مەلا و مزگەوت و شانۆ، چۆن بتوانین لەگەڵ یەك هەڵبکەین؟ … ڕزگار حەمە ڕەشید

(١)

زۆرجار بۆ دەستنیشانکردنی کێشە کۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەکان، ڕەخنەکانمان لەسەر حوکمڕانە خۆسەپێنەکان چڕتر دەکەینەوە، بەمەش باز بەسەر گرێ مەترسیدارەکاندا دەنێین و ناپەرژێینە سەر دەستنیشانکردن و لێوردبوونەوە لێیان. کێشەی ئەم بازدانە بەتەنیا ئەوە نییە کە ناپەرژێینە سەر لە خود ڕامان و تێگەیشتن لە هەلومەرجە تایبەتییەکان، بەڵکو قووڵتر دەبێتەوە بۆ ئەو بڵقانەی لەئەنجامی ئەو بۆشاییەدا هەڵدەتۆقێن و بە هێمنی بوونمان داگیر دەکەن.
کێ دەتوانێت نوێنەرایەتی خودا بکات لەسەر زەمین؟ داخۆ خودا پێویستی بە دامەزراندنی کۆمەڵێك مووچەخۆر هەیە تا داکۆکی لێبکەن؟ ئەوانە کێن بەناوی خوداوە وەعز دەدەن و فتوا دەردەکەن و ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەکان حەڵاڵ و حەرام دەکەن؟ ئایا مزگەوت جێگایەکە بۆ خودا پەرستی و دۆزینەوەی ڕێگای گەیشتن بە پاکژبوونەوەو گەیشتن بە خودا، یان جێگایەك بۆ بڵاوکردنەوەی ڕق و کینە و دوژمنایەتی نێوان مرۆڤەکان؟ لەکوێدا پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خودا پێویستی بە نێوەندکاری حیزبی و مرۆیی هەیە تا بیپارێزن؟ ئەگەر زەمین و هەسارەکان دەستکردی خودان، کێ مافی کۆتاییپێهێنانی ئەفراندنەکانی خودای هەیە لەسەر زەمین، کە مرۆڤ بەشێکی گرنگیەتی؟ چۆن وەك خوداپەرستێکی مسوڵمان خۆت لە داعش و قاعیدە و ئیخوان و سەلەفیەکان و تیرۆریستەکانی دژە مرۆڤ دەپارێزیت تا بگەیتە سەر بنەچەی ڕاستەقینەی مرۆڤبوون؟ چۆن پەیوەندی خۆت بە خوداوە لە گەمەی سیاسییە دەمامکدارەکان قوتار دەکەیت و وەك مرۆڤێکی کراوە و ئازاد، ئازادی مرۆڤەکان وەك هەڵبژاردەی تایبەتی کەسەکان تەماشا دەکەیت؟ چۆن ئاشتی بە مانا قووڵەکەی قبووڵدەکەیت و بەسەر ئەوانیتریشدا دەیبەخشیتەوە؟ لێبوردەیی لای تۆ چی دەگەیەنێت؟ چۆن بتوانین لەگەڵ یەکتر هەڵبکەین؟
وەستان لەبەردەم پرسیارەکاندا ڕەنگە سەرەتایەکی زۆر باش بێت بۆ هەنگاونانێکی تەندروست. زۆرجار مرۆڤەکان، لەژێر کاریگەری ئەو هەموو ئاژاوە و ژاوەژاوە فیکری و ئایدیۆلۆژیانەی پێوەی دەرگیرن، یان لەژێر کاریگەری ئەو ئیشکردنە سیستماتیك و پرۆگراماتیکە دووبارەبۆوانەی سیستەم لەسەر ژیانیان پیادەی دەکات، ناپەرژێنە سەر بیرکردنەوەیەکی تەندروست لەسەر خۆیان و ئەو ژینگەیەی تێیدان.
بۆیە دەشێت وروژاندنی پرسیارەکان سەرەتایەك بێت بۆ نزیکبوونەوە لەو مرۆڤەی لەژێر ئەو کاریگەریانەدا، لەناوەوەماندا خەفەکراوە.

لە مێژووی کۆنەوە پەیوەندی پیاوانی ئایینی و هونەرمەندان بە چەندین لێکهەڵشاخان و بەرەوڕووبوونەوەدا تێپەڕیوە، بەڵام دواجار “لانیکەم لەمێژووی ڕۆژئاوای دوای ڕێنیسانسەوە” بە ڕێککەوتنێکی ڕانەگەیەندراو گەیشتن، ئەویش ئەوەی کە کاری ئایینزاکان ( کریستیان و موسوڵمان و جو) لە بابەتە سۆفستایی و عیرفانیەکاندا چڕ بکرێتەوە و هونەریش بە گفتوگۆی نێوان کۆمەڵگاکانەوە سەرقاڵبێت. بەو پێیەی گوتار و ڕاگەیاندراوەکانی پیاوانی ئایینی زۆرجار بەر ژێ کۆمەڵایەتییە هەستیارەکان دەکەون، بۆیە لەو کاتانەدا کارە هونەریەکان بەرامبەری دەوەستنەوە و ڕەخنەی لێدەگرن.

مەبەستم لە ژێ کۆمەڵایەتییە هەستیارەکان، دەستتێوەردانی پیاوانی ئایینییە لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتیە دونیاییەکان، وەك جۆری پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و خواردن و خواردنەوەو جلوبەرگ و هەڵسوکەوتە ڕۆژانەییەکان. ئەمانە هەریەکەو تایبەتمەندیی بوارێکی جیاوازە. جۆری پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان کاری سۆسیۆلۆجیستەکانە، خواردن و خواردنەوە کاری پزیشك و پسپۆرەکانی نوتریشنە، جلوبەرگ هەڵبژاردەی تایبەتی کەسەکانە و سەرەتاییترین مافی ئازادی تاکە، هەڵسوکەوتە ڕۆژانەییەکانیش دەرهاویشتەی پەروەردە و شێوازی گەشەکردن و ئەزموونی تایبەتی کەسەکانە و لە حاڵەتی نا ئاساییشدا، کاری سایکۆلۆجیست و سایکایەتریست و توێژەرە دەروونیەکانە دەستنیشانی بکەن و کاری لەسەر بکەن.

بەڵام کاتێك هەموو ئەو بەرپرسیارێتی و ئەرکانە بە پیاوانی ئایینی دەسپێردرێن، ئیتر جێگایەك بۆ هیچ یەکێك لەو پسپۆریانە نامێنێتەوە. بە مانایەکیتر، هەر کۆمەڵگایەك تێکڕای ئەو پرسە سیاسی و دەروونی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییانەی بە دەستەیەکی دیاریکراو.ی وەك پیاوانی ئایینی بسپێرێت، ئەو کۆمەڵگایە ناتوانێت هەنگاوێك لە ئاسوودەیی و ژیانێکی سەرفراز نزیك ببێتەوە و هەمیشە لەناو کێشە ناوخۆییەکانیدا نغرۆ دەبێت.
ئایین و ئایدیۆلۆژیا و بیرو باوەڕەکان هەڵبژاردەی تایبەتی کەسەکانن، هیچ کەسێك مافی ئەوەی نییە بەسەر هەمواندا بیسەپێنێت، ئاسانترین ڕێگای ئاشتییانە بۆ بەیەکەوە ژیان، پەسەند کردنی ئەم ڕاستییەیە. بەڵام مەخابن، ئەم دیدە ئاشتیخوازانەیە زۆرجار لە بەرژەوەندی حیزبە سیاسییەکان نییە، بۆیە پەنا بۆ دروستکردنی پشێوی دەبەن و ناکۆکییەکان دەدرەوشێننەوە، یان لە نەبوو دروستی دەکەن.

                  -2-

هەڵسەنگاندنی بەرهەمە هونەرییەکان کاری کەسانی پسپۆری ئەو بوارانەیە. دەشێت کەسێك تێڕوانینی خۆی دەربارەی کارێکی هونەری بنوسێتەوە، بەڵام ناکرێت کەسێك بەناوی هەموانەوە قسە بکات. بەتەنیا مەبەستم دید و بیروڕا نییە، بەڵکو مەبەستم چێژیشە، چونکە وەك چۆن دەکرێت تێڕوانینی مرۆڤەکان جیاواز بێت، بەهەمان شێوە شێوازی چێژبینینیشیان جیاوازە. ئێمە بەهەڵەیەکی گەورەدا دەڕۆین گەر پێمان وابێت لە یەك بەرهەمی هونەریدا دەتوانین خزمەتی ئاوەز و چێژبینی بینەرەکان بەهەمان ئەندازە بکەین.

بەهەمان شێوە، هەڵەیەکی گەورەیە ئەگەر بینەری کارە هونەریەکان چاەڕوانیی ئەوەیان هەبێت کە هەموو بەرهەمێکی هونەری بە پێوانەکاریەکانی ئەو بەرهەم بێت. بۆ نمونە زۆر جار گوێمان لێدەبێت کە کەسێك زۆر لەژێر کاریگەری دەنگی گۆرانیبێژێک، یان موزیك، فیلم، شانۆ، تابلۆ یا پەیکەر یان پێرفۆرمانسێکدایە، وەك ئەوە باسی دەکات کە هەموومان ناچاربین بەهەمان ئەندازەی ئەو چێژی لێببینین. بە خۆم تا ئەم دواییانەش نەمدەوێرا بڵێم دەنگی حەمە ساڵەح دیلان نامبزوێنێت و زۆر جار بێزاریشم دەکات، چونکە بە گشتی هاوتەمەنەکانم و ئەوانەی پێشتریش هەموو کۆکن لەسەر ئەوەی ئەو دەنگە لەسەروو ڕا و پرسیارەوەیە. بەڵام ڕاستییە سادەکە ئەوەیە کە دەکرێت زۆرینە لەژێر کاریگەری بەرهەمێکی هونەریدا بن، بەڵام زۆریش ئاساییە ئەو بەرهەمە “وەك چێژ” لای ژمارەیەك کەسیتر پەسەند نەبێت.

بەڵام لە ئاستی بەرهەمهێنانی مانادا، بەرهەمێکی هونەری توانای دامەزراندنی دیالۆگی هەیە، جا دەکرێت ئەو دیالۆگە تەنیا لەناوەوەی کەسێکدا ڕوو بدات، دەشکرێت ببێتە دیالۆگیکی فراوانی کۆمەڵایەتی. لەم ئاستەدا، دەشێت لەژێر باڵی بزوتنەوە توندڕەوەکان و ئایینزا و ئایدیۆلۆژیستە توندڕەوەکاندا، هونەر بەکار بهێنرێت بۆ هاندانی توندوتیژی و ئاژاوەگێڕی، وەك ئەو گرووپە شانۆییانەی بزووتنەوەی ئیسلامی دەستگیرۆیی دەکردن، لەبری بڵاوکردنەوەی گیانی لێبوردەیی و مرۆڤدۆستی و لەخۆبردوویی بۆ کاری چاکە، هانی گەنجانیان دەدا بۆ کوشتنی نەیارانیان. یان باگخوازەکان، پیشەی ئەوانیش جۆرێکە لە پێرفۆرمانس، کەچی زۆریان دەبینیت ئەو پێرفۆرمانسە بۆ دژایەتیکردن و ئاژاوە نانەوە بەکار دەهێنن و فتوای کوشتنی ژنان و نوسەران و هونەرمەندان و ڕۆژنامەوانەکانی لێوە دەر دەکەن. هەر ئایین و بیروباوەڕێك کار بۆ داگیرکردنی تێکڕای کۆمەڵگا بکات، لەهیچ جۆرە هەڕەشەو سوکایەتی و دەستدرێژی و توندوتیژییەك نابوێرێت.

هەر ئایین و بیروباوەڕێك پێگەی خۆی لەڕێی پێکدادانی ئیلیەتە کۆمەڵایەتیەکانەوە بەدەست بهێنێت، پرۆژەی دوبارەکردنەوەی نازیزم و فاشیزمی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتووە. بەداخەوە بەشێکی زۆری ئەو نوخبە ئیسلامییەی کوردستان ئەوها کار دەکەن و بۆ ئەمەش تەنیا بەوەوە نەوەستاون لە خوندنگەکاندا هەر لە سەرەتاییەوە تا زانکۆ، لەشکرێک لە کەسانی مێشکشۆراو بنێرنە ناوەوە و تۆوی ئاژاوەگێڕی و ڕق و بوغزاندنیان تێدا بنێژن، بەڵکو زۆر لەوە زیاتر پەلیان هاویشتۆتە ناو هەموو خانە وردیلە کۆمەڵایەتیەکانەوەو دەیانەوێت گەرای ئەو ژەهرە دژە مرۆڤەی تێدا بڵاو بکەنەوە. هەر ئەوانیشن هۆکاری سەرەکی بەرزبوونەوەی ئاستی ژن کوشتنن لە هەرێمدا، دەنا کورد کۆمەڵگایەکی نەك ژنکوژ نەبووە، بەڵکو وەك هاوڵاتی ڕەسەنی ناوچەکە ( بەهەمان شێوەی هاوڵاتییە ڕەسەنەکانی کەنەدا و ئەمریکا و…هتد، indigenous) ئەوەندە تێکەڵاوی سرووشت بووە، نەك
مرۆڤ، ڕێزی بۆ دار و کێڵگەکانیش داناوە و ژیانی خۆیی لەگەڵ پەلەوەر و ئاژەڵەکاندا هاوبەش کردووە.

لەوەتەی ئەمانە دروست بوون و بەتایبەتیش لەدوای ڕاپەڕینەکەی ١٩٩١ەوە، بزانە چۆن کاریان لە مێنتاڵێتی گشتی کردووە و وایانکردووە زۆر کەس بڵێت ئێمە سەر بە کۆمەڵگایەکی ژنکوژین ( کە ئەمەش بێدادییەکی گەورەیە هەموان بخەیتە هەمان قۆزاخەوە). بەهەرحاڵ ئۆباڵی زۆر بەی هەرەزۆری توندوتیژی و لێکترازانەکانی کۆمەڵگای ئێمە لە ئەستۆی ئەو بانگخوازو حیزبە ئیسلامیە توندڕەوانەیە. ئەوانیش بێگومان سوودی تەواویان لەو ڕووبەرە ئێجگار فراوانە وەرگرتووە کە یەکێتی و پارتی و گۆڕان لە ئەنجامی ململانێکانی نێوان خۆیان بۆیان فەراهەم کردوون.
لەم ڕووەوە میدیاش ڕۆڵێکی بەرچاوی هەیە لە دروستکردنی هامچێژی و لەناوبردنی تۆن و دەنگ و ڕەنگی جیاواز.
ئەمەش تەنیا لە بەرهەمە هونەریەکاندا نا، بەڵکو لە ئاراستەکردنی تێکڕای ڕوخسارەکانی ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەکاندا. بۆیە کاتێك هێرشێکی بەربەریانە دەکرێتە سەر هونەرمەندێك یان هەر کەسێکیتر، شانبەشانی بەدواداچوون و لێپێچینەوەو بەرەوڕووبوونەوەی ئەو خێڵە بەربەریە، پێویستە هەمان شت بەرامبەر میدیاکانیش بکرێت. بۆ نمونە لە کەیسی ئەو هونەرمەندانەی کەلاردا، وەك چۆن پێویستە لێپێچینەوە لەو مەلایانە بکرێت کە گوتاری توند و دوژمنکارانەیان لەسەر داوە، پێویستە لێپێچینەوە لەو بەرپرسە حکومیانەش بکرێت کەبڕیاریان دژی گرووپە شانۆییەکە دەرکردبوو، بەهەمان ئەندازە پێویستە سزای هەندێ میدیاش بدرێت، بەتایبەتی ڕوداوو NRT کە نەك خزمەتێکیان بە حورمەتی مرۆڤەکان نەکرد و لێی نەهاتنە دەنگ، بەڵکو کەناڵەکانیشیان خستبووە خزمەتی ئەو سەلەفی و مەلا بێ پرنسیپانەوە تا لەوێشەوە هەڕەشەکانی خۆیان توندتر بکەنەوەو هەوڵی چەواشەکردنی ڕای گشتی بدەن، لەمەدا حیزبە سیاسییەکانیش ڕۆڵی زۆر کاریگەریان هەیە لە ئاراستەکردنی دەزگا میدیاییەکان و ڕای گشتیدا.

پێویستە ئەم چەواشە کارییە ڕابگیرێت، ئەو گرووپە شانۆییەی کەلار دەیانەوێت کۆتایی بەو زمانە زبر و جنێوئامێزە بهێنرێت بەرامبەر کۆمەڵگا کە مەلا هەڵۆ و مەلا مەزهەر لە دیارترینی بەکارهێنەرەکانین، هەر مەلایەك و حەوزە و مزگەوت و یەکێتییەکی ئیسلامی دژی ئەو شانۆگەریە قسە بکات، ئەوا بەشێکە لە تۆڕی ئەو جنێوفرۆشە بازاڕیانەی مەڵا هەڵۆ و مەزهەر نوێنەرایەتی دەکەن.
. پێویستە “پەرلەمان” و “سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی وەزیران” و “سەرۆکایەتی هەرێم” لێپرسراوانە بێنە قسە و ڕێ لە مەترسی سەرهەڵدانەوەی داعش بگرن. ئەویش بەوەی لێپێچینەوە لەو بەڕێوەبەرەی ڕۆشنبیری گەرمیان بکەن و لەو پۆستە دووری بخەنەوە، مەلا هەڵۆ و هەر مەلایەکی تر دەستگیر بکرێن کە مینبەری مزگەوت بەکار دەهێنن بۆ سوکایەتیکردن بە “هاوڵاتیان” و هانی توندوتیژی دەدەن. ئەمە کاری هەموو هونەرمەندان و هەر سەندیکا و دەزگایەكە کە بەناوی نوسین و هونەر و ڕۆشنبیرییەوە کار دەکات (بە یەکێتی نوسەران و سەرجەم ناوەندە ڕٶشنبیرییەکانیشەوە) ئەو داواکریانە بەرز بکاتەوەو بچێتە پشتی. پێویستە فشارەکانمان جددیتر و هەمەلایەنتر بکەین بۆ سەر ئەوانەی دەیانەوێت ئازادی خۆیان بە تەفروتونا کردنی ئازادی ئێمە دەستەبەر بکەن.

ڕزگار حەمە ڕەشید




جەنگی مرۆڤ لە دژی ژیان … نووسینی: ستیڤان شەمزینی

نەوەکانی داهاتوو لێمان خۆش نابن

پێشکەوتن و خۆشگوزەرانی ئێمە لەسەر وێرانکردنی ژیانی نەوەکانی ئایندە وەستاوە. ئەمە ئەو تراژیدیایە کەم لە ئێمە بیری لێ کردۆتەوە. مرۆڤی تازە خۆرکەی گەردوونە، لە پێناوی ئێستای خۆیدا، دوێنێ دەسڕێتەوە و سبەینێش تاڵ دەکات. مرۆڤی هەنووکە رۆبۆتێکی ئیستهلاکیی بێ هەست و سۆزە، عەقڵی رووت و خۆپەرستی و چاوچنۆکی بۆ بردنی بڕێکی زۆر لە چێژ، بڕستی لەبەر بڕیوە، هیچ کات لەبەر چێژگەرایی و سەرقاڵی بە خەونی گچکەی خۆیەوە، بوارێکی بۆ بیرکردنەوە لە پاشەڕۆژی منداڵەکانی خۆیشی نەهێشتۆتەوە. هیچ کات بیر لەوە ناکەینەوە، کوالێتی و کەشخەیی ژیانمان، فەخفەخە و مودێلبازیمان، عاشقبوون بە مارکە گرانبەهاکان و وێڵبوونمان لە ناو ئەو جیهانە ئاڵۆزەی ریکلامسازیی دروستی کردووە، یەک ئەنجامی هەیە: ئەویش لەناوبردنی ئەو ژینگەیەی تێیدا دەژین، بە کانی و رووبار و دەریا و دەشت و دارستان و کۆی گیاندارەکانییەوە. هاوکات هەڵکەندنی گۆڕێکیشە بۆ ژیانی نەوەکانی داهاتوومان.

کێ بیر لەوە دەکاتەوە ئەو تیشێرتەی لەبەری دایە خوری کام ئاژەڵە؟ پێڵاوەکانی پێستی چ ئاژەڵێکی تر؟ دەستکێش و گۆرەوی و قاپوت و بلوزە خورییەکانی تری بە هەمان شێوە. کێ بیر لەوە دەکاتەوە دەبەیەکی پلاستیکی ئاوی خواردنەوە، کاتێک فڕێی دەدەینە تەنەکە خۆڵێکەوە بۆ کوێ دەچێت؟ کاریگەرییە کیمیاییەکانی لەسەر ژینگە چییە؟ ئەی کێ بیر لە دووکەڵی فابریک و کارگە پیشەسازییەکان دەکاتەوە کاتێک ئەو خەردەلە ترسناکە دەڕژنە سییەکانی کەونەوە؟. هەموو هەڵپە دەکەین، تا ببینە خاوەنی لوکسترین جۆری ئۆتۆمبیل، بە کەشخەترین ئێکسسوارات ماڵەکەمان بڕازێنینەوە، کێ لە خۆی پرسی ئەمانە لەسەر حسابی چی مسۆگەر دەبن؟. ئەمانە کۆمەڵێک پرسیارن لە سەردەمی دیجیتاڵیزەی دنیادا نامۆن، تاراددەیەکیش گاڵتەجاڕ.

لەگەڵ ئەم پێشکەوتنە خێرایەدا و شەپۆلی چوارەمدا، مرۆڤگەلێک هەن لەم سەرزەمینە هێشتا بەهرەمەندین لە ئاوی پاکی خواردنەوە، بەڵام زۆرینەی ئەمانە لانیکەم خاوەن مۆبایلن و ئەندامن لە زیاتر لە تۆڕێکی کۆمەڵایەتیدا، بە گوێرەی دوا راپۆرتی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە حەوت ملیار مرۆڤ، شەش ملیاریان خاوەنی تەلەفۆنی دەستین، بەڵام هەمان ئامار ئەوە دەردەخات، لەو حەوت ملیار مرۆڤە، یەک ملیار و نیویان بەهرەمەند نین لە تەوالێتی شایستە. زیاتر لە دوو ملیار کەس لە یوتوب ڤیدیۆیان داونلۆد کردووە یان بڵاویان کردۆتەوە. چەند ملیار کەسیش لە رێگەی تۆڕەکانی وی چات و وەتس ئاپەوە رۆژانە گفتوگۆ لەگەڵ یەکتر دەکەن، کەچی نزیکەی دوو ملیار کەس لە تەواوی جیهاندا، داهاتی مانگانەیان لە خوار دووسەد دۆلارەوەیە. ئەمە سەلمێنەری راستییەکە چۆن تەکنۆلۆژیا هۆشمەندیی مرۆڤی داگیرکردووە، ئەو تەکنۆلۆژیایەی دەستی ناوەتە بینەقاقای جوانییەکانی ژیانەوە. من تەکنۆلۆژیا رەت ناکەمەوە، تەنیا دەمەوێت باڵانس لەنێوان هەستی مرۆڤانە و بەرهەمە تەکنۆلۆژییەکاندا رابگیرێت.

مرۆڤی هەنووکە بەهۆکاری ئەو پێشکەوتنە تیژڕەوی هەیە، تەوەزل بووە، رۆژانە چەند ملیۆن دایبی بەکاردەهێنرێت لە دنیادا؟؟ لە کاتێکدا ئەڵتەرناتیڤی تر هەیە، بەڵام تەمبەڵبوون و موستهەلیکبوون وای کردووە هیچ بیر لە دەرئەنجامە خراپەکانی نەکەینەوە. هەر لەو ئەوروپایەی من لێی دەژیم رۆژانە بە هەزاران تۆن کاغەز پۆست و نامە بەهۆی بیرۆکراتییەتی دامودەزگانانەوە بەفیڕۆ دەبرێت، کە دەکرێت بە زاڵبوون بەسەر ئەو بیرۆکراتییەتەدا ئەو قەبارە زۆرەی بەفیڕۆدانی کاغەز کەم بکرێتەوە، چوون دواجار ئەو کارە ریشەی دارستانەکان دەبڕێتەوە، وەک ژێدەرێکی گرنگی بەخشینی ئۆکسجین بە ژیانی مرۆڤ. زۆرجار هەندێک وردەکاریی هەیە کەمترین سەرنجی دەدەینێ، وەلێ لە بناغەوە نهێنی گەورەیان لە خۆیاندا شاردۆتەوە. بەڵام مرۆڤی هاوچەرخ هێندە خۆپەرست بووە، هەموو گەردوون وەک نۆکەری مەرام و ئارەزووەکانی دەبینێت، ئەمەش هەروا بێ باج تێناپەڕێت، زۆرترین باجیش نەوەکانی داهاتوو دەیدەن، ئەمە گەر گریمانەی ئەوەش رەت بکەینەوە رۆبۆت جێی مرۆڤ نەگرێتەوە.

تۆماس ماڵتۆس وەک یەکێک لە گرنگترین بیریارانی تیۆری زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان، لە کۆتا کۆتاییەکانی سەدەی هەژدە و سەرەتاکانی سەدەی نۆزدە، نەیتوانی لە رێی دوو کتێبە بایەخدارەکەیەوە پێشبینی ئەمڕۆکە بکات کە مرۆڤ دەستی ناوەتە بینەقاقای سروشت و هەموو ئەو هەلومەرجانە لەناودەبات پێویستیی پلەیەکن بۆ بەردەوامیدان بە ژیان، ئەگینا ئەم قەشە ئابووریناسە جەنگی تەقلیدیی وەک فاکتۆرێک بۆ هاوسەنگکردنەوەی ژمارەی دانیشتوان نەدەخستە روو، ئەوەتا ئەگەر هەنووکە جەنگێک رووبدات بەهۆی چەکی ئەتۆمیی و ڤایرۆسییەوە دەبێت و هەموو پێکەوە تێدا دەچین. ئەو پێیوابوو هەڵئاوسانی رێژەی دانیشتوان وا دەکات خۆراک بەشی مرۆڤ نەکات، بەڵام نەیدەتوانی ئەو ئەنجامەی ژاک لاکان پێشبینی بکات، کاتێ جەخت لەوە دەکاتەوە مرۆڤ هێندە ڤایرۆسی کوشندەی لە تاقیگەکاندا پەروەردە کردووە، رۆژێک دێت لێی هەڵدەگەڕێتەوە و بەڵای گەورەی بەسەر دەهێنێت. ئەمەشی بە گەمژەیی ئینسان ناولێنا. ئەمە ئەو کارەساتەیە کەمترینمان بیرمان لێ کردووەتەوە.

لە هاوینی ساڵی رابردوو “2019” کاتێک دارستانەکانی “ئەمازۆن” دەسووتان، هەموو لەناو دنیا مەجازییەکەی تەکنۆلۆژیای هاوچەرخدا لە کۆمادا بووین، بێ ئەوەی بیر لەوە بکەینەوە ژێدەری بیست و پێنج دەر سەدی ئۆکسجینی جیهان، لە سێرگی شەیتانەکانی سیاسەت و ئابووریدا لەناوچوو. هەروەک سەرچاوەکانی هەواڵ جەختیان لەسەر ئەوە دەکردەوە حکومەتی بەرازیل بۆ رەخساندنی شوێنی گونجاو بۆ بەخێوکردنی مانگا ئەو دارستانەی سووتاند، ئەگەرنا مومکین نەبوو هەروا ئاسان دارستانێکی باراناویی وەک ئەمازۆن لە چەند رۆژێکدا ببێتە رەژوو. لەمەش ترسناکتر ئەو گریمانەیەیە “سلاڤۆی ژیژەک” دەیخاتە روو بەوەی تەکنۆلۆژیای هاوچەرخ سەرقاڵی ئامادەکردنی سروشتێکی ترە جیاواز لە سروشتی ئامادە و ئاسایی ئێستا. هەربۆیە ئەم فەیلەسووفە ئەوە رادەگەیەنێت تەنانەت خودی “سروشت چیدی سروشتی نییە”. ئەمە دیمەنێکە بەردەوام لە چاوی ئێمە دەشاردرێتەوە و هەموو نابیناکراوین و بە کوێریی بەرەو ئەو ژینگە ناسروشتییە پاڵمان پێوە دەنێن.

هەموو سەرقاڵکراوین بە گەمە بچووکەکانی سیاسەتەوە، پرسە هەرە گەورەکەمان لە بیر براوەتەوە، کە چارەنووسی ئەو هەسارەیەیە لەسەری دەژین. ترسی بە بیابانبوون و بە حاویەبوونی زەریاکان و مەترسی دڕانی پەردەی ئۆزۆن، ماندووبوون و گەرم داهاتنی لەشی زەوی، شتێکە لە کۆتایی لیستەکەدا بیری لێ دەکەینەوە. لەو بڕوایەدام زانست چاوی بە پەڕۆیەکی رەش بەستووین، مەستی دەستکەوتەکانی خۆی کردووین و بیر لە ئایندە ناکەینەوە. کارەساتەکە ئەوەیە مرۆڤی نوێ هەموو شتێکی خستۆتە پێناوی خۆشگوزەرانی خۆیەوە وەک ئەوەی کوێر بووبێت، سبەینێی تاڵ دەرک ناکات و نایبینێت. لەم کاتەدا رستەیەکی پەند ئامێزی رەوانشاد مامۆستا “عەلائەدین سجادی”م وەبیر دێتەوە لە سەرەتای کتێبی “گێتیی زیندەوەران”دا، وەک نووسیوویەتی “گەر ئادەمیزادێک کوێر بوو زۆر حەز لە پەڕین ئەکا و زۆر شەهوانی ئەبێ”. سجادی لە هەفتاکاندا باسی ئەم مرۆڤە دەکات شەهوەتی خۆشگوزەرانی بەرچاوی لێڵ کردووە، تەنانەت ئایندەی مناڵەکانی خۆشی چاو لێ ناکات. هەر بۆیە نەوەکانی داهاتوو مافیان هەیە لێمان خۆش نەبن.

ستۆکهۆڵم – سۆلنا

نووسینی: ستیڤان شەمزینی




لەوکاتەوەى لەگەڵم نیت … نەهرۆ

۱ـ
لەوکاتەوەى لەگەڵم نیت،
حەزدەکەم، وەک هەورێکى عاشق نم نم داببارمە نێو کۆشت.
دەزانم خۆشەویستیت شتێکى ئاسایی نییە.
دەبێت، وەک ڕێحانە بۆنى و
وەک نرخى هەسارەکان لەگەڵى مامەڵە بکەم.
وەک تابلۆیەکى توحفەش
بە دیوەخانى شیعرمەوە هەڵیبواسم.

۲ـ
لەوکاتەوەى لەگەڵم نیت،
دووریت وەک فرمێسکێکى خوێناوى لە چاومدا هەڵدەگرم.
ئاوازێکى بێهوودەم، لە هەڵپەڕکێی کچە کوردەکان.
بە هاوڕێکانم دەڵێم:ئەو لەگەڵم نییە.
ئێستە پەڕەسێلکەیێکى دێوانەم،
هێلانەکەم ون کردووە.
نامەوێت سێبەرەکەم هەست بەو سەرگەردانییەم بکە.
نامەوێت ون بم
دەمەوێت بێیتەوە.

۳ـ
لەوانەیە شەوێکى خەمگین
ئیلهام لە تاریکى وەربگرم،
لە نامەیەکدا بۆت بنووسم:خۆشمدەوێی.
شێوەم لە هەسپێکى دڵتەڕ بکات،
لە نێو پەراوێزى دووریت باڵبگرم.
بە بیر هەستم دێیەوە، کە دووریت.
دەزانم ئێستە :
چاوت وەک گۆزەیێکى تژی لە مەى، بریسکە دەداتەوە.

شەوێکى خەمگین دەمەوێت
بەرەنگارى نامەى عاشقەکانت ببمەوە،
ئەو نامانەی دڵۆپ دڵۆپی ڕژاوتە نێو دڵت.
بە پفێک
لە چاوەکانتا ڕۆیشتن بکوژێنمەوە.

٤ـ
لەوکاتەوەى لەگەڵم نیە،
ڕێگە ساردو سامناکە.
من دەزانم: خۆشەویستەکەم، لەگەڵ زەمانە لە جەنگدایە.
لە بیابانى ژیان، هەناسەى تێکۆشانەکانى دەبێتە بیرەوەرى.
دەزانم
نائومێدى هەڕەشەى لێدەکات.

من تەنها دەمەوێت
لەگەڵم بێت، وەک ئاگر کاغەزى تەنیاییم بسوتێنێت.
وەک میلۆدى گۆرانى ژیانم لەگەڵ بچڕێت.
بمپارێزێت لە باوبۆران
گورکەکان دەمخۆن.
ئێستە ئەو لەگەڵم نییە.

نەهرۆ/ زستانی ۲۰۲۰




لە ڕوانگەی سەرنجەوە … عەلی حەمەڕەشید بەرزنجی

ھەمیشە قوتابخانە و باخچەی منداڵان مەڵبەندێکی سەرەکی و باش بوون بۆپەروەردە وفێربوون و فێرکردن ،کاریگەری ئەرێنی تایبەتی خۆیان ھەبووە و ھەیە لەسەر منداڵ.ئەنجام دانی چالاکی ھونەری و وەرزشی و ئەدەبی لە ناو قوتابخانە و باخچەکاندا ڕۆڵی گرنگی خۆیان دەگێڕن لە پەرەسەندن و گەشەکردنی ھەموو توانا و بەھرە شاراوەکانی منداڵاندا و دەبێتە ھۆی خۆشکردن و جوانکردن و ڕازاندنەوەی ژینگەی فێربوون کە لە ڕێیەوە قوتابخانە و باخچە و مامۆستا و خوێندن لای منداڵ زیاتر خۆشەویست دەکات و ھانیان دەدات بۆ بەرەوپێشچوون و سەرکەوتنی زیاتر،ھەوڵ و ماندوو بوونی کارگێڕی قوتابخانە وباخچە و مامۆستایانیش وەک تیمێک دەبێتە ھەوێنی سەرجەم سەرکەوتنەکان لەو بوارەدا و گیانی ھاوکاری و ھاوڕێیەتی جوانتر و باشتر لە نێوانیاندا دەچەسپێت چونکە ھەموویان بۆ مەبەستێک کار دەکەن و گومانی تێدا نییە کە کاری لەو شێوەیەش بەبەشداری و ھەوڵی ھەمووان دێتە بەرھەم و دەبێتە ھۆی سەرکەوتن و پێشکەوتنی باخچە و قوتابخانە و بەرزکردنەوەی ئاستی خوێندن و پەروەردەیەکی باش و دروست. فیستیڤاڵ و ئەنجام دانی چالاکی جۆراو جۆر کە منداڵان و قوتابییانی بەھرەمەند و بەتوانا بەشداری تێدا بکەن زۆر گرنگە و پێویستە لە باخچە و قوتابخانەدا ساز بکرێت،تەنھا گرنگی نەدرێت بە خوێندن و ئەو لایەنانە فەرامۆش بکرێت بۆیە وا پێویست دەکات کە لە باخچە و قوتابخانەکاندا مامۆستای تایبەت و پسپۆڕی ھونەر و مۆزیک و وەرزش ھەبن وەکو چۆن مامۆستای تایبەت و پسپۆڕ بۆ وانەکانی تر ھەیە،کە ھۆکارن بۆ خۆشتر کردنی ژینگەی فێربوون و لە ھەمان کاتیشدا دەبێتە ھۆی نەشونماکردنی بەھرە و تواناکی منداڵ لەو بوارانەدا.نابێت ئەوەشمان لە بیر بچێت کە ھەر چالاکییەک کە ئەنجام دەدرێت پێویستی بە بەرنامە و پلانی تایبەت و باش ھەیە تا دوور بێت لە دوو بارە بوونەوە و سواوی و ھەوڵی کار و چالاکی نوێ و داھێنەرانە چونکە سەردەمەکە وا دەخوازێت .ھەوڵبدرێت کە ئەو چالاکییانەی کە پێشکەش دەکرێن لە ئاستی تەمەنی منداڵاندا بن .ئەگەر باخچە بوو ئەوا پێویستە سەرجەم چالاکییەکان بۆ ئەو قۆناغە بن و لە گشت ڕووەکانەوە گونجاو بن ،تەنھا مەبەست خۆشی بەخشین بە منداڵان نەبێت ،بەڵکو زانیاریشیان پێ ببەخشێت . ھەروەھا لە قوتابخانە و خوێندنگەکانیشدا بە ھەمان شێوە چالاکییەکان لە ئاستی تێگەیشتنی ئەواندا بن و بوارەکانیش فراوانتر بن،چونکە تەمەنەکەیان جیاوازە .ئەنجامدانی ھەموو ئەم چالاکییانە دەبنە ھۆکارێکی باش بۆ ئەوەی ھەنگاوەکان گورجتر و تۆکمە تر بن لە پێناو بەرەو پێشچوونی پرۆسەی خوێندن.




گەشتی مەیدانی و سوودەکانی… ئەحمەد کامەران

گەشتی مەیدانی بریتیە لە گەشتێکی زانستی و ئەکادیمیانە کە تایبەتە بەو کەسانەی هەڵدەستن بە کاری توێژینەوە یاخود ئەو خوێندکار و کادیرانەی کە سەرەتا هاتونەتە نێو ناوەندێکی ئەکادیمی و زانستیانە بۆ درێژەدان و خزمەتکردنی ئەو زانستە ، هەڵبەتە ئەم گەشتەش بۆ ئەوە ئەنجام دەدرێت هەتاوەکو ئەو کادیرو خوێندکارانە بەشێوەیەکی فراوانتر ئاشنایەتیان لەگەڵ ئەو زانستە درووست بێت کە تێیدا دەخوێنن.
دیارترین ئەو بەشە یاخود ئەو ناوەندە زانستیەی کە پێویستی بە گەشتێکی مەیدانی زۆر هەیە وە جیاوازتر لە ناوەندەکانی دیکە ئەویش بریتیە لە ( ناوەندی شوێنەوار) کە ساڵانە بە چەندین کادیری تازە پێگەیشتوو لەم ناوەندە زانستیە وەردەگیرێن بۆ ئەوەی لە داهاتوودا ببنە کادیرێکی باڵای شوێنەوارناس بۆ خزمەتی ناوچە شوێنەواری و کەلەپووریەکانی وڵاتەکەیان.
بەڵام ئەوەی کە جێگای نیگەرانیە ئەوەیە کە حکومەت لە هەموو ڕوویەکەوە گرنگی ئەوتۆی بە بەشی شوێنەوار و شوێنەوارناسان نەداوە کە هەرچەندە لە چەند وتارێکی پێشووترم ئاماژە م بە گرنگی نەدانی حکومەت کردوە لە بەرامبەر بە شوێنەوار و شوێنەوارناسان، لەگەڵ ئەوەشدا هیچ جۆرە داهاتێکی دیاری کراو تەرخان ناکرێت بۆ ئەو کادیرو خوێندکارە تازەپێگەیشتوانە کە ساڵانە ڕوو دەکەنە خوێندنی زانستی شوێنەوار بۆ ئەنجامدانی گەشتی مەیدانی و زانستی بۆ ناوچە شوێنەواریەکانی کوردستان و دەرەوەی کوردستان ، چوونکە خۆی لە بنەڕەتدا زانستی شوێنەوار واتە ئەنجامدانی زۆرترین گەشتی مەیدانی بۆ ناوچە شوێنەواریەکان ، ئەمەش بۆ زیاتر ئاشنابوونی ئەو خوێندکارانەیە بە فراوانی ئەو زانستەی کە تێیدا دەخوێنن، نەک تەنها خوێندکار لە گۆشەیەکی ژووری داخراوی نێو ناوەندەکە زیندانی بکرێت و چەندین مەلزەمەی ژەهر خواردبکرێت، بەداخەوە لەپاش تەواوبوونی هەر چوار ساڵ خوێندنەکەی لەو ناوەندە زانستیە کەچی ئەو خوێندکارانە تەنیا کاغەزێکی بەدەستەوەیە نوسراوە تۆ بڕوانامەی بەکارلیۆس بە دەستهێناوە لەم ناوەندە زانستیە کەچی ئاستی زانستیشی هیچ…
هەڵبەتە نوسینی ئەم وتارە پەیوەندی بەخودی خۆمەوەش هەیە چوونکە منیش لە ئێستادا لە ناوەندێکی زانستی وەکو خوێندکار دەخوێنم کە ئەویش(شوێنەوارە) .
لێرەدا لەم وتارەم دا شایەنی باس و سووپاسە بۆ مامۆستای زۆر خۆشەویستمان کەهاوکاتیش یەکێکە لەهەرە مامۆستا بە ئەزموونەکانی نێو زانستی شوێنەوار لە کۆلێژی ئەدەبیاتی زانکۆی سەڵاحەدین ئەویش ڕێزدار(م.سازان سەباح پیڕباڵ) کە توانیویەتی بە ئەتەکێتێکی زۆر زانستیانەو ڕۆشنبیرانە خزمەتی زانستی شوێنەوار بکات،ئەگەر چی بەڕێزیان لەپاڵ خزمەتی زانستی شوێنەوار ، لەلایەکی دیکەوە وەکو خەمخۆرێک بۆ خوێنکارانی بەشی شوێنەوارناسی هەڵستا بە پێشکەشکردنی داوایەک بۆ ئەنجامدانی گەشتێکی زانستی بۆ سەر قەلاتی هەولێر بە هاوکاری دوو مامۆستای دیکەدا(م.زیاد ئەحمەد |م. مەهدی جەلال) لە بەرواری 25|2|2020 کە ئەمەش بەیەکەم گەشتی زانستیمان دادەنرێت بۆ وەرگرتنی زانیاری بەشێوەیەکی ڕاستەو خۆ دەربارەی قەلات و مێژووەکەی ، هەرچەندە مێژوویەکەی بەشوێوەیەکی زۆر ڕوون دیار نیە بەڵام بەپێی ئەو نووسینە مسماریانە بێت کە دۆزراونەتەوە ئاماژە بەوە دەکەن کە لەسەردەمی شووسین و ئامارسین واتە پێش 3000 ساڵ پ.ز ناوی هاتووە، لەگەڵ ئەوەشدا کۆنترین شارە کە ژیانی تێدا هەبووە، لەهەمان کاتیشدا هەتاوەکو ئێستا تاکە شوێنەوار ە لە کوردستان ناوی لە لیستی یۆنسکۆ تۆمارکراوە کە ئەمەش جێگای بایەخ دانە بە مێژوو ولایەنی شارستانیەتی کورد، هەرچەندە بەهۆی ئەو داگیرکاری و سەرکوتکردنەی نەیارانی کورد ئەمەش وای کوردوە کە لایەنی مێژوو و پاشماوە شوێنەواریەکانی کورد بکەونە لێواری مەترسیەوە ، لەگەڵ ئەوەشدا حکومەت کەم تەرخەمی خۆی لەلایەنی شوێنەواری نیشاندەدات بەڵکو بە پێچەوانەوە دەبێت حکومەت لەپاڵ سەرجەم پرۆژەکانی دیکەی پڕۆژەی ناوچە شوێنەواریەکان گرنگیەکی ئەوتۆتری پێ بدرێت .
ئەگەر چی لە میانی ئەو گەشتە زانستیە بەسوودەمان کە بە سەرپەرشتی بەڕێز مامۆستا سازان سەباح پیڕباڵەوە ڕێکخرابوو کە توانیمان لە نزیکەوە وەکو کادیرێکی تازە پێگەیشتووی بواری زانستی شوێنەوار ، ئاشنایەتیەکی نزیک پەیدا بکەین لەگەڵ سەرجەم شوێنەکانی نێو قەلات، هەرچەندە بەشێک لە شوێنەکانی قەلات داخرابوون بەتایبەتی حەمامەکەی ئەمەش بەهۆی دووبارە دەستپێکردنەوە بە نۆژنکردنەوەی قەلات کە لەساڵی 2014 بەهۆی قەیرانی دارایی و سەرهەڵدانی جەنگی داعشەوە ڕاگیرابوون، چوونکە بەشێکی زۆری خانووەکانی نێو قەلات ڕووخاون وە هەندێکی تریشیان مەترسی ڕووخانیان لەسەر دایە بۆیە دەبێت حکومەت دەستبەجێ بەشێوەیەکی فراوان دەست بکاتەوە بە نۆژەن کردنەوەیان وە دووبارە گەڕانەوەی ژیان بۆ سەر قەلات لەگەڵ ئەوەشدا بکرێتە شوێنێکی گەشتیاری جوان و ڕازاوە بەهۆی ئەوەی قەلات دەکەوێتە نێو جەرگەی شاری هەولێر کە ئەمەش وا دەکات گەشتیارێکی زۆر ڕووی تێبکەن و لە هەمان کاتیشدا دەبێتە داهاتێک بۆ خەزێنەی حکومەت لە کەرتی گەشتیاری و لەگەڵ ئەوەشدا دەبێتە دەرگایەکی باش بۆ کردنەوەی دامەزارندنی خوێنکارانی بەشی شوێنەوار .
بەڵام لەگەڵ ئەو گەڕانە بەردەوامیەمان بە نێو قەلات دا، دیمەنێکی زۆر ناشرینی دواکەوتوانەم کەوتە پێش چاوم کە ئەویش بریتی بوو لە نووسینی هەندێک وشەی بێکەڵک و ناشرین بەسەر دیوارەکانەوە کە ئەمەش وای کردبوو سیمایەکی ناشرین پێشکەش بکات ، هەرچەندە لەپێشتردا لە ڕێگای وتارێکم لە ڕۆژنامەی خەبات ژمارە (5733) 21|4|2019 لە ژێر ناونیشانی (ئاستی ڕۆشنبیری تاک لە بەرامبەر شوێنەوار کەلەپوور) کە تێیدا ئاماژەم بە بوونی ئەو دیاردە ناشرینانە کرد کە لەسەر دیواری ناوچە شوێنەواریەکان بوونیان هەیە، چوونکە لە ڕاستیدا بەشێکی تاکی کورد زۆر بێ بەرپرسیارانە مامەڵە دەکەن لەگەڵ ناوچە شوێنەواریەکانی خۆیان دا بەتایبەتیش ئەو دیمەنە ناشرینەی سەر قەلات کە بەچاوەکانی خۆم بینیم ، بۆیە دەبێت ئەو جۆرەکەسانە کاتێک بەم کارە هەڵدەستن ڕاستەوخۆ یاسا بە بڕێک پارە سزایان بدات بۆ ئەوەی جارێکی دەست بۆ ناشرینکردنی ناوچە شوێنەواریەکان نەبەن.
سەرنجێکی ترم دەربارەی گەشتە مەیدانەکەمان بۆ سەر قەلات لە بەرواری 25|2|2020 ئەوەیە کە لەلاین بەشێکی خوێندکارەکانەوە زۆر کرچ و کاڵی و بێ بەهایی پێوە دیاربوو کە زیاتر خۆیان خەریکی گرتنی وێنەو سناپەوە بوون کەچی کەمتر گرنگی و تێبینیان لەسەر گەشتەکە هەبوو.




نەوزاد بەندی و شۆڕشی مەعریفەت … لەتیف بێوار

لە چەند رۆژی رابردوودا شیعری ‘ئیتر وای لێھات’ ی شاعیرو نووسەر نەوزاد بەندی لە ماڵپەڕی دەنگەکانەوە بە دیداری خوێنەرانی تامەزرۆی گەیشت، راستە ئەو زۆر شیعر دەنووسێت و دادەبەزێنێت و زۆربەیان بە زمانێکی سادەیەو باسی کێشە رامیارییەکانی گەل و نیشتیمانەکەی و هەروا باری دواکەوتووی گەلەکەی دەکات، بێ ئەوەی زۆر فەنتازیاو هونەرەکانی رازانەوەی شیعریی و زانستەکانی زمان لە خۆ بگرێت، کە لەم حاڵەتانەدا رێژەیەکی زۆر کەمی ئەو جۆرە شیعرانە بە زیندوویی دەمێننەوەو پەسەندی شارەزایانی شیعر دەکرێت، ئەویش تەنیا لە یەك حاڵەتدا: کە دەبێت ئەو دیمەنە رۆژانەیە هێندە شیعریی بێت کە پێویست بە هیچ دەسکارییەك نەکات تاکو بەرگی شیعر لەبەر بکات، وەکو شیعرەکەی گۆران ‘جادە چۆڵ و سێبەر بوو’ کە ئەو لەو شیعرەدا زۆر بە سادەیی گێڕانەوەی دیمەنی بەیانییەکی خۆی باس دەکات، بەڵام ئەو دیمەنە خۆی لە خۆیدا شیعرە.

نەوازاد بەندی هەر لە وێنەکەیەوە کە لەگەڵ شیعرەكەدا دانراوە دەردەکەوێت و وا دیارە کە پێدەکەنێت بە هەموو دەسەڵاتە فاشیست و پۆپۆلیزمەکان و هەموو جۆرێکی دواکەوتنی تاك و کۆمەڵ، هەروەها لەسەر دەریاییەکیش وەستاوە کە هێندە دڵفراوانی و ئارامی ئەو دەنوێنێت، هێندە دەرخستنی وێنەی پۆرترێتی خۆی نییە، بەڵام ئەو شیعرە هێندە سەرنجی راکێشام کە دەمخواست شاعیر بیتوانیایە لەسەر هەناسەی دوو کۆپلەی یەکەم بەردەوامی بدایە بە شیعرەکەو تەواوی بکردایە.

وەکو بەهرەی شیعریی زۆر جوان دەستی پێکردووەو بابەتێکی زۆر گرنگ و سەرنجڕاکێش دەکاتە دەستپێك، سیمبوڵی تیا بەکارهێناوەو ئایدیایەکی زۆر جوانی لە پشتەوەیە، ئەگەر دایك بە سیمبوڵی نیشتیمانی فەرهودکراو لێكبدەینەوەو هەروەها داریش بە حیزب، ئەوا دەگەینە ئەو بەرەنجامەی کە چۆن قەوارەو دەسەڵاتێکی حیزبی و سیاسی هەوڵ دەدات هەموو شتێك قۆرخی خۆی بکات و هەمووان بکاتە خزمەتکار و دەستەو دایەرەی خۆی، هەر لە تاکێکەوە بیگرە تا داهاتی سەرخان و بنخانی وڵات و هەموو دروشم و مارشە نەتەوەییەکان، هەموو ئەو رەمزو کارەساتە مێژووییانەی میللەت تیایدا یەکەم و دواهەم قوربانی بوو، کەواتە لێرەدا دەبێت لەگەڵ شاعیردا رووبکەینە تێزی مرۆڤایەتی و دروشمە سەراپاگیرییەکەی، چونکە کێشەی ئێمە کێشەی مرۆڤ و مافەکانییەتی، ئەوانەی بە ناوی نەتەوەوە خەباتیان کرد ناپاك و میللەتفرۆش بوون و کێشە چارەنوس سازەکانیان هەراجکرد بۆ بەرژەوەندی گیرفان و کورسیەکانی خۆیان. ٢٩ ساڵە جەهەنمێکیان بۆ دانیشتوانی سەر ئەو بستە زەوییە خولقاندووە کە بەکەس ناکوژێتەوە، رۆژ بە رۆژ و بە نرخێکی سوك و هەرزان زیاتر ویژدانی مردووی قەڵەمبەدەستەکان دەکڕن و دەستەمۆیان دەکەن، تا هیچ هیوایەك نەمێنێتەوە کەس دڵی پێ خۆش بکات، تا هیچ تروسکەی شۆڕشێك نەمێنێتەوە لاپەرەی مێژووی رووزەردی حوسنی موبارەکەکان بۆ هەتاهەتایە دابخات، بەڵێ نەوازاد بەندی وەکو هەر رۆشنبیرێكی بە ئەمەك و بە بڕوا بە تێزی گۆڕانکاری میللەت و رزگاری؛ هەمیشە لەو سەنگەرە پڕ جۆش و خرۆش وشۆڕشەدایە کە خۆی بە یەکەم رووناکی پریشکی ئاگری ئازادی و گۆڕانکاری دادەنێت، دژی حوکمی دواکەوتووی خێڵەکی و مافیایی و چاوەڕوانی میللەت دەکات لەم هەوڵەیدا شوێنپێی هەڵگرن، دوای ئەوەی هەموو حیزب و سیاسەتێك لە کوردستاندا فەشەلی هێنا، درۆزن بوون و ماسکەکانیان لادا بازرگان دەرچوون، هەمیشەش هەروا بووە؛ رۆشنبیرە راستەقینەکان سەرچاوەی گۆڕانکاری و خەباتی راستەقینە بوون، چونکە ئەوان بەرچاویان روونە و ناکەونە ژێر هەژمونی دەوڵەتانی ناوچەییەوە، بەڵکو دڵسۆزانە و پڕ بڕوا چاویان بڕیوەتە هەرەسهێنانی ئەو بەستەڵەکە رەشەی دەرگای ژیانی لەسەر مرۆڤ و ئاو و خاکی کوردستان داخستووەو ئەوانەش کە دەستیان لەو زوڵمەدا بووە ئەمجارە بە پۆستاڵی رەشی سەربازییەوە نەهێنراون، بەڵکو بە کڵاشەوە هاتوون و وەکو شەقاوەیەکی نەگریس حساب بۆ هیچ پیرۆزییەك ناکەن و هەموو شتێکیان کردووەتە جێی مامەڵەو بازرگانی، ئەوە بەس نەوت نییە رۆژانە بەبەرچاوی خەڵکەوە دەدزرێت، بەڵکو نەوەکانی ئەو دەعەجانیانەن کە بازرگانی بە دەرمانی ئێکسپایەرەوە دەکەن و گیرفانی نەخۆشی بێ دەسەڵات رووت دەکەنەوەو دەشیانکوژن بە پێدانی چارەسەرو دەرمانی خراپ و ئێکسپایەر.
شاعیر زۆر جوان لە دووکۆپلەی یەکەمدا ئەو بەرەواژووەمان بۆ نیگار دەکات و دوو پارادۆکسی زۆر جوان بەکاردێنێت، دایکێکی بێ رەحم و بێ ویژدان و درەختێکی گەوجێنەر: ئەمەیە بەرەندەو ئەولەویاتی رۆشنبیری راستەقینە لە دۆخێکی نالەباری ئاوهادا، ئەمەیە رۆڵی راستەقینەی مرۆڤی هەستیارو بەئەمەك و دادپەوەر، پێش ئەوەی مەرگی مادی و مەعنەوی هەمووان ببینێت دەیهەوێت لەو خنکانە رزگارمان بکات.

من دایکێ ئەناسم
ئەبێ ھەمووان بۆی بمرن و
بۆ کەس نامرێ ..
من دارێ ئەناسم
ئەبێ ھەمووان بەر و سێبەر بن بۆی و
بەر و سێبەر بۆ کەس ناگرێ..

بەڵام لێرە بە دواوە شاعیر وادیارە چیتر خۆی ماندوو نەکردووە تا بە تەواوکردنی ئەو کۆپلەیە بەهەمان هەناسەی داهێنەرانەوە درێژە بە نووسینەوەی شیعرەکەی بدات، لەبەرئەمەیە دەبینین ئیتر گوتاری شیعر سادە دەبێتەوەو رەمزیشی تێدا نابینرێتەوە، یەکسەر مەبەستی خۆی دەردەخات و دێتە سەر شارو هەر وەك ئەوەی بۆ نموونە لە دیوەخانێکدا یان لە چایخانەیەکدا دانیشتبێت و قسە لەگەڵ هاوڕێیەکیدا بکات؛ زۆر راستییەکی سادەو حاشا هەڵنەگری پێدەڵێت کە هەمووان هەر لە گچکەوە تا گەورە، خوێندەوار تا نەخوێندەوار… ئەو راستیە دەزانن، ئەویش ئەوەیە (شار کەس بە کەسە)، ئەم راستییە لەو کاتەوە دەزانرێت کە ساڵی ١٩٩١ چۆن خەڵک سنگی خۆی خستە بەر گولـلەو راپەڕینی دژی دەسەلاتێکی دیکتاتۆریی کردو کەچی لەولاوە دوو حیزبی مێژوو رەش هاتن و خۆیان کرد بە ساحيبی هەموو شت و چەندان دیکتاتۆری بچووکیان قوتکردەوە، هەموو مەلەفداریی وشەڕی براکوژی و دزیی وتاڵان و کوشتن و زوڵمەکانیان بەخەبات نووسیەوە بەو مەبەستەی پشتاوپشتی میللەتی کورد قەرزارباربکەن و شەرعییەت بە دزی و تاڵانی و کوشتن و ستەمەکانیان بدەن و بە ملیارەها دۆلار بدزن و بە داگیرکردنی هەموو سەر زەمین و بن زەمینەکانی کوردستان رازی نابن و دەڵێن تا هەتایە دەبێت ئێمە ئاغاتان بین و ئێوەش خزمەتکار، هەموو هۆکارەکانی راگەیاندن و داهاتەکان بۆ ئەو دروشمەیان تەرخان دەکەن و ئامادەن بێ شەرمانە درۆبکەن- درۆبکەن- درۆبکەن تا میللەت بگەوجێندرێت و بینایی لە دەست بدات، ئەو دۆخە تەنیا بەو شۆڕشە دەگۆڕدرێت و نەوەکانی داهاتوو وەکو مرۆڤ دەتوانن بژین، کاتێك دوای نەوازاد بەندییەکان بکەوین و نەفرەت لە کوردکوژانی ناوخۆ بکەین، ئەوانەی هۆکاری راستەقینەی کاولکاریی و کارەساتە یەك لە دوای یەکەکانی گەلەکەمان بوون، شاعیر دەیەوێت ئەو خەڵکە لە خەوی بێئاگایی هۆشیار بکاتەوە، دەیەوێت هەمووان بە دادپەروەریی و یەکسانی وەکو میللەتێکی زیندوو بژین.

دووبارە بۆ گەڕانەوە سەبارەت زمانە شیعرییە بەکارهاتووەکە لێرەوە شاعیر ئارامی لەبەر دەبڕدرێت و راستەوخۆ دەست دەکات بە تەواکردنی شیعرەکە، رەنگە هۆکارە دەروونییەکەی ئەو خەم و زوڵمە پەنگخواردووەی ناخی بێت، داخۆ چەندان ستەم و مەحرومکردن و سوکایەتی لە دەوروبەری خۆیدا بینیبێت و چەشتبێت تا ئاوها ناخی پەنگی رقی پیرۆز بخواتەوە؟
پاشتر و لە خاڵێکی گرنگدا ئەو تێبینییە دەردەبڕین کە ئەو بەو دوو کۆپلە جوانە وەکو سەرەتاو کردنەوەی شیعرەکە دەستی پێکرد، هەرچەندە کۆپلەکانی دواتر کەمتر شیعرین، بەڵام ئەمانە هەمووی وەکو (موبتەدا)یەك بوون، بۆمان هەیە بپرسین: ئەی کوا (خەبەر)ەکەیان ، وەك ئەوەی بڵێت: من دەڕۆم.. ئیتر بێ ئەوەی بزانین بۆ کوێ دەڕوات و دواتر چی لێ بەسەر دێت، پاشان بەکارهێنانی مارو کەروێشك دوو خوازەی نا هاوتان، بۆ نموونە گەر بیگوتایە من جرجێک ئەناسم ئەوا لەگەڵ کەروێشکدا دەهاتەوە، بەڵام مارو کەروێشك مەحاڵە لە شێوەدا نزیکییەك هەبێت لە نێوانیاندا، پاشان تێخوڕین بۆ گاگەل گونجاوەو بەکاردێ نەك بۆ مار، بەڵکو مار دەبێت سەری پان بکرێتەوە، ئەگەرنا ئەوا گەر نیوەی بقرتێنیت سەر لەنوێ دروست دەبێتەوە مادام سەری وەکو خۆی زیندووە… دەستەواژەی (کەس لە گوڵ کاڵتری پێ ناڵێ) بەڵێ بێ هەڵوێستیی میللەت دەنوێنێت بەڵام بە هەمان شێوەی (شار کەس بە کەسە) تەماشا دەکرێت لە رووی بەهای ئەدەبییەوەو هەردووکیان وتەو قسەکردنی رۆژانەن، باشە ئەی شاعیری گرانقەدر من وەك خوێنەرێك بۆم هەیە بپرسم و بڵێم: گەر تۆ دڕندەی تر زۆر دەناسیت زۆر گونجاوتربوو لێرەدا ماناو ئاکارە چەوت و چەوێڵەکانیان بکەیتە خوازەی شیعریی و بە رووی مەجازدا وەکو پێشنیارێك (بۆ نموونە) کۆتایی بەسەرهاتەکەت تەواوکردایە، یان هەڵوێستی تۆی رۆشنفکرت بکردایە بە قوفڵی تراژیدیەکان و خوێنەرت لەو خاڵەدا رابگرتایە تا بیری لێبکردایەتەوە، هەرچەندە بە داخەوە لەمڕۆژگارەدا و پاش ئەوەی لە ماوەی ٢٩ ساڵی حوكمی جەهالەت و قەرەقوشدا هەوڵدراوەو هەوڵدەدرێت زۆربەی خەڵك نەفام بکرێت و لەمحاڵەدا زۆر ئەستەمە شیعرێك رایانچڵەکێنێت، زۆر زەحمەتە ئەو قڵیشە کۆمەڵایەتییەو لادانانە بە شیعرێك راست بکرێتەوە، ئەوان گیانی نیشتیمانپەروەرییان لەناو دڵی تاکەکاندا کوشت…شاعیر بەس پینووسەکەی بەدەستە، ئیتر هیچ دەزگایەکی زەبەلاحی ئیعلامی نییە کە ملیۆنەها دۆلاری دزراوی هاوڵاتی تیا سەرف دەکرێت مانگانە و نەك بەس بێ سوودن بەڵکو خەڵك گەوج دەکەن، ئیتر شاعیر دەڵێت: تاکەی بەسە.. با ببینین کە چۆن نەوزادەکان دڵی هەموو لێوبەبارەکان و ئەو خاوەن هەڵوێست و خامە بەدەستانە خۆش دەکەن کە هەموویان خەمناكانە گۆشەگیربوون یان گۆشەگیرکراون و هەر خۆیان دەخۆنەوە، شۆڕشی مەعریفەت، شۆڕشی ئینسان، شۆڕشی دادپەروەریمان پێویستە…

من شارێ ئەناسم
کەس بە کەس نییە و
ھەر کەسەی بە میزاجی خۆی
ڕەوڕەوەی مێژوو لێ ئەخوڕێ ..
من مارێ ئەناسم ،
سەد ساڵە ڕۆڵی کەروێشک ئەبینێ و
لە گوڵ کاڵتری پێ ناڵێن
ھیچ کەسێ تێی ناخوڕێ ..
دڕندەی تر زۆر ئەناسم
کە لێرەدا ناوترێ ..




ئه‌و شاره‌ی له‌ ده‌موچاو نزیكتره‌ – شیعری: ئه‌دۆنیس … وه‌رگێڕانی: عه‌بدولڕه‌حمان فه‌رهادی

ڕۆژگاری ئه‌و شاره‌ له‌ژێر ئه‌و كه‌وانانه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێ كه‌ وێرانه‌ دایمه‌زراندوون
شوێنه‌كه‌ پڕ له‌و تارماییانه‌ن و خه‌ریكی سه‌یرانن و تاریكی ڕێبه‌ریه‌تی
به‌ كووڕه‌كووڕ ده‌چمه‌ ژووره‌وه‌ و كه‌مه‌رم خه‌ریكه‌ بۆردوومان ده‌كرێ
كازیوه‌ش خۆی دڵنیای كردم كه‌ ئه‌و كه‌مه‌ره‌ی ڕووناكییه‌
له‌ چ شوێنان تاریكاییم نه‌بینیوه‌ به‌مجۆره‌ دڵخۆش بێ.
هه‌ور به‌ پسته‌پست قسه‌بارانی ده‌چڕی و
بايش باسی كه‌زیی تۆزوبای ده‌كرد
وه‌ك ئه‌وه‌ی شه‌هوه‌تی ژیان له‌نێو شه‌هوه‌تی مه‌رگدا بتوێته‌وه‌.

  • له‌ هه‌موو لاوه‌ سیاسه‌تی خۆڵه‌مێش ده‌پارزنرێ
  • خۆڵه‌مێش بانگڕاهی ئاسۆیه‌
  • به‌س شه‌و له‌خه‌و ڕاكه‌، ئه‌ی ئه‌ستێره‌ی خه‌وتوو.
    له‌سه‌ر ده‌ستی خێروخۆشی.
    —————- 2 —————–
    به‌كووڕه‌كووڕ ده‌چمه‌ ژووره‌وه‌ و كه‌مه‌رم خه‌ریكه‌ بۆردومان ده‌كرێ
    كازیوه‌ش خۆی دڵنیای كردم كه‌ ئه‌و كه‌مه‌ره‌ی ڕووناكییه‌
    موزیقا خیانه‌تی كرد
    هیچ ئامێرێ نییه‌، به‌ڵام هه‌ست ده‌كه‌ی ده‌نگت ژێیه‌كی پچڕپچڕه‌،
    نابینرێ، ده‌نگه‌كانیش به‌فرێكی ناوه‌ختن، له‌ شوێنێكن بۆ ئه‌وان نییه‌.
    ئاوریشم خیانه‌تی كرد.
    ته‌ماشای ئه‌و نانه‌ بكه‌ن كه‌ ده‌چنه‌ شوێنێكی بێجێ، شه‌ڕابی توو له‌گه‌ڵ خۆتان ببه‌ن كه‌ له‌نێو جامێكدا بێ وه‌ك كرمۆكه‌ی ئاوریشم وابێ.
    هێلكه‌ش خیانه‌تی كرد.
    هه‌موو ڕووكارێ تاوانباره‌ و هه‌موو ناخێكیش بێگوناهه‌
    به‌بیر خیانه‌تی كرد
    چاوه‌نواڕی كه‌س ناكا، چاوه‌نۆڕی هیچ ناكا
    جه‌سته‌یه‌كه‌ و وه‌ك گۆچانێ وه‌ستاوه‌ كه‌ با خۆی خستبێته‌ سه‌ر
    گه‌وره‌ خیانه‌تی كرد
    ئه‌و دره‌خته‌ چه‌نده‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌
    له‌ ڕۆیشتن ناكه‌وێ به‌ڵام ڕووه‌و به‌رزایی
    ئاسمان پێش ئاسمان.
    شێخ مه‌كاریه‌ خیانه‌تی كرد
    ڕێگای ماڵی ئه‌و ژنه‌ی كه‌ خۆشیده‌وێ، پێچاوپێچه‌ و ته‌واو نابێ
    ئه‌وه‌تا خه‌ریكی مردنه‌ و هۆردوو قۆڵی كردۆته‌وه‌.
    ثابت خیانه‌تی كرد
    ده‌موچاوی ئه‌و گه‌شته‌ چه‌نده‌ چرچولۆچه‌
    چاڵایی جه‌سته‌ی ئه‌م كاروانه‌ چه‌نده‌ قووڵه‌.
    بازاڕی ته‌ویله‌ خیانه‌تی كرد
    منداڵیی بزاڤ ده‌بردرێ
    به‌ڵام ساڵ به‌ ساڵ
    چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ تێیدا گه‌وره‌ ده‌بێ و هاتنه‌ ژووره‌وه‌ بچیك
    سه‌عیداغا خیانه‌تی كرد
    ده‌ستی سه‌فه‌ر له‌سه‌ر سه‌ركه‌ و
    خۆشییش سه‌ره‌كه‌ی دیكه‌ته‌
    چۆن دووری نابێته‌ خوێنبه‌ری نزیكی؟
    ئایا سییه‌كانی ڕه‌هه‌ندیش گه‌شتیارن؟
    ————– 3 ————–
  • بڵێن: به‌یانی بۆ ئه‌مڕۆ نییه‌
  • بزربوون له‌سه‌ر په‌پكه‌ی خۆر چاپكراوه‌.
    ده‌ته‌وێ مه‌رگ ببینی له‌به‌رده‌متا ژیان وه‌كو تۆپ غلكاته‌وه‌؟
    ده‌ته‌وێ ئه‌م ساته‌ بنووسییه‌وه‌ له‌ بارودۆخه‌ تایبه‌تییه‌كانیدا ده‌ستی به‌سه‌ردا بگری، له‌خۆگه‌وزاندن و گرژبوون و خاوبوونه‌وه‌یدا
    له‌كاتێكدا هيچ سات و شوێنێ به‌شداریی له‌گه‌ڵدا ناكه‌ن؟
    كه‌واته‌ هه‌ر ده‌بێ له‌سه‌رێكی دۆزه‌خدا بژی، له‌سه‌ر كه‌ناری جه‌هه‌ننه‌مێك،
    له‌ باوبژێكدا كه‌ له‌ نووكی سه‌ری نێزه‌ هه‌ڵده‌كا،
    له‌ ڕێوبانێك كه‌ مێروستان خۆی نه‌توانێ به‌سه‌ریدا بڕوا
    له‌ جه‌نازه‌ی هاوڕێیه‌تی و خۆشه‌ویستیدا، پرسه‌ی ناشتنی بیر.
  • له‌ هه‌موو شاران هه‌ر شه‌قامێ دایك و بابێكی هه‌یه‌ و
    هه‌موو شه‌قامه‌كانی ئه‌م شاره‌ سێوین
  • لێره‌دا ده‌ستی زه‌مین زۆر به‌توندی كار له‌گه‌ڵ ده‌ستی ئاسمان ده‌كا.
    —————– 4 —————
    ئه‌وه‌ خۆره‌ له‌ گۆڕه‌پانی ناندا ده‌ستی له‌ چۆكی وه‌ریناوه‌ و دانیشتووه‌،
    ده‌موچاوت چوارده‌وری داوم
    له‌كاتێكدا دوورده‌كه‌ویه‌وه‌ و دوور ده‌كه‌ویه‌وه‌
    ئه‌ی ئه‌و شاره‌ی له‌ ده‌موچاو نزیكتری.
    ———- سه‌رچاوه‌: ژ 10972 ی الحیاة ———–

خولگه‌كان
1
جه‌سته‌ت خۆی له‌خۆیدا گوڵی سه‌ر ڕێگاكه‌ته‌
گوڵێك له‌ یه‌ك ساتا هه‌ڵده‌وه‌رێ و ده‌پشكوێ
2
گه‌ر ڕێگاكه‌ت خۆش بێت
گه‌ر ده‌وروبه‌ری دۆزه‌خ نه‌گاته‌وه‌
به‌ دۆزه‌خ خۆی
هه‌نگاوه‌كانت له‌ ده‌رازینكه‌وه‌ ده‌وه‌ستن
چه‌نده‌ ڕۆیشتی و من ڕۆیشتم
3
هیچ جارێ هه‌ستت كردووه‌
به‌ره‌به‌یانێك بۆ هه‌نگاوه‌كانت ته‌سك بێت؟
كه‌واته‌ به‌ئاگا هاتووی و جه‌سته‌ت تژی له‌ خۆشه‌ویستییه‌
4
هه‌رچه‌نده‌ ده‌ریا خوڕڕه‌ی بێ
جه‌سته‌ش پسته‌پستێكی هه‌یه‌، خوڕڕه‌كه‌ی
له‌و توندتر و دوورتره‌
5
جوانترین و پاگژترین باران
سه‌رچاوه‌كانی ڕووح ئاوده‌دا
ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌وری جه‌سته‌دا ده‌بارێ
6
بیر له‌ جه‌سته‌ جوێ بۆته‌وه‌
ته‌نیا باڵنده‌یه‌كه‌ له‌ پووش
7
هه‌ر به‌ره‌به‌یانێك جه‌سته‌یه‌كی ونبووی خۆی هه‌یه‌
هۆردوو بازووی زارۆكت بۆ ده‌كاته‌وه‌
8
بدوێ، وه‌ك چۆن باڵنده‌ ده‌دوێ
بیابانیش چاوه‌نۆڕته‌ و
گوێت بۆ ده‌گرێ
9
چۆن زۆرم لێده‌كه‌ی پاڵپشتت بم
هه‌ر خۆت بووی هۆردوو شانت دزیم
10
ڕۆشنایی نزیكترین هاوڕێی بیره‌
سایه‌ش نزیكترین هاوڕێی جه‌سته‌یه‌
11
ده‌سته‌كانت بخه‌ره‌ نێو ده‌ستی خۆر:
تۆ و ئه‌و دووانه‌ی ڕۆشنایین
12
خه‌ون پاسه‌وانیی ده‌رگاكانی پێسپاردم
كلیله‌كانیشی له‌گه‌ڵ خۆی برد
13
لێره‌، له‌سه‌ر ئه‌م ڕووپه‌ڕه‌
به‌تایبه‌تی له‌نێو ڕه‌شاییه‌كه‌یدا
كاروانێ له‌ خه‌ونه‌كانم دێو ڕاده‌برێ:
چیی به‌ خوێنم بێژم ئه‌ی مه‌ره‌كه‌ب
كه‌ له‌ لێژایی تره‌وه‌ ده‌رده‌چێ؟
14
نووسینی فه‌زا جێی كوژانه‌وه‌ی
بای لێ نابێته‌وه‌
15
كه‌ناره‌كان ماڵی شه‌پۆله‌كانن
شه‌پۆله‌كان كۆچی كه‌ناره‌كانن
16
هیچ هۆكارێكی وام نییه‌ به‌س بێ
تا ئاماجی جه‌سته‌ ده‌ربخه‌م
17
جگه‌ له‌ زمان، هیچ ڕووپۆشێ نییه‌
زمانیش لێفه‌یه‌كی كونكونه‌
18
ته‌واوبوون نییه‌ و چ ڕێیه‌كیش به‌ومان ناگه‌یه‌نێ
ئه‌وه‌ هه‌موو ڕێیه‌كه‌مه‌
19
ناتوانیت ڕۆشنایی بنووسی
ته‌نیا به‌ مه‌ره‌كه‌بێ تێكه‌ڵ به‌ سێبه‌ر نه‌بێ
20
هۆشیاربوونی ڕاسته‌قینه‌
فێرت ده‌كا چۆن بخه‌وی
21
شیوه‌ننامه‌ی هاوڕێ
تیكه‌ڵاوی چه‌و و ئاردی ناو پووشه‌
به‌ په‌یكه‌رێكی به‌ردینه‌وه‌ لكێنراوه‌:
ماڵه‌كه‌مان ئاوا بوو
هه‌موو شتێ وا ده‌ستیپێكرد
* * *
خه‌ونه‌كان خێزانێكی تریان هه‌بوو
* * *
تێكه‌ڵی جوتیاران ده‌بم
هه‌ندێكیان له‌ باوه‌شی دره‌خت ده‌خه‌وتن
هه‌ندێكی تریان له‌ ڕۆخی ئاسۆ
* * *
منداڵیی خۆی له‌گه‌ڵ كووزره‌ گه‌نم به‌با ده‌دا
* * *
به‌ تاكه‌ ڕێیه‌ك گه‌شه‌ی كرد: ئه‌و ڕێگایه‌ی
كه‌ خۆر به‌سه‌ریدا ده‌ڕوا و، دێ و ڕاده‌برێ
* * *
له‌نێوان دوو خه‌مدا ژی:
چۆن ڕۆشنایی بۆ زمانێكی تر وه‌رده‌گێڕێ و
چۆن تاریكی ده‌نووسێته‌وه‌
* * *

خۆر پێیگه‌یاند و شه‌و چنیی

سه‌رچاوه‌: الحياة / ژماره‌ی ڕۆژی 6/5/2003




ڕۆڵی باشووری كوردستان لە ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهریدا -1- ڕه‌سوڵ بۆسكێنی

به‌شی یه‌كه‌م

بارودۆخی ناله‌باری ده‌وڵه‌تی عوسمانی و قاجاری

‌نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م بۆ هه‌ردوو ئیمپڕاتۆری ئێران و توركیا قۆناغی هه‌ره‌س هێنان و داته‌پین بوو، ئاشوب سه‌رانسه‌ری ئیمپڕاتۆری ته‌نی بۆوه‌، هه‌ردوو ئیمپڕاتۆری له‌سه‌ره‌ مه‌رگ دابوون، به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك گیرۆده‌ی ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ی سیاسی و نائارامی ببوون سه‌ریان لێ شێوا بوو، نه‌ده‌په‌ڕژانه‌ سه‌ر هیچ شتێك.
كوردستان له‌نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا له‌ناو ڕه‌وشێكی تا دوا ڕاده‌ به‌ربادو وێراندا ده‌ژیا، جه‌نگ و شوێنه‌واره‌كانی جه‌نگ هه‌موو گۆشه‌یه‌كی ئاوه‌دانی كوردستانی وێران كردبوو، باجی زۆر و زوڵمی باجگره‌كانی هه‌ردوو ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی، جوتیارانی هه‌ردوو دیوی سنووریان دادۆشیبوو، قورسایی زۆری بودجه‌ی جه‌نگه‌كانی عوسمانی و سه‌ربازگیری كورده‌كان بڕستی له‌ كورده‌كان بڕیبوو، داڕزانی ئابووری ئیمپڕاتۆری عوسمانی و قاجاری هێنده‌ی دیكه‌ بینی له‌ ئابووری كوردستان گیركردبوو، زۆربه‌ی جار سوپای ناوه‌ند به‌سه‌ر نێزه‌ و چه‌ك باجی زۆریان بۆ خه‌زێنه‌ی به‌تاڵبوویان كۆده‌كرده‌وه‌ و گوند و شارۆچكه‌كانیان خه‌ڵتانی خوێن ده‌كرد، ڕه‌نگه‌ ڕووداوی كانوونی یه‌كه‌می (1872)ی مه‌رگه‌وه‌ڕ كه‌ سوپای ئێران بۆ باج سه‌ندن و ماڵیات وه‌رگرتن ئاگریان له‌و ناوچه‌یه‌ به‌ردا و ڕانه‌ مه‌ڕیان ده‌دزی نموونه‌یه‌كی زۆر بچوك بێت.

له‌ كاتی جه‌نگی ڕووسی – عوسمانی (1877) سوڵتان عه‌بدولحه‌مید بانگی جیهادی دا، بۆ به‌شداری موسڵمانان له‌ غه‌زای ڕووس دا، شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌گه‌ڵ چه‌ند سه‌د كه‌س له‌ موریده‌كانی خۆی، به‌ده‌م ئه‌م بانگه‌وازه‌وه‌ چوو بۆ قۆڵی بایه‌زید، كه‌ له‌لایه‌ن سوپای ڕووسه‌وه‌ داگیركرابوو، له‌ ڕۆژانی شه‌ردا نزیكه‌ی پێنج هه‌زار كورد، كه‌له‌سه‌رانسه‌ری كوردستانه‌وه‌ هاتبوون، له‌ژێر سه‌ركردایه‌تی ئه‌ودا كۆبوونه‌وه‌.
له‌ بانگەوازی جیهاد، كوردان لەهەموو لایەكەوە بەدەوری شێخ عوبەیدوڵڵای نەهریدا كۆبوونەوە، چونكە ئەم شێخە ناوی (سوڵتان ئەلعەشایر)ی لە خۆینابوو، كەوتبووە سەر كەڵكەڵەی سەروەری و سەربەخۆیی، لەهەموو لایەكەوە، خەریكی كۆكردنەوەی كەرەستە و چەك و چۆڵی شەڕ و سەربازی بوو، لەساڵی (1294ك – 1877ز) كە دەوڵەتی عوسمانی هەرا و پشێوی تێكەوت شێخ عوبەیدوڵڵا شێخانی ئالی عوسمانی چوونە لای و فەرماندە و سەرانی لەشكری عوسمانیش ئامادەبوونی ئەمیان بەهەلزانی و بەوپەڕی ڕێزەوە هێنایانە ناو (شار) و هاتنی ئەویان بەتەلگراف بەسوڵتانی عوسمانی ڕاگەیاند و لە (بابی عالی)شەوە فەرمان بە سەركردەكانی لەشكر درا، تا چادر و كەرەستەی شەڕی بۆ ئامادە بكەن و سوروساتی خۆیان بەگوێرەی پێویست بۆ دابین بكەن.

كورده‌كان حه‌زیان نه‌ده‌كرد به‌شداری ئه‌و جۆره‌ كرده‌وه‌ جه‌نگه‌ڵیانه‌‌ بكه‌ن، هه‌ر له‌سه‌ره‌تای شه‌ڕه‌كه‌وه‌ ناڕه‌زایی و مل نه‌دانی خۆیان پیشانی سه‌رۆكه‌ شێخه‌كانیان داو هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی هه‌لیان بۆ هه‌ڵكه‌وت مه‌یدانی شه‌ڕیان به‌جێ هێشت.له‌بروسكه‌ی فایق پاشا له‌ (17)ی ته‌موزی ساڵی (1877) بۆ موختارپاشای ناردبوو، ئاشكرا ئه‌و ترسه‌ گه‌وره‌یه‌ی ده‌رده‌خات چۆن كورده‌كانی سه‌ر به‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا به‌هۆی كه‌می ئازوقه‌ و نه‌بوونی چادره‌وه‌ نیازی بڵاوه‌ لێ كردنیان هه‌یه‌ و چه‌كه‌ كۆنه‌كانیان فڕێ ده‌ده‌ن و چه‌كی نوێ تر و شتی تر كۆ ده‌كه‌نه‌وه‌ و ده‌یبه‌ن. زۆری نه‌برد كورده‌كان كه‌وتنه‌ ئه‌وه‌ی ده‌سته‌ ده‌سته‌ وازبێنن، ئه‌مه‌ش شێخ عوبه‌یدوڵڵای ناچار كرد واز له‌و هێزه‌ بێنێ كه‌ ئابڵۆقه‌ی بایه‌زیدی دابوو به‌ره‌و (بارگیر) بگه‌ڕێته‌وه‌.

ئه‌گه‌رچی هێزه‌كانی میلیشیای كورد له‌لابه‌لا كردنی چاره‌نووسی ئه‌م جه‌نگه‌دا ده‌ورێكی كاریگه‌ر یا باشی نه‌گێڕا، جه‌نگ به‌سه‌ركه‌وتنی ڕووسیا و تێشكانی عوسمانی دوایی هات، به‌ڵام پایه‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ناو كوردا له‌جاران زیاتر به‌هێز و جێگیر بوو، هوشیاری سیاسی زیاتر قوڵ بوو، چاكتر شاره‌زای دیوی ناوه‌وه‌ی ئیمپڕاتۆری عوسمانی و لاوازیه‌كانی و گیروگرفته‌كانی بوون، سروشتی دینیی ده‌وڵه‌ت و جیهاد و غه‌زای عوسمانی ناسی، نفوزی كاریگه‌ری بێگانه‌ و پێوه‌ندییه‌كانی نێوان ده‌وڵه‌تان تێگه‌یشت، ناسیاوی زۆرتری له‌گه‌ڵ گه‌وره‌ پیاوه‌كانی كورد و ناوچه‌كانی په‌یداكرد، چاك تر ئاشنای هه‌لومه‌رجی ژیانی خه‌ڵكی كوردستان بوو، هه‌ندێك چه‌ك و تفاقی جه‌نگی ده‌ستكه‌وت، ئه‌زموونی جه‌نگی به‌ده‌ست هێنا. شوێنی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ناو كوردا، ناوبانگی له‌ناوچه‌كه‌دا، نه‌ك وه‌كو شێخێكی ته‌ریقه‌ت، به‌ڵكو وه‌كو ڕابه‌رێكی ناسراوی دینی، سیاسی، سوپایی دره‌وشایه‌وه‌.

به‌درێژایی ساڵه‌كانی (1878- 1880) ئابووری كوردستان له‌ دوا باری تێكچوون و وێرانه‌یی دابوو، برسێتی بڕستی له‌ خه‌ڵكی كوردستان بڕیبوو، به‌نموونه‌ ته‌نیا له‌ناوچه‌یه‌كی وه‌ك هه‌كاری ده‌ هه‌زار كه‌س له‌برسان مردن، برسێتی كورده‌ كۆچه‌ره‌كان و نیمچه‌ كۆچه‌ره‌كانیشی گرتبۆوه‌، هه‌زاران كه‌س له‌ ڕه‌وشێكی بێ هووده‌یدا دابوون و به‌ره‌و ناوچه‌كانی باكوور بۆ سه‌ر سنووره‌كانی ڕووسیا ڕایانده‌كرد، به‌و هیوایه‌ی نه‌وایه‌ك و ژه‌مه‌ خواردنێك له‌ ڕووسیا به‌ده‌ست بخه‌ن، ڕه‌وشی كوردستانی بنده‌ستی ئێران له‌ كوردستانی بن ده‌ستی عوسمانی چاكتر نه‌بوو، ڕۆژنامه‌ی ” مشاك” له‌و باره‌یه‌وه‌ نووسیویه‌:
” برسێتی له‌ زۆر ناوچه‌دا وایان له‌ خه‌ڵكه‌كه‌ كردووه‌ هۆش و گۆشیان له‌ده‌ست بده‌ن و باكیان به‌سیستم و یاسا نه‌ماوه‌ و به‌كۆمه‌ڵ په‌لاماری ئه‌نباره‌كانی دانه‌وێڵه‌ ده‌ده‌ن، بۆ تاڵان كردنی” له‌ناو ئه‌م ڕه‌وشه‌ پڕ برسێتی و تێكشكانه‌ سیاسی و ڕۆحییه‌دا شێخ عوبه‌یدوڵڵا وه‌كو سه‌ركرده‌یه‌كی كارسماتیكی ڕۆحی و دونیایی به‌ دیاركه‌وت. دۆخی قورس و ناهه‌موار كورده‌كانی هان ده‌دا پشتگیری هه‌وڵ و ته‌قه‌للاكه‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵا بكه‌ن، ئه‌و هه‌وڵ و ته‌قه‌للایه‌ی بۆ لێدانی مو‌چه‌خۆر و ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی ته‌رخان كردبوو، ئه‌و ده‌زگایانه‌ی كار و پیشه‌یان ڕووتاندنه‌وه‌ی خه‌ڵك بوو.

شێخ عوبه‌یدوڵڵا به‌و دادپه‌روه‌ریه‌ی ده‌ینواند، به‌و ژیانه‌ ساكار و خاكی و خۆبه‌كه‌م زانینه‌ی هه‌یبوو، خه‌ڵكه‌كه‌ی ژێرده‌ستی ناچاركردبوو ڕێزێكی زۆری لێ بگرن، ” قه‌ت ڕه‌شوه‌تی وه‌رنه‌ده‌گرت، ڕێگای نه‌ده‌دا خه‌ڵكه‌كه‌ی ده‌وروپشتیشی وه‌ری بگرن، ئه‌وه‌ی لای بدایه‌ به‌شی كوشتن بوو، مرۆڤێكی ڕۆشنبیر بوو، به‌پێی توانا هه‌وڵی ده‌دا له‌ بیروباوه‌ڕ و جۆری ژیانی كۆمه‌ڵگای خاوه‌ن شارستانیه‌تی وردبێته‌وه‌، دژی دزی و جه‌رده‌یی و تاڵان كردن بوو، حه‌زی ده‌كرد نه‌ته‌وه‌كه‌ی ببێته‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی دامه‌زراوی پێشكه‌وتوو، ڕێزێكی زۆریان لێ ده‌گرت، وه‌ك سه‌رۆكێكی دادپه‌روه‌ر و مرۆڤ خواز سه‌یریان ده‌كرد، ناوداری و پایه‌به‌رزی شێخ عوبه‌یدوڵڵا گه‌یشته‌ ڕاده‌یه‌ك كورده‌ موسڵمانه‌كان پاش سوڵتان و شه‌ریفی مه‌ككه‌ به‌پیرۆزترین كه‌سی دابنێن.

شێخ عوبه‌یدوڵڵا به‌هۆی ناو و شۆره‌تی له‌ڕووی پاكی و له‌خواترسیه‌وه‌، به‌هۆی توانای شه‌خسیه‌وه‌، وه‌ به‌هۆی حه‌ماسه‌تی لایه‌نگره‌كانیه‌وه‌، توانی ده‌سه‌ڵاتێكی زۆر فراوان و به‌رین به‌سه‌ر كورده‌كاندا وه‌ده‌ست بێنێ. له‌به‌رئه‌وه‌ سه‌رخێڵ و هۆزه‌ جۆراو جۆره‌كان ئاماده‌بوون گوێ ڕایه‌ڵی بكه‌ن. ‌ وروژاندن و هه‌ستێكی زۆر له‌ناویاندا به‌گشتی خوڵقێندرا به‌و واته‌واته‌ی له‌ئارادابوون، سه‌باره‌ت به‌و ئیمتیازاتانه‌ی درا به‌ ئه‌رمه‌نیه‌كان، گریمانێكی زۆریش هه‌یه‌ شێخ سوودی له‌مه‌ وه‌رگرتبێ، ده‌ستنیشانی یه‌كێتی نێوكورده‌كانی كردبێت بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خودی خۆیان. ئامانج و نیازی شێخ یه‌كگرتنی هه‌موو كورد بوو، له‌هه‌ردوو خاكی توركیا و ئێراندا، بۆ ئه‌ماره‌تێكی سه‌ربه‌خۆ یا نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ به‌سه‌رۆكایه‌تی خۆی.
له‌و ماوه‌یه‌دا شێخ چه‌ندین نامه‌ و بانگه‌وازی بۆ سه‌رۆك هۆزه‌ كورده‌كان نارد تا هاوكاری بكه‌ن، بۆ وه‌ده‌رنانی ده‌سه‌ڵاتداره‌ عوسمانیه‌كان له‌ كوردستان، گومانی تێدانیه‌ ئامانجی شێخ له‌و نامه‌ و وتارانه‌دا له‌م ماوه‌یه‌دا ناردوونی بۆ سه‌رخێڵه‌ جۆراوجۆره‌كانی كوردستان ڕێكه‌وتون له‌سه‌ر دامه‌زراندنی كوردستانێكی یه‌كگرتوو بۆئه‌وه‌ی له‌ دۆخێكدا بن بتوانن خۆیان كاروباری خۆیان به‌ڕێوه‌ببه‌ن به‌بێ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیا یان ئێران.
سه‌ره‌تای ده‌ست پێكردنی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌
شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ بارودۆخی ناله‌باری وڵات و په‌رۆشی بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆی له‌هه‌وڵی بێ وچان دابوو، بۆ یه‌كخستنی كورد و ئاراسته‌ كردنیان بۆ ڕاپه‌ڕینێكی سه‌رتاسه‌ری، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ی له‌به‌ر ده‌ستماندایه‌ چه‌ند زانیاریه‌كی كه‌من ده‌باره‌ی سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئاشكرایه‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا هه‌ر له‌به‌هاری ساڵی (1979) ده‌ستی كرد به‌ ئاماده‌كاری بۆ به‌رپاكردنی بزوتنه‌وه‌یه‌كی كوردی هاوبه‌ش له‌ ئێران و توركیا، هه‌روه‌ها كاری كرد بۆ ڕاكێشانی ئه‌و سه‌ركرده‌ و شێخانه‌ی خاوه‌نی زۆرترین ده‌سه‌ڵاتن، له‌سه‌ر هه‌ردوولای سنووری نێوان توركیا و ئێران. بۆئه‌وه‌ی لابده‌ لای ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی.
له‌هه‌مان كاتدا شێخ هه‌وڵی ده‌دا بۆ به‌ده‌ستهێنانی كۆمه‌ك و یارمه‌تی ده‌ره‌كی بۆ بزووتنه‌وه‌كه‌ی له‌مه‌شدا زیاتر شێخ له‌مه‌یدانی سیاسه‌تكاریدا پشتی زیاتر به‌ ڕووسیا ده‌به‌ست نه‌ك به‌ریتانیا، كه‌ ده‌هاته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ڵوێستی ڕوون بكاته‌وه‌ ده‌یوت: “باشتر وه‌هایه‌ لایه‌نگیری شێر بیت نه‌ك هی ڕێوی”.
بۆ گه‌شه‌ی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌وه‌ گه‌یشتبوو هه‌تا سه‌رۆكه‌ كورده‌كان یه‌ك نه‌گرن كورد سه‌ركه‌وتن به‌ خۆیه‌وه‌ نابینێ، مه‌رجی هه‌ر گه‌وره‌ و به‌ئامانج گه‌یشتن، ته‌نیا له‌ ڕێی یه‌كێتیه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی كورده‌كان و خۆ ئاماده‌نێكی قایم و پته‌ و بۆ پێكهێنانی ڕاپه‌ڕینێك ده‌هاته‌دی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ نوێنه‌رانی خۆی نارده‌ هه‌ر چوارقوڕنه‌ی وڵات و داوای له‌ سه‌رۆكه‌ كورده‌كان كرد به‌یه‌كه‌وه‌ له‌ ڕووی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و ئێرانییه‌ داگیركه‌ره‌كان ڕاست ببنه‌وه‌.
شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ نامه‌كانیدا ئه‌و ڕاسیتیه‌ی ده‌ست نیشان ده‌كرد تا چ ڕاده‌یه‌ك میلله‌ت له‌ دۆخێكی قورس و تاڵ دا ده‌ژی، ئه‌وه‌شی دووپات ده‌كرده‌وه‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی و ئێران كه‌م و زۆر مافی ئه‌وه‌یان نیه‌ سه‌ردارێتی كورد بكه‌ن، كه‌ ده‌هاته‌ سه‌ر ڕاپه‌ڕینی چه‌كداریش شێخ له‌وه‌ ده‌دوا ئه‌گه‌ر بێتو هه‌موو سه‌رۆكه‌ كورده‌كان پشتگیری ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ بكه‌ن، سه‌ركه‌وتن مسۆگه‌ره‌ و گومانی تێدا نییه‌، شێخ له‌ته‌ك نامه‌ ناردنیشدا نوێنه‌ری شاره‌زا و قسه‌زانی خۆی نارده‌ لای سه‌رۆكه‌ كورده‌كان، به‌و نیازه‌ی مه‌به‌ستی شێخیان بۆ ڕوون بكاته‌وه‌ و به‌لای بزووتنه‌وه‌كه‌دا ڕایان بكێشن، ئه‌و نوێنه‌رانه‌ی شێخ گه‌یشتنه‌ ڕووسیاش، به‌ناوی شێخه‌وه‌ داوایان له‌ كورده‌كانی ئه‌وێ كرد بده‌نه‌ ته‌ك ڕاپه‌ڕینه‌ گشتیه‌كه‌ی كورد.
له‌ هه‌مووان زیاتر سێ‌ كەس لە سەردارانی كورد بوونە سۆنگەی بزواندنی شێخ عوبەیدوڵڵا، هەمزاغای مه‌نگوڕ و عەبدوڵڵاخانی زەرزا و محەمەد ئاغای ڕەوەند و سەرانی تری عەشایریش پشتیوانیان كرد.
دوای ئەوەی هەمزاغا چووە لای شێخ عوبەیدوڵڵا هانیدا دەبێ‌ ڕاپەڕێت، ئەویش كە هەستی بە پێویستی بارودۆخەكە كرد، سەرانی خێڵەكانی بۆ ڕاپەڕین بانگهێشتن كرد. لەهەموو لایەكەوە كوردێكی زۆر لەدەوری شێخ عوبەیدوڵڵا كۆبوونەوە.

ماویه‌تی ….




دوو کاتژمێر له‌نێو دایناسۆره‌کان یان له‌ ڤایرۆسی کۆرۆناوه‌ به‌ره‌و دایناسۆره‌کان … هیوا ناسیح

پزیشکه‌کان و ئه‌وانه‌ی زانیارییان له‌سه‌ر زینده‌وه‌رزانی یان بایولوژی هه‌بێت ده‌زانن که‌ ڤایرۆس یان ڤایره‌س بچوکترین ته‌نێکه‌ که‌ بتوانێت مرۆڤ و گیانه‌وه‌ران توشی نه‌خۆشی و درم بکات، هه‌رچه‌نده‌ تا ئێستاش زۆربه‌ی زانایانی زانستی زینده‌وه‌رزانی وه‌‌ک زینده‌وه‌رێک پێناسه‌ی ناکه‌ن ، ئه‌‌مه‌ش به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ڤایر‌ه‌س خۆی سه‌ربه‌خۆ توانای زاووزێ یان زۆربوونی نییه و پێویستی به‌ ناوه‌ندێک (خانه‌یه‌‌ک) هه‌یه‌ که‌ بتوانێت تێیدا زیاد بکات و توخمی خۆی بپارێزێت….
دایناسۆره‌کانیش گه‌وره‌ترین گیانه‌وه‌رن که‌ مرۆڤایه‌تی تا ئه‌‌م سه‌رده‌مه‌ له‌رێگه‌ی پشکنین و کنه‌کاریی ناسیبێتی و په‌ی پێبردبێت، ئه‌مه‌ش له‌ رێگه‌ی ئه‌و پاشماوه‌ی ئێسکه‌په‌‌یکه‌ر و شوێنپێ و پارچه‌ به‌به‌ردبووانه‌ی که ده‌یان مه‌تر‌ له‌ ژێر چینه‌کانی ژێر زه‌ویدا له‌ شوێنه‌ جۆراوجۆره‌کانی جیهاندا دۆزراونه‌ته‌وه‌. وه‌ک سه‌لمێنراوه‌ دایناسۆره‌ گه‌وره‌کان کێشیان له‌ نێوان ٥٠ تا ٦٠ تۆن بووه‌ و ٢٠ تا ٣٠ مه‌ترێک درێژ بوونه‌، هه‌ندێکیان رووه‌کخۆر و هه‌ندێکیشیان گۆشتخۆر بوونه‌.
ئه‌م گیانه‌وه‌رانه‌ که‌وه‌ک زانراوه‌ ده‌یان جۆریان هه‌بووه‌ و دوا جۆره‌کانیان پێش ٦٦ میلیۆن ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ناوچوونه‌، جا له ئه‌نجامی پیاکێشانی نه‌یزه‌ک (به‌ردی ئاگرینی بۆشایی ئاسمان، که‌ له‌ هه‌ساره‌کانی تره‌‌وه‌ به‌ره‌و زه‌وی هاتوونه‌ و به‌ر زه‌وی که‌وتووتنه‌ و ده‌که‌‌ون) ئاگری گه‌وره‌ که‌وتبێته‌وه‌، یان به‌ هۆی بورکانی گه‌وره‌ و مه‌زن، که‌ بووبێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی ڕووبه‌رێکی فراوانی سه‌رزه‌ویی بسوتێنێت به‌هۆی پڕژانی‌ ئاگر و ده‌ردراوی شله‌ی ئاگرین و داخرکراوی ناخی زه‌وی له‌ ده‌می بورکانه‌‌که‌وه‌ یان هۆکارێکی تری نه‌زانراو.
دیاره‌ من ساڵی ١٩٩٥ به‌شی بایولوژی کۆلیژی زانسته‌‌کانی زانکۆی سه‌لاحه‌دینم ته‌واوکردوه‌، خولیای سه‌ردانیکردنی مۆزه‌خانه‌ و بینینی فیلمی به‌‌ڵگه‌نامه‌یی له‌سه‌ر ئه‌و بواره‌م هه‌یه‌، بۆیه‌ دوێنێ بۆ دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ دڵه‌ڕاوکه‌ و ترس و هه‌واڵه‌کانی نه‌خۆشی کۆرۆنا، له‌گه‌ڵ مناڵه‌کانمدا سه‌ردانی مۆزه‌خانه‌ی دایناسۆره‌کانی ئاتالم له‌ نزیکی شاری زویرخ کرد، که‌ یه‌کێکه‌ له‌ گه‌وره‌ترین دێرنخانه‌کانی بواری دایناسۆره‌کان له ئه‌وروپا و جیهاندا، بۆیه‌ ئه‌م مۆزه‌خانه‌یه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهانه‌وه‌ به‌ ناردنی پاشماوه‌و ئێسکه‌‌په‌یکه‌ر و به‌به‌ردبووه‌‌کانی ئه‌و چاخانه‌ کۆمه‌ک ده‌کرێت. به‌ جۆرێک ئێستا ئێسکه‌ په‌یکه‌ری ده‌ دایناسۆری جۆراوجۆری تێدایه‌، که‌ ئۆریگیناڵن.
گه‌ران و سه‌یرکردنی دێرنخانه‌که‌ به‌ وردی و سه‌رنجه‌وه‌ زیاتر له‌ دوو سه‌عاتی ده‌وێت. به‌ڕاستی مرۆڤ سه‌ری ده‌سوڕمێت له‌‌و پاشماوه‌ و ئێسکه‌په‌یکه‌رانه‌ی دۆزراونه‌ته‌وه‌ و به‌شێوه‌ی ئه‌ندازیاریی و زانستی به‌ تێبینی و داتا و زانیاریی ورده‌وه‌ پیشاندراون. سه‌رسام ده‌بیت به‌‌و سه‌لیقه‌ و لێزانیی و کنه‌کاریی و به‌دواداچوونانه‌ی بۆ پشکنین و کۆکردنه‌وه‌ی زانیاریی له‌سه‌ریان ئه‌نجام دراوه‌ و ده‌درێت.
سه‌ردانیکه‌ران سه‌ره‌‌ڕای بینینی ئێسکه‌په‌یکه‌ر و ئه‌و گیانه‌وه‌رانه‌ و به‌چکه‌کانیان و هێلکه‌ و ته‌نانه‌ت رووه‌که‌کانی ئه‌و چاخانه‌ که‌ خۆی له‌ سه‌دان میلیۆن ساڵ ده‌بینێته‌وه‌ و له‌ رێگه‌ی تیشکی کاربۆن-١٤ ه‌وه‌ مه‌زه‌نده‌ بۆ ته‌مه‌ن و چاخه‌کانیان کراوه‌، هاوکات خۆشحاڵ ده‌بن به‌ دیمه‌نی ئه‌و نمونه‌ (مۆدێل) ی دایناسۆرانه‌ که‌ به‌ پلاستیک و مادده‌ی ده‌ستکرد به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر هونه‌‌ری و جوان نمانیشکراون، که‌ هه‌ر ده‌ڵێی دایناسۆره‌کانن و زیندووبوونه‌ته‌وه‌!! جگه‌ له‌ ده‌یان و سه‌دان وێنه‌ و چه‌‌ندان فیلمی دۆکیۆمێنتاریی (به‌ڵگه‌یی) زانستی و بایولۆژی و زه‌ویناسیی له‌سه‌ر به‌به‌ردبووه‌کان. بۆ نمونه‌ پارچه‌یه‌ک داریی به‌ڕووی به‌به‌ردبوو که‌ وه‌ک مه‌ڕمه‌ڕی لێهاتووه‌ کراوه‌ به‌ شێوه‌ی ته‌خته‌یه‌ک تا له‌سه‌ری دابنیشی و وێنه‌ بگریت، له‌ ژێریدا نوسراوه‌: ئه‌م ته‌خته‌یه‌ی تۆ له‌سه‌ری دانیشتوویت ته‌مه‌نی دووسه‌د میلیۆن ساڵه‌!!
دیاره‌ له‌وێدا جگه‌ له‌ داینه‌‌سۆر ئێسکه‌ په‌یکه‌ری گه‌وره‌ترین کیسه‌‌ڵ له‌ جیهان و مێژوودا نمایش کراوه‌، که‌ ٥ مه‌تر به‌ ده‌سته‌کانییه‌وه‌ پانه‌ و دوو مه‌تر و نیو درێژه‌! هه‌روه‌ها له‌ نێو به‌به‌ردبووه‌کاندا گیانه‌وه‌ره‌ سه‌ره‌تاییه‌ ئاوییه‌کانیش نمایشکراون، که‌ زۆریان ئێستا له‌ناوچوونه‌ و نه‌ماون، یان قه‌باره‌یان زۆر له ئێستادا گۆرانی به‌ سه‌رهاتوه‌… جگه‌ له‌‌ وێنه‌ و نمونه‌ کان، هۆڵێکی سینه‌مایشی تێدایه‌، که‌ ناوبه‌ناو و له کاتی دیاریکراودا سه‌عاتی جارێک فیلمی دۆکیۆمه‌نتاریی پێشکه‌شی سه‌ردانیکه‌ران ده‌که‌ن.
ئه‌وه‌ی سه‌رنجراکێشه‌ مۆزه‌خانه‌که‌ له پاڵ دۆڵێکدایه‌، له‌ده‌ره‌وه‌ و له‌ دۆڵه‌که‌‌وه‌ دوو دانه‌ داینه‌سۆر به‌ قه‌باره‌ی گه‌وره‌یی خۆیان به‌ پلاستیک دروستکراون، که‌ به‌ره‌و مۆزه‌خانه‌که‌ دێن!!
رۆژانه‌ سه‌دان خه‌ڵکی ئاسایی و خوێندکار و زانستخوازان سه‌ردانی ئه‌م مۆزه‌خانه‌ ناوازه‌یه‌ ده‌که‌ن، تا زانیاری زیاتر له‌ سه‌ر مێژووی زه‌ویی و چاخه‌‌ کۆنه‌کانی سه‌دان میلیۆن ساڵ له‌مه‌وبه‌ر په‌یدا بکه‌ن.
وه‌ک ده‌زانین کوردستان به‌ تایبه‌تی و ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌راست گرنگترین شوێنی کنه‌کردن و پشکنینی تێدایه‌ بۆ کۆکردنه‌وه‌ی زانیاریی له‌سه‌ر چاخه‌ به‌ردینه‌کان و سه‌رده‌مانی پێش مێژووی مرۆڤایه‌تی، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ جگه‌ له‌و تیم و زانستخوازانه‌ی زانکۆکانی جیهان که‌ جاروبار دێن و گه‌ڕان و پشکنین ده‌که‌ن، هێشتا زانکۆکانمان نه‌یانتوانیوه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زانستی شێلگیرانه‌ و به‌ ئامێری پێشکه‌وتوو کاری کنه‌کاریی ئه‌نجام بده‌ن، دیاره‌ له‌ پێش هه‌مووانه‌وه‌ ئه‌رکی حکومه‌ته‌ هانی زانستخوازان بدات و ئامێری پێشکه‌وتوویان بۆ دابین کات. به‌ داخه‌وه‌ ر‌ه‌وشه‌که‌ به‌جۆرێکه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و پارچه‌ شوێنه‌وار و ئێسکه‌‌په‌یکه‌ر و که‌‌لوپه‌لانه‌ی ده‌شدۆزرێنه‌وه‌ و ده‌خرێنه‌ مۆزه‌خانه‌کانه‌وه‌، چه‌ند ساڵ جارێک له‌گه‌ڵ شه‌ڕ و هێرشێکدا له‌ناوده‌چن و ده‌دزرێن و ده‌برێن بۆ مۆزه‌خانه‌کانی وڵاتانی تر، ئه‌گینا گه‌ر کۆبکرێنه‌وه‌ و به‌شێوه‌یه‌‌کی زانستی و جوان له مۆزه‌خانه‌یه‌کدا دابنرێن و بپارێزرێن هه‌م ده‌بنه‌ سه‌رچاوه‌ی زانیاریی بۆ زانکۆ و ناوه‌نده‌ زانستییه‌کانی ئه‌و وڵاته‌، هه‌میش ده‌بێته‌ شوێنێکی گه‌شتیاریی که‌ خه‌ڵکانی تینوی زانستی ئه‌و بواره‌ له هه‌‌نده‌رانه‌وه‌ بێن بۆ سه‌ردان و بینینیان….




برنجی کوردی … پشکۆ ناکام

……لە تازە و هەزەلیترین نوکتەی دەسەڵاتی هەرێم ئەوەیە کە هەر سێ سەرۆکایەتیەکە کە دوانیان تاپۆی بنەماڵەیە و سێیەمیان کارتۆنیە نیازیان وایە بە بەرنامەیەکی گونجاو ڕووبەڕوی ڤایرۆسی”کۆرۆنا” ببنەوە و خەڵکی کوردستان لە مەترسییەکانی نەخۆشییەکە دووربخەنەوە ، کەسێکی دوور لە هەرێم وا ئەزانێ ئەمڕۆ لە هەرێم هیچ گرفتێکی تەندروستی و دەرمان لە ئارایا نیە و سیحەتی “وەک خۆیان ئەڵێن ساغلەمیش” خەڵکی هەرێم لە ئەوروپییەکان باشترە و دەسەڵاتی هەرێم وەک جۆن رێگە نایە هیچ سوپایەکی بێگانە پێ بخاتە ئەم دیوهەر بەو جۆرەش ئەو ڤایرەسەی رووبکاتە هەولێر بەزمەکەی سی و یەکی ئابی بەسەرا یەت…

یاخوا هیچ میللەتێک وەک ئەمەی ئەم هەرێمە کڵۆڵ و نەگبەت نەبێ ، ئاخر دوو سەرۆکایەتی و یەکێکی تری پاشکۆ پێمان ناڵێ بە کام میکانیزم و ئالیاتی پزیشکی و ئیداری بەرامبەر بە ڤایرۆسە ئەوەستنەوە ؟؟بە دەرمانەکانی دەرمانخانەکان!!حەب گەجە ، شروب دۆشاوە ، خزمەت گوزاری گەر سفر نەبێ شتێک لەسەروو سفرەوەیە ، گرانی عیادەکان بۆ خەڵکی کەم دەرامەت کابس و مۆتەکەیەکی رۆژانەیە ، هێنانی دەرمان لە دەرەوەی هەرێم مۆنۆپۆڵی بەرپرسێکی زەرد و کوڕی بەرپرسێکی سەوزە ، بە هەموو شارێکی وەک سلێمانی بیست ئیسعافی تیا نیە کە بە پێی ستانداری جیهانی بێ( بەڵام رەنگە دوو سێ هەزار سەیارەی حیمایەی بە دەرع و بێ دەرع تیا بێ !) بەدەیان سکانداڵ ” فەزیحە”ی پزیشکی کە هاووڵاتیانی تیا بوون بە قوربانی لای دەسەڵات تێپەڕی کرد هەر لە کیسە خوێنی ئێکسپایەر و دەرزی کوێر کردن و و بەجێ هێشتنی کوردستان لەلایەن بەشێکی زۆر لە پزیشک و کادیرە کانی خەستەخانە دوای ئیهانە کردنیان لە لایەن حیزبەوە ، چونکە گەر هەموویان نەبێ بەشێکی زۆری ئەوانەی خەریکی قاچاخچێتین بە دەرمان و کەل و پەل و ئێکسسواری پزیشکییەوە
سەر بە دەسەڵات و حیزبین قازانجەکەشی برامان برایی کیسەمان جیایی لەگەڵ قاچاخچیە گەورەکە بەش ئەکەن ، دکتۆرێک دەیان ساڵ ئەخوێنێ و خۆی پێئەگەیەنێ ، کاتێ ئەگەڕێتەوە هەرێم بۆ خزمەت کردن بە خۆبەخشی و کاتێک زات ئەکا راستیەکان بدرکێنێ ناوی ئەچێتە لیستی ڕەشەوە و هەنێ فیشەک و میشەکی پێوە ئەنێن بۆ دەم کوت کردنی ، ئەویش ناچار بەهەڵەداوان ئەرواتەوە دونیای غەریبی ، بەڵام دونیای ئازادی و دڵنەوایی…
هەر چوار ساڵ جارێک وەزیرێکی صحە دائەنرێ و لەو چوار ساڵەیا دەیان فەزیحە لە وەزارەتەکەیا کەشف ئەبێت بەڵام کادیری حیزبیە لە گوڵ کاڵتری پێ ناووترێت دوای چوار ساڵەکەش بە خانەنشینیەکی چە هەزار دۆلاری لەماڵەوە لەبەردەمی سپلیتا خۆی فێنک ئەکاتەوە ، لە رابردووا وەزیری صحەی وا هەبوە کە ئەگەر بە وەزیریش لەدایک بووبێ هەر بەشی تێ چووی ئەو خانوە ناکا کە دروستی کردوە! لەبەردەمی دەرگای دەرەوەش لەوحەیەکی هەڵواسیوە” هذا من فضل ربی”….
ڕەنگە لێرە و لەوێ خەستەخانەی پێشکەوتوو هەبێت ، بەڵام ئەوە بۆ خەڵکە ئاساییە کەم دەرماتەکە نیە ،چونکە مەسرەفی دوو سێ شەوی داهاتی ساڵێکیێتی ، بەڵام بۆ بەرپرسە حیزبییەکان گەر بە ئیسعافیش فریا نەکەوون رەنگە هەلیکۆپتەر بەکار بێنن، ئەم دەسەڵاتە جۆ ن ئەتوانێ رووبەروی ڤایرۆس و نەخۆشی کتە و پڕ ببێەوە ، خۆ ڤایرۆس گەریلاکانی باکوور نیە تا سوپای تورکیا بهێنێتە سەریان ، دەسەڵاتی هەرێم و سیحەتی خەڵکەکەی زۆر دوورن لەیەک ، لە شارێکی وەک سلێمانی لە پەنجا پلەی گەرمای هاوین خۆڵ و خاشاکی هەموو شارەکە لە تانجەرۆ ئەسووتێنرێ و دوکەڵەکەشی ئەچێتە سنگی دانیشتوانی شارەکە، تۆیەک کە خەڵکت لامەبەست نیە عەرزی عەزەلاتی چی ئەکەیت؟! بەرپرسە حیزبیەکان بۆ دان پاکردنەوەش ئەچنە لای پزیشکی تایبەت لەدرەوەی ووڵات ، ئەی ئەو خەڵکە بێ چارەیە رووبکاتە کوێ؟ بە ساڵا جوویەکی بەدبەخت کە بە زەرف فرۆشتن خێزانێک بە خێو ئەکات پارەی دەمامک و پێویستیەکانی تری لە کوێ بوو ؟ دەسەڵات ئەیەوێ بەوە خەڵک چەواشە بکا کە گویا ئامێرێکیان هێناوە کە نەخۆشیەکە دەست نیشان ئەکات ، ئەمەش وەک ئەو ئامێرە وایە کە کاتی خۆی لە هەڵبژاردنەکانا هێنایان و ووتیان تەزویر بەم ئامێرە ناکرێت ، دەرکەوت تەزویر دوو قات بوو!! تا ئێستا لە چین و ئەوروپاش لەسەداسەد نازانرێ ڤایرەسی کۆرۆنا سەرچاوە ئۆرگیناڵەکەی چیە و لە کام کەش و هەوایا گەشە ئەکات ، کەچی دەسەڵاتی هەولێر پێش هەموو دونیا کەوت بە هێنانی یەک ئامێر بەری لە شاڵاوی نەخۆشییەکە گرت ، رەنگه دوای ماوەیەک هەقی هێنانی ئەو ئامێرە هەر خێزانێک ئەبێ شتێک پارە بەن بە دەسەڵات هەروەک سەعاتی ئاو و کارەباکە !
ڕاستیەک هەیە ئەوەی خۆی لێ لابات بە زۆر خۆی گێل ئەکات ئەویش مەترسییەکانی کۆرۆنا و مەترسییەکانی دەسەڵات لەسەر خەڵکەکەی هەرێمە ، بڕواناکەم لە هەموو ڤایرۆسە خەتەرەکان هیچیان شان با لە شانی دەسەڵات ، نەخۆشیەک یەت و هەر جارەسەر ئەکرێ ، مەسەلەکە تەنها کاتە و جێی داخیشە تا ئەو کاتە کۆمەڵێک خەڵک ئەبنە قوربانی ، بەڵام لەسایەی سەری ئەم دەسەڵاتەوە رۆژانە دەیان کەس هەر لە داخ و بێزاری و نەبوونی گیان لەدەست ئەیا ، لە کوێی دونیا ئەونەی هەرێم خەڵکی گەنج و پیر بەجەڵتە گیان لەدەست ئەیەن و دەسەڵاتیش مێش میوانی نیە ، ئەم دەسەڵاتە کە توانای چارەسەرکردنی نەخۆشی و گرفتە پزیشکیەکانی ناوخۆی نەبێت بە چ ئەقڵێکەوە لە رووی کۆرۆنا ئەوەستێت؟ بەراستی دەسەڵاتی هەرێم ڤایرۆسێکە نەک هەر سیحەتی خەڵکی تێک یاوە : تەئریخ ، ئەدەب ، کەلتور ، پەروەردە ، داهات و ئابووری ، داەات ، خوێنن ، سەربەخۆیی و سیادەی هەرێم ، سەربارزی و شانازی کردنی تاکی کورد بە ئینسان بوونی خۆی ، نەهێشتنی خەتی جیاواز لە نێوان نیشتمان پەروەری و جاشێتی ، چەپڵە لێیان بۆ خیانەت ، سووکایەتی کردن بە ژن و بە ئاسانی کوشتنیان،،،و،،،و،،و،،هتد
من بەش بەحاڵی خۆم پێم وایە دەسەڵاتی هەرێم حەزی ئەکرد ئەو ڤایرؤسە تێکەڵ بەنەوت بکرایە ئەویشی ئاودیو بکردایە و پارەکەشی: هەبوو ، نەبوو !
ئەوانەی لەعەرشی دەسەڵاتا ئەخولێنەوە چەن جار حەبی گەجیان خواردوە؟ چەن جار لە قاوشی گشتی خەستەخانەکان ماونەتەوە؟ چەن جار لەسەرەیا وەستاون بۆ چوون بۆ لای دکتۆر ؟مناڵی کامیان دەرمانی دەرمانخانە ئاساییەکان بەکار ئەهێنن؟ جا ئیتر ئەم دەسەڵاتە نوکتەی وەستان لە رووی کۆرۆنا بۆ کێ باس ئەکا؟ بە بچێ بۆ حەلاوی باس کات، لە بوونی گرفتێکی واگەورەی وەک کۆرۆنا ،دانانی ڕێ و شوێنی پێویست بە سیاسی بازرگان و قاچاخچی ناکرێت ، بە خەڵکی خۆی ، بە بسپۆری شارەزا ، بە پزیشکێک کە میللەتەکەی لەسەروو حیزبەکەیەوە سەیر کات، بە کادرێکی تەنروستی کە ئینسان لای ئەو لەسەروو هەموو بەهاکانەوەیە ، بەو جۆرە کەسایەتی و خەمخۆرانە پرۆسەی کار و ئەجیندای گونجاو یەتە جێ بەجێ کردن ، تا حیزبیش هەبێ ئەو جۆرە کەسانە رێگە پێ دراوو نین وەک خۆیان وەک ئیختیساسی خۆیان کار بکەن ، ئاشکراشە لای حیزبەکان پارە و دەسەڵات لە لووتکەی بەهاکانە ، بۆیە کەس دڵی بەوەخۆش نەبێ دەسەڵاتی هەرێم لەو ئاستەیا بێ بەرامبەر هەچ گرفتێک میللەت هەڵبژێرێت ، گەر کۆرۆنا بهاتایە زمان ئەیووت: ئەی کوێرایم دایە ئێوە ڕێم لێ ئەگرن ؟!
ظۆن هەر ڤایرۆسێک لە کەش و هەوایەکی دیاری کراوا گەشە ئەکات، دەسەڵاتی کوردیش لە کەش و هەوای بێدەنگی و نە وەستان لەڕوویا ، رۆژ بە رۆژ زیاتر گەشە ئەکا و وەک ئەمیبیا پەل ئەهاوێتە هەموو ئاست و مەترسیەکانیشی قوڵتر و کاریگەر تر ئەبن لەسەر ئەیندەی هەموو کۆمەڵانی خەڵک ، جا هەقی خۆیەتی پێش ئەوەی کار لەکار بترازێ هیممەتێک بۆ بە گژاجوونەوەی ئەو ڤایرۆسەی ناوی” دەسەڵاتی کوردی”ە لەسەر وەزنی برنجی کوردی…




مڕۆڤایه‌تی له‌به‌رده‌م جه‌نگی كۆرۆنا … ئه‌حمه‌د كامه‌ران

به‌ درێژایی درووست بوونی ئه‌م گه‌ردوونه‌وه‌ كه‌ هاوكات له‌گه‌ڵیشیدا مڕۆڤ تێدا باڵا ده‌ست بووه‌ له‌م گه‌ردوونه‌ زه‌به‌لاحه‌ , كه‌چی به‌رده‌وام جه‌نگ و ئاڵۆزی و خوێن ڕشتن و مردنیشی تێدا ڕووی داوه‌ له‌نێوان مڕۆڤه‌كاندا به‌ ڕێگای چه‌ندین ئامراز و چه‌كی جیاوازه‌وه‌, كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناژیری به‌شێكی زۆری مڕۆڤایه‌تی چوونكه‌ زۆربه‌ی مڕۆڤه‌كان به‌رده‌وام ده‌ماری تووڕه‌بوون و شه‌ڕانگێزیه‌كه‌ی به‌كارده‌هێنێت , نه‌ك ده‌مار ئاشتیخوازه‌كه‌ی كه‌ خۆی له‌بنه‌ڕه‌تدا ئه‌و ده‌ماره‌ هی مڕۆڤی ڕاسته‌قینه‌یه‌.
ئه‌گه‌ر چی ئێستا له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌كداین كه‌ سه‌ده‌یه‌كی زۆر نامۆیه‌ به‌لامه‌وه‌ چوونكه‌ مڕۆڤی زۆر نائاسایی بوونیان هه‌یه‌ كه‌ به‌رده‌وام وه‌كو دڕنده‌ په‌لاماری به‌رامبه‌ری خۆیان ده‌ده‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ تاوانێكیان كردبێت , كه‌ له‌ڕێگای هه‌ڵگیرسانی چه‌ندین جه‌نگی جۆراو جۆره‌وه‌ كه‌ ته‌نیا ئامانجیان له‌ناوبردنی به‌شێكی زۆری مڕۆڤایه‌تیه‌ به‌تایبه‌تیش چینی (هه‌ژار و كرێكاران) .
به‌ڵام جه‌نگی ئه‌م جاره‌ جیاوازه‌ كه‌ ده‌ستی ناوه‌ته‌ بینه‌قاقای مڕۆڤایه‌تی كه‌ ئه‌ویش ڤایرۆسێكی خێرایه‌ به‌ناوی (كۆرۆنا) هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م ڤایرۆسه‌ له‌كۆتایی ساڵی 2019 له‌ وڵاتی (صین) زه‌نگێكی ئاگه‌داركردنه‌وه‌ لێدرا سه‌باره‌ت به‌بوونی ئه‌م ڤایرۆسه‌ به‌ڵام گرنگیه‌كی ئه‌وتۆی پێ نه‌درا وه‌ به‌ڤایرۆسێكی ئاسایی دایان نا, به‌ڵام بۆ دواجار ئه‌م ڤایرۆسه‌ توڕه‌یی خۆی نیشان داو له‌ 15 كانونی دووه‌می ساڵی 2020 ده‌ستێكی فراوانی خۆی وه‌شاند له‌ خه‌ڵكی صین , هه‌ر به‌مه‌ نه‌وه‌ستا ڤایرۆسه‌كه‌ بڵاوه‌ی پێكرا بۆ وڵاتانی ده‌ورووبه‌ری خۆی كه‌ ئه‌مه‌ش ئیتر مه‌ترسیه‌كه‌ زیاتر بوو له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌چه‌ندین مڕۆڤی كووشت وه‌ جگه‌ له‌وانه‌ی دیكه‌ كه‌ له‌ ئێستادا هه‌ڵگری ڤایرۆسه‌كه‌ن, كه‌ ئه‌مه‌ش زۆر له‌ جه‌نگی چه‌كداری مه‌ترسیدارتره‌ بۆ ژیانی مڕۆڤایه‌تی به‌هۆی ئه‌وه‌ی نازانرێت كه‌ له‌ چ كاتێك بینه‌قاقات ده‌گرێت و كۆتایی به‌ژیانت ده‌هێنێت.

هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م ڤایرۆسه‌ ترسی له‌ناو هاوڵاتیانی هه‌رێمی كوردستانیش درووست كرد به‌تایه‌تیش له‌ كاتێكدا كه‌ ده‌نگۆی بڵاوكردنه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا له‌ ئێران بڵاوكرایه‌وه‌ كه‌ هاوكاتیش به‌ دراوسێی نزیكی هه‌رێمی كوردستان داده‌نرێت له‌ ڕووی بازرگانی و گه‌شتیاریه‌وه‌,به‌ڵام خۆشبه‌ختانه‌ هه‌تاوه‌كو ئێستا هیچ حاله‌تێكی مه‌ترسیدار ڕووبه‌ڕووی خه‌لكی كوردستان نه‌بۆته‌وه‌, به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ كه‌ به‌شێك له‌ هاوڵاتیانی قازانج ویست ئه‌م هه‌له‌یان بۆ خۆیان قۆسته‌وه‌ به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی نرخی یه‌ك ده‌مامك بۆ زیاتر له‌20 هه‌زار دینار كه‌ هه‌رچه‌نده‌ به‌ دانانی ئه‌و ده‌مامكانه‌یش هیچ سوودێكی ئه‌وتۆ نیه‌ بۆ خۆپاراستن له‌م ڤایرۆسه‌ , چوونكه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ نادیاره‌ نازانرێت له‌ چ كاتێك وه‌ به‌ چ جۆره‌ ڕێگایه‌ك خۆی ده‌خاته‌ نێو جه‌سته‌مانه‌وه‌ , به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ جیاواز بێت بۆ خه‌لكی هه‌رێمی كوردستان ئه‌وه‌یه‌ له‌پاڵ بوونی ئه‌م ڤایرۆسه‌ كووشنده‌یه‌ بۆ جه‌سته‌ كه‌چی له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ تووشی ڤایرۆسی ده‌روونی بۆته‌وه‌ كه‌وه‌كو, ( ڤایرۆسی نه‌وت و غاز و به‌نزین و كاره‌با و مووچه‌ و …هتد ) ئیتر ئه‌م ڤایرۆسه‌یشی هاته‌ سه‌ری بۆ خه‌لكی هه‌رێمی كوردستان, به‌ڵام دڵنیام هیچ كاریگه‌ریه‌كی مه‌ترسیداری نابێت بۆ سه‌ر ژیانی خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان , چوونكه‌ كورد له‌ پێشتردا به‌ چه‌ندین ڤایرۆسی مه‌ترسیدارتری ڕووبه‌ڕوو بۆته‌وه‌ كه‌ توانیویه‌تی زۆر به‌ ئازایانه‌ له‌گه‌ڵیان دا بجه‌نگێت.

هه‌رچه‌نده‌ نازانرێت سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م ڤایرۆسه‌ سرووشتیه‌ یان ده‌ستكردیه‌ , چوونكه‌ ئه‌مڕۆ له‌ سه‌ده‌یه‌ك داین مڕۆڤه‌كان ده‌توانن شتی زۆر نامۆ و مه‌ترسیدار درووست بكه‌ن , كه‌ وای لێ دێت ئیتر ڕووداوه‌كان له‌ سرووشتی بوونه‌وه‌ ده‌ربچێت و بكه‌وێته‌ ژێر ده‌ستی مڕۆڤه‌ نامۆكان, خۆی له‌ سه‌ره‌تادا وا باس ده‌كرا كه‌ هۆكاره‌كه‌ی بۆ خه‌ڵكی چین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ خۆی هه‌رله‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی درووست بوونی ئه‌م ڤایرۆسه‌ بوو, به‌هۆی ئه‌وه‌ی وڵاتێكی وه‌كو صین كه‌ له‌ ئاستێكی پێشكه‌وتووی پیشه‌سازی و ته‌كنۆلۆجیا …هتد داین كه‌چی خه‌ڵكه‌كه‌ی ئاستی ڕۆشنبیریان زۆر لاوازه‌ له‌ ڕووی خواردنه‌وه‌ كه‌ ده‌ست ده‌به‌ن بۆ چه‌ندین خواردنی قێزه‌ون كه‌ خودی خۆم ناوێرم سه‌یری بكه‌ی كه‌چی له‌لایه‌كه‌وه‌ گه‌لێك وه‌كو صین به‌له‌زه‌ته‌وه‌ ده‌ی خۆن بۆ نمونه‌ خواردنی شه‌م شه‌مه‌ كوێره‌ یان بۆق له‌گه‌ڵ چه‌ندین شتی تری قێزه‌ون كه‌ به‌شێك زۆری پزیشكانی صین هۆكاره‌كه‌یان گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ خواردنی ئه‌م جۆره‌ شته‌ قێزه‌ونانه‌ .
ئه‌گه‌ر چی له‌ ئێستادا ئه‌م ڤایرۆسه‌ له‌ وڵاتانی ئیسلامی بڵاوده‌بێته‌وه‌, له‌گه‌ڵیشیدا پیاوانی ئاینی له‌ ڕێگای میمبه‌ره‌كانی مزگه‌وته‌ په‌یامێكی تۆقێنه‌ر ده‌ده‌نه‌ به‌ر گوێی موسڵمانان كه‌ گوایه‌ ئه‌م ڤایرۆسه‌ له‌ له‌لاین خوداوه‌ بۆ گه‌له‌كه‌ی نێردراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌ به‌ ئاگا بێته‌وه‌ له‌ كاره‌ خراپه‌كانی له‌سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌ویه‌دا,كه‌ ئیتر ئه‌مه‌ش له‌ ڕووه‌ ئاینیه‌كه‌یه‌وه‌ به‌م جۆره‌ ئایدیایه‌ خوێندنه‌وه‌ی بۆ ده‌كرێت.

له‌ هه‌مان كاتیشدا ئاراسته‌یه‌كی سیاسی هه‌یه‌ كه‌ گوایه‌ دووباره‌ ئه‌مریكا ئه‌و وڵاته‌ زلهێزه‌ی جیهان كه‌ به‌هه‌موو جۆره‌ هێزێكی ئابووری و سه‌ربازی و ته‌كنه‌لۆجیه‌وه‌ خۆی سه‌پاندوه‌ به‌سه‌ر ته‌واوی جیهاندا, كه‌چی ئه‌م جاره‌ هه‌ڵستاوه‌ به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م ڤایرۆسه‌ له‌ جیهاندا و به‌تایبه‌تیش له‌ صین بۆ ئه‌وه‌ی ئابووری صین تووشی ئیفلیج بوون بێت, به‌ڵام من پێم وانیه‌ ئه‌مه‌ شتێكی ڕاست بێت چوونكه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامدا ئه‌مریكا خۆیش ده‌كه‌وێته‌ نێو ئه‌و ته‌ڵه‌یه‌وه‌ كه‌ بۆ جیهانی داناوه‌ بۆیه‌ ده‌توانم بڵێم ئه‌گه‌رێكی لاوازه‌…
به‌هه‌ر حال گرنگ نیه‌ به‌لامه‌وه‌ كه‌ له‌ڕێگای سرووشتیه‌وه‌ بڵاوبۆته‌وه‌ ئه‌م ڤایرۆسه‌ یاخود له‌ ڕێگای ده‌ستكردی سیاسیه‌وه‌, چوونكه‌ هه‌ر له‌ كۆتایی دا ئه‌م ڤایرۆسه‌ش بوونی نامێنێت كه‌ ئێستا جیهان به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت وه‌ ده‌بێته‌ مێژوویه‌ك بۆ مڕۆڤایه‌تی, چوونكه‌ له‌پاش ئه‌م ڤایرۆسه‌ ده‌بێت خۆمان بۆ چوندین ڤایرۆس و جه‌نگی ئاڵۆزترو مه‌ترسیدارتر ئاماده‌بكه‌ین كه‌ ڕووبه‌ڕووی ژیانی مڕۆڤایه‌تی ده‌بێته‌وه‌.
ئایا ده‌بێت كه‌ی ئه‌و ڕۆژه‌ بێت مڕۆڤه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی ئارام ژیانیان به‌ڕێ بكه‌ن؟




گرنگییەکانی میدیای پەروەردەیی … رەزا شـوان

میـدیـا بە رەهـەنـدێکی سـەرەکی و جـیاوازی سـەدەی بیـست و یەکـەمـین دادەنـرێـت. یەکـێکە لە کۆڵـەکە سـتراتیژییەکـان لە بنیادنـانی پـرۆژەکـانی گەشەکـردنی ئـابووری و کۆمەڵایـەتی شارسـتانی هەمـوو کۆمەڵگەکـان.
میدیـا لە زاراوەدا:”بـریتییە لە گەیاندنی زانیاری بە کەسانی تر بە هـۆی…” هەندێ لە توێـژێنەرەکان میدیـا بە “زانیـاری پەیـوەنـدی بە جەمـاوەرەوە” ناودەبـەن.
میدیا زانیاری و هونەرە، شارەزایان و دەزگاکانی تایبەت بە خۆی هەیە.. لەم سەرەمەدا میـدیا رۆڵێکی گـرنگ و کاریگەری هەیە، دەچێتە چوارچـێوەی هـۆیەکـانی پـەروەردە و روشنبیری و خۆشیـیەوە.
میـدیا بۆتە بەرزتـرین هـۆی رووبەڕووبوونەوە و بەهـێزترین چەک لە جیهاندا، توانای بەرقەرارکردنی ئاشتی و ئاوەدانی هەیە و توانای هەڵگیرساندنی شەڕ و وێرانکردنیشی هـەیە.. میدیا لە دوای دەسەڵاتی راپەڕانـدن و یاسایی و دادگایی بە (دەسەڵاتی چوارەم) نـاوی دەبـەن.
لەگەڵ شۆڕشی تەکنەلـۆژیـا و پێشکەوتنی خـێرا و داهـێنانی نـوێی دەزگـا و هۆیەکـانی میـدیا و، گوڵـۆبالـیزمەوە، بە هـۆی گـۆڕانکـاری و تـازەگـەری لە هەمـوو بوارەکـاندا، میدیاش گۆڕانکاری بەسەرهات، سنوورەکانی کـات و شـوێن و دووری هەڵتەکانـد، لە میـانەی میـدیـا و راگـەیانـدن و دەزگـاکـانی گەیانـدن و خـێرا بڵاوکـردنـەوەدا، لە ريـێی سەتەلایت و ئینتەرنێت و میدیای ئەلیکترۆنی، چـەمکی میدیـاش پێشکەوت و گەیشـتە ئـەوەی کە ئەرکـە پەروەردەییەکـانی هـۆیـەکـانی میـدیـاش بگـرێتـەوە، کـە بـریتـین لە کۆششکـردن بۆ هـێنانەدی ئامـانجە گـشتییەکـانی پـەروەردە و پێـبەنـدبـوون بە بەهــا رەوشتییەکـانەوە، ئەم هۆیـانەش زیـاتر پێشکەوتنەکـانی میـدیـایان شـیرین کـردوون:

١ـ پێشکـەوتنی چـەمکی پـەروەردە، کە پانـتاییەکی زیـاتـری گـرتـۆتـەوە و زیاتـریش پەیـوەنـدی بە رەوشت و هەڵسەنگانـدنەوە هـەیە. واش لە پـەروەردە دەڕوانـرێت کە کـردارێکی گـشتـییە و بەردەوامـە.. لە پێـوەنـدەکـانی شـێوازی دامـەزراوەیی فـەرمی رزگـاری دەکات.
٢ـ پێشکەوتـن و بڵاوبـوونـەوەی دەزگـا و هـۆیەکـانی میـدیـا بە شـێوەیـەکی فـراوان، وەکوو میـدیای: تەلەفـزیـۆنی رەنگـاوڕەنگ و ڤـیدیـۆ و داتـە و ئینتەرنێت و ئایاپاد و میدیای ئەلیکترۆنی (دیجیتاڵ) و گۆڤاری رەنگاوڕەنگی منداڵان و پەرتووکی وێنەداری رەنگـاوڕەنگ و…هـتد، بـوونـەتـە پێـویستی و لە زۆربـەی ماڵانـدا هـەن.. کە توانـای راکێشانی ئاینـدەی پەیـامی میـدیـا و گەشـەکـردنی هـەیە، توانـای ئەوەیـان هـەیـە کـە رۆڵـێکی گرنگی پـەروەردەیی بگێڕن. کە هـاوسەنگ بێت لەگەڵ کارەکانی دامـەزراوە فـەرمییە پەروەردەییەکـان.
میدیای پەروەردەیی:
میدیای پەروەردەیی ـ تا رادەیەک ـ زارەوەیەکی تازەیە، لە کۆتایی حەفـتاکانی سەدەی رابـردوودا دەرکەوت. کاتێك کە رێکخـراوی نێـودەوڵەتی (یـۆنیسیڤ) بـۆ پـەروەردە و رۆشنبیری و زانیاری، لە ساڵی (١٩٧٧)دا لە کۆنگرەی سی و شەشەمیندا تایبەت بە پەروەردە، زاراوەی (میدیای پەروەردەیی) یان بەکارهـێنا، بۆ ئاماژەکردن بەو شێوازە پێشکەوتووانەی کە لە بواری پەروەردەدا هـاتـوونەتـەدی.
میـدیای پـەروەردەیی، بەوە پێناسە دەکـرێت، کە قـۆستنەوەی دەزگـاکانی میـدیـایە لە پێـناوی هـێنانـەدی ئامـانجەکـانی پـەروەردە، لەبـەر رۆشـنایی سـیاسەتی فـێرکردن و پەروەردەکردن و رۆشنبیریکـردنی منـداڵان.
هۆیەکانی میدیاش، کەرستەیەکی گرنگی پەروەردەکردنن.. بەڵکو میدیا و پەروەردە، دووانەیەکی لێکدانەبڕاون و تەواکەری یەکترین.. ئەدەبیـیاتی پەروەردەیی و میـدیا،
ئاماژە بەوە دەکەن کە هـەردووکیان گـرنگن بۆ یەکـترین و بەبێ یەکـتری هەڵناکەن.
پلانـداڕێژەری میدایا بۆ داڕشتنی پلانەکانی، پشت بە ئامانج و شێوازی پەروەردەیی دەبەستێت.
ئامـانجی پـەروەردە و میدیـاش، گۆڕینی رەوشتی مـرۆڤە بـەرەو دروسـتر و باشـتر.
لە ئەمڕۆدا لە هەموو کـاتێ زیـاتر پێویستـیمان بە میـدیای پـەروەردەیی هـەیە، تا لە پـاڵ رۆشنبیریی پـەروەردەیی و زانیـاری دا، بەشـداری لە رۆشنـبـیری و رەوشـتی و کۆمـەڵایـەتی و مـرۆڤـایەتیشـدا بکات.
میدیـای پـەروەردەیی، سووچـێکی بنەڕەتیـیە لە کـرداری پەروەردەیی و فـێرکردن دا.
کە بە هۆیەوە منداڵان پێشدەکەون، تا ئەو رادەیەی کە توانای هەڵبژاردن و بڕیاردانی دروست و گونجاویان دەبێت، لەو کار و بـڕیارانەی کە تایبەتن بە ئەمڕۆ و داهاتووی خـودی خۆیانـەوە.. لەگەڵ تایبەتمەنـدی کۆمەڵایـەتیـدا.
گرنگییەکانی میدیای پەروەردەیی بۆ منداڵان:
گـرنگی میـدیـای ئاراستەکـراوی منـداڵان، لـە گـرنگی خـودی منـداڵانـەوە سەرچـاوەی گـرتووە. منداڵان گرنگـترین و بەنرخترین سامان و سەرمایەی گەل و وڵاتـن، گـرنگی دان بە منداڵان، گرنگی دانە بە ئەمڕۆ و بە داهاتوو. چونکە منداڵان بەشێکن لە ئەمڕۆ و هەموو داهاتووشن. کارکردن لە میانەی ئـەوەی کە نـەوەی نوێمـان سامانی راسـتی کۆمەڵـن.
گرنگی میدیـای پەروەردەیی، هەموو لایەنەکانی ژیـانی منـداڵان دەگـرێتەوە، منـداڵ کە لەدایک دەبێت، پەڕەیەکی سـپی نەنـووسراوە، زەوییـەکی بەیـاری نەکێڵـراو و تـۆو نەکراوە، گیانلـەبەرێکی بایـۆلـۆژییە.. لە ڕێی پـەروەردە و فـێرکردن و رۆشنبیریکردنی، لە رێی داب و نەریت و بەهـاکان و رەوشـت و یاسـا و رۆشـنبیری و زانسـت و زانیـاری، کە لە خـێزانـەکەی و لە باخچـەی منـداڵان و لە قوتابخـانە و لە ژینگەی دەوروبـەری و لەو کۆمەڵگـەیەی لێی دەژی وەریان دەگـرێت.. لـە گـیانلـەبـەرێـکی بایـۆلـۆژییـەوە، دەگـۆڕێـت بـۆ کەسـایەتیـیەکی رۆشـنبیر و کۆمـەڵایەتی و شارسـتانی.
پێویستە هانی توێژینەوە و لێکۆڵینەوە لە بواری میدیای پەروەردەیی بدرێت. میدیای پەروەردەیی بە هەموو جۆرەکانییەوە، گرنگییەکی زۆریان بۆ منداڵان هـەیە.. بە کـورتی و بە چـڕی، ئەمـانە بەشـێکـن لە گـرنگـییەکـانی:
١ـ گەشە بە هـەستی بەرپـرسیارێتی لە منـداڵانـدا دەکـات.
٢ـ بـڕوا و متـمانە بەخۆبـوونی منداڵان زیـاتـر و شـیرینتر دەکـات.
٣ـ کـار بۆ چانـدنی بەهـا بەرزەکان دەکات لە دەروونی منـداڵان دا.
٤ـ بە پێی خەسڵەتەکانی قۆناغەکانی تەمەن و تایبەتمەندییەکانی زمان، بە شـێوازێکی ناسک و شـیرین و ئاسان منـداڵان دەدوێنـێت.
٥ـ بنـیادنـای تـەوای منـداڵان.
٦ـ ئاستی رۆشـنبیری و زانیـاری و زانسـتی منـداڵان بەرزدەکـاتەوە.
٧ـ گەشەکـردنی زمانی و دەوڵەماندکردنی فەرهـەنگی وشە و رستەکانیان.
٨ـ منـداڵان حەزدەکەن کە بە نووسین گوزارشت لە ناخی خـۆیـان بکەن.
٩ـ سۆز و هاوبەستەبوونێکی زیاتـریان بۆ گـەل و نیشـتمانەکەیان دەبێت.
١٠ـ بە شـێوازێکی راسـت و دروسـت رەفـتار و هەڵسوکـەوت دەکەن.
١١ـ شارەزاییەکی زیاتر وەردەگرن و بەهـرە و ئارەزووەکانیان دەردەخەن.
١٢ـ هـەست بە ئـازادی دەکەن لە هەڵـبژاردنی بابەتەکـانـدا.
١٣ـ پەنـد و ئامـۆژگـاری جـوان و بەسـوود فـێردەبـن.
١٤ـ چـێژ و خۆشی لەو بابەتـانە وەردەگرن کە دەیانخوێننەوە یا دەیانبینن.
١٥ـ هـەلـێکی باشیشە بۆ سـوودوەرگـرتن لە پـەرژان و بۆشـایی کـات.
١٦ـ میدیای پەروەردەیی رۆڵێکی گرنگی هەیە لە بنیادنانی کەسێتت منداڵان.
١٧ـ منداڵان هـۆگری خوێندنەوە دەبن و دەبێتە خوویـەکیان لە گەورەییـشدا.
بەداخاوە کە بەرنامەکانی میدیای پەروەردەیی لە کوردستاندا، بێ پلان و بێ نەخشەن، کـادیـری داهـێنەر و لێهـاتـووی بـواری میـدیا و ئـەدەبی منـداڵانـمـان زۆر کـەمـن.
بابەتە پەروەردەییەکانی گۆڤاری منداڵان:
میدیای پەروەردەیی، هەموو جۆرە بابەتێکی بەسوودی ئەدەبی و زانیاری و میژوویی و هـونەری و خۆشیش لە خۆدەگـرێت.. بە تایبەتی چیرۆک و هـۆنراوە پانتاییەکی زۆریان لە گۆڤـارەکانی منداڵانـدا گـرتوونەتەوە. ئەمەش بۆ گـرنگی و کاریگەری ئەم دوو ژانـرە ئەدەبییە دەگەڕێتەوە.. دوای ئەمانە بابەتی زانیاری و هونـەری و بابـەتی هەمەڕەنگەی تر دێـن، ئەمە گۆڤـارە گشتیـیەکـان دەگـرێتەوە، کە بـابـەتی هەمەڕەنگە بڵاودەکـەنەوە.. گـۆڤـاری تایبـەتـیش هـەن، وەکـوو: گـۆڤـاری زانیـاری، گـۆڤـاری وەرزشـی، گـۆڤـاری کـۆمیـدی.. گۆڤـاری کـۆمیکس کـە بـە زۆری گـۆڤـارێکی کۆمیـدییە و پشـت بە وێنـەی کێـشراوی زۆر و سیناریـۆی کـورت دەبەستـێت.. گۆڤـاری تایبەتیـش بە چـالاکییەکـانی قوتابخانەکـانەوە هەن بابەتی پەروەردەیی و زانیاری لەخۆدەگرن.. هەموو بابەتەکـانی گـۆڤـاری گـشـتی و تایبەتیـیەکـانی منـداڵان، لـە پێـناوی پـەروەردەکـردنـی دروسـت و رۆشنبیریکردن و زاخاودان و پاراوکردنی بیر و هـۆش و دەروونی منداڵانە بە زانست و زانیـاری هەمەچـەشـنە و بە خـۆشی و شـادی خستـنە دڵیانەوە.. بـۆ ئـەوەی ببـن بە خـاوەنی ژێـرخـانێکی رۆشـنبیری و زانیـاری و کەسایەتی هاوسەنگیـان لێبێتە کایەوە.
گۆڤاری منداڵان، هونەرێکی بینینە، پشت بە وشەی چاپکراو و وێنە و رەنـگ دەبەستێت. کە منـداڵان دەتوانـن بە دەنـگ یا بە چـاو بابەتەکـانی بخوێنـنەوە. بە تایبەتیش وێنە و رەنگەکـان چـێژ و خۆشییان پێـدەبەخـشن.
گۆڤاری منداڵان کەرەستەیەکی میدیایی و رۆشنبیری و پەروەردەیی و خۆشی و ئاراستەکردنی گـرنگە، کە گوزارشـت لە سەردەمەکەیـان دەکـات.. رۆڵـێکی گـرنگ و کاریگـەری هـەیە لـە گەشەکـردنی منـداڵیەتیدا، لـە رووی هـۆشی و سـۆزداری و کۆمـەڵایـەتی و ئەدەبیـیەوە، لە گەشەکـردنی چـێژی هـونـەری و مەستکـردنی ئەنـدێشەیـان و گەشەکـردنی بەهـرەی خوێنـدنەوەیان.. گۆڤـاری منداڵان، بەهـا جوانەکـان و نەریتە باشەکـان و رەوشتە بەرزەکـان و بیـرۆکە پەسەند و بە سوودەکـان و داهـێنانەکان و کولتـوور و کەلەپـووری کۆمەڵ بـۆ منـداڵان دەگـوازێتەوە.. رۆڵی هـەیە لە بنیادنـانی کەسایەتی دروستی منـداڵان. بەمەش گۆڤـاری منداڵان دەبێت بە گرنگترین میدیـا و کەرەستەی رۆشـنبیری منـداڵان، لە کاتـێکـدا کە رۆشـنبـیری لـەم سەردەمـەدا، بووە بـە بەرزتـرین خەسڵەت، کە تاکـێک لە یەکێکی تر، گەلـێک لە گەلـێکی تـر جیاواز دەکـات.
مێژووی سەرهەڵـدانی گۆڤـاری منداڵان:
مێژووی سەرهەڵـدانی گۆڤـاری منداڵان، لە زۆربەی وڵاتـانی جیهانـدا بۆ قۆناغـێکی نزیک دەگەڕێتەوە. بۆ یەکەمین جار لە هەموو جیهانـدا، لە سەدەی هـەژدەمیندا، لە وڵاتی فەرەنسـادا، یەکـەمین گۆڤـار بۆ منـداڵان دەرچـوو.. بەڕێـوەبـەری ئەم گۆڤـارە نووسەرێکی ئەدەبـدۆستی منـداڵان بوو، ناوی خۆی ئاشکرا نەکرد ناوی خـوازراوی
(هاوڕێی منداڵان)ی بۆ خۆی هەڵبژارد، گۆڤارەکەشی هەر بە ناوی (هاوڕێی منداڵان) ەوە بـوو. ئەم گۆڤـارە لە نێـوان ساڵانی (١٧٤٧ ـ١٧٩١) دەردەچـوو. بـە زمانێـکی ئاسان و شـیرین، بە شـێوازێکی ناسك بابەتەکانی دەنووسی.. دەرکـردنی ئەم گۆڤارە هەنگـاوێکی دەستپێکی تـازە بوو لە بـواری میـدیا و ئـەدەبی منـداڵان. هـانـدەرێکی باشیش بـوو بۆ نووسەرانی ئەدەبی منداڵان. بەڕێوبەر و سەرنووسەری ئەم گۆڤارە چەنـدین چـیرۆکی منـداڵانی لە وڵاتـانی تـرەوە وەرگـرت و وەریگـێڕانە سەر زمانی فـەرەنسی و پێشکەشی کـردن بـە منـداڵانی فـەرەنسا.
گۆڤاری (هـاوڕێی منداڵان) توانی بۆشاییەکی گەورە لە حەز و ئارەزووەکانی منـداڵان پڕبکاتەوە. منداڵان چـێژ و خۆشییەکی زۆریـان لە خـوێندنەوەی بابـەتە هـەمەڕەگ و بەسوودەکـانی وەردەگـرت.. بـەڵام لە سەرەتـادا بە زۆری منـداڵانی رۆشـنبیری چـینی برجوازی توانای کڕین و خوێندنەوەیان هەبوو. لەبەر گرانی نرخەکەی بەشێکێ زۆری منداڵانی کەم دەرامەتی فەرەنسا، توانای کڕینیان نەبوو، بێبەش بوون لە خوێندنەوەی.
هەندێ لەو کەسانەی کە باس لە مێژووی سەرهەڵـدانی گۆڤاری منداڵان دەکەن، دەڵێن یەکەمین گۆڤاری منداڵان لە ساڵی (١٨٣٠) دا لە فەرەنسا دەرچوو. بەڵام بەشی هەرە زۆری سەرچاوەکان جەخت لەسەر مێژووی نێوان ساڵانی (١٧٤٧ـ١٧٩١) دەکەنەوە.
هەنـدێ لە توێژێنەرەکان بە گومـانن لە دەرچـوونی گۆڤـاری(هـاوڕێی منـداڵان) گوایـە هـیچ ژمارەیەک لە ژمارەکـانی بەرچـاونەکەوتـوون.. سەرەڕای ئەو ماوە درێـژەی کە دەڵـین دەرچـووە.
یەکەمین گۆڤاری منداڵان لە ئەمریکا لە ساڵی (١٧٨٩) دا، بە ناوی (گۆڤاری منداڵان) ەوە دەرچـوو، کە پیـاوێک بە نـاوی (هێـدسـۆن) و هـاوبەشەکەی (جـۆرج گـۆد ویـن) پێکـەوە دەریـانکـرد.. دوای سێ مـانـگ رایـانگـرت، تـەنیـا سـێ ژمـارە لـەو گـۆڤـارە دۆزراوتـەوە.
یەکەمین گۆڤـاری منـداڵان، کە بە زمـانی عـەرەبی لە ساڵانی (١٨٧٠ـ١٨٧٧) لە وڵاتی میسر دەرچوو، بە ناوی (روضة المدارس المصریة: باغچەی قوتابخانەکانی میسر)ەوە، مانگی دوو ژمارەی لێدەردەچـوو، سەرنووسەری ئەم گۆڤارە (عـەلی فەهـمی) بـوو، لە لایەن نـووسەری بەناوبانگی میسری (روفـاعە تەهـتـاوی) یەوە سەرپەرشـتی دەکـرا.
یەکـەمین گۆڤـاری منـداڵان کـە لـە عـێراقـدا بـە زمانی عـەرەبی دەرچـووبێت. گـۆڤـاری
(التلمـیذ العـراقي: قوتابی عـێراقي) بوو، یەکەمین ژمارەی لە مانگی ئوکتۆبەری ساڵی (١٩٢٢) دا دەرچوو. گۆڤـارێکی هەفتانەی قوتابخـانەیی پەروەردەیی و زانیـاری بوو،
خاوەنی ئیمتیاز (سەعید فەهمي) بوو (مستەفا عەلی ئەفندی)ش بەڕێوەبەرەکەی بوو.
یەکەمین گـۆڤـاری منـداڵان لە هـەمـوو کوردسـتانـدا، کـە بـە زمـانی کـوردی دەرچـوو، گۆڤاری (گـڕوگـاڵی منـداڵانی کـورد)ە کە لە لایەن کارکەرانی (چاپخانەی کوردستان) لە مەهاباد دردەکرا، تەنها سێ ژمارەی لێدەرچوو. هەرسێ ژمارەکەی لە ساڵی (١٩٤٦) دا، لە شاری (مەهاباد) ی پایتەختی کۆماری کوردستان دەرچـوون.. یەکەمین ژمارەی (گڕوگاڵی منداڵانی کورد) لە رۆژی (٢١/٤/١٩٤٦) دەرچوو. لە هەر سێ ژمارەکەیدا، گـەلێ بابەتی هەمەڕەنگەی رۆشـنبیری و ئـەدەبی و پەروەردەیی و زانیـاری و بابەتی کوردەوارییان لەخۆگـرتـوون.
لـە دوای گـڕوگـاڵی منـداڵانی کـورد، لـە باشـووری کوردسـتانـدا، لە ساڵی (١٩٧٢) دا یەکەمـین گۆڤـاری منـداڵان بە زمـانی کوردی بە نـاوی (ئەسـتـێرە) وە، لـە پایتـەخـتی رۆشـنبیری کوردستان، شاری سلـێمانی، لە لایـەن کۆمەڵێک مامۆسـتای خۆبەخشەوە دەرکـرا. گـۆڤـاری ئەسـتـێرە پـاشکـۆی گـۆڤـاری (رۆژی کوردسـتان) بـوو، یەکەمـین ژمـارەی لـە مانـگی مـای ساڵی (١٩٧٢) دا دەرچـوو. سـەرۆکی نـووسـین، شـەهـید (سـاڵح یوسـفی) بـوو.. دەسـتەی نووسەران ئەم مامۆسـتایانە بوون (رزگـار شەوقی، ئەحمەد عەلی بەرزنجی، عەبدولکەریم مەحمود شێخانی، سدیق مەحمود بەرزنجی).
لە پەرتووکە چاپکـراوەکەمـدا (چاوپێخـشانێک بە مێژووی ئەدەبی منداڵان :٢٠١٥)
بە درێژی باسی گۆڤاری (گـڕوگاڵی منداڵانی کورد) و گۆڤاری (ئەستێرە) م کردووە.
مەرجە پێویستییەکانی گۆڤاری منداڵان:
بێش ئەوەی بێیـنە سەر ریزبەنـدکردنی گرنگـترین مەرجەکانی گۆڤـاری منـداڵان، هەر وەکوو لە ناوەکەیدا دەردەکەوێ، گۆڤاری منداڵان ئەو بابەتانە لەخۆدەگرێت کە تایبەتن بە منداڵانەوە، لە لایـەن گەورەکانە و بابەتەکانی دەنووسرێن و وێنەکانی دەکێشرێن و ئامادە دەکـرێن، بە رادەیەکی کەمیش خودی منـداڵان بەشـداری تێدا دەکەن.
ئەو مەرجانەی پێویستە لە ئامادەکـردن و درکردنی گۆڤاری منداڵان لەبەرچاوبگیرێن:

١ـ پێویستە بابەتەکانی کورتـبن و بە شێوازێکی ئاسان و ناسک و شیرین داڕێـژرێـن.
٢ـ دوورکەوتنەوە لە خەیاڵی پڕوپوچ و لە خـێو و دیـۆودرنج و لە کاری لەتوانابـەدەر.
٣ـ دوورکەوتنەوە لە ئەمۆژگاری دوواندەری راستەوخۆ و لە زیادەڕۆیی لە نموونەییدا.
٤ـ بابەتاکان منداڵان بە لاڕێدا نەبەن، بەڵکو بە ووردی سەرنجیان لەسەر بابەتەکە بێت.
٧ـ گەر بابەتەکان بە رستەی خـۆش موتـوربەبکـرێن بکـرێن، زیاتر منداڵان رادەکێشن.
٨ـ دوورکەوتنەوە، لە بەکارهـێنانی وشە و رستەی قورس و درێژی مانا قووڵ و گران.
٩ـ بابەتەکان بە کوردییەکی پەتی بنووسرێن و دوورکەوتنەوە لە دیالـێکـتی ناوچـەیی.
١٠ـ گرنگـیدان بـە دیـزایینی بـەرگ و بە لاپـەڕەکـانی نـاوەوەی گۆڤـاری منـداڵان، بە لەبەرچاوگرتنی لایەنی جـوانی هـونەری بە تایبەتیش بەرگی یەکەمی گۆڤاری منداڵان. ١١ـ پێویستە بابەتەکانی گۆڤاری منـداڵان، چـیرۆک و هـۆنراوە و پەخـشان و هەموو بابەتە هەمەڕەنگەکانی تری، پەیوەنـدییان بە شارەزایی لە ژیـانی کۆمەڵایـەتی و ئەو ژینگـەیەوە هـەبێـت کە منـداڵان لـێی دەژیـن. بـۆ نمـوونە: مـاڵ، بـاخـچـەی منـداڵان، قوتابخـانە، کۆمـەڵـگە.. تا ئەو پەیـامـانەی ئاراستەیان دەکـرێن ئامانجەکانیان بپێکن.
١٢ـ پێویستە توانا و بەهرە و ئارەزووەکان و خواستەکانی منداڵان لەبەرچاوبگیـرێن.
١٣ـ پێویستە تایبەتمەندییەکانی قۆناغەکانی منداڵیەتی و گەشەکردن و پێویستییەکان و تایبەتمەندییەکـانی هـەر قـۆنـاغـێک لە قۆنـاغـەکـانی منـداڵی لەبەرچـاوبگـيرێن.
١٤ـ پێویستە گۆڤاری منداڵان رۆڵـێکی گرنگی هەبێت، لە گەشەکردنی هـۆش و ژیری منداڵان و لە پەروەردەکردنی دروستیانـدا. هـانیان بدات بۆ خوێندنـەوە، خۆشەویستی وەرگـرتنی زانست و زانیارییـان ڵێـبـڕوێنـێت.
١٥ـ فێری خوو و نەریـت و رەفـتاری پەسەنـد و کاری جـوان و باشـیان بکـات.
١٦ـ خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوون بۆ گـەل و نیشتمانەکەیان، لایـان شیرینتر بکات.
١٧ـ فـێڕی بیرکـردنەوە و هەستکـردن و وردبیـنی لە کارەکـانیـان بکات.
١٨ـ وێنـە و شـێوەی رەنگـاوڕەنگی جـوان و گـونجـاو دەبێـتە تەواکـەری دەقـەکان و ئاسانـتر و شیرینترکـردنیـان.
١٩ـ دوورکەوتنەوە لە قـالب و شێوازی باوی سواو و وشک و نەگونجاوی سەردەم.
٢٠ـ گونجانـدن لە نێوان شـێواز و بیرۆکەکان، پێویستیشە شێواز و بیرۆکەکان لەگەڵ تواناکـانی ئـەدەبی و هـۆش و سـۆزداری منـداڵانـدا بگـونجـێن.
گرنگـترین تایبەتمەندییەکانی گۆڤـاری نموونـەیی منداڵان:
١ـ سوودوەرگرتن لە ئارستە پەروەردەییەکانی سەردەم، تا گۆڤـاری منـداڵان، ببێت دێـراوێکی پەروەردەیی و رۆشنبیری گـرنگ بۆ منـداڵان.
٢ـ بە شـێوەیەکی تـەواو ئامـانجی گۆڤـاری منـداڵان بـزانـن و لەسەر رۆشـنایی ئـەم ئامانجـانە، بابەتەکـان هـەڵبژێـرێـن و لە گۆڤـارەکەدا دابنرێـن و بڵاوبکـرێنـەوە.
٣ـ پێویستە دەستەی نـووسەرانی گۆڤـاری نموونەیی منداڵان لە کـادیـرانی شـارەزا و پسپۆری بوارەکانی ئەدەبی منداڵان و پەروەردەی نوێ و دەروونناسی پێکهـاتـووبن، سەرەڕای کادیـرانی پسپۆری بـواری وێنەکێشان و کاری هونەری منداڵان، کە توانای گۆڕین و بەرجەستەکردنی بیرۆکەکانیان هەیە بۆ راستییەکی زانیاری هەستپـێکراوی سەرنـج راکـێش و گونجـاو بۆ منـداڵان.
٤ـ لەبەرچـاوگـرتنی تایبەتمەندییەکانی منـداڵی و حەز و ئارەزوو و پێویستییەکـانیان.
٥ـ دیاریکردنی پاڵەوان و کەسایەتییەکانی گۆڤـارەکە، بە شـێوەیەکی ورد، کە بتوانـن ئامانجەکانی گۆڤـارەکە بەدیبهـێنن و پەیـام و مەبەستەکـانی نووسەرانیش بگـەیـەنن.
٦ـ بابـەتی هەمەجـۆرە و هەمەڕەنـگە، چـێژ و خۆشی بە منـداڵان دەبەخـشن و دەبنە هـانـدەر بـۆ هـۆگـربوونیـان بە خوێنـدنەوە.
٧ـ پێویستە بابەتەکانی گۆڤاری نموونەیی منداڵان، بە زمانی پەتی و رەوان و ئاسان و تـەر و پاراوی کوردی و بە شێوازێکی سووک و ئاسان و شـیرین بنووسـرێن، توانای گەیانـدنی پەیامەکانی بە منـداڵانی ئەو قـۆنـاغـەی کە مەبەسـتیانە هـەبێت.
٨ـ پێـویسـتە هـاوسەنـگـێک لـە نێـوان رووبـەری چـیـرۆکـە وێنەدارەکـان و ئـەودوای بابەتەکـانی گۆڤـارەکەدا هـەبێت، نابێت چـیرۆکەکـان زۆربـەی لاپەڕەکـان داگیربکەن و تەنگ بە رووبەری باتـەکـانی تـر هـەڵبچـنن.
٩ـ سوودوەرگرتن لە هـونەرەکانی ئەم سەردەمە، لە دەرهـێنان و دیزایین و چاپکردن.
١٠ـ بەشداریکـردنی منـداڵان لە ئامادەکـردن و دەرکـردنی بەشەکـانی گـۆڤـارەکە.
١١ـ پەیـڕەویکـردنی دەستووری رێنـووسی راسـتی کـوردی لە نووسـینی بابـەتەکـانی گۆڤـارەکە، دوورکەوتنەوە لە دووجـۆری و لـە فـرە رێنـووسی.
١٢ـ بژارکردنی کۆڤارەکە لە هەڵەی زەقی زمانی و زانستی و رێنووسی پێش چاپکردن و بڵاوکـردنەوەی.. پێویستە هـەڵەکـان راستبکـرێنـەوە.
١٣ـ لایـەنی کۆمـیدی و جەفـەنـگی پشتگـوێ نەخـرێن، ئەم بابەتـانە خۆشی وشادی بە منـداڵان دەبـەخـشن.
١٤ـ تازەگـەری و داهـێـنان و فـانتـازی لە شـێواز و لە رازانـدەوەی گـۆڤـارەکە.
١٥ـ دوورکەوتنەوە لە دووبـارەکردنـەوەی بابەتـە هـاوشـێوە و لەیەکچـووەکـان.
ئامانجەکـانی گۆڤـاری منداڵان:
١ـ بەستنەوەی منـداڵان بە کەلەپـوور و شارسـتانی نەتەوەکـەیانەوە.
٢ـ هەڵکـردنی منـداڵان لەگـەڵ گۆڕانکـارییە تـازە شیاوەکـانـدا.
٣ـ ئەو زانست و زانیارییانە بە منداڵان دەبەخـشێت، کە تێڕوانیینیان بـۆ ژیـان قووڵـتر دەکەنەوە.
٤ـ گەشەکـردنی تـوانـا جیـاوازەکانی هـۆش و ژیـرییان.
٥ـ گەشەکـردنی توانـاکـانیان لە دۆزینـەوە و داهـێنانـدا.
٦ـ زاخـاودانـی سـۆز و ویـژدانیان و گەشـەکـردنی هەستەکـانیان.
٧ـ گەشەکردنی هـۆشـیاری منـداڵان و هەستکـردنیـان بە کـێشەکـانی کۆمـەڵـگە و نەتەوەکـەیان.
٨ـ لە هەڵـوێستە شکـۆمەنـدییەکـانی مێـژوو و لە نمـوونـەی بـاڵا تێـدەگـەن.
٩ـ چانـدنی باشە و بەهـای بـەرز و خەسڵەتی جـوان و نەریتی پەدەنـد لە منداڵاندا.
١٠ـ گەشەکـردنی سامانی زمـانی منـداڵان و توانـای لەبەرکـردنی دەقـە تازەکـان.
١١ـ گەشەکـردنی هەستکـردنیـان بە جـوانی و شـیرینی نیشـتمانـەکەیـان.
١٢ـ چـانـدنی ئاراسـتە ئەرێنیـیەکـان دەربـارەی ژینگەپـارێـزی.
١٣ـ باشـترکـردن و بەرزکـردنەوەی رەوشـت و رەفـتارەکـانی منـداڵان.
١٤ـ دەوڵەمەندکردنی خەیاڵی منداڵان و توانای لێکدانەوە و بۆچوون و گریمانەکانەکان.
١٥ـ گەشەکـردنی تـوانـای هـەستکـردنی منـداڵان بە جـوانی ئـاواز و بە نایـابی تـرپـەی وشەکـان و بە مـوزیـکی هـۆنـراوەکان.
١٦ـ زانین و ئاشنابوونیان بە جۆرە جیاوازەکانی ئەدەبی لە هۆنراوە و چیرۆک و شانۆ.
١٧ـ گەشەکـردنی حـەز و ئـارەزوویـان لە تـۆژینـەوە و دۆزینـەوە و داهـێـنان.
١٨ـ گەشەکردنی حەزی ئاشنابوونیان بە پەرتووکخانە و سەرچاوەکانی پەرتووکخانە.
١٩ـ بەرزبوونەوەی ئـاست و تـوانـای زمـانی منـداڵان و توانـای گـۆزارشتکـردنیان.
٢٠ـ سوودوەرگـرتن لە کـاتی پـەرژان بە خوێنـدنەوەی بابـەتی خـۆش و بەسـوود.
٢١ـ کارکـردن بۆ خۆشکـردنی متمانەبەخـۆبـوون و پشتبەسـتن بەتواناکانی خـۆیان و رێـزگـرتـن لە خـودی خۆیان و لە کەسـانی تـر.
ئامانجە گشتییە پەروەردەییەکانی گۆڤـاری منداڵان:
١ـ گەشەکـردن و زیادکـردنی زانیـاری و زانستی منـداڵان.
٢ـ گەشەکـردنی بەهـا پەسەنـدەکـان.
٣ـ گەشکردنی بەشداریکـردنی ئەرێنی لای منداڵان.
٤ـ مەستکردنی پێـداویستییەکانی دەروونی و ئەقـڵیی منـداڵان.
٥ـ گەشەکردنی داهـێنان لە لای منـداڵان.
٦ـ گەشەکردنی رەوشتی کۆمەڵایەتی پەسەنـد لە کۆمەڵگـەدا.
٧ـ گەشەکـردنی بەهـرەی خوێنـدنـەوە.
٨ـ گەشەکردنی چێـژی جـوانی لای منداڵان.
٩ـ گـۆڤـار هـۆیەکی گـرنگی پـەروەردەیی و رۆشـنبیری و خـۆشییە، رۆشـنبیریش بێ ئامـانج و مەبـەسـت نیـیە.. پێویسـتە بە شـێـوازێکی ئەوتـۆ بـڕازێـنریتەوە کە منـداڵان بە لای خـۆیـدا رابکـێشـێت و چـێژ و خۆشی لە خوێندنەوەی وەربگـرن.
١٠ـ ئامانجی هەموو گۆڤارەکان، ئامانجی پەروەردەییە. پێویستە لە دەرکردنی گۆڤـاری منداڵان و هەموو میـدیا گشتییەکانی تایبەت بە منداڵان، ئەم راستییە لەبەرچاوبگیرێت.
١١ـ تیشکخستنەسەر کێشە پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەکان، بە تایبەتیش ئەوانەی دێنە رێـی منـداڵان، بەشداریکـردنیش لە چارەسەرکردنیـان.
١٢ـ گەشەکـردنی هـۆشـیاری لە پەیـامی پیـرۆزی مامۆسـتا و لـە بەرزڕاگـرتنی پێگـەی لە کۆمـەڵـدا.
١٣ـ کارکـردن بـۆ پێگەیانـدنی کادیـری پسـپۆر لە بـواری میدیـای پـەروەردەییـدا.
١٤ـ بەرزهـەڵـنـانی پێـشەنـگ و نمـوونـەیی پـەروەردەیی.
١٥ـ بە دوداچـوون و ئاگـاداربوون لەو تازەگەرییانەی لە بـواری بیری پەروەردەیی و تەکنەلـۆژیـای فـێرکـردن و زانیـاریـدا دێنـە ئـاراوە.
١٦ـ چـانـدنی رۆحی کـاری هـەرەوەزی لە منـداڵانـدا.
زمـانی گۆڤـاری منداڵان:
زمـانی منداڵان جیاوازی هەیە لەگەڵ زمـانی گەورەکاندا، ئەمەش بۆ جیاوازی و توانای ئەقـڵی منداڵان و ئەقـڵی گەورەکان دەگەڕێتەوە.. بۆیە پێویستە گۆڤـارەکانی منـداڵان بە زمـان و شـێوازێک بنـووسـرێـن، کە نـزیکـبن لە تێگەیشتنی منـداڵان و لە ئەقـڵیانەوە.
بە کـورتی پێویستە زمـانی گۆڤـاری منـداڵان:
١ـ سووک و ئاسان بێت و دوورکەوتنەوە لە وشەی گـران و لە دەستەواژەی نامـۆ.
٢ـ بەکارهـێنانی شێوازی گونجاو، بەپێی بابەتە بڵاوکراوەکان، لە چیرۆک و هۆنراوە و پەخـشان و بابـەتی زانیاری و هـەواڵ و وتـەی ژمـارە و…هـتد.
٣ـ پێویستە بابەتەکان لەگەڵ فەرهەنگی زمانی تەمەنی منداڵی بۆ نووسراودا گونجاوبن.
٤ـ گەشەکـردنی توانـای زمـانی منـداڵان بە شـێوازێکی ساکـار و پایـە بـە پایـە.
٥ـ بەیاخـدان بە دەستوور و رێزمانی کوردی و بڵاونـەکردنەوەی شێوازێ هـەڕەمەکی.
٦ـ بەکارنـەهـێـنانی شێوازی رەوانبـێژی و خـوازەیی گـران و ئاڵـۆز لە بابەتەکاندا.
٧ـ بەکـارهـێنانی زمـانی پـەتی و ئاسان و، بە کـورتی نووسـینی بابەتـەکـان.
کێشەکـانی گۆڤـارەکانی منـداڵانی کـورد:
١ـ گرانی نـرخی گۆڤـارەکان، کە لە توانای کڕینی زۆربەی منداڵانی کەم دەرامەتـدا نین بە تایبەتیش لە ئەمـڕۆدا کە کوردسـتان رووبـەڕووی قەیـرانی دارایـی بـۆتـەوە.
٢ـ کـەمی ژمـارەی چاپکـراوی گـۆڤـارەکانی منـداڵان و نەبـوونی دەزگـا و کۆمپانیایەکی تایبەت بە بڵاوکردنەوە. بۆ نموونە گۆڤاری (پەپولە) کە لە سلێمانی دەردەچێت باشترین گۆڤـاری گشتی منـداڵانە لە کوردستاندا، لە ئێستادا، لە هەر ژمارەیەکی تەنها (٥٠٠٠) دانەی لێ چاپ دەکرێت و بڵاودەکرێتەوە.. لەچاو ژمارەی منداڵانی کوردەوە زۆر کەمە. ناگات بە هـەموو شار و شارۆچکەکانی کوردسـتان. هەموو قـوتابخانەکـانیش نایکـڕن.
٣ـ بەکارهێنانی دیالێکتی جیاوازی کوردی لە نووسینی بابەتەکانی گۆڤاری منداڵان، بۆ نموونە گۆڤاری (پەپـولە) بە دیالێکتی کرمانجی خواروو(سۆرانی) دەردەچێت، گۆڤاری (سـڤـۆرە) ش، بە کرمانجی باکـوور(بادینـانی) دەردەچـێت.. زۆر بە زەحمـەت منـداڵانی سـۆرانی دەتـوانن سـڤۆرە بخـوێننەوە، منـداڵانی بادینـانیش زۆر بـە زەحـمەت دەتـوانن پەپولە بخوێننەوە. ئەمەش کێشەیەکی گەورەیە و راستییەکە و ناشارێتەوە کە زیانێکی گـەورەی بە زمـانی کـوردی و بە یەکـێـتی نەتـەوەکەمـان گەیـانـدووە، ئـەم کێـشەیـەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی (زمانی سـتانـداردی یەکگـرتووی کـوردی) کە ببێت بە زمـانی فـەرمی نووسـین و خـوێندنەوەمـان.
٤ـ هەندێ لەو گۆڤارانەی لە ئێستادا بۆ منداڵانی کوردمان دەردەچن لە رووی پێویستیە هونەرییاکانەوە، وەکوو پێویست نین. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی کادیری پسپۆری هـونەری بـواری گـۆڤـاری منـداڵان.
٥ـ کەمی کادیـرانی پسـپۆر و شارەزا و بە توانای بواری رۆشـنبیری و ئەدەبی منداڵان، کە لە گۆڤـارە کوردییەکـانـی منـداڵانـدا کـاردەکـەن.
٦ـ نەبوونی بـوودجەی پێـویست و پشتگـیری نەکـردنی تەوایـان لە لایـەن وەزارەتی رۆشنبیری کوردستانەوە.. هەنـدێکیان تەنها پشـت بە پارەی فـرۆشتنی گۆڤارەکانیان دەبەستن. تا پـارەی فـرۆشتنیان وەرنەگـرن، ناتوانـن ژمارەیـەکی تر دەربکەن. بۆیـە چەند گۆڤارێکی منداڵان لە کوردستاندا، لەبەر کـێشەی بێ پارەیی داخران و دەرناچن.
٧ـ نەبـوونی گۆڤـاری تایبـەتی بۆ منـداڵانی کوردمـان، وەکوو (گۆڤـاری زانیـاری) و (گـۆڤـاری وەرزشی) و (گـۆڤـاری هونـەری) و (گـۆڤـاری کۆمیـدی).
٨ـ پەیڕەوینەکردنی دەستووری رێنووسێکی یەکگرتووی کوردی لە گۆڤارە کوردییەکاندا بۆ منداڵان. لە چەنـد گۆڤـارێکی منداڵان و بگرە لەهەمان گۆڤاردا گەلی وشەمان بەرچاو دەکەون، کە بە دوو شـێوە رێنـووس نووسـراون، بۆ نمـوونە: (کەرکـووک، کەرکـوک)، ( پێ کەنین، پێکەنین)، (ئالفـوبێ ی کوردی، ئەلفـوبێی کورد) گەر ئەمە لای گەورەکـان ئاسایی بێت، بەڵام لای منداڵ پرسیار دروست دەکەن.. کـە کـامیان راسـتە؟
٩ـ کاتی نادیاری دەرچـوونی گۆڤـارەکانی منداڵان، ئەو گۆڤارانەی کە وەرزین، نازانرێت کـە ژمـارەی داهـاتووی کـەی دەردەچـێت.. لەوانـەیە بکـە بێـتە هـۆی تـۆرانی منـداڵان لـەو گۆڤـارانـە.

(*) سوودم لەم سەرچـاوانە وەرگرتـووە:

١ـ عبدالفـتاح أبو معـال ـ أثر وسائل الاعـلام علی الطـفل ـ عـمان: ١٩٩٧
٢ـ د. طـارق البکـری ـ مجـلات الاطـفال ـ ٢٠٠٣
٣ـ رەزا شـوان ـ چاوپێخشانێک بە مێژووی ئەدەبی منـداڵان ـ کەرکووک ـ ٢٠١٥
٤ـ د. عبدالـرزاق محـمد الدلـیمی ـ الاعـلام الـتربـوي ـ ٢٠١١
٥ـ محـمد عـوض ـ اعـلام الطـفل ـ الکویت ـ ١٩٩٤
٦ـ کافـیە رمضـان ـ تـربیة الطـفل من خلال وسـائل الاعـلام ـ مجلە الاعـلام العربي
العـدد ـ ١٣و ـ ١٤ـ تونس.
٧ـ آلاء الیحـیوي ـ مفهـوم الاعـلام الـتربوي ـ موقـع الاعـلام العربي.
٨ـ د. ماجـدە احمد الصرایرە ـ الاعـلام الـتربوي ـ دار الخلیج للنشر والتوزیع ـ ٢٠١٤
٩ـ احمد بن محمد بن خلفـان المعـمري ـ دور التـقـنیات الحـدیثە في الاعـلام الـتربوي
سلطـنة عمـان ـ ٢٠١٤
١٠ـ نـزیە الدیـب ـ الاعـلام الـتربوي وعـلاقـتە بالتعـلیم ـ ٢٠١٠
رەزا شـوان
نەرویـج : ٢٥/ فـێبروار/ ٢٠٢٠




کورتەیەک لە سەر مافیای ئیسلامیی و فاشیزمی ئیسلامیزم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە باشوور …

ڕێبوار ڕەشید

بەم وتارە مەبەستم ئەوە نییە کە باس لە خودی ئیسلام خۆی وەکوو ئاینێک بکەم. قسەوباس لە سەر ئیسلام بە زۆر زمانی جیاواز کراوە. قورئان و حەدیس و گێڕانەوەکان و ئەزموونی بەرفراوان و هەمەلایەنەی زیاتر لە ١٤٠٠ ساڵ ناوەڕۆکی ئیسلام دەخەنە بەردەست.
ئەوەی زیاتر لێرەدا مەبەستی ئەم وتارەیە ئەوەیە کە بە کورتیی باس لە سەرهەڵدانی مافیای ئیسلامیی نوێ بکەم کە جۆرێکی ترسناک لە مافیایە چون بە ناوی ئاینێکەوە دەکرێت. پاشان بە هۆی وەرگرتنی کەڵک لە دەسەڵاتی خودایەک و پێغەمبەرێک و پاشان قواستنەوەی ئەو دەرفەتانەی لە دیموکراسییدا هەڵ دەکەون، دەتوانێت راستەوخۆ یان ناڕەستەوخۆ حوکم بکات و بەو شێوەیە حوکمی فاشیستیی خۆی بسەپێنێت. ئەم حوکمە فاشیستیە مافیایەکی فاشیستیی، تەواو بێویژدان و بێڕەووشت و بێدەربەست، بەرهەم دەهێنێت.

بە دەلیلگەلێک کە دەتوانرێت ئاماژەیان پێ بکرێت، دەتوانرێت پێ دابگیرێت کە ڕیشەی مافیای ئیسلامیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەروودا، دەگەڕێتەوە بۆ هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩دا. دیارە کودەتای محەمەد زیائولحەق لە ٥/٧/١٩٧٧ لە ئۆپەراسیۆنێکدا بە ناوی (Operation Fair Play) دژ بە زولفەقار عەلی بۆتۆ و بەهێزبوونی بزووتنەوەی ئیسلامیی لە ئەفغانستان، پێش هاتنەر سەرکاری کۆماری ئسیلامیی ئێران، هەروەها شایانی باسن.
زولفەقار عەلی بۆتۆ ئەو سەرکردەیەی پاکستان بوو کە لە ئازادکردنی زیاندانیانی سیاسییدا تا ڕێککەوتن لەگەڵ هیندوستان و بە خۆماڵیکردنی کەرتی پیشەسازیی و کشتوکاڵ و زیادکردنی مافی کرێکاران و جووتیاران و زیادکردنی خوێندەواریی و زۆرکردنی کۆلیژ و زانکۆکان و جێبەجێکردنی گەلێک ڕیفۆرمی دیکەی شایانباس، بەگشتیی بە قازانجی ژنان و هەژاران، ڕۆڵی کاریگەریی هەبوو. پاکستان، هەروەکوو بەنگلادیش، کە هەمیشە ناسنامەیەکی ئیسلامیی هەبوو وەکوو لە نەتەوەیی، لە سەردەمی زولفەقار عەلی بۆتۆ دا ڕچەی پێشکەوتن و گەشەی کولتوریی لێ دا. ئەمە وەرچەرخانێکی بنڕەتیی بوو لە مێژووی سەربەخۆیی پاکستاندا. ئەم گۆڕانکارییە ڕاستەوخۆ قازانجی گەورەی بە کورد دەگەیاند چون پاکستان لە مێژووی خۆیدا دژ بە پرسی ئازادیخوازانەی خەڵکی کوردستان بووە و لە سەنگەری تورکیا و ئێران و ئێراق دا بووە.
کودەتای محەمەد زیائولحەق دروست بۆ وەستاندن و لێدان لە هەموو ئەو ڕیفۆرم و هەنگاوە ئاشتیانە بوو کە پاکستان بە خۆیەوە دەیدیت و گەڕاندنەوەی ڕەوڕەوەی مێژووی پاکستان بووە بەرەو دواوە. لە سێدارەدانی زولفەقار عەلی بۆتۆ دوو ساڵێک پاش ئەو کودەتایە، چاوترساندنی هەموو ئەوانە بوو لە پاکستان کە بیریان لە پێشکەوتووخوازیی و گەشەی کولتوریی و ئابووریی دەکردەوە. ( شایانی باسە خانم بێنەزیر، منداڵی یەکەمی خانم نوسرەت ئەسفەهانی ژنی دووهەمی زولفەقار عەلی بۆتۆ بوو کە لە بەگزادە کوردەکانی ئەسفەهان بوو. بێنەزیر لە سیاسەتدا ڕێگای باوکی خۆی گرتە بەر و لە هەستی نەتەوەیی ئەتنیکییشدا شانازی بەڕەچەڵک کوردبوونی خۆیەوە دەکرد. سەرئەنجام لە ڕێگای خەباتی ژانان و ئازادیخوازیشدا گیانی سپارد).
لە هاتنەسەرکاری محەمەد زیائولحەق ـەوە پاکستان ڕووەو بە ئیسلامیکردنی زیاتر چوو، نەک هەر لە رووی کولتوریی، بەڵکو لە ڕووی سیاسیی، یاسایی و ساختاری سیاسیی و ئینتستیتیوتبەوە/ دامەزراوەییەوە. لە هاوکاریکردنی مجاهیدەکانی ئەفغانەوە هەتا تاڵیبانەکان. سەرئەنجامی سیاسەتی بە ئیسلامکردنی کۆمەڵگای پاکستان، پاش نزیکەی ٤٠ ساڵ، ئێستا لە هەموو کاتێک ڕۆشنتر و دیارترە، ئەویش پاکستانێکی دواکەوتووی داڕماوی داخراوی پارەپارەبووی کۆنەپەرستە، دروست هەروەکوو باقی جیهانی ئیسلامیی. پاکستانێک کە بارمەتەی شەڕی ناوخۆ و شەڕە دەراوسێ و کوشتەی پاشکەوتوویی و کۆنەپەرستیی دژ بە ژنان و بە هەر شتێک کە بۆنی ئازادیی و رزگاریی لێ بێت.
پاکستان یەکێکە لە باشترین نموونەکانی ئیسلامیی سیاسیی، نەک لەبەرئەوەی کودەتای کەسێکی کۆنەپەرستیی دواکەوتووی محەمەد زیائولحەق بەرەو ئەوێندەرێی بردووە، بەڵکو لەبەرئەوەی کە لە ١٤/٨/١٩٤٧ کە سەربەخۆیی لە ئینگلیز وەدەستهێنا، لە سەر بنەمای شەریعەتی ئیسلامیی بە ناوی “کۆماری ئسیلامیی پاکستان” دامەزرێنرا. جێی ئەم باسە، نییە، بەڵام دابڕینی بەنگلادیش لە هیندوستان هەر لە سەر بناخەی ئیسلامیبوون لە پاکستانەوە سەرچاوە دەگرێت. تیرۆرکردنی خانم بێنەزیر، خەباتکاری دیموکراسیی و مافی ژنان، لە ٢٧/١٢/٢٠٠٧ دا، هاوشێوەی بە هەزاران لە خانمان و پیاوانی دیکەی ئازادیخوازی پاکستانیی، بەشێکی بچووکن لە تێرۆریزمی ئیسلامیی و مافیای ئیسلامیی لە مەیدانی نێونەتەوەییدا.
کەواتە پێش هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامیی دوو نموونەی وەحشیگەریی لەو شتەدا دەبینین کە پێی دەگوترێت بزووتنەوەی ئیسلامیی. یەکەمیان پاکستانە بە ڕابەرایەتی محەمەد زیائولحەق و دووهەمیان سەرهەڵدانی بزووتنەوەی موجاهیدینی ئەفغانستان دژ بە حکومەتی کۆمۆنیستیی و نفوزی سۆڤیەتی ئەو دەم، ڕاستەوخۆ پاش ساڵی ١٩٧٨.
لە دونیای ئەدەبی سیاسییدا چیرۆکی سەیر سەبارەت بە دەستتێوەردانی سعودیەی عەرەبیی و ئەمەریکا و ڕۆژئاوا لە پاکستان و ئەفغانستان هەن، هەر لە چاپکردنی بە ملوێنان قورئان بە شێوەی جیاواز و قەبارە و فۆرمی جیاوازەوە، هەتا دابەشکردن و بڵاوکردنەوە و ڕێکخستنی خەڵک و دروستکردنی مزگەوت بە شێوەی بێئەژمار، و ئەوجا دروستکردن و بەرهەمهێنانی مەلا و مەدرەسە و فەقێ بە شێوەی بەرهەمی زنجیرەیی پیشەسازیی.
گەڕانەوەی خومەینی لە ١ی فێبریوەری ١٩٧٩ بە بارێک بەڵێنی دیموکراسیی و خۆشگوزەرانییەوە بۆ ئێران بە شێوەیەکی دیکە ساختار و پرینسیی دامەزراوەیی بە مافیای ئیسلامیی و فاشیزمی ئیسلامیی دا. خومەینی کە خاوەن ئەزموونێکی ئەدەبیی و سیاسیی قووڵ بوو و هاوکاتیش سینگی گڕکانی ڕکێکی دڕندانە بوو لە هەموو جۆرە دەسەڵاتێکی غەیرەئیسلامیی، توانی بناخەی کۆمارێکی ئیسلامیی دابڕێژێت کە وا چل ساڵ لە تەمەنی خۆی تێ دەپەڕێنێت.
ئەندامانی حیزبوڵای ئێرانیی پێش هاتنەسەرکار لە ئێران، لانی کەم لە ئێراق و لوبنان و میسر، خەریکی راهێنانن و مەشق بوون و لە ئوروپایش سێڵی ڕێکخستنیان هەبووە. خومەینی خۆی یەکێک لە نموونەی ئەو کادێرانەیە. بۆ تێگەیشتن لەم باسە دەتوانین لە مستەفا چەمران، بڕووانین کە لە سەرەتای ١٩٧٠ کاندا لە لوبنان یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی ڕێکخراوەی “آلامل/ هیوا/ هیواکەمان” و لە مەیدانی ڕێکخستندا پێوەندیی راستەوخۆی بە خومەینییەوە هەبووە. پاشان لە سەرەتای ١٩٨٠ کاندا مستەفا چەمران دەبێت بە جەلادی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، هەر لە وێرانکردنی سنە و مەریوان و مەهاباد و سەقز و شوێنەکانی دیکەوە هەتا تیرۆرکردنی کەسایەتی شۆڕشگێڕی کورد، فوئاد مستەفا سوڵتانیی، و دابڕینی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی لە خەڵکەکەی، چالاک بووە.
دونیای ئیسلام
زەمانێک تەنیا سعودیەی عەرەبیی ناوەندی دونیای ئیسلام بوو. شیعەمەزهەبەکانی هەموو دەوڵەتانی خاوەرمیانە لەلایەن سوننەی دەسەڵاتدارەوە دەچەوسانەوە. شای ئێران، بەتایبەتیی لە بەر ترسی ناوخۆ، هەر لە سنووری بەرژەوەندیی ناوخۆیدا کارتی شیعەی بەکار دەبرد. سعودیە ناوەندی ئیسلامگەرایی بوو. بەڵام لە مێژووی مۆدێرندا، لانی کەم لە سەدەی ڕابردووەوە (لە ڕاستییدا لە کۆتایی سەدەی ١٩ هەمەوە)، هەر لە جۆرەکانی سەلەفییەوە تا ئیخوان ئەلموسلیمون و داعش ـی ئەوڕۆ شێوەی رەفتارفاشیست و فاشیت، سەرباری هەموو کۆنەپەرستیی و دواکەوتووییەک، لە بزووتنەوەی ئیسلامیی و ئیسلامیی سیاسییدا دەبینرێت.
ئیسلام وەکوو ئایین، لە هەڵبژاردنی عومەر کوڕی خەتاب بە خەلیفەی ئەو دەمی موسڵمانانی عەرەب (چون لە ناو عەرەبدا هێشتا ئایینەکانی دیکە بە تەواوی لەناو نەبردرابوون)، ئایینی شەڕ و پشێویی بوو. شەڕی ناوخۆی عەرەبە موسڵمانەکان لە سەر خەلیفایەتی، لە کوشتنی عوسمان کوڕی عەفان، هەتا شەڕی بەناوبانگی “جەنگی وشتر” کە بە پێی ئەو گێڕانەوانەی لە ئیسلام خۆیدا باوەڕپێکراون زیاتر لە ١٧ هەزار عەرەبی موسڵمانی تیادا کوژراوە، تا شەڕی عەرەبە موسڵمانەکان لە دەرەوەی خاکی عەرەبدا، واتە لە ئێراق و شام، تا بە ئەوڕۆ دەگات، بریتییە لە شەڕی دەسەڵات و لە هێشتنەوەی باڵادەستیی کە هەمیشە کۆنەپەرستیی و ساختەچیەتیی و فریودان بەشێکی گرینگ لە ناوەڕۆکی بووە.
شەڕ و پشێوی لە نێوان موسڵمانان و جۆرەکانی ئیسلامدا هەمیشە هەبووە. ململانێ گاه لە نێوان شیعە و سوننەدا کە وەکوو دوو ئایین هەن نەک وەکوو دوو مەزهەب، و گاه لە نێوان شێوەکانی مەزهەبی ئیسلامدا و گاه لە نێوان هەموو جۆرەکانی ئسیلام کە عادەتەن لە سەر حوکم بوون و هەروەها لە نێوان زۆرینەی جۆرەکانی ڕێکخراوە ئیسلامیەکاندا، و پاشان خەسڵەتی خۆپەرستیی و مڵەیی و مشەخۆریی و درۆودەلەسە و ساختەچیەتیی نوێنەرەکانیان، ئەوە نیشان دەدەن کە قسەیەک لە سەر ئاشتیی و تەبایی و مرۆڤدۆستیی لە ئارادا نییە.
بە پێچەوانەی ئایینی جوو و کریستیانیزم کە ئەوانیش دوو ئایینی “ئاسمانیین” ئەوا ئیسلام هەر بە تەنیا ئایین نییە، بەڵکو ئایدیۆلیژیشە. بەشێکی قورئان و ژمارەیەکی زۆر لە حەدیسەکان تایبەت بە حوکمکردن و حوکمڕانیین. پێغەمبەری موسڵمانان هەروەکوو خەلیفەکان و پاشان ئەمیر و سوڵتانەکان هەموو لە سیستەمی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگاکانیاندا حاکم/ دەسەڵاتدار بوون.
بەو شێوەیە ئیسلام هەم ئایینە و هەم ئایدیۆلۆژییە و تێگەیشتنی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگایە. هاوکات ئایدیۆلۆژییەکە کە بە پشت بەستن بە خودایەک و وەرگرتنی سەروەریی/ شەرعیەت لە خودایەک بە رەهایی خۆی بە باشترین و بە تەنیا چارەسەر دادەنێت. لە سەر ئەو بناخەیە ئیسلام سیستەمی دیکەی بەڕێوەبردن وەکوو دیموکراسیی و پلورالیزم و سیکولاریزم ڕەت دەکاتەوە. لەبەرئەوە ئیسلام ناتوانێت بەشێک لە بەڕێوەبردنێکی دیموکراتیک بێت.
ئیسلام ناتوانێت جیابوونی ئایین و دەوڵەت قبوڵ بکات، چون بەو مانایە دێت کە خۆیشی بەشداریی لە حوکم و دەوڵەتدا نەکات. هەرەوەها لە ڕیزی هەموو ئایینە ئاسمانییەکان و نائاسمانییەکاندا، دووبارە بە ئاماژە بە خودایەک “اللە”خۆی بە تەنیا ئەڵتەرناتیڤی دروست دادەنێت و تەنیا لە چوارچێوەی جۆرێک لە “خوداپەرستیی” ئایینە ئاسمانیەکاندا ئەوانی قبوڵە. ئیسلام ئایینە نائاسمانییەکان بە ئایین دانانێت و بیروباوەڕی وەکوو لیبرالیزم، سۆسیالیزم و کۆمۆنیزم بە “کوفر” دا دەنێت.
ئەمریکا و هاوپەیمانە زۆر کۆنسەرڤاتیڤە توندڕەوەکانی زۆر هەوڵیان دا وا بکەن کە بزووتنەوەی ئیسلامیی لە ئەفغانستان و پاکستان بە مانای دڕندە دڕندە بێت و تیایدا سەرکەوتوو بوون، بەڵام بۆ ئەو وڵاتانەی کە دۆستی خۆیانن ناوی “ئیسلامی میانڕەو” یان داتاشی. سەرۆککۆمار ئۆبا پارەیەکی زۆری سەرف کرد بۆ ئەوەی ئەردۆغان و حکومەتەکەی بە “ئیسلامی میانڕەو” لە قەڵەم بدات لە کاتێکدا کە ئەردۆغان توندترین و دڕندەترین نموونەی ئیخوان موسلیمونی سەردەمە.
درەنگی نەبرد دەرکەوت کە لەو چوارچێوە دیموکراسیەی “سندوقی دەنگدان” دا کە ئەمریکا و ئوروپا بە شانوباڵییدا هەڵ دەڵێن، تورکیای ئەردۆغان هەروەکوو ئێرانی خامنەیی ئیسلامێکی فاشیستە. ئەردۆغان خۆی بە سووکایەتیی دادەنا کە بە “مەسڵمانی میانڕەو” و “ئیسلامی میانڕەو” دابنرێت. هەر زوو بە وردی باسی کرد کە بۆ ئەوان “دیموکراسیی شەمەندەفەرێکە و ئەمان لە هەر وێستاگەیەک پێیان خۆش بێت دا دەبەزن”. ئەوان، هاوشێوەی تاڵیبەنەکان و داعش و ئەلقاعدە خۆیان بە “ئیسلامی ڕاستەقینە” و بە “نوێنەری ئیسلام” دادەنێن. بە سەدان و بگرە هەزاران بەڵگە هەن کە ئەردۆغان و حکومەتەکەیی و دارودەستەکەی تاوانی گەورەیان دژ بە مرۆڤایەتیی ئەنجام داوە و دەدەن.

ئیسلام ئاینێکی هۆمۆژێن یان هێترۆژێن؟

دەگوترێت و پێ دادەگیرێت کە ئیسلام هەر یەک ئایینە و یەک سەرچاوەیە. ئەمە پێداگرتنێکی نازانستیی و ناڕاستە. ئیسلام لە پاش مردنی ئەبوبەکری سەدیق و هاتنەسەرکاری عومەر کوڕی خەتاب ـەوە بووە بە دووان، لایەنگرانی تەریقەتی خوێنیی و تەریقەتی وەفاداریی، کە لە ئەدەبی ئسیلامییدا وردەوردە بە “شیعە” و “سوننە” چەسپاوە هەر لەو دەمەوە هەن. ئەڵبەت لە دوای “شەڕی حوشتر” ـەوە ئیتر ئیسلام بوو بە دوو باڵ و دوو تێگەیشتن و دوو چەمکی تەواو جیاواز، ئەوا لانی کەم سێ جۆر لە ئیسلام پەیدابوون. هێڵی عەلی کوڕی ئەبیتالیب کە باوەڕی بە میراتی ئیسلامیی بە خوێن هەیە، و هێڵی عائیشەی کچی ئەبوبەکر کە باوەڕی بە هێڵی میراتگریی لە ڕێگای وەفادارییەوە هەبوو و پاشان ئەوانەی کە لەگەڵ کەسیان نەبوون و زیاتر باوەڕیان بە بێلایەنی و وەفادار بە خەتی سوننەتی محەمەد هەیە. پاش داگیرکردنەکانی نەتەوەگەلی دیکەی غەیرە عەرەب لەلایەن عەرەبی موسڵمانەوە، بە سەدان شێوە لە جۆری ئیسلام پەیدا بوون. ئیسلام لە هەر وڵاتێکی ئیسلامیی تەنانەت لەوانەشدا کە تەواو سوننەن یان شیعەن شێوەی تایبەتیی هەیە. بێگومان شێخ و سەید و تەکیە و خانەقا و مزگەوت و حەوزە چ وەکوو مەقامی ئایینیی و چ وەکوو بارەگای ئیسلامیی پەیدا بوون. هەموو ئەم لک و پۆپانە بە شیعە و سوننەیەوە مانایەکی دیکە بە مەککە وەکوو ناوەندی ئیسلام دەدەن.

لە ئەوڕۆدا مرۆڤ دەتوانێت پێ دابگرێت کە نزیکەی هێندەی ژمارەی موسڵمانان شێوەی ئیسلامیش هەیە. نزیکەی هەر تاکێکی موسڵمان بە شێوەی خۆی و جیاواز لەوانی دیکە قورئان و حەدیس و گێڕانەوەی دیکەی ئسیلامیی لێک دەداتەوە. لێکدانەوەکان شایەد بە شێوەیەک گرێدراو بە رێبازی “شیعە” و “سوننە” بن، بەڵام لە ناوەڕۆکدا گرێدراو بە تێگەیشتنی کەسیین.
دیارە لەو ژمارە چەند سەد ملوێنیەدا، بێ لە سەدان هەزار مەلای نەخوێنەوار و پەڕگیر هەروەها بە ملوێن لە تاکەکەسی تەواو نەخوێنەوار و بێسەواد هەن کە هیچ جۆرە زانیاریەکیی دروست و فاکت لە سەر ئیسلام یان ئایینەکانی دیکە و ئایدیۆلۆژیەکان و زانست و مێژوو نازانن، ئەوەندە نەبیت کە خۆیان بە موسڵمانی “ڕاستەقینە” دادەنێن.
خەسڵەتی نزیکەی هەموو دەوڵەتانی ئیسلامیی بە هەرێمی کوردستانی ئێراقەوە کە بە پێی شەریعەتی ئیسلام بەڕێوە دەبردرێت دیکتاتۆریی، خزموخزمچیەتیی، تاڵانکاریی، ساختەچیەتیی سیاسیی و گەندەڵیی، هەروەها بێرەووشتیی و بێئەدەبیی سیاسیی و بێویژدانیی حوکم دەکات. بزووتنەوە ئسیلامیەکانی وەکوو ئیخوان موسلیمون، حیزبولتەحریر، جۆرەکانی حیزبوڵا، موجاهیدینەکان، جۆرەکانی سەلەفیی و وەهابی، ڕێکخراوەکانی وەکوو ئەلقاعیدە، تالیبانەکان، ئەنساروئیسلام، ئا کە پە، جەبهەتولنوسرا، داعش و بۆکۆحەرام و دەیانی دیکە، هەر هەموویان لەوپەڕی وەحشیگەریی سیاسیی و ڕەووشتییدا هەن.
هەر یەکێک لەمانە و زۆرینەی تاکەکەسیان یەکتر ڕەت دەکەنەوە و بە “نائیسلام” و “ناموسڵمان” یەکتر ناوزەند دەکەن. ئەگەر جۆرێک لە هاوکاریی و یەکترخوێندنەوە هەبێت ئەوا کاتیی و تاکتیکییە و لەبەر لاوازیی پێگەیانە. ناوزەندکردن و لەقەڵەمدانی یەکتر بە “نائیسلام” و “ناموسڵمان” بە مانای ئەو ناهێترۆژێنیەیە/ لێکنەچوونەیە کە لە خودی ئیسلام دا هەیە. ئیسلام خۆی سەرچاوەی جیاوازییە، هەر لەبەرئەوەیە تێگەیشتن و لێکدانەوەکان بێ ئەژمارن.

دەستتێوەردانی سعودیە و ئێران و تورکیا لە کوردستان

ئیسلام لە کوردستان هەتا هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامیی ئێران و دروستکردنی جۆرەکانی ئیسلامی سیاسیی لە ناو کورددا، بۆ نموونە بۆ یەکەم جار دروستکردنی “لەشکری ئیسلامیی” لە 1982 دا ئیسلام لە کوردستان تەواو جیاواز بووە لە بەراووردی شێوەکانی دیکەی ئیسلام لە وڵاتانی دەوڵەتداردا.

ڕێکخستنی تاکەکەسی کورد لە ئیسلامی سیاسییدا بە پلەی یەک بە سەرمایەگوزاریی سعودیی عەرەبیی و ئێران و تورکیا بووە. سەبارەت بە دەستی سعودیە لە ڕێکخستنی ئیسلامی سیاسیی لە کوردستان ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ سەرەتای ساڵانی 70 کان. پاشان بە پلەی دوو ئێران دێت کە هاوکات لەگەڵ هێرشبردن بۆ سەر بزووتنەوەی ئازادیخوازی رۆژهەڵات پێوەندیی بە ڕێکخستنەکانی باشوورەوە کردووە و ڕێکخستنی ئیسلامی سیاسیی دروست کردووە. ئاشکرایە کە باشترین چەکی دەستی تورکەکان بەکارهێنانی مەزهەبی حەنەفی ئیسلام بوو بۆ داگیرکاریەکانیی و لەوێدا هەبوونی “کوردی موسڵمان” ئەوی کە لە ژێر کاریگەریی ئیسلامدا ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ ئەجێندای عوسمانیەکانیان بەڕیوەبردووە ، شایانی باسە.
ئێران و تورکیا وەکوو بەردەوامیی دوو ئیمپراتۆریی عوسمانیی و سەفەویی کە لە سەر بناخەی سوننە و شیعە دامەزراون و کە لە سەر کوردستان داگیرکەر بوون، کاریان بۆ ئەوە کردووە کە موسڵمانی کورد ئەو جۆرە لە موسڵمان بێت کە لە بەرژەوەندیی خۆیاندا بێت.

تورکەکان هەر لە ئەتاتورکەوە زۆر بەلایانەوە گرینگ بوو کە کوردەکان بەو شێوەیە لە ئیسلام بمێننەوە کە وەفادار و وابەستە بە وان بێت، بەڵام کە ڕێکخستنی سیاسییان نەبێت، واتە ئیسلامی دەوڵەتیی، ئیسلامێکی ناڕاستەوخۆ سیاسیی. چون هەمیشە ڕێکخستنی سیاسیی دەتوانێت بە شێوەی جیاواز بگۆڕێت و ئەوانیش ئەو ڕیسکەیان هەڵ نەدەگرت. ئەتاتورک دڕندانە سەرکردە کوردستانیە ئازادیخوازەکانی دەکوشت کە زۆر موسڵمانیش بوون، بەڵام ڕێگای دا ئیسلام لە سەر ئاستی فەقێ و مەلای پێشنوێژ لە باکووری کوردستان بە بەربڵاوی بمێنێتەوە. پرۆژەی بە سیکولارکردنی سیستەمی سیاسیی لە تورکیا هیچ کاتێک باکووری کوردستانی نەگرتەوە.
نەجمەدین ئەربەکان لەگەڵ دروستکردنی پارتی “الرفاه” دا پرۆژەیەکی ستراتیژیی بە ئیسلامکردنی باکووری کوردستان بە شێوەی ئیسلامی تورکیی دەوڵەتیی خستە کار. ئەردۆغان و ژمارەیەکی بەرچاو لە سەرکردەکانی ئەوڕۆی پارتی دادوگەشە چ وەکوو ئیخوان موسلیمونی نێونەتەوەیی تیرۆریست و چ وەکوو پرۆژەی ئەوان بۆ بە هێشتنەوەی ئیسلام لە باکوور و هەروەها بڵاوکردنەوەیشی لە ڕێگای فەتحوڵا گوڵین ـەوە بۆ باشووری کوردستان، بەرهەمی ئەو پرۆژە ستراتیژیەی ئەربەکان ـە.

هاوڕێیانی گیانبەگیانیی ئیخوانیی تورکیی (دیارە لە باشووریش ئەمە ڕووی داوە) کە بە حوکمی تێگەیشتنی ئایدیۆلۆژیی ئیسلامیان لە یەکتر دوورکەوتنەوە و تەنانەت ڕێبازی دژبەیەکیشیان گرتە بەر و لەو بەینەدا ئەردۆغان و گوڵین بوون بە دوژمنی سەرسەختی یەکتر. دروست لەبەر هەمان هۆیە کە تورکەکان ناهێڵن جۆرێک لە ئیخوان موسلیمونی کوردیی لە شێوەی ڕێکخستنی سیاسییدا دروست ببێت. کوردەکان دەتوانن چەند پێیان خۆش بێت ئیسلامیست بن بەڵام لە رێکخراوەیەکی تورکییدا. ئەمە ڕوونی دەکاتەوە کە بۆ چی “حیزبوڵای کوردیی” و “هوداپار/ حور دەعوا پارتیسی” تەنیا لە چوارچێوەی “میت” دا ڕێکخستنن.
پلانی سعودیە بۆ بە ئیسلام وێرانکردنی کوردستان پرۆژەیەکی جیاواز لەوی تورکیا و ئێرانە و کە دیارە لە پاوانی بەرژەوەندییدا لەگەڵ ئەوی ئێران و تورکیا دا کەوتووتە کێشەی گەورەوە. سعودیە دەیەوێت جۆرێک لە ئیسلامی سیاسیی دڕندە لە چواردەوری خۆی دروست بکات بۆ ئەوەی لە کۆنتێکستێکی گشتیی ئیسلامییدا خۆی بە کۆنسەرڤاتیڤێکی “میانڕەو” لە قەڵەم بدات. لەو بارەوە هەموو “دونیای ئیسلام” ی دەرەوەی سعودیە مەیدانی ئەو گرەوەیە.
ڕێکخستنی موسڵمانەکانی ئەفغانستان بۆ ناو بزووتنەوەیەکی ئیسلامیی بە بێگومانییەوە کۆنتر لە “شۆڕشی ئەپریل” ی سالی 1978 ـی ئەفغانستانە. سەرۆککۆمار محەمەد داودخان خۆی بە پشتیوانیی “حیزبی دیموکرایکی خەڵکی ئەفغانستان” ساڵی 1973 توانی کودەتا دژ بە خانەوادەی موساحیبان بکات و زاهیر شا بڕووخێنێت و ئەفغانستان بکات بە کۆمار. بەڵام پێنجساڵێک دوای قووڵ بوونەوەی کێشەی دەسەڵات لە ناو “حیزبی دیموکرایکی خەڵکی ئەفغانستان”دا سەرئەنجام ئەوە ڕوویدا کە پێی دەگوترێت “شۆڕشی ئەپریل” و کە کۆمنیستەکانی ناو حیزب و سەر بە یەکیەتیی سۆڤیەت هاتنە سەر حوکم و ناوی ئەفغانستانیان بۆ “کۆماری دیموکراتیکی ئەفغانستان” گۆڕی.
پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا بە سەدان هەزار لە ئیسلامیستی مەشقپێکراوی چەکدار و ڕاهێنراو بەو شێوە دڕندەیەی کە جیهان چاونێری بوو، لە کوێیوە لە شەووڕۆژکدا پەیدا بوون؟
بێگومان، ڕێکخستنی ئیسلامیی سیاسیی لە ئەفغانستان زۆر کۆنتر لە ڕووخانی زاهیر شایە.

بە هەمان شێوە، خوێندەوەکان لە سەر حیزبوڵای ئێرانیی، بۆ نموونە هاتنوچوویەکانی مستەفا چەمران، شیعر و نووسینەکانی خومەینی و وەدەرنانی لە ئێراق و هتد، ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕێکخستنی ئیسلامی سیاسیی بەو شێوە چڕوپڕەی لە هەردوو شیعە و سوننەدا زۆر پێش شەڕی دژ بە سۆڤیەت و ڕاونانی حەمەرەزا شای ئێرانە.
بێگومان ئێران و تورکیا ئاگاداری دەستتێوەردانی سعودیی عەرەبیی لە باشوور بوون. بە ڕێکخستنی کورد لە ئیسلامی سیاسییدا و دروستکردنی سەدان مەلا و فەقێ لە قووڵایی ئەم ستراتیژیەدا دەیبینین کە ئێستا لە باشووری کوردستان دەیبینین و کە ئەگەر پێشی پێ نەگیرێت پاشان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش دەیبینین. بۆ سەرلێشواندن لە خەباتی ڕزگاریخوازیی خەڵکی کوردستان ئێرانی شیعە ئامادەیە سەلەفیی سوننەی کورد وەگەڕ بخات. لە هەڵبژاردنەکانی باکووردا بینیمان کە سەرەڕای خوێنی هەزاران گیانبەختکردوو، چل ساڵ لە خەباتی بێووچانی ئازادیخوازیی و هەبوونی ڕێکخراوێکی یاسایی پێشکەوتووخواز بە ناوی هادەپ، کە لە سەرئەنجامی خوێنی دەیان هەزار گیانبەختکردوو وەدەستهێنراوە، هێشتا ژمارەی ئەو کوردانە کە دەنگ بە ئیسلامی تورکیی لە شێوەی ئەردۆغانیی دەدەن، بە سەدان هەزارن. ئەمە زەنگێکی ترسناکە.
ئێران هیچ دوودڵیەکی لە پشتگرتنی بزووتنەوەی ئیسلامیی سیاسیی لە باشوور نەکردووە ئەگەرچی باش ئاگاداریش بووە کە سوننەیە. خومەینیی زوو تێگەیشت کە ئەو بزووتنەوە ئیسلامییەی باشوور تا ئەو کاتەی لە لایەکەوە دژ بە ڕژیمی سەددام حوسەین بێت و لەلایەکی دیکەوە وەکوو پوازی ناوخۆ دژ بە ئازادیخوازیی کورد بەکاربهێنرێت، و هەروەهایش بە ناوی ئیسلامەوە هەم لە پێشکەوتنخوازیی ناو کوردستان بدات و هەمیش بەرامبەر بە دەستتێوەردانی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا بووەستێت، قازانج بە ئێران دەگەیەنێت.
ستراتیژیی درێژخایانی تورکیا و ئێران ئەوەیە لەو بەرەیە بدەن کە وەفادارییی نەتەوەیی و نیشتیمانیی و ئازادیخوازیی کوردستانیی هەیە و لە بری ئەوە شتێک بە ناوی “ئومەتی ئیسلامیی” سەر بەخۆیان هەبێت و ئەویش تەنیا لە چوارچێوەی وابەستەییدا هەبێت. دەستتێوەردانی ئێران لە 1982 ـەوە لە باشوور بە مەبەستی ڕاگرتنی ناسەقامگیریی کردوویەتی.
پاش ئەوەی تورکەکان لە دژایەتیکردنی بزووتنەوەی ئازادیخوازی کورد لە باکووری کوردستان بێ چارە مان، لە رێگای حوسەین وەلی ئۆگڵۆ – وە “حیزبوڵای کوردیی” ـان دروست کرد. تورکەکان بە ئاشکرا نەیاندەویست ناوی کورد تەنانەت لە شتی خراپیشدا بهێنرێت، لەبەرئەوە بە ڕەسمی بە “حیزبوڵای تورکیی” ناویان دەبرد بەڵام بە ناڕەسمیی و بۆ فریودانی کورد و جیهانی دەرەوە بە “حیزبوڵای کوردیی” یان هەر “حیزبوڵا” ناو دەبردران. حیزبوڵا حیزبێکی سوننەی تیرۆریستیی بوو و دەوڵەت تەنیا یەک ئەرکی لە سەر شان دانابوو، ئەویش دژایەتیکردنی پێشکەوتنخوازیی لە باکوور و پشتگیریکردنی دەوڵەت بوو.

ئاشکرا دیار بوو کە تورکەکانیش گەیشتبوونە ئەو باوەڕەی کە ئەوانیش دەبێت بتوانن کارتی ئیسلام لە شێوەی ئیسلامی سیاسیی دژ بە خەڵکی کوردستان بەکار بهێنن. تورکەکان لەم کارەدا ژیرن، بەڵام کێشەکەیان ئەوەیە کە نایانەوێت ڕیسکی بردنی ناوی کورد و کوردستان هەڵبگرن. پاش ئەنجامدانی چەندین کاری تیرۆریستیی، حیزبوڵا لە باکوور شکستی خوارد چون خەڵکی کوردستان دەیانزانی حیزبوڵا هەر بەشێکی چەکدارە لە جاشئیسلامیی تیرۆریستیی و زیاتر لەوەی کە بەشێک لە بکوژانی میتی تورکیان، شتێکی دیکە نیین.
ئەردۆغان و هاوڕێکانی کە لە ئیسملایستە تورکەکانی دیکە بە ئەزموونتر بوون. پاش ئەوەی کە زانیان پارتی دادوگەشە بە تەنیا ناتوانێت شێوە ئیسلامیستی تورکیی لە باکووری کوردستان هەڵبخڕێنێت، ئەم جارە لە کۆتایی ساڵی 2012 دا حیزبێکی دیکەی ئیسلامیی کوردییان بە ناوی “هوداپار/ حور دەعوا پارتیسی” دروست کرد. هەندێک دەڵێن کە هوداپار درێژەی حیزبوڵایە و هەندێک دەڵین نوێیە. لە پراکتیکدا ئەرکی هوداپار هەروەکوو حیزبوڵا دژایەتیکردنی ئازادیخوازیی و مافی ژنان و بە لە بیربردنەوە و لەباربردنی دۆزی کوردە. هوداپار لە هەڵبژاردنەکاندا بە ڕەسمیی پشتیوانی لە پارتی داد و گەشە دەکات و پارێزەری میساقی میللی تورکیایە.
موسڵمانانی کورد بە گشتیی و ئیسلامیستەکانی کورد ئەوڕۆ لە کوردستان خودئاگا یان ناخودئاگا خراوەتە ناو بۆتەیەکی سیاسیی، واتە کراون بە ئیسلامێکی سیاسیی و لە خزمەتی ماشێنێکی گەورەی سیاسیی دەوڵەتانی داگیرکەردان، نەک لە خزمەت خودایەکدا. نەزمە ئیسلامییەکە نەزمێکی داگیرکەرییە بەڵام بە ئیسلامیستگەلی کورد دا دەسەپێنرێت.

موسڵمانی ڕاستەقینە؟

پێناسەی موسڵمان زۆر لەوە زەحمەتترە کە هەوڵ دەدرێت ئاسان بکرێت. موسڵمان هەر ئەو کەسە نییە کە باوەڕی بە خودایەک بە ناوی “ئەڵا” و پێغەمبەرێک بە ناوی “محەمەد” هەبێت. لە نێوانی “ئەڵا” و “محەمەد” دا بە هەزاران مەرج و قەید هەن کە “موسڵمانبوون” پێانسە دەکات.
تا ئەو کاتەی ئیسلام ئایینێک بێت کە باوەڕی بە حوکمداریی بێت و دەست بخاتە ناو پرسی یاسا و ڕێسا و خۆراکی گشتیی و ژیانی ئابووریی و کۆمەڵایەتیی ئەوا هەر ئاینێک نییە بەڵکو ئایدئیۆلۆژیەکیشە.
ئایا مرۆڤێکی موسڵمان چۆن دەتوانێت موسڵمانیی خۆی لە ناو سیستەمێکی دیموکراسیی و سیکولاردا بەردەوام پێ بدات بێ ئەوەی دەست بخاتە نێو ژیانی خەڵکی دیکە، پرسیارێکە کە دەبێت تاکەکەسی موسڵمان خۆی وەڵامی بداتەوە.
ئەوڕۆ ئیسلامی ڕاستەقینە ئەو تاکەکەسە نییە کە لە نێوان خودی خۆی و خوداکەیدا، بێ دەستتێوەردانی کەسانی دیکە و سیاسەت و ڕێکخستن، پێوەندییەکی عیرفانی دروست دەکات. بەڵکو کەسێکە کە ڕێکخراوە و کە لە بازنەیەکی تایبەتیی سیاسیی دیاریکراودا کە بەرژەوەندیی دیاریکراوی هەیە، بووە بە پێچ و مۆرەێکی خزمەتگوزار، واتە بریتییە لە سەربازی باڵادەستیەکی سیاسیی دیاریکراو. لەو پێوەندیەدا خودایەک هەبوونی نییە.
ئەو سەربازە، ئاگادار یان بێ ئاگا لە ڕۆڵی خۆی، ئەو ماشێنە سیاسییە داگیرکەرییە دەگێڕێت کە کوردستانی وێران کردووە.
لە ئیسلامدا هەر کەسێک، هەر لەو رۆژەوە لە دایک دەبێت، لە باوکودایکێکی موسڵمان لە دایک بووبێت موسڵمانە. واتە ئیسلام ئایینێکی زگماکیە. لە ئیسلامدا بە کەسێک کە بڕووای بە هەبوونی خودایەک نەبێت دەگوترێت “مولحد” یان کافر، نەک “ناموسڵمان”. ئەمە یەکەمین و گەورەترین تاوانی ئیسلامەکە خۆی هەموو زگماکموسڵمانێک و ناموسڵمانێکی پێ تاوانبار دەکات. ئیسلام کە بە ڕەهایی خۆی بە سەرچاوەی ڕاستیی و دروستیی دەبینێت مافی تاوانبارکردنی ئەو دیکە بە خۆی دەدات.
لە ناو ئایینەکاندا ئیسلام تاکە ئاینێکە کە بەزۆری زۆرداریی و لە ڕێگای هەڕەشە و کوشتن و بڕینەوە مرۆڤ بە موسڵمان دەکات. ئیسلام تەنها ئاینێکە کە وەدووت دەکەوێت و ڕاوت دەنێت و هەڕەشەت لێ دەکات کە حەتمەن هەر دەبێت ببیت بە “موسڵمان”. ئیسلام تاکە ئایینێکە کە بێ خەبەر لە ژمارەیەکی زۆری مرۆڤ (لە ئێستادا زیاتر لە ٦ ملیارد مرۆڤ!) کە هەموویان بە دەیان و سەدان خودای جۆراوجۆری خۆیان هەیە بەڵام ئەم خۆی بە دوا دانە و بە هی هەمووان دادەسەپینێت.
ئەوەی کە ئیسلام پێکهاتەیەکی هۆمۆژن نییە ئەسڵەن قسەیەک هەڵناگرێت. ئەو پێکهاتەیەی بە گشتیی پێی دەگوترێت ئیسلام بە ملوێن کەسانی تێدایە کە بە باوەڕەوە سیکولارن و داوای جیایی ئایین و دەوڵەت لە یەکتر دەکەن و کۆمۆنیست و سۆسیالیست و لیبرال و نائایینیی و بێدین/ ئاتێیست و هتدیان تێدایە. هەر لەبەرئەوە هیچ کەسێک ناتوانێت بزانێت لە راستییدا ژمارەی موسڵمانان لە ناو وڵاتانی ئسیلامیی چەندن. لە وڵاتانی ئیسلام خودی دەوڵەت موسڵمانە، حکومەتەکان موسڵمانن و دەستوور ئیسلامییە و تەنانەت فشار دەهێنرێت کە کولتوریی گشتیی و ڕەفتاریش لەو چوارچێوەیەدا دەرباز نەبێت. دامەزراوەکان بەتایبەتیی پەروەردە/ خوێندن، دادوەریی لانی کەم بە جۆرێک لە سەر بنەمای شەریعەت دامەزراون و کار دەکەن. مزگەوت و حەوزەکان کە بە هەزارانن بە بەردەوامیی بێهووچان پەمپی ئایینی لە خەڵک دەدەن.
لەگەڵ هەموو ئەم دەستتێوەردانەیشدا لە ژیانی خەڵک، هێشتا ئیسلامیستەکان پێیان وایە کە نە دەوڵەتەکان و نە حکومەتەکان ئیسلامیی نیین.

ژمارەی دانیشتووانی دەوڵەتانی ئیسلامیی کە لە ٤٧ دەوڵەتی ئیسلامیی سوونە و شیعەی جیاواز و ڕێبازگەلی جیاوازی سوننە و شیعە پێکهاتوون، لە راستییدا نازانرێت ژمارەی ئەوانەی سکۆلارن، واتە ئایین ئازادن/ سەربە ئایینێک نیین، چەندن، ژمارەی ئەوانەی لە چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیی جیاوازی وەکوو کۆمۆنیزم و سۆسیالیزم و لیبرالیزم و فێمێنیزمدا باوەڕیان بە خودا و بە ئایینێک نییە چەندە. هەروەها ژمارەی ئەوانە نازانرێت کە باوەڕیان بە ئایینگەلی ئاسمانیی و غەیرەئاسمانیی نییە یاخود هەر مرۆڤێکن و باکیان بە هەبوونی خودایەک یان ئەڵایەک یان ئاینێک نییە، چەندە. بێگومان، هێشتنەوەی خەڵک لە ناو پاکەتێکی بە ئیسلام مۆرلێدراودا لە قازانجی ئیسلامیستەکانە.
ئەم کارە مافیایی و فاشیستیی سیاسییە لە هیچ جۆرە ئایدیۆلۆژیەکی دیکە قبوڵ نەکراوە و ناکرێت. زۆربەی زۆری دیکتاتۆر و فاشیست و دۆڕاوی جیهان ئیسلامیین، هەر بۆ نموونە سەدام حوسەین، خومەینی، یاسر عەرەفات و هتد هەمیشە گشتگیرانە بانگیان لە “ئیسلام” دەکرد، هەروەکوو چۆن ئێستا ئەردۆغان چالاکترین ڕێکخەری ئیخوان موسلیمونی نێونەتەوەییە دژ بە خەباتی ئازادیخوازی خەڵکی کوردستان. لەم مەسخەرەبازاڕیەی ئیسلامیی سیاسییدا نەبێت لە هیچ شوێنێکی دونیا قابیلی قبوڵ نییە شت لە ئاستی دەوڵەت و جیددیەتیی بەڕێوەبردندا ئاوا وەحشیگەرانە مرۆڤ گشتگیر بکرێت.
کاکڵەی مەبەستی من لە مۆرلێدانی گشت بە موسڵمان و بە داسەپاندنی زگماکموسڵمانیەتیی کاری داگیرکەریی ئێران و تورکیا، دیارە هەروەها سوریا و ئێراقیش، زۆر ئاسان دەکات لەبەرئەوەی چەمکی “ئومەتی ئیسلامیی” بە ریسێپتی تورکیی و فارسیی و عەرەبیی برەودار دەبێت. ڕۆژانە بە سەدان جار لە گفتوگۆ سیاسییەکاندا ئێمە ڕستەی “هەموومان موسڵمانین” دەبیستین. بە دڵنیایەوە دیارە قازانجەکەی بۆ کێیە.

مافیای ئیسلامیی لە باشووری کوردستان
لە کوردستان لە ناو ئەو کەسانەدا کە دەسەڵاتدارانی ئیسلامیی، ئەوانەی زادە و بەرهەمی تورکیا و ئێرانن، بە “زانایانی ئاییینی” ناوزەند کراون لەوانەن کە بێ سەواد و نەخوێنەوار و هەلپەرست و خۆویست و مشەخۆرن.
لە مێژووی کوردستان و ڕەنگە تەواوی وڵاتە ئیسلامیەکاندا هەروەها مووچە و پارەوەرگرتن بۆ مەلایەتیی نەبووە، بەڵکو ئەو کەسانە بوون کە لە ڕێگای سەرفترە و زەکات و خێری رۆژانەوە بەڕێوە دەچوون کە خەڵک مانگانە لە راهی خودا جۆرێک لە مووچەیان بۆ بڕیوونەتەوە و کە لە کوردیدا پێی دەگوترێت “بەرات”. زۆرینەی شێخ و سەیدەکان لە ڕێگای فریودان و گەوجاندنی خەڵکانی ڕەشوڕووتەوە خۆیان زەنگین کردووە. هەر زۆرینەی مەلا و شێخ و سەید هەمیشە هاوپەیمانی ئاغا و دەرەبەگ و دەسەڵاتدارن بوون. لەگەڵ ئەوەیشدا کە نە “شێخ” و نە “سەید” لە عەرەبدا مەقامی ئایینیی نیین، بەڵام لە کوردستان و ناوچەگەلی دواخراوی بە ئیسلام ئەنگاوتەدا بوون بە مەقامی ئایینیی.
لە عەرەبدا “شەیخ” بە ماناکانی پیر/ ڕدێن سپی/ دەمڕاست/ سەردار دێت و “سەید” یش بە ماناکانی رێزدار/ کاک/ ئەزبەنی دێت. هیچی دیکە. چۆن ئەم دوو وشەیە لە کۆمەڵگا غەیرەعەرەبیەکاندا بوون بە مەقامی ئایینیی قسەوباسی زیاتر هەڵدەگرێت. لەگەڵ رێزی بێ پایاندا بۆ ئەو کەسایەتییە کوردستانیی ئازادیخوازانەی وەکوو شێخ و مەلا دەرکەوتوون و مێژووی پڕ لە شانازییان تۆمار کردووە، بنەچەی ئەم دوو وشەیە دەگەڕێتەوە بۆ تەسلیمبوون و خۆسپاردن بە دەسەڵاتدارانی سەرەتای بە ئیسلامکردن.
لە کوردەوارییدا، زۆرێک لە مەلاکان بە شێوەیەک هەژار و نەدار بوون کە تەنانەت هاوسەرگیریشیان پێ نەکردراوە یاخود هاوسەرگیریەکەیان لەگەڵ ئەوانەدا بوون کە لە کوردەوارییدا پێی دەگوترێت هاوشان، جا ئیتر هەر شێوەیەک بوو بێت. بە گشتیی خانمانێک کە لە ڕووی چینایەتیەوە وا هەژار بوون کە ئیتر بە حوکمی باوەڕدارییە ئایینیەکە لەوە زیاتریان پێ نەدەبڕدراوە. زۆریان ناچار ماون کە دێ بە دێ بگەڕێن و مزگەوت بگۆڕن بۆ ئەوەی کە خێر و سەرفترە و بەراتێکی زیاتریان وەدەست بکەوێت.

لە ئێران لە سەردەمی شادا و لە ئێراقیش تا ڕووخانی فاشیزمی بەعس مەلاکان بە شێوەیەکی رێکخراو و سەرتاسەریی موچەبگیریی دەوڵەت نەبوون. ژمارەیەکی کەمی تایبەتیی لە مەلاکان مووچەیان وەرگرتووە. بەڵام لە پاش هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامیی ئێران ساختار و ڕەفتاری سیاسیی بزووتنەوەی ئیسلامیی دەگۆڕدرێت. لە پراکتیکدا ئیسلامبوون دەکرێت بە مەرجی هاووڵاتیبوون. واتە بێ ئەوەی ڕا بگەیەندرێت چەمکی هاووڵاتیبوون دەگۆڕدرێت، هاووڵاتیی ئیدی ئەو تاکەکەسەیە کە موسڵمانە و کە وەفادار بە شەریعەتی ئسیلامیی و بە حکومەتی ئیسلامییە و هاووڵاتیی باشیش ئەو کەسەیە کە “شەهید” ـی ئەو رێبازەیە. دیارە ئێستا ئەوە تورکیاش دەگرێتەوە بەو جیاوازیەوە کە ئێران بانگەوازی پەیامی شیعە و تورکیا هی سوننە دەکات. هەرە زۆرینەی مەلاکان، کۆلکەمەلای کوێرەدێیەکان نەبن، ڕاستەوخۆ دەبن بە مووچەبگیر و بە دەمڕاست و بە نوێنەری ناڕاستەوخۆی دەوڵەت. مەلاکان دەبن بە گوێ و چاوی دەوڵەت و بەو شێوەیە دەبن بە بەشێک لە دەسەڵاتی سیاسیی.
لەو پرۆسە سیاسییەدا مەلاکان دەبن بە “زانایانی ئیسلام” یان زۆر لەوە گەورەتر بە “زانایانی ئایینی” و بە شانوشەوکەت و هەیبەت و شانازییەوە خۆ نیشان دەدەن. جبە و عەبا و مێزەرەکانیان ڕووخساری ئەو دەسەڵاتەن.
لەو نەزمەدا ئیسلام بە ئاینیی “حەق” و “ئاشتیی” ڕەنگین دەکرێت و ئیسلامیستەکان و مەلایانی دەمڕاستی هەموو باڵەکانی ئیسلام، بە بەردەوامیی لە هەڕەشە کردندان. هەڕەشە لە ژنان و لە ئازادییەکانیان، لە کولتوری نوێی پێشکەوتوخواز، لەوانەی هەبوونی ئایینێک و خودایەکیان بە لاوە گرینگ نییە، و بەڵام هەروەها بەرگریەکی کوێرانە و کۆنەپەرستانەیش لە دەسەڵات.
بە هیچ شێوەیەک باس لەو شەڕە گەورە پڕ کوشت و بڕینە نییە کە لە ناو جیهانی ئیسلامدا رووبەیەک ڕووی داوە و روو دەدات. ئیسلامیی سوننە و ئیسلامی شیعە بە ملوێن جۆر لە رێبازی جودا لە پرۆسەی بە “موسڵمانکردن” ـی هاووڵاتیاندا بۆ بەهێزکردنی حکومەتگەلێکی/ دەسەلاتگەلێکی مافیای فاشیست، هەم دژ بە یەک و هەم دژ بە وانی دیکە، لە کار دان.
ژمارەی مزگەوتەکان لە باشووری کوردستان، پاش نزیکەی 30 ساڵ لە حوکم، لە 5000 زیاترە. ژمارەی مەلاکان نزیکەی دوو بەرابەرە، ژمارەی بەرێوەبەرانی ئەو ڕێکخستنە بە دەیان هەزارن. وەزارەتێک، وەزارەتی ئەوقاف، بە هەموو دامەزراوەکەیەوە ئەم نەزمە بێ سەروبەرە دەپارێزێت. ئەو وەزارەتەی گویا هەروەها کاروباریی گشتیی ئایینەکانیش بەرێوە دەبات، نەک هەر ئیسلام. هەبوونی شتێک بە ناوی “خزمەت” لەم وەزارەتە گران کەوتووە بێ بەرهەمەدا و کردنەوەی سەدان خوێندنگای ئیسلامیی و خوێندنگای تورکیی – ئیسلامیستیی سەددەرسەد بەرهەمی ئەردۆغان و فەتحوڵا گوڵینن.
لە هەبوونێکی ئاسایی دیموکراتیی سسیاسییدا لە سەدا نەوەدی ئەو دەیان هەزار کەسە و ئەو ماشێنی وەزارەتە گەورەیە لە کەرتی جیاوازدا دەبا کاریان بکردایە و بەرهەمێکیان بە کۆمەڵگا بدایە، دەنا بۆ نموونە بە بێکار و بێپیشە دادەنران.
ئێستا بە هۆی رێکخستنی ئیسلامیی سیاسییەوە ئەوانە هەموو لە سەر حیسابی خەڵک و سامانی گشتیی مووچەبگیرن.
دیارە ئەمە هەر نیوەی راستیەکەیە، چون ئەوانە هەر مووچەبگیر نیین، بەڵکو خاوەنی ئیمتیازی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و ئابووریشن. لە سەروو هەموو ئەمانەیشەوە لە سیاسەتەکەیشدا ئیمتیازی دەسەڵاتیان هەیە، واتە دەتوانن ڕاستەوخۆ دەست لە کاروباری خەڵک وەردەن. هەر یەکەیان دەتوانێت هەرچیەکی بە زاردا دێت بێ جوین و بێ پەردە و بێ باک بە سەروچاوی خەڵکی گشتییدا بدات. جبە و عەبا و مێزەر زریپۆشیانە. بەڵام هەروەها لە سەروو هەموو ئەم دەسەڵاتە سیاسیی و ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و یاساییەشەوە، خاوەنی دەسەڵاتی خوداشن. ئەم خودایە بەو شێوەیە زیاتر لە یەک ملوێن رووخسار و ئەتوار و هەڵوێستی هەیە.

سەرەڕای هەموو ئەمانە لە سەر حیسابی سامانی گشتیی زەخیرەی بەهەشتی ئەو دونیاش دادەنێن.
لەم ساختارەی ئیسلامی سیاسییدا خودا لە ئاسمان یان لە بۆشایی/ گەردووندا نییە، بەڵکو لە سەنگەری ئەماندایە، لە ماڵ و لە باخەڵی ئەماندایە، لە خزمەتی بەرژەوەندیەکانی ئەماندایە. خودا کەڕ و لاڵ و کوێرە، ئەمان نوێنەری خودا و پێغەمبەرەکەین. ئەمان خاوەن مافی لێکدانەوەن و بۆ هەموو باسێک حەدیسێک و ئایەتێک کە لەگەڵ ئاخافتن و بۆچوونی ئەواندا دێتەوە، پارێزەریانە. ئەمان خۆیان بوون بە پێغەمبەر و بە خودا و بە ناوی ئەوانەوە دەدوێن.

ئەم مەلایانە لە دەورەی تایبەتییدا لە ئێران و تورکیا و دیارە ئێستا لە زۆر شوێنی باشووری کوردستان فێری ڕەوانبێژیی کراون. لە ئاخفتنەکانیاندا فێر کراون دراما بنوێنن. هەر مەلایەک بووە بە ئەکتەرێک و ڕۆڵی ناو شانۆگەرییەک دەبینێت. بەرامبەر بە خەڵک وەکوو ئەکتەرێکی فلیمی هۆلیود ڕادەوەستن، سەرنج دەدەن. بێدەنگ ڕادەمێنن، دەگرین، دەنگیان بڵند دەکەن، پێ دەکەنن، گاڵتەجاریی دەکەن، دەنگیان دەگۆڕن، بە تەوسەوە دەدوێن، دەست و سەر و دەم و چاو و ئەبرۆی خۆیان بە پێی ناوەڕۆکی باسەکانیان دەبزوێنن و هتاد. واتە لە نمایشنامەیەکی تەواو ڕۆڵبینیندا دەئاخفن. هی وایان هەیە لە پڕ دەداتە کوڵپی گریان، پاشان دەست و لاق و رووخساری خۆی بە شێوەی پێویست دەبزوێنێت و دەگۆڕێت.
هەمووان دەزانن کە ئەم ڕۆڵبینینە نامۆ بەو کولتورە باوە گشتییە ئیسلامییە کە ڕۆژێک لە ڕۆژان لە دونیای ئیسلام و بۆ نموونە لە کوردستان هەبووە. ئەمەی ئێستا تەواو پلاستیکیە، لە سعودیە و تورکیا و ئێرانەوە بەرهەم هێنراوە و هاوردە دەکرێت.
ئەم ڕێکخستنە مافیاییە بە پلان یەکتر تەواو دەکات، لەبەرئەوە لە گشتییدا هاوپشت و هاوسەنگەری یەکترن، چون دەزانن کە تەنها یەک کاردانەوەی دۆمینۆیی بە تەواوی عەرشی حوکمیان تێک دەدات.
لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا مرۆڤێک لە باشووری کوردستان لە ڕاستییدا پێویستی بەوە نییە بخوێنێت و کار بکات و ڕەنج بدات، ئەوە بەسە کە باڵێکی بە تورکیا و ئێران یان سعودیەوە بێت و هەندێک سورەت و ئایەتی قورئان و حەدیس و گێڕانەوەی ئیسلامیی لەبەر بکات و بەو شێوەیە ببێت بە مەلا یان پێشنوێژ یان مۆری “زانای ئایینیی” لە خۆی بدات. سیستەمەکە خۆی زوو یان درەنگ لە پرۆسەیەکی گاڵتەجاڕیی “پەروەردە” دا، ڕەسمیی یان ناڕەسمیی، مۆری “زانای ئایینیی” لێ دەدات. بە کورتیەکەی زانین لە بارەی ئیسلام بووە بە “زانست”. هەر زانست نا، بەڵکو بە باشترین و دروستترین زانست.
ئەو تاکەکەسە، لەوپەڕی بێسەوادیی و نەخوێنەواریی و بێویژدانیی و بێئەدەبیی خۆیدا، مووچە وەردەگرێت و دەبێت بە خاوەنی ئیمتیازی جودا. ئەو تاکەکەسە دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی قورئان و حەدیس دژ بە ژنان و جەوانان و پێشکەوتووخوازان و ئازادیخوازن لێک بداتەوە، هەڕەشەی کوشتن و بڕینیان لێ بکات، و خودا بهێنێتە سەنگەری خۆیەوە و بە تێڵای خودا تەنانەت هەڕەشەی لەو دونیا سووتاندنی هەتاهەتاییش لە خەڵک بکات. ئەم سیستەمە بە مزگەوت دروستکردن و حەج و عەمرە و مەولودگرتن و مەراسیمی دیکەی گویا خوداپەرستیی و هتد بە پێوە ڕاگیراوە. لە مافی باج نەدانەوە بە دەوڵەت تا بە مافی شادبوون بە بەهەشت، لە پانتاییەکی بێحیسابدا، دونیای ئەمڕۆ و پاش مردنیشیان زامن کردووە.
بەو شێوەیە لە راستییدا بە پارەی ڕۆژانەی هاووڵاتییان کە هاووڵاتیان دەبێت بۆ خۆیانی خەرج بکەن و لە سەر حیسابی سامانی گشتیی ئەم مەلایانە بەخێو دەکرێن، باشترین جلوبەرگیان لەبەر دەکرێت و خۆراک و بژێویان بۆ دابین دەکرێت، و تەنانەت حەجکردن و عومرەشیان. هەموو ئەمە لە ژێر فشارێکی گەورەی بیستوچوارسەعاتەی بەردەوامدا لە هەڕەشەی دۆزەخ و لە باری قەرزداریی بە خودا دا، هاووڵاتیانی “جیهانی ئیسلام” بە کۆیلە کراون.
پرسیاری “ئایا جێی خۆی نییە پێشنوێژان و مەلاکان لە سەر حیسابی گیرفانی خۆیان و کات و کاری خۆیان ڕێگای چوون بۆ بەهەشت بۆ خۆیان مستوەگر بکەن؟” و هەروەها “ئایا خەڵک و سامانی گشتیی بۆ ئەو خەرجیەیان بۆ بدات؟” و “ئایا بۆ نابێت کە وەکوو هاوولاتیانی دیکە خۆیان بە خێو بکەن؟” وەڵام نادرێتەوە.
مافیای ئیسلامیی نەک هەر نایەوێت وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە بەڵکو پرسیارەکە و پرسیارکاریش بە دوژمنی “خودا” دادەنێت.
لە “جیهانی ئیسلام” دا تاکەکەسی غەیرەموسڵمان، بێ چەک و بێ پارێزەیە. دەسەڵاتی سیاسیی پشتگیریی لێ ناکات چون دەسەڵات خۆی ئیسلامی سیاسییە یان بەشێک لە ئیسلامی سیاسییە و لە لایەن ئەوانەوە دەپارێزرێت.
ئەم جۆرە ئیسلامە کە لە دەرەوەی بازنەی قبوڵکردنی ئازادیی و پێشکەوتووخوازیی و سەربەخۆییخوازیی دان، هەروەها هەیمەنەی/ هەژمۆنی داگیرکەریی تورک و عەرەب و فارس لە کوردستان بەهێز دەکەن و دەیهێڵنەوە. لە مۆدێلی ئیسلامیی سیاسیی ئێرانیی و تورکییدا کوردانی موسڵمان دەبێت بەرامبەر بە “داگیرکاریەکانیان” بێ لایەن بن، چونکە موسڵمان نابێت لایەن بگرێت.
ئەوەی کە تورکیا و ئێران داگیرکەری کوردستانن، کە تاوانی گەورەیان لە کوردستان دژ بە مرۆڤایەتیی ئەنجام داوە و دز و تاڵانچیین نابینا دەکرێت. بەو شێوەیە تەنیا ئەو کوردانە مەحکومن کە دژ بە داگیرکاریاکە دەوەستنەوە. هیچ ئایین و ئایدیۆلۆژیا و رەووشت و ویژدانێک ناتوانێت لە نێوان دەسەڵاتێکی داگیرکەر و نەتەوەیەکی داگیرکراودا بەو شێوە پڕڕووە بێ ئابڕووییەدا “بێلایەن” بمێنێتەوە.

ژمارەیەکی کەمی بەرچاو نەبێت، باقی مەلاکانی باشوور، ئەوانەیش کە بەرامبەر سیستەمی داگیرکەریی و تاوانەکانی بێ دەنگن، لە شێوەیەکدا جاشئیسلامیین. لە هەموو ئەو شەڕە گەورە دژوارانەدا کە بە هەزاران لە کچان و کوڕانی کوردستان، تەنانەت سەدان هەزاری بێ دیفاعی سیڤیلیش لە ژان و منداڵان، تیادا قوربانیی بوون، ئەمان بێ هەڵوێست بوون و هەندێکیان تەنانەت بە ئاشکرا بەرگریی لە تاران و ئانکارا کردووە و دەیکەن. هەروەکوو چۆن بەرگیران لە ڕژیمی داگیرکەر و فاشیستی سەددام حوسەین دەکرد. ئەوەمان لە گازبارانکردنی هەڵەبجەوە بۆ ئەنفال و بۆ کۆمەڵکوژیەکانی سەرەتای نەوەدەکانی باکوور و بۆ هەموو دەستدرێژیەکانی تورکیا لە 2014 ـەوە بۆ سەر باکوور و ڕۆژئاوا و لە هێرشی داعش و چەتە ئیسلامیەکانی دیکەدا بە زیادە دیتووە.
بە زیادەوە بینیمان هەڵوێستی ئەم لەشکرە مەلایە لە دیفاع لە بە کۆمەڵکوشتن و قەڵاچووکردنی ئێزیدیاندا چی بوو. سبەی هەر هەمان هەڵوێستیان لە سەر ئەگەری بە کۆمەڵکوشتنی یارسان و کاکەیی و عەلەوی و ئەوانی دیکەدا دەبێت کە لە دەرەوەی ئەم نەزمە مافیاییە دان.

موسڵمانی سەربەخۆ/ چارەسەر؟

چارەسەر لە دەرەوەی سیستەمێکی دیموکراسییدا مەحاڵە.
یەکێک لە پێشمەرجەکانی دیموکراسیی جیاکردنەوەی ئایینە لە دەوڵەت و لابردنی شەریعەتە بۆ دەرەوەی حوکم و یاسا. دیموکراسیی پێشمەرجی لە سەر پرینسیپی ڕێکخستن هەیە. ساختاری ڕێکخستن دەبێت چۆن بێت، چۆن خۆی بژیەنێت و چۆن ملکەچ بە یاسا بێت و چۆن خۆی بەڕێوە ببات، بەشی گرینگن لە پێشمەرجی دیموکراسیی. مەلاکان و پێشنوێژان دەبێت کێ بن و ئەرکەکانیان کامانەن، هەروەها بەشێکن لە پێشمەرجی دیموکراسیی. هەر بەو شێوەیەش ژمارەی مزگەوتەکان دەبێت چەند بن، چۆن خۆیان بەڕێوە ببەن و چۆن ملکەچی یاسا و ڕێسا بن. ئەوە نەزمێکی داگیرکەرییە کە باشووری کوردستان مزگەوت و تەکیە و خانەقای بە ڕێژەی سەددی لە هەموو وڵاتێکی عەرەبیی و تەنانەت ئێرانیش زیاتر بێت. لە وڵاتێکدا کە هاووڵاتیانی خاوەن مێژووی هەزارساڵەی لە سەرمای خوار سفر و لە گەرمای سەروو پەنجادا لە ناو چادری دڕاودا دەژین و منداڵانی زەردوسووریان بە پێی پەتی و زگی خاڵی ژیان دەبەنە سەر، بەڵام بە ملوێن دۆلار بۆ مەولود (لەدایکبوونی محەمەد) سەرف دەکرێت، هەر پرسێکی سیاسیی نییە، بەڵکو تەواو ویژدانیی و ڕەووشتییشە.
دەستتێوەرانی تورکیا و ئێران لە باشوور و لە پارچەکانی دیکەی کوردستان بێگومان پرسێکی ئایینی لە مانای پێوەندیەکی ڕۆحیی لەگەڵ خودایەکدا نییە، بەڵکو نەزمێکە لە پێوەندیی دەسەڵاتی داگیرکەرییدا داسەپێندراوە. لەبەرئەوە دەبێت بە دوو شێوەی ئازادیخوازانە و دیموکراتیکیانە وەڵام بدرێتەوە.
لە سیستەمی دیموکراسییدا هاووڵاتیان خەرجی چوون بۆ بەهەشتی مەلا و ئاخوندە و پێشنوێژەکان نادەن. ئەوانەی دەیانەوێت بگەنە ئەو بەهەشتەی باسی دەکەن دەبێت لە سەر حیسابی کاری ئایینی دڵخوازانەی خۆیان خۆبەخشانە پێی بگەن، لە دەرەوەی کاری پەیداکردنی بژێوی و رەنجی شانی خۆیاندا. ئەوانە دەبێت لە سەر حیسابی کاتی ژیان و ئارەقەی ڕەنجدانی خۆیان ئەڵاپەرستیی بکەن.
دەسەڵاتدارانی حوکم، ئەوانە نەبێت کە پێچەوانەکەیان نیشان داوە، لە ئەورۆی هەرێمی کوردستاندا بەرپرسیارن لە سەرهەڵدان و بەخێوکردنی مافیای ئیسلامیی و فاشیزمی ئیسلامیی. کاتی ئەوە بە زیادە هاتووە کە لەو سەنگەرەیشەوە لە دەسەڵاتی داگیرکەریی ئیران و تورکیا بدرێت.
موسڵمانی سەربەخۆ ئەو مرۆڤەیە کە لە چوارچێوە و سنووری کەسێتیی خۆیدا، بێ هیچ جۆرە فشارێک بۆ سەر هیچ کەسێکی دیکە و بێ دەستتێوەردان لە دەسەڵاتی سیاسیی ئەرکی خوداپەرستیی خۆی جێبەجێ دەکات بۆ ئەوەی کە پاش مردنی بەو شوێنە بگات کە پێی وایە هەیە و دڵی لایەتی. ئەو مرۆڤە نابێت بە ناوی خوداوە دەست لە پرسە زەمینیەکان وەر بدات. ئەو مرۆڤە لە سیستەمێکی دیموکراسییدا دەتوانێت لە ڕۆژێکدا لە جیاتی پێنج جار دەیان جار نوێژ بکات و لە جیاتی مانگێک هەر دووازدەمانگەکە بەڕؤژوو بێت و هەر ساڵەی حەجێک و لە هەر ساڵدا دەیان عەمرەش بکات بێ ئەوەی کەس دەست بخاتە کاری.

ڕێبوار ڕەشید
19/2/2020




ناوی كتێب: خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجەدا … نووسینی:ستیڤان شەمزینی

تایپ: نووسەر
دیزاین: هەرێم عوسمان
چاپ: چاپخانەی كارۆ
تیراژ: 1000 دانە
نۆبەتی چاپ: چاپی یەكەم
ساڵی چاپ: 2019
نرخ: 2500 دينار

ئەم كتێبە بریتییە لە خۆدواندنێك »مۆنۆلۆگ« لە بارەی زۆر پرسی لێك جیاواز، هەر لە خۆشەویستی و سێكس وجەستەوە بیگرە تاكو مەرگ و نامۆبوون و رەخنەگرتن لە مۆدێرنێتە و سیستمی كاپیتالیزم، ناوەڕۆكی هەر هەموویان لە دواجاردا بەستراوەتەوە بە چەمكی خۆشەویستییەوە، هەر بۆیە ناوی كتێبەكەشمان نا »خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجەدا…….

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …….




هەڵمەتی ئیمزاکۆکردنەوە دژ بە دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر مناڵە 8 ساڵانەکە….

کچە 8 سالانەکەی ( لوقمان ئیسماعیل) سێ مانگ لەمەوبەر لە ریگەی قوتابخانە، سێ کەس دەیرفینن و پاش لەهۆش بردنی بەحەب، دەستدریژی سیکسی دەکەنەسەر. پاشان مندالەکە دەبەنە سەر شەقامێک فڕێیدەدەن و پەیوەندی دەکەن بە باوکیەوە بۆ ئەوەی کە بچیت کچەکەی بەریتەوە. سەرەتا دوای ئەم رووداوە بەهۆی شکات کردنی باوکیەوە، ئەو سێ کەسە دەسگیر دەکرین و بۆماوەیەک لە زیندانا رایاندەگرن. بەلام پاش تیپەربوونی سی مانگ بەسەر رووداوەکەدا بە حوکمی نزیکایەتی پەیوەندی سیاسی ئەم کەسانە بە حیزە دەسەلاتدارەکانی کوردستانەوە ، تاوانباران بە فەرمانی دادوەر ئازاد دەکرین.

دواتر تاوانباران هەڕەشە کوشتن دەکەن لە باوکی مندالەکە بۆئەوەی واز لە سکاڵاکە بهێنیت و لە ریگەی سولحی عەشائیریەوە ریکبکەون. هاوکات سەرباری هەموو ترس و دلەراوکەیەکی ئەم خیزانە، مندالەکە ناچاربووە بەوەی کە دەست بەرداری خویندن بیت و باوکیشی دەست لەکار هەلگریت بۆ چاودیری کردن و پاراستنی مندالەکەی. هەموو ئەمانە لە کاتیکدایە کە تاوانباران چونە سەر مالی باوکی ئەم کچەکە بۆ ئەوەی کە بیرفینن. لەمبارەشەوە باوکی مندالەکە چەندین جار پەیوەندی کردوە بە پولیس ولایەنە بەرپرسەکانەوە بۆ بەهاناوە چون و هاوکاری کردن، بەلام هیچ جۆرە هاوکاریەکی باوکی ئەم مندالە نەکراوەو وەلامیان بەداخوازیەکانی نەداوەتەوە!

ئەمە یەکەم جار نیە کە لە کۆمەلگای ئیمەدا کارەساتی لەم جۆرە روودەدات، بەبی ئەوەی کە هیچ لیپرسینەوەیەکی ئەوتۆ لە ئەنجامدەرانی ئەم تاوانە قیزەونانە بکریت. ئەگەرچی رووداوی دەست دریژی کردنە سەر ئەم مندالە 8 سالانە بەهۆی بەدواچوونی باوکەکەی و دەستگیر کردنی تاوانبارانەوە دەنگدانەوەیەکی گەورەی هەبوو، بەلام تائیستە یاسارو ریساکانی کوردستان بە هوی دەست رۆشتوی تاوانبارانەوە پیچەوانەی ویستی ئەم خیزانەوە هەنگاوی ناوە. بۆیە هەر ئینسانیک کە خاوەنی زەرەیەک ویژدان و کەرامەتی ئینسانی بیت، ئەم رووداو کارەساتە بەتووندترین شیوە رایدەچلەکینیت و مەحکومی دەکات.

بۆیە ئیمە هەموو ئەو کەسانەی کە ناومان لیرەدا راگەیەنراوە سەرباری نەفرەت وبیزاریمان لەهەرجۆرە کرداریکی هاوشیوەی لەم جۆرە، هاوکات دەست دریژکردن و لاقەکردنی ئەم کچە 8 سالانە بەتوونترین شیوە مەحکوم دەکەین و خوازیاری ئەوەین کە :

یەکەم خوازیاری سزادانی یەک بەیەکی ئەو تاوانبارانەین کە لەم لاقەکردنەدا بەهەر شیوەیەک بەشداریان کردوە .

دووهەم خوازیاری ئەوەین کە بەشیوەیەکی فەرمی دوای لیبوردن لەم خیزانە بکریت سەبارەت بەو پرۆسەی مامەلە کردن بەدواچوون و شانخالی کردنەوەی لایەنە بەرپرسەکان لە پەیوەند بە ئازادکردنی تاوانباران و شان خالیکردنەوە لەبەرامبەر بە ماف و ژیان و ئاسایشی ئەم خیزانە!

سیهەم بەشیوەیەکی فەرمی پەرلەمان و حکومەت هەرجۆرە دەست دریژی کردنیک و لاقەکردنیکی مندالان وتەنانەت گەورە سالانیش مەحکوم بکات و بە تاوان لە قەلەمی بدات .

چوارەم قەرەبووی هەموو زەرەرو زیانیکی رۆحی مادی ئەم کچەو ئەم خیزانە بکریتەوەو ئەمنیەت و ئاسایشی ژیانیان مسۆگەر بکریت!

بۆ واژۆکردنی ئەم هەڵمەتە کلیکی ئەم لینکەی خوارەوە بکەن >>>>>

http://ehamalat.com/Ar/sign_petitions.aspx?pid=1090&fbclid=IwAR3hubLaLSwX5dWP6GLADQ3bg07feQRag0tRd6KUEajrKO4w4KBlxkz6QbI




ڕانانێک بۆ ڕۆمانی هەرەسی ژێرخانێک … هۆشیارجەمال

عێراق بە درێژایی مێژوو سەر زەمینی ئازارەکانی مرۆڤ بووە، گەر سەیرێکی تۆماری ڕابردووی ئەم وڵاتە بکەین بۆمان دەردەکەوێت جگە لە گەلەکەی، پاشا و خەلیفە و سەرۆکەکانیشی زۆربەی کوژراون و دەسەڵاتدارانی دیکتاتۆر بوون. هەردەم هاوڵاتیانی لە ئازار و ئەشکەجەدا بوون و لە دۆخێکی دەروونی سەخت و شڵەژاویدا ژیانیان بردۆتە سەر.

  ڕۆمانی (هەرەسی ژێرخانێک) کە لە نووسینی ڕۆماننووسی عێراقی (نەوزات شەمدین)، وەرگێرانی (سەباح ئیسماعیل)ە. باس لە ژیانی خێزانێک دەکات لە سەردەمی حوکومڕانی حیزبی بەعسدا، بە دیاریکراوی لە کاتی جەنگی عێراق- ئێران دەستپێدەکات. باس لەسەختی ژیانی هاوڵاتیانی عێراق دەکات لەو کاتەدا بەدەست بڕیار و کردارەکانی سەدام حوسێنەوە.

کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانەکە گەنجێکی خاوەن پێداوستی تایبەتە

بەناوی (سائیر) کە یەکەم بەرکەوتەی لەخوێندن و لە ژیانی ڕۆژنانەی لە کۆمەڵگادا توشی شکستی دەکەن بەهۆی ئەوەی ناتوانێت بە زمانێکی پاراو قسە بکات، لە جیاتی ڕێزگرتن لەم گەنجە بە چاوێكی کەمەوە لەلایەن هاوڕێ و هاوتەمەنەکانیەوە سەیری دەکەن کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی لە عێراق بە گشتی لە ڕابردوودا و لە ئێستاشدا پەروەردە کردنی مرۆڤ شکستی هێناوە، چ پەروردەی خێزانی بێت یاخود پەروەردەکردن لە ناوەندەکانی خوێندن.

پاشان دۆخی سەختی ژیانی لەو کاتەوە دەسپێدەکات کە (سائیر) کاتی سەربازی دێت و تاقانەی چەند خوشکێکە، بەناچاری دایکی لە ژێر زەمینی ماڵەکەیاندا دەیشارێتەوە بۆ ماوەی (١٢) ساڵ.

 سائیر لە دۆخێکی سەختدا دەژی، هەموو ژیانی پر دەبێت لە وەسوەسە و خەیاڵ و دەرونێکی شێواو سەرباری ئەوەی ژیانی ناو ژێر زەمنیەکە دەکات بە شوێنی کتێب خوێندنەوە خۆی دەگونجێنێت لەگەڵ ئەو بارودۆخە نوێیەی دروسبووە. بەڵام چارەسەری دۆخی دەروونی ئەم کەسە ناکات. ئەم ژیانە پر لە ئازارە  ئاوێنەی ژیانی زۆربەی خەڵکی عێراقە لە زاخۆ وە تا بەسرە.

سائیر سەرباری ئەوەی لە ژێر زەمیندا ژیان دەباتە سەر، لەڕێگای ڕادیۆوە ئاگاداری ڕووداوەکانی دەرەوە دەبێت، هەر بۆیە بەردەوام لە ڕێگای خەیاڵەکانییەوە دەچێتە ناو ژیانی واقیعی و ئازارەکانی خەڵکی دەبینێت. کوژرانی باوک و براکەی، کچان و ژنانی وڵاتەکەی و ڕۆچوونی دەسەڵاتی بەعس لە ڕێگای پیاوەکانی بەعسەوە بۆ ناو خێزانەکان و تاک بە تاکی کۆمەڵگا.

دواجار ڕژێمی بەعس ڕوخا و سەدام لە ناوچوو، (سائیر)یش بەشێوەیەکی کاتی هاتە دەرەوە لە ژێر زەمینەکە بەڵام بەهۆی گۆڕانی تەواوی هزریەوە نەیتوانی لە دەرەوە بژی و بەناچاری گەڕایەوە ناو ژێر زەمینەکەی و بڕیار دەدات لەوێ بژی.

هۆشیارجەمال




کتێبی (مردن لەپێناو ئایدیاکاندا) بڵاوده‌کرێتەوە

بڵاوکراوەکانی نووسیار لە وەرزی نوێی کتێبەکانیدا به‌مزوانه‌ کتێبی (مردن لەپێناو ئایدیاکاندا) لە نووسینی ”کۆستیکا براداتان” لە وەرگێڕانی (نەبەز سەمەد) چاپ و بڵاو ده‌كاته‌وه. کتێبێکی فەلسەفییە و باس لە مردنی فەیلەسوفەکان دەکات لەپێناوی ئایدیاکانیاندا.

له‌باره‌ی ئه‌م به‌رهه‌مه‌وه‌ وەرگێڕ نەبەز سەمەد ده‌ڵێت: ”ئەم کتێبە سەبارەت بەو فەیلەسوفانەیە کە لەپێناو فەلسەفە و ئایدیاکانیاندا مردوون. کۆستیکا سەرەتا بەشێوەیەکی سەرنجڕاکێش فەیلەسوفمان پێدەناسێنێت، فەیلەسوف کێیە؟ لەم ڕێگەیەوە پێناسەیەکی نوێ بۆ فەلسەفە دەکات. پاشان باس لە مەرگ دەکات وەک کێشەیەکی فەلسەفی کە فەیلەسوفان پێوەی خەریکن. لێرەدا فەیلەسوف بە مەرگی ئەوانی دیکەوە خەریکە نەک هی خۆی. دواتر لە بەشەکانی دیکەی کتێبەکەدا باس لە ڕووبەڕووبوونەوەی فەیلەسوف دەکات لەگەڵ مەرگی خۆی. کاتێک فەیلەسوف لە نێوان دوو بژاردەدایە: لە ئایدیاکانی پەشیمان بێتەوە و بەزیندوویی بمێنێتەوە یان بۆ ئایدیاکانی وەفادار بمێنێتەوە و بمرێت. لێرەدا فەیلەسوف مەرگ هەڵدەبژێرێت. لە کۆتاییدا، کۆستیکا نمایشی مەرگی فەیلەسوفمان پیشان دەدات و چۆن ئەم مەرگە لەناو کۆیادەوەری خەڵک بەزیندوویی دەمێنێتەوە و کاریگەرییەکی گەورە لەسەر کۆمەڵگە بەجێدەهێڵێت.”

نووسینێک لە کتێبەکە:

” داخۆ چ شتێکی هاوبەش سۆکراتێس، هایپاتیا، گۆردانۆ بڕۆنۆ، تۆماس مۆر و یان پاتۆچکە کۆ دەکاتەوە؟ یەکەم، ئەوان هەموویان ڕۆژێک ڕووبەڕووی قورسترین هەڵبژاردن بوونەتەوە: بەدڵسۆزی مانەوە بۆ ئایدیاکانت و مردن یان پەشیمانبوونەوە لە ئایدیاکانت و بە زیندوویی مانەوە. دووەم، ئەوان هەموویان مردنیان هەڵبژارد. مەرگە کاریگەرەکەیان نەک تەنیا بوو بە بەشێکی کڕۆکی لە ژیانیان، بەڵکو بوو بە بەشێکی جیانەکراوە لە ئیشە فەلسەفییەکانیان. ”مەرگ لەپێناو ئایدیاکاندا” لە خودی خۆیدا ئیشێکی فەلسەفییە؛ سۆکراتێس ڕەنگە یەک دێری نەنووسی بێت، بەڵام مەرگەکەی هەموو کات یەکێک بووە لە ئیشە فەلسەفییە پڕ بایەخەکان.

کتێبی ”مردن لەپێناو ئایدیاکاندا” لە چەندین گۆشەوە چیرۆکی ئەزموونی فەیلەسوف لەگەڵ مەرگ بۆ ئێمە دەگێڕێتەوە: لە ترادیسیۆنی فەلسەفە وەک هونەری ژیاندن، جەستە وەک شوێنی خۆ-تێپەڕاندن، مەرگ وەکو بابەتێکی کلاسیکیی فەلسەفە، ڕامکردنی مەرگ و خۆ-ئەفراندن. لە کۆتاییدا، قوربانیبوونی فەیلەسوف و نمایشی زیندووی مەرگی فەیلەسوفی-شەهید، پاشان بە ونبوون لەنێو ئەفسانەدا کۆتایی دێت.

”مردن لەپێناو ئایدیاکاندا” ڕاهێنانێکە بۆ تێکشکاندنی سنووری دیسپلینە جیاوازەکان. ئەمە کتێبێکە لەبارەی سۆکراتێس و هایدێگەر، هەروەها لەبارەی ”برسیبوون تا مەرگ”ی گاندی و خۆ-سووتاندن، گیرارد و پازۆلینی، لەبارەی خۆ-ئەفراندن و هونەری گۆتار.”
کۆستیکا براداتان: فەیلەسوفێکی ڕۆمانیایی_ئەمریکییە، ئێستا پرۆفیسۆری فەلسەفەیە لە زانینگەی تەکساس لە ئەمریکا. ئەو پتر لەبارەی فەلسەفەی مەرگ، ئاین، فەلسەفەی ئەدەب و فیلم ئیش دەکات. کۆستیکا چەند کتێبێکی نووسیوە لەوانە: مردن لەپێناو ئایدیاکاندا، لە ستایشی شکستدا: مانیفێستۆی شەرمەزاری. هەروەها لە چەندین گۆڤار و ڕۆژنامەدا وتار دەنووسێت. ‌

نەبەز سەمەد: نووسەر، وەرگێڕ و مامۆستا لە کۆلێژی هونەرە جوانەکان/ زانکۆی سلێمانی. ساڵی ١٩٨٨ لە کۆیە لە دایک بووە. ساڵی ٢٠١٥ لە زانکۆی مانچێستەر/ بەریتانیا ماستەری لە ئێتیک و فەلسەفەی سیاسی بەدەستهێناوە. ٢٠١١ بەکالۆریۆسی لە فەلسەفە لە زانکۆی کۆیە بەدەستهێناوە. کتێبی ”هزراندنی هونەر”ی ئانتوون ڤان دێن برامبوشی لە ئینگلیزییەوە کردووە بە کوردی، ساڵی ٢٠١٨ بڵاوکراوەتەوە.




بە بۆنەو ڕۆ گەردوونی زوانی ئەڎاییەو … موختار کەریمی

                   

—- نویستەی و هۆرەوگێڵنای گرد بابەتێو، سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئەدەبی، فەلسەفە، پەروەردە، هۆنەری، مێدیایی و….. پەیوازەن هەر بە هەورامی بۆ.

—- دڎان نیای بە مافە ڕەواکاو ئێمەیرە پیمانێوەن پەی ئا کەس و لایەنا کە باسوو نیازپاکی و دێمۆکراسی وازی و ڕێزگێرتەی جە مافەکاو مرۆڤی کەرا. ئێمەیچ هەر پی پیمانەیە ئا کەس و لایەنا نرخنمێ و چەنیشا جووڵیەیمێوە و سەروو ئی بنەما و ڕێزگێرتەیە چەنیشا مژیومێ..

بە درێژایی تارێخوو ئانزانی فرە زوانی وجووڎش بیەن و ئیسەیچە هەن. ئەگە نەواچێمێ گرد وەڵاتێو وەڵاتی فرەزوانین، بە دڵنیاییەوە فرەینەو وەڵاتاو دنیاێ وەڵاتێ فرەزوانیەنێ و ئینەیچ فرە ئاساین. وەڵاتی تەک زوان یا نیەن، یان ئەگەر بۆ فرە دەگمەنەن و ئینە نائاسایین. تەنانەت چا وەڵاتە دەگمەنایچە کەمینێ زوانیێ هەر بیینێ و هەنێ. با پاو بڕیاروو یونسکۆی ئەرکوو گرد دەسەڵاتێوەن کە ئی فرە زوانیە جە یاساو بنەڕەتی وێشەنە گونجنۆ و بە ڕەسمیش بشناسۆ و تەماموو پەیوازیەکاشا پەی فەرهەم کەرۆ تا گەشە کەرا و جە فۆتیای ڕزگارشا بۆ.

هەر زوانێو پەی وێش خەزانەو فەرهەنگێوەن و بەشێوە گرینگەن جە وێبیەو(هویت) ئانزانی. چیگەنە و چی ڕۆنە ئەڵبەتە فرەتەر پاگێری سەروو زوانی ئەڎایی کریۆ، چوون زوانی ئەڎایی تەنیا زوانێوەن کە زاڕۆ ھەر جە لەمەو ئەڎایشەنە چەنیش ئاشنا بۆ و جە دەموو ئەڎایشەو مژنەوۆش. زاڕٶ چەنی ئی زوانێە گەورە بۆ، پی زوانیە ماناکا فێر بۆ و پێوەنڎنی بە دنیاو دەورووبەریشەو کەرۆ.

ئی زوانە ھەر جە دەورانوو زاڕۆڵەیی بۆ بە بەشێو گرینگ جە کەسایەتی ئانزانی و بۆ بە پردەو فاڕایەو فەرھەنگوو مرۆڤایەتی جە وەیردەنە پەی ئارۆی و جا ئارۆوە پەی ئایەندەی. پەوکەی زانایاو ویەوو زوانشناسی، پەروەردە و دەروونشناسی وانای و پەروەردە بە زوانی ئەڎایی پەی گەشەکەردەی ویر و مەژگ و کەسایەتی و تواناکاو زاڕۆی بە پەیواز مزانا و یونسکۆیچ بە تەمامی ئینا پەشتەو ئی پەیلوایانە. پەیجۆریە عێلمیەکا جە تەماموو دنیاینە سەلەمنانشا کە زوانی ئەڎایی تەنیا زوانێوەن کە زاڕۆ بە ئاسانی و بێ کێشە و کرژ یاوۆشەنە. پەوکەی زوانی ئەڎایی باشتەرین زوانەن پەی فێربیەی ماناکا و گەشەکەردەی تواناکاو زاڕۆی و کارامەیی و پسپۆڕی دماڕۆی و ھەرپاسە پەی بەھێز کەردەی پێوەنڎیە کۆمەڵایەتیەکاش.
بایەخ نەڎای و وەربەس کەردەی زوانی ئەڎایی نە تەنیا غەدرێو گەورەن جە زاڕۆی، بەڵکوو جە یاساو سەزادای و وەر وەرگێری جە ژێنۆسایدی، بە ژێنۆسایدی زوانی (لینگۆساید) ئەشناسیان و بکەراو ئی تاوانێ بە تاوانکاری وەرانوەروو مرۆڤایەتیەوە تاوانبارێ کریاینێ و شایانوو سەزایە قورسێنێ.

زوانی هەورامی، یۆ چا زوانانە کە هەڕەشێ فۆتیایش جە درێژماوەنە ئینا سەرەو و ئەگەر ئێمەی هەورامی بە پەلە نەیاومێ فریاڎشەو و سیاسەتی زوانی دەسەڵاتدارە زاڵەکاو وەڵاتەکەیما ھەر پیچۆرە بلۆ وەرەو کە تا ئیسە لوان وەرەو، ئی ھەڕەشێ ھەر مەنۆ و جە ئاکاموو ئی سیاسەتە زاڵمانەینە زوانەکەما ڕۆ بە کزی ملۆ و تاویۆوە. ئێمەی ھەورامی زوان مشۆ پی ئەرکوو وێما ھۆربێزمێ و ھەرمانێو کەرمێ کە زوانی یەکەم جە ھەورامان و جە گرد ویەرێوەنە زوانی هەورامی بۆ.

نویستەی و هۆرەوگێڵنای گرد بابەتێو، سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئەدەبی، فەلسەفە، پەروەردە، هۆنەری، مێدیایی و….. پەیوازەن هەر بە هەورامی بۆ. جیا چانەیە مشۆ بێ وچان پەی بەڕسمی ئەشناسای زوانی هەورامی پێسەو زوانێو سەربەوێ و زوانی یەکەم جە هەورامانەنە چەنی دەسەڵاتدارە زاڵەکا گژیەیمێ و داواو ئا مافا کەرمی کە پەی نموونەی سۆرانی و کرمانجی و فارسی هەنێشا، نە زیاڎ نە کەم. ئینەیچە مافێو سروشتی و بێ ئیلا و ئەولاو وێمانە و خێروبەرەکەتوو هیچ کەسێو یان لایەنێو نەبیەن و نیەن. دڎان نیای پی مافە ڕەواو ئێمەیرە پیمانێوەن پەی ئا کەس و لایەنا کە باسوو نیازپاکی و دێمۆکراسی وازی و ڕێزگێرتەی جە مافەکاو مرۆڤی کەرا. ئێمەیچ هەر پی پیمانەیە ئا کەس و لایەنا نرخنمێ و چەنیشا جووڵیەیمێوە و سەروو ئی بنەما و ڕێزگێرتەیە چەنیشا مژیومێ.

              چی پێوەنڎینە و جە قووڵایی دڵیەوە ڕۆ زوانی ئەڎایی جە گردلایەتا موبارەک بۆ

موختار کەریمی، 2020.02.21 – ئاڵمان




زمان و شارستانیه‌ت … ئه‌حمه‌د كامه‌ران

21 شووباتی هه‌موو ساڵێك وه‌كو ڕۆژی زمان دیاری كراوه‌, كه‌ئه‌مه‌ش ڕۆژێكی گرنگه‌ چوونكه‌ زمان وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌گوترێت به‌ ناسنامه‌ی سه‌ره‌كی گه‌لان داده‌نرێت واته‌ بۆ ناسینه‌وه‌ی هه‌ر گه‌لێك له‌ ڕووی كولتووری و شارستانیه‌كه‌ی سه‌ره‌تا له‌ ڕێگای زمانه‌كه‌یه‌وه‌ په‌نجه‌ ده‌خرێته‌ سه‌ر ئه‌و گه‌له‌ بۆ ناسینه‌وه‌ی.

ئه‌گه‌ر چی به‌ درێژایی مێژوو به‌چه‌ندین زمان بوونیان هه‌بووه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان تایبه‌ت به‌ گه‌لێك بوونه‌ به‌ڵام له‌گه‌ڵ له‌ ناوچوونی ئه‌و گه‌له‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ زمانه‌كه‌ش له‌گه‌ڵی له‌ناوچووه‌ , بۆ نموونه‌ وه‌كو زمانی (سۆمه‌ری و ئه‌كه‌دی) كه‌ خاوه‌نی زمانێكی تایبه‌ت به‌خۆیان بوون به‌ڵام كه‌چی له‌گه‌ڵ له‌ناوچوونیان زمانه‌كه‌یشیان فه‌وتا به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا مابێته‌وه‌ له‌ پاشماوه‌ی ئه‌و دووزمانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمیه‌كان خوێندنه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌كرێََت , یاخود ته‌نها توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌كرێت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا وه‌كو لایه‌نی مێژوویی ده‌خوێنرێت بۆ ناسینی زمانی ئه‌و دووگه‌له‌, هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م دوو زمانه‌ وه‌كو نمونه‌یه‌ك بوو كه‌ خستمه‌ڕوو كه‌ له‌ خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌ چه‌ندین زمانی دیكه‌مان هه‌بووه‌ كه‌ به‌ درێژایی مێژوو له‌ناوچوون له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ مێژوو تۆمار نه‌كراون كه‌به‌ نادیاری ماونه‌ته‌وه‌,ئه‌گه‌ر چی له‌ ئێستادا له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌كداین كه‌ نزیكه‌ی 1600 زمان بوونیان هه‌یه‌ له‌ جیهان وه‌ جگه‌ له‌و زمانانه‌ كه‌ هه‌ر زمانێك خۆی له‌ چه‌ندین له‌هجه‌یه‌ك ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خۆیدا جێگای سه‌رسوڕمانه‌ كه‌ گۆیه‌كی زه‌وی ئه‌م هه‌موو زمان و له‌هجه‌یه‌ی له‌ خۆ هه‌ڵگرتوه‌ له‌ پاڵ ئه‌وه‌شدا زۆری ئه‌م زمانانه‌ له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ بۆته‌ مایه‌ی نائارامی كه‌ هه‌رخاوه‌ن زمانێك هه‌ڵده‌ستێت ده‌یه‌وێت خۆی بسه‌پێنێت به‌سه‌ر زمانه‌كانی دیكه‌دا كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ ده‌رئه‌نجامه‌كه‌یدا جه‌نگ و ململانێ درووست ده‌بێت, له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ندێكیان به‌هۆی بارودۆخی جیا جیاوه‌ مه‌ترسی له‌ناوچوونیان له‌سه‌ره‌ كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی له‌ناوچوونی ئه‌و گه‌له‌.

هه‌ركاتێك ده‌رباره‌ی پرسێك قسه‌بكه‌ین یان تاوتوێ بكرێت پێویسته‌ ناوی گه‌لێكی سته‌ملێكراو بێته‌ نێو ئه‌و پرسانه‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش گه‌لی (كورده‌) ئه‌گه‌رچی پرسه‌كه‌ ده‌رباره‌ی زمانه‌ بێگومان كوردیش یه‌كێكه‌ له‌و گه‌لانه‌ی كه‌ خاوه‌ن زمانیكی فراوان و تایبه‌ت به‌خۆیه‌تی كه‌ به‌پێی ڕیزبه‌ندیه‌كان بێت له‌ پله‌ی (40)هه‌مین زمانی جیهان دایه‌, به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ جێگای نیگه‌رانیه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م گه‌له‌ به‌ درێژایی مێژوو هه‌وڵدراوه‌ ناسنامه‌كه‌ی لێ بسێننه‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش زمانه‌ شیرینه‌كه‌یتی له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا داگیركردنی خاكه‌كه‌ی , به‌تایبه‌تیش له‌لایه‌ن گه‌لانی ( فارس و عه‌ره‌ب و تورك) ئه‌گه‌ر چی ئه‌م سێ گه‌له‌ ڕه‌گه‌ز په‌رسته‌ به‌رده‌وام هه‌وڵیان داوه‌ زمانی كوردی و بوونی كورد بسڕێننه‌وه‌ له‌ نه‌خشه‌دا یاخود هه‌وڵی بچووكردنه‌وه‌یان داوه‌ له‌ هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه‌ به‌ڵام هه‌میشه‌ شكستیان هێناوه‌ هه‌رده‌م شكستیش ده‌هێنن به‌رامبه‌ر به‌ گه‌لی كوردی خێر له‌ خۆ نه‌دیو, ڕه‌نگه‌ له‌ هه‌ندێ لایه‌نه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی كرچ و كاڵ گاریگه‌ریان درووست كردوه‌ بۆ سه‌ر زمانی كوردی به‌ڵام نه‌یان توانیه‌وه‌ ته‌واوی زمان و شارستانیه‌تی خۆیان به‌سه‌ر گه‌لی كوردا بسه‌پێنن.

هه‌ڵبه‌ته‌ پرسێكی تری مه‌ترسیدار بۆ سه‌ر زمانی كوردی بریتیه‌ له‌ حوكمی ده‌سه‌ڵاتدارانی كوردی كه‌ ماوه‌ی 28 له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌سه‌ڵاتیان گرتۆته‌ ده‌ست, كه‌ وایان كردوه‌ ژینگه‌یه‌كی نا له‌ بار بۆ خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان درووست بكه‌ن له‌ هه‌موو ڕوویه‌كه‌وه‌, كه‌ هه‌ر جاره‌و خه‌ڵك تووشی قه‌یرانێك ده‌كه‌ن جارێك كاره‌با و نه‌وت و غاز و بێ كاری و نه‌بوونی دامه‌زراندن بۆ گه‌نجان, كه‌ ده‌رئه‌نجامی ئه‌م هه‌موو ناخۆشیه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی له‌لای به‌شێكی زۆری تاكی كوردی ڕقی له‌ زمانی خۆی ببێته‌وه‌ وه‌ به‌تایه‌تیش له‌ نێو به‌شێكی زۆر چینی گه‌نجان كه‌ ده‌بینێت هه‌لی كاری ده‌ست ناكه‌وێت كه‌چی ده‌ڵێت: زمان و ئاڵا و خاك به‌من چی كه‌ هه‌لی كارێكم ده‌ست ناكه‌وێت, بێگومان ئه‌م قسانه‌ جێگای داخه‌ چوونكه‌ زمان و خاك و ئاڵا هیچ په‌یوه‌ست نه‌كراوه‌ به‌م ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ڵكو ئه‌وه‌ شه‌ره‌فێكه‌ وه‌كو هه‌موو گه‌لێكی تر هه‌مانه‌, ئه‌گه‌ر چی ئه‌م بارودۆخه‌ وا به‌رده‌وام بێت ئه‌م تۆزه‌ خاك و زمان و ئاڵایه‌شمان ده‌كه‌وێته‌ لێواری مه‌ترسیه‌وه‌ له‌لایه‌ن دووژمنانه‌وه‌, بۆیه‌ ناكرێت به‌هۆی پرسێكی سیاسی و ئابووری كۆمه‌ڵێك پرسی دروستكراودا ئێمه‌ زمانی خۆمان بخه‌ینه‌ مه‌ترسیه‌وه‌ , چوونكه‌ دوایی دووژمنان ئه‌م هه‌لانه‌ بۆ خۆیان ده‌قۆسنه‌وه‌ وه‌ چه‌ندین كاری نه‌خوازراو به‌رامبه‌ر به‌ كورد ئه‌نجام ده‌ده‌ن.

(هه‌رده‌م زیندو وشیرین بێت زمانی كوردی)

ئایا جیهان له‌ داهاتوودا خۆی له‌یه‌ك زماندا ده‌بینێته‌وه‌ بۆ سه‌رجه‌م مڕۆڤایه‌تی؟




حكومه‌ته‌كه‌ی محه‌مه‌د عه‌لاوی جێی متمانه‌ نییه‌ … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

له‌ رۆژی ده‌ستپێكردنی خۆپیشندانه‌كانی به‌ غداو شاره‌كانی ناوه‌راست و خوارووی عێراق تا ئه‌مرۆ حزبه‌ شیعه‌كانی سه‌ر ده‌سه‌ڵات له‌ ژێر چاودێری و سه‌رپه‌رشتی پاسداران و سوپای ئێران خه‌ریكی پیلان دارشتنن بۆ سه‌ركوتكردنی خه‌ڵكی راپه‌ریوو بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ هه‌رچی توانایان هه‌یه‌ خستووه‌ته‌گه‌رو چه‌ندین جار ناویان بۆ سه‌رۆك وه‌زیران پاڵاوت و له‌لایه‌ن خۆپیشانده‌ران ره‌تكرانه‌وه‌و له‌ دواییدا محه‌مه‌د ته‌وفیق عه‌لاویان هێنا و یه‌كسه‌ر له‌ گۆره‌پانی ته‌حریر وێنه‌كه‌یان هه‌ڵواسی و له ژێره‌وه‌ نووسییان ره‌تی ئه‌كه‌ینه‌وه‌و نامانه‌وێت.

عه‌لاوی ببێت به‌ سه‌رۆك وه‌زیران یان نه‌بێت هیچ له‌ بارودۆخی عێراق ناگۆرێت و شیعه‌كانی سه‌ر ده‌سه‌ڵات پشتیان به‌ ئێران قایمه‌و بێباكانه‌ قسه‌ ئه‌كه‌ن و لوتبه‌رزانه‌ بریار ئه‌ده‌ن و هه‌ره‌شه‌ له‌ كوردو سوننه‌ ئه‌كه‌ن بەوەی بەهۆی دەستتێوەردانی هەندێ لە بەرپرسانیان لە پۆستی سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران ئەگەری ئه‌وه‌ی هەیە هەردوو پۆستی سەرۆکایەتی کۆمار و سەرۆکایەتی پەرلەمان لەدەست بدەن.

بۆ فریودانی خه‌ڵك وه‌ك كاری هه‌میشه‌یان سه‌ركرده‌كانی شیعه‌ په‌نا ئه‌به‌نه‌‌ به‌ر درۆو ئه‌ڵێن ئه‌وه‌ ته‌نها ئێمه‌ نه‌بووین محه‌مه‌د عه‌لاوی كاندید بكه‌ێن به‌ڵكو هه‌موو پێكهاته‌كان بوون به‌ كوردو سوننه‌وه‌ پێشوازیان لێ كردووه‌ بۆ دروستكردنی حكومه‌ت و هه‌ڵبژاردنی وه‌زیره‌كانی له‌ ده‌ره‌وه‌ی پشكپشكێنه‌ و، هه‌موو كوتله‌ سیاسییه‌كان رێككه‌وتوون و ته‌بان بۆ هه‌ڵپژاردنی حكومه‌تێكی نوێ كه‌ توانای له‌ گێرانه‌وه‌ی شكۆێ ده‌وڵه‌تی عێراق هه‌بێت و، دابینكردنی ئاسایش و كاركردن بۆ هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ و گێرانه‌وه‌ی متمانه‌ به‌ پرۆسه‌ی سیاسی له عێراق.

له‌ به‌غدا تا ئه‌گاته‌ حیلله‌و، كه‌ربه‌لا، نه‌جه‌ف، دیوانیه‌، ناسریه‌، سه‌ماوه‌، كوت ، عیماره‌و به‌سره‌ خۆپیشانده‌ران و جه‌ماوه‌ری راپه‌ریو وێنه‌كانی محه‌مه‌د ته‌وفیق عه‌لاوییان هه‌ڵواسیوه‌ و، ئه‌وان عه‌لاویان ناوێت وهاوار ئه‌كه‌ن حكومه‌تێك دروست بكرێت بتوانێت داخوازییه‌كانیان بێنێته‌دی و، حكومه‌ته‌كه‌ی عادل عه‌بدولمه‌هدی
كاربه‌رێكه‌ر بدریته‌ دادگا چونكه‌ زیاتر له‌ 700 كه‌سی كوشتووه‌و نزیكه‌ی 25 هه‌زار بریندارو سه‌قه‌ت هه‌یه‌ و هه‌زاران كه‌س رفێنراون و بێسه‌روشوێنن به‌ڵام له‌ هه‌مووی سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌س عه‌لاوی ناوێت و ئه‌ویش دڵی خۆشه‌ كابینه‌كه‌ی ئه‌باته‌ په‌رله‌مانی عێراق و حزبه‌ شیعه‌كان جگه‌ له‌ تاقمه‌كه‌ی نوری مالكی و حه‌یده‌ر عه‌بادی پشتكیری لێوه‌ ئه‌كه‌ن و ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك و له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئێران هه‌موو هه‌وڵێك ئه‌دات ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌یه‌كی كورتیش بێت عه‌لاوی ببێت به‌ سه‌رۆك وه‌زیران و، له‌ رێێ ئه‌وانه‌وه‌ جارێكی ترو به‌ شێوازێكی توكمه‌تر جێ پێی خوی ئه‌كاته‌وه‌.
حكومه‌ته‌كانی عێراق له‌ دوای پۆل بریمه‌ر به‌ سه‌رۆكایه‌تی : ئه‌یاد عه‌لاوی، ئیبراهیم جه‌عفه‌ری، نوری مالكی ، حه‌یده‌ر عه‌بادی و عادل عه‌بدولمه‌هدی یه‌ك له‌ دوای یه‌ك به‌ رێكه‌وتن (ته‌وافق) و پشكپشكێنه ‌ دروستبوون و ، ئه‌مرۆ محه‌مه‌د عه‌لاوی ئه‌یه‌وێت دوور له‌ رێكه‌وتن و پشكپشكێنه‌ حكومه‌ت دروست بكات و، ئه‌و هه‌نگاوه‌ش قورسه‌و ئاسان نییه‌ و هیچ حزبێك پێی رازی نابێت و، تا ئێستا پروگرامی كابینه‌كه‌ی دیار نییه‌و، ئه‌یه‌وێت له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق متمانه‌ وه‌ربگرێت و، خۆپیشاده‌ران له‌ یه‌كه‌مین رۆژی راپه‌رینه‌كه‌یان داوایانكرد ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌ چونكه‌ به‌ فێل و ده‌نگ كرین و ته‌زویر ده‌ستبه‌كار بووه‌.

محه‌مه‌د عه‌لاوی سۆزی زۆری به‌ خۆپیشانده‌ران داوه‌ وه‌ك به‌دواچوون و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ خۆپیشاده‌رانیان كرده‌ ئامانج له‌ گرتن و ئازارو ئه‌شكه‌نجدان و كوشتن و برینداركردن و رفاندن و، نه‌هێشتنی مێلیشیاكان و دۆزینه‌وه‌ی هه‌لی كارو نه‌هێشتنی بێكاری و هه‌ژاری له‌ نێو كۆمه‌ڵگاداو زۆر شتی ترو، ئه‌وش ئاسان نییه‌ و، كێ زامنی جێبه‌جی كردنی ئه‌و ئه‌ركه‌ قورسانه‌ ئه‌كات.
محه‌مه‌د ته‌وفیق عه‌لاوی ( سه‌رۆك وه‌زیرانی راسپێردراو) لوتبه‌رزانه‌ ره‌فتاری كردووه‌و، وا خۆی ده‌رخستووه‌ دووره‌ له‌ ئێران و حزبه‌ شیعه‌كان به‌ تایبه‌ت تاقمه‌كه‌ی موقته‌دا سه‌درو هادی عامری ژێر به‌ ژێر كار ئه‌كه‌ن و، له‌م رۆژانه‌ی دواییدا شاندی پارتی و یه‌كێتی و گۆران و كۆمه‌ڵ و یه‌كگرتوو چووه‌ به‌غدا و، له‌ گه‌ل عه‌لاوی كۆبوونه‌وه‌و عه‌لاوی ملهورانه‌و بێباك قسه‌ی كردووه‌و راشكاوانه‌ وتوویه‌تی من به‌ ئاره‌زووی خۆم خه‌ڵك بۆ وه‌زاره‌ته‌كان په‌یدا ئه‌كه‌م و، ئه‌گه‌ر ئێوه‌ رازی نین به‌ شێوازی كاره‌كه‌م ئه‌توانن ده‌نگ به‌ كابینه‌كه‌م نه‌ده‌ن و، دیاره‌ عه‌لاوی كابرایه‌كی له‌ خوێ باییه‌و بێشه‌رمانه‌ ، وه‌ك هه‌موو شۆڤه‌نیسته‌كانی عه‌ره‌ب و ئیسلام ئه‌یه‌وێت كورد بچوك پیشانبدات و سور ئه‌زانێت دووه‌مین نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌ عێراق.

حزبه‌ شیعه‌كان خاوه‌نی چه‌ك و مێلیشیان و عێراقیان گه‌یانده‌ ئه‌وپه‌ری گه‌نده‌ڵی و چرنووكیان خستووه‌ته‌ بیناقه‌قه‌ی خه‌ڵكه‌وه‌و له‌مرۆدا محه‌مه‌د عه‌لاوی هاتووه‌و روو له‌ شاندی كوردستان ئه‌كات وئه‌ڵێت : من خۆم وەزیرەکان دیاری ئه‌كه‌م و بەهیچ شێوەیەکیش قبوڵ نییە هیچ لایەن و کەسێک ده‌ستوه‌ردات لە دیاریکردنى وەزیرەکان و، من كابینه‌كه‌م رائه‌گه‌یه‌نم و ئه‌مه‌وێت “” شكۆو هه‌ێبه‌ت “” بۆ عێراق بگێرمه‌وه‌و منیش پێویستیم به‌یارمه‌تی ئێوه‌یه‌و، ئه‌گه‌ر یارمه‌تیش ناده‌ن ئه‌وا سێ كورسییه‌كه ‌هه‌تانه‌ به‌ به‌ تاڵی به‌حێبهێڵن و، كورسی چواره‌م خۆم ده‌ستنیشانی ئه‌كه‌ م و، سه‌ره‌رای ئه‌و هه‌لسوكه‌وته‌ی عه‌لاوی كورد بووه‌ به دووبه‌ش و، به‌شێكیان ده‌نگ به‌ كابینه‌كه‌ی عه‌لاوی ئه‌ده‌ن و، فراكسیۆنی كۆمه‌ڵی ئیسلامی ئه‌ڵێن ئێمه‌ ده‌نگ به‌ كابینه‌كه‌ی عه‌لاوی ئه‌ده‌ێن و، هیچ بەرهەڵستییەكمان نییە بەرانبەر بەكابینە وەزارییەكەی محەمەد تۆفیق عەلاوی سەرۆك وەزیری راسپێردراوو، بەشداریكردنی كۆمەڵی ئیسلامی و دەنگدان لەبەرژەوەندی كابینە سەربەخۆكەی عەلاوی لەكاتێكدایە كە هەریەك لە یەكێتیی نیشتیمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان رایانگەیاندووە ئەوان هیچ وەزیرێكی كورد لە كابینەكەی عەلاویدا قبووڵ ناكەن ئەگەر ئەو كەسە پشتیوانی هێزە كوردییەكانی هەرێمی لەگەڵ نەبێت و، ئاماژه‌ به‌وه‌شكراوه‌ پشتگوێخستنی کورد وەکو پێکھاتەیەکی سەرەکی لەپێکھاتەکانی عێراق کارێگەری نەرێنی ئه‌کاتە سەر دەستووری عێراق.

پێویسته‌ كورد ‌ یه‌ك هه‌ڵوێست بێت و، له‌ گه‌ڵ هه‌موو هێزه‌ سیاسییه‌كانی كوردستان وعێراق بۆ وه‌دیهێنانی ئامانج وخواستی خۆپیشانده‌ران هه‌موو پێكه‌وه‌ كار بكه‌ن له‌ پێناو ئاماده‌كاری بۆ هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته و دوورخستنه‌وه‌ی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌كی به‌ تایبه‌ت ئێران و توركیا.‌
محه‌مه‌د عه‌لاوی به‌ڵێنی داوه‌ پارێزكاری له‌ په‌رژه‌وه‌ندی ‌ حزبه‌ شیعه‌كانی سه‌ر به‌ ئێران بكات و، پێشوه‌خت هه‌ریه‌ك له‌ موقته‌دا سه‌درو هادی عامری پشكی خۆیان له‌ حكومه‌تی داهاتووی عێراق مسۆگه‌ر كردووه‌ به‌ڵام هه‌رچۆنێك تاوتۆێی عه‌لاوی بكرێت ، هه‌موو ئاماژه‌كان راستییه‌ك ده‌رئه‌خه‌ن سه‌ركه‌وتوو نابێت و ، عه‌لاوی له‌لایه‌ن حكومه‌ته گه‌نده‌ڵه‌كه‌ی نوری مالكی تاوانباره‌ به‌ دزی سامانی وه‌زاره‌تی گه‌یاندن و، بۆ ماوه‌یه‌ك خۆی شاردووه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی نه‌درێت به‌ دادگاو لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌ بۆچی هێزه‌ سیاسییه‌كان له‌م كاته‌دا ئه‌یانه‌وێت ئه‌م كابرایه‌‌‌ زیندوبكه‌نه‌وه‌و كاتێك وه‌زیری گه‌یاندن بوو له‌ حكومه‌ته‌كه‌ی مالكی خۆی له‌ حزب ئه‌ڵڵای لوبنانی نزیك كرده‌وه‌و به‌و هۆیه‌وه‌ چه‌ندین ملیۆن دۆلاری ده‌ستكه‌وت.
حزبه‌ شیعه‌كان به‌ خه‌یاڵی خۆیان محه‌مه‌د ته‌وفیق عه‌لاوی هانئه‌ده‌ن هێزه‌كانی ئه‌مریكاو هاوپه‌یمانان ده‌ر بكات و ، ئه‌مریكا پشتگیری له‌ عه‌لاوی ئه‌كات و، دوور نییه‌ پیاوی خۆیان بێت.

24/2/2005




ئیتر وای لێھات … نەوزاد بەندی

من دایکێ ئەناسم
ئەبێ ھەمووان بۆی بمرن و
بۆ کەس نامرێ ..
من دارێ ئەناسم
ئەبێ ھەمووان بەر و سێبەر بن بۆی و
بەر و سێبەر بۆ کەس ناگرێ..
من شارێ ئەناسم
کەس بە کەس نییە و
ھەر کەسەی بە میزاجی خۆی
ڕەوڕەوەی مێژوو لێ ئەخوڕێ ..
من مارێ ئەناسم ،
سەد ساڵە ڕۆڵی کەروێشک ئەبینێ و
لە گوڵ کاڵتری پێ ناڵێن
ھیچ کەسێ تێی ناخوڕێ ..
دڕندەی تر زۆر ئەناسم
کە لێرەدا ناوترێ ..




ئایا ساندەرز دەبێتە قازە رەشەكەی ئەمەریكا؟…عەلی مەحمود محەمەد

تیۆری قازی رەش ئەگەر بەتەمای بیت بۆت دەرچێت نەگبەتییەو دەبێت هەر چاوەڕوان بیت نەخوازەلا لە ئەمەریكاش, لێ ساندەرز بە ئیرادەوە جەنگ لە هەمبەر گەورەكان دەكات بۆ ئەوەی بگات بە قازی رەش, كە جیهانی دیلمۆن و یەكسانی لە ژێر پەڕو باڵەكەی خۆیان شاردۆتەوە.دوا راپرسی رۆژی چوارشەمە 19ی فیبریەوەری رۆژنامە بەناو بانگەكانی واشنتۆن پۆست و ئای بی سی نیوز دەریدەخەن , بیرنەر ساندەرز لە پێشەوەی كاندیدەكانی پارتی دیموكراتە بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار بە هێنانی 32% ی دەنگەكانی بەربژێرەكانی پارتەكەی, بایدن17%, بلمبۆرگ 14%و ئەلیزابیس وارین 11% و …..هاوكات ساندەرز بە 30% لە پێشی هەمووانەوەیە بۆ سەركەوتن بەسەر ترامپدا, بایدن 19%, بلمبۆرگ18% و ….. لە لایەكی ترەوە لە نوێترین راپرسی ناو دیموكراتەكاندا كە سی بی ئێس و ئێن پی ئاڕ ئەنجامیان داوە , ساندەرز بە هێنانی رێژەی 35% لە هەرێمی نیڤادا سەردەكەوێت, وە دووەم دەبێت لە هەرێمی كارولینا بە رێژەی 20% , وە 46%ی باڵی پێشكەوتنخوازی دیموكراتەكان دەنگی پێ دەدەن, ئەلیزابیس وارین 19%, هاوكات 41%ی پیاوان و 24%ی ژنان دەنگدەری ئەون, وە 54%ی گەنجانی كەمتر لە 45 ساڵ و 13%ی پیرەكان دەنگی پێ دەدەن, كەواتە ساندەرز نوێنەری داهاتوو وە گەنجانە, لەم هەلمەتەدا كڵپەی ژێر خۆڵەمێشەكە دانامركێتەوە.

سەرەكوتنی ساندەرز لە راپرسیەكان پێش كۆمارییەكان دیموكراتەكان بە تایبەتیش باڵی ۆڵستریتی ناو دیموكراتەكان پێیان هەزم ناكرێت , بۆیە بە پەلە بلۆمبۆرگی جولەكەی خاوەند 68,9 ملیار دۆلاریان هێنایە پێشەوە بۆ ئەوەی بیكەنە لەمپەرێكی بەهێز لەبەردەم دەرچوونی , دوو جوو بە دو جیهان بینی و دیدی جیاوە لە مەیدانن, ئەوان پێیان وایە سەرمایەی بلۆمبۆرگ كە 23 جار زیاترە لە ترامپ, سەركەوتنیان بۆ دەگەڕێنێتەوە, سەركەوتنیان دەكات بە دوو, هەم ساندەرزی چەپگەرایان لە كۆڵ دەكاتەوە, هەمیش ترامپ و كۆشكی سپیان بۆ دەگەرێنێتەوە.موئەسەسەی سیاسی دیموكراتەكان و سەرمایەداران و باڵی راستی دیموكراتەكان بەهەموو هێزیانەوە بەرەو روی ساندەرز بونەتەوە, ئەویش پەیگیرانە بێ سڵەمینەوە لە جەنگە سیاسییەكەی بەردەوامە, سەركردەكان دیموكرات دەرچونەوەی ترامپ بە باشتر دەزانن لە كاندیدكردنی ساندەرز بەهۆی ترسیانەوە لە وشەی سۆسیالزم, تەنانەت دەزگای ئەیباكی جولەكەش دژ ی وەستانەوە بەهۆی هەڵوێستەكانیەوە سەبارەت بە چارەسەری دۆزی فەڵەستین و ئیسرائیل .

وێرای ئەوەی خۆی جووەو لە كێڵگە بە كۆمەڵەكانی جوشدا گەورە بووە, ساندەرز موعجبی بیوجین فیكتۆر دیبسە, چالاكوانی كرێكاری و هەڵسوڕاوی بەرجەستەی سۆسیالستی سەرەتاكانی سەدەی بیستی ئەمەریكایە, كە لە ساڵی 1912 زیاتر لە 6%ی دەنگەكانی ئەمەریكای هێنایەوە, بانگەوازی روخانی سەرمایەداری و دامەزراندنی كۆمەڵگای سۆسیالستی دەكرد, تەكانی گەورەی بە بیری سۆسیالستی لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا دا, ئێستا ساندەرزیش بە تەمەنی 78 ساڵانەی گەنجانەوە ئەمسەرو ئەوسەری ئەمەریكا دەكات, وێڕای زۆری نەیارەكانی , بەڵام بە ورەو توانایەكی گەنجانەوە برەو بە هەڵمەتەكەی دەدات, پارە لە دەوڵەمەندەكان وەرناگرێت بۆ بانگەشە, بەڵكە دەیەوێت بە یاسا بەخششەكان رێك بخات و كۆتایی بە كورسی كڕین بهێنێت, ناوەندی كۆمەكەكانی 15 دۆلارن.

مایكل كازین مێژوو نوس و مامۆستای زانكۆی جۆرج تاون لە نیورۆك تایمز نووسی ساندەرز لەكاتی دۆڕانیشیدا هەر براوەیە, چونكە بەرنامەی خۆی كردە بەرنامەی هەڵبژاردن , سۆسیالزمی كردە دیاردە, ئۆكسایۆ كۆرتیز ئەندامی كۆنگرێس لەسەر پارتی سۆسیالست دیموكراتی ئەمەریكادەڵێت : گرنگیم بە سیاسەت نادا, لە دوكانێك كارم دەكرد, ساندەرز هێنامیە ناو سیاسەتەوە, دوای كاندیدكردنی بیرنی ساندەرز , پارتی سۆسیالست دیموكراتی ئەمەریكا ژمارەی ئەندامانی لە 6 هەزارەوە گەیشتە 56794 ئەندام ناوەندی تەمەن لە 60 ساڵەوە دابەزی بۆ 33 ساڵ , ئۆكسایۆش ئێستا دوای ترامپ دووەم ئەستێرەی سیاسەتە لە ئەمەریكا , لە هەڵبژاردنی پێشوو ساندەرز 13 ملیۆن دەنگی هێنایەوە.

وێڕای باڵی نەرێتی دیموكراتەكانی نزیك لە ۆڵ ستریت كە توانای خۆیان یەكخستووە دژ بە ساندەرز , راگەیاندنەكانیش شەڕی مان و نەمانی لە گەڵ دەكەن, كە زۆرینەیان لە لایەن ملیاردێرە ئۆلیگارشیەكانەوە كڕدراون, ساندەرز كەناڵەكانی راگەیاندن بە ئامرازی هەڵخەڵەتێنەر بە دەست سەرمایەدارانەوە دەزانێت.

ژماردنە ئابڕوبەرەكەی هەڵبژاردنە ناوخۆییەكەی دیموكراتەكان لە ئەیەوا كە بەرپرسی حیزبی دیموكرات بووە قوربانی و دەستی كێشایەوە, كۆمپانیای شادوز كە ئەركی ژماردنەكەی لە ئەستۆ بوو , متمانەی نەهێشت , دەریخست لە پشت هەڵبژاردنەكانەوە, فێڵ و گزی و سات و سەودا هەیە, حیزب دەبێت لە بەرامبەر كاندیدەكانی بێلایەن بێت, كەچی وا نییە.

لە هەڵبژاردنی ساڵی 2016 ەشدا , ساندەرز دور خرایەوە, دوبارەی سیناریۆكەیە ئەمەی لە ئەیەوا بینیمان, ئەمەریكا تژییە لەم نموونانە, لە ساڵی 2000لە فلۆریدا جێب بۆش حاكم بوو, دەنگەكانی ئال گۆری سوتاند لە بەرژەوەندی بۆش, تا سەری خست, لە ساڵی 2004 یش بۆش بەرامبەر كێری وایكردەوە, تەنها بەرامبەر ساندەرز وا نییە, لە فیلادلفیا بەرپرسی حیزبی دیموكرات بوب رادی هەڕەشەی كرد لە ئەندامانی پارتەكەی كە دەنگیان بە كاندیدێكی پارتی خێزانی كرێكاران ” wfp, 52748 ئەندام ” بەناوی برۆكس داوە لە هەمبەر كاندیدی كۆمارەكان, بۆ یەكەمجار لە مێژووی شارەكەدا سەركەوت بۆ ئەنجومەنی شارەكە, لە كاتێكدا پارتی خێزانی كرێكاران كار بۆ سەر خستنی لیستی ئەلیسا بیس وارن و پارتی دیموكرات دەكەن.

ساندەرزو گەنجاندەزگای شیج بە هاوكاری دەزگای كولیج بولس لە راپرسییەكدا رایگەیاند نیوەی قوتابیانی زانكۆی ئەمەریكی پشتیوانی بیرنی ساندەرز دەكەن بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەمەریكا, ئەلیزابیس وارین كە پێشكەوتنخوازێكی دیكەی كاندیدەكانە پشتیوانی دووەمی هەیە بە رێژەی 18% و ئەندرۆ یانغ ” أندرو یانغ كە داوای موچەی بنەڕەتی 1000 دۆلار بۆ هەمووان دەكردو دروشمی “نە چەپ, نە ڕاست, بۆ پێشەوە” ی هەڵبژاردبوو 10% ی پشتیوانی گەنجانی هەبوو, دواتر پاشەكشەی كرد , و…….. بۆنی براون بەرپرسی بەشی لێكۆڵینەوە لە دەزگای شیج رایگەیاند دوو كێشە بنچینەیین بۆ قوتابیانی زانكۆ ژینگەو نا یەكسانی داهات, لەسەر ئەم بنچینەیە دەنگ دەدەن, ئەم داواكارییانەش لە بەرنامەی ساندەرزدا هەن.هاوكات بە پێی راپرسیەكان ساندەرز لەناو گەنجان و كرێكاران لە پێشەوەی هەموواندا بوو لە نیو هامبشیر, گەنجان بە رێژەی 51% دەنگیان پێ داوە.

كورسی سەرۆكایەتی و شەڕی ئۆلگارشییەكان

تا 3ی فیبریوەری ئەمساڵ بانگەشەی هەڵبژاردنی كورسی سەرۆك كۆماری 2,18 ملیار دۆلار لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەی خەرجكراوە, شەڕە قورسەكە هێشتا زۆری ماوە, سێ ئۆلیگارشی زەبلاح لە شەڕەكەدان ئەوانیش بلۆمبۆرگ 386 ملیۆن دۆلاری خەرجكردوە, تۆم ستایەر 199,99 ملیۆن دۆلار, ترامپ 232 ملیۆن دۆلار.
بانگەشەی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری لە ساڵی 2016 بڕی 6,51 ملیار دۆلار تێچووی بووە,لە ساڵی 2012 ەدا بڕی 6,29 ملیار دۆلارو لە ساڵی 2008 بڕی 5,29 ملیار دۆلار تێچوی بانگەشەی هڵبژاردنەكان بووە, بەم پێییە ساڵ لە دوای ساڵ نرخی كورسییەكە لە بەرز بونەوەدایە.
ساندەرز دەیەوێت شۆڕشێكی سیاسی دژ بەم دیاردەی كورسی كڕینە ئەنجام بدات, بە تایبەت لە پرۆسەی سیاسی و لەناویشیاندا دەنگدن و كڕینی كورسی سەرۆكایەتی لە لایەن ملیاردێرەكانەوە, دەیەوێت دەسەڵات بگەڕێتەوە بۆ زۆرینەی خەڵك كە بێ سەرمایەن .
پیًشتر بلۆمبۆرگ لە نێوان ساڵانی 2002 بۆ 2013 , زیاتر لە 270 ملیۆن دۆلاری خەرج كرد بۆ كڕینی پۆستی پارێزگاری شاری مەزنی نیۆیۆرك , ئێستا دەیەوێت هەمان پرۆسە دوبارە بكاتەوە بۆ كڕینی كۆشكی سپی, بەمەش ململانێی سیاسی لە ململانێی بەرنامەو جیهان بینییەكانەوە دەبێتە ململانێی كڕینی كورسی سەرۆك كۆماری.

ساندەرز دەڵێت سامانی بلۆمبۆرگ هاوتایە بە سامانی 125 ملیۆن ئەمەریكی هەژار , ئەمەش لە بنەڕەتەوە كارێكی نا ئەخلاقی گەورەیە, رەخنەی لە هەڵوێستەكانی بلۆمبۆرگ سەبارەت بە لانی كەمی كرێ , ئاسایش بە تایبەت بەرامبەر بە رەش پێستەكان, باج لەسەر دەوڵەمەندەكان و رێكخستنی ۆڵ ستریت گرت.بلمبۆرگ تا ئێستا زیاتر لە 300 ملیۆن دۆلاری تەنها لە پڕۆپاگەندەی تەلەفزیۆنی خەرج كردووە, رۆژانە ملیۆنێك دۆلار لە ریكلامی فەیسبووك خەرج دەكات, 40 ملیۆن دۆلاری تەنها بۆ هەڵبژاردنی 3ی مەی سێشەمەی گەورە تەرخان كردووە, كە هاوتا لە 14 هەرێم هەڵبژاردن بەڕێوە دەچێت, 40 ملیۆن دۆلاری بۆ هەڵبژاردنی كالیفۆرنیاو 33 ملیۆن تكساس, ….. تەرخانكردووە , وەك رایگەیاند ئەركی تەنها ئەوەیە رێگری بكات لە دەرچوونی ساندەرز, بە پشت بەستن بە باڵی راستی دیموكراتەكان.بلمبۆرگ تاوانبارە بە رەگەزپەرستی, مامەڵەی خراپ لە گەڵ ژنان, خۆ دزینەوە لە باج…., هەرچەندە دەڵێت دوای سەركەوتن كۆمپانیا راگەیاندنەكەم دەفرۆشم بۆ ئەوەی بەرژەوەندییەكان لێكنەدەن وەك ئێستای ترامپ.

ساندەرزو سۆسیالزم

ئەنجومەنی راوێژكارانی ئابووری ئەمەریكا, بیرنەر ساندەرزی لە پاڵ ماركس و لینین و ماو ریز كرد, ترێِ ریجان لە فۆكس نیوز هێرشی توندی كردە سەر وڵاتی دانمارك و بە وڵاتی ناشرینی سۆسیالستی ناوی برد, ماوەیەكە بەهۆی ساندەرزەوە بێ گوێدانە ئەوەی لە وڵاتانی ئەسكەندەنافی بەتایبەتیش دانمارك و فینلەند, راست لەسەر حوكمن یان چەپ, بەهۆی سیاسەتی پەروەردەو تەندروستی و ژینگەییەكەیانەوە, لە لایەن باڵی راستی ئەنتی سۆسیالستی كۆمارییەكانەوە هێرش دەكرێتە سەریان.

ساندەرز دەیەوێت هەندێ ریفۆرم بكات وەك هاوپەیمانە ئەوروپیەكانی ناتۆ لە ئەوروپا, نەك سەرمایەداری بڕوخێنێت,نە سۆسیالزمەكەی ساندەرزو نە ئەوەی دانمارك و سوید, نە ئەوەی فۆكۆیاماش كە بە پێویستی دەزانێت بۆ ئێستای مرۆڤایەتی دوای واز هێنانی لە تیۆری كۆتایی مێژووەكەی, لە كۆتاییدا چارەسەری ریشەیی كێِشەكانی سستەمی سەرمایەداری ناكەن, ئەم سۆسیالیزمە موڵكداریەتی تایبەتی هەڵناوشێنێتەوەو حكومەتی كرێكاریش دانامەزرێنێت, بگرە هەر سەرمایەداری بە كەمێك ویژدان و مكیاجەوە لەسەر تەختی دەسەڵات دەهێڵێتەوە.

كەسێك داوای كرێ زیاتر و هاوكاری و پشتیوانی بكات بە سۆسیالستی دەدەنە قەڵەم,ئێستا زۆر لە ئەمەریكیەكان بە پۆزەتیف سەیری سۆسیالزم دكەن, سۆسیالزم كرێی زیاتر و بیمەی تەندروستی و بێكاری و خوێندن بە خۆڕایی و …. بێت , بەخێر بێت.
لە راپرسییەكی پەیمانگای كول ئاپ دا 65%ی دەنگدەران بۆچونی پۆزەتیفیان لەسەر سۆسیالزم هەیە, ساندەرز دەڵێت ئەوان دەتان ترسێنن بە سۆسیالزم لە راستیدا خۆیان سۆسیالستخوازی كۆمپانیاكانن, بەڵام ئێمە سۆسیالستی زۆرینەین, بانگەشەی ساندەرز وایكردووە لە دەوڵەتێكی سەركەوتكەری نەرێتخوازی توندی بیری سۆسیالستی وەك ئەمەریكا, وایكردووە لە هەموو كات زیاتر گفتوگۆ بكرێت لەسەر وشەی سۆسیالزم.

هەرچەندە ساندەرزپێشەنگ بوو لە بزووتنەوەی 15 دۆلار بۆ كاژێرێك كارو پشتیوانی داخوازەكانی مامۆستایان , لێ یەكێتی مامۆستایانی شیكاگۆ , بە كەمترین لە نیوەی دەنگەكان رەتی كردەوە پشتیوانی بانگەشەی ساندەرز بكەن, 136 دژ , 121 لە گەڵ و 28 بێلایەن , بەهۆی هەڵوێستی ئۆپۆرتۆنستیانەی سەركردەكانییەوە, لێ یەكێتی كرێكرانی پۆست, پەرستیارانی یەكگرتوی نیشتمان, كرێكارانی كارەبا, ساندیكی كرێكارانی لۆس ئەنجلس و ……پشتیوانی هەڵمەتەكەین , وێڕای زۆرینەی پارتە چەپ و ماركسییەكانی ئەمەریكا لە نێویاندا پارتی سۆسیالست دیموكرات و حیزبی شیوعی.ئەم بزاوتە جێگای رێزو پشتیوانی و گرنگە بۆ بزاوتی سۆسیالستی جیهانی, ئەوەی جیمی كۆربین و بیرنی ساندەرز كردیان لە دوو وڵاتی نەرێت پارێزدا, گرنگی مێژووی خۆی هەبوو, بە دەرنەچونیشیان خزمەتی گەورەیان بە بزووتنەوەی سۆسیالستی كردو جێی خۆیەتی پەندو ئەزموون لە تاقیكردنەوەكانیان وەربگرترێت, بەكارهێنانی پارتی سەرمایەداری بۆ ئامانجی سۆسیالستی.بەڵام تاكە رێگا سۆسیالزمەكەی كارل ماركسە لە سەردەمی ئێستادا بۆ جێگرتنەوەی سستەمی سەرمایەداری كە رۆژ لە دوای رۆژ وەحشیگەراییەكەی لە بواری نایەكسانی, جەنگ و وێرانكردنی ژینگە.. دەردەكەوێت, سۆسیالزمێك بە تامی مرۆڤایەتی بۆ سەردەمی پیشەسازی زیرەك و شۆڕشی چواری پیشەسازی و لە دایك بوونی بریكاریا.




ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ نیگاری كاریكاتێریدا … به‌شی (2) … هه‌ندرێن خۆشناو

به‌م شێوه‌یه‌ش بوونی كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا جێبه‌جێكردنی چه‌ند ئامانجێكی دیاریكراوی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت، به‌ به‌كارهێنانی چه‌ند ئامرازێكی دیاریكراو، له‌وانه‌ ئامرازی ده‌ربڕینی ئه‌ده‌بی(توانج یان هه‌ندێك جار ده‌قێكی ئه‌ده‌بی درێژ)، ئه‌مه‌ش هیچ له‌ گرنگی نیگاری كاریكاتێری كه‌م ناكاته‌وه‌، ده‌قی گالته‌جاڕیش پێویستی به‌ به‌هره‌ و كارزانی كه‌متر نیه‌ له‌ به‌هره‌ و كارزانی پێویست له‌ نیگارێكی شێوه‌كاری گاڵته‌جاڕیدا، كه‌واته‌ سه‌ركه‌وتنی نیگاری كاریكاتێری یان دابه‌زینی ئاسته‌كه‌ی، په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ بوونی یان نه‌بوونی توانج یان ده‌قێكی ئه‌ده‌بی تێیدا، به‌ڵكو زۆرێك له‌و كاریكاتێرانه‌ی‌ كه‌ به‌تاڵن له‌ هه‌ر توانج و ده‌قێك، كه‌چی سه‌ركه‌وتووش نین، چونكه‌ ناگه‌نه‌ ئاستی پێویست له‌ گاڵته‌جاڕیدا، به‌ده‌نگه‌وه‌چوونێكی گاڵته‌جاڕ یان كۆمیدیایی له‌لایه‌ن بینه‌ره‌وه‌ به‌ده‌ست ناهێنن، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ كارزانیه‌كی شێوه‌كاری به‌رزیشه‌وه‌ جێبه‌جێكرابن، بنه‌ڕه‌ته‌كه‌ له‌ كاریكاتێردا گاڵته‌جاڕییه‌، ئه‌گه‌ر گاڵته‌جاڕیش وونبوو كاریكاتێریش وون ده‌بێت، ئه‌مه‌ش به‌هه‌مان شێوه‌ له‌سه‌ر ده‌قی ئه‌ده‌بیش له‌ كاریكاتێردا جێبه‌جێده‌كرێت، ئه‌گه‌ر بوونی هه‌بوو، كاتێك هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست بیروڕای وابوو كه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی به‌ده‌نگه‌وه‌چوونی خه‌ڵكی، پێویستی به‌ ده‌قی ئه‌ده‌بیه‌ له‌ كاریكاتێره‌كه‌دا، ئه‌مه‌ش كه‌موكوڕی نیه‌، به‌ڵكو كارزانیه‌ له‌ دوو جۆر له‌ هونه‌ره‌ گاڵته‌جاڕییه‌كاندا، گاڵته‌جاڕی شێوه‌كاری و گاڵته‌جاڕی ئه‌ده‌بی، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاریكاتێریست ده‌قی گونجاو و داواكراو و سه‌ركه‌وتوو هه‌ڵبژێرێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م ده‌قه‌ ته‌نیا تێئاخنین بێت یان شیكردنه‌وه‌ی وێنه‌كه‌ بێت، ئه‌وا به‌ دڵنیاییه‌وه‌ گۆچانه‌، و ئه‌و گۆچانه‌ش ئه‌ركی داواكراوی خۆی جێبه‌جێ ناكات.

سه‌باره‌ت به‌ تاوانباركردنه‌ گشتیه‌كه‌ و دیدگا لووت به‌رزییه‌كه‌ش به‌رانبه‌ر به‌ ئه‌ده‌بی گاڵته‌جاڕ، پێمان وایه‌ ڕاست نیه‌، چونكه‌ هه‌موو هونه‌ره‌كان كاریگه‌ریان له‌سه‌ر یه‌ك هه‌یه‌، هه‌روه‌ك چۆن ئه‌ده‌بی گاڵته‌جاڕ هونه‌ری شێوه‌كاری به‌كارهێنا، هونه‌ری شێوه‌كاری گاڵته‌جاڕیش پێویست بوو ئه‌ده‌ب به‌كاربهێنێت. ئایا ده‌توانرێت بگوترێت نیگاره‌ گاڵته‌جاره‌كانی هاوپێچ، داره‌شه‌قه‌ی كاره ئه‌ده‌بیه‌‌كانی (سێرڤانتس) و (گوگۆل) و (دانتێ) و (به‌لزاك) و ئه‌وانی تر بوون؟ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ نه‌خێر.

به‌ڵكو كاره‌كانی ئه‌و ئه‌دیبانه‌ پاڵنه‌رێك بوون بۆ هونه‌ری كاریكاتێر خۆی، و به‌بێ نیگاره‌ هاوپێچه‌كانیش ده‌گه‌یشتنه‌ جه‌ماوه‌ر، به‌ڵام ئه‌و نیگارانه‌یان به‌كارهێنا بۆ كاریگه‌رتركردنی زیاتری ناوه‌ڕۆكه‌ كۆمیدیاییه‌كه‌یان، هه‌مان قسه‌ش له‌سه‌ر كاریكاتێر جێبه‌جێ ده‌كرێت. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و نیگاره‌ كاریكاتێریه‌ی كه‌ واز له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی دێنێت، لێهاتوویه‌كی به‌رزه‌ و له‌ به‌ری پێشه‌وه‌یه‌ له‌ نێو نیگاره‌ كاریكاتێریه‌كانی تردا، چونكه‌ بێجگه‌ له‌ پشت به‌ستنی به‌ تاكه‌ ئامرازێكی ڕاده‌ربڕ، ئه‌ویش شێوه‌كارییه‌، له‌ هه‌مان كاتدا خاوه‌ن جه‌ماوه‌رییه‌كی فراوانتره‌، كه‌ ده‌توانێت بگاته‌ زۆرترین چین و توێژه‌كانی خه‌ڵك به‌ جیاوازی زمانه‌كانیانه‌وه‌، ده‌رئه‌نجام جیهانیه‌، ئه‌گه‌ر ملكه‌چی چه‌ندین ره‌چاوكردنی تر بوو، وه‌كو پێكهاته‌ی ده‌روونی گشتی لای هه‌موو خه‌ڵك، و پشت نه‌به‌ستنی به‌ خه‌سڵه‌ته‌ كولتوورییه‌ نا تێگه‌یشتووه‌كان لای خه‌ڵكانی تره‌وه‌، ئه‌گه‌ر نه‌گه‌یشته‌ پله‌ی جیهانیش، ئه‌وا له‌ هه‌موو نێوه‌ند و چینه‌كانی خه‌ڵكی یه‌ك وڵاتدا تێیده‌گه‌ن، و توانای گه‌یشتنی هه‌یه‌ ته‌نانه‌ت به‌ توێژه‌ نه‌خوێنده‌واره‌كانیش.

كاتێك به‌رگری له‌بوونی ده‌قی ئه‌ده‌بی ده‌كه‌ین له‌ نیگاری كاریكاتێریدا، مانای هێرشكردنمان بۆ سه‌ر كاریكاتێری خاڵی له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی نیه‌، مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جیاوازیان نیه‌، ئه‌گه‌ر ده‌قێكی خاوه‌ن بونیاتێكی گاڵته‌جاڕی پوخت بوو، له‌لایه‌نی كاریگه‌رییه‌وه‌ش‌ نه‌ك له‌لایه‌نی بێ ده‌سه‌ڵاتی شاره‌زایانه‌ جێبه‌جێكرابوو، ئه‌مه‌ش خوێنه‌ر ده‌توانێت دیاری بكات به‌بێ كۆششێكی تایبه‌ت، ده‌نا ده‌قی ئه‌ده‌بی لاواز نابێته‌ گۆچانێك، كاریكاتێره‌كه‌ خۆی له‌سه‌ردا ڕاگرێت، به‌ڵكو ده‌بێته‌ بارگرانیه‌ك له‌سه‌ر پشتی كاریكاتێره‌كه‌.

رۆشنكاری سه‌باره‌ت به‌ كاریكاتێری هاوپێچ:
كاریكاتێری برسێتی له‌ كاتی شه‌ڕی ناوخۆی ئه‌مریكادا، ده‌زگایه‌گی خێرخوازی یارمه‌تی به‌سه‌ر كرێكاره‌ بێكاره‌كان دابه‌ش ده‌كات، یه‌كێك له‌ كاره‌كانی جۆن تێنیل 1862.




وانه‌ی هونه‌ر بێ مامۆستای هونه‌ر! … سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی

ئه‌گه‌رچی، وانه‌ی هونه‌ر وه‌ك هه‌ر بابه‌تێكی دیكه‌ی خوێندن، له‌ خشته‌ی وانه‌كانی هه‌فته‌دا هه‌یه‌، له‌ بازنه‌ی یه‌كه‌م له‌ هه‌فته‌یه‌ك دوو وانه‌ و له‌ بازنه‌ی دووه‌م، ده‌بێ هه‌فته‌ی وانه‌یه‌ك بخوێنرێت، وه‌لێ له‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری قوتابخانه‌كانی ئێمه‌دا، ئه‌و وانه‌یه‌، به‌ وانه‌یه‌كی لاوه‌كی داده‌نرێت و په‌راوێز ده‌خرێت. یان وانه‌كه‌ ناخوێنرێت، یاخود به‌شه‌ وانه‌ی بابه‌تی هونه‌ر، به‌ بابه‌تی تر پڕده‌كرێته‌وه‌.

بێگومان هۆكار زۆرن بۆ پشت گوێخستنی وانه‌ی هونه‌ر له‌ قوتابخانه‌كان، كه‌ ڕه‌نگه‌ ده‌رفه‌ت نه‌بێت لێره‌دا باسی هه‌موویان بكه‌ین. وه‌لێ یه‌كێك له‌ هۆكاره‌ دیاره‌كانی بایه‌خ نه‌دان به‌ وانه‌ی هونه‌ر، بۆ نه‌بوونی مامۆستای پسپۆڕی هونه‌ر له‌ قوتابخانه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. چونكه‌ نابێ ئه‌وه‌مان بیربچێت، كه‌ هونه‌ر پسپۆڕایه‌تی و تایبتمه‌ندییه‌. وه‌ك چۆن هه‌موو مامۆستایه‌ك ناتوانێت به‌ نموونه‌ وانه‌ی ئینگلیزی بڵێته‌وه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ش، مامۆستا ناتوانێت وانه‌ی هونه‌ر به‌ قوتابییان بڵێت و فێری وێنه‌ كێشان و هونه‌ره‌كانی دیكه‌یان بكات، ئه‌گه‌ر پسپۆڕییه‌كه‌ی ئه‌و بواره‌ نه‌بێت.ئه‌گه‌رچی، قوتابی به‌هره‌مه‌ند، لێهاتوو له‌ ڕووی هونه‌رییه‌ وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی خۆرسك بوونییان هه‌یه‌، وه‌لێ ئه‌گه‌ر ئه‌و په‌هره‌ و توانا خۆرسكییانه‌ په‌روه‌رده‌ نه‌كرێن، بێگومان سه‌ره‌نجام ده‌پووكێنه‌وه‌.بۆیه‌ ئێمه‌ پێویستیمان به‌وه‌یه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی دیكه‌ گرنگی به‌ وانه‌ی هونه‌ر بده‌ین. شێوه‌یه‌ك كه‌ ڕێگه‌ و میتۆدێكی ئاسان له‌ خۆ بگرێت.

بۆ ئه‌وه‌ی مامۆستا بتوانێت ئه‌گه‌ر پسپۆڕییه‌كه‌شی هونه‌ر نه‌بێت، زانیارییه‌ك بداته‌ قوتابییان.لێره‌وه‌ش ده‌بێت میتۆدێكی ئاسان و ساكار هه‌بێت، تاكو له‌گه‌ڵ هزرو تێگه‌یشتنی قوتابییانی پۆلی یه‌كه‌می بنه‌ڕه‌تی و قۆناغه‌كانی دواتر بگونجێت. نه‌ك میتۆدێك بخرێته‌ به‌رده‌ست مامۆستا،كه‌ چه‌ندین بابه‌ت و زانیاریی وردو ئاڵۆزی تێدابێت و نه‌توانرێت بگه‌ینرێته‌ قوتابییان و خوێندكاران.
له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌، كتێبی(په‌روه‌رده‌ی هونه‌رپۆلی یه‌كه‌می بنه‌ڕه‌تی) كه‌ وه‌ك ڕێبه‌رێك بۆ مامۆستایان داندراوه‌، میتۆدێكه‌، بابه‌تی قوڕس و ئاڵۆزی تێدایه‌ كه‌ ئه‌سته‌مه‌ قوتابی و خوێندكارانی پۆلی یه‌ك بتوانن سوودی لێببینن. ئه‌م كتێبه‌ كه‌(مخه‌لیل عه‌لی عه‌بدوڵا) ئاماده‌ی كردووه‌، وه‌ك ڕێبه‌رێكه‌ تاكو مامۆستا بتوانێت له‌ پۆلی یه‌كه‌می بنه‌ڕه‌تی، بیكاته‌ نه‌خشه‌ ڕێگایه‌ك و به‌ هۆیه‌وه‌ وانه‌ی هونه‌ر به‌ قوتابییان بڵێته‌وه‌.ڕه‌نگه‌ ئاماده‌كاری كتێبه‌كه‌، بیری چووبێت كه‌ به‌ هه‌زاران قوتابخانه‌ی ئێمه‌، مامۆستای پسپۆڕی هونه‌رییان نییه‌. ئیدی چۆن ده‌توانن به‌و میتۆده‌ زانستی و هه‌مه‌لایه‌نه‌ هونه‌ر بڵێنه‌وه‌.

له‌و كتێبه‌دا، چه‌ندین چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌ باسكراون، كه‌ تێگه‌یشتنیان بۆ قوتابی قۆناغی یه‌كه‌می بنه‌ڕه‌تی قوڕسه‌.ته‌نانه‌ت بۆ خودی مامۆستایه‌كیش ئه‌گه‌ر پسپۆڕییه‌كه‌ی هونه‌ر نه‌بێت هه‌ر قوڕسه‌. بۆنموونه‌:بابه‌ته‌كانی(پێكه‌رڕه‌سه‌نایه‌تینه‌رمكێشیجوانناسی ده‌ربڕینخوازی هێلكاری ئازادمۆنۆتایپكاری ده‌ستیكۆلاژداوكاریهه‌ویركاریڕیساكلینئستاتیكاگرووپكاری_تایبتمه‌ندی)ئه‌مانه‌ و چه‌ندین چه‌مكی تر.

ئاخۆ مامۆستایه‌ك ئه‌گه‌ر پسپۆڕییه‌كه‌ی هونه‌ر نه‌بێت، ده‌توانێت ئه‌و بابه‌تانه‌ بڵێته‌وه‌؟ مامۆستا چۆن و به‌چ شێوه‌یه‌ك چه‌مكی(ئستاتیكا)و(ده‌ربڕینخوازی)به‌ نموونه‌ بۆ قوتابییان شیبكاته‌وه‌. له‌كاتێكدا، هونه‌رمه‌ندێك دوای ساڵانێكی زۆرله‌ كاری هونه‌ری، ئه‌وكات به‌ره‌ و هونه‌ری ده‌ربڕینخوازی ده‌چێت. ئه‌م كتێبه‌، كه‌ وه‌ك ڕێبه‌رێك بۆ مامۆستای هونه‌ر داندراوه‌، كتێبێكی ئاڵۆزه‌، ناتوانرێت به‌ پێی ناوه‌ڕۆكی ئه‌و ڕێبه‌ره‌، هونه‌ر به‌ قوتابییان بگوترێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر مامۆستا ده‌رچووی نێوه‌ندێكی هونه‌ری و پسپۆڕی هونه‌رنه‌بێت.
قوتابی پۆلی یه‌كه‌می بنه‌ڕه‌تی، نه‌ك هه‌ر له‌ مانای ئه‌و وشانه‌ ناگات، بگره‌ نازانێ هونه‌ر یانی چی. من خۆم وانه‌ی هونه‌ر ده‌ڵێمه‌وه‌، ئه‌گه‌رچی پسپۆڕییه‌كه‌شم كوردییه‌. هه‌ركاتێك باسی هونه‌ر ده‌كه‌م، قوتابییه‌كان یه‌كڕاست( قه‌ڵه‌م ڕه‌نگ و تێنووسی وێنه‌كردن) ده‌رده‌هێنن. واتا لای ئه‌وان، هونه‌ر ته‌نها به‌ مانای دروستكردنی وێنه‌.

بگره‌ هه‌ندێكییان ڕه‌نگه‌كانیش ناناسن و پێیه‌وه‌ ئاشنا نین وه‌ك(ئه‌رخه‌وانی و سلڤه‌روجه‌رگی) وته‌نانه‌ت سه‌وزو شینی كاڵیش.ئیدی نازانم، مامۆستا چۆن ده‌توانێت به‌و ڕێبه‌ره‌ وانه‌ بۆ قوتابییان بڵێته‌وه‌؟.بۆیه‌ پێشنیار ده‌كه‌م، له‌ بازنه‌ی یه‌كه‌می بنه‌ڕه‌تی، وانه‌ی هونه‌ر، ته‌نها ناسینی ڕه‌نگه‌كان ودروستكردنی چه‌ند وێنه‌یه‌كی ساده‌و ئاسایی بێت، دواتر ورده‌ ورده‌و له‌ قۆناغه‌كانی دیكه‌، قوتابییان فێری ئه‌و چه‌مكانه‌ بكرێن.

زۆربه‌ی قوتابخانه‌كانی ئێمه‌، مامۆستای هونه‌ریان نییه‌، بۆیه‌ ده‌بێت ڕێبه‌رێك بۆ چۆنیه‌تی وتنه‌وه‌ی وانه‌ی هونه‌ر له‌ قوتابخانه‌كان دابنرێت، كه‌ له‌گه‌ڵ ئاستی زانیاریی وتوانای تیۆریی و پراكتیكی مامۆستایان بگونجێت. نه‌ك میتۆدێك دابنرێت، باسی هونه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی مه‌عریفی و ئه‌كادیمی و پسپۆڕی بكات. كه‌ ته‌نها ده‌رچووانی به‌شی هونه‌ر له‌ كۆلیژو په‌یمانگاكان، بزانن مه‌به‌ست له‌ ناوه‌ڕۆكی بابه‌ته‌كان چییه‌. هیوادارم،هونه‌رمه‌ندان و مامۆستایانی پسپۆڕی هونه‌ر، له‌ دانانی هه‌ر كتێبێكی خوێندنی وانه‌ی هونه‌ر، واقیعی په‌روه‌رده‌یی و كۆمه‌ڵایه‌تی و تواناو لێهاتوویی مامۆستایانیان له‌ به‌رچاوبێت. نه‌ك له‌ ڕوانگه‌ی خۆیانه‌وه‌ كه‌ هه‌موو شتێك له‌ باره‌ی هونه‌ره‌وه‌ ده‌زانن، كتێب بۆ مامۆستایان و قوتابییان دابنێن!!.

*ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ڕۆژنامه‌ی(هه‌ولێر)ژماره‌(3255)له‌ 2/2/2020بڵاوكراوه‌ته‌وه‌..




تیرۆرکردنی سەرکردەی سۆسیالیست ئەحمەد فەقێ ڕەش چۆن و لەبەرچی؟ … شاخەوان شۆڕش

بەپێی پلانێکی داڕێژراو لەژێر چەتری ئێران و پارتیدا دوو پێشمەرگەی پارتی ئازاد عەریف شێخە و حوسێن ڕەسول سەرکردەی حزبی سۆسیالیست ئەحمەد فەقێ رەش لە شاری شنۆ لە ڕێککەوتی ٢٦/١١/١٩٨٥ دا تیرۆر دەکەن. لە وتارەکەدا وردەکاری زیاتری ئەوسا و هۆکاری تیرۆرکردنەکە بخوێنەوە.
بەداخەوە باشوری کوردستان ئەو بەشەی کوردستانە کە تووشی ده‌رز و شەقبوونی سیاسی بووە، لەزووەوە و بەتایبەتی لە شەستەکانی سەدەی رابردووەوە خۆفرۆشی و نۆکەری و بێگانەپەرستی لەنێو پارتە رامیاریەکاندا گەرای کردووە، حزبەکان‌ له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تیاندا ئاماده‌ن زیان به‌یه‌كتر بگه‌یه‌نن و هاوکاری داگیرکەران دژی یەکتر بکەن.
دووبەرەکی و دژایەتی یەکتر له‌ نیوسه‌ده‌ی ڕابردوودا زیانی کوشندەی بە خەباتی ڕزگاری نیشتیمانی ئەو بەشە گەیاندووە و بۆتە بەربەست لەبەردەم پێشکەوتن و گەشەکردنی گەلدا، هەروەکو ئەو ده‌رزه‌ سیاسیە کوشندەیە کاریگەری خراپ و تێکدەرانەی لەسەر هەموو بوارەکانی ژیان و پێشکەوتنی کۆمەڵگەوە نوواندووە و تائێستاش بەردەوامە. بۆیە ئاماژە بەو لایەنە دەکەین، چونکە تێکۆشەری نەمر ئەحمەد فەقێ ڕەش بووە قوربانی ده‌ستی چەند چەکدارێکی كورد كه‌ له‌لایه‌ن پارتێكی سیاسیه‌وه‌ پشتگیریکران و ئێستاش پەنادەدرێن. جێگەی بیرخستنەوەیە، کەوا ئەو جۆرە تاوانکاریە لێرە و لەوێدا روویانداوە و لەلایەن پارتە سیاسیەکانەوە لەژێر بەرژەوەندیە نانیشتیمانیەکاندا بەرگری لێکراوە. بۆیە ئەو تاوانەی لێرەدا نوسراوە یەکەم نمونە نییە.

لە ساڵی ١٩٧٩ دا هێرشه‌كانی ڕژێمی ئیسلامی ئێران بۆسه‌ر شاره‌كانی كوردستان بوونه‌هۆی شكان و كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی حزبی دیموكراتی كوردستان بۆ شاخه‌كان و ناوچه‌ سنوریه‌كان. له‌داوی‌ ئەوە سەرکردایەتی حزبی سۆسیالیستی كوردستان په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ڕژێمی ئیسلامی ئێران دەبه‌ستێت، به‌مجۆره‌ هاتووچۆ دروست دەبێت. وەکو لەبەشی یەکەمدا گوترا له‌ ئه‌نجامی داگیركردنی باره‌گاكانی سه‌ركردایه‌تی حزبی سۆسیالیست له‌ ١٩٨٣ دا لەلایەن هێزەکانی یەکێتی نیشتیمانی کوردستانەوە، حزبی سۆسیالیست باره‌گای سه‌ركردایه‌تی گواسته‌وه‌ گوندی زێوكه‌، هه‌روه‌ها زۆربه‌ی به‌رپرس و فه‌رمانده‌كان ماڵومنداڵیان برده‌ شاره‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان. ئه‌حمه‌د فه‌قێ ڕه‌ش بانگكرایه‌وه‌ سه‌ركردایه‌تی له‌ زێوكه،‌ به‌مجۆره‌ له‌ هه‌رێمی ٩ ی باڵه‌ك نه‌ما.

بۆیه‌ ئه‌ویش ماڵه‌كه‌ی ده‌گوازێته‌وه ‌دیوی كوردستانی ئێران و له‌شاری ورمێ نیشته‌جێ ده‌بن. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و دڵنیا نه‌بوو و زۆر به‌ گومان بوو، چونكه‌ ده‌یزانی ڕژێمی ئیسلامی ئێران چاڵاكیه‌كانی ئه‌ویان دژ به‌ هێزه‌كانی ڕژێمی ئیسلامی لەساڵی ١٩٧٩دا لەبیرنه‌كردووه‌ و به‌دوایه‌وه‌ن و له‌ده‌رفه‌ت ده‌گه‌ڕێن. زۆرجار لای هاوڕێ پێشمه‌رگه‌كانی ده‌یگوت “هه‌رگیز له‌وانه‌ دڵنیانیم، ڕۆژێ ئه‌و دڕندانه‌ ده‌مكوژن!”.
جگه‌له‌ ڕژێمی ئیسلامی له‌به‌رئەوەی فەرماندەیەکی مەفرەزە سەرەتایەکانی هەڵگیرسانەوەی خەباتی چەکداری بوو و کەسێکی ناودار و خۆشه‌ویست بوو له‌ناوچه‌كه‌ی خۆیدا، له‌لایه‌ن لایه‌نه‌ سیاسیه‌ رکابەرەکانیشەوە ململانێی كراوه‌، به‌ڵام ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌كی به‌هێزی هه‌بوو و ملكه‌چی داواكاری هیچ لایه‌نێک نه‌بووە. بەپێی زانیاریەکان لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە دژایەتی کراوە. دیارە ئەوسا پارتی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ڕژێمی ئیسلامی ئێراندا له‌وپه‌ڕی به‌هێزیدا بوو و له‌ به‌ره‌كانی شه‌ردا دژی سوپای ئێراق هاوكاری سوپای ئێرانیان بەخەستی ده‌كرد، هه‌روه‌ها به‌بوونی كه‌سێكی به‌هێزی وه‌كو ئه‌حمه‌د فه‌قێ ڕه‌ش له‌ ناوچه‌كه‌دا واپێدەچێ دڵخۆش نه‌بوون، جگەلەوە هۆکاریتریش هەبوون (لەخوارەوە نوسراوە) کەوابکەن پارتی ئارەزووی ئەو نەکەن. له‌و سه‌روبه‌نده‌دا لە هاوینی ساڵی ١٩٨٤ دا لەکاتێکدا سەرکردایەتی حزبی سۆسیالست لەلاوازیدا بوو و لە گوندی زێوکە بووە، هێزی پارێزگاری ئەوتۆی لێ نەبووە، هێزێكی پارتی دیموكراتی كوردستان به‌ سه‌رپه‌رشتی بابه‌كر زێباری به‌سه‌ر سه‌ركردایه‌تی حزبی سۆسیالستدا ده‌ده‌ن.
پێشمەرگەی دێرین ئازاد کاکل لەبەرگی دووەمی بیروەریەکانیدا ئاماژە بەوە دەکات کە ئەوسا پارتی زۆر دژی حزبی دیموکرات بوون و بەهاوکاری هێزەکانی ئێران بەدوای پێشمەرگەکانی دیموکراتەوە بوون، هەوڵیان دەدا حزبی سۆسیالیستیش بێننە سەنگەری خۆیان دژی حزبی دیموکرات بەڵام سەرکردایەتی سۆسیالیست بەتووندی دژی ئەو داوایەی پارتی دەوەستنەوە. لە لاپەرە ٤١ دا دەنوسێت: “لە کۆتایی مانگی ٧ دا هێزێکی هاوبەشی پارتی و پاسداری ئێران بە فەرماندەی بابەکر زێباری بەبیانووی گەڕان بەدوای پێشمەرگەکانی حزبی دیموکرات لەپەنای هاوپەیمانی لە کتوپرێک هێرشێکی فراوانیان کردە سەر بارەگای مەکتەبی سیاسی سۆسیالیست لەبناری شاخی سپی زێر (لە گوندی زێوکە) بە بیانووی ئەوەی پێشمەرگە و برینداری حزبی دیموکراتی ئێران لەناو بارەگای سۆسیالیست حەشار دراون. مەکتەبی سیاسی لەوکاتە هێزێکی ئەوتۆی لەبارەگای سەرکردایەتی نەبوو ئەوەی لێشی بوو زۆریان بێچەک بوون بە حسابیش ئەو ناوچەیە لەژێر ڕکێفی حکومەتی ئێرانە و ئەمانە، لە سەرکردایەتیش تەنیا مامۆستا مەلا ناسحی لێبوو.
هێزەکانی پارتی و پاسداری ئێرانی بەچەکی هاوەن و هەموو جۆرە چەکێک تەقە لە بارەگای سەرکردایەتی دەکەن، بەڵام پێشمەرگەکانی سۆسیالیست لێیان بێدەنگ نابن، تەقەیان لێدەکەن، سێ کەسیان لی بریندرا دەکەن و یەکیان لێ دەکوژن، لە هێزەکانی ئێمەش هەڤاڵ ئاسۆ حەسەن سکرتێری یەکێتی لاوانی سۆسیالیستی کوردستان بریندار دەبێت…” هەروەها دەنوسێت: “مولازم بابەکری پارتی و هێزێکی ٥٠٠ – ٦٠٠ کەسی تێکەڵ لە پارتی و جەنگەهای نامنەزەمی ئێران کە هێزێکی تایبەتی پارتی و ئێران بوون کە پێیان دەگوتن گروی زەربەتی و بەتایبەت بەدوای دیموکراتدا دێ بە دێ دەگەڕان. مولازم بابەکر بەو بیانووەی کە گوایە برینداری دیموکرات لە ڕێگای کاک ئەحمەد فەقێ ڕەشەوە هاتوونەتە مەقەڕەکانی ئێمە، پارتیش بۆ ئەوەی سۆسیالیست بە ئێران تەمێ بکات کەتبوونە پێشیان…”
محەمەدی حاجی مەحمود لە بیرەوەریەکانیدا ئاماژە بەوە دەکات کە پارتی و ئێران لەبەرئەوە لە حزبی سۆسیالیست تووڕەبوون، چونکە سۆسیالیست بەیانی دەرکردبوو و رەخنەی لە پارتی و ئێران لە شەڕی حزبی دیموکرات گرتبوو و دژی شەڕەکە بوو، لە ڕادیۆکەی حزبی دیموکراتدا چەندجارێک بەیانەکە خوێندراوەتەوە، پارتیش بەیانەکەیان وەرگێڕابوو و دابوویانە ئێران، وە ئێرانیش لەبەرامبەر ئەوەدا دوو ئەندامی سەرکردایەتی سۆسیالیست سەید کاکە و مەلا ناسیح دەگرێت.
بەپێی گێرانەوەی هەندێ لە پێشمەرگەکانی ئەوسا گومانی زۆر هه‌یه‌ كەوا‌ ‌مه‌به‌ستیان لەو بەسەردادانە كوشتنی ئه‌حمه‌د فه‌قێ ڕه‌ش بووە، به‌ڵام ئه‌وكات ئه‌و بەسەردان چووبووە دۆڵی ڕوست و لەوێ نەبووە. کاتێ ئەحمەد فەقێ ڕەش بەو هەواڵە دەزانێ زۆر هەراسان دەبێ و ئەو پێشێلکاریەی پارتی بە کارێکی دوژمنانە دەبینێ، بۆیە ئەوان لە دۆڵی روست خۆیان بۆ شەڕ ئامادەدەکەن. ئەحمەد فەقێ ڕەش پێشمەرگەیەک دەنێرێتە سەرکردایەتی حزبی سۆسیالیست، بە پیشمەرگەکەدا کۆدێکی نهێنی دەنێرن، کە ئەگەر سەرکردایەتی رێگە بدات ئەوا ئەوان ئامادەن لە دۆڵی رۆست لە هێزەکەی پارتی بدەن. کۆدەکەش بەو شێوەیە بووە، ئەگەر سەرکردایەتی بڕیاری شەڕیدا لە ئێزگەدا ناوی نهێنی (ئاگر گەرمە) بگوترێت، بەڵام ئەگەر بڕیاری شەڕ نەبوو بگوترێت (مانگ لە چواردەیە). سەرکردایەتی حزبی سۆسیالیست دژی هەڵگیرساندنی شەڕ دەبێت، بۆیە کۆدی مانگ لە چواردەیە لە ئیزگەدا دەگوترێتەوە. دوای ئەوە ئەحمەد فەقێ ڕەش و هێزەکەی بەرەو سەرکردایەتی حزبی سۆسیالیست دەگەڕێنەوە، لە رێگەدا تووشی هەندێ پێشمەرگەی پارتی دەبن، ئەو پێشمەرگانە سرێشمەیی دەبن. ئەحمەد فەقێ ڕەش نیازی هەبووە چەکیان بکات، بەڵام ئەو پێشمەرگانەی کە لەگەڵیدابوون لەبەر ناسیاویان لەگەڵیاندا ڕێگەیان پێ گرتووە. ئەحمەد فەقێ ڕەش لەوێ بە توڕەیەوە بەو پێشمەرگە پارتیانە دەڵێ، “بە ئیدریس بڵێن، باچیتر منداڵوتاڵان بۆ سەرکردایەتی نەنێرێت، ئەگەر پیاوە با بەخۆی بێت”. سەرکردایەتی پارتی بەوەیان زانیبۆوە. دواتر پارتی نێردەیەک بۆ ئاشتبوونەوە دەنێرێت. نێردەکەی پارتی لەژێر سەرپەرشتی فه‌ره‌نسۆ هه‌ریری دەبێت، لە دانیشتنەکەدا فەرەنسۆ هەریری به‌شێوه‌ی گاڵته‌ بە ئه‌حمه‌د فه‌قێ ڕه‌ش دەڵێ “هاتتین به‌ڵام لێره‌نه‌بووی!”. ئه‌ویش له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێ “خۆزگه‌ لێره‌بام، ئه‌وجا ده‌تانزانی ئه‌حمه‌د فه‌قێ ڕه‌ش كێیه!”‌.
ئه‌حمه‌د فه‌قێ ڕه‌ش بوونی خۆی له‌ ئێران پێخۆش نه‌بووە، جارجاره‌ بۆ پارێزگاری خۆی دەمانچەیەکى هه‌ڵگرتووە كه‌ لەژێرپشدێنەکەی و ساقۆیە‌كه‌یدا شاردوویەتیەوە، حەزی نەکردووە بەچەکەوە ببیندرێت. دەگێڕنەوە کە زۆرجار گوتوویه‌تی “کە له‌ئێران لەئاوێنەدا خۆم بەچەکەوە دەبینم، وەکو جاش خۆم دێتە بەر چاو”. بۆیە زۆربه‌ی كاته‌كان بێ چەک بوو یان ئه‌گه‌ر هه‌ڵیگرتبا دەمانچەى بە شاراوەیی هەڵدەگرت.
حزبی سۆسیالستی كوردستان لە شەری ناوخۆی ١٩٨٣ – ١٩٨٤ دا ژمارەیەکی زۆر فەرماندە و کادیر و پێشمەرگە لەدەست دەدات، له‌ ساڵی ١٩٨٤ و سه‌ره‌تای ساڵی ١٩٨٥ دا کێشە‌ ناوخۆیه‌كان گەورەتردەبن و تەنگ بە پارتەکە هەڵدەچنن، ناكۆكی له‌نێوان ئه‌ندامانی سه‌ركردایه‌تی و ڕەخنە و ناره‌زایی له‌لایه‌ن ئه‌ندام و كادیرانی خواروو له‌ سه‌ركردایه‌تی حزبی سۆسیالست، دەبنەهۆی ئه‌وه‌ی به‌شێك له‌ فه‌رمانده‌ و كادیر و پێشمه‌رگه‌ له‌ژێر سه‌رپه‌رشتی قادر عه‌زیزدا جیاببنه‌وه‌ و وه‌كو ئیتیجاهی شۆڕشگێر خۆیان دەناسێنن. دەگوترێت ئه‌حمه‌د فه‌قێ ڕه‌ش تێگەیشتنی بۆ ڕەخنە و گلەیەکان هەبوو بەڵام‌ له‌گه‌ل جیابوونه‌وه‌ نه‌بووە. زۆر ناخایەنێ لەبەرەورووبوونەوەیەکی کتوپڕی هەندێ لە هێزەکانی هەردوولا فه‌رمانده‌ی بەتوانا و ناسراوی ده‌شتی هه‌ولێر قادر مسته‌فا دەبێتە قوربانی. ئەحمەد فەقێ ڕەش بەو هەواڵە زۆر تێکدەچێت، دوای ئه‌و ڕووداوه‌ بەمه‌به‌ستی به‌هاناچوون و کۆکردنەوەی پێشمەرگەکان بڕیاری رۆیشتن دەدات.
بڕیاربووە بچێتە شاری شنۆ و لەوێوە بۆ لای هێزەکانی پێشمەرگە. دوو لە پێشمەرگەکانی ڕۆژی پێشتر لە شاری شنۆ هەست دەکەن کە پێشمەرگەیەکی پارتی بەناوی ئازاد عەریف شێخە چاودێریان دەکات. ئەوانیش ئەوە بە ئەحمەد فەقێ ڕەش دەڵین و داوا دەکەن لەگەڵی بچن، بەڵام ئەحمەد فەقێ ڕەش ڕێگە نادات. دەگێڕنەوە و دەڵێن بەرلەوەی ماڵەکەی بەجێبهێڵێت کچە بچوکەکەی “پەخشان” لە ئامێز دەگرێت و زۆر ماچی دەکات، بە خێزانەکەی دەڵێت “واهەست دەکەم کچەکەم نابینمەوە، دڵم گوشراوە!”. بەتەنیا له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ كه‌ له‌ شاری ورمێ بوو به‌ره‌و شاری شنۆ به‌ڕێده‌كه‌وێت، ته‌نها ده‌مانچه‌یه‌كی پێبووه‌ كه‌ له‌ژێر پشدێن و چاكه‌ته‌كه‌یدا دەیشارێتەوە‌. له‌ شاری شنۆ شه‌و له‌ماڵی دۆستێكی ده‌بێت.
له‌ به‌یانی ٢٦\١١\١٩٨٥ دا ماشێنێکی جێب به‌كرێده‌گرێت كه‌ شوفێره‌كه‌ی كه‌سێكی بارزانی ده‌بێت به‌ناوی حه‌سه‌ن ئه‌حمه‌د، له‌لاپه‌ڕگه‌ی شار ده‌یه‌وێت هه‌ندێ مریشك بكڕێت و له‌گه‌ڵ خۆیدا بۆ پێشمه‌رگه‌كانی ببات، له‌و كاته‌دا له‌ په‌نایه‌كدا له‌ ناكاو دوو چه‌كدار هێرشیان ده‌كه‌نه‌سه‌ر و ده‌یانده‌نه‌ به‌ر ڕێژنه‌ی گوله‌، له‌ ئه‌نجامدا هه‌ردووكیان ئه‌حمه‌د فه‌قێ ڕه‌ش و شوفێره‌كه‌ ده‌كوژرێن. بەپێی زانیاریەکانی ئەوسا کە لە بەیان و گۆڤاری حزبی سۆسیالیستدا بڵاوکرایەوە و بەپێی زانیاریەکانی هاوڕێیانی کەناڵە کۆمەڵایەتیەکانی وەکو فەیسبووک ئه‌و دوو چه‌كداره‌ی ته‌قه‌یان لێده‌كه‌ن یەکیان ناوی “ئازاد عه‌ریف شێخە” و ئەویتریان ناوی “ڕه‌سوڵ حسێن” دەبێ‌ كه‌ هه‌ردووكیان خه‌ڵكی ڕوستن و پێشمه‌رگه‌ی پارتی بوون.

دوای ئه‌وه‌ ڕژێمی ئیسلامی ئێران ئازاد عه‌ریف شێخ ده‌گرن، نزیكه‌ی دوومانگ له‌ زینداندا ده‌یهێڵنه‌وه‌ و پاشان ئازادی ده‌كەن. دوای ئەوە ئازاد عه‌ریف ده‌چێته‌وه‌ ناو ڕژێمی ئێراق و ده‌بێتەوە‌ سیخوڕی ڕژێم. ده‌گوترێت پارتی هاوکاریان کرد و ڕەوانی ناو ڕژێمیان کردەوە‌. کەسەکەی دیكه‌ به‌ناوی ره‌سول حوسێن له‌گه‌ڵ پارتی ده‌مێنێته‌وه‌، دواتر له‌ دۆڵی روست ده‌كه‌وێته‌ بۆسه‌ی جاشەکانی ڕژێم و ده‌كوژرێت. ده‌گوترێت كه‌ جله‌كانیان پشكنیووه‌ ناسنامه‌ی ئیستخباراتی ڕژێمی به‌عسی پێبووه‌ (چەند راستە نازانین). لێرەدا کۆمەڵێ پرسیار سەرهەڵدەدەن. چۆن کەسی تاوانبار دوای دوو مانگ ئازاد دەکرێت، ئەگەر گرتنەکە شانۆگەری و دیزەبەرخۆنەی تاوانەکە نەبووە؟ ڕژێمی ئێران لەسەر تریاکفرۆشتن خەڵک لەسێدارە دەدا، چۆن لەسەر پیاوکوشتن دوای دوو مانگ بکوژیان ئازاد کرد؟ بەڵام بێگومان ئەگەر کارێک پەیوەندی بە ئیتلاعات و دەسەڵاتدارانەوە هەبێت هەموو دەرئەنجامێک کراوەیە، چونکە دادگا لەژێرچنگی دەسەڵاتدایە. لەو کەیسەی پیاوکوشتنەدا دەستوبردیەکی ئاشکرا هەبووە! گونجاوە بپرسین ئەگەر ئەو دوو پێشمەرگەی پارتی هەڵسابان بە کوشتنی شوفێرە بارزانیەکە و ئەحمەد فەقێ ڕەشی لەگەڵدا نەبوایە، ئایا بارزانیەکان و سەرانی خێلێ بارزانی هەروا ئاسان لێیانخۆش دەبوون؟ ئایا نمونەی وا هەیە کە پێمان بڵێ بەڵێ بارزانیەکان لە بکوژی “سۆرانی” خۆش دەبن؟ جگەلەوە ئایا بەپێی تێگەیشتنی سەرانی پارتی دەکرێ بێ سولحی عەشایەری کەسی پیاوکوژ و تاوانبار بەکوشتن سزا نەدرێت؟ گونجاوە لێرەدا نمونەیەک بهێنینەوە، لە نەوەتەکاندا دوای ئەوەی سەرکردایەتی پارتی دێنە مەسیف و سەری ڕەش، جارێکیان لەسەر دوژمنداری لە گوندی بیرێژ کەسێک دەکوژرێت، کەسی تاوانبار دەگرن و دەیهێنن بۆلای سەرۆکی پارتی مەسعود بارزانی، ئەویش یەکسەر بڕیاری کوشتنەوەی تاوانبار دەدات و دەڵێ “بەپێی ڕێبازی بارزانی دەبێ پیاوکوژ بکوژرێتەوە!”، بۆیە بکوژەکە بێ یەکودوو گولەباران دەکرێت. کەواتە بەپێی ڕێبازی بارزانی پیاوکوژ دەبێ بکوژرێتەوە. بەڵام بەپێی نمونەکانی مێژووی ئەوان ئەو تێگەیشتنە بەپێی بەرژەوەندیەکان دەگۆڕێت و ئەو پیاوکوژانە ناگرێتەوە کە سەر بە خۆیانن. بۆیە ئەگەر تەنها کوژراوەکە شوفێرە بارزانیەکە بوایە و هیچ بەرژەوەندیەکی بنەماڵەی بارزانی لەئارادا نەبوایە، ئەوا زیاتر ڕێیدەچیتێ کە هەردوو بکوژەکە هەوڵی کوشتنیان بەزووترینکات دەدرایەوە. لەلایەکیتر دوای بەربوونی ئازاد عەریف شێخە دوای دوو مانگ لەبەرچی پارتی نەیگرت و سزای نەدا، لەکاتێکدا وەکو دەگێڕنەوە سکرتێری حزبی سۆسیالست کۆچکردوو رەسول مامەند خۆی پەیوەندی بە سەرۆکی پارتیەوە مەسعود بارزانیەوە کردبوو و وە مەسعود بارزانی “بەڵێنی پێدابوو” کە تاوانبار سزا بدەن.

پاشان ئەگەر پارتی باکی بە سەرکردەیەکی حزبێکی کوردستانی نەبوو خۆ ئەو کەسێکی بارزانی کوشتبوو! لەلایەکیتر ئەوەی گومان لەو هەڵسوکەوتەی پارتی بەهێزتر دەکەن تەسلیمبوونەوەی ئازاد عەریفە بە حکومەتی ئێراق. ئەوەش تیئۆری دەستهەبوونی پارتی لە تاوانەکەدا و دواتر دەربازکردنی بۆ ناو ڕژێم بەهێزتردەکەن. هەروەها سەبارەت بە تۆمەتبارەکەیتر بۆچی دوای تاوانەکە رەسول حسێن دەستگیرنەکرا و لەنێو ڕیزەکانی پارتیدا پارێزگاری لێکرا؟ رەسوڵ حوسێن بۆ ماوەیەک لەناو پارتی وەکو پێشمەرگەی پارتی مایەوە تا ئەو ساتەی کەوتە نێو بۆسەی جاشان و کوژرا. بۆیە دەکرێ بڵێین ئێران و پارتی هەردوولایان بەرژەوەندیان لە نەمانی ئەحمەد فەقێ ڕەشدا هەبوو، چونکە ئەحمەد فەقێ ڕەش لەلایەک بە کوشتنی پاسدار و سەربازی ئێرانی لەلایەن ئێرانەوە ناوی لەلیستی ڕەشدا بوو، لەلایەکیتر واپێدەچێ پارتی بە کوشتنی “عەریف شێخەی سیخوڕ” باوکی ئازاد وەکو تاوانبار سەیری ئەحمەد فەقێ ڕەشی کردووە، هەروەها بە توانا و کەسایەتی ئەو دڵخۆش نەبوون و جگەلەوە ئەحمەد فەقێ ڕەش سوکایەتی بە پێشمەرگەی پارتی و ئیدریس بارزانی کردبوو. سەبارەت بە قوربانیە بارزانیەکە واپێدەچێ بنەماڵەکەی بەجۆرێک لە جۆرەکان بە پارە و قەرەبوو بێدەنگکراون (چۆن بووە نازانین و زانیاریمان نییە).
جێگەی ئاماژەپێدانە محەمەدی حاجی مەحمود لە بەرگی دووەمی بیرەوەریەکانیدا دەڵێ پارتی ئەحمەد فەقێ ڕەشیان شەهید کرد. واتە ئەو پەنجەی تاوانباری ڕاستەوخۆ ئاراستەی پارتی دەکات.

دەنوسێت: “پارتی کە دەستی نەدەڕۆیشت بە دۆستایەتی دەیکوشتین و کە دەستی ڕۆیشت بە ئاشکرا ئەحمەد فەقێ ڕەش احتیاتی مەکتەبی سیاسیان لە شنۆ شەهید کرد، تائێستاش قاتیلەکەی ئامر لیوایە لای پارتی بەناوی ئازاد عەریف شێخە”.
بەڵام بۆچی ئازاد عەریف شێخە بە تیرۆرکردنی ئەحمەد فەقێ ڕەش هەلسا؟ بەپێی زانیاریەکان و بەپێی بیرەوەریەکانی عەبدوڵلا ئاغای پشدەری لە کتێبی (یاداشتەکانم لە شۆڕشی ئەیلولی مەزن) کە ئەوسا ئامر هێزی باڵەک بووە، لە لاپەڕە ٢٩دا دەنوسێت: “عەریف شێخە (باوکی ئازاد) خەڵکی گوندی رۆست لەسەر تۆپی ٢٥ رەتل ئیشی دەکرد زۆر شارەزا و لێزان بوو لە بەکارهێنانی تۆپ و چەند ساڵ خزمەتی هەبوو، بەڵام بەداخەوە لە ساڵی ١٩٧٤ دا بەهۆی برای خۆی (هەمزە) کەوا لەناو دەزگایەکانی جاسوسی دوژمندا ئیشی دەکرد هەڵگەڕایەوە لە شۆڕش و بەنهێنی کەوتە پەیوەندی کردن و بوو بە یەکێک لە سیخوڕەکان و لە ساڵێ ١٩٧٦ دا بەدەستی شۆڕشگێڕانی کورد کوژرا…” ئەوەی عەبدوڵا ئاغا دەیگێڕێتەوە و ئاماژەی بۆ دەکات لای خەڵکی ناوچەکە شتێکی شاراوە نەبووە، زۆربەی خەڵک بەو ڕاستیەیان زانیووە. بەپێی زانیاریەکان دوای هەڵگیرسانەوەی خەباتی چەکداری لە ساڵی ١٩٧٦ دا و دواتر لەلایەن هێزی پێشمەرگەوە ئەوسا بڕیاری کوشتنی پیاوخراپ و سیخوڕەکانی ناوچەکە دەدرێت. دەگوترێت ئەو چاڵاکیەی کوشتنی سیخوڕان بە فەرمانی سەرکردەی ئەوسای بزوتنەوەی سۆسیالیست و یەکێتی دکتۆر خالید سەعیدەوە بووە. عەریف شێخە یەکێ لەو سیخوڕانە دەبێت کە دەکوژرێت. دەگێڕنەوە کە خەڵکی ناوچەکە زانیویانە کێ بەو چاڵاکیە هەڵساوە. بەڵام بنەماڵەی عەریف شێخە پێیانوابووە کەوا ئەحمەد فەقێ ڕەش ئەوی کوشتووە، هەرچەندە ئەو هیچ پەیوەندی بە کوشتنی ئەو سیخورەوە نەبووە.

ئایا پارتیش هەمان تێگەیشتنی هەبووە نازانین، بەڵام واپێدەچێ. ئایا ئازاد عەریف شێخە لەلایەن پارتیەوە وایتێگەیەندراوە و هاندراوە؟ لەمبارەیەوە زانیاریەکی ڕوون نییە. بەڵام ئایا پارتی چۆن سەیری عەریف شێخەی کردووە، ئایا وەکو ئەندامی نهێنی پارتی سەیری کردووە یان بەشێوەیکیتر، زانیاری ڕوونمان لەمبارەیەوە نییە. دیارە دەگوترێت سەردەمێک لەلایەن پارتیەوە پۆستەری شەهیدانی بۆ کراوە وە ئەگەر ئێستا موچەی شەهیدانەی لەلایەن پارتیەوە بۆ بڕابێتەوە وادیارە پارتی بە ئەندامی خۆی داناوە و کوشتنیشی بە نارەوا و تاوان داناوە. ئەو هەڵسوکەوتە پێشتر لە پارتی بیندراوە چونکە لەدوای ڕاپەرین زۆر لە کۆنە جاش و سیخوڕ و جەیشی شەعبی خۆیان وەکو ئەندامی پارتی لەقەلەمدا و پارتی پەنایدان و بەرگری لێکردن. بێگومان وەڵامی زۆر لەو پرسیارانە لای پارتی و کەسی تۆمەتبارە و تەنها دادگایەکی سەربەخۆ و رەوا رەنگە بتوانێ ساغیان کاتەوە. وەکو دەگێڕنەوە خودی ئەحمەد فەقێ ڕەش، سەبارەت بە کوشتنی عەریف شێخە ئەوەی گوتووە کەوا ئەو لەگەڵ کوشتنی نەبووە بەڵکو پێیوابووە دەکرا بەئامۆژگاری وایلێبکەن واز لە سیخوڕی بهێنێت.

بەپێی زانیاریەکانی سەرچاوەیەک ئازاد عەریف شێخە لەساڵی ١٩٨٢ دا لەلایەن مەفرەزەیەکی حزبی شوعیەوە دەستگیردەکرێت. دوای خۆپیشاندانەکانی ساڵی ١٩٨٢ لە هەولێر و هەندێ شوێنیتردا، ئازاد عەریف شێخە کە سیخوری ڕژێم بووە، زمانی لە هەندێ خوێندکاری ناوچەکەداوە و بەگرتیداون، لە رێکخستنەوە ئەو هەواڵە دەگەیەندرێتە هێزەکانی حزبی شوعی، بەمجۆرە مەفرەزەیەکی حزبی شوعی دەچن دەیگرن. ئازاد دەگیرێ و وەکو سیخور دەخرێتەبەر لێپرسینەوە، دارکاری دەکرێت و ئازار دەدرێت. دوای ماوەیەک مانەوە وەکو بەند لەلای هێزەکەی حزبی شوعی، لەلایەن نەجمەدین گۆرۆنیەوە کە فەرماندەیەکی پارتی بوو و سەرپەرشتی هێزێکی پارتی لە دۆڵی رۆست کردووە هەوڵی ئازادکردنی ئازاد دەدرێت. ئەوسا نێوانی حزبی شوعی و پارتی خۆش بووە. حزبی شوعی بەڵێن لە ئازاد وەردەگرن کەوا نەچێتەوە ناو ڕژێم و نەبێتەوە سیخور، بەمجۆرە بەریدەدەن و دەچیتەلای هێزەکەی پارتی و دەبێتە پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان.
دوای ئەوە ئازاد هەر لەناوچەی ڕوست پێشمەرگە بووە، زۆرجار بۆی هەڵکەوتووە دەست لە ئەحمەد فەقێ ڕەش بوەشینێ بەڵام نەیکردووە یا نەیوێراوە. بەڵام لە شاری شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەژێر چەتری ڕژێمی ئیسلامی ئێران و پارتی دیموکراتی کوردستاندا ئەو تاوانەی ئەنجامدا. بەپێی زانیاریەکان ئێستا ئازاد عەریف شێخە لەگەڵ پارتیە بەپلەی سەربازی عەقید یا حەمید، مووچەیەکی باش وەردەگرێت و ژیانێکی باش دەژیت و بەئازادی دەسوڕێتەوە.
بوونی تاوانبار لەریزی پارتەکانی باشوری کوردستاندا دیاردەیەکی نوێ نییە لە راستیدا. بەمشیوەیە بوونی تاوانبارێک لەڕیزی پارتیدا شتێکی نوێ نییە. پێویستە بگوترێت، ئەو تاوانبارانەی لە ڕیزی پارتە دەسەڵاتدارەکاندا هەن چەند جۆرێکن کە دیارترینیان ئەوانەن، یەکەم: ئەوانەی کە لەلایەن پارتەوە بۆ تاوان ئاراستەکراون وەکو تیرۆرکردنی سۆرانی مامە حەمە، کاوە گەرمیانی، محەمەد حەلاق، رەئوف ئاکرەیی، ڕێناس هتد. دووەم: بەشداربووانی تاوانی گەلکوژی ئەنفال (وەکو کۆنەبەعسیە بەرپرسەکان و سەرۆکجاشەکان)، سێیەم سەرکۆجاش و کۆنە بەعسیەکان کە بەکوشتنی پیشمەرگە و خەباتگێڕان تاوانباران وەکو عەباس ئاغا، مەلا عوزێر، مەمۆ، قاسم ئاغا، تەحسین شاوێس (لەژیاندا نەماوە) هتد.
چوارەم: دوژمندارەکان، ئەوانە لە کۆندا گەلێکیان تاونێکیان ئەنجام دەدا و دەهاتنە ڕیزی هێزی پێشمەرگەی پارتێک کە وەریدەگرتن و بەرگری لێدەکردن. دیارە کەسی دوژمنداریش هەبوو کە خۆی قوربانی تاوانێک بوو و خۆی دەربازکردبوو و هاتبووە ناو حزبێک. لەبەر بوونی ڕەوتی میلیشیاگەرایی پاوانخوازی بوونی تاوانباران لەڕیزی پارتی چەکدار و خاوەن دەسەڵاتدا بەهەموو جۆرەکانیەوە هەبووە و هەیە. لە باشوردا بەرژەوەندیەکانی پارت و بنەماڵەی دەسەڵاتدار لەسەرووی دادوەریەوەن، بۆیەش تاوانباران نادرێنە دادگا.
بەکورتی لەبەر نەبوونی کۆمەڵگەیەکی دادوەر و دادگای سەربەخۆ “ئازاد عەریف شێخە” یەکێ لەو تۆمەتبارانەیە کە بەئازادی دەسوڕێتەوە. لەهەر کۆمەلگەیەکدا ئەگەر دادوەری هەبێت، لەسەر تاوانی کوشتن لەو ئاستەدا کەسی تۆمەتبار دەگیرێت بەپێی یاسای کەتن و تیرۆر، یاسای تاوانی سیخوڕی و ناپاکی دەدرێتە دادگا و لە دادگادا بڕیاری ئەگەری تاوانباری و جۆری تاوان و سزاکانی یەکلادەکرێنەوە. ئێمە گوتن لەدادوەری دەکەین نەک تۆڵەسەندنەوە، بۆیە گرنگە ئەو دوو چەمکە لەیەکتر جیابکرێنەوە و تێکەڵ بەیەک نەکرێن.
ئەرکی به‌رپرسیاریی حزبی سۆسیالیست لەئاست تاوانەکەدا
هەر پارتێکی کوردستان هەڵگری هەر دروشمێکی سیاسی بێت، ئەرکێکی ڕێکخراوەیی و مۆرالی لەسەرشانە کە پارێزگاری لە ئەندامانی بکات و ئاسایشیان بپارێزێت، ئەگەرچی لە باری پارتیزاندا کارێکی سەختە و ئاسان نییە. پێویستە ئەو پارێزگاری و بەرگریکردنە لە یاسای ناوخۆیی پارتەکەدا بنوسرێت، تاکو ئەندام بزانێت لەکاتی زیانلێکەوتندا، برینداربوون، گیران یا تیرۆرکردندا چۆن پارتەکەی بەرگری لێدەکات و دەتوانێ چی بۆ بکات. بەکورتی پارت وەکو پشتوپەنای ئەندام وایە و دەبێ بەرگری لە ژیان و بوونی ئەندام بکات، هەرکاتێک ئەندام تیرۆرکرا، پارت بێتەدەنگ و بەڕێگەی گونجاو دادوەری بۆ کەسوکاری قوربانی و هاوڕێکانی بەدەستبهێنێت. هەروەها لەباری تیرۆرکردنی ئەندامێکی پارت لەلایەن کەسانی سەر بە پارتێکی دیاریکراو یا هەرکەسێکیتر، ئەرکی پارتە چۆنیەتی ڕووداو و هۆکاری تاوان بەڕوونی بنوسێت و تاوانەکە بۆ ئەندامان و کەسوکاری و ڕایگشتی روونکرێتەوە و ئاشکرا بکرێت.
هەروەها ئەوەش ئاشکرا بکرێت کە پارت چۆن دادوەری لە ئاست تاوانەکەدا بەدەست دەهێنێت. ڕیگەچارەسەرەکان چین؟ ئەگەر بەربەست دروست بوو، بەربەستەکان چین؟
سەبارەت بە حزبی سۆسیالست و چۆنیەتی بەرگری لە ئەندامانی یا گەیشتن بەدادوەری لەئەنجامی کارێکی تیرۆرکردندا، نوسراوەیەکی یاسایی ناوخۆ ئەگەر هەشبووبێ سادە و سەرپێی بووە. بەپێی رووداوەکانی ڕابردوو واباوبووە کە پشتگیری ئەندام بکرێت و بەرگری لێبکرێت، لە باری کوشتنی ئەندامدا زیاتر کۆنەپارێز و خێڵەکیانە سەیری ئەو بابەتە کراوە و لە یاسای نەنوسراوەی پارتدا و لە بیری ئەندامانیدا ئەوە باو بووە کە کەسی تاوانبار بکوژرێتەوە یا ڕێکەوتنێکی عەشایەری لەنێوان خێزانی تاوانبار و خێزانی قوربانی ئەنجام بدرێت. دیاردەی کۆنی کوشتنەوە وەکو کۆمەڵگەکانی دیکە لە کۆمەڵگەی کوردەواریشدا باوبووە و پارتەکانیش ئەو ڕێگەیان گەلێجار پیادەکردووە، یا چاوپۆشیان لە کارەکە کردووە ئەگەر بەرژەوەندی خۆیانی تێدابووبێت. جاروابووە تاوان بە تاوان چارەسەر کراوە و هەموولا خۆیان لە ئاستیدا کەڕ و ڵاڵ کردووە.

لە باری خەباتی چەکداری لە کۆمەڵگەی کوردەواریدا دامەزراوەی دادوەری ئەگەر هەشبێ لە ئاستی پیویست نییە، دەکرێ پارتێکی باڵادەست لە ناوچەیەکدا خۆی جۆرێک لە دادگا دابمەزرێنێت، ئەوەش کێشەی بێلایەنی و یاسایی زۆرە. پارتەکانی باشوری کوردستان تێگەیشتنی هاوبەشیان بۆچارەسەری کێشەکان نەبووە، جگەلەوە ئەگەر بەرژەوەندیان بەهۆی دادگایەکی خێڵەکیانە کەوتبێتە مەترسی بێگومان دژی وەستاونەتەوە. پارتەکان لەو ئاست و توانایەدا نەبووین بیرولێکدانەوەی کۆنەپارێز و خێلەکیانە تێپەڕینن و سەردەمیانە بیرلە چارەسەری تاوان بکەنەوە. ئێمە لێرەدا مەبەستمان تاوانە لەرووی یاساییەوە وەکو تیرۆرکردن یا کوشتنی دیل یا هەر تاوانێک بەپێی یاسا بچێتەخانەی تاوان.
سەبارەت بە تیرۆرکردنی ئەندامی سەرکردایەتی حزبی سۆسیالستی کوردستان ئەحمەد فەقێ ڕەش، حزبی سۆسیالیست چیکرد؟ بێگومان وەکو نەریتە باوەکە بیریان لە کوشتنی تاوانباران کردۆتەوە و رەنگە هەوڵیش درابێ. دەگوترێت هەوڵێکی جدی لەوبارەیەوە نەبووە، بەپێی گێرانەوەکانی ئەوسا سکرتێری حزبی سۆسیالست کۆچکردوو رەسول مامەند دوای بەربوونی ئازاد عەریف شێخە پەیوەندی بە سەرۆکی پارتی مەسعود بارزانیەوە کردووە، وە مەسعود بارزانی بەڵێنی پێداوە سزای ئازاد عەریف شێخە بدات، بەڵام زۆری نەخایاندووە ئازاد عەریف شێخە تەسلیمی حکومەتی عێراق بۆتەوە. لەدوای ئەوە حزبی سۆسیالیستیش بێدەنگی هەڵبژاردووە و کاردانەوەیەکی ئەوتۆی نەبووە.
ئایا هیچ بڵاوکراوەیەکی تایبەت بە تیرۆرکردنەکە و دەستنیشانکردنی تاوانباران بۆ ئەندامان یا رایگشتی بڵاوکراوەتەوە؟ جگەلە هەواڵەکە لە ئیزگە و بەیاننامەی سەربازی و گۆڤار لەچوارچێوەی هەواڵدا لە دوای ئەنجامدانی تاوانەکە شتێکیتر بڵاونەکراوەتەوە. هەروەها ئەوەش ڕووننەکراوەتەوە کە ئەو حزبە چۆن و بەرنامەی گەیشتن بەدادوەری لەکەیسی تیرۆرکردنی ئەحمەد فەقێ ڕەشدا چییە.

دوای دۆڕانی حزبی سۆسیالست لە هەڵبژاردنی ساڵی ١٩٩٢ دا، لە پلینۆمێکدا لە هاوینی ساڵی ١٩٩٢ کە لە سەیرانگەی سەرچناری لە سلێمانی بەسترا ئەندامێک پرسیاری تیرۆرکردنی ئەحمەد فەقێ ڕەش و بێدەنگی حزب لە ئاست تاوانەکەدا لە سکرتێری حزبی سۆسیالیست رەسول مامەند دەکات. بەلام رەسول مامەند وەڵامی پرسیارەکە ناداتەوە و دەیباتە لایەکیتر. بێگومان ئەو ئەندامە و هاوڕێیانی بەدوای دادوەری لە ئاست تاوانەکەدا دەگەڕان، بۆیە پرسیار لەمبارەیەوە کرا. واپێدەچێ وەڵام نەبووە لەبەرئەوەی حزبی سۆسیالست هیچی نەکردبوو و هیچ بەرنامەیەکیشی نەبووە پیادەی بکات. لەئەگەری بوونی بەرنامەیەکدا ئەو دەیتوانی وەڵامی بێدەنگی و هۆکاری نەبوونی کردار روونکاتەوە. بۆنمونە دەیتوانی بڵێ تاوانبار لای پارتیە و پارتی پەنای دەدات و ئێمەش لەباری ئێستادا هێزی ئەوەمان نییە پارتی ناچار بکەین تاونبار رادەستی دادگا بکات. بەڵام خۆدزینەوە لەوەڵام لاوازی و بێبەرنامەیی ئەو حزبە لەئاست تاوانەکەدا وێنەدەکەن. دیارە ئەوسا هێشتا حزبی سۆسیالیست خاوەنی هێزبوو.
تاوانی کوشتن و تیرۆر بەپێی یاسا
لەهەر وڵاتێکدا یاسای تایبەت بە جۆرەکانی کوشتن هەیە، بۆیە ئاست و قەوارەی سزادان بەپێی باری تاوانەکە دەگۆڕێت. کوشتنی بەئاگایانە و بێئاگایانە و ڕێکەوت و زۆر جۆری دیکەی کوشتن هەیە. ئێمە لێرەدا مەبەستمان تاوانی کوشتنی بەئاگایانەیە کە کەسی بکوژ بەنیازی لەناوبردن تاوانەکە ئەنجام دەدات.
کەسی بکوژ لەباری دەرونی تەندروست دایە و بەپێی پلان بەئاگایانە تاوانەکەی ئەنجامداوە.
بەمجۆرە ئەو کەسەی کەسێکی دیکە دەکوژێت بەپێی یاسای تایبەت بەجۆری کوشتنەکە سزا دەدرێت. بۆنمونە لە دانیمارک کەسی تاوانبار لە ٥ ساڵەوە تاکو سزای هەمیشەیی بەپێی یاسای سزای ٢٣٧ هەیە . لە ئەمەریکا کوشتنی بەئاگایانە سزاکەی یا زیندانی هەمیشەیی یا مردنە . لە ئێراقدا سزای کوشتنی بەمەبەست زیندانی هەمیشەیی یا سزای مردنە.
ئەگەر نیازی کوشتنی پلانبۆداندراو لەباری ناکۆکی لەنێوان دوو بەرەدا ڕووبدات یا پەیوەستدار بە ململانێی سیاسی ڕووبدات یا لەلایەن دەسەڵاتی حوکمدارەوە کوشتنی کەسێک ئەنجام بدرێت، تاوانەکە دەچێتە خانەی تیرۆر، ئەگەر بتواندرێ تاوانبار رادەستی دادگا بکرێت، چاوەروان دەکرێ کەسی تاوانبار بەتووندترین جۆری سزای تیرۆر سزابدرێت.
دیارە ئەگەر کەسی بکوژ لەلایەن ڕژێمێکی داگیرکەرەوە کاری سیخوڕی بکات و بەکاری کوشتنە پالنبۆداندراوەکە هەڵسێت، ئەوە جگەلەوەی کوشتنەکە تیرۆرکردنە، کەسەکە تاوانی سیخوڕی و ناپاکیشی دەکەوێتەسەر، کە ئەویش بەپێی یاسای تایبەت سزای تووندی دەکەوێتەسەر. تاوانی سیخوڕی و ناپاکی تاوانێکن دژی هەموو ناسیۆن یا گەل کە دەکرێ لە چەند بارێکدا خۆی بنوێنێ وەکو گەیاندنی زانیاری هەستیار بە دوژمن، هاوکاری دوژمن لە لێدانی لایەنیکی سیاسی سەر بە گەلی ژێردەستە هتد.
لەباری کوشتنی بەمەبەستدا یا تیرۆرکردندا، جگەلە کەسی بکوژ ئەوانەی هاوکاری کەسی بکوژیان بەجۆرێ لە جۆرەکان کردووە سزایان دەکەوێتەسەر. بۆیە یارمەتیدان و هاوکاریکردن لە هەر بارێکدا پەیوەستداری بسەڵمێندرێت، دەکەوێتەژێر یاساکانی سزا. بەهەمانشیوە شاردنەوە یا پەنادانی بەئاگایانەی کەسی تاوانبار سزای لەسەرە، چونکە کەسی تاوانبار دەبێ لەسەر ئەنجامدانی تاوانەکەی رادەستی دادگا بکرێت. هەرکەسێ یا لایەنێ پێشگری لەو پرۆسەیە بکات یا کەسی تاوانبار بەجۆرێ لەجۆرەکان بپارێزێ یا پەنابدات بەپێی یاسا سزای دەکەوێتەسەر.
بەپێی ئەو گوزارشتەی سەرەوە ئەوەمان دەست دەکەوێت، کەوا ئازاد عەریف شێخە و ڕەسوڵ حوسێن بەپێی پلانی داڕێژراو و بەمەبەستی کوشتن فەرماندە و ئەندامی سەرکردایەتی حزبی سۆسیالیست ئەحمەد فەقێ ڕەش لە رۆژی ٢٦/١١/١٩٨٥ دا تیرۆردەکەن. کوشتنەکە بەمەبەستە و تیرۆرکردنە. هەموو رووداوەکانی پێش و دوای ئەنجامدانی تاوانەکە ئاماژە بەهەبوونی هاوکاری و یارمەتی ڕژێمی ئیسلامی ئێران و پارتی دیموکراتی کوردستان لە تاوانەکەدا دەکەن، بەبەڵگەی ئەوەی ئێران سزای تاوانبار ئازاد عەریف شێخەی نەدا و ئازادیکرد، هەروەها چەکداری پارتی بوو و پاشان پارتی سزای نەدا و بۆ ناو ڕژێم بەڕێیانکرد، وە ئێستاش ئەندامی پارتیە و مووچەی باشی بۆ بڕاوەتەوە و میشیش میوانی پارتی نییە.
واتە ئێران و پارتی تۆمەتی هاوکاری لەکاتی تاواندا و پاشان پاراستن و پەنادانی تاوانباریان دەکەوێتە ئەستۆ. ئەوەش ئەرکی دادگایەکی رەوای سەربەخۆیە کە بتوانێ یاساییانە بیسەڵمێنێت و سزا بۆ تاوانباران ببڕێتەوە. ئایا تاچەند ئازاد عەریف پەیوەندی بەڕژێمی بەعسەوە هەبووە و سیخوڕ بووە لە کاتی ئەنجامدانی تاوانکەدا پێویستی بەسەڵماندن هەیە. فاکتەکان ئاماژە بەهەبوونی پەیوەندی دەکەن، چون مەفرەزەیەکی حزبی شوعی لەسەر ئەوە لە ساڵی ١٩٨٢ دا دەچن دەیگرن و دەیهێنن، ئێمە نازانین ئەوسا حزبی شوعی چیان لێدەرهێناوە و چیان دەستکەوتووە. دواتر کە تاوانەکە ئەنجام دەدات دوای دوو مانگ دەچێتەوە ناو ڕژێم و وەکو دەگوترێت دەبێتەوە پیاوی حکومەت. گومان لەوەشدا نییە کە تیرۆرکردنی کەسێکی پلەبەرزی وەکو ئەحمەد فەقێ ڕەش لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە خەڵات دەکرێت و کەسی تاوانبار بەرزدەکاتەوە. بۆنمونە هەر کەسێک پێشمەرگەیەک یا سەرکردەیەکی پێشمەرگەی تیرۆر بکردایە لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە خەڵات دەکرا و ئەو کەسەش دەکرا بکرێتە سەرۆکی مەفرەزەی خاسە، بۆنمونە عەوڵا تورگ لە ئەنجامی تیرۆرکردنی فەرماندە سلێمان بیرێژیدا لە گوندی چیوە لە کۆتایی حەفتاکاندا، لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە خەڵاتکرا و کرایە سەرۆکی مەفرەزە خاسە. بۆیە گومان دەکرێ کە ئازاد عەریف شێخە لەکاتی پێشمەرگایەتیدا و تاکو ئەنجامدانی تاوانەکە پەیوەندی بە ڕژێمی بەعسەوە نەبووبێ، وە هەروەها گومان دەکرێ کە ڕژێمی بەعس بەگرنگی زۆرەوە تیرۆری سەرکردەیەکی پێشمەرگەیان وەرنەگرتبێ و تاوانباریش دەستخۆشی لێنەکرابێ و خەڵاتیش نەکرابێ.
بێگومان سەدان کەیسی تاوان هەیە کە بێچارەسەر ماونەتەوە و کەسوکاری قوربانیان چاوەڕوانی دادوەری دەکەن، زۆربەیان ئەوە دەزانن کە هەرگیز دادوەری نابینن و بەحەسرەتی سزادانی تاوانباران سەردەنێنەوە. لە باشوری کوردستاندا تاوانبارانی سەر بە پارتی دەسەڵاتدار پەنا دەدرێن یا لە باشترین باردا چارەسەرێکی خێلەکیانە دەدۆزنەوە و بەمجۆرە کەسی تاوانبار لەسزادان دەپارێزرێت. یا سیناریۆیەک ڕێکدەخەن و تاوانەکە دەبەنە ئاقارێکیتر.
لە ئەگەری بوونی دەسەڵاتێکی نیشتیمانی و دیموکراسی ڕەوا و دادوەردا، کەتیایدا دەستورێکی مرۆڤدۆست و شارستانی بەکردەوە سەروەرە، کەسوکاری قوربانیان دەتوانن سکاڵا و بەلگەکانی تاوانی تیرۆرکردن، گرتن و بزرکردن و دیل کوشتنەکان بدەنە دامەزراوی پەیوەستدار بە کۆکردنەوەی تۆماری تاوانکاریەکان و دروستکردنی کەیسی یاسایی لەسەر تۆمەتباران، دەستگیرکردنیان و دادگاییکردنیان لەدادگادا، ئەوسا چۆنیەتی، جۆر و بڕیاری دادگا دیاردەکرێن و بڕیاریان لەسەر دەدەرێت. لەو بارەدا دەکرێ تاوانباران سزای رەوای خۆیان وەرگرن.
بەڵام لەکاتێکدا کە دەسەڵاتێکی دادوەر بوونی نییە، مافەکانی مرۆڤ پێشێل دەکرێن، گرنگە ڕیکخراوێکی سڤیل بەکاری کۆکردنەوە و بەدەکومێنتکردنی تاوانە کەسیەکانی وەکو تاوانەکانی وونکردنی کەسەکان، تیرۆرکردنە سیاسیەکان، دیلوکوشتن لە شەرەکانی ناوخۆدا، ئەنفالکردنەکان (ئەوانەی خەڵکیان دایەدەست ڕژێم) هەڵسێت. پێویستە ئەو تاوانانە بنوسرێنەوە و بەدەکومێنت بکرێن، تاکو وون نەبن بەڵکو دوای دەساڵیتر یا دوو یا سێ دەیەیتر تاوانباران راپێچی دادگابکرێن، وەکو ئەوەی جولەکەکان لە ئاست تاوانبارە نازیەکاندا دەیکەن. گەیاندنی تاوانباران بە دادگا جگەلەوەی پرۆسەیەکی رەوای دادوەریە، هەنگاوی گرنگی ڕێگەگرتنە بە دووبارەبوونەوەی تاوان. لەبیرمان نەچێت کە تاوان ئاشکرابوو کۆن دەبێت بەڵام ون نابێت. لەلایەکیتر گرنگە ئەو تۆمارانە لە مێژووی گەلدا بە زیندوویی هەبن و خەڵکی کوردستان و نەوەکانی داهاتوو لەو راستیانە ئاگادار بکرێنەوە.
17-2-2019

———————————————–

پەڕاوێز و سەرچاوە:

کوشتن بەپێی یاسای دانیمارکیManddrab: https://danskelove.dk/straffeloven/237
کوشتن بەپێی یاسای ئەمەریکیMurder: https://en.wikipedia.org/wiki/Murder_(United_States_law),
سیخوڕی Espionage: Espionage: https://en.wikipedia.org/wiki/Espionage
ناپاکیTreason: https://en.wikipedia.org/wiki/Treason

یاداشتەکانم لە شۆڕشی ئەیلولی مەزن لە ساڵەکانی ١٩٦٤ – ١٩٧٥، بەرگی دووەم، عەبدوڵلا پشدەری،٢٠٠٤
ئازاد کاکل، بەرگی دووم، بیرەوەری رۆژە سەختەکانی پێشمەرگەیەک، ٢٠١٥
محەمەدی حاجی مەحمود، ڕۆژمێری پێشمەرگەیەک، بەرگی دووەم، ساڵ ؟
قادر شۆرش، چل ساڵ خەبات و تێکۆشان، ٢٠٠١
نامە و زانیاری لەلایەن پێشمەرگە دێرینەکان لە میدیا کۆمەڵایەتیەکاندا




زمان و خه‌ڵاتی نۆبێڵ … سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

ڕووداوێکی لاسەنگ و نەگونجاو لەم ڕۆژەمدا ئاسمانی پێش کاتی ئاسایی خۆی تاریک داهێنا. عەبدوڵڵا سەڕاج گەڕابووەوە کوردستان و پەیوەندی پێوەکردم، گوتی: ئەگەر بکرێ دەمەو ئێوارەی ئەمڕۆ: 14/4/2005 لە قاوەخانەی مەچکۆ به دیداری یەکتری ڕووناک ببینەوە. بۆنەیەکم هەیە حەزدەکەم لەگەڵمدا بەشداربیت. بەدوای پەیوەندییەکەدا چووم و لە بازاڕ نزیک هەڵپژەوداپژەکان مۆسیقاژەنێک لەبەردەمی کۆترە ماڵییەکاندا مۆسیقای دەژەنی و زنجیری جانتای کەمانەکەی کردبووەوە، ڕاگوزەران تاوێک گوێیان دەگرت، دەستخۆشییان بۆ دەخستە جانتای کەمانەکەیەوە. منیش دەستخۆشیی خۆمم، زیاتر لەوەی لەناو جانتاکە کۆببووەوە بەخشی. وەک دیاردەیەکی ژیاریی ناو کۆمەڵگای کوردی، پێموایه‌ جۆره‌ گوزارشتكردنێكه‌ له‌ جووڵه‌ی واقیع و ژیانێكی پڕ.

ئەو دیمەنەی پێش چەند ساڵێک، ئاستێكی وا به‌هێز و كاریگه‌ری هه‌بوو، مووچڕکی پێداهێنابووم، بەبیرم هاتەوە و تیشکۆی چاوم کەوتەوە سەری، خوێنی ئه‌و دیمه‌نه‌ دووباره‌ له‌ جه‌سته‌مدا كوڵا و چۆڕایه‌وه‌. لە شاشه‌ی تەلەفزیۆن له‌ به‌رنامه‌یه‌كی دۆكیۆمێنتاری شار، پێشاندانی ڕوخساری شار، قالەمەڕەم دیت لە شاری خۆی، بۆکان. لە بازاڕ مقەبایەکی ڕاخستبوو، به‌دیاریه‌وه‌ شمشاڵی لێده‌دا.
ڕاگوزەران دەستخۆشییان بۆ لەسەر دادەنا، دوای بینینی ئەو دیمەنە (سه‌د) دۆلارم بە نووسەرێکی ڕۆژهەڵات بۆ نارد، ئەویش سیدییەک و وێنەیەکی خۆی بە دیاری بۆ ناردم. وێنەکەیم لە ماڵی خۆمدا هەڵواسیوە. نەوای شمشاڵ جۆرە ئەفسوونێکە تا لێی نزیک نەبیتەوە هەست بە قووڵیی و چرکەساتی دەستنیشانکردنی ناکەیت، ده‌بێته‌ ده‌نگی بێده‌نگه‌كان.
عەبدوڵڵا سەڕاج (شه‌ست) ئەڵقە نووسینی بە ناونیشانی: (گۆشەنیگا) لە ڕۆژنامەی (ڕێگای کوردستان) بە خۆبەخشیی نووسیبوو، ڕۆژنامەکە وەک ڕێزلێنان و ئەو هەڵوێستە خۆبەخشییەی، ئێوارە مێواندارییەکی سادەیان بۆ ڕێکخست. من و خاڵە حەمرین دەستنیشانکراوی نووسەر بووین لە مێواندارییەکە بەشداربین، نووسینی خۆبه‌خش له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا مێژوویه‌كی به‌هێزی هه‌یه‌.
نوێنەری ڕۆژنامە و خاوەنی مێواندارییەکە جەلال دەباغ بوو، دیاری ڕۆژنامەکە کراسێک و ئاڕمێکی نەخشاوی ڕۆژنامەکە بوو، لە دانیشتنەکەدا لەگەڵ سوپاس و پێزانینێکی جوامێرانە پێشکێشی کرا، هاندان ده‌بێته‌ وزه‌یه‌كی شاراوه‌ و ده‌چێته‌ ئاگایی و نائاگایی نووسه‌ره‌وه‌.
لە یانەی مامۆستایانی هەولێر لەناو باخچەکەدا دانیشتین. بابەتی دانیشتنەکە زیاتر سیاسەت و بارودۆخی حزبەکانی ناوخۆ و کار و چالاکییان بوو، کە من قەت حەزی لێناکەم و بەشداری تێدا ناکەم، بەشدارییم تێیدا نەکرد. سیاسه‌ت كارا‌كته‌ری خۆی هه‌یه‌ و من خوێن و گۆشتی ئه‌م جه‌سته‌یه‌ نیم. بێدەنگییەکی ناچاریم هەڵبژارد، هەرچەندی دەمکرد، نەمدەتوانی دۆخی گفتوگۆکە بەرەو ئەدەبیات بگۆڕم. کەمێکیش سەرگەرم و خومار بوون.
لە کۆتایی دانیشتنەکەدا بووین، مەوجوود سامان هاتە ناو باخچەکە و چەند مەترێک نزیک لە ئێمە لەسەر مێزێکی چۆڵبوو دانیشت. لەگەڵ خاڵە حەمرین دووراودوور کەوتنە قسە و جۆرێک گاڵتەجاڕی.

خاوەنی مێواندارییەکە بە خاڵە حەمرینی گوت: ئەمەش پێشتر لە ڕاگەیاندنی ئێمە، واتە: حزبی شیوعی خزمەتی کردووە، ئەگەر حەزدەکەی فەرمووی لێبکە با بێتە سەر مێزەکەوە. هاتە سەر مێزەکە، لە ژوورەوە خواردن و خواردنەوەی خۆی تەواوکردبوو، بەپەلە و هه‌ستی باوه‌ڕبه‌خۆبوونه‌وه‌ بانگی مەیگێڕەکەی کرد. چارەگێک جن و دوو بیرەی داواکرد. لە ماوەیەکی ئێجگار پێوانەییدا کردی بە کۆکتێل و هەڵیقوڕاندن. داوای پاکەتێک و دوو نەفەر کەبابی سەفەرییشی کرد.
خاوەنی مێواندارییەکە زانی ئیستغلال، واتە: هەلوەرگرتنە. بانگی مەیگێڕەکەی کرد حیسابەکە بدات، ئەوەی خۆمانی جیاکردەوە، ئەوەی ئەمی بەلاوە نا. مەوجوود سامان دەمی داکشا و چاوەکانی بەرزکردەوە و یەکدوو بڵمە بڵمی ناڕازیبوونی کرد.
بانگی مەیگێڕەکەی کرد و به‌هانه‌ی هێنایه‌وه‌، گوتی: پاکەتم ماوە و نەمزانیبوو لە گیرفانەکەی ترمدا بوو، لە ماڵەوەش تەلەفۆنیان کرد. تۆ دواکەوتی و ئێمەش نانی خۆمان خواردووە. پاکەت و دوو نەفەر کەبابە سەفەرییەکەی ڕەتکردەوە. نووشتەی هەلوەرگرتنەکەی بەتاڵبوو، هەروەها لەگەڵ هاتنە سەر مێزەکەش. بەبێ هیچ بابەتێک و بەبێ ئەوەی بە وشەیەکیش باسی شیعر کرابێت. لەپڕ ڕووی دەمی هەڕەشەی لە من کرد، بە هەڵچوونێکی زۆر ناڕەواوە پەلاماری دەستەوخەنجەری شاعیرانی باشی کوردی دا، وەک: شێرکۆ بێکەس و ئەحمەدی مەلا و به‌ختیار عه‌لی و من. وەک ئەوەی پەلامارەکەی نەخشەیەکی لەمێژینەی بووبێت.

منیش گوتم: ئەمانە و چەند کەسانێکی دی بنەماکانی نوێبەخشیی شیعری کوردییان داڕشتووە و نەخشەکەشیان فراوانکردووە، هەروەها نەخشەی خۆبوونی خۆشیان دامەزراندووە، هێزی زانینی زمانی كوردی و شیعرییه‌تی زمانی كوردی له ‌بیركردنه‌وه‌یاندا خه‌مڵیوه‌، شیعر لایان بووه‌ته‌ ناوه‌ند و ڕه‌هه‌ندێكی شێوه‌ ڕۆحی و له‌ناویدا ماونه‌ته‌وه‌ و پڕۆژه‌ی ته‌واوكاری بوونیانه‌. بەراورد بەوان، تۆ شاعیرێکی پلە شەش و حەوتی. به‌باییبوونێكی به‌تاڵه‌وه‌، گوتی: ئەگەر من بەو زمانە پەڕپووتەی کوردیم نەنووسیبووایە.

بە زمانی هۆڵەندیم بنووسیبووایە، ئێستا وه‌ك وه‌رگرێكی خەڵاتی نۆبێڵ باسم ده‌كرا و به‌ پارێزه‌وه‌ له‌گه‌ڵم داده‌نیشتن، منیش بۆ دڵدانەوە و دروستکردنی دۆخێکی تەندروست، گوتم: بێچاوێنی بێ، پێش ناوی تۆ، وابزانم ناوی شاعیرانی وەک: دکتۆر شۆ و حەبیب عەلی میرانی و حەمە عەلی وریام لە لیستی پاڵێوراوانی نۆبێڵەوە خوێندووەتەوە و لە پێشبڕکێدان، ناویان لە لیستەکەدا بەرەو ناوە یەکەم و دووەمەکان بەرزبووەتەوە و لە وەرگرتنی خەڵات نزیک بوونەتەوە.
ئەرێ شیعری بێگەرد بە کام دۆخی تەندروست و شکۆی نووسینەوە بتنووسین و ڕێزیخۆگرتن و خۆهەڵخستنی نووسین، شەرحی حاڵت دەبێ چی بێت. به‌ هه‌موو هێزی بیركردنه‌وه‌ت به‌ره‌و شكۆی شیعر و شیعرییه‌ت بڕۆ، دواتر نۆبێڵیش به‌دوایدا دێت.

شوباتی ٢٠٢٠ هەولێر

تێبینی:
مەوجوود سامان وەک ڕەهەندی دەربڕین، بە شاعیرێکی قووڵ و گرینگ دەزانم و تەواوی شاعیریەتی خۆی لەسەر ئەم خاڵەدا بنیادناوە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک پەیوەندی بە نوێبەخشییەوە نییە، لەناو شێواز و هونەر و زمانی باودا دێت و دەچێت. لە شێواز و هونەر و زماندا خۆبوونی خۆی نییە و ڕاگوزه‌رێكی ئاسایییه‌، به‌ته‌نگ ورده‌كاری و خواستی شێواز و هونه‌ر و زمانه‌وه‌ نییه‌.




له‌ سێبه‌ری چیادا … حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

پرسه‌یه‌ك

باران به‌ لێزمه‌ ده‌باری، به‌ڵام به‌لامه‌وه‌ گرنگ بوو، نمایشی ( له‌ سێبه‌ری چیادا ) ی هیوا سوعاد ببیننم ، بۆ ئه‌وه‌ی پێداچوونه‌وه‌یه‌كی به‌راورد كاری نێوان ئه‌و به‌رهه‌مه‌ تازه‌یه‌و به‌رهه‌می پێشووی ( ئافره‌ت له‌ دۆزه‌خ دا) بكه‌ین و ئاستی پێشكه‌وتن یان شكست هێنانی ببینین، ئه‌گه‌رچی هه‌ر بینه‌رێك پێشتر پێشبینیه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ و ده‌زانێ‌ هه‌ندێ‌ له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ نوێ‌ بوونه‌وه‌ی به‌رده‌وامیان پێوه‌ دیاره‌، هه‌ندێكی تریان وا خولقاون كه‌ توانای گۆڕانیان نه‌بێ‌ و نه‌توانن له‌و قالبه‌ چه‌ق به‌ستووه‌ی هه‌یانه‌ هه‌نگاوێك بچنه‌ پێشه‌وه‌.
له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و بینه‌ره‌ له‌ قه‌یرانی شانۆدا نه‌ژیابا، ئه‌وه‌ خۆی به‌ربژێر ده‌بوو له‌وه‌ی كامه‌ شانۆگه‌ری ببینی َ و كامه‌ نه‌بینێ‌ ، چونكه‌ بینه‌ریش مافی خۆیه‌تی په‌روه‌رده‌یه‌كی دروست بۆ خۆی دابنێ‌ ، چۆن ئه‌كته‌رێك یان ده‌رهێنه‌رێك هه‌وڵی به‌ره‌و پێشه‌وه‌ چوونی خۆی و په‌ره‌پێدانی هوشیاریی خۆی ده‌دات، به‌هه‌مان ئاراسته‌ بینه‌ریش هه‌مان هه‌ڵسووكه‌وت له‌گه‌ڵ شانۆدا ده‌كات، چونكه‌ ئاستی نمایش كاریگه‌ری ئه‌رێنی و نه‌رێنی خۆی به‌جێ‌ دێڵێ‌ له‌سه‌ر مه‌عریفه‌و ئاستی چێژی بینه‌ر.
ره‌نگه‌ كاریگه‌رییه‌كانی بینینی به‌رهه‌می داته‌پیو بۆ كه‌سیك كه‌ كاری ره‌خنه‌یی ئه‌نجام بدات، قورستر بێت له‌ئه‌ركی بینه‌رێك، چونكه‌ هه‌میشه‌ به‌رهه‌می شانۆیی به‌پێز، گڕو تینێكی گه‌رم به‌ره‌خنه‌گر ده‌ده‌ن و پانتاییه‌كی ئه‌وه‌نده‌ به‌رفره‌وانت بۆ ده‌ڕه‌خسێنن، هه‌رگیز نه‌توانی ده‌ست له‌گه‌ردنی قه‌ڵه‌م هه‌ڵگریت، تۆ هه‌رچه‌ند له‌كرۆك و فانتازیای نمایش نزیك ده‌بیته‌وه‌، ئه‌و هه‌زار ئه‌وه‌نده‌ لێت دوور ده‌كه‌ویته‌وه‌و ناچاری ئه‌وه‌ت ده‌كات ره‌دووی كه‌ویت ..به‌ڵام به‌رهه‌می روخاو جگه‌ له‌وه‌ی هیچت پێ‌ نابه‌خشیت، له‌ هه‌مان كاتدا ده‌تخاته‌ نێو قه‌فه‌سیش و ده‌تخنكێنێ‌.
زۆر جاران ره‌خنه‌ به‌ها لۆژیكیه‌كانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، كه‌ بیه‌وێت، بۆ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ تایبه‌تیه‌كان به‌ ئه‌نقه‌ست ئاراسته‌ راسته‌قینه‌كانی خۆی بگۆڕی، بۆَپه‌رده‌پۆش كردنی شكستی ده‌رهێنه‌ر خۆی له‌قه‌ره‌ی نمایشێكی روخاو بدات و موزایه‌ده‌ بۆ ده‌رهێنه‌رێك یا به‌رهه‌مێكی شانۆیی بكات، ئه‌و كات ره‌خنه‌ش دووچاری هه‌مان شكست ده‌بێت كه‌ رووبه‌رووی شانۆگه‌ریه‌كی روخاو بۆته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی له‌په‌راوێزی هه‌ندێ‌ له‌و نمایشانه‌دا ده‌ڕه‌خسێ‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ فه‌شه‌ل هێنانی ده‌رهێنه‌رێك ته‌نها هاوكێشه‌یه‌كی نه‌رێنی نیه‌ بۆ ده‌رخستنی بێ‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌رهێنه‌رێك و شكست خواردنی ئه‌زموونێكی، به‌ڵكو ئه‌و كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنیه‌ هه‌ر به‌رهه‌مێكی شانۆیی كاریگه‌ری تایبه‌تی خۆی له‌سه‌ر شانۆ به‌گشتی به‌ جێ‌ دێڵێ‌ و له‌رووی مێژوویی و رۆشنبیریی و كۆمه‌ڵایه‌تی و هونه‌ری و ده‌روونییه‌وه‌ ئاسه‌وارو تێڕوانینێكی نه‌گه‌تیفانه‌ به‌سه‌ر قۆناغه‌كانی شانۆ به‌جێ‌ دێڵن كه‌ بینه‌ر تێیدا هه‌ست به‌نامۆ بوون و ره‌شبینی بكات به‌رامبه‌ر به‌ئاینده‌ی شانۆی كوردی و هه‌لومه‌رجه‌كانی.
هه‌رگێز به‌رهه‌می كرچ و كاڵ ناتوانێت له‌كه‌شو هه‌وای سڕ بووی شانۆ له‌ناوچه‌یه‌كدا بگۆڕێت، یان ته‌كانێكی پێ‌ بدات، یاخود ئاستی هوشیاریی كۆمه‌ڵایه‌تی پێ‌ به‌رز بكرێته‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ مه‌ودای بینه‌رو شانۆ زێتر لێكتر دوور ده‌كاته‌وه‌، قه‌واره‌ی قه‌یرانی بینه‌ر به‌رفره‌وانتر ده‌كات.

بۆیه‌ ناشێت بینه‌ر وای بۆ بچێ‌ كه‌ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ته‌نها ناسنامه‌ی ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن و متمانه‌ی بینه‌رانی شانۆیان لێ‌ ده‌سێندرێته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێت ئه‌وان ئه‌سه‌ف بۆ ئه‌وه‌ بخۆن كه‌ ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ له‌پای ئه‌و شانۆ فرۆشیه‌، هونه‌ری گه‌لێك ده‌خه‌نه‌ مه‌زاد و سووكایه‌تی به‌ كولتووری ئه‌وان ده‌كه‌ن .

بینه‌ری ئێمه‌ ئێستاكه‌ بینه‌ری ته‌نیا شارێكی تایبه‌تی نیه‌، به‌ڵكو بینه‌ری هه‌موو كوردستانه‌، به‌شارو شارۆچه‌كه‌كانیشه‌وه‌، كه‌سێكی نابه‌ڵه‌د نیه‌ له‌و بزاڤه‌ شانۆییه‌ گه‌رم و گوڕه‌ی ئێستاكه‌ له‌كوردستاندا له‌ ئارا دایه‌، ئه‌گه‌ر زۆرینه‌ی ئه‌و شانۆگه‌ریانه‌ی نه‌بینێت، ئه‌وه‌ ئاگای له‌ته‌واوی چالاكییه‌ شانۆییه‌كانه‌و ده‌زانێ‌ شانۆ ئێستاكه‌ وێڕای هه‌موو ته‌نگژه‌و ئاریشاكان له‌ ده‌ستپێكی قۆناغێكی نوێیه‌، بۆیه‌ به‌ئاسانی ده‌ست به‌رداری ئه‌و ئومێده‌ نابێت كه‌ به‌ئاینده‌ی شانۆی كوردی دروستی كردووه‌.
گه‌مه‌كردنی هه‌ندێ‌ ده‌رهێنه‌ر له‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ی خۆیان به‌ قۆناغه‌ تازه‌كه‌وه‌ هه‌ڵواسیووه‌ و ده‌رهێنه‌ری ماوه‌ به‌سه‌رچوویان پێ‌ ده‌ڵێن، به‌عه‌قلو مه‌زاجی بینه‌ر بێهوده‌ ده‌بێت، ئه‌گه‌ر نایانه‌وێت نان و پیاز به‌ شانۆوه‌ بخۆن و به‌راسته‌قینه‌ به‌رژه‌وه‌ندی باڵای گه‌له‌كه‌یان به‌لاوه‌ گرنگه‌، با هه‌رچی زووه‌ ئیعلانی ده‌ست هه‌ڵگرتن بكه‌ن له‌شانۆو دان به‌وه‌دا بنێن كه‌ زه‌مه‌نی ئه‌وان كۆتایی هاتووه‌و ناتوانن له‌و زه‌مه‌نی ئێستاكه‌دا به‌هه‌مان ریتمی رابووردوو بڕۆن ..
هیوا سوعاد ـ كه‌ ته‌مه‌نێكی زۆری له‌گه‌ڵ شانۆدا به‌سه‌ر بردووه‌، له‌دوا ئه‌زموونی خۆیدا ( له‌ سێبه‌ری چیادا ) جارێكی دیكه‌ سه‌لماندی كه‌ ناتوانێت ئه‌و سنووره‌ ته‌قلیدییه‌ تێپه‌ڕێنێ‌، چونكه‌ تێپه‌ڕاندنی سنوور رووه‌كێكی سروشتی نیه‌ له‌خۆیه‌وه‌ دروست بێت، ئه‌گه‌ر ده‌رهێنه‌ر نه‌بێته‌ پارچه‌یه‌ك له‌گۆڕانكارییه‌كانی شانۆو پێشكه‌وتنه‌كانی، له‌رێگه‌ی گۆڕینه‌وه‌ی ئه‌زموون و ته‌فاعول كردن له‌گه‌ڵ ده‌رهاوێشته‌ نوێكانی شانۆو خۆته‌رخانكردن به‌پیشه‌ی شانۆیی و به‌شدار بوون له‌وۆرك شۆپ و به‌ پراكتیك كردنی تیۆره‌ شانۆییه‌كان ..

خۆ خزمه‌تكردن به‌شانۆ هه‌ر ته‌نها خۆ هه‌ڵواسین نیه‌ به‌كاری ده‌رهێنانی شانۆیی، ئه‌و له‌بری ئه‌وه‌ی پێگه‌ كارگێڕیه‌كه‌ی خۆی بۆ قۆرخ كردنی ده‌رفه‌تی كاركردن بقۆزته‌وه‌ بۆ خۆی، وا چاكتره‌ ئه‌و ده‌رفه‌تانه‌ به‌گه‌نجه‌ شانۆكاره‌كانی شاره‌كه‌ی ببه‌خشێ‌، كه‌ به‌حه‌سره‌تی ئه‌وه‌ن ساڵێ‌ جارێ‌ به‌رهه‌مێكی شانۆیی نمایش بكه‌ن .
ئه‌و پارساڵ ( ئافره‌ت له‌ دۆزه‌خ دا )ی نمایش كرد، هه‌موو بینه‌رانی خسته‌ گومانه‌وه‌، چونكه‌ ستایل و فۆرمی شانۆییه‌كه‌ به‌زه‌قی دیار بوو، ئه‌و كات گوتم: ده‌بێ ئه‌و ده‌رهێنه‌ره‌ به‌ یه‌كجاری ده‌ست له‌شانۆ هه‌ڵده‌گرێ‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تازه‌ ناتوانێت رێكه‌وتێكی تری وه‌ك ئه‌م رێكه‌وته‌ بۆخۆی دروست كاته‌وه‌.
ئێستا دوای نمایش كردنی (له‌ سێبه‌ری چیا) و ئه‌و شكسته‌ی دووچاری شانۆگه‌ریه‌كه‌ بۆوه‌، گومانه‌كانی بینه‌ر بۆ نمایشی ئافره‌ت له‌ دۆزه‌خ یه‌كلا بۆوه‌.
ده‌رهێنه‌ر هه‌وڵی ئه‌وه‌ی داوه‌ ته‌قلیدێكی شانۆی یه‌كه‌م بكاته‌وه‌ له‌ رووی ستایل و فۆرم، به‌ڵام جگه‌ له‌ چڕنۆك گرتن نه‌بێت له‌و ته‌قلید كردنه‌وه‌یه‌ هیچی تری هه‌ڵنه‌هێنجاوه‌.

ره‌نگه‌ ده‌رهێنه‌ر دووچاری جۆرێك له‌ واهیمه‌ بووبێت كه‌ پێی وابێ‌ ئه‌و جگه‌ له‌وه‌ی ده‌رهێنه‌رێكی مۆدێرنی سه‌رده‌می نوێیه‌، له‌هه‌مان كاتیشدا نووسه‌رێكی شانۆیی ده‌ست ره‌نگینه‌ له‌داڕشتنی فه‌لسه‌فه‌ی شانۆگه‌ریه‌كه‌و هونینه‌وه‌ی دیالۆگ و به‌رز راگرتنی كرۆكی ناوه‌رۆك و فۆرمی شانۆگه‌ریه‌كه‌ی، له‌مه‌شدا خۆ په‌رست بووه‌ كه‌ به‌و توانا په‌ڕپووته‌ی نووسین، ده‌قێكی پچڕ پچڕو دیالۆگ لاوازه‌وه‌، تێكستی شانۆگه‌ریه‌كه‌ی خستۆته‌ سه‌ر شانی خۆی.
ئه‌وه‌نده‌ش به‌لاوازی ده‌قه‌كه‌ی داڕشتووه‌، كه‌ ده‌قه‌كه‌ ببێته‌ بونیاتێكی داته‌پیوی ئه‌وتۆ، بوار نه‌ڕه‌خسێنێ‌ بۆ دروست كردنی وێنه‌ و دیمه‌نی لێكتر جودا كه‌ جۆره‌ هه‌مه‌ ره‌نگییه‌ك بداته‌ بونیاتی شانۆییه‌كه‌و بینه‌ر له‌و شیوه‌ن و گریان و سینگ كوتانه‌ی ژنان رزگار بكات و هه‌ناسه‌یه‌ك به‌ جێ‌ بێڵێ‌ بۆ بینه‌رو ده‌رباز بوون له‌و ماته‌م گێڕییه‌ به‌رده‌وامه‌ بێ‌ تام و چێژه‌، كه‌ فه‌زای شانۆگه‌ریه‌كه‌ی دووچاری خنكان كردبوو، ده‌رهێنه‌ر ده‌یه‌وێ به‌شێك له‌ چاوه‌ڕوانی و ئه‌شكه‌نجه‌و ئازاری بێ‌ هوده‌ی سێ‌ ژن نیشان بدات، كه‌ به‌هاوسه‌رو كوڕو براكانیان قوربانیان داوه‌، كه‌چی قولاربانیه‌كان له‌پای له‌ بیركردنی ئه‌و قوربانیانه‌و پشت گوێ‌ خستنیان ئه‌و ژنانه‌ ده‌خاته‌ نێو بازنه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌و ئازارێكی ده‌روونی، به‌ڵام ده‌رهێنه‌ر هه‌ر سێ‌ ئافره‌تی به‌ یه‌ك شێوه‌ ده‌رخستووه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ بری سێ‌ كاراكته‌ر ته‌نیا یه‌كیش بوایه‌ هه‌ر وه‌ك یه‌ك بوو، دواتریش ئافره‌تی كوردی ئه‌وه‌نده‌ بێ‌ ده‌سه‌ڵات و بێ‌ بڕوا ده‌رخستووه‌، كه‌ جگه‌ له‌ گریان و شێوه‌ن نه‌بێت هیچ رۆحێكی دیكه‌ی مقاوه‌مه‌ت و ئازایه‌تی و خۆ راگری تێدا نه‌بێت ، نه‌ك هه‌ر ته‌نها له‌سه‌ربورده‌و چیرۆك و به‌سه‌رهاته‌كانیان، به‌ڵكو له‌ نواندنیش دا وه‌ك ته‌نها ئافره‌تێكن كه‌ دابه‌شی سه‌ر سێ‌ كاراكته‌ر كرابن، به‌ڵام به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و دابه‌ش كردنه‌ به‌ئامانجێكی هونه‌ری كرابێت و جوانیه‌ك به‌ نواندن ببه‌خشێت .
شانۆگه‌ریه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی داخراو به‌ ده‌وری ته‌نیا بازنه‌یه‌كدا خول ده‌خواته‌وه‌ و ده‌رهێنه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ده‌رچوونی نیه‌ له‌و بازنه‌ داخراوه‌دا، بۆ دروست كردنی دیمه‌ن و وێنه‌ی تر، كه‌ جۆرێك له‌ هه‌مه‌ ره‌نگی وێنه‌ دروست بكات ، تا ئه‌و شوێنه‌ی شانۆگه‌ریه‌كه‌ی له‌ نێو قه‌یرانی وێنه‌ی درامی و ستاتیكی دا نغرۆ ده‌كات و هه‌ناسه‌یه‌ك بۆ بینه‌ر به‌ جێ‌ نه‌هێڵێ‌ بۆ حه‌سانه‌وه‌ی مێشك و بینین .

له‌و لاشه‌وه‌ ده‌نگی ناوازه‌ و ژاوه‌ژاوی موزیك بینه‌ر كاس ده‌كات و هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌یت كه‌ نمایشه‌كه‌و دیمه‌نه‌ دوورو درێژو دووباره‌ كراوه‌كانی، ته‌نیا بۆ كات تێپه‌ڕاندن و درێژ كردنه‌وه‌ی نمایش و بێ‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌رهێنه‌ره‌ له‌ دروست كردنی وێنه‌ی درامی .
بینه‌ر به‌ درێژایی نمایش ته‌نیا دیمه‌نێكیش نابینێ‌ ، بیوروژێنێ‌، شتێ‌ له‌زاكیره‌ی دا به‌ جێ‌ نامێنێ‌ مێشكی زاخاو بداته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ كۆتاییه‌ ساردو سڕو مردووه‌كه‌ی نمایش دا ، به‌ده‌ست به‌ تاڵی له‌شانۆدا دێته‌ ده‌ره‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی هیچی نه‌دیبێ‌ .




كتێبی پێشه‌كیه‌ك ده‌رباره‌ی شوێنه‌وارناسی… ئه‌حمه‌د كامه‌ران

پێش ئه‌وه‌ی ده‌ست بكه‌م به‌ نووسینی ئه‌م وتاره‌ پێویسته‌ پرسارێك له‌ خۆم بكه‌م ,پرسیاره‌كه‌شم ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا منی خوێنه‌ر بۆچی كتێبێك به‌ناونیشانی پێشه‌كیه‌ك ده‌رباره‌ی شوێنه‌وارناسیم خوێندۆته‌وه‌؟
بێگومان بۆ وه‌ڵام دانه‌وه‌ی پرسیاره‌كه‌ی خۆم ده‌بێت بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ 10ی نۆڤه‌مبه‌ری ساڵی 2018 كه‌ ئه‌وكات به‌یه‌ك ڕۆژی قوتابیه‌تیم بوو له‌ زانكۆ له‌ به‌شی شوێنه‌وار بێگومان ئه‌و به‌رواره‌ بۆ من به‌ وێستگه‌یه‌كی نوێ ژیانم داده‌نرێت , واته‌ لێره‌وه‌ من په‌یوه‌ندی خوێندنه‌وه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌م كتێبه‌ درووست كرد وه‌ یه‌كه‌م كتێبی شوێنه‌واری بوو كه‌ خوێندمه‌وه‌ كه‌ له‌پێشتردا هیچ جۆره‌ كتێبێك به‌ناونیشانی بابه‌تی شوێنه‌واری نه‌خوێندۆته‌وه‌ به‌ڵكو ته‌نها گوێبیستی ناوی شوێنه‌وار بووم به‌شێوه‌یه‌كی زۆر ساده‌و ساكار كه‌چی كاتێك چوومه‌ نێو خوێندنی ئه‌م زانسته‌وه‌ ڕۆژ به‌دوای ڕۆژ له‌نێو ئه‌م زانسته‌دا شتی ئاڵۆز ونامۆ به‌رچاوم وبه‌رگوێم ده‌كه‌وت كه‌ ئه‌مه‌ش بۆمن شتێكی سه‌رسوڕمان بوو چوونكه‌ زانستێك وه‌كو شوێنه‌وار كه‌ خاوه‌نی ئه‌م زانسته‌ دۆڵه‌مه‌نده‌یه‌ كه‌چی ئێمه‌ له‌كاتی قوتابی بوونمان دا له‌ قوتابخانه‌ له‌ هیچ قۆناغێك بابه‌تێكمان به‌رچاو نه‌كه‌وت به‌ناونیشانی شوێنه‌وار و كه‌له‌پوور له‌ پاڵ وانه‌كانی ترمان دا , ئیتر ئه‌مه‌ش وای كرد كه‌ ناوی ئه‌م زانسته‌ بۆ من كه‌مێك جێگای نامۆبێت, هه‌رچه‌نده‌ من له‌پێشووتردا وتارێكم له‌ڕۆژنامه‌ی خه‌بات ژماره‌(5749) 14|5|2019 نووسیبوو به‌ناونیشانی( له‌ناوه‌نده‌كانی خوێندندا بابه‌تی شوێنه‌واری فه‌رامۆش كراوه‌) كه‌ له‌وتاره‌كه‌مدا به‌شێوه‌یه‌كی كورت ئاماژه‌م به‌نه‌بوونی وانه‌ی شوێنه‌واری كردبوو له‌پاڵ وانه‌كانی تری خوێندن دا, چوونكه‌ پێم وایه‌ به‌دانانی كتێبێكی كورت وپووخت له‌ بواری شوێنه‌واری له‌نێو قوتابخانه‌دا ئاشنایه‌تیه‌كی سه‌ره‌تایی درووست ده‌كات بۆ قووتابی سه‌باره‌ت به‌ ناسینی شوێنه‌وار به‌ تایبه‌تیش بۆ قۆناغی سه‌ره‌تایی.
خوێندنه‌وی كتێبی پێشه‌كیه‌ك ده‌رباره‌ی شوێنه‌وارناسی كه‌ له‌لایه‌ن ته‌قی ئه‌لده‌باغ نووسرابوو وه‌ هاوكاتیش له‌لایه‌ن نووسه‌رو مامۆستای زانكۆ به‌ڕێز سه‌باح پیرباڵه‌وه‌ كرابوو به‌كوردی له‌ ساڵی 2007 چاپ كرابوو له‌ هه‌ولێر, كاتێك كه‌ یه‌كه‌م ڕۆژی كۆلێژم به‌ڕێكرد پێش ئه‌وه‌ی بڕۆمه‌وه‌ سه‌ردانی كتێبخانه‌ی كۆلێژه‌كه‌مان كرد وه‌ كۆمه‌ڵێك فایل دانرابوو كه‌ هی به‌شه‌ جیاوازه‌كان بوو ئیتر منیش به‌شه‌كه‌ی خۆم دۆزیه‌وه‌ ده‌ستم كرد به‌ گه‌ڕان به‌دوای چه‌ند كتێبێكی شوێنه‌واری بۆئه‌وه‌ی تۆزێك تینویه‌تیه‌كه‌م بشكێت ده‌رباره‌ی ئه‌م زانسته‌دا پاش ئه‌وه‌ی له‌ فایله‌كه‌دا گه‌ڕام چه‌ند كتێبێكم به‌رچاو كه‌وت منیش ناوی كتێبه‌كانم نووسی ڕۆیشتم به‌ره‌و لای كارمه‌ندانی كتێبخانه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كتێبانه‌ پێم بده‌ن, هه‌رچه‌نده‌ سێ كتێبم هێنا كه‌ یه‌كێییان پێشه‌كیه‌ك ده‌رباره‌ی شوێنه‌وارناسی بوو ئیتر ئه‌م كتێبه‌ سه‌رنجی منی ڕاكێشا وای له‌ من كرد كه‌ ده‌ست بده‌م له‌لاپه‌ڕه‌كانی بۆ خوێندنه‌وی به‌ڵام كات زۆر دره‌نگ بوو , وه‌ زۆریش ماندووبوم به‌ڵام بڕیارم دا كه‌ وێنه‌یه‌كی كتێبه‌كه‌ بگرم بۆ ئه‌وه‌ی ڕاسته‌وخۆ بڕۆم له‌ بازار له‌ كتێبخانه‌كان بیكڕم منیش وام ده‌زانی ئێستا ئه‌م كتێبه‌ زۆر به‌ ئاسانی ده‌ستم ده‌كه‌وێت له‌ كتێبخانه‌كان كه‌چی هه‌موو كتێبخانه‌یه‌كم كرد گوتیان نه‌ماوه‌ چوونكه‌ كتێبه‌كه‌ ساڵی چاپكردنی زۆر كۆن بوو, به‌ڵام منیش هه‌ر به‌رده‌وام بووم هه‌تاوه‌كو له‌ كۆتایی دا له‌ یه‌كێك له‌ كۆشكه‌كانی به‌رامبه‌ر قه‌لات به‌ ده‌ستم كه‌وت كه‌ ته‌نیا یه‌ك دانه‌ی مابوو له‌ژێر ژێره‌وه‌ كتێبه‌كان بۆمی ده‌رهێنا, كاتێك ده‌ری هێنا كتێبێكه‌ به‌ڕاستی زۆر كۆن بوو به‌رگه‌كه‌ی هه‌مووی پیس ببو منیش تۆزێك نیگه‌ران بووم, به‌ڵام نه‌مهێشت ئه‌م كتێبه‌ وا بمێنێته‌وه‌ هه‌ربۆیه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ستی خۆم تیپێكی ئاویم كڕی و بردمه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌ زۆر به‌جوانی لێم داو خاوێنم كردوه‌ ئیتر ئه‌وكاته‌ هه‌ستم به‌ ئارامی كرد چوونكه‌ نابێت كتێبێك به‌و شێوه‌یه‌ به‌رگه‌كه‌ی كۆن دڕاو بێت وه‌ منیش گرنگی پێ نه‌ده‌م خۆ له‌كۆتایی دا ئه‌وه‌ كتێبه‌ من فێری زانست و ڕۆشنبیریم ده‌كات .
كتێبه‌ له‌ 102 لاپه‌ڕه‌ پێك هاتبوو كه‌ زۆر به‌شێوه‌یه‌كی كورت و پووخت باسی زانستی شوێنه‌واری ده‌كرد یاخود ده‌توانم بڵێم وه‌كو ده‌رگایه‌كی سه‌ره‌كی بوو , بۆ ئاشنابوون به‌زانستی شوێنه‌وار كه‌ زۆر به‌وردی په‌نجه‌ی خستبووه‌ سه‌ر لایه‌نه‌كانی ئه‌م زانسته‌ په‌راوێزخراوه‌ , وه‌جیگای ده‌ست خۆشیه‌ بۆ مامۆستا سه‌باح پیرباڵ كه‌ هه‌ستابوو به‌ خامه‌ ڕه‌نگینه‌كانی ئه‌م كتێبه‌ی وه‌ڕگێرابوو بۆ سه‌ر زمانی كوردی جگه‌ له‌وه‌ خۆیشی كتێبێكی تری هه‌یه‌ كه‌ له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ نووسراوه‌ته‌وه‌ به‌ ناونیشانی (ئاركیۆلۆجیا له‌ كوردستان) كه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر شوێنه‌وار و شوێنه‌وارناس چه‌ندین پرسی گرنگی شوێنه‌وار, جێگای ڕێزه‌ مامۆستا سه‌باح پیرباڵ كه‌ هه‌ستاوه‌ به‌ دانانی ئه‌م دووكتێبه‌ شوێنه‌واریه‌ به‌ زمانی كوردی , كه‌ هه‌رچه‌نده‌ خۆی مامۆستایه‌ له‌ به‌شی مێژوو به‌ڵام به‌هۆی خه‌مخۆری به‌ڕێزیان بۆ به‌شس شوێنه‌وار هه‌ستاوه‌ به‌ ئه‌نجام دانی ئه‌م كاره‌ جوانه‌, بێگومان هه‌میشه‌ كاری جوان جێگای باسكردن و ڕێزه‌, له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌شی شوێنه‌وار له‌ ڕووی كتێبی كوردیه‌وه‌ زۆر هه‌ژاره‌ بۆیه‌ ده‌بێت خه‌مخۆری زیاتر هه‌بێت بۆ زانستی شوێنه‌وار , چوونكه‌ شوێنه‌وار ناسنامه‌ و شارستانیه‌تی هه‌موو گه‌لێكه‌ , كه‌ هاوكاتیش كورد له‌و شارستانیه‌ته‌ به‌ده‌ر نیه‌ كه‌ خاوه‌نی شارستانیه‌تێكی زۆر گه‌وره‌یه‌, بۆیه‌ ده‌بێت بیانپارێزین و هه‌تاوه‌كو له‌ناونه‌چن یاخود نه‌كه‌ونه‌ ده‌ستی دووژمنان.




دیاردەی تاوانی دەست درێژی سێکسی بۆ سەر منداڵان … پارێزەر/ لوقمان مصطفی صالح

تاوانی قێزەونی دەستدرێژی کردنە سەر کچێکی تەمەن( ٧ )ساڵان لە هەولێری پایتەخت،وویژدانی هەموومانی بریندارکرد،سەبارەت بەو کەیسەی لە هەولێر روویداوە کە چەند تۆمەتبارێک( اغتصابی) كیژۆڵەیەکی تەمەن( ۷ )ساڵانیان کردوە و پاشانیش تۆمەتبارەکان بە کەفالەت ئازاد کراون،وەک باوکی دەڵێت بەهۆی ئەوەی حیزبێکی دەسەڵاتدار لەپشتیەتی،لە ئێستادا هەرەشەی کوشتن لەسەرخۆم و ئەندامانی خێزانەکەشم هەیە.

ئەگەر لە رووی یاساییەوە لەم کەیسە بڕوانیین ڕاستە خودی مادەی( ۳۹۳) کفالەی تێدایە ، بەڵام لەبەر ئەوەی لەم کەیسەدا سێ خاڵی سەرەکی تێدایە کە دەبێتە هۆی زیادکردنی سزاکەی بە پێی فقرەی 2 بڕگەی ( أ و ج ) تۆمەتباران باری سزایی قورسیان بەسەردا دەسەپێندرێت و بەڵکو زۆر جار سەردەکێشێت بۆ اعدامیش ( وەک دەزانرێت سزای تاوانێکیش اعدام بێ کفالەی تێدا نیە ) ئەویش هەرسێ خاڵی وەک:
1- تاوان لەسەر کراو اغتصاب کراوە،تەمەنی تاوان لە سەرکراویش لە خوار ۱٨ ساڵەوەیە.
2-رفاندوویانە واتە(خطف) ماددە (421) لەیاسای سزادانی عێراقی( ئەگەر مەبەست لە كردەوەکە بە دەستهێنان يان دەست درێژى كردنەسەر ناموسى تاوانلێكراو يان تولە سەندنەوە لێی يان لە كەسێكى تربو بێت
3-وە زیاد لە یەک کەسیش تاوانەکەیان ئەنجامداوە، بۆیە (تشدید)ی (عقوبە)یان بۆ دەکرێ و بەهیچ شێوەیەک ناتوانرێ بە (کفالە)ت ئازادبکرێ ، بەڵکو دەبێ تۆمەتبار لە( توقیف )دا بمێنێتەوە تا رۆژی دادگایکردن و دەرچونی حوکم.
یاسای سزادانی عێراقی سزای یاسای دەستدرێژی سێکسی لەگەڵ هەر کەسێک کە تەمەنی لە ١٨ ساڵ کەمتر بێت جا دەستدرێژی بێت یان بە خواستی خۆی بێت بە تاوان دادەنریت، ئەگەر بە دەستدرێژی بێت بە پێ مادەی ٣٩٣ لە یاسای سزا دانی غیراقی بەپێی ئاستی دەست درێژیەکە سزاکەی دیاری دەکرێت لە سالێک تا ١٥ ساڵ و هەتا زیندانی هەتا هەتای و وە لەسێدارە دانیش دەگەرێتەوە ئەگەر دەستدرێژی کوشتنی لێبکەوێتەوە”. وەسزای رفاندنیش واتە (خطف) ماددە (421) لەیاسای سزادانی عێراقی سزاكەى بريتيە لە بەند كردن كە لە ماوەى پانزدە سال زياتر نەبێت.( ئەگەر مەبەست لە كردەوەکە بە دەستهێنان يان دەست درێژى كردنەسەر ناموسى تاوانلێكراو يان تولە سەندنەوە لێی يان لە كەسێكى تربو بێت.

ڕۆڵی یاسا لە تاوانی دەستدرێژی سێکسیدا ئەگەر تاوانەکە دوای ئەنجام دانی ببێتە کەیسێکی یاسایی، ئەوا یاسا زور بە وردی کاری لەسەر دەکات،ئەوانەی لەو تۆمەتە تۆمەتباردەبن بە کەفالەت ئازاد کردن نایانگرێتەوە، دادگاکان و رێکارە یاساییەکان لە دژیان دەبێت، وە سزای قورسە وردبینیشی تێدا قورسە، زور جار ئەو تاوانانە نابیتە ئامار کاری لەسەر بکرێت، بەڵام بەڕێژەیەکی زور لە هەلکشان دایە،زور جار ئەو منداڵانەی ڕوبەڕوی دەستدرێژی سێکسی دەبنەوە لە لایەن خانەوانەدەیان کارەکە پەردە پوش دەبێت لەبەر زاڵ بونی دابو نەریت وە زور جاریش کە دەبێتە کەیسی یاسایی سوڵحی عەشایەری دەکرێت تەنازول لە مافی تاوان لێکراو دەکریت، بەڵام گرنگی ئەوەیە کە دەبێتە کەیسی یاسایی و تەنازول بکرێت و نەکرێت تاوانبار هەر سزا دەدریت لە بەر ئەوەی مافی گشتی تَیدایە.بۆیە دەبێت لەم کەیسەدا داواکاری گشتی بەڕۆڵی خۆی هەستێ و هەم ببێتە سکاڵاکار لەلایەک و هەم چاودێر لەسەر بەڕێوەچوونی دادبینیەکە.




به‌ ته‌كتیكێك دووباره‌ روحی به‌ره‌نگاریتان كزنه‌كه‌نه‌وه‌ … عیماد عه‌لی

كه‌ ناڕازیبون له‌ نێو خه‌ڵكدا گه‌یشته‌ چڵه‌پۆپه‌، ته‌نها پێویستی به‌ مه‌شخه‌ڵه‌كه‌ بوو بۆ ده‌ربڕینی راوبۆچون و روحی ئۆپۆزسیۆنبونی خه‌ڵكی به‌ش مینه‌ت و ناڕازی كوردستان. هه‌ر له‌و كاته‌دا بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان به‌ ئاسانی و له‌سه‌ر زه‌مینه‌یه‌كی ئاماده‌ ئه‌و هه‌له‌ی قۆسته‌وه‌ و زۆرێنه‌ی ده‌نگی ناڕازی بۆ خۆی فه‌راهه‌م كردو به‌ڕاستی سواری روحی ناڕازیبونی خه‌ڵك بوو، به‌ڵام كه‌ بوو به‌حزب و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆی فه‌رزكرد و تموحی شه‌خسی زاڵبوو، ئه‌و روحه‌ی خه‌ڵكی ناڕازی كوژراو وای لێهات كه‌ خه‌ڵك باوه‌ڕی به‌ هه‌مووان و به‌ خودی ناڕازیش كز بێت و گۆڕانیش شكستێكی گه‌وره‌ی خوارد وئه‌وه‌تا تا دێت پاشه‌كشه‌ ده‌كات، به‌ڵام ئه‌و زیانی به‌ گه‌لی كوردستان گه‌یاند و‌ روحی ناڕازیبون و به‌ڕه‌نگاری و متمانه‌ به‌ خۆبونی خه‌ڵكی كوشت.
ئه‌مڕؤش وا خه‌ڵكی ناڕازی رق و كینه‌ی گه‌یشتۆته‌ بیناقاقای و بێگومان له‌ كاتێكی تایبه‌ت و زه‌مینه‌ ره‌خساو هه‌موو هه‌وڵێك بۆ گۆڕانكاریه‌كی ریشه‌یی ده‌دات و تاسه‌ر قبوڵی ئه‌م گه‌نده‌لێ و ماڵ،یرانیه‌ ناكات و هه‌میشه‌ گه‌ل رێ راستكه‌ره‌وه‌ی هه‌ڵه‌كردنی حزب و كه‌سایه‌تیه‌كان بووه‌ له‌ مێژوودا و كوردستانیش له‌وه‌ به‌ده‌ر نیه‌.
به‌ڵی ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ناحه‌قی دروست بێت ناحه‌قیه‌، بۆیه‌ ده‌بێت (مابُني على الباطل فهو باطل)وه‌كو په‌نده‌عه‌ره‌بیه‌كه‌ ده‌ڵێت:
هاوڵاتیانی كوردستان ئاگادار بن، وه‌كو چۆن باوه‌ڕتان به‌ ده‌سه‌ڵاتی گه‌نده‌لی كوردستان نیه‌، ئاواش باوه‌ڕتان به‌ هیچ كه‌س و لایه‌نێك و هیچ په‌یمان و قسه‌ی پۆچه‌ڵ و به‌رژه‌وه‌ندیخوازانه‌یه‌ك نه‌بێت، به‌تایبه‌تی كه‌ بزانن له‌ بنه‌چه‌دا ئه‌وانیش فێڵیان كردووه‌ له‌ میله‌ت و ئه‌وه‌ی یه‌كجار ساخته‌ له‌ خه‌ڵك بكات هه‌رچه‌ند بێت و له‌ هه‌ر كوێیه‌كدا بێت هه‌زارجاری تریش ده‌یكات بۆ خۆی و حزبه‌كه‌ی، ئه‌گه‌ر ئه‌وان بۆ مه‌به‌ستی تایبه‌تی و ته‌كتیكی رۆژانه‌ ئه‌م جموجوڵه‌ ده‌كه‌ن وته‌نانه‌ت كۆمپانیا و حزبه‌كانیان له‌سه‌ر حسابی ئێوه‌ بۆ قازانجه‌ بازرگانیه‌ تایبه‌تیه‌كانیان ده‌بێت و ئه‌مانه‌ قوتابی ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی گه‌نده‌ڵ و فێڵوفرته‌كانین.‌
بۆیه‌، ده‌بێت هاوڵاتیانی به‌ڕێز به‌خۆیان چاوه‌رێی زه‌مینه‌سازی و كاتی له‌بار بن بۆ خۆی پاڵده‌نیت بۆ دروستبونی ئۆپۆزسیۆنێكی راسته‌قینه‌ی راستگۆی هه‌ڵقوڵاوی هه‌ناوی گه‌ل و هاولاتیان خۆیاندا و له‌ زه‌مه‌ن و زه‌مانی تایبه‌ت و هه‌ر به‌ سه‌ركردایه‌تی ئه‌و خه‌ڵكه‌ به‌ خۆیان فشاری خۆیان به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك بكه‌ن ومافی خۆیان وه‌ربگرن و خۆیان نه‌كه‌نه‌ دارده‌ستی هیچ گه‌نده‌ڵێك، سیاسی بێت یان بازرگان، ئه‌وه‌ی خۆی له‌ خۆیدا هیچ نه‌بێت ناتوانێت هیچ ببه‌خشێت، بۆیه‌ ئه‌م جموجوڵانه‌ی هه‌ندێك كه‌س و لایه‌نێك له‌به‌ر چاوی كاڵی میله‌ت نیه‌ و ته‌نها له‌ پیناو ئامانجی سیاسی و بازرگانی ته‌سكی كه‌سی وحزبی خۆیان و حزبه‌كه‌یانه‌ به‌ تاق وته‌نها و به‌م جموجوڵانه‌یان ته‌نانه‌ت گڕی ناخی خه‌ڵكی ناڕازی كپ ده‌كاته‌وه‌ و هیچ به‌رئه‌نجامێكی نابێت. بۆیه‌ ده‌بێت خه‌ڵكی هه‌ژار و زه‌حمه‌تكێش و كه‌م ده‌رامه‌ت كوڕانی خۆیان نه‌كه‌ن به‌قوربانی ئه‌و مه‌به‌سته‌ ته‌سكانه‌ و مه‌رامی تایبه‌تی خۆیان ده‌یانه‌وێت خه‌ڵكی بۆ به‌كار بێنن، ئه‌مه‌ش هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی به‌ مافه‌كانی خه‌ڵكه‌وه‌ نیه‌ و به‌ڵكو دووباره‌ به‌ هه‌مان ره‌فتاره‌كه‌ی گۆڕان روحی به‌ره‌نگاری و ئۆپۆزسیۆنبونی خه‌ڵك ئه‌گه‌ر نه‌كوژن ئه‌وا كزی ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌گینا ئه‌گه‌ر بزانن ئه‌و كه‌لێنانه‌یان لای ده‌سه‌ڵات پر ده‌كرێته‌وه‌ بێ یه‌ك و دوو به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك ملكه‌چی ئه‌م ده‌سه‌لاته‌ گه‌نده‌ڵ و ساخته‌چیه‌ی وه‌كو خۆیان ده‌بن..




…پاشەکەوت … تێکست : د. چیا زەنگەنە وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

  

بەڵێ….
بەڵێ بۆ پاشەکەوت
نەخێر بۆ دەست بڵاویی
چونکە
پاشەکەوت ئەمانکا بە ئەفسانەیی
بە قارەمانێتیی
تەقیو ، شۆڕش ئاسا
وەک سولطانمان لێ ئەکا
لە خۆشیا ئەفڕین
سووکایەتیە
سڵکەینەوە لە برسێتی
ئێمە کە برسی بووین
هەڵئەپەڕین
هولوووولوووو
هەلهەلە لێئەیەین
بەڵێ
بۆ پاشەکەوت
بۆ خەزێنەکانی گەندەڵیە داڕێژراوەکان
بۆ ڕووتکردنەوەی
ئەوەی پێی ئەڵێن : میللەت
بۆ بەتاڵ کردنی:
گیرفان و مێشک و مەعیدە
بۆ نەهێشتنی پاروو
و
حورمەتی ئینسان
تا پاشەکەوت
ناوگەڵمان فێنک کاتەوە
ببێ بە جل و بەرگمان
بە دابی مناڵە کانمان
بە سەرینی خەوەکانمان
بە مەزاری ڕابردوومان
بە سیمبولی زەردەخەنەی
خۆمان و هەموو جەماعەت
كەواتە:
بژی پاشەکەوت

دەست بڵاوەکان
هاوڕێی شەیتانەکان بوون
قوڕ و چڵپاویان کردە دیاری
بۆ میللەت
حکومەتێکی بێ معاش
پەلاماردەری ڕۆحی
خەڵکی بێ معاش
بەڵێ بۆ پاشەکەوت
بۆ برسی کردن
بۆ تینوو کردن
بۆ گوشین.. بۆ دۆشین
بۆ گیرفان و بن باخەڵ گەڕان
بۆ لەسەر ئەرز نووستن
بێ بەڕە
بێ حەسیرێکی چڵکن

بەڵێ گەورەم
بە ناوی خۆم
و
هەموو کەرامەتێکی پاک کراو
سوپاس
بۆ مەرحەمەت
بۆ پاشەکەوت




بانگەوازێک بۆ ئارامى … سروشت نەوزاد

سەبارەت بەشیعرى (بانگەواز بۆ گۆڕهەڵکەن )ى سەباح ڕەنجدەر

بێگومان ئەدەبیات نەخشى ئەو دونیایەیە کە مرۆڤ وەک ئاڵۆزترین بوونەوەرى بوون، بەهەموو هزرو تێڕوانین و پێکهاتەکانیەوە لێى نیشتەجێیە. ڕەنگە شیعر وەک ژانرێکى تایبەتى ئەدەب، زیاتر لە هەر ژانرێکى دیکە، هەڵگرى پانتاییەکى فراوانتر بێت بۆ ئازادى زمان و خەیاڵ لە تێڕوانینەکانیدا لە بارەى جیهان و مرۆڤ و شتەکان. بەم هۆیەش هەندێک جار دونیاگەلێکى ئاڵۆز و سەیرو سەمەرەتر لە جیهانى شیعردا بوونیان هەیە و ژینگەو جوڵەو دیمەنەکان نائاشنا و نامۆن و کەمتر ناسراون.

ئەوەى کە تیۆریزانى ڕووسى، (شکلۆڤسکى) پێى وایە شیعر بە پلەى یەکەم یارییە لەگەڵ زمان، واتە زمانى شیعر هەڵدەستێت بە خۆ قوتارکردن لەو زمانە باوەى هەموو شتەکان یەک ڕەنگ دەکات و ڕەهەندى نامۆیی و نائاشناییان پێ دەبەخشێت. کەواتە ئەگەر شیعر مامەڵەى یەکەمى لەگەڵ زماندا بێت، زمانیش وەک ئەوەى (هایدیگەر) بە ماڵى بوونى دەزانێت، واتە زمان ئەو جێگەیەیە کە مرۆڤ دەتوانێت زات و بوونى خۆى تێدا بدۆزێتەوەو بە هۆیەوە تەعبیر لە بوون و خۆشى و ئازار و مەینەتییەکانى بکات. واتە ئەوەى ماهیەت و بوون و شوناس بە مرۆڤ دەبەخشێت زمانە.
زمان هەڵگرى حەقیقەتى بوونە. کەواتە زمانى شیعر دەبێتە هەڵگرى وەزیفەیەکى قوڵ و ئاڵۆز لە هەمبەر لۆچى و درز و کەلێن و پەنهانییەکانى بوون و یارییەکى نا ڕاستەوخۆ و ئیستاتیکى لەگەڵ دەرکەوتە ناسراو و نەناسراوەکانى سەرزەمینى بووندا دەکات.

شیعرى (بانگەواز بۆ گۆڕهەڵکەن) هەڵگرى جیهانبینییەکى ڕوونە لە بارەى ژیان و مردنەوە. ژیان لەم شیعرەدا وێناى تراژیدیایەکە بۆ بوونى مرۆڤ. مردنیش دیاردەیەکى میتافیزییکیە بۆ ئازادى ڕۆح و بەدەستهێنانەوەى ئەو ژیانەى لە جیهانى فیزیکیدا، گیرۆدەى دەرد و ئازار و نا عەدالەتییە.

(من هیچ پرسیارێکم لە خودى شیعر نییە، بەڵام ئەو پرسیارى سەیر سەیرى لە من هەیە. وەک ئەوەى من خوداوەندێک بم و نهێنى ژیان و مردن و زیندوو بوونەوەم لابێت. هەردووکیشمان دەمانەویت ئەویندارانەو لە خۆ بووردوانە لەگەڵ یەکتردا بژین. هەمیشەش خۆم لە روداوى گەرماو گەرم بە دوور گرتووەو چاوەروانى خەمڵین بوویمە. لەگەڵ ئەوەشدا ڕووداوە گەرماو گەرمەکان بەر ئەنجامى جوڵانەوەى ڕاستەقینەى ژیان و دۆخن ).
ژیان هەمیشە لە دۆخگۆڕیندا جۆرە بەرزو نزمییەکى ناڕێکى تێدایە.
سەباح رەنجدەر لەم شیعرەدا، دەیەوێت لەم دۆخگۆڕین و بەرزو نزمیە ناڕێکەى ژیاندا ڕزگارى ببێت و مانایەک بە ژیان و دادپەروەرى بدات. لەم کاردانەوەیەشیدا ژیان و مردن دەهێنێتە ناو زمان و نووسینەوە.

بە گشتى شیعرى سەباح رەنجدەر شیعرى داخراوو دەستەمۆنەکراون. شیعرگەلێکن ئیمکانى ئەوەیان نییە بە بێ تێڕامان و تێهزرین و خۆ ماندووکردن، خوینەر بتوانێت ڕاگوزەرانە لەگەڵ ژینگەو جیهانبینى دەقەکان بە سانایی پەیوەندى دروست بکات. ئەوەش پەیوەندى بەو پێکهاتە زمانیەوە هەیە کە خەسڵەتیکى قورس و گران، لە هەمانکات فرە مانا و فرە دەلالەت بە پێکهاتەى شیعرى ئەو دەدەن. واتە ئەو پیکهاتە فۆڕمى و زمانیەى کە نزیکەى هەمیشە، لە شیعرى ئەودا لەسەر شێوازى تایبەت لە هەڵبژاردن و بەکارهێنانى وشەو هەڵبژاردنى شێواز و جۆرى ڕستەو دەربڕینەکان و شیعریەت و فەزاسازیدا ڕادەوەستێ. زمان لە شیعرى سەباح ڕەنجدەردا لە واتاى فەرهەنگى خۆى دادەماڵرێت و لەوە دەکەوێت ئەرکى گەیاندنى ڕوت و کۆنکریتى بەرجەستە بکات.

لێرەشەوە کۆشش بۆ دۆزینەوەى واتاى چاوەڕوانکراو لە ڕێگەى تێڕوانین لە زمانى شیعرەکانیەوە، خوینەر بە لاڕێدا دەبات. هەر ئەم خەسڵەتەشە کەمتازۆر وێناسازییە شیعریەکانى ئەو دەکەنە وێناى خەیاڵى و زەینى. هەر بۆیە ئەو تایپەى شیعرسازى و زمان و گەمە زمانیە سرکەکانى شیعرى ئەوى لەسەرە، بە نیسبەت شیعرى کوردییەوە تایپیکى تایبەت و جیاوازە.
ئەو هێڵە زمانیەش کە کەمتازۆر بە نێو شیعرى ئەودا درێژ دەبێتەوە، شیعرەکان لە دەرەوەى سادەکارى و سەتحیەت پیشان دەدات. بۆیە نزیکەى هەمیشە، شیعرى ئەو لە ڕوکەشدا لە بارەى شتێک یان بابەتێکەوە دەدوێت، بەڵام لە قوڵایدا شتێکى فرە چین و فرە بابەتیانە تر دەدوێنێت.
دیارە بە حوکمى تایبەتکاریە زمانیەکانى، ئەم گەمەو یاریانە ئاسان بە چاو نابینرێت، بەڵکو دەرکى پێ دەکرێت و لە پشتەوەى لۆف و لارە ڕێیەکانى ڕستەو دەربڕینەکانیدا خۆى دەشارێتەوە.
دیارە ئەم خەسڵەتەش دەرئەنجامى تەم و مژو تێترنجاندنى زۆرە ملێ و بارکردنى بیرو هزرە فەلسەفیەکان نییە بۆ نێو دەق، وەک ئەوەى لە بەشێکى شیعرى نوێى کوردیدا باوە. بەڵکو دیاردەیەکى سروشتییەو هاوتەریبە لەگەڵ ئیستاتیکاى جوڵەدار و شێوازى ڕیتم و مۆسیقاى سروشتى بونیادى دەقەکان.

لە تێڕوانینیکى گشتییەوە شیعرى (بانگەواز بۆ گۆڕهەڵکەن) زادەى ئەو پەیوەندى و بەرکەوتنانەن کە شاعیر بە دەرەوە دەبەستنەوە. دیارە مرۆڤ بە گشتى دیاردەیەکى کۆمەڵایەتیە و ژیانى کۆمەڵایەتیانەى مرۆڤیش سیخناخ بەو ڕوبەرو بوونەوەو ململانێ و بەرکەوتنانەن کە ڕۆژانە ڕوو دەدەن و زادەى پەیوەندیمانن بە بوونى ئەوانى دیکەوە. هەموو پەیوەندى و بەرکەوتنێکیش، گۆڕەپانێکە لە ململانێ و زنجیرەیەکە لە پێکدادان و گیرو گرفتەکان.

شیعرەکەش بە هۆى هەندێک وێنەى ناباو و تەعبیرى تازەو گونجاندنیان لە شێوەى نا ئاشناو نەناسراودا، توانیویەتى لە نێو لۆچ و تەم و مژى پشتەوەى دێڕەکانیدا وێنایەکى ڕوون دەربارەى بوونى مرۆڤ و مردن و هاوکات ئەو ژیانە دەمارگیر و نەخۆشەى کە کۆڵان و شەقامەکانى بوونى تەنیوە بەدەستەوە بدات.
شیعرەکە لە دوو بەش پێک دێت: دوو جیهانبینى (ژیان و مردن)ى تێدا بەرجەستەیە. بەشى یەک کە دەکاتە سەرەتاى شیعرەکە و تا ناوەڕاست درێژ دەبیتەوە، جیهانبینى و تێڕامانێکە لە بارەى مردنەوە. بەشى دووەمیش لە کۆتایی بەشى یەکەمەوە دەست پیدەکات، تێڕامانە لە بارەى ژیانەوە.
لە دەستپێکى ئەم دەقەدا، زەوى دەبێتە پانتایى نیشتەجێبوونەکان و مەیدانى ڕوبەڕوبوونەوەکانى نێوان ئارامى و زەبرو زەنگەکانى واقیع:
دەستم لەسەر دوو باڵى فریشتە بوو
بە نان و ئاوو ئاگرى خۆمەوە دابەزیمە سەر زەوى
وەک ئاماژەمان پێدا، بەشى یەکەمى شیعرەکە دەربارەى مردنە و پەرچەکردارێکە لە بارەى ئەو ژیانە بۆش و لەرزۆکەى هەناوى بوونى تەنیوەو هەمیشەش لەگەڵ مەرگدا ڕوبەرووە. ژینگەى ئەم بەشە لە شیعرەکە، ژینگەیەکى غەمگین و ترسناکە. وە بارگاوى بەو دەردوو ئازارانەیە کە ئابڵوقەى بوونیان داوە. ژینگەیەک کە زۆرینەى کاراکتەرەکانى لە جەوهەردا، لە دەرەوەى خواست و ئارەزوەکانى خۆیاندان. لێرەدا ئەو خەسڵەتەى بوون کە وێناى کێشراوە، خەسڵەتیکى ئیفلیج و پەککەوتەیە. وە گرێدراوى تراژیدیاى مێژووى دێرینەى خۆیەتى. ئەم تێڕوانینەش لە سەرەتاى شیعرەکەدا دەبێتە هۆکارى پەرچەکردارو هەڵگەڕانەوەى شاعیر دژ بە ژیان. وە خواست و ئارەزووى خۆى بۆ مردن مانیفێست دەکات:
بە
جۆشى دەنگ و زایەڵەو زەنگ و
و
و
و
ە وە یاد
دروود
پەیام
ستایش

هەواڵى جێگۆڕکێى سەباح سابیر حەسەن
١٨/١١/١٩٦٥ _ ١٨/١١/٢٠٤٥
لە بستە خاکێکى مراد خوازو ماندوودا
شادیەکانى دەبیستێتەوە
هەشتا ساڵ دەزوو بە دەرزى وەکردنێکە
بە سەر ڕاوەشاندنى پڕ خەمەوە

ئارەزوو خواستى شاعیر وایە کە هەشتا ساڵ بژى و مردنەکەشى لە ڕۆژى لە دایک بوونى بێت.
(هەواڵى جێگۆڕکێ) هەواڵ و حەزو ئارەزویەکە بۆ مردن. وشەکانى (زەنگ و زایەڵە و دەنگ و جۆشى و یاد و دروود و پەیام و ستایش) وشە گەلى ڕۆشن و جۆشدارن، حەزوو ئارەزو داوایەکى پڕ جۆش و خرۆشن تا لە (بستە خاکێکى مراد خوازو ماندوودا) لە ئەزموونى ژیانکردنێکى هەشتا ساڵەییدا، بە شادى و ئارامى بگەن. بەڵام لە بنەڕەتدا ئەم خواست و داوایە حەزو داوایەکى غەمگین و ڕاڕایە چونکە:
هەشتا ساڵ دەزوو بە دەرزى وەکردنێکە
بەسەر ڕاوەشاندنى پڕ خەمەوە
ئەم شیعرە شیعرى گەڕان و لێوردبوونەوەیە، شیعرى تێهزرینى بوون و عەوداڵ بوونە بە دووى خود و ماهیەتى هەبوونى خوددا. لە دیوى ناوەوەى وشەکان و ڕستە و دیمەنە شیعریەکاندا، نهێنیەکى قوڵ هەیە کە حەزى پرسیارو گومان و لێوردبوونەوەى سەرجەم پێکهاتەکانى بوونیان تێدا بەرجەستەیە. تەکنیکى شیعرەکە زۆرتر تەکنیکێکى سینەماییە. پاڵپشتى جووڵەو وێنە زەینى و دیمەنە پەرتە شیعریەکانن. پێکهاتەى جووڵەو ئاڕاستەى دەربڕینەکان لە وێنە و دیمەنیکەوە دەگوازرێنەوە بۆ وێنەو دیمەنێکى دیکەو پێکهاتەیەکى ڕێک و یەک ئاڕاستەیان نییە.
دیمەنى سەرەتاى شیعرەکە، دیمەنێکى کزو کاڵە و جوڵەو دەربڕینەکان ساردو کەم ڕەنگن. بە پێچەوانەى دیمەنەکانى کۆتاى شیعرەکە، ئەگەر چیش لەسەر هێڵى دوو دڵى و گومانن، بەڵام ڕەنگەکان دەگەڕێنەوەو سێبەر لەسەر ڕستەکان نامێنن.
لە دەرئەنجامى پرسیار و گومان و تێڕامانە بوونیەکانى شاعیردا، پەرچەکردارى لەبەرامبەر ژیان و ئەو ئەزموونەى کە تێیدا دەژی دروست دەبێت. شاعیر دەچێتە ناو دۆخگۆڕینەوە و ئەزموونێکى دیکە لە نێو مردندا تاقى دەکاتەوە. سەرجەم پرسیار و گومانەکانیشى لەگەڵ خۆى دەبات و ڕۆحى گەڕیدەى شاعیر لەوێدا، بەدووى خۆى و گەشتن بە شادى و ڕوناکیەکانى ژیانى خۆیدا دەگەڕێت.
(لە نیوان ئەم دوو مێژووەدا ١٨/١١/١٩٦٥ _ ١٨/١١/٢٠٤٥ کە دراو و داواکراون، مێژوویەکى تر نییە. یان هەوڵدان بۆ دروستکردن و قەوارەپێدانى مێژوویەکى لەم بارەیەوە نییە. بگرە وەهمێکى جوان و ناوەندێکى چالاک هەیە. بڕواى بە خۆشبەختى و خەڵاتى خوداى هەیە. دەشیەوێت ئاگر لە خوداوەند بدزیت، پاشان لە پەرجوویەکدا بمێنێتەوە. پەرجووى حەزى ژیان و داهێنان، ماناو بوونى کەسایەتى خۆى تێدا بپارێزێت ) :
ببورە مووچڕکێک چاوى لێڵ کردم و سۆزێکى تایبەت گرتمى
مەلێکى کۆچەرى لەسەر لکى درەختێک نیشتەوە
خوێنى پێى بەسەر لکەکەوە جێما
چووم تەواوى درەختەکە و خوێنەکەم ماچ کرد
لێرەدا شاعیر بەڕێگەى فەنتازى و خەیاڵى، گەشت بە نێو مردندا دەکات. (سۆزێکى تایبەت) ئاماژەیە بۆ خواست و ئارەزوویەکى پڕ جۆش و خرۆشى مردن. (درەختەکەش) سەرزەمینى مردنە و (مەلێکى کۆچەریش) ڕۆحى گەریدەى شاعیرە کە خوێنى لەبەر دەڕوات و ئاماژەى پێکران و شەیدایى گەڕان و نەسرەوتنە بە دواى خۆى و دۆزینەوەى ڕوناکى و ئارامیەکانى ژیانى.
وەرە خەونم باڕوو گەنمام
خوێنى پێى باڵندە بێ و لە ئاگر ڕابمێنم
لە ئاگر ڕامان ئاشق وەک میوە پێدەگەیەنێ
بستە خاکە ماندووەکەش یەکپارچە دەبێتە
مۆسیقاو گۆزەى پڕ
(بستە خاکە ماندووەکەش) ئاماژەدانە بە گۆڕ و (مۆسیقاو گۆزەى پڕ) دەلالەتى ئارامى و ئاسودەییە، کە لە ڕێگاى عاشق بوون بە هۆى لە ئاگر ڕامانەوە بەدەست دێت، کە دیارە ئاگریش ڕەمزى ڕووناکى و هێز و تینە و ڕەگەزێکە لە رەگەزەکانى بوون، لەسەر بنەماى فەلسەفەى یۆنانى، کە پێى وایە جیهان لە چوار توخمى: (ئاو و ئاگر و با و خۆڵ) پێک دێت.
لە ئاکامدا هەر دەگەم بە باڵى باڵندەى بریندار و دڵى خۆم
پێشبینى ڕامان و گەڕانەکانى ڕۆحى گەڕیدەى شاعیر، گەشتنە بە قوڵاییەکانى ناخى خۆى و دۆزینەوەى ڕووناکى و ڕۆشنکردنەوەى کەلێن و کەلەبەرەکانى دەرونى خۆى.
ئەرێ مێژوو لە کتێبى چەندەمى ئاسمانى
بەشێکم بۆ تەرخان دەکات
ئەوکاتەى مێژوو باسى خودایى دەهێنێتە سەر سەکۆ و ماڵەکانمان
من لە ناو حیکمەت و هێزى قسەکانى ئەودا
قوڵ و بێدەنگ و گوێڕایەڵ
هەناسەى ئاسودەیی هەڵدەمژم و بیر لە خۆم دەکەمەوە
ڕۆحى گەڕاڵى شاعیر کە بە نێو کەلێن و قوڵاییەکانى ناخى خۆیدا شۆڕبۆتەوە، هەر لە گەڕاندایە. هاوتەریب لەگەڵ پێشبینیەکانى بۆ دۆزینەوەى ئاسودەیى و روناکى، پرسیار و گومانەکانى نەرەویونەتەوە. (کتێبى ئاسمانى) لە تێڕوانینە دینیەکەیەوە هەڵگرى ئەو دەستور و ڕێبازە بێ کەم و کورتیانەن کە ژیانى نموونەى و ئارامى نەبڕاوە بۆ مرۆڤ دەستەبەر دەکەن. شاعیریش لێرەدا بۆ دەستەبەر کردنى ئەو ئاسودەییە خوازراوەى خۆى، دەیەویت هانا بۆ ژیانى نەمرى نێو کتێبە ئاسمانییەکان بەرێت و هاوکات لە ڕێگەى پێگەشتن و نزیک بوونەوە لە خودا و خۆدانە دەست تواناو هێزى نادیار و بێسنوورى خودادا، هەناسەى ئاسودەیی لە نێو مردندا هەڵبمژێت و ئارامى بە دەستبهێنیت.
سەباح ڕەنجدەر لەم دەقەیدا، ڕێبازى وردبوونەوەى عیرفانیانەى هەڵبژاردووە. شیعر بە نێو حەقیقەتەکانى بووندا دەگێڕێت و دەیباتە نێو ژیان و دونیاى خوداى و حەقیقەتى ڕۆژگارەوە.
شیعر لاى ئەو کتێبێکى ئاسمانییە و هەڵگرى حەقیقەتەکانى ڕۆژگار و بوونە. هەر بۆیە خۆراکى ڕۆحى و زیندوو بوون و مانەوەى خۆى لە شبعرەوە وەر دەگریت و لەوێدا بەدووى زمان و شوناسى خۆیدا دەگەڕێت.
تەرمەکەم لەبەر هەیوانێک داندراوە
پورەى شیعر دەورى گرتووم و ناوى شیعرم لەسەر لێوە
لێرەدا تەرمەکەى شاعیر فۆکسى لەسەرە. وەسفى ئەو حاڵەت و دۆخە دەکات کە تەرمەکەى لەبەر هەیوانێک دانراوە و بە هۆى شیعر پەروەرى و هۆگرى شاعیر و بڕوابوونى بە هێزى بێسنوورى شیعرەوە، لە ڕوناکى بەخشین بە دەرون و ڕۆحى سرک و عەوداڵیەوە، دەیەوێت لە هەستیارترین چرکەساتەکانى ژیانیدا، دەستبەردارى شیعر نەبێت و لە نێو شیعر و ئەفسوونەکانیدا بژییەت و بمرێت و لە دایک ببێتەوە. شیعر بۆ ئەو حەوشە و ماڵى خودایە، گوناهى هەموومانى لێ پاک دەبیتەوە و تێیدا دەبین بە فریشتەو خوداوەند.
شیعر ئامانجى بەختەوەرى و جێگاى هەموو هیوا و خۆشادومانکردنێکە. لە ڕێگایەوە دەتوانرێت پەیوەندى بە جیهانى فریشتەو خوداوەندەوە ببەستیت. کەواتە لێرەدا، حیکمەتى وشە حیکمەتى شیعرە. واتە حیکمەتى وشە گەڕانەوەیە بۆ پاکى و دادپەروەرى.
خوداى سەد و یەک ناو
حیکمەتى وشەم تێدا بخرۆشێنەو لە شاعیرە
چاو هەڵاوگێڕ
دڵڕەش
بەدگۆ
دەرونکلۆر
و
و
و
ە کان بمپارێزە

لە ڕێگاى حیکمەتى شیعر و وشەوە کە پانتاییەکن بۆ (دڵپاکى و ڕاستگۆیی دەرونڕۆشنى و دادپەروەرى)، شاعیر دەیەوێت لە شەڕى ئەوانى دیکەى (دڵڕەش و بەدگۆ و دەرونکلۆرەوە) بە دووربێت. لەم دێڕە شیعریانەدا، ئاماژەى گەڕانەوە بۆ ژیانى واقیعى شاعیر بەرجەستەیە کە بە هۆى شیعر پەروەرى و دەرچوون لە بازنەى گروپ و خەریک بوون بە کارى تاکە کەسی و هەوڵى دروستکردنى ئەزموونى جیاکاریانەى شاعیردا، ئەوانى دیکەى سەغڵەت و داخ لە دڵ کردووە. ئەمانیش لە بەرامبەردا لە هەوڵى دامرکاندنەوە و کوژاندنەوەى ئەو ڕوناکیانەدا بوون کە لە شاعیر و جیاکارییەکانیەوە دەرچوون. بەڵام شیعر لاى شاعیر پەیامى ڕاچڵەکاندنە و ئەو ئاگرەیە هەرگیز خامۆش نابێت، ئەو سیستمەیە دادپەروەرى دەهێنێت.
دیمەنەکانى کۆتاى ئەم شیعرە، دیمەنى زیندوو بوونەوە و لە دایک بوونەوەن. دیمەنى هێور بوونەوەى ڕۆحى گەڕاڵ و دۆزینەوەى زمان و ناسنامەى شاعیرن. وەسف و وێناکان ڕەنگدار و گەشن. زمان لە ڕستەکانى کۆتایى دەقەکەدا ڕوون و بێ گرێن. وشەکان ساف و خرۆشاون و هەستى ژیانەوە پەخش دەکەن.
شاعیرى گەڕاوەى شەڕى گوگیش
دوودڵى خامۆش دەبێ و گۆێ بۆ گۆرانى هۆگرى ڕادەدێرێت
یادەوەرییە بەخشندەکانى و بەهرە و سروش و شیعر دێنە فریاى
ئەى خوداى سەدو یەک ناو ڕێبوارێکى ڕۆشنى
و

و
و بەهرە
سروش
شیعر
ماندوو ماندووم ماندووم

دەستم بگرە با بچمە ماڵى ڕۆشن
ماڵم لە سێبەرى باڵى باڵندەیەک دانا
گوتى لەبەر خاترى تۆ بۆ ماوەیەک فڕین دوا دەخەم
تا پشوو دەدەیت و تێرخەو دەبیت و خەونێک دەبینیت
خەونى
تەورات
ئینجیل
قورئان

ئەرێ شادیی بێهودە خەونەکانم چى لێ بکەم

ماڵى ڕۆشن ئاماژەى ماڵێکى گەورەیە لە تەورات و ئینجیل و قورئان، کە بە پێى دیدگای ئاینى چاوگى ئومێد و ئارامى نەبڕاوەن، ئەو ماڵەیە کە دواجار ڕۆحە سەرکەش و عیرفانیەکەى شاعیر، بە هەوڵى نزیک بوونەوە لە خودا، دەیەوێت دەستى خۆى و شیعر و وشەکانى بگرێت ولە دایک بوونەوەى ئاوێزان بە کتێبە ئومێدبەخش و ڕۆشنەکانى خودا ببێت تا بە بەختەوەرى و ڕۆشنایى ناخى خۆى بگات و لەوێشدا خەونەکانى ئاوێزانى هەمان خەونەکانى (تەورات و ئینجیل و قورئان) ببێت. بەڵام لە دێڕى کۆتایی ئەم دەقەدا (ئەرێ شادیی بێهودە خەونەکانم چى لێ بکەم) قورسایى خەم و نائومێدییەک لە گۆڕێدایە و سەرتاپای ئەو خەونە پوچەڵ دەکاتەوە کە بە دووى شادیى و ئارامیەکەیدا وێڵ بوو. ئەم پرسیارە گومان و نا دڵنیاییە. پرسیارێکە سەبارەت بە مانەوە و شکڵ و ئاڕاستەى نادیارى چۆنیەتى بونیادنانى ژیان و درێژەدان و بە ژیان.

سوبێکت لێرەدا گومانکارێکە و دواى گەڕان و لێوردبوونەوەکانى بە دووى خۆى و ماهیەتى هەبوون و شوناسى خۆیدا، سەرئەنجام گەشتووە بە ناخى خۆى. ئاوێزان بە زمانى خودا و کتێبەکانى بووە. بەڵام هۆشیارى زمان لەم دەقەدا، کە لە نێو جیهاندا دەجوڵێ و لە تەواوى بوون و پێکهاتەکانى ڕادەمێنیت، زمانێکى گومانکارە و لەو ڕاڕەوانەى بووندا جێ دەمێنێت کە دەیەوێت حەقیقەتیان تێدا کەشف بکات.

سروشت نەوزاد

سەرچاوەکان:

  • سەباح ڕەنجدەر، حەزدەکەم ئەوەندە بژیم، دیوانى شیعرى، بەڕێوەبەرایەتى چاپ و بڵاوکردنەوەى هەولێر، چاپخانەى ڕۆشنبیرى،
    چاپى یەکەم، ٢٠١٤، هەولێر، لا١١
  • سەباح ڕەنجدەر، چوار کتێب لەبارەى شیعرەوە، بیروڕاى ئەدەبى، چاپخانەى دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، چاپى یەکەم، ٢٠١٧،
    سلێمانى، لا ١٩٠
  • سەرچاوەى پێشوو، سەباح ڕەنجدەر، چوار کتێب لە بارەى شیعرەوە، لا ١٩٢



كورد له‌به‌رده‌م كاریگه‌رییه‌كانی شەری دەروونیدا … ڕه‌سوڵ بۆسكێنی

جه‌نگ كاره‌ساتێكه‌ هه‌موو بنه‌ماكانی ئاوه‌دانی و ئابووری و په‌روه‌رده‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی …هتد، له‌به‌ین ده‌بات، هه‌ر لەسەرەتای دروست بوونی مرۆڤەوە شەڕ و كێشه‌ و ململانێ لەنێوان مرۆڤەکاندا هەبووە، بەهۆی هەستی خۆپەرستی و بەرژەوەندخوازی تاکلایەنەی مرۆڤ، بۆ خۆ پاراستنیان پەنایان بۆ شەڕ بردووه،‌ لەگەڵ ڕكابه‌ر و بەرژەوەندپەرستەکانی تر، هه‌ریه‌ك له‌ لایه‌نه‌كانی جه‌نگ هه‌موو كارێك ده‌كه‌ن بۆ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر لایه‌نی به‌رامبه‌ردا، سه‌ره‌ڕای به‌كارهێنانی هێزی زۆر و سوپای مه‌شق پێ كراو، فێڵ و ده‌هۆی جه‌نگیش به‌كارهێنراوه‌، له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ژیان لایه‌نی جه‌نگیش پێشكه‌وتووه‌ و جگه‌له‌ هێز لایه‌نی تریان به‌كارهێناوه‌، وه‌ك گوشاری ناوه‌كی و جه‌نگی ده‌روونی، بۆ له‌به‌ین بردن و ڕووخانی وره‌ی هێزی دوژمن له‌ ناوه‌وه‌، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ سه‌ره‌تای جه‌نگی ده‌روونی له‌لایه‌ن چینیه‌ كۆنه‌كان سه‌ری هه‌ڵداوه‌ و دواتر گرنگی زیاتر به‌م لایه‌نه‌ی شه‌ڕ دراوه‌ و له‌لایه‌ن هیندییه‌كان په‌ره‌ی پێدراوه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌و كاته‌ شێوازێكی سه‌ره‌تایی هه‌بووبێت، به‌هۆی دۆست و سیخوڕه‌كانیان له‌ ناوه‌وه‌ی دوژمنه‌وه‌ كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر خه‌ڵكه‌كه‌ی داناوه‌، له ‌شێوه‌ی ترس و له‌رز خستنه‌ دڵی دوژمنه‌وه‌، دڵه‌ڕاوكێ و فیتنه‌یی و نانه‌وه‌ی دووبه‌ره‌كی له‌ناو دوژمن، به‌تایبه‌ت به‌رزه‌فت كردن و كڕینی كه‌سانی لاواز له ‌ناو سه‌ركرده‌كانیان، زۆربه‌ی لایه‌نه‌كانی شه‌ڕ ئه‌مانه‌یان له‌گه‌ڵ یه‌كتر به‌كارهێناوه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌مه‌ له‌كۆندا له‌ناو كۆمه‌ڵگای كوردیش هه‌بووه‌، له‌ چاره‌كی یه‌كه‌می هه‌زاره‌ی دووه‌می پێش زایین، له‌كاتی شه‌ڕی هه‌ردوو ده‌سه‌ڵاتداری كورد، شانشینی توروككی و گوتیه‌كان شه‌ڕی ده‌روونیان له‌گه‌ڵ یه‌كتر به‌كارهێناوه‌، بۆ نموونه‌: كاتی (شێپڕاتۆ) یه‌كێك له‌پاشایانی توروككی نامه‌ بۆ (كوواری) فه‌رمانڕه‌وای شمشاره‌ ده‌نێرێت، سه‌ره‌ڕای هاندانی دژی گوتیه‌كان، باسی ئه‌وه‌ ده‌كات یه‌كێك له‌ناو شاری گوتیه‌كان هه‌یه‌ ده‌ڵێت:” له‌ شاره‌كه‌ یه‌كێكی لێ هه‌یه‌ ئه‌وها ده‌ڵێ: وه‌ره‌ من شاره‌كه‌ ده‌ده‌م (ڕاده‌ست) به ‌تۆ ده‌كه‌م”.

كاریگه‌ری شه‌ڕی ده‌روونی به‌ درێژایی مێژوو به‌رده‌وامی هه‌بووه‌، ته‌نانه‌ت له‌ دوای جه‌نگی ساردی نێوان بلۆكی ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا زیاتر په‌ره‌‌ی سه‌ند و گه‌یشته‌ قۆناغی زێڕینی خۆی و په‌نایان برده‌به‌ر هه‌موو شێوه‌یه‌كی جه‌نگی ده‌روونی بۆ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر لایه‌نی به‌رامبه‌ر و یه‌كلاكردنه‌وه‌ی ناكۆكیه‌كانیان، دیاره‌ به‌هۆی پشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆژیاوه‌، شێوه‌ی جه‌نگی ده‌روونیش كاریگه‌ری زیاتر بوو، به‌هۆی به‌كارهێنانی شێوازه‌كانی جه‌نگی ده‌روونی له‌گه‌ڵ یه‌كتر، وه‌ك بڵاوكردنه‌وه‌ی ده‌نگۆ و پڕوپاگه‌نده‌، سیخوڕی و مینبه‌ری ڕاگه‌یاندن له‌ ڕۆژنامه‌ و ته‌له‌فزیۆن و بڵاو كراوه‌، ته‌نانه‌ت به‌كارهێنانی تابووری پێنجه‌م.

‌ تابووری پێنجه‌م و كاریگه‌ری له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگا

زانایان‌ كۆك نین له‌سه‌ر پێناسه‌یه‌كی یه‌كگرتوو بۆ تابووری پێنجه‌م، پێناسەی جۆراو جۆریان بۆ كردووه‌، ‌ تابوری پێنجەم دەستەواژەیەکە به‌كاردێت بۆ گروپێک لە ناو گروپێکی گەورەتر، لە ناو نەتەوەیەک یاخود شارێکی گەمارۆ دراودا، پشێوی دەنێنەوە. بە ئاشکرا بۆ پشتیوانی سوپا یاخود هێزیکی دەرەکی. لە ڕێگای پڕوپاگه‌نده‌ و تێکدان، بڵاوکردنەوەی زانیاری هەڵە، یاخود کاری سیخوڕی لەلایەن دڵسۆزانی هێزێکی دەرەکی لە ناوخۆی هێزی به‌رامبه‌ر، كار و چالاکیەکانی تابووری پێنجەم دەکرێ به‌ ئاشکرابن یان نهێنی.

تابوری پێنجەم ئه‌و پڕوپاگه‌ند و هه‌واڵه‌ چه‌واشه‌كاریانه‌ی دایده‌ڕێژن و بڵاوی ده‌كه‌نه‌وه‌ كاریگه‌ری زۆری هه‌یه‌ له‌سه‌ر داڕووخانی هه‌ستی كۆمه‌ڵگا، له‌به‌رئه‌وه‌ تابووری پێنجه‌م بەشێکە لە شەری دەروونی بۆ داڕووخانی وره‌ی لایه‌نی دوژمن یا نه‌یار و به‌رامبه‌ر، ئه‌م زاراوه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی پێشتر به‌كار ده‌هات، به‌ڵام بۆ یه‌كه‌مجار له‌سه‌رده‌می شه‌ڕی ناوخۆی ئیسپانیا له‌ ساڵی 1936- 1939 كه‌وته‌ ناو فه‌رهه‌نگی سیاسیه‌وه‌، كاتێ كۆنه‌په‌رستانی ناوخۆ به‌ سه‌ركردایه‌تی فرانكۆ له‌ دژی كۆماریخوازه‌كان له‌جه‌نگ دابوون.

ئەمیلیۆ مۆلا جەنەراڵی نیشتیمانی ئیسپانیا لە ساڵی 1936دا لە کاتی جەنگی ناوخۆی ئیسپانیادا، بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی وره‌ی لایه‌نگره‌كانی و گومان خستنه‌ دڵی دوژمنه‌كانیه‌وه‌‌ بە یەکێ لە ڕۆژنامەنووسەکان دەڵێ: بۆ كاتی هێرش بردن هەر چوار تابووری سوپاکەی لە نزیک مه‌درید و تابووری پێنجەمیشی لە ناوەوەی مەدرید ئاماده‌ن و هاوکاری دەکەن، بۆ پەلاماردانی دەوڵەتی کۆماری مەدرید، ئه‌و كاته‌ تابووری پێنجه‌م بۆ ئه‌و خۆفرۆشانه‌ به‌كارهات، كه‌ له‌خزمه‌ت سوپای فرانكۆدابوون، به‌ڵام سیخوریان بۆ مولا ده‌كرد، به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ و بێزاری ده‌ربڕین له‌ دوژمنه‌كانی.
بەشێک لەزانایانی ئەم بوارە پێیان وایە شەری دەروونی ئەو شەڕەیە، کە بەشیکی زۆر لەدەزگاکانی دەوڵەت دەخرێتە خزمەتی و زۆرێک لە پێداویستیەکانی بۆ فەراهەم دەکرێت، بەمەبەستی تێکشکاندن و لەناوبردنی بیر و هۆشی لایەنی بەرامبەر، شه‌ڕی ده‌ڕوونی كۆمه‌ڵگا تێكده‌شكێنێ و وره‌ و ئارامی خه‌ڵك له‌ناوه‌وه‌ داده‌ڕوخێنێ، (ئەیزنهاوەر) لە پێناسەی بۆ ئەم جۆرە شەڕە دەلێت ( شەری دەروونی هەلێکە بۆ بەدەستهێنانی سەرکەوتن بەسەر لایەنی بەرامبەر بەبێ هیچ زیانێکی گیانی ).
ئه‌نجامی ئه‌م كاره‌ پیسه‌، له‌ڕێگای خه‌ڵكانی شاره‌زا و لێهاتوو به‌م كاره‌ ده‌كرێت، بۆ به‌رزه‌فت كردنی هه‌ستی مرۆڤ به‌كارده‌هێنرێت و ده‌بێته‌ هۆی داماڵینی هه‌ستی مرۆڤایه‌تی و نه‌ته‌وایه‌تی له‌ زۆرێك خه‌ڵكی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ و خودی مرۆڤ له‌ بیركردنه‌وه‌ی ئازاد و به‌ویستی خۆی دوورده‌خاته‌وه‌ و وابه‌سته‌ی وتی و تی و پڕوپاگه‌نده‌كانی كۆمه‌ڵگا ده‌بێت، ئه‌مه‌ش ئاكامی داڕووخان و نه‌هامه‌تی و به‌دبه‌ختی بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ دێنێ.

كورد و جه‌نگی ده‌روونی
كورد به ‌درێژایی مێژوو قاره‌مانیه‌تی زۆری نواندووه‌ و سه‌ری بۆ كه‌س نه‌چه‌ماندووه‌، دوژمنه‌كانیشی ئه‌وه‌یان زانیوه‌ و لایه‌نی ده‌روونی كورد شاره‌زا بوون و نه‌یانویستوه‌ ده‌سه‌ڵاتی میر و پاشاكانی كورد په‌ك بخه‌ن، به‌ڵكو كاتێك وڵاته‌كه‌یان داگیركردووه‌، هه‌ندێك ده‌سه‌ڵات و سه‌ربه‌ستیان به‌ میر و ده‌سه‌ڵاتدارانی كورد داوه‌ و ته‌نیا به‌وه‌نده‌ وازیان هێناوه‌ دیاری و خه‌ڵات و باجیان لێ ستاندوون، كاتی شه‌ڕی دوژمنیش كوردیان به‌گژ دوژمنه‌كانیاندا كردووه‌ و شه‌ڕی دوژمنیان پێ كردوون و دوژمنیان پێ ته‌مبێ كردوون، له‌لایه‌كی تر هه‌میشه‌ سه‌ركوتیان كردوون و شه‌ڕی ده‌روونیان له‌گه‌ڵ كردوون، كه‌ گوایه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی كورد بێ شا و سوڵتانه‌كان هیچ نین، واشیان له‌خه‌ڵكی كورد گه‌یاندووه‌ سه‌ركرده‌كانی خۆیان بێ ده‌سه‌ڵاتن، ئه‌وه‌ شا و سوڵتانه‌كانی فارس و توركن ئه‌وان ده‌پارێزن، ئه‌م گومان چاندنه‌ له‌ دڵی خه‌ڵكی گشتیدا بووه‌ته‌ هۆكارێكی خراپ له‌سه‌ر ده‌روونی كورد، كه‌ ڕابردووی خۆی خۆش نه‌وێ و ‌ڕێز له‌هیچ شتێكی خۆی نه‌گرێ، بۆ نموونه‌ له‌سه‌رده‌می قاره‌مانێكی وه‌كو سه‌لاحه‌دینی ئه‌یوبی، هه‌رچه‌نده‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ بیروباوه‌ڕی ناسیونالیستی باوی نه‌بوو، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی كوردی به‌ناوی بنه‌ماڵه‌یه‌كی كوردیه‌وه‌ له‌سه‌ر ناوچه‌كه‌ چه‌سپاند و له‌ باخه‌كانی هه‌ورامانه‌وه‌ تا شه‌پۆله‌كانی ده‌ریای ناوه‌ڕاست حوكمی كورد بوو، نموویه‌كی به‌رزی له‌ ئازایه‌تی و خۆڕاگری و متمانه‌ و دادپه‌روه‌ری پیشانی دۆست و نه‌یاری دا، كه‌چی به‌فیتی دوژمنان سه‌دان تیر و توانجی لێ ده‌ده‌رێت، گوایه‌ كوردایه‌تی نه‌كردووه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ ته‌نا‌نه‌ت تا ئه‌مڕۆش یه‌ك سه‌ركرده‌ی كوردیش نابینیه‌وه‌ هه‌مووان له‌سه‌ری كۆك بن، ئه‌م حاڵه‌ته‌ نه‌شازه‌ ته‌نیا له‌ناو كورد باوی هه‌یه‌، ئه‌گینا كێ ئاماده‌یه‌ له‌به‌ر چه‌ند سه‌ركرده‌یه‌كی خراپ له‌نه‌ته‌وه‌كه‌ی بێزار بێت، هه‌زاران نموونه‌ی زیندوو له ‌مێژووی مرۆڤایه‌تیدا هه‌ن‌، هه‌ر بۆ دوور نه‌ڕۆین كاتێك ته‌واوی خه‌ڵكی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌به‌ر دزی و شڕه‌خۆری و گه‌نده‌ڵی و بێ دادی وه‌زاڵه‌ هاتبوون، له‌ ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی بێزار بوون، له‌به‌ر ئه‌وه‌ لاوه‌ توركه‌كان (حزبی ئیتحاد و ته‌ره‌قی) یان دامه‌زراند بۆ ده‌رچوون له‌و بارودۆخه‌ و له‌ناوبردنی خه‌لیفه‌ی عوسمانی، به‌ڵام هه‌ر كه‌سێك بیروباوه‌ڕی ئه‌وانی قبوڵ بوایه‌، مه‌رجێكیان هه‌بوو، ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو ده‌بوایه‌ یه‌كێتی و پیرۆزی خاكی عوسمانی بپارێزێت، ته‌نانه‌ت ئه‌ردۆغانیش سه‌دان له‌ دۆست و هاوڕێ و برا موسڵمانه‌كانی خۆی كوشت و ده‌ربه‌ده‌ركردن، ئایا ئه‌مه‌ بووه‌ته‌ هۆی بێزاری ده‌ر‌بڕینی تورك له‌توركیا و وڵاتی خۆیان، بۆ فارس و عه‌ره‌بیش هه‌روا.
له‌ بێ به‌هاكردنی سه‌ركرده‌ و خه‌بات و تێكۆشانی كورد خۆشی كه‌م بێ هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕی نه‌بووه‌‌، چونكه‌ سه‌ره‌ڕای به‌شداری كورد له‌ سوپاكانی دوژمن، به‌تایبه‌ت فارس و تورك و عه‌ره‌ب، وه‌ك برا گه‌وره‌یان شه‌ڕیان بۆ كردوون، زۆرجار هه‌ر ئه‌و براگه‌ورانه‌ش ناكۆكیان له‌نێوان سه‌رده‌ كورده‌كان دروست كردووه‌ و به ‌یه‌كتریان به‌شه‌ڕ داون، نموونه‌ی له‌و جۆره‌مان زۆر زۆره‌، ته‌نانه‌ت تائه‌مڕۆش ئه‌م كاره‌ به‌رده‌وامی هه‌یه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ته‌ هۆی دروست كردنی ناكۆكی و لێك ترازانی لایه‌ن و ده‌سه‌ڵاتدارانی كورد، دوژمن و ولاتانی تریش باشتر توانیویانه‌ له‌ درز و كه‌لێنی ئه‌م ناكۆكیانه‌وه‌ بێنه‌ ناوه‌وه‌ی كورد، ئه‌وه‌ی ناكرێ بكرێت، پێیان كردووین، له‌ سوك كردن و بێ ئه‌رزش كردنی خه‌بات و تێكۆشان و سه‌ركرده‌ و ڕه‌مز و سونبوله‌كانی نه‌ته‌وه‌كه‌مان، هه‌تا ئه‌مڕۆ هه‌زاران كه‌س له‌پێناوی ئه‌م نیشتمانه‌ خۆشه‌ویسته‌دا گیانی به‌خشی و هه‌تا دنیا ماوه‌ به‌نه‌مری ده‌مێنێته‌وه‌ و جێگای شانازییه‌، كه‌چی دوژمنه‌كانمان وایان له‌لا بێ ئه‌زش كردووین خۆمان گاڵته‌ به‌ڕابردووی خۆمان ده‌كه‌ین، پێشمه‌رگه‌ ناوێكی پیرۆز و هێمای قاره‌مانه‌تی نه‌ته‌وه‌كه‌مانه‌، به‌گه‌واهی دۆست و دوژمن له‌جیاتی مرۆڤایه‌تی سه‌رسه‌خترین دوژمنیان ڕیسوا كرد، كه‌چی دژه‌كانمان ئه‌وه‌‌نده‌‌یان له‌لا‌ بێ ئه‌رزش كردووین، خۆمان گاڵته‌ی پێ ده‌كه‌‌ین و تانه‌ و ته‌شه‌ری لێ ده‌ده‌ین، له‌م سوك كردن و بێ ئه‌رزش كردنه‌دا میدیاكار و گۆڤار و ڕۆژنامه ‌و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیش كه‌میان نه‌كردووه‌، له‌ بێ به‌هاكردنی خه‌بات و تێكۆشانی نه‌ته‌وه‌ی كورد و زڕاندنی ناوی خه‌باتكاره‌كانی، ئه‌مانه‌ هه‌مووی به‌پلان له‌لایه‌ن دوژمنه‌كانمانه‌وه‌ كاری وردی له‌سه‌ر ده‌كرێت و كاریگه‌ری زۆریان له‌سه‌ر ده‌روونی كۆمه‌ڵگای كوردی به‌تایبه‌ت له‌باشوور هه‌یه‌، به‌شێوه‌یه‌‌ك نائومێدی ڕووی له‌م كۆمه‌ڵگایه‌ كردووه‌ متمانه‌ به‌هیچ شتێك نه‌ماوه‌.
ئێمه‌ی كورد به‌تایبه‌ت له‌ باشووری كوردستان بێ ئه‌وه‌ی خۆمان هه‌ست بكه‌ین، به‌سه‌ختی كه‌وتوینه‌ته‌ به‌ر شاڵاوی ئه‌م ده‌رده‌ كوشنده‌یه‌، دژه‌كانمان وازیان له‌ به‌كارهێنانی له‌شكر و سوپا هێناوه‌ و به‌بێ خه‌رج و باج و به‌ماندوونێكی كه‌م له‌ ڕێگای سیخوڕ و نۆكه‌ره‌كانیانه‌وه‌ درێغی ناكه‌ن له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ و چاندنی هه‌واڵی خراپ و درۆ و ناڕاست، زۆرجار هه‌واڵی ڕاستیش به‌جۆرێك له‌ پێوانه‌ی خۆی گه‌وره‌تر ده‌كرێت، هه‌موومان ده‌تاسێنێ، سه‌دان هه‌واڵی وا كه‌ ده‌ڵێن: هه‌رچی به‌سه‌رمان بێت ده‌نگ مه‌كه‌ن فارس و تورك و عه‌ره‌ب له ‌ئێمه‌ی بێ پشت و په‌نا به‌هێزترن و له‌ناومان ده‌به‌ن، ئه‌مریكا درۆی له‌گه‌ڵ كردین و ئێمه‌ی فرۆشت و ماڵمان وێران بوو، كه‌س پشتیوانمان نیه‌ و ده‌خورێین، دكتۆر و به‌شی ته‌ندروستی ئێمه‌ زاڵمن و خێرا بڕۆن بۆ وڵاتانی ده‌ره‌وه‌، سه‌دان قسه‌ و هه‌واڵی له‌م جۆره‌ بڵاو ده‌كرێته‌وه‌، به‌ڵام پێشتریش ئه‌وانه‌ هه‌ر هه‌بوون و وا خۆشبه‌ختانه‌ هه‌ر ماوین، له‌لایه‌كی تر ڕۆژانه‌ گوێمان پڕ و مێشكمان كاس بووه‌ له‌وه‌ی برنجه‌كه‌مان هه‌مووی نایلۆنه‌، ڕۆنه‌كه‌مان هه‌مووی سیكۆتین و پلاستیكه‌، پسكیته‌كان پڕن له‌ حه‌بی ژه‌هراوی… ئه‌مانه‌ و هه‌زاران پڕوپاگه‌نده‌ی ژه‌هراوی تر، ئێمه‌ بێ بیرلێكردنه‌وه‌ و بێ ئه‌وه‌ی خۆمان هه‌ست بكه‌ین به‌دوا قسه‌ی دوژمنه‌كانمان ده‌كه‌وین و هه‌ریه‌ك له‌به‌ر خۆمانه‌وه،‌ وه‌ك تووتی ده‌یڵێینه‌وه‌ و خۆمان ئه‌وه‌نده‌ی تر هۆكاری ئاڵۆزكردنی بارودۆخه‌كه‌ین و خێراتر بڵاوی ده‌كه‌ینه‌وه‌، ئه‌مه‌ وای كردووه‌ هه‌ر یه‌كێك له‌م وڵاته‌ متمانه‌ی به‌هاوڕێی، به‌كۆمه‌ڵگا، به‌ په‌رله‌مان و حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵات نه‌ماوه‌، له‌كاتێكدا كورد زۆر ده‌مێكه‌ ڕێگای ئه‌وه‌ی نه‌دراوه‌ حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی خۆی پێك بێنێ، ده‌بێ به‌هه‌موو گیان و تواناوه‌ ئه‌م حكومه‌ت و په‌رله‌مانه‌ بپارێزێ و بنه‌ماكانی زیاتر بچه‌سپێنێ، كه‌چی ئێستا به‌هۆی چه‌ند كه‌سێكی ناڕاستگۆ و دز و گه‌نده‌ڵ و نابه‌رپرسیار له‌ هه‌موو شتێك ناڕازی و به‌گومانه‌ و هه‌موو شتێك وێران ده‌كات.
ئه‌مانه‌ ڕاستن یا درۆ ئه‌وه‌ كارێكی تره‌، به‌ڵام من ده‌مه‌وێ بڵێم تابووری پێنجه‌می دوژمن و نه‌یاره‌كانمان ته‌نانه‌ت هی خۆمان له‌ناو ئێمه‌دا ئه‌وه‌نده‌ كاران، ئه‌گه‌ر فریا نه‌كه‌وین خه‌ڵك ده‌ڕووخێنن و كۆمه‌ڵگاكه‌مان تێكده‌شكێنن و له‌ناومان ده‌به‌ن. زۆربه‌مان له‌بیرمانه‌ سه‌دان گه‌نج و لاوی كورد ژیانی خۆشگوزه‌رانی و ئاسووده‌یی شاری به‌جێ جێشت و ڕووی كرده‌ شاخ و ڕۆحی خۆی له‌سه‌ر به‌ری ده‌ستی دانا و له ‌پێناوی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كه‌یدا كه‌وته‌ خه‌بات و تێكۆشان، بۆ گه‌یشتنی نه‌ته‌وه‌ی كورد به‌مافه‌ ڕه‌واكانی و ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی و به‌ده‌ستهێنانی دادپه‌ره‌وه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ جێگای شانازی و ڕێز لێ گرتنه‌، به‌ڵام كه‌ دواتر دێته‌وه‌ ناو شار و چه‌ند دانه‌یه‌كیان له‌جیاتی كه‌سێكی تێكۆشه‌ر و خه‌باتگێڕ ده‌بێته‌ كاره‌كته‌رێكی دز و گه‌نده‌ڵكار، دوژمنانیش سوودیان له‌م دۆخه‌ وه‌رگرتووه‌ و ئه‌و ڕۆژگاره‌ زێڕینه‌ی خه‌باتیان لێكردووین به‌شتێكی زۆر ناشیرین و دزێو، له‌ ڕێگای جاسوس و تابووری پێنجه‌میان ده‌نگۆ و پڕوپاگه‌نده‌ی ژه‌هراوی بڵاو ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌یه‌ كوردایه‌تی و خه‌بات و تێكۆشان، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كاره‌ پیرۆزه‌ له‌لای خه‌ڵكی كورد سوك و بێ ئه‌رزش بكه‌ن، له‌ ڕاستیشدا كاریگه‌ری زۆریان له‌سه‌ر دۆخی ده‌روونی كورد به‌ تایبه‌ت له‌ باشوور داناوه، هه‌مووشمان به‌ دوای ئه‌واندا ده‌یڵینه‌وه‌ و كه‌س ناڵێت، ئه‌و گه‌نده‌ڵ و دزانه‌ ڕاسته‌ تا دوێنێ تێكۆشه‌ر و خه‌باتگێڕ بوون و مایه‌ی خۆشحاڵی و جێگای ئومێدی ئێمه‌ بوون، به‌ڵام حاشا ئه‌مڕۆ دڵسۆز و نوێنه‌ری كورد نین و پێویسته‌ لێپرسینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵدا بكرێت، ئه‌وانه‌ له‌جیاتی سوود گه‌یاندن زیان به‌پرۆسه‌كه‌مان ده‌گه‌یه‌نن.
گه‌لۆ… وه‌رن مه‌ردی چاك بن با چیتر به‌قسه‌ی دوژمنان دڵی خۆمان و كۆمه‌ڵگاكه‌مان له‌خه‌بات و وڵاته‌كه‌مان نه‌ڕه‌نجێنین، به‌ڵكو به‌هێمنانه‌ و ژیرانه‌ به‌ره‌و ئاقارێكی باشی به‌رین، بۆ پوچه‌ڵ كردنه‌وه‌ی پیلانی دوژمنان و گه‌یاندنی وڵاته‌كه‌مان به‌ كه‌نارێكی ئارام و ئاسووده‌. ‌

20- 1- 2020




چیڕۆکی چەند شعریکم … مەولود ئیبراهیم حەسەن

ساڵی ١٩٨٢ لە زانکۆی بەغدا دەمخوێند ، سەرەتای ساڵی دووەمی خوێندن کچێکم ناسی بە ناوی (……) ناسێنی من بۆ ئەو کچە بەمەبەستی گەیشتن بوو بە ئەنجام ، هه ردوومان هه ر زوو لە سەر ئەوە ڕێککەوتین یەکتر ناسین و خۆشەویستیەکە مان زۆر بەرچاوو هه رزەکارانە نەبێ..بە هۆی ئەوی ئەوکات من چۆن چەند ساڵێک لە خوێندن دوا کەوتبووم ، تەمەنم لە هاوکلاسەکانی خۆم گەورەتر بوو، هه ر بۆیە پەیوەندیەکەمان زۆر پیرۆزو پڕ ڕێز بوو بۆ یەکتر ، هه ر زووش بڕیارمان دا دوای تەواوکردنی خوێندن ، پەیوەندیەکەمان بکەین بە فەرمی و ئاشکرای بکەین.زۆر بە هێمنی و تا ڕادەیەکی زۆر بە نهێنیش یەکترمان دەبینی ، ئەو پەیوەندیە لە سەرەتاوە بووە هۆی ئەوە چەند کۆپڵە شیعرێکی بۆ بنووسم و کە بە یەکیش دەگەیشتین بۆم دەخوێندەوە ، یەکەمین پارچە شێعر ئەمەی خوارەوە بوو.

سەرەتا..
دەریا شین بوو
ئاسمان شین بوو
دوو چاوی تۆ شێن.
سەری ساڵی ئەشق بوو
ئەو ڕۆژەی کە ..
ئەستێرەی گیانمان
بۆ یەک خشین .
١٩٨٢- بەغدا


هه ڵبژاردن..
سەری ساڵی ئەشق بوو
سێ جار بازی دڵی خۆم هه ڵدا
باز..
پاش زۆر فڕێن
پاش زۆر گەڕان
بەسەر سەری جوانە کچان
هه ر سێ جار
بەسەر شانی( شا پەریێ ) دەنیشتەوە
بازی دڵم بێ وچان .
من فریشتەم و
ئەشقی دڵیشم خوایی
دەبوو دڵبەریشم پەری بێ
دەستت دەمن
بۆ خوا خۆشە تەنیایی.
٢١/٢/١٩٨٢ – بەغدا


تۆ…
زۆر کچی جوان
لە تۆ جوانتر
وەک مەلی سەرمابردووی
ڕۆژانی بەفر
خۆ لە جامی دڵم دەسوون
ئاواتیانە بێنە ژوورێ
بەڵام، دڵم
چەشنی کۆشکێی ئەفسوناوی
دەرو پەنجەرەی داخراون خشت.
کەچی هه ر تەنیا ناوی تۆ دەبیسم
گیانم دێتە پێشوازی
دەرو پەنجەرەی دڵم دەکرێنەوە
دەکەونە سەر پشت.
زۆر کچ..
ڕامدەکێشی چاوی
زۆر کچ..
شێتم دەکا باڵای
کەچی ..دڵم وڵاتیکە
ژێردەستەی تۆ
پایتە ختێکە
بە تەنی تۆی تێدا پاشای .
زۆر کچ..
بە بەر چاوما ڕادەبن
زۆر جوان
گوێ لە گۆرانی و شیعرم دەگرن
زۆر کچ بۆم دەژین
زۆریش بۆم دەمرن.
کەچی دڵم
کەچی هه ستم
جۆتە ژنی دەس لە دنیا بەرداون
خۆ بۆ ڕۆژی تۆ هه ڵدەگرن.
زۆر کچ..
دوگمەی سینەم بۆ دەکاتەوە
زۆر کچ ..
لە سەر سینەم خەو دەیباتەوە
زۆر کچ ..
بە عەشقەوە هه ناسەم دەخواتەوە
کەچی دڵم
خونچەیەکە بە تەنیا
بە بۆنی هه ناسی تۆ
دەپشکوێ و دەم دەکاتەوە.
٢١/١٢/١٩٨٢- بەغدا


سەر خەو..
لە سەیری گوڵان دەهاتەوە،
پەری.
کە دیم خەو دەیباتەوە،
پەری.
سینەم بۆ ڕاخست
سەری پێکرد.
لەسەر دڵما
هه واری خەوێکی کورتی چیکرد.
ئەو ڕۆژە بوو کەمن دەمویست.
سینەم ببێتە سەرینی
یاری جوان و خۆشەویست.
فەرمانم دا ..
چێتر لێنەدا دڵم
نەوا بە خرپەی دڵ
لە خەو ڕابێ غونچە گوڵم.
سینەم چیتر پشو نە خواتەوە
نەوەک دەنگی هه ناسەم
پەری نووستووم خەبەر کاتەوە.
خوێن لە بەدەنما نە سوڕێ
تا کام دەماریش زۆر بچووکە
نەکا بە دەنگی خزینی خوێن
وە ئاگا بێ
ئەو پەریە خەو سووکە.
٣/١٩٨٣- بەغدا


عەشقی تۆ..
لە چاوی تۆ
چەندین شیعر دەخوێنمەوە
کە هێشتاکە نە نووسراون
لە گەرووی تۆ..
چەندین ئاواز دەبیسم
کە هێشتاکە نە بیسراون
لە لیوی تۆ..
چەندین خەندە دەبینم
کە هێشتاکە نە بینراون.
تۆ چ کیشوەرێکی نە دۆزراوەی؟
تۆ چ بووکێکی نە گوێزراوەی؟
گۆرانی تۆ
چ ئاوازێکی خواییە؟
بە هاری تۆ
چ دەشتێکی پڕ شاییە؟
ئەشقی تۆ
چ شێتیەکی دڵنیاییە؟
١٩٨٣- بەغدا


گوڵ..
ئەو گوڵەی پێتدام کچەکە
گوڵ نە بوو
گوللە بوو لێتدام کجەکە
گوڵ وەری
گوڵێکی زۆر ساکار بوو
گوڵی دوو ڕۆژەی بەهار بوو
بەڵام، ئەو مانای
لەوگوڵە هاتە دەست کچەکە
ئەو بوو مەبەست.
ئەو دەمە
چ دەمێکی نەمر بوو
ئەو شوێنە
چ شوێنێکی پیرۆز
ئەو خەندە
چ ناسک و دڵگر بوو
ئەو سەرنجە
چ گەرم و بە سۆز
ئەو گوڵەی پێتدام کچەکە
گوللە بوو لیتدام کجەکە
گوڵ وەری
دڵ تازە پشکووت
ئەی پەری
بە تیشکی ڕووت.
١٩٨٣- بە غدا


لە کۆڕسی دووەمی ساڵی سێیەم ئەو کچە سەفەرێکی ماڵەوەی کرد،کە گەڕایەوە بە بێ هیچ پێشەکیەک و زۆر کت و پڕ گوتێ : بەینی من و تۆ کۆتایی هات! ئەمەی گوت و ڕۆیشت ..ڕۆیشت وئەمە دوا دیدارو گفتوگۆمان بوو . وەک هه ر گەنجێک لەم کاتانە مرۆڤ جۆرێک لە شۆک دەیگرێ! شەو زر بە ئازارەو ڕۆژم کردەوە،بەڵام ، دوایی گەیشتمە ئەوی دەبێ منیش دوا بڕیار بدەم. هه ر بۆیە بەم شێعرە هه ست و دوا بڕیاری خۆم دەربڕێ .
بروسکە !
ئەو فەرهه نگەی وشەی ( گوڵ)ی تێدا بێ،(گوللە) شی تیدایە.
دوێنێ
هه واڵی مەرگی تۆم
لە زاری خۆت بیست.
بووی بە تەرم و
بەڕێم کردی.
سوێم نە بۆوە
هه رچەند ڕؤژانێ
تاجی سەرم بووی
کە چی ئە مڕۆ پێڵاویت و
لەپێم کردی.
دیارە سۆزو توڕەییەکی زۆری تێدایە،بەڵام ، لەم کاتانەدا سۆز جلەو ناکرێ!
دواجار کە دیوانەکەم(خۆت لە من بزر مەکە!) دەرچوو ساڵی ١٩٨٥بە هۆی کچیکەوەکە هه ردوکمانی دەناسی ، دیوانەکەی کەوتبووە دەست و ئەم شیعرەی خوێندبووەوە ، دەستی کردبوو بە گریان.




سووتان … ن/جەلال قادر

سەرەتا پێیان گووتم نەخۆشە و زوو بگەرە فریای. بەلام دەمزانی درۆم لەگەل دەکەن، هەستمکردبوو ئەو کەسەی خۆشمویست و بەشێک بوو لەژیانم بەجێیهێشتم.
هەرچەندە لەسەرکارەکەم، تا نەخۆشخانە چارەگە ڕێگەیەک دەبوو، بەلام خۆزگەم دەخواست، ڕێگاکە دوورودرێژتربێت و نەبڕێتەوە. مێشکم خەریکبوو بتەقێت، دڵم خەبەری دابوو، ئەو دیارییە جوانەی خوا پێیبەخشیم، ئێستا لێی وەرگرتمەوە.
نزیک بە دەرگەی نەخۆشخانەکە کەوتم، یەک دوو برادەر باوەشیان پێماکرد و گووتیان: لەژێر نەشتەرگەرییە و کاتژمێرێکیتر دەیهێننە دەرەوە.
برادەرێکم تووند دەستی گووشیم و بەدووی خەتێکی شین کەوتین. لەدەست گووشین و بێدەنگی برادەرەکانم تێگەیشتم جگەرگۆشەکەم ماڵئاوایی لێکردووم.
بەرچاوم تاریک بوو،نەختۆکەک هەست و هۆشم لای خۆم مابوو. بیرم لەوەدەکردەوە، ئیتر دەبێت بەشێوەیەکیتر بژێم، پارچەیەک لە لەشم جوودا بوەتەوە و بە جەرگ سوووتاویی سەردەنێمەوە.
سواری دەستگیرێکیان کردم، خێرا گەیاندمیانە سەر قەلەوێرەیەک. پەرستارێک دەرزیەکی لێدام.
کەمێک هاتمەوە هۆش خۆم. هاوسەرەکەم بەدیارسەرمەوە دانیشتبوو، بەخووڕ دەگریا.
لێمپرسی : چیبووە، ڕاستیەکەم پێبڵێ…

  • ڕۆیشت بە یەکجارییییییییییی…
    لەبەر گریان، نەیتوانی قسەی تەواوکات، باوەشی پێماکرد. دەستێکم بەسەریدا هێنا. گوێم لەهەنسکی گریانی گرت. ئاگر لەجەرگی بەربووبوو.
  • ژنەکە…هیچ چارێکمان نییە، دەبێت ڕاست بیینەوە، ئەگەر بەدرۆش بێت، دووبارە بژێینەوە.
  • تووبڵێی بتوانین…
  • من و تۆ، یەکەم کەس نین جەرگمان دەسووتێت، هەڵسە بابڕۆین تەرمەکەی ببینین، سەروماچێکی بکەین،لەباوەشی بگرین و وابزانین سەفەردەکات بۆ شوێنیکی دوور و نایبینینەوە.
  • نا …من ناتوانم، تەرمی جەرگەکەم ببینم. تۆ بڕۆ بیبینە و لەجیاتی منیش ماچی بکە.
  • پێکەوە دەچین….لەبیرت نەچێت ئێمەش مردنێکمان لەپێشە.

لەگەل میوانەکان بەرەو ژووری ماتەمینی چووین. تەرمی جەرگەکەم لەسەر قەلەوێرەیەک دانرابوو.
خۆم و هاوسەرەکەم سەرییمان هەلدایەوە رووخساریمان ماچکرد. زۆر سوپاسی ئەو خۆشەویستیەمانکرد کە بە ئێمەی بەخشی بوو.
هاوسەرەکەم یەک دووجار تەرمەکەی کردە باوەش و بەمیوانەکانی گووت : سەیرکەن بە مردوویەتیش هەر جوانە.
لەگەل مامۆستای ئایینی نزامان لەسەرخوێند. چەند پەرستارێک هاتن و تەرمەکەیان بردە دەرەوە.
خۆم و هاوسەرەکەم باوەشمان بەیەکتردا کرد. میوانەکانش ئێمەیان لەئامێزگرت.
داوام لە میوانەکانکرد گەردنی ئازادکەن، چیتر نایبینینەوە.
لەنەخۆشخانەکە هاتینە دەرەوە، من و هاوسەرەکەم لەپشتی ئۆتۆمبیڵی برادەرێک دانیشتبووین. شوفێرەکە گووتی : دەچین بۆ ماڵی ئێمە و پرسەش لەوێ دادەنیین.
گووتم : نەخێر…

  • نابێت بگەڕێنەوە بۆ ماڵی خۆتان، چونکە هێشتا ماڵەکەتان بۆنی جگەرگۆشەکەتانی لێدێت.
  • کێ دەلێت، جارێکیتر دەگەڕێینەوە بۆ ماڵ.
  • ئەی بۆ کوێ دەچن؟
    هەناسەیەکی پڕ لەخەمم هەڵکێشا و هاوسەرەکەم تووند لەباوەش گرت، هەستم بە خرمەی ناو هەناوی دەکرد. گووتم : تکایە …لێخووڕە…بۆ شوێنێکی دوور کەس نەمانبینێتەوە.
    فرمێسک بەچاوەکانی شوفێرەکە هاتە خوار و گووتی : خۆزگە هیچ دایک و باوکێک، مەرگی منداڵەکانیان نەدەبینی تا ئەو ڕۆژەی دەمرن.
    سەیرێکی دەرەوەم کرد و سەرم هەڵبڕی، بینیم ئاسمان زەرد هەڵگەڕاوە، باڵندەیەکش وەک خۆر دەسووتا و دەفڕی.



قەسیدەی ( ماسکەکەت فڕێدە ئەی شۆخ ) … ناڵە حەسەن

              

ماسکەکەت فڕێدە ئەی شۆخ
با ڕووناکی چاوەکانت
تێکەڵ بە شەوەکانی عومرم بێ
با خۆرەتاوی خەمەکانت
بڕژێتە نێو خۆرئاوابوونەکانی خەیاڵم
با جوانیەکانی ڕوخسارت
تێکەڵ بە سروشتی هەناسەم بێت
با شەونمی سەر پەڕەی لێوەکانت
نیشتیمانی نێو خەونەکانم تەڕ بکات

ماسکەکەت فڕێدە ئەی شۆخ
من دەمەوێ حەقیقەتی ڕوخسارت ببینم
ڕووت ڕووت وەکو با
ڕووت ڕووت وەکو بەفر
ڕووت ڕووت وەکو ئاو
هەر بەم باڵا ڕووتە ڕێواسییەوە
لەنێو منداڵدانی عەشقەوە
وەرە نێو ماڵە ڕەنگینەکەی شیعر
هەر بەم ئەدگارە ڕووتە ئاتەشیەوە
لە نێو منداڵدانی شیعرەوە
وەرە نێو ماڵە ڕەنگینەکەی ژیان
ماسکەکەت فڕێدە ئەی شۆخ
وەک کچە کۆچەریەکانی نێو نیشتیمانی خەون
سادە و ساکار
لە نێو گەرمیانی ئارەزوومەوە
وەرە نێو کوێستانی ڕۆحم
لە نێو پەرستگەکانی دڵی من
ڕووت ڕووت بەرەوە /
ڕووت ڕووت وەکو عەشق
ڕووت ڕووت وەکو شیعر
ڕووت ڕووت وەکو ژیان

چیت لێبشارمەوە ئەی شۆخ ..؟!
من ماڵم لە هیچ شوێنێک نەبوو
هیچ شوێنێک ماڵی منی لێ نەبوو
نیشتیمانی من لە هیچ کیشوەرێک نەبوو
هیچ کیشوەرێک نیشتیمانی منی لێ نەبوو
ئێستا /
من نیشتیمانم بە کۆڵ خۆم داداوە
لە نێو کیشوەرەکانی باران
لە ژێر ڕەشماڵێکی ڕەش ڕەش
ڕەش ڕەش وەکو بەفر
لەنێو خەیاڵێکی سپی سپی
سپی سپی وەکو سێبەر
لە چاوەڕوانیت دام
لێرە / سروشت و خواو
هەموو زیندەوەرەکان
لە چاوەڕوانیت دان
تۆش ماسکەکەت فڕێدە و وەرە ..!

کە هاتی
ئەو دەفتەرەی
یادەوەریەکانی خۆمم تیا نووسیبوو
لەگەڵ خۆت دا بۆم بهێنە
بیرت نەچێت
تۆش هەموو شتێکم بۆ بنووسە
ئەو ڕۆژەی کە گوتت
من لە پەنجەرەکانی مردنەوە دەڕوانم
یان کە گوتت
من لەنێو مردنەوە خەون دەبینم
یان کە گوتت
ژیان تەنها ئەو وەرزانەی خۆش بوو
کە عاشق بووم
تکایە ئەی شۆخ
هەموو شتێکم بۆ بنووسە ، هەموو شتێک
باسی ئەو
شەوە سوور سوورە سەوداسەریەشم بۆ بکە
کە مەست مەست
باسی مردن و ماسکت بۆ دەکردم
مەست مەست وەکو مۆم
لە نێو میلۆدیەکانی مردن دەتوایەوە
مەست مەست
باسی وەرزە وەنەوشەییەکانی کچێنی خۆتت
بۆم دەکرد
مەست مەست باسی ئەو ئێوارە ئەرخەوانیەی
کە لە ژیان یاخی بوویت
خۆتدایە دەست گەردەلوولی مەملەکەتی مردن
ئەی شۆخ
من لەنێو نیشتیمانی باران
لە ژێر ڕەشماڵێکی ڕەش
ڕەش ڕەش
وەک بەیانیە کازێوەییەکانی عەشق
لەنێو خەیاڵێکی شین
شین شین
وەک ئێوارە لێو بە خەندەکانی شیعر
لە چاوەڕوانیت دام
تۆش / تەنها ماسکەکەت فڕێدە و وەرە
ئەی شۆخ
بیرت نەچێت / بەر لەوەی بێیت
باسی هەڵوەرینی ئەو گەڵایانەم بۆ بکە
کە لە وەرزە بێ مەیلەکان دەتۆرێن
باسی ئەو شەقامانەم بۆ بکە
کە چیتر دڵیان بە پیاسەی عاشقەکان ناکرێتەوە
باسی ئەو ڕووبارانەم بۆ بکە
کە لە شەوە خامۆشەکاندا گۆرانی بۆ هەور ناڵێن
باسی بێهوودەیی عەشقم بۆ بکە لە نێو مردنی ژیاندا
باسی ڕەشبوونی سێوەکانم بۆ بکە
لە نێو عەبەسیەتی سەوزایی درەختەکاندا
باسی تەڵخبوونی ئاوێنەکانم بۆ بکە
لە سەردەمی خۆکوشتنی کات دا
باسی بە خۆڵەمێشبوونی کتێبە پیرۆزەکانم بۆ بکە
لە نێو خەیاڵی سەربازێکی تێکشکاوی سەردەمی جەنگەکاندا

ئەی شۆخ بیرت نەچێت
باسی ڕووتبوونەوەی بەهارم بۆ بکە
لە نێو خەیاڵی پاییزدا
باسی ڕووتبوونەوەی پەپوولەم بۆ بکە
لە نێو خەیاڵی گوڵە سپیەکان دا
باسی ڕووتبوونەوەی خۆرەتاوم بۆ بکە
لەنێو خەیاڵی کازیوەدا
باسی ڕووتبوونەوەی ئەستێرەکانم بۆ بکە
لە نێو خەیاڵی ئاسمان دا
باسی ڕووتبوونەوەی تریفەم بۆ بکە
لە نێو خەیاڵی تاڤگەکاندا
باسی ڕووتبوونەوەی خاکم بۆ بکە
لە نێو خەیاڵی نیشتیماندا

ئەی شۆخ
کە هاتی /
من لە نێو دڵۆپە بارانێک
ڕووت ڕووت
لەژێر ڕەشماڵێکی پەمەییدا
ڕووت ڕووت
لە نێو خەیاڵێکی نازنجی دا
لە چاوەڕوانیت دام
کە هاتی / بیرت نە چێت
هەموو شتێکم بۆ باس بکە ، هەموو شتێک
تۆش / دە بەڕێکەوە دەی
تەنها / ماسکەکەت فڕێدە و وەرە

ئەی شۆخ
لە نێو کیشوەری باراندا
پێویستیت بە ماسک نیە
لێرە پێویستیت بە پەنجەرە نیە بۆ ڕوانین
لێرە هەموو شتەکان ڕووتن وەکو ئاو
لێرە هەموو شتەکان دەبریسکێنەوە
وەک تراویلکە هەنارییەکانی ئێواران
لێرە نیشتیمانمان وەک بەرماڵێک
لەژێر ڕەشماڵێک ڕاخستووە
نوێژە عەشقی لەسەر دەکەین
لێرە هەموو زیندەوەرەکان عاشقن
لێرە ژیان بە مانای عەشق
لێرە عەشقیش بە مانای ژیان
ئەی شۆخ من لێرانە
لەژێر ڕەشماڵێکی سوور سوور
لە سەر بەرماڵەکەی نیشتیمان
لە چاوەڕوانیت دام
لێرە سروشت و خوا و
هەموو زیندەوەرەکان / لە چاوەڕوانیت دان
تۆش تەنها ماسکەکەت فڕێدە و وەرە …!

                                                          سەرەتای ئەیلولی ٢٠١٠



بۆ نموونه‌ … سابیر سدیق

ئه‌و شه‌وانه‌ی ،
له‌ شوێنێکی دوووور دووور …
به‌رامبه‌ر کڵێسایه‌ک
بیری له‌وه‌ ده‌کرده‌وه‌
به‌ زیندووی مانگ بدوێنێ
وە بە جوانی ،
خەون بە ئەستێرەوە ببینێ
کەسانێک ،
بە دەمامکەوە
بۆ نموونه‌ ..
به‌ ده‌مامکی ( پەپوولە ) ە وە
دزەیانکردو .. هەڵفڕینە ناو ئەوەوە .
*
ئه‌و رۆژانه‌ی ،
لە شوێنێکی دووور دور
به‌ دنیایه‌ک غه‌ریبیه‌وه‌
سه‌رقاڵی چاندنی گوڵ بوو
کەسانێک ،
بە ناوی خوازراوەوە
بۆ نموونه‌
به‌ ناوی ( ئاوە‌ ) وه‌
دزه‌یان کرد و
رژانە رۆحی ئەوەوە




پرزه شیعر … بەڕێز دکتۆر نەجم ئەلوەن ی برام.. شیعرەکەتم خوێندەوە

دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن

پرزه شیعر
۲/ ۱ / ۲۰۲۰
شیعر : د. نه جم ئه ڵوه نی

من نامه وێ
باسی ژانی شه وانی ته نیایی خۆتم
بۆ بکه یته سه رگوزه شته ی
ژوانه کانمان
من نامه وێ گوێ له گریانی په پووله ی
پاییزانی ناخت بگرم
ئه گه ر ده ته وێ بۆ من بی
ده بێ ته نیا
تریفه ی مانگ
له سه ر ڕووخسارت ببینم
ده بێ ته نیا
به زمانی گوڵاڵه کان
باسی عیشق و
میهره بانی و
دڵسۆزی خۆتم بۆ بکه ی …؟
من له مێژه وام گوتووه
ئه گه ر ژنێ
به قه د هه تاو ڕووناک نه بێ
ئه گه ر ژنێ
به قه د ڕووبار هێمن نه بێ
ئه گه ر ژنێ
وه ک کولێره گه رم و نه رم و ناسک نه بێ
با نه یه له ناو ناخمدا
خه مه کانی خۆی بکاته ڕه شه بایه و به گریانی
هۆمای به ختم بتارێنێ.


سڵاو دکتۆر نەجم برای بەڕێزم .. زۆر سوپاس کە هه رجارەی شیعریکی تازە دەنووسی ، گەورەیی دەکەیت و
بۆمی دەنیرێت، ئەمڕۆش بە مێژووی ساڵی تازەو بەرواری ٢/١/٢٠٢٠ جارێکی تر بە شێعرێکی تازەو گەرم بەسەرت کردمەوە . دکتۆر گیان منیش هه موو جاریک شیعرەکانت دەخوێنمەوەو زۆر جاریش دەستخۆشیم لێکردوون ، بەڵام ، ئەمجارە ناوەرکی شێعرەکەت ڕای تەکاندم ! ناچاربووم زیاتر لە جارێک و دوو شیعرەکە بخوێنمەوە ،لەگەڵ خوێندنەوەی دووبارەو سێ بارە ..پرسیارم لا دروست بوو. سەرەتا پرسیم ئەو خاتوونەی کە دکتۆر شێعری بۆ نووسیوەو ئەم هه موو داواکاریەی لێی هه یە ، چ کائینێکە؟ ئەوا گوتمان ژنێکی جوانەو ناسکەو تەڕو برەو گوڵڕەنگ و پەپوڵە ئاسایە ؛ باشە ئەو خاتوونە لە کوێ دەژی و لە نیو چ ماڵ و کۆمەلگەیەک پەروەردەبووە ؟ ئەو ژنە ئەم هه موو هێزی خۆشی بەخشێن ودڵدار ڕازی کردنە لە کوێ بێنێ ؟ بە تایبەت ژنی کۆمەڵگای کوردەواری ! با ئەو ژنە ژنی خەیاڵی شاعیریش بێت ..بەڵام ، خەیاڵیش بناخەی لەسەر واقیعە ؛ بەتایبەت خەیاڵێک کە ژن کارەکتەرەکەیەتی ! ژنێکی ئاوا لە کوێی دنیا دەست دەکەوێ کە هیچ خەمێکی نە بێت و ئامادەی ئەم هه موو خۆشی بەخشێن و جوانی بە خشێنە بێت و گوێ لە خواستەکانی شاعیر بگرێ و یەکسەر وەک لە ئەفسانەکان داهاتووە ( تەشتی نەدامێ) بیت و خاوەنەکەی هه ر جۆرە خواردنێکی لێبخوازێ بە – پت – لیدانیک گەرم و نەرم وتەڕو تازە هه ڵمی لێ هه ڵبستێ و بێتە بەردەست! ئەوا گوتمان ژنێکی جوان بە خواستی شاعیر پەیدابوو؛ دەکرێ ئەو ژنە هیچ گرفت وخەم و کێشەیەکی نە بێت و ئەویش نەخوازێ دڵدارو دڵسۆزێکی وەک شاعیری دەسکەوێ و دەردە دڵی خۆی بۆ بکات و کەمێک خەمی بڕەوێنێتەوە ؟ سەیرکە برای شاعیرمان – دکتۆرنەجم- چەند بە فەرمانەوە ڕوو لەو ژنە دەکات و دەڵێ: (من نامەوێ باسی ژانی شەوانی تەنیایی خۆتم بۆ بکەیتە سەر گوزەشتەی ژوانەکانمان!) با ئەو سەرگوزەشتەیە گریانی پەپولەش بیت ! بەڵێ شاعیر لە ژنەی دەوێ ، نەک لە یەک ژواندا ، بەڵکو لە هه موو ژوانەکانی داهاتووش دا نایەوەێ گوێی لە باسی ژانی شەوانی تەنیایی ئەو بێت ! من نامه وێ گوێ له گریانی په پووله ی
پاییزانی ناخت بگرم. شاعیر ئەوانەی لە ژنە ناوێ ! سەیرکە داوای چی دەکات : ئه گه ر ده ته وێ بۆ من بی
ده بێ ته نیا
تریفه ی مانگ
له سه ر ڕووخسارت ببینم
.شاعیر بەردەوام دەبێت و یەک یەک خواستەکانی خۆی بۆ باس دەکات وبەفەرمان پێی دەڵێ : ده بێ ته نیا
به زمانی گوڵاڵه کان
باسی عیشق و
میهره بانی و
دڵسۆزی خۆتم بۆ بکه ی …؟
دەبێ ، بەڵێ دەبێ؛ کە ئامرازی فەرمانی بێ چەندو چوونە! ناکرێ داوا لێکراو جی بەجێی نەکات، چونکە ئەو فەرما
نە هی ئەوڕۆنیە! من له مێژه وام گوتووه
ئه گه ر ژنێ
به قه د هه تاو ڕووناک نه بێ
ئه گه ر ژنێ
به قه د ڕووبار هێمن نه بێ
ئه گه ر ژنێ
وه ک کولێره گه رم و نه رم و ناسک نه بێ
با نه یه له ناو ناخمدا
خه مه کانی خۆی بکاته ڕه شه بایه و به گریانی
هۆمای به ختم بتارێنێ.
ئەوەی شاعیری پیاو لە ژنی – ژن – ی دەوێت ،ئەوە هه ر لە حوریە بە هه شتیەکان دەوەشێتەوە، نەک ژنێکی نێو کۆمەڵگای کوردەواری!! ئە گەر بە م شێوەیەش نەبێت ..نایەوێ! ئەمە عەشق نیە ، ئەمە هه ڵبژاردنە، هه ڵبژاردنیش زیاتر لە گەڵ کڕین دەگونجێ ، نەک عەشق !! من دەزانم ، خواستی برای شاعیر ڕیشەی لەو کلتورە دوورو درێژو شێعرەکلاسیکی و شێعری نوێ و هاوچەرخ و سەردەمە کەی کوردوە هاتووە ، کە لە خۆشەویستیدا- پیاوان – ژنیان کردووە بەو کارگەی بەرهه م هێن و خۆشی بە خشەی کە پیاو خۆی بە قوربان دەکات و دەبێتە خاکی بەرپێی و وبە سەرچاوەی بەخشێنی هه موو خۆشیەک و هه موو جوانیەکی دەزانێ !! دیارە دڵدارە ڕاستەقینەکان ئەوانەن کە خۆ بە قوربانی یەکتر دەکەن لە کاتی پێویست بکات ،نموونەی بەرچاویش لە مێژووی کوردەواریدا (خەج و سیامەند)ەکانن. لە هه موو شیعری کوردی دا، بەتایبەت لە شیعری دڵداریدا ، بەدەگمەن شێعریک دەستدەکەوێ باس لە خەمەکانی ژن بکات و پیاو بیەوێ خەمی بڕەوێنێتەوەو خۆشی بدا بەوو ئەویش هه ست بکات پشت و پەنایەکی دڵسۆزو خۆشی بەخش ودڵدارێکی دڵسۆزی هه یە ! نەک دڵدار لەوە بترسێ کە خۆشەویستەکەی گریانی خۆی بکات بەڕەشە باو هومای بەختی شاعیر بتارێنێ! ئەگەر لەم ڕووەوە سوکە گلەییەک لە ڕابردوو بکرێ ، ئەوا ئەمرۆو لە سەدەی بیست و یەک و لە شاعیرانی ڕۆشنبیرو مامۆستایانی زانکۆو ڕۆشنبیرێکی پێشکەوتن خوازو بڕوا هه بوو بە مافی ژن !! ئەم سوکە گلەییە دەبێ ببێ بەچی ؟! ئەم فەزا شعریەی کە ئاوا سەیری ژن دەکات ، هه موومان کەم و زۆر کەوتووینەتە ژێر کاریگەری و لە نووسین و هه ڵس و کەوتمان ڕەنگ دەداتەوە ، بەڵام ، ئێستا ڕۆژی ئەوە هاتووەو درەنگیشە ، کە ئیتر هه ر بە تەنیا قسە بۆ ژن نەکەین و خواستی خۆمانی لینەخوازین و بوونی ئەو بەتەنیا لە- جوان – یە بەرچاوەکەدا نەبینین ودەسەڵاتی خۆمان لە دەسەڵاتی ئەو بە بەرزتر نەزانین ! بەڵکو کاتی ئەوەیە بیدوێنین و گوێ لیبگرین و ڕای لە گەڵ بگۆڕینەوە وەک مرۆڤ و ژن بیبێنین و ئەویش بگاتە ئەو ئاستەی کە پیاو وەک مرۆڤ و پیاو ببێنێ وهه ست بە دەسەڵاتێکی لە خۆ بەرزتر نەکات و دواجار هه ردوو لا ئەوەی کە پێکیان دەبەستێتەوە خۆشەویستی ڕووتی ڕوحی بێت و نەک دەسەڵاتێکی تر ! لەو مرۆڤەش تەنیا جوانی دەرەوەو نەبینین و چاوی دڵ بەکاربێنین و مەجنوون ئاسا جوانیەکانی لەیل لەروح دا ببینین ولە وەڵامی خەڵکدا- زیرەک – انە بڵێن: دەنا بیڵڵاهی وایە ، تۆ لە چاوی من بیبینە! شارلی شابلن لە نامە بە ناوبانگەکەی ، کە بۆ ژیرالەدینی کچی نووسیوە ، نووسیویەتی : کچم ژیرالەدین؛ هیوادارم تۆ ئاخیر کەس بیت بچیتە دورگەی ڕووتان و ئەوە لە بیر نە کەی کە لەش و لاری ڕووتی تۆ هی ئەو کەسەیە کە ڕووحی ڕووتی تۆ هی ئەوە . هه روەها دکتۆر نەوال سەعداوی ژنە زانای پیاو ناس دەنووسێ : ئۆرجازمی ڕاستە قینە، ئەوکاتە دروست دەبێت کە ژن و پیاو بەڕاستی ڕووحی ڕووتی یەکتریان خۆش دەوێ . ئەگەر پەیوەندی و خۆشەویستی و دڵداری نێوان ژن و پیاو بۆ ئەوە بێت ، تا( ئۆرجازمی ژیان) و ڕاستەقینە بەدەست بێت ، ئەو ئۆرجازمە، واتە ئەو خۆشیە ڕاستە قینە بەدەست نایێت ، تا بڕوا بە یەکتری ڕاستەقینە وخۆشەویستی ڕووحی ڕاستەقینە و تێگەیشتنی وەک یەک و ڕاستەقینە لە نێوان ژن و پیاو دروست نە بێت و لە وڵاتی خۆشەویستیان دا خۆشەویستی ڕووحی دەسەڵاتدار نەبێت ! بەداخەوە ، زۆر بەی هه رە زۆری پەیوەندیەکانی نێوان ژن و پیاو، نەک هه ر ئێستا لە کۆنەوە پەیوەندی کۆمەڵایەتین ؛ نەک پەیوەندی ڕووحی ، هه ربۆیە ..ئەوانەی بەڕاستی لەو پەیوەندیەدا دەگەنە ئۆرجازمی ڕاستەقینەی ژیان ژمارەیان زۆر کەم و دەگمەنە .
………………………..
تێبینی: ئەم جۆرە خوێندنەوەی ناوەرۆکی شیعر ئەگەر دەرگایەکی تازە بەسەر شیعردا دەکاتەوە و شیعرەکەی برای بەڕێزم دکتۆر نەجم ئەلوەنیش وەک نموونە خراوەتە بەرچاو، ئەوە تەنیا دکتۆر نەجم نیە ، بەم جۆرە شیعرە دەنووسێ ! هه موو شاعیرانی ڕۆهه ڵات و کوردیش لە ئێستاو ڕابردووش ئەم جۆرە شیعرەیان نووسیوە، من خۆشم کەم و زۆر لە ڕابردوودا لە نیو شیعرەکانم دا ئەم جۆرە شیعرو بیرۆکەم هه یە .




لەبەردەم باڵوێزخانەی عێراقی لە لەندەن خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی ڕێکدەخرێت

با پێکەوە دژبە سەرکوت و کوشتارو ڕفاندنی خۆپیشاندەران ناڕەزایەتی دەربڕین
ئێمە لە هەردوو رێکخراوەکانی بەریتانیای حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق و حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان، بۆ بەرگری لە جەماوەری ڕاپەڕیوی عێراق لە پێناو بەدیهێنانی ئازادی و خۆشگوزەرانی ژیانێکی باشتردا و دژ بە هێزە میلیشیاکانی حکومەتی عێراقی کە بە پاڵپشتی جمهوری ئیسلامی ئیران بۆ لەخۆین هەڵکێشانی جەماوەری ناڕازی عێراق درێژە پێدەدەن، رابوەستین.
لە خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی بەردەم پاڵوێزخانەی عێراقی کە لەلایەن لاوانی سەربەخۆی عێراقی لەلەندەن راگەیەندراوە بەشداری بکەین و ڕێگا نەدەین خەڵکی ڕاپەڕیوی شارەکانی عێراق ببنە قوربانی هێزە میلیشیاو سەرکوتگەرەکانی عێراق.

رۆژی هەینی ٢١/٢/ ٢٠٢٠
کاتژمێر ١٢ی نیوەڕۆ تا ٢ی دوانیوەڕۆ
شوێن بەردەم سەرفارەتی عێراقی لەلەندەن
IRAQI EMBASSY IN LONDON
21 Queen’s Gate
South Kensington, London SW7 5JE

نزیکترین ئیستگای قیتار:
Gloucester Road station
رێکخراوەکانی بەریتانیای
حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق – حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان

بۆ زانیاری زیاتر پەیوەندی بکەن بەم ژمارە تەلەفونانەوە:
07856032991- 07476204121




یادێک لە مانگرتنی حەڤدەی شوباتی ساڵی 1991 لە زیندانی ئەمنەسورەکەی سلێمانیی … مقداد هادی

سەرەتایەک :

مانگی ئابی ساڵی 1990،ئەو کاتە بوو کە ڕژێمی بەعسی عێراق هێرشی کردە سەر کوەیت و داگیری کرد . لەو سەردەمەدا حزبی بەعس چاوی سوربوو بوو ، چونکە لە ناوخۆی عێراق و لەناوچەکەدا وەک عەنتەری لێ هاتبوو. لە ناوخۆدا و بەتایبەت لە کوردستاندا کە لە مێژەوە بنکەیەکی ناڕەزایەتیی بوو، کەچی لەودوایانەدا و بە پێچەوانەوەی پێشوو بەشێکی زۆری خەڵک بەناچاری یان بە زۆریی و هەندێک کەسیش لەژێر فشاردا ملی دابوو بە بەشێک لە سیاسەت و کردەکانی بەعس . کە هەڵبەت ئەم وەزعە بەسەر خەڵکیدا خراپ شکابۆوە و بەعسیش پەیتاپەیتا لە ڕێگای تێکشانی ڕوحی بەرەنگاری و ناڕەزایەتی ، خەڵکی بە لێشاو ناونوس دەکرد لە ناو ڕیزەکانی سوپاو جەیشی شەعبی و جاش و چەندین شکڵ و شێوەو دەزگای سەربازییی دیکە.

لەو سەردەمەدا و بەکردەوە و لە بەرئەنجامی ئەو کاولکاریانەی کە ڕژێم لە کوردستانداو لەساڵانی پێشووتر ئەنجامی دابوو ، گەر بەدەگمەن نەبویایە گوندێکی بە پێوە نەهێشتبوو . بەم پێیە و ئەودەم هەموو خاکی کوردستان بەسەر دوو زۆندا دابەش ببوو . زۆنێک کە بەشی ناوەوەی شارو شاروچکەکان بوو کە خەڵکی مەدەنی و دامودەزگاکانی حکومەت و ڕێپیداراوان و کە لە لایەن دەوڵەتەوە بۆیان هەبوو تێدا ژیان بکەن . لەبەرامبەردا زۆنیکی تر هەبوو کە پێی دەوترا ” موحەڕەمە” بەواتای قەدە‌غەکراو . بۆ گەیشتن بەم ناوچانە ئەوەندە بەس بوو کە چەند مەترێکی کەم لە قەراخ شارو شارۆچکەکان بترازێیت و ئەگەر کەسی بێتاوان دەستگیربکرایتایە ، ئەوا بی سێ و دوو دوای لێپێچینەوە مەرگ چاوەڕوانی بوو .

لەبەرئەنجامی سەرەتایی هێرشی عێراق بۆ سەر کوەیت ، سەراپای عێراق بە کوردستانیشەوە خرایە حاڵەتی ئامادەباشی و سەربازگیری سەرتاسەریی . بەپەلەو لەزوترین دەرفەتداو بە پێی پلانی ڕژێم، مەشقی سەربازی و چەککردنەشانی کردە دیاردەیەکی گشتی . بەم پێیە و زۆر بەزویی سیمای ژیانی کۆمەڵایەتی تاکەکانی کۆمەڵگای عێراق گۆڕدرا . چەک و جلی خاکی و سەربازی هەموو کون و کەلەبەرێکی داگرت . هەربەپەلەو لە گۆڕەپانی سیاسی ناودەوڵەتیدا بە کۆی دەنگ و لە نەتەوەیەکگرتوەکانەوە حەسارێکی ئابوری سەخت کرایە سەر عێراق و هەموو سنورەکانی لێداخران . لەو کاتەدا لە عێراقدا نرخی کاڵا سەرەتاییەکان و پێداویستی ڕۆژانە بەتایبەت نان و گەنم و شەکرو چا ، بەدەیان جار و بگرە سەددان جار بەرزبۆوە . لەو نێوەدا بژێوی خەڵکانی هەژار و کەمدەرامەت کەوتە مەترسییەکی گەورەوە . هەڵبەتە ئەمەو لەو سەردەمەدا گەلیک کاردانەوەو کارکردی تری ئابوری و سیاسی و دیپلۆماتیک لە ناوچەکەو عێراقدا ڕویاندا .

هەرچەندە بە ڕواڵەت ئەو هێرشکارییە زەبەلاحی و بەهێزیی عێراقی نیشاندەدا، بەڵام لەهەمانکاتدا و لەناوخۆدا کەلێنیکی کردەوە بەرەو ڕووی بزوتنەوەی ناڕەزایەتی و سیاسیی لە کوردستاندا. بۆ ئێمەی ڕێکخراوەکانی بزوتنەوەی چەپ کە ئەو کات لەناو شارو شارۆچکەکاندا جوڵەی سیاسیمان هەستی پێدەکرا ، ئەم هەلە بووە دەرفەتێک بۆ پەرەپێدانی زیاتری پڕوپاگەندەی سیاسی و دنەدانی خەڵک بۆ بەرگریی و هێرش و دژایەتی دەزگا ئەمنی و سەربازییەکانی ڕژێم . ئەوکات چەپەکان یەکەمین ڕێکخراوی سیاسیی بوون لە عێراق و کوردستاندا هەر بەزوویی بانگەواز و زەنگی هەڵپێجان و ڕوخانی دامودەزگاکانی ڕژێمیان بە نیمچەئاشکرا و بەنهێنی بە خەڵک ڕادەگەیاند و بەشێک لەشاروشارۆچکەکانیان پڕ کردبوو لەبەیاننامەو بڵاوکراوەکان کە ناوەڕۆکی سەرجەمیان هاندانی خەڵک بوو بۆ ڕاپەڕین .

هەڵبەتە لێرەدا ئەوە گرنگە کە بوترێت، کە کارکردنی نهێنی و سیاسی لەدوای ئەنفالەکان کارێکی پڕدژوارو سەخت بوو . بەشی زۆری کادرەکانی ئەو بزوتنەوە سیاسییە لەگەڵ ئەوەی کاری سیاسی ڕۆژانەیان دەکرد ، لەهەمان کاتدا ملیان نەدەدا بۆ سیاسەتەکانی حکومەت لەمەڕچونە سەربازی و جۆرەکانی تری بن ڕکێفی دەسەڵات . بەواتایەکی تر ئێمە نەک هەر لەباری کاری سیاسیی و حزبایەتیەوە ، بەڵکو بەتەواوەتی لەڕژێم قاچاغ و نامۆ بوین . من یەکێک بووم لەوانەی کە دوای ئەوەی خوێندنی زانکۆم تەواوکرد ، حەوت ساڵ بە یاساخی و ناجۆری لە ناو شاردا ژیانم بەڕێکرد . لەبیرم نایەت لەو ماوەدا تەنانەت بۆ شەوێکیش بە ئارامی نوستبم ، چونکە بەردەوام ژیانمان لەترسناکی و دژواریدا بوو . ئەو سەردەم چەپەکان پێکهاتبوین لە چەندین گروپ و ڕێکخراوی مارکسییستی شۆڕشگێرانە . هەڵبەتە ئێمەمانان یەکێک بووین لەو سەدان کادیرانەی کە شەوڕۆژمان کردبوە سەریەک بۆ پێشخستنی بزوتنەوەی بەرگریی و شوڕشگێڕانە دژ بەدەسەڵاتی سەرکوتگەرانەی ڕژێمی ئەوسای بەعس .

لەو سەردەمە سەختەدا و بەرهەمی جموجۆڵی سیاسیی و ڕێکخراوەیی چەپ نادیدە نەبوو بۆ دەزگائەمنیەکانی ڕژێم و لەماوەیەک بەرلەوە بەشێک لە کادرەکان و تەنانەت دۆست و لایەنگران خرابونە ژێر چاودێری سیخوڕیی. هەڵبەتە ئەو چاودێریە توندە، خراپ بەسەر بزوتنەوەی چەپدا شکایەوە و سەرەنجام ژمارەیەکی زۆر کە پتر لە شەست کەس دەبون لە کادیرو لایەنگران لەلایەن ئەمنەوە خافڵگیرو دەستگیرکران و بە پەلە ڕاپێچی زیندانی ئەمنەسورەکە کران .

ئەمنە سورەکە :

له‌سه‌رده‌می به‌عسدا ئه‌منه‌سوره‌که‌ی سلێمانی به‌ شایه‌تی هه‌موو ئه‌وانه‌ی که‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌یان به‌ بیردێت له‌ دڕه‌نده‌یدا که‌م وێنه‌ بوو. به‌عس به‌ تایبه‌ت ئه‌و بینایه‌ی بۆ ده‌زگای ئه‌منی سلێمانی دروست کردبوو . خودی دەزگاکە هاوتای نه‌بوو له‌هه‌موو عێراقدا جا چ له‌ قه‌باره‌و مه‌حکه‌می بیناکه‌وه‌ ، یان له‌ ستراتیجیه‌تی شوێنه‌که‌دا و هه‌روه‌ها له‌ دڕنده‌یی و بێبه‌زه‌یی ئه‌منه‌کانیشدا . ته‌نانه‌ت کاتێک مرۆڤی ئاسایی به‌ پیاده‌ یان به‌ ئۆتۆمۆبیل به‌ شەقامی بەردەمی بیناکە تێپه‌ڕبویتایه ئه‌وا به‌ ته‌مای خۆت نه‌بویت که‌ به‌ سه‌لامه‌تی ده‌ربازبویتایه‌ تا ئه‌و سه‌ری شه‌قامه‌که .‌

بەشی ناوەوەی بینای ئەمنەسورەکە پێکهاتبوو لە چەندین یەکەی جیاواز و لەگەڵ ئەوەش سەرجەم بیناکە هەموو پێداویستیەکی تێدابوو تەنانەت بە بەنزینخانەی تایبەتیشەوە . یەکەی زیندان کەوتبووە بەشی سەرەوەی بیناکە، سێ دیوی بەشی دەرەوەی زیندانەکە بە توندی و مەحکەم چواردەورەی گیرابوو ، تەنانەت ئاسمانی ڕاڕەوەکانیشی بە تەلی دڕکاوی تەنرابوو .
زیندانەکە دابەش کرابوو بەسەر هۆڵی یەک و دوو لەگەڵ ژمارەیەک ژووری بچکۆلەی تاکەکەسی و لە پەناشیدا ژوورێک بۆ پاسەوانەکان دروستکرابوو لەگەڵ ژوورێکی تایبەت و بەجیا بە ژنانی زیندانی کە دەکەوتە سەرەتای مەدخەلی ناوەوەی زیندان . پاشان لەناوەوە بە قادرمەیەک دەچویتە قاتی دوو کە پێکهاتبوو لە چەندین ژووری تاکەکەسی لەگەڵ قاعەی سێ و چوار و پێنج . شایەنی باسە کە هەر قاعەیەک بە دوو دەرگای ئاسن و مەحکەم قفڵ کرابوو ، لەناویشەوە جگە لە شوێنی هەواکێش هیچ کراوەیەکی تری تێدانەبوو . بۆیە زیندانی جگە لەدەرگاو دیوار و بنمیچی بەرز شتێکی تری نەدەبینی و گەر کارەبا نەبوایە جیاوازی نێوان ڕۆژو شەو بەئاستەم دەکرا . لەو دوایانەدا زۆر جار کارەبا نەبوو ، ئیتر ئێمەش دەموچاوی یەکتریمان بە ئاستەم دەبینی .

بڕیاری مانگرتن :

ڕۆژی 17ی2 ساڵی1991 ، ئێمه‌ که‌ نزیکه‌ی 64 زیندانی له‌ هۆڵی (قاعة) یه‌ک‌ خنرابوین مانگرتنمان لە خواردن ڕاگەیاند . پیکهاتووی هۆڵەکە به‌شی هه‌ره‌ زۆری زیندانی سیاسی بوو . لەگەڵ ئەوەی زۆربەمان سەر بە ڕێکخراوە چەپەکان بووین ، بەڵام بەگشتی سه‌ربه‌ حزب و بیروڕای جیاوازبوین . بۆ ئه‌م مانگرتنه‌ نزیکه‌ی 3 شه‌و به‌ ڕۆژیه‌وه‌ کاری به‌رده‌وام و نیمچه‌ نهێنی و له‌وه‌وپێشی بۆ کرابوو تاوه‌کو سه‌ره‌نجام له‌ ناو خۆماندا به‌ پلانی ته‌واوه‌وه‌ به‌وه‌ گه‌یشتین که‌ له‌ به‌یانی ڕۆژی 17ی 2 ده‌ست به‌ مانگرتن بۆ به‌ده‌ست هێنانی خواردنێکی زیاتر بکه‌ین .

به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی دڕنده‌یی به‌عس له‌ناو زینداندا به‌ تایبه‌تی ئه‌منی سلێمانی، نەک کارێکی ئاسان نه‌بوو بگرە لەگەڵ مەرگدا بەرەو ڕووبوو . له‌ زینداندا ئه‌سته‌م ‌بوو دوو زیندانی پێکه‌وه‌ قسه‌ بکه‌ن له‌ کاتێکدا ئه‌منێک چاوی لێبێت . ئەگەر کارێکی وا ڕوویدابا، ئەوا حه‌تمه‌ن دوای ئه‌وه‌ دارکاری و ئەشکەنجەو فه‌لاقه‌یه‌کی باش‌ ده‌کرایت . ئێمه‌ وه‌ک زیندانیه‌کان بۆ یه‌که‌م جار له‌ مێژووی ئه‌منی سلێمانیدا به‌و ژماره‌ زۆره‌وه‌ به‌ره‌نگاری و مانگرتنمان ئه‌نجامدا . ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی هه‌موشمان دڕنده‌یی جه‌للاده‌کانی ئه‌منمان باش ده‌ناسی و به‌و پێیه‌ش مه‌رگمان له‌ پێش خۆمان دانابوو . به‌ڵام مانگرتن پێویستیه‌ک و بڕیارێکی بوێرانه ‌و دلێرانه‌ بوو وه‌ بە گشتی هه‌موومان له‌سه‌ری کۆک بووین . هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ی لێره‌دا گرنگه‌ بوترێت ، ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌موو زیندانیه‌کان سه‌رباری ئه‌شکه‌نجه‌و لێدان له‌ برسیه‌تییه‌کی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر دابوین ، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ده‌ستمان بکه‌وتایه‌ ، ئەوا له‌ برسانا بۆ نمونه ‌، هێلکه‌ی پیس و توێکڵی شوتی، کاڵه‌ک ، تڵپەی چا ، وه‌ نانی که‌ڕوکردوی چه‌ند مانگێک له‌وه‌وپێشمان بە هەڵەداوان ده‌خوارد . گرنگ ئەوەبوو شتێکت دەسکەوێت و بیخەیتە ناو گەدەوە .

جا به‌و حاڵه‌شه‌وه‌ ئه‌و ڕۆژه‌ به‌یانی زوو له‌سه‌ر ئیتفاقی 64 که‌سی زیندانی ده‌ست به‌ مانگرتن کرا . ئه‌و به‌یانییه‌ وه‌ک جاران یه‌کێک له‌ پاسه‌وانه‌کان دوای ئه‌وه‌ی ژماره‌یه‌ک له‌ ده‌رگای مه‌حکه‌م به‌ قفڵ و زنجیری کرده‌وه‌ خواردنی به‌یانی بۆ هێناین. وه‌ک جاران ئه‌و خواردنه‌ی که‌ پێیان ئه‌داین پێکهاتبوو له هه‌ندێک نان له‌گه‌ڵ‌ نزیکه‌ی 15 لیتر چا که‌ بەتەنها بنی مه‌نجه‌ڵێکی گه‌وره‌ی داگرتبوو . ئه‌م خواردنه‌ ده‌بوو وه‌ک برا و به‌ یه‌کسان به‌شبکرێت له‌ نێوان 64 کەسدا.
دوای ئه‌وه‌ی پاسه‌وان خوادنی هێنا ئێمه‌ یەکسەر ووتمان نایخۆین و بیبه‌ره‌وه‌ . ئه‌و گوێی به‌ ئێمه‌ نه‌داو چاوو نانه‌که‌ی داناو دوابه‌دوا گه‌ڕایه‌وه‌و ده‌رگاکانی یه‌ک به‌یه‌ک به‌ دوای خۆیدا قفڵدا . پاش ماوه‌ی نیو سه‌عاتێک ، ئامری پاسه‌وانه‌کان هات بۆ ئه‌وه‌ی گوایه‌ مه‌نجه‌ڵه‌که‌‌ به‌ به‌تاڵی به‌رێته‌وه. ‌
ئامره‌که‌ ناوی (ئه‌بو ده‌له‌ف) بوو ، که‌سێکی تا بڵێی قه‌ڵه‌و و زله‌ بوو ته‌مه‌نی لە نێوان 25 تا 28 ساڵ ئه‌بوو . ئه‌م کابرایه‌ زۆریش له‌ خۆی بایی بوو له‌وه‌ده‌چوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ی ئامر پاسەوان بوو خۆی به‌ شوان و ئێمه‌شی وه‌ک مه‌ڕ سه‌یر ده‌کرد . ئه‌بو ده‌له‌ف لە هاتنە ژوورەوەدا تا نزیکی مه‌نجه‌ڵه‌که‌ هات و که‌زانی نانه‌که‌ و چایه‌که‌مان به‌ش نه‌کردوه‌ و ده‌ستمان لێنه‌داوه‌ ، به‌ ته‌وسێکه‌وه‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی ووتی “ها بۆ نانه‌که‌تان نه‌خواردووه‌” ! چه‌ند که‌سێک له‌ ئێمه‌ له‌ وه‌ڵامی ئه‌ودا ووتیان ، خواردنه‌که‌ که‌مه‌و ئه‌گه‌ر بۆمان زیاد نه‌که‌ن وه‌ری ناگرین و نایخۆین . ئه‌بوده‌له‌ف به‌ لوت به‌رزییه‌وه‌ له‌ وه‌ڵامدا ووتی : “من ئه‌زانم ئه‌م خواردنه‌ که‌ بۆ ئێوه‌ هاتوه‌ که‌مه‌و به‌شی ڕۆژێکی ده‌له‌فی کوڕم ناکات” ! ئینجا به‌ ته‌وسه‌وه‌ ووتی : “به‌ڵام هه‌ر ئه‌وه‌ هه‌یه‌ واچاکه‌ به‌شی بکه‌ن و بیخۆن “. دوای چه‌ند قسه‌یه‌کی تری له‌و چه‌شنه‌ ڕۆیشت و ئامۆژگاری ئه‌وه‌ی کردین که‌ نانه‌کامان بخۆین . ئێمه‌ش بڕیاربوو دابومان و له‌سه‌ر قسه‌ی خۆمان سوربوین و نانمان نه‌خوارد . دیار بوو ئه‌بو ده‌له‌ف لای مه‌به‌ست بوو کە بزانێت ، ئێمه‌ به‌ قسه‌ی ئه‌که‌ین یان نا . ‌

پاش که‌مێکی تر هاته‌وه‌و ئه‌مجاره‌ پاش مشتومڕکی زۆر له‌به‌ینی ئێمه ‌ــ وه‌ک زیندانیه‌کان ــ و ئه‌ودا سه‌ره‌نجام به‌ لووت به‌رزییه‌وه‌ ووتی: “کوڕه‌کانم ئه‌م کاره‌ی ئێوه‌ پێی ده‌ڵێن ــ ئیزراب ــ واته‌ مانگرتن” . وه‌ ئاگاداریشی کردینه‌وه‌ که‌ ئه‌م کاره‌ سه‌ره‌نجامی باش نابێت بۆیه‌ ووتی دواتکام ئه‌وه‌یه‌ نانه‌کاتان به‌شکه‌ن و بیخۆن . ئێمه‌ش به‌ پێی پلان خۆمان له‌وه‌ ئه‌پاراست که‌ به‌ ده‌می خۆمان بڵێین مانمانگرتوه‌ . چونکه‌ ئه‌مانزانی به‌و جۆره‌ لەوانەیە ده‌موده‌ست کوشتارمان بکەن ، یاخود هه‌رنه‌بێ ئه‌وا دیسانه‌وه‌ ده‌مانخه‌نه‌وه‌ ژێر ئه‌شکه‌نجه‌ . ئێمه‌ ئه‌مانویست مانگرتنه‌که‌شمان سه‌ربگرێت و زه‌ره‌ریشی تیانه‌که‌ین .

دواجار له‌وه‌ڵامدا چه‌ند که‌سێک له‌ ئێمه‌ و به‌ پێی پلانی پێشوه‌ختی خۆمان به‌ ئه‌بو ده‌له‌فیان ووت : “نا ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ده‌یکه‌ین پێی ناڵێن مانگرتن ، به‌ڵکو ئێمه‌ نانه‌که‌مان که‌مه‌و برسیمانه‌و ده‌بێ بۆمان زیادبکه‌ن . ئه‌گه‌ر نا ئه‌وا ئێمه‌ نان ناخۆین و ده‌مانه‌وێت چاومان به‌ بەڕێوەبەری ئه‌من بکه‌وێت ” سه‌ره‌نجام که‌ زانی ئێمه‌ پێداده‌گرین و قسه‌کردن سودی نییه‌ ڕۆیشتوو دیسانه‌وه‌ چه‌ند جارێکی تر پێی ووتین ــ ئه‌مه‌ ئیزرابه‌…. ئیزراب… خه‌ته‌ره‌ ــ بۆ ئێوه‌ باشتره‌و من بۆ ئێوە مە کە نانه‌که‌تان وه‌رگرن و بیخۆن . ئیتر دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و ڕۆیشت ، ئێمه‌ش بە گشتی سوربوون له‌سه‌ر هه‌ڵوێستمان به‌ ناوچه‌وانمانه‌وه‌ به‌ دی ده‌کرا . به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ر دوای ئه‌وه‌ هه‌ستمان ده‌کرد که‌ ئیتر ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌زعه‌که‌ بگۆڕێت و له‌وانه‌شه‌ به‌ چه‌که‌وه‌ بێن و گوله‌بارانمان بکه‌ن .

پاش ماوه‌یه‌کی تر کاتێکمان زانی ده‌رگاکان یه‌ک له‌دوای یه‌ک کرانه‌وه‌و کۆمه‌ڵێکی زۆر چه‌کداری ئه‌من له‌گه‌ڵ بەڕێوەبەری گشتی ئه‌من که‌ ناوی “خه‌ڵه‌ف” بوو ، بەڕێوەبەری زیندان و ئه‌شکه‌نجه‌ که‌ “رائد ماجد” بوو هه‌ریه‌ک له‌ “جمال و تاریق” که‌ دوو جه‌للادی زۆر ترسناک بوون ، به‌ ژوور که‌وتن . ئه‌مانه‌ هه‌مویان تا دیوی یه‌که‌می شیشی‌ محاجه‌ره‌که‌ هاتن و له‌و شوێنه‌دا گیرسانه‌وه‌ که‌ هێشتا ده‌رگایه‌ک مابوو له‌به‌ینی ئێمه‌و ئه‌واندا . دیارە ئەویش بۆ به‌رگری بوو له‌ هه‌موو ڕوداوێکی نەخوازراو . سەیر بوو ، قەت وانەبووە کە ئه‌منه‌کان به‌ چه‌که‌وه‌ بێنە دیوی یەکەم و بەردەمی شیشە محاجەرەیەکانی ناو ژووری زیندانه‌کان . ئێمەش لەو کاتەدا کە چه‌ک به‌ده‌ستمان له‌ بەردەمی شیشەکاندا بینی ، ئیتر بەگشتی ترسی ئه‌وه‌مان لێنیشت که‌ گوله‌بارانمان بکه‌ن . به‌ڵام هه‌ر زوو “رائد ماجد” به‌ توڕه‌ییه‌وه‌ ووتی ها… چیتان ده‌وێت ؟ بەپەلە و لەپڕتاو .. لەهەموو لایەکەوە ، زیندانیەکان ، هەڵبەت به‌شێکی زۆر ده‌ستی ‌هه‌ڵبڕی بۆ نۆرەی قسه‌کردن . له‌ناکاو مام “سۆفی” که‌ پیاوێکی به‌ ته‌مه‌نی ڕیشی ماش و برنج بوو تاوی دایە مه‌نجه‌ڵه‌که‌ و ڕووی خۆی کرده‌ بەڕێوەبەری زیندان “رائد ماجد” و ووتی سه‌یدی ئایا ئەمە‌ به‌شی 64 که‌س ئه‌کات ؟ دوای ئه‌و هه‌ریه‌که‌و به‌ نۆره‌ی خۆی باسی ئه‌وه‌ی کردکه‌ وه‌زعمان خراپه‌و نان و خواردنه‌که‌ به‌شمان ناکات . ئه‌منه‌کانیش له‌ وه‌ڵامدا زۆربه‌یان ئه‌یانووت ، که‌ ئه‌مانه‌ (یانی زیندانیەکان) هه‌ر دانیشتوون هیچیان نییه‌ و هه‌ر بیر له‌ خواردن ده‌که‌نه‌وه‌ ، رائد ماجدیش که‌ له‌ ترسی بەڕێوەبەری گشتی شپرزه‌بوو ئه‌یووت جا عه‌سکه‌ریش له‌ بەرەکانی جەنگ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی نان هه‌یه‌ و ئیتر ئێوه‌ بۆ ناڕازین ! ئه‌مانه‌و گه‌لێک قسه‌ی تر و کەین و بەین له‌ ئێمه‌و له‌ ئه‌وان . سه‌ره‌نجام زانییان که‌ ئێمه‌ سورین له‌سه‌ر داخوازیه‌کانمان بۆیه‌ له‌ کۆتایدا ڕائد ماجد ئه‌مری به‌ ئه‌منه‌کان کرد که‌ بچن مقاولی خواردنه‌که‌ی بۆ بێنن . هێندە شپرزەبوو بە پاسەوانەکانی ووت … “بڕۆن ئه‌و سه‌گبابه‌م بۆ بێنن ئه‌گه‌ر له‌به‌ر سینه‌ماکانیشدا بێت” . دواجار که‌ زانیان ئه‌م کاره‌ داواکاری هه‌موو زیندانیه‌کانه‌ ، چاریان نه‌ما بۆیه‌ له‌ پێش هه‌مویانه‌وه‌ بەڕێوەبەری ئەمن چووه‌ ده‌رەوە و دواییش ئه‌وانی تر به‌دوایدا .

پاش ماوه‌یه‌کی کەم وکاتێکمان زانی که‌ دوو پوش خورما و نانێکی زیاده‌ی زۆریان بۆ هێناین ، نانی هەورامیشی لەگەڵ دابوو کە لەوپێش قەت نەمان دیبوو . ئێمه‌ش له‌ ناو خۆشی سه‌رکه‌وتندا نانه‌که‌مان به‌شکرد و تا چه‌ند ڕۆژێک به‌وجۆره‌ خواردنه‌که‌مان زیادکرا .
به‌م جۆره‌ ئێمە ئەوکات له‌ سه‌رکه‌وتندا هێزی یەکگرتووی خۆمان دەبینی و بڕواو متمانه‌یه‌کی زۆرترمان به‌ یه‌کتر په‌یدا کرد و به‌ ئه‌منه‌کانیشمان نیشاندا که‌ با له‌ زیندانیش بین به‌ڵام هه‌موو کات له‌سه‌ر مافی‌ مافی خۆمان سورین . ئه‌وه‌ی جێگای وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و ڕووداوه‌ پێش ڕاپه‌ڕینه‌ سه‌رتاسه‌ریه‌که‌ی کوردستان بوو به‌ 20 ڕۆژ .
شایانی باسە ئەو کاتە پارتی دیموکرات یه‌ک تاکه‌که‌سیشی وەک زیندانی سیاسیی له‌ زیندانی ئه‌منه‌که‌دا نه‌بوو . ئەمە نەک لەبەرئەوەی ڕێکخستنەکانی پارتی پۆڵاین و مەحکەم بوون ، بەڵکو لەبەرئەوەی پارتی هیزێکی سیاسیی نامۆی ناو گۆڕەپانی سیاسیی و بەرگری ئەودەمەی کوردستان بوو وە خاوەنی پێگەیەک نەبوو بە تایبەت لە ناوچەی سلێمانیدا . کەچی ئەم حزبە لەسەرەتای خۆپیشاندانەکانی 17 شوباتی 2011 ژمارەیەکی بەرچاو لە گەنجەکانی شاری سلێمانی شەهیدو بریندار دەکات.

ئێمە بە خەباتمان لەزیندانی ئەمنەسورەکەوە و لەودەمەدا، مۆمێکمان هەڵکرد بۆ سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی بەرگریی و وێناکردنی ژیانێکی نوێ ! حزبی کوردی لە خەباتدا، ئەیووت “ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان” . کەچی ئێمە ، تۆماری مەرگی خۆمان کردبوو، دەمانووت و دەماننوسی “دەبی بڕوخێ” ! سەیربوو پلەدارەکانی سەرانی ڕژێم لە زینداندا لەو شیعارە کەیفیان دەهات و ئەتووت هەنگوینیان لە کۆلکەداردا دۆزیوەتەوە . ئەوان جەللادبوون بە مەرگی ئێمە تینوبون و ئەیانزانی ئەم شیعارە وەک بەڵگەیەک وایە بۆ تاوانبارکردن و جێبەجیکردنی فەرمانی مەرگ بەسەر ئیمەدا .
لەو سەردەمەدا ئێمەی چەپ و کۆمۆنیست گەرچی کەمبوین ، بەڵام پارچەیەک بوین لەخۆراگریی و کۆڵنەدان. ئاخر گوێمان بەهیچ نەئەدا و تەحەدامان دەکرد . بۆ ژیان و ئازادی کۆمەڵایەتی ، بەمەرگی خۆمان شەڕمان لەگەڵ مردندا دەکرد …! بۆ ساتێکیش هەدادان و کۆڵنەدانمان نەبوو . لەگەڵ ئەوەی بەردەوام لەگەڵ مەرگ و لەناوچون و ماڵوێرانیدا ڕووبەڕوو بووین، کەچی سەربڵند و سەرکەش چاومان لە ئاسۆبوو .

تێبینی : وێنەی یەکەم وێنەی قاعەی یەکەو ئەو شوێنەیە کە لەو بەروارەدا مانگرتنەکەی تێدا ئەنجامدرا . سەرجەم وێنەکان ئەسڵی و راستین و تا ئێستاش بەو دیمەنانەوە ماونەتەوە .

https://www.youtube.com/watch?v=0GVLpzIVln8



راگوزەر لەنێو دوکەڵدا دەیانڵێمەوە … لەتیف بێوار

هەستێکی خۆشە جاروبار لێرەو لەوێ دەقێکی شیعریی دڵت دەگرێت و بە خۆت دەڵێیت بێ ئینسافییە هەروا دەستبەرداریی ببم، هەرچەندە رەنگە کەس گوێ لەم بۆ چوون و خوێندنەوانەش نەگرێت، بەڵام گرنگ ئەوەیە دەروونی تۆی خوێنەر لەم کاتەدا ئاسوودە دەبێت، ماڵپەڕی دەنگەکانیش هەروایە، ناوبەناو چەند شاعیرێکی بێدەنگ شیعرێکی تێدا فڕێ دەدەن و دوایی نابیندرێنەوە، جیاوازی ماڵپەڕیش لەگەڵ رۆژنامەو گۆڤاری کاغەزییدا ئەوەیە کە هیچ مەحسووبییەتێکی تێدا نییە و بەرژەوەندی ماددی لێ ناکەوێتەوە، ئەوەی خەمی راستەقینەی شیعری بێت لیرەدا هەوڵەکەی جێدەهێڵێت و دەڕوات، بێ چاوەڕوانکردنی هیچ دەسخۆشی و دەسکەوتێکی ماددی.

شیعرەکەی شەماڵ ڕەشید وەکو بابەت لەمەڕ تــوانەوەی بەستەڵەکەکانی باکوورو باشووری گۆی زەوی هەوڵدانێکی شاعیرە بۆ نووسینەوەی واقیع لە دنیابینی و بە ئامرازە شیعرییەکانی خۆی، ئەم کارەسات و توانەوەیەی بەستەڵەکەکان نەك بە هۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرماوەیە، بەڵکو بە هوی ئەو شەڕە جهیانییەی لە چەند ساڵی داهاتوودا لە نزیکمان روودەدات و شاعیر پێشبینیی کاریگەریی زۆر خراپی لەسەر هەسارەی زەوی بۆ دەکات، هەرچەندە زاراوەی (زەوی)وەکو بابەتیی شیعریی زۆر بەکارهاتووەو هەروەها ناونیشانی کتێبیشی لە خۆ گرتووە، بەڵام لێرەدا شوبهاندنی بە کچێکی نەخۆش گەڕانێکی جوانە لە دنیای مەجازدا، کەدیوێکی رەوانبێزیی ودیوێکی واقیعییە ، دواتریش وێناندنی خەمی زەوی وەکو هێمای دایك و کارەساتە ژینگەییەکانی سەر گوی و ناخی پەیوەست دەبێت بە گیانی مرۆڤی بە ئاگاو ویژدان زیندووەوە کە شاعیر دەڵێت:
ئێمە بێ باکانە سەیری توانەوەی ڕۆحمان دەکەین
سەیری توانەوەی دایکمان دەکەین
بەڵام هەرچی شیعرەکەی دانا عەسکەرە کە بە زمانێکی دەروونبزوێنی شیعریی لە فیراق و گیان و ماددە دەدوێت، تێکەڵی دەکات بە فلاش باك و ناسۆرەکانی ناو بەشی نائاگایی تاکی کورد، کە هەرگیز لە بیری ناکات و جارانێك سێبەری ترسی هەنگاونانی پێ دەبەخشن، جارانێکیش نیگەرانیی و مەراق و خۆخواردنەوە، بەڵام ئایا دەکرێت ئێمە ئەو قۆناغە بەسەرکەوتوویی جێبهێڵین و ببێتە وانەیەکی دووبارەنەبوونەوە بەوەی کەلێنەکانی نێوانمان نەهێڵین تا دوژمن نەتوانێت جارێکی تر دزەی لێوە بکات؟ ئەمەیە بە ڕای من گەورەترین وانەی مەرگەساتەکانی وەکو نوگرەسەلمان، نەك بەکارهێنانی لە لایەن هەندێك میدیاوە وەکو کولانەوەی زامەکان و موزایەدەی سیاسی و پەیداکردنی هەواداری زۆرترو خۆکردن بە خاوەنی هەموو ئەو قوربانیانەی کە خودی قوربانییە راستەقینەکانیان بە جۆرەها تراژیدیای بێدەنگ چاویان لێكناو کەس پێی نەزانین، کە بەدڵنیاییەوە بەکارهێنانی شاعیر لێرەدا هۆکاری دەروونی و شیعریی و دڵسۆزیی خۆی هەیە و جیاوازە لە بەکارهێنانیدا وەکو تاکەکەسی داهێنەر لە دەزگایەکی سیاسی، جا گەر بگەڕێینەوە بۆ شیعری (ماتریاڵ)ی شاعیر دانا عەسکەر ئەوا دەتوانین بڵێین هەوڵێکی جوانی شیعرییە و ستایلێکی قەشەنگی ویژدانیی تیا بەکارهێناوەو بە چەند روویەك و لەسەر چەند تەوەرێك دەجوڵێت و کار دەکات:
١/دووبارەکردنەوەی دەستەواژە شیعریی:
بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین ..
٦ جار لە شیعرێکی ٢٥ دێڕیدا یەکسەر دەبێتە خاڵی بایەخ لای خوێنەر، کە ئاماژەیرکی ئیستاتیکی و سەرەتای رۆژە (بەیانی)، بەڵام بە غیاب و نەبوونی ئێمە کە (مەرگ)ـە، کەواتە کۆکردنەوەی ئەم دوو دژە لە سەرەتاو دوا دێڕدا زۆرانی ناو دەقەکەمان بۆ کەشف دەکات، بەیانییەك کە (ماتریاڵزم)ـه، وەك بە رووە فیزیایی و گەردوونییەکەیدا دەیبینین بریتییە لە بەشداریی کردنی چەندان توخم و کردار لە هەڵهاتن و ئاوابوون و شەو و ڕۆژ و گەرماو سەرما و گەشەی سەرجەم رووەک و گیانەوەران، هەروەها رووە (میتافیایك)یەکەی کە بریتییە لە کۆچی گیانمان و چیتر لەو قاڵبەدا نادرەوشیتەوە کە ناو نراوە بە (لەش)، ئەم دووبارەکردنەوەش لە رەوانبێژیدا ناونراوە بە جەختکردنەوە..وێڕای بەکارهێنانی وەك سازاندنی رەزم و ئیقاعی شیعرەکەش.
٢/ بەکارهێنانی وێنە شیعرییە نوێکان:
کاتێك لە واقیع و خەیاڵ وێنەیەكی گونجاو دروست دەکەیت دەبێتە وێنەی شیعریی، کە جیاوازە لە واقیع و تەنیاش ئەندێشە نییە، بەڵکو بەو بەشەی واقیع کە بەکارهاتووە وێنەکە نزیك دەکرێتەوە لە تێگەشتنی خوێنەر، بۆ نموونە لێرەدا شاعیر میزاجی بۆ با بەکارهێناوە، یان پیاسەی بۆ رۆشتنی ئاو بەکارهێناوە، یان هەڵواسینی روانین بە عەلاگەی جلەوە، کە لە راستیدا ئەوە دەمانگەیەنێتە پلەی بێڕوانین واتە مەرگ، چونکە لە دۆخی رۆژانەو ئاساییدا جل دەکرێت بە عەلاگەوە، کەواتە ئەمە ئەو رووبەرەیە کە شاعیران توانای داهێنانی خۆیانی تیا دەردەخەن، لە ڕاستیدا بەشیکی گرنگی شیعر داگیردەکات و زمانی شیعر دەڕازێنێتەوەو دووری دەخاتەوە لە بەکارهێنانی شێوازی داڕشتنی راستەوخۆی قسەی رۆژانە، کە زۆرێك لە شیعری خێرای ئەم سەردەمەی پێ دەنووسرێت،
بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین ..
هەموومان دەگەڕێینەوە سەر میزاجی با ..
بە پیاسەیەکی ئاودا رۆدەچین ..
یادەوەرییەکانمان لەسەر مێزی نانخواردن بەجێدێڵین ..
روانینمان بەعەلاگەی جلەکانەوە هەڵدەواسین ..
٣/ دنیابینی شیعریی:
ئەو زاراوەو ئامرازو وێنە شیعریانەی لەم شیعرەدا بەکارهاتوون یەك تۆسقاڵ درەوشانەوەو تروسکەیان تیا بەدی ناکرێت، ئەمەش رەخنە نییە لە دەقەکە، بەڵکو پێویستی بە دیراسەیەکی سایکۆ-سۆسۆلۆژی ژیان و ژینگەی شاعیر هەیە، تا هۆکارەکانی دەستنیشان بکەین، ئەمەش سیمایەکە بە گشتی شیعری شاعیرانی کوردی پێ دەناسرێتەوە بە هۆی ئەو دۆخە نالەبارانەی تاك و کۆ لەو کۆمەڵگایەدا پێیدا تێپەڕیون، وێڕای تێپەڕینی ئەو هەموو ساڵانەش بۆ نموونە بەسەر کارەساتە جەرگهەژێنەکانی وەکو کیمیایی و راگواستن و ئەنفال، بەڵام زەمەن لە ناخی زۆرێك لە خودنائاگای تاکی کورد و شاعیرانیشیدا هەر لەو ساتەدا وەستاوە، ئەی بۆ نەمانتوانیوە لەو سێ دەیەی رابردوودا بە توانا هەمەجۆرەکانمان ساڕێژی بکەین، ئەی بۆ نەمانتوانیوە ئاواتەکان بنیاتبنێین تا ئاسۆی تێروانینمان بتەنن و گەشبینانە تەماشای داهاتوو بکەین؟ کەواتە بێگومان دەبێت هەڵەیەك لە شوێنگەلێکدا هەبن، مرۆڤ لەبارە گشتی و جیهانی و سروشتییەکەیدا برینەکانی ساڕێژ دەبن و پاشتر دەبێتەوە کەسێکی کاراو تێکۆشەر، لە خۆڵەمێشەکەی خۆیەوە هەڵدەستێتەوەو ژیان بنیات دەنێت، بەڵام ئێمە هیچ ئاسۆیەکی هیواو رووناکیمان لە دەقەکاندا بۆ ئێستا و داهاتوو نییە، هەرچەندە شیعر هەرگیز ملکەچی هیچ فەرمان و مەبەست و ئاراستەکردنێك نابێت و هیچ یاسایەك نایگرێتەوە جگە لە (شیعربوون) کە دەبێتە زمانێکی راستەقینەی گیانی تاک و دڵ و هزرو ویژدانی خوێنەرانی پێ دەدوێندرێت. ئەم دەقانەش واقیعێکن و ناتوانرێت خۆمانی لێ هەلاوێرین.
بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین ..
ئاو لەبری ئێمە قژ دادەهێنێ ..
با لەبری ئێمە پیاسە دەکات ..
هەور لەبری ئێمە وێنە دەگرێت ..
خۆر لەبری ئێمە ژوان دەگرێت ..
بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین ..
پارچەی شکاوی روحمان و ..
دوکەڵی رەشی هەناسەمان نەبێت ..
بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین .




خەڵاتی یۆبیڵی تەنەکە … گۆران ڕەئوف

ئەمڕۆ مەراسیمێک سازدرابوو، بۆ یادی پەنجا ساڵەی دامەزراندنی یەکێتی نووسەرانی کورد لە ئوتێل ڕامادا، لە سلێمانی، ڕوونە کە لقی سلێمانی سازیدابوو.. تێیدا چەند وتارێکی سواو و پەیوەندی نەدار بە بۆنەیەکی وەهاوە دران، دواتر خەڵاتی کۆمەڵێک لە ئامادەبووان کرا.. تائێرە وەک هەموو مەراسیمە تەقلیدی و سواوەکان تێپەڕی و ئاسیی بوو. بەڵام ئەوەی پرسیارە لەم لقەی یەکێتی نووسەران ئەوەیە، کە بەکام پێوەر ئەو هاوڕێیانەی خەڵاتکران، هەڵبێژردارون؟ بەکامە پێودانگ و بنەما و سیاغە خەڵات دراوە بەم هاوڕێیانە و نەدراوە بە کەسانی دیکە؟ لەکاتێکدا لەتەواوی دنیادا و بەتایبەت لە بوارێکی وەک ئەدەب و ڕۆشنبیریدا، کە مەراسیمێک یاخود خەڵاتێک یان ڕێزلێنانێک دەکرێت، لەگەڵیدا ئاماژە بەوە دەدرێت کە هۆکاری ئەم خەڵات و ڕێزلێنانە بۆچییە و کام بنەما و لۆژیکی لە پشتەوەیە. بەڵام ئەوەی تێینەگەیشتین ئەوەبوو ئەم خەڵاتانە بۆ دران بەم کەسانە و نەدراوە بە کەسانێکی دیکە؟ نەبوونی بنەما بۆ پێدانی خەڵات و ڕێزلێنانەکان، کۆی مەراسیم و ئەو لقە داماوەش کە مێژوویەکی هەیە دەخاتە ژێر پرسیارە.

بۆچی گرنگە قسە لەبارەی ئابڕووچونێکی وەهاوە بکەین؟

لە دنیادا، ئەوەی ڕەخنەبارانی کۆی هاوکێشە ناڕێکەکان و کۆی جموجوڵەکانی کۆمەڵگا و تەواوی بوار و کایە هەمەچەشنەکان دەکات، نووسەر و ڕۆشنبیرانە و دواتر دامەزراوەکانی ئەم بوارانەیە کە دەبنە هاندەر و پاڵپشت، بۆ زیاتر نیشاندانی ناڕێکی و ناشیرنییەکان.. بەڵام بەم کارەساتەی لقی سلێمانی یەکێتی نووسەرانی کورد، تەواو ئەو لۆژیکە پێچەوانەکرایەوە و خۆیان بوونە دیاردەیەکی ناڕێک و نائەقڵانی.
لەهەمووی کۆمیدیتر ئەوەیە، سەرۆکی ئەم لقە، بەزمانە تەنزەکەی خۆی گاڵتە بەهەموو شتێک دەکات و وتە و سەرنجەکانیشی وەک قسەی بازاڕییان لێهاتووە، بەڵام بەداخەوە خۆی و لقەکەی نابینێت، کە چەندە لقێکی خوار و لارە.
جا ئەم لقە، بەنیازە ڕۆژێکیش تەرخان بکات، بۆ تەنەکە بەخشینەوە، بەو نووسەرانەی ئەمڕۆ خەڵاتی چەوریان بەنسیب نەبووە، لە نێو لقەکەیان. ئەمە ڕێک دەبێتە تەواوکاریی بۆ کارە خواروخێچەکەی ئەمڕۆیان و ئەوەمان نیشاندەدات، کە نووسەرە ئەرستۆکراتەکان کێن و نووسەرە ڕەشۆک و گەڕوگوولەکانیش کێن. ئەی ئەوەتا ئەمڕۆ لە ئوتێلێکی ڕاقی خەڵاتی چەوریان داوە بە نووسەرە ئەرستۆکراتەکان و بڕیارە خەڵاتی تەنەکەکەش بدەنە نووسەرە گەڕوگوولەکان لە نێو لقەکەیاندا کە وەک سەرۆکی لق دەیفەرموو لقەکەمان بێ مومتەلەکات و داماوە.

واز لە سەرۆک و ئەندامانی باڵای لق بهێنە، کە خۆشیان دەزانن کام پێناسە دەیانگرێتەوە.. بەڵام مایەی شەرم و گاڵتەجاڕییە، بۆ ئەو نووسەرانەی ئەندامن لەوەها یەکێتییەکدا و لەوەها لقێکدا، کە کارێکی وەهایان بەسەردا تێپەڕێت و فزەنەکەن، بەجۆرێک لە جۆرەکانیش بۆ ئەو نووسەرانەش کە ئەمڕۆ خەڵاتی چەوریان وەرگرتووە و قسەناکەن! لەکاتێکدا لێیان بپرسە بۆ خەڵاتکراوی؟ دەڵێت نازانم. لەوەش بپرسە کە خەڵاتی چەور نەکراوە و تەنەکەیەک چاوەڕێی دەکات، بۆ ئەمڕۆ خەڵات نەکراویت؟ هەردەڵێ بەخودا نازانم.




تووشی کەئابەی کردم … ئاراس سەعید

ئەمڕۆ چوومە چایخانەیەک دیمەنی گەنجێک سەرەنجی ڕاکێشام، یەک بە یەک چاوی سەرەنجی ئەو کەسانەی دەدا، کە تازە دەهاتنە ژوورەوە، لەپڕ هاتە تەنیشتمەوە و
ووتی: “کاک ئاراس، نامناسی، من و تۆ جاران هاوڕێ بوین، نازانم ئێستاش هەر هاوڕێین”
تەماشایەکی قەدو باڵایم کرد، زنجیری پانتۆڵەکەشی کراوەبوو، خودا سێ قەد پانتۆڵەکەی هەڵکردبوو، کەچی لەژێر پێڵاوەکانی دەخشا، لە ئەنجامی توندکردنێکی زۆر پشتوێنی، پانتۆڵەکەی، نغرۆ نغرۆ بوو بوو، بیرەوەریم بەشێوەیەکی قوڵ، لە چاڵی یادەوەریەکان بەدوای فۆڕمی ئەو گەنجەدا دەگەڕا، لەپڕ لەنائاگاییەوە، هاتە بەر دیدەم، لەگەڵ ئەم گەنجە حەوت ساڵ پێش ئێستا، لەخوێندنگا لەسەر یەک کورسی دائەنیشتین، ئەو یەکێک بوو لەقوتابیە ئاست بەرز و ئاکار بەرزەکان
لەپڕ پیرەمێردێ کێشایە سەر شانما و ووتی “لالۆ تازە کەوتۆتە بازاڕەوە” .
٭
ڕۆژی چوارشەمەی کانونی یەکەمی 2013 شەپۆلێکی بەفرو سەرما ڕووی لە ناوچەکەمان کردبوو، قوتابیەکان پۆشاکەکانیان یەکپۆشبوو، ڕۆژی دووشەمە پێ ووتم” لەگەڵ ناهیدە ژوانێکم داناوە، بەنیازم جلی ڕەش بپۆشم، بەڵام ڕدێنم دەتاشم و کەمێک پرچم کورت دەکەمەوە، تۆ دەتوانی دەسێک پۆشاکی ڕەشم بۆبهێنی، من و تۆ، لەیەک ساڵدا لەدایک بووین، بەڵام تۆ کەمێک لەمن لاواز تری، ئەوەش نابێتە کێشە، چونکە پۆشاکی ڕەش تا تەنگ بێت جوان لەبەر دەنیشێت، ئەم ڕۆژانە هەمووشتێک تەنگە، تەنانەت خۆشیەکانیش بەدڵم تەنگە”
من دەمزانی پۆشاکەکانی من بۆ ئەونابن، بۆیە لەلای ناسیاوێکمان بەئامانەت بۆم هێنا پۆشاکەکانم دایە دەستی و پێکەوە بەرەو دوکانی هەڵمەکە ڕۆیشتین، کاتی سەرتاشینی خستە ڕۆژی ئایندەوە، بێ ئاگا لەوەی ڕۆژی ئایندە سێ شەمەیە و دوکانی دەلاک نیە.

سپێدەیەکی ساردبوو، پۆشاکی قوتابخانەم پۆشی دایکم کلی بۆهینام تا سپێتی بەفر ڕەشی چاوەکانم لەگەڵ خۆی نەبات، ئەو ڕۆژە کەمێک زوتر لەماڵ چوومە دەرەوە، لە کۆڵانە تەنگەبەرەکانی شارەوەڕۆیشتم بەنیازی ئەوەی شانم لە شانی کچێک نزیک بکاتەوە، گەیشتمە شەقامی بیستویەک ناهیدە لە هەموو ڕۆژەکانی تر جوانتر خۆی گۆڕی بوو، بۆنی عەترەکەی لەخۆیدابوو، شوێنی وەستانی پاسەکەی پڕکردبوو، پاسەکە گەیشت و لەدواین فارگۆنی پاسەکە دانیشتم، بیرم لە عبدول سەمیع دەکردەوە، کە پارەی کرێ پاسی پێ نیە و بەپۆشاکەکانی منەوە، کە لە کوڕی خاڵم بە ئامانەت بۆم وەرگرتبوو، لەدواین شوێنی دابەزین جێژوانی لەگەڵ ناهیدە هەیە، دەمگوت” ڕەنگە لەچاوەڕوانی دا بچێتە دۆخی نائاگییەوەو هەرگیز نەگەڕێتەوە، ڕەنگیشە هێندە سیگار بکێشی ستوی سیگارەکەی پۆشاکەکان بسوتێنی”
شەقامی سی و نۆیە، دواین شوینی ڕاوەستانە، شۆفێری پاسەکە وای ووت.
٭
لەوبەری شەقامەکەوە بە ئاپۆڕا خەڵکی ڕیزی بەستبوو، لەو نەعرەتەو ژاوەژاوەدا تەنها من و ناهیدە پۆشاکەکانمان نامۆ بوو، ئەوەی سەرەنجی ڕاکێشام خەڵکی شار تێکڕا ڕەشیان پۆشی بوو، بۆ ناهیدەی بەدبەخت زۆر ئەستەم بوو عبدول سەمیع لەناو ئەو هەموو خەڵکە ڕەشپۆشەدا بدۆزێتەوە، سەرەنجم چۆیە سەر عبدول سمیع سەرو سیمای تێکڕا شیواو بوو، ڕدێنی درێژبوو بەشێوەیەک تازێ بار دیار بوو، دەتگووت چلەی ماتەمینی تاقە براکەیەتی، بەڵام پۆشاکی ڕەشی زۆر لێ دەهات و ئەو بیری چووبوو، ڕۆژی پێشوو دەلاک خانە نیە، بەناچاری بەو شێوەیە هاتبووە چێژوانی یارەکەی ناهیدە و عبدول سەمیع بەرامبەری یەکتری ڕاوەستابوون ناهیدە، هەروەکو ئەوەی بەرەو مانگی هەنگوێنی بڕوات فرمێسکی خۆشی چاوەکانی پڕکردبوو، عەبدول سەمیع بزەیەکی غەمگینی کرد، لەسیمایەوە بەدی دەکرا خەمێکی قوڵ باڵی بەسەردا کێشاوە، هەردووکیان بەرەو ڕوی یەکتری ڕۆیشتن، لەپڕ ئۆتۆمبێلی پۆلیس و ئامبولانسی تەرم لەشەقامەکەوە پەیدابوو، تێکڕای خەڵکی کەوتنە هەڵهەڵە لیدان و شیوەنکردن، عبدول سەمیع لەشوێنی خۆی شۆک بوو، کاتێک ناوی دوانی دوای خۆی بە ئامبولانسەکەوە بینی، ( عبدول باری غریب صدیق) دەرگای ئامبوڵانسەکە کرایەوەو عبدول سەمیع سەرکەوت، لەبەردەمم پیرژنێک فۆتەیەکی ڕەشی بەناوچەوانەوەبەستبوو، شیوەنی دەکرد، لە پیرەمێردیکم پرسی خاڵۆگیان، ئەوەچی بووە چی لەم ناوە دەگوزەرێت، ووتی” ئەوە تەرمی شەهیدێکە، دوێنی لەشەڕی بەرگری کردن لەنیشتمان، گیانی سپارد” من و ناهیدە دوای ئامبوڵانسەکەوتین، ئەو بەدوای مەعشوقەکەیدا و منیش بەدوای پۆشاکەکانەوەبووم.
*
من عەبدول سەمیعم نەبینیەوە، ناهیدەش دایکی ڕەدوی بازرگانێکی عەرەب کەوت، ئەو لەمێژبوو باوکی لە تەل دزین بەدەستی سەربازەکانی بەعس کوژرابوو، لەچانسی ئەوان تەنها باوکی ئەو نەکرابوو بەشەهیدی سەنگەر، چونکە دایکی خۆی نەدابووە دەستەوە بۆ پیاوە سمێڵ بابڕەکانی خێڵ، خۆشی دوای ساڵێک عاشقی کوڕێکی بۆرجوازی بوو، لەم ڕۆژانە بینم لەترافیک بنیشتی بە شۆفێران دەفرۆشت، شەرواڵێکی کوڕانەی لەبەربوو، وەکو ئەوەی ژن بوون گەورەترین برین بێت، بەوشەرواڵە دای پۆشیبوو، ئیتر لەهەواڵی ئەویش بێ خەبەر بووم.
پیرەکەووتی” لالۆ گیان چایەکەت ساردەوەبوو”
ووتم: ” ئەوەی عبدول سەمیعیش”
عبدول سەمیع: ” کاک ئاراس، ئێستاش هەرقوتابیت”
ووتم: ” من لەئەزەلەوە قوتابی بووم، لەقوتابخانەی ڕۆژگار دەخوێنم، ڕۆژەسەختەکانی وانەکانمە”
ووتی: ” کاک ئاراس، لەو ڕۆژەش سەختر هەیە یەکتریمان وون کرد”
ووتم: “سەخت تر ئەمڕۆیە، تۆم بەم دۆخەوە دۆزیەوە”
ووتی: “کاک ئاراس، خۆشەویستت هەیە”
ووتم: “نا، خۆشەویستی بۆ هەژاران، شتێکی نامۆ و قەدەغەکراوە، تۆچی”
ووتی:” جاران هەمبوو، بەڵام ئێستا نیمە”
بۆم باسکەچۆن بوو
کچێکم خۆشەویست ناوی ناهیدەبوو، دوای ئەوەی براکەم شەهیدبوو، موبایلەکەیان لێ دزیم، پارەم نەبوو موبایل بکڕمەوە، ڕۆژێکیان بەموبایلی زاواکەمان تێلم بۆی کرد، ووتی” تۆ بێ وەفابووی، منت جێهیشت، من ئێستا خێزان دارم و خێزانەکەم بەنیازیشە ژنم بەسەردا بهێنی”.
ئێستا چی، ئێستاش خۆشت دەوێ
ناهیدە ئێستا منی خۆش ناوێ، ئەو بێوە ژنەو، خەمی جیهانی لەکۆڵناوە، خوێندنی تەواوکردوو وەکو من دانەمەزراوە، خەریکی دەروەزەکردنە بۆ ئەوەی براکانی لەبرسانەمرن، منیش هەموو ڕۆژ بەدزیەوە دەچم خۆشم دەوێ.
کاک ئاراس” جیاوازی نیوان خۆشەویستی ناهیدە و دایک باوک چیە؟”
ووتم: پەیوەنیەکان جۆریان زۆرە، بەڵام دایک و باوک تایبەت ترە
ووتی: ” ئەی بۆ خۆشەویستی دایک و باوکم دڵخۆشم ناکات؟”
چ پرسیارێکی ئاڵۆز، توشی کەئابەی کردم، کەوتمە دۆخی نائاگاییەوە بیرم کردەوە کاتێک بەئاگا هاتم لە تەنیشتم نەمابوو، وەکو تارماییەک دوای ئەو هەموو ساڵە، دەرکەوتو لەپڕ وونبوو هەر وەکو ئەو ڕۆژەی بۆ دواین جار بەجێ هێشتم، منیش لەدوای گەڕانێکی زۆر لەزیهنمدا ونمکرد، هەرگیز بەخەیاڵم نەهاتبوو ڕۆژێک ببێتە کارەکتەری نوسینێکم، یان بەو شێوەیە عبدول سەمیع ببینمەوە
پیرەمێردەکە ووتی: ” نەم ووت، کەوتۆتە بازاڕەوە، خەم مەخۆ لالۆ هەلومەرجەکە هەروا ئاڵۆزە، فرۆیدیش زیندوبێتەوە بۆی شیکاری ناکرێت، لەم نیشتمانە غەمگینەدا، بۆهەڵهاتن یان دەبێ نائاگابیت، یان دەبێ وەکو عەبدول سەمیع بیت”.

ئاراس سەعید




هونەری گپرانی لە نێوان دوێنێی زیندوو،ئیمڕۆی بێ گیان دا … هەڵۆ بەرزنجەیی

  • لێرەدا من گەرەکم نییە لە ڕووی زانستییەوە، قسە لە ھونەری موزیک بکەم، چونکە ئەوە بوار و پسپۆڕی من نییە. لێ مەبەستمە لە کولانەیەکی دیکەوە، سەرنجێ لەو موزیک و تێکستانە بگرم، ئەوانەی بە ڕەسەنی خۆیان رۆح ئارام دەکەنەوە و چێز و خۆشییەک بە گوێگر دەبەخشن، لەناوەڕا ھەستی خۆشی دەبزوێنن.. ھاوکات بەراودێک بکەم لە نێوان ئەو ھونەرە بەھێز و زیندووە، لەتەک ھونەری بێ گیانی سەردەمی مۆدێرنەدا ..
    بۆ ئەم بەراوردکارییەش زۆر دوور ناکەومەوە…لەو نموونانەی لەبەر دەستدان، من کاری ھونەرمەندی میللی بەناوبانگ « میدیا حسەین» و کوڕەکەی « جێگر میدیا حسەین» م وەک نموونە دەھێنمەوە.
    ئەوەیش لەبەر ئەوەی سەردەمەکانیان بەدوای یەکتردا دێن و ستایل و شێوازی چڕینی گۆڕانییەکانیش زۆر لێکەوە نزیکن.
    گۆرانی جاران:

شنەی شەماڵ لەکوێوە دێ و دەڕوا بەسەر زێوە
مەگەر گوڵ دوو باڵم بڕوێ، بفڕم بەو کەژ و کێوە
خۆی بەناز لێ تۆرانم، ناسکۆڵەی پەری شێوە
ھەر ھێندەم خواست تەمەن، با شادبم بەو دوو سێوە
سەر لەسەر سنگی دانێم، چش ھەوراز و نشێوە..


لێوی پیاڵەی سادەیە، شەکری دەمی بادەیە
وەی لەودڵە بەدبەختەم، بێ ھێز و ئیرادەیە
ناوێرم ھاتووچۆی کەم، ماڵیان لەسەر جادەیە
سیروان لەھەقم نایە، سووتاوم بەو ڕادەیە


ھەروەکو مانگی چواردە،تریفەی لەگەڕەک وەردا
بە دەستوپەنجەی جوانی، درزێکی خستە پەردە
میدیا حسەین

تەماشای ھونەر و چێژ و جوانی و تەڕوپاراوی وشە و گیانی زیندووی ئەم دێڕانە بکە… ئەو عاشقە وێڵ و سەوداسەرە، ھەموو ھیوای تەمەنی گرێ دەدات بە گەیشتن و شادبوون بە دوو سێوەکەی یار… ئەو دیو سێوەش ھان بە باڵای دەرەختێکەوە لە نزیک تۆقەڵەی سەرییەوە… شوێنەکە بەسەر سەرسنگەوە وەستاوە. بڕەک بەردەڵانی ھەواراز و نشێوە… سروشتێکی جوگرافیایی کە لە ھەموو شوێن و دەڤەرێکی کوردستان بەرچاو دەکەوێت. بڕینی ئەم سروشتە جوانە سەخت و دژوارە، دیارە ھەڵبژاردنی ئەم سروشتە بکرێتە جۆلانەی خەو و عاشق بیەوێ پشوویەکی ئارامی تێدا بدات، یاخود سەرخەوێکی لەسەر بشکێنێ، ئەوە بۆی ئاسان نییە و ھەر دەبێ تلاوتلی بێت، لە نێوان شیو و دۆڵی سەر سنگی یاردا.
یاران چ وێنەیەکی شیعری جوان لێرەدا بەرجەستە بووە!…تەختایی سنگ و نشێوی نێوان دوو مەمک، ئەم بەرزی و نزمییە، بۆتە ھەوراز و نشێوی سروشتێکی جوان. جا عاشقە شەیداکە، ھیچ دەربەست نایەت بەم قەدو باڵایەد ھەڵزنێ ، بەو ھەوراز و نشێوەدا ڕێ بکات تا دەگاتە تەپۆلکەکان/ بەرزاییەکانی لوتکەی سێوەکان.ئاخر لە جۆلانەی ئەم داڕشتن و مانا سیمبۆلییە ژیانییەدا، تەڕوپاراوی ھونەرێکی زیندووی، تێدا دێت و دەچێ تەوژم دەدات …
خەیاڵ و فەتازیایەک لێرەدا بەرجەستە بوو، نمایشتی جوانترین تابلۆ عەشق و خۆشەویستی بووە. من بۆخۆم ھەرگیز بێزار نابم لە بیستنی ئەم جۆرە وشانە، کە بە ناواخن دەوڵەمەند بە مانا، بە خەیاڵو فەنتازیا، بە لێکچوواندن و بزواندنی ھەست… بەئاواز و مۆزیکی نزیک لە عەشقی جوانی…

گۆرانی نوێ:


حەز دەکەم لەگەڵ یاردا بچمە جادەی پۆزەکە
خۆم سورای دەکەم، دەیخەمە سەیارەکە
با عالەم بزانێ جێگر چاوی ماچ دەکا
ھەتاکو ڕۆژی مردن، جێگر یادی لێ دەکا
بەخۆشی ئەمانە، ئەو گەعدەیەت بۆ دەکا
جێگر میدیا حسەین
ئینستاگرام نەبوایە ئێمە چیمان کردایە
وێنەی خۆی داناوە کوشتمی ئەو لایلایە
فەیسبووک باوی نەما باوی ئینستاگرامە
دەڵێ وێنەکانی تۆم بۆ یادگاری لە لامە
شیروان عەبدوڵا

لەگەڵ خۆشەویستی بۆئەم دوو گۆرانیبێژە ، کە دەزانم کۆمەڵێ بەرھەمی جوانیشیان ھەیە و ڕەنگە لەنێو ئەو دەستەیەی ئەم بازاڕی ھونەریان گەرم کردووە، لە ھەرە باشەکانیان بن. لێ دیسانەوە لێرەدا ناجۆری ناھەمووارییەکی ئاڵۆز و قورس ساز بووە.
جارێ لە ڕووی داڕشتن و وشەکانەوە، زۆر وشک و بێ گیانن. ڕەنگە لەشاری سلێمانیش دا کەسانێک ھەبن، نەزانن «جادەی پۆزەکە » چییە و لەکوێیە و مانای چییە؟!! جاوەرە مەودای خەیاڵت بۆ کوردێکی بەشەکانی تری کوردستان بڕوات ، دەبێت ئەو وشانە چەند ناسازتر بێنە گوێی بیسەر!…
یان بیسەرێکی کرمانشانی چۆن لە وشەی «گەعدە »تێ بگات؟؟؟
ڕووبەری ئەم گۆرانییە و کەرەسەکانی، ئامێرگەلێکی تەکنەلۆژیایی سەردەمی مۆدێرنەن. خۆشییان لە تامی ئەو تەماتە بریقەدارانە دەچێت، کە تامیان نییە… ژیان لێرەدا دیلی ئەو پێگە و تۆڕە تەکنەلۆیاژیانەیە کە ناویان ناوە فەیسبووک و ئینیستاگرام و… تاد.
من پێم وایە، تا تەکنەلۆژیا پێشکەوێ، چێژە ڕۆحییەکان زیاتر دەکوژرێن و ، لە ڕەسەنایەتی دوور دەکەوینەوە و وشەی بێ گیان و ئاوازی وشک بە لێشاو دەڕژێتە گوێمانەوە و دەکەوینە پەڕاوێز و دامێنی ھەرە خوارەوەی وێنە جوان و خۆڕسکەکانی نێو کۆمەڵگا و دیمەنی سروشتی کوردەواری.

هەڵۆ بەرزنجەیی
١٦/٢/٢٠٢٠




وریایی خه‌ڵكی به‌ش مه‌ینه‌ت و بازرگانی سیاسی … عیماد عه‌لی

هه‌مووان ئاگاداری راوبۆچون و هه‌لوێست و رق و توڕه‌یی و په‌نگخوادرن و به‌رزبونه‌وه‌ی شه‌پۆڵی ناره‌زایه‌تی خه‌ڵكی هه‌ژارین، كه‌ له‌ رۆخی ته‌قینه‌وه‌دان بۆ وه‌رگرتنی مافی ئاسایی خۆیان. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و وه‌زعه‌ له‌ بارودۆخ و زه‌مینه‌یه‌كی گونجادا نه‌بێت و ره‌وتی خۆی وه‌رنه‌گرێت و جموجوڵی پێویست له‌ رێڕه‌وی ناره‌زایه‌تیه‌كان هێڵی ته‌ریبی خۆیان نه‌گرنه‌ به‌ر و بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی تر ئیستغلالی نه‌كه‌ن، ئه‌وا ده‌رئه‌مجامه‌كانی ده‌سته‌به‌ر ده‌كرێت، ده‌نا ئه‌گه‌ر خه‌ڵك وریا نه‌بێت، لابه‌لا ئه‌م توڕه‌ییه‌ وه‌به‌رهێنانی سیاسی و بازرگانی بۆی ده‌كرێت و ده‌چێته‌ گیرفانی گه‌نده‌ڵكارانه‌وه.‌

هیوادارم ئه‌م توڕه‌یی و ناڕه‌زایه‌تی و په‌نگخواردنه‌ی قین و بێ ئومێدیه‌ی خه‌ڵك كه‌ گه‌یشتۆته‌ لوتكه‌ به‌ ته‌كتیكێكی حزبیانه‌ی ته‌سكبینانه‌ی بازرگانانی سیاسی یان سیاسیه‌ بازرگانه‌كان پۆچه‌ڵ نه‌بێته‌وه‌ و باڵۆنی ئۆقره‌نه‌گرتنی خه‌ڵكی نه‌دار و هه‌ژار به‌ ده‌رزیه‌كی ئه‌م سه‌رمایه‌داره‌ قازانج په‌رستانه‌ فش نه‌بێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نیازیێكی حزبی تێكه‌ڵ به‌ رق و ناره‌زایه‌تی خه‌ڵك ده‌كرێت، كه‌ ده‌یانه‌وێت سواری شه‌پۆلی ناره‌زایه‌تی خه‌ڵكێك بن كه‌ نزیكی ته‌قینه‌وه‌ی وه‌زعه‌كه‌ن له‌مه‌ڕ ئه‌و بێدادیه‌ و خه‌ریكه‌ ناره‌زایه‌تیه‌كان هه‌ڵده‌قوڵن و له‌م رێگه‌یه‌ی ئه‌مانه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات قازانجێكی یه‌كجار گه‌وره‌ی لێ ده‌ه‌بینێت و خه‌ڵكی بێهیوا و وه‌ڕس ده‌بێت و گه‌نده‌ڵكارانیش زیاتر خۆیان ده‌سه‌پێنن و هه‌ژار و كه‌م ده‌رامه‌تیش ملكه‌چ ده‌بێت، به‌ڵام ده‌ربڕینی ناڕه‌زایه‌تیه‌كان به‌ دوور له‌ ئامانجی ته‌سكی حزبی ده‌رئه‌نجامی چاوه‌روانكراوێكی باشی ده‌بێت.

بۆ ئه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵكارانی سیاسی و بازرگانانی ساخته‌چی به‌ به‌رزكی بانان لێی ده‌رنه‌چن، بۆیه‌ پێویسته‌ ناره‌زایان به‌ خۆیان له‌ كاتی پێویست و له‌زه‌مینه‌یه‌كی له‌بار برژێنه‌ سه‌ر جاده و نه‌هێڵن ئه‌و مشه‌خۆره‌ هه‌مه‌جۆرانه‌ نان و پیازی پێوه‌بخۆن . پێویسته‌ بۆ ده‌ربڕینی ناره‌زایه‌تی و وه‌رگرتنی مافی خۆیان به‌قسه‌ی كه‌س هه‌ڵنه‌خه‌ڵه‌تێن كه‌ به‌ نیازن بۆ مه‌رامی تر سواری رقیگه‌وره‌ی په‌نگخواردو و ناله‌باری ژیانی ئه‌وان و پێشێلكردنی مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانیان بن و، ته‌نها بیر له‌ سودی كه‌سی و حزبی خۆیان ده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌سه‌ر حسابی ماف و ژیانی ئه‌وان قازانجی بازرگانی و سیاسی خۆیان ده‌كه‌ن.




چاوێ ھەڵبێنە … ئامادەکردنی:عەلی حەمەڕەشید بەرزنجی

چــاوێ ھەڵبێنە ، چاوێ ھەڵبێنە
گیانە بە عیشوە بەس خۆت بنوێنە
ئارام لــــــە دڵی عاشق مەسێنە
تۆ بیو جوانیت جەفــــا مەنوێنە
وەکو عـاشقان چــــاوێ ھەڵبێنە

زۆر لە ئێوە گوێتان لەم گۆرانییە بووە کە لە ساڵانی پێشوودا بەدەنگی ھونەرمەند(سەمیرە نادر) لە تەلەفزیۆنی کەرکوک تۆمار کراوەو لە ئێستاشدا ھونەرمەندە لاوەکان دەیڵێنەوە یەکێک لەو ھونەرمەندانە خاتو (ئەمەل سەعید کوردە) یە کە بەشێوەیەکی جوان وتویەتیەوە (چاوێ ھەڵبێنە چاوێ ھەڵبێنە گیانە بە عیشوە چاوێ ھەڵبێنە) کە لەلای زۆر لەوانەمان کە لەسەرەتاوە گوێمان لێی بووە یادگاری و یادەوەری خۆشی لا بەجێھێشتووین، کە بەتاسەوە ئێستاش گوێی لێدەگرین .

دڵنیام لای ئەوانەش کە بەدەنگی خاتو ئەمەل گوێیان لێی بووە بەھەمان شێوە یادەوەری شیرین و جوانی لا جێھێشتوون،شیعری ئەم گۆرانییەش شاعیرێکە کە لەبەرزنجە لە دایک بووە بەرزنجەییە،ئەویش(ئەحمەد مەزڵوم) ە کە خاوەنی کۆمەڵێک شیعری ناسک و جوانە و لە دیوانێکدا بە ناوی (دیوانی مەزڵوم) (سەید ئەحمەدی شێخ محەمەدی بەنا بەرزنجەیی) لە ساڵی ( ٢٠١٥ )دا چاپی دووەمی کراوە کە مامۆستای کۆچکردوو (ئومێد کاکەڕەش) ئامادەی کردووە و پێداچوونەوەی بۆ کردووە و پێشەکیشی بۆ نوسیوە و (٧٠) شیعری جۆراوجۆری جوان و ناسکی لە خۆ گرتووە .

مەزڵوم لە ساڵی ١٩١٦ لە شارۆچکەی بەرزجە لە دایک بووە کە لەگەڵ لەدایک بوونیدا دایکی کۆچی دوایی دەکات کە لە لایەن نەنکی واتە دایکی باوکی گەورە دەکرێ و نازی دەدرێتێ.لەتەمەنی شەش ساڵیدا دەچێتە قوتابخانە و دواتر وازی لێدەھێنێ و دەچێتە حوجرە دواتر دێنە سلێمانی لە مزگەوتی (ھەمزە ئاغا)لای مامۆستا(مەلا محەمەدی کوردی) دەست دەکات بەخوێندن و پاشان دەچێتە مزگەوتی (بن تەبەقی ھەرمن) و لای مامۆستا (مەلا ڕەحیمی پەرخی) تا عیلمی ێرف دەخوێنێ و لە دوای ئەوە واز لە خوێندن دەھێنێ.لەتەمەنی ١٤ ساڵیدا دەست دەکات بە کەسابەت و بازگانی کوتاڵ و وردەواڵە فرۆشتن و دەستگێڕی لەگەڵ دۆستێکی بەناوی( شێخ ێاڵح )ی کارژاوی زۆربەی دێھاتەکانی ناوچەی شارەزور و قەرەداغ و بەرزنجە گەڕاون و لەو ماوەیەدا دەستمایەیەکی باشی پێکەوە ناوە و دواکانێکی لەبەرزنجە داناوە،کە دوکانەکەی دەبێتە قەلەندەرخانە و جێگەی پیاوانی رۆشنبیری ئەو سەردەمە و ھاتوچۆی شاعیران و ئەدەبدۆستان و سیاسەتمەداران و گەورە پیاوانی میری کە ئاڵوگۆڕی باسی ئەدەبی و ڕۆژگاریان تێدا کردووە.

مەزڵوم ھاودەمی شاعیران(موفتی پێنجوێنی و قانع و شێخ سەلام و فەوزی و شێخ نوری شێخ ێاڵح و شێخ جەعفەر حسێن بەرزنجی و مەلا شێخ حەیدەری حاجی مامەند)بووە و شیعریان بۆ یەکتری ناردووە .بەداخەوە مەزڵوم لەتەمەنی ٣٩ ساڵیدا لە ٩/٨/١٩٥٥ دا بەنەخۆشییەکی کتوپڕ کۆچی دوایی کردووە .

ئەوەی کە پێویستە بوترێت کە مەلا محمود کزەڵ ساڵانێکی زۆر دیوانە دەستنوسەکەی لابووە و پاراستوویەتی و لە فەوتان ڕزگاری کردووە ،بەمەبەستی چاپکردنی دیوانەکەش کاک شێخ عومەر کوڕی گەورەی شاعیر دەیدەن بە مامۆستای شاعیر و نوسەری کۆچکردوو ئومێد کاکەڕەش کە دوای ماندوو بوونێکی زۆر بەچاپی دەگەیەنێت.ھەروەھا مامۆستا حسەین عوسمان نێرکزەجاڕی ئەرکی پێداچوونەوەی دیوانەکەی گرتۆتە ئەستۆ.نابێت ئەوەش لە یاد بکرێت کە (نیعمەت خان) خێزانی کاک شێخ عومەر کە دەکاتە بوکی مەزڵومی شاعیر ھاندەر و ھاوکارێکی زۆر باش بووە بۆ ئەوەی کە دیوانی مەزڵوم کۆبکرێتەوە و بەو شێوەیە چاپ بکرێت.

دوای ئەوەی کە بڕیارم دا دەربارەی ئەم شیعرە جوان و ناسکە بنوسم سەردانی ماڵی کاک شێخ عومەری کوڕی گەورەی مەزڵومی شاعیرم کرد تا لەنزیکەوە گفتوگۆ یان لەگەڵدا بکەم ،مایەی خۆشحاڵیم بوو کە لەو دیدارەدا لەگەڵ ھاوڕێی منداڵیم (عبدالقادری شێخ سەعید) کە دەکاتە برازای شاعیر لەماڵی شیخ عومەر ھەم دیوانە دەستنوسەکەی شاعیرمان بینی و ئاشنا بووین بەچیرۆکی دۆزینەوەی و ئامادەکارییەکان بۆ چاپکردنی،لە کەشێکی خۆشی پڕ لە شیعر و بەسەرھاتە شیرینەکان و یادەوەرییە جوانەکاندا باسی چۆنیەتی شیعری (چاوێ ھەڵبێنە) شمان کرد کە چۆن لەسەرەتادا بەدەنگی ھونەرمەند (سەمیرە نادر) وتراوە و ناوی شاعیرەکەیان نەنوسیوە لەو کاتەدا ئەوسا کاک شێخ عومەر خۆی گەیاندووەتە لایان و ئەوانیش ناوەکەیان بە دروستی لەسەر شیعری گۆرانییەکە نوسیوە.

بۆ ئەم مەبەستەش پەیوەندیم کرد بە ھونەرمەند(ئەنوەر قەرەداغی) یەوە بۆ ئاواز و ئامادەکردنی ئەم گۆرانییە،پێی ڕاگەیاندم کە ئاوازەکەی ھی ھونەرمەند(حسەین قەرەداغی )یە ناسراو بە (حسەین جمبش)،مامۆستا ئەنوەر خۆیشی مۆسیقاکەی بۆ ئامادەی کردووە.بۆیە حەزمکرد لێرەدا لەگەڵ ئەو زانیارییانەدا تەواوی شیعرەکە بڵاوبکەمەوە ،کە لە لاپەڕە(٢١ و ٢٢) ی دیوانەکەیدایە.ھیوادارین کە جارێکی تر لەبەرگێکی جوانتر دا چاپ بکرێتەوە و ھەموو ئەو شیعرانەی کە لەم چاپەدا دانەنراون بەھەر ھۆیەک بێت لە چاپی نوێی دیوانەکەدا دابنرێن.

چاوێ ھەڵبێنە
چاوێ ھەڵبێنە ، چاوێ ھەڵبێنە
گیانە بە عیشوە بەس خۆت بنوێنە
ئارام لـــــە دڵی عاشق مەسێنە
تۆ بیو جوانیت جەفــــا مەنوێنە
وەکو عاشقان چــــاوێ ھەڵبێنە
…
بەچینی زوڵف و پەرچەمی زەردت
بەورشە و پرشەی گۆنای بێگەردت
بەلەھجەی خۆش و شیرینی فەردت
ھـەر من موبتەلام بە داوی دەردت
ســـا بە نەزاکەت چاوێ ھەڵبێنە
…
عــــــاشقم سەبرم زۆر لا گرانە
ڕاستە (دڵداری پەنھانی)جـــوانە
دڵدار شــەرمن بێ زۆر بێ ویجدانە
لە کوێ ڕووپۆشین پیشـەی جوانانە؟
ســەرپۆش فڕێدە و چاوێ ھەڵبێنە
…
بۆ خـــــۆت ئەزانی گرفتاری تۆم
کردەوەی تۆیە زامانی بەســـــۆم
بۆ تۆ دێوانە و دیل و ڕەنجـــەڕۆم
خۆشم نـــازانم ڕووە و کوێ بڕۆم
بۆ منی ھەژار چـــــاوێ ھەڵبێنە
…
ئەزانم نـــــەرم و ناسک و تەڕی
بەخشڵی جــوانی پۆشتە و بەفەڕی
ڕەنگینی دەڵێی گـــوڵە شەستپەڕی
پێم ناڵێی بۆچی لێمان بەشـــەڕی
یا جوابێ بدە یان چــــاوھەڵبێنە
….
بــــۆ خۆم فامانم ئەبێ بە ئێشم
ئەبێ بــە نەشتەر دڵەی پڕ ئێشم
ئەبێ بە ئــــازار دەروونی ڕێشم
ھەتا کەی سزا و ناســۆر بکێشم
بۆ دەوای دەردەم چـــاوێ ھەڵبێنە

تێبینی:
سودم لە دیوانی مەزڵوم (سەید ئەحمەدی شێخ محەمەدی بەنا بەرزنجەیی) وەرگرتووە ،چاپی دووەم/ساڵی ٢٠١٥ ئامادە و پێداچوونەوە و پێشەکی /ئومێد کاکەڕەش و سودیشم لە گێڕانەوەکانی کاک شێخ عومەری کوڕی گەورەی شاعیر وەرگرتووە.
…




تۆم لە خۆمدا ونکردووە … زانا سامان

ئەگەر بێیت
فنجانێک قاوە لە بالکۆنەکە دادەنێم بۆت،
ژیان ئەبەخشم بە ڕووناکی،
سەری نێرگز ئەگرم و ئەیدەم لە پرچت،
خۆم بە ژیاندا هەڵواستم و گۆرانیت بۆ ئەڵێم،
خافڵ نابم لەوەی تۆم هەیت …
تنۆک تنۆک لە خۆتدا ونم بکە و بڵێ …
ئەم شاعیرە منی نەبێ …
سەگ ئەیخوات
ئەو زووڕنایە من نەیژەنم
قیامەت هەڵئەسێت،
ئەو بارانە تەڕی نەکات
چاوی ڕیپۆق ئەیگرێت،
ئەو سەرمایە
نەیباتەوە کۆشی دایکی
ڕەقئەبێتەوە،
ئەگەر بێیت ….
باوەشێک شیعرت بۆ ئەکەمەوە
سۆزت تێدا ئەبارێنم،
وا ئەکەم جەردەواڵەش نەیەت بەلاتا،
حونجەکردنی شیعر بەس لە خۆت جوانبێت و
بە ویقارەوە دەست بۆ لاولاوەکانی خۆشنوودی ببەیت،
ئەگەر بێیت ….
سوێند ئەخۆم بە قەسیدە
خۆم لەناو تۆدا ونبکەم
وابکەم چۆلەکەکان دڵیان بە جریوە خۆشبێت،
ئاسکەکان دەربازبن لەڕاوکردن
عیشق خاڵیبێت … لە خیانەت
جوانی وەک خۆی بمێنێتەوە
دروود بۆ پاکی بکرێت.




سەردانی گۆڕ … جەلال عەبدوڵا ساڵح

بە چەند هەفتە ؟
لاولاو
دەستی دەگاتە بەرهەیوان
پاش سڵاو کردن
لە گوڵ و گۆزە
سەری بنێت بە پەنجەرەی
دیواری گڵەوە
تەماشای نەنکم بکات
کوڕە کوڕ
بۆ بەرماڵ و
عەینەکەکەی
دەگەڕێت
…
چەند ڕۆژی پێدەچێت ؟
دایکم
کڵاوێک بچنێت
لە ڕەنگی مانگ
بۆ باوکم
ئەویش بەیانی جەژن
لە سەری بکات
بە کۆڵانی شاردا
ماڵ بە ماڵ بگەڕێت
بۆ مشتێک ئاشتی
بۆ گیرفانێک پێکەنین
…
چەند دەخایەنێت ؟
کچەکەی دراوسێمان
لە ڕەنگی هەتاو
سێوی بیرەوەری
بخاتە زەمیلەی
تەمەنەوە
بە دیاری بیبات
بۆ گۆڕستان
بۆ لای هاوڕێ
شەهیدەکەی
…
چەند دەخایەنێت
بگەمە گۆڕستان
گوڕەکەم بپێوم
کێلەکەم بکێشم
…
جەلال عەبدوڵا ساڵح_ کەنەدا_




ھەندێ جار … شیعری : نەوزاد بەندی

ھەندێ جار دەست بۆ شتێ ئەبەین و ..
شتێکی تر دێت بە دەستمانەوە .. دەرگا بۆ کەسێک ئەکەینەوە و کەسێکی تر دێتەژوورەوە ..
خەو بە کەسێکەوە دەبینین و کەسێکی تر دێتە دی..

ھەندێ جار
باران خۆی وشک ئەکاتەوە ،
جا ئەبارێ ..
پتڕۆڵ ئەکەوێتە سواڵ
جا دێتە دەرێ ..

پێکەنین ئەکەوێتە گریان
جا ئەگاتە سەر لێو ..
بەفر گڕ لە خۆی بەرئەدا
جا ژوان دائەنێ
لەگەڵ لوتکەی کێو ..

ھەندێ جار
تەمەن ئەڕوا ،
ئینجا ڕۆژێکی جوان چەکەرە ئەکا ..
ھاوین بەھاری ڕاو ناوە
جا ئینجانە
گوڵھێرۆ نۆبەرە ئەکا ..

ھەندێ جار
شۆڕش ئەبێتە قاپێ ویسکی
سەر مێزی
ڕێگر و چەتە ..
ھەندێ جار
ئەیگۆڕیتەوە بە یاخی بوون
ھەرچی ھەتە ..




گفتوگۆی كۆیله‌و خاوه‌نه‌كه‌ی … و : نه‌ژاد عزیز سورمێ

له‌ ئه‌ده‌بی دێرینه‌وه‌

( ئه‌م گفتوگۆیه‌ نموونه‌یه‌كه‌ له‌و ئه‌ده‌به‌ی وێنه‌ی
داته‌پینی شارستانی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌وان سه‌رده‌مان ،
سه‌ره‌تای هه‌زاره‌ی یه‌كه‌می پ. ز ده‌رده‌بڕێ ) – وه‌رگێڕ

خاوه‌ن كۆیله‌ : گوێ بگره‌ كۆیله‌ !
كۆیله‌ : به‌ڵێ گه‌وره‌م ، گوێم لێته‌
خاوه‌ن كۆیله‌ : په‌یتوونه‌كه‌م ئاماده‌كه‌ و بیهێنه‌! ده‌مه‌وێ بۆ‌كۆشك بچم .
كۆیله‌ : بڕۆ گه‌وره‌م ، بڕۆ
هه‌موو ئاره‌زووت دێته‌ دی ،
به‌ختت یار و پاشا چاوی لێت ده‌بێ .
خاوه‌ن كۆیله‌ : نا كۆیله‌ نا .. ناچمه‌ كۆشك
كۆیله‌ : مه‌چۆ گه‌وره‌م مه‌چۆ
پاشا به‌ ئیشت ده‌نێرێ
له‌وێ له‌ خاكێكی غه‌ریب كه‌ نایناسی
به‌ دیلت ده‌گرن
شه‌و و ڕۆژ ماندوو هیلاك..
خاوه‌ن كۆیله‌ : گوێ بگره‌ كۆیله‌ !
كۆیله‌ : ئه‌وه‌تا گه‌وره‌م گوێم لێته‌
خاوه‌ن كۆیله‌ : هه‌ر ئێستا ئاوم بۆ بێنه‌ ده‌ستم بشۆم
ده‌مه‌وێ نان بخۆم .
كۆیله‌ : بخۆ گه‌وره‌م بخۆ
خواردنی ڕێك و پێك دڵ ده‌كاته‌وه‌
خواوه‌ند ( شه‌مه‌ش )یش له‌ خوانی وا ئاماده‌یه‌
كه‌ به‌شادی و به‌ ده‌ستی پاكه‌وه‌ ده‌خورێ .
خاوه‌ن كۆیله‌ : نه‌خێر ئه‌ی كۆیله‌ نان ناخۆم !
كۆیله‌ : مه‌خۆ گه‌وره‌م مه‌خۆ
بنیاده‌م دوای خواردن هه‌ر برسی ده‌بێته‌وه‌
دوای خواردنه‌وه‌یش تینوو ..
خاوه‌ن كۆیله‌ : به‌ر ئه‌مرم به‌ كۆیله‌ ، به‌رئه‌مرم به‌ !
كۆیله‌ : به‌ڵێ گه‌وره‌م ئه‌وه‌تام ، به‌رفه‌رمانتم
خاوه‌ن كۆیله‌ : بڕیارم داوه‌ شۆڕشێك به‌رپا بكه‌م
كۆیله‌ : بیكه‌ گه‌وره‌م به‌رپای كه‌
چی به‌سه‌ر گه‌وهه‌رتان دادێ
كێ ده‌تداتێ و تێرت ده‌كا ؟
بیكه‌ گه‌وره‌م ، شۆڕشێك به‌رپا بكه‌ .
خاوه‌ن كۆیله‌ : نا كۆیله‌ نا ، شۆڕش ناكه‌م
كۆیله‌ : مه‌یكه‌ گه‌وره‌م مه‌یكه‌ !
ئه‌وه‌ی شۆڕش به‌رپا بكا ئازار ده‌كێشێ و
زیندانیی ده‌كرێ و جه‌سته‌ی ده‌شێوێنرێ .
خاوه‌ كۆیله‌ : به‌ر ئه‌مرم به‌ كۆیله‌ ، به‌رئه‌مرم به‌ !
كۆیله‌ : ئه‌وه‌تام گه‌وره‌م به‌رفه‌رمانتم ..
خاوه‌ن كۆیله‌ : ده‌مه‌وێ ئافره‌تێكم خۆش بوێ
كۆیله‌ : بیكه‌ گه‌وره‌م بیكه‌!
ئه‌وه‌ی ئافره‌تی خۆش بوێ
ئێش و ماندوویه‌تی
له‌بیر نامێنێ .
خاوه‌ن كۆیله‌ : نا كۆیله‌ نا ، دڵداری ناكه‌م
كۆیله‌ : مه‌یكه‌ گه‌وره‌م ، دڵداری مه‌كه‌
ئافره‌ت بیره‌
ئافره‌ت خه‌نجه‌رێكی ئاسنینه‌
ملی پیاو ده‌په‌ڕێنێ ..
خاوه‌ن كۆیله‌ : به‌ر ئه‌مرم به‌ كۆیله‌ به‌ر ئه‌مرم به‌ !
كۆیله‌ : به‌ڵێ گه‌وره‌م به‌ڵێ ، ئه‌وه‌تا گوێم لێته‌ ..
خاوه‌ن كۆیله‌ : ئاوم بۆ بێنه‌ ده‌ستم بشۆم
ده‌مه‌وێ قوربانییه‌ك بۆ خوداوه‌ند بكه‌م
كۆیله‌ : بیكه‌ گه‌وره‌م بیكه‌ !
ئه‌وه‌ی قوربانی بۆ خوداوه‌ند بكا
قه‌رز ده‌خاته‌ سه‌ر قه‌رز و به‌ختی یار ده‌بێ ..
خاوه‌ن كۆیله‌ : نا كۆیله‌ نا قوربانی ناكه‌م
كۆیله‌ : مه‌یكه‌ گه‌وره‌م ، قوربانی مه‌كه‌ !
ده‌توانی خوداوه‌ند ڕابێنی
كه‌ پێویستی به‌ نوێژ و قوربانی ده‌بێ
دوات بكه‌وێ .
خاوه‌ن كۆیله‌ : به‌ر ئه‌مرم به‌ كۆیله‌ !
كۆیله‌ : به‌ڵێ گه‌وره‌م به‌ڵێ
خاوه‌ن كۆیله‌ : ده‌مه‌وێ چاكه‌ی بكه‌م
زه‌وییه‌كه‌م بكه‌م به‌ سه‌ده‌قه‌ و
خۆراك به‌ وڵاته‌كه‌م بده‌م
كۆیله‌ : بیكه‌ گه‌وره‌م بیكه‌ !
ئه‌وه‌ی خۆراك به‌ وڵاته‌كه‌ی ده‌دا
جۆ هه‌مووی بۆ خۆی ده‌بێ و
قازانجی فره‌ی پێ ده‌گا .
خاوه‌ن كۆیله‌ : نا كۆیله‌ نا ، خۆراك ناده‌مه‌ وڵاته‌كه‌م
كۆیله‌ : مه‌یده‌ گه‌وره‌م مه‌یده‌ !
به‌خشش وه‌ك دڵداری وایه‌
وه‌ك له‌دایك بوونی مناڵه‌
دانه‌وێڵه‌ت ده‌خۆن و نه‌فره‌تیشت بۆ ده‌نێرن !
خاوه‌ن كۆیله‌ : به‌ر ئه‌مرم به‌ كۆیله‌ ، به‌ر ئه‌مرم به‌ !
كۆیله‌ : ئه‌وه‌تا گه‌وره‌م به‌رفه‌رمانتم .
خاوه‌ن كۆیله‌ : ده‌مه‌وێ یارمه‌تی وڵاته‌كه‌م بده‌م
كۆیله‌ : بیده‌ گه‌وره‌م
ئه‌وه‌ی یارمه‌تی وڵاته‌كه‌ی بدا
چاكه‌ی ده‌گاته‌ مه‌ردۆخی خوداوه‌ند ..
خاوه‌ن كۆیله‌ : نا كۆیله‌ نا
هیچی وا ناكه‌م یارمه‌تی وڵاته‌كه‌می تیا بێ
كۆیله‌ : مه‌یكه‌ گه‌وره‌م مه‌یكه‌ !
به‌سه‌ر هه‌واره‌ دێرینه‌كانا تێپه‌ڕه‌
سه‌یری كه‌لله‌سه‌ری ئێستا و ڕابردوو بكه‌
كامیان شه‌ڕانی و كامه‌یان چاكه‌خواز ؟
خاوه‌ن كۆیله‌ : به‌ر ئه‌مرم به‌ كۆیله‌ ، به‌ر ئه‌مرم به‌ !
كۆیله‌ : به‌ڵێ گه‌وره‌م به‌ڵێ
خاوه‌ن كۆیله‌ : ئێستا له‌ دونیا چ باشه‌ ؟
ملی تۆ و ملی خۆم په‌ل ده‌ده‌م
یا هه‌ردووكمان خۆمان به‌ ئاوێ داده‌ده‌ین
ئا ئه‌مه‌یه‌ شتی باش
لێره‌دا ( خاوه‌ن كۆیله‌ ) ڕای خۆی گۆڕی و
به‌ كۆیله‌ی وت :
نه‌ء كۆیله‌ نه‌ء ته‌نیا تۆ ده‌كوژم !
مه‌رگی تۆ به‌ پێش خۆم ده‌خه‌م
كۆیله‌ وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ : داخۆ گه‌وره‌م
له‌ دوای منه‌وه‌ ، تۆ ده‌توانی
ته‌نانه‌ت
سێ ڕۆژیش بژی ؟

و : نه‌ژاد عزیز سورمێ

  • له‌ – ته‌ها باقر – ( مقدمه‌ فی الادب العراقی القدیم ) ـه‌وه‌
    به‌غدا 1976 كراوه‌ به‌ كوردی .



کۆمۆنیزمی کرێکاری و کێشەی حزب-18- … ئاسۆ کمال

حزب وەک میتافۆری کارەکتەرێکی ئەفسانەیی
بەشی ١٨ لە کتێبی “کێشەکانی کۆمۆنیزمی سەردەم” لە نوسینی ئاسۆ کمال

باسی کۆمۆنیزمی کرێکاری لەم لێکۆڵینەوەدا پێویستە لەبەرئەوەی کە ؛
یەکەم؛ نمونەیەکمان دەداتێ لە تێگەیشتن و کارەکتەری کۆمۆنیزمی کۆتایی سەدەی بیست، کە ڕەخنەی لە کۆمۆنیزمی سۆڤیەت و چین هەیە و خۆی وەک کۆمۆنیزمی کرێکار پێناسە دەکا. حزب لەم کۆمۆنیزمەدا مەسەلەیەکی پرۆبلماتیک و گرێییە. ئێمە بە لێکۆڵینەوە لەم کێشەی حزبە دەتوانین پەیوەندی ئەم جۆرە لە کۆمۆنیزم بە مێژووی بزوتنەوەی کۆمۆنیستیەوە بناسین. هاوکات لە کێشەکانی ئەم هەوڵانە تێبگەین کە کۆمۆنیستە جۆراوجۆرەکان لە سەدەی بیستدا داویانە بۆ دروستکردنی کۆمۆنیزمێکی نوێ. ئەم هەوڵانە چونکە لە چوارچێوەی تێگەیشتنی مێژووی بەلشەفیزم و جۆرەکانی تری سۆشیالیزمی دەوڵەتیدا بوە هەمان تێگەیشتنیان لە خەباتی چینایەتی و حزب داوە بەدەستەوە و بەم پێیەش نەیانتوانیوە لەو چوارچێوە مێژوویی و فکریەی سۆشیالیزمی دەوڵەتی تێپەڕن، کە لەبەشەکانی پێشودا باسمان کرد.
دووەمیش؛ باسکردن لە کۆمۆنیزمی کرێکاری باسکردنە لە مێژووی چوار دەیەی چالاکی سیاسی ئێمە لە کوردستانی عێراق . دەمانەوێ دەرس و تەجروبە و تێگەیشتنی خۆمان لە کۆمۆنیزمی کرێکاری بخەینەڕوو تا بزانین کێشەکانی ئەم کۆمۆنیزمی سەردەمە لەچیدایە و سەرچاوەی بێ توانایی و لاوازی و کەم کاریگەری ئەم چالاکیە سیاسی و جەماوەریانەمان لە چیدابوە لە ململانێ لەگەڵ حزبە ناسیونالیستە سەرمایەدارەکانی کوردستاندا.
بەشێوەیەکی شەخسی من وەک بەشدارێکی ئەم بزوتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاریە کاتێک باسی کێشەکانی ئەم بزوتنەوەیە دەکەم، ئەمە ڕەخنەیەکە لە بۆچونەکان و پراتیکی شەخسی خۆشم. بەڵام لە لێکدانەوەکانم لەم کۆمۆنیزمەدا بێلایەنیەکی زانستیانەم ڕەچاوکردوە .بێگومان ڕەخنەگرتن لەکارێک کە سێ دەیە خەریکیم ئاسان نیە ، بەڵام فاکت و زانست دەموچاوێکی شەخسی نیە، و یۆنیڤێرساڵە.

کۆمۆنیزمی کرێکاری لە ئێراندا

لە پەیوەند بە کۆمۆنیزمی کرێکاریەوە لە ئێراندا ، ئێمە باسی مەسەلەیەک دەکەین کە پەیوەستە بە لێکۆڵینەوەکانی ئێمەوە ، کە ئەویش باسی حزبە. لێردەدا باسی دەوڵەت ناکەین چونکە ئەم کۆمۆنیزمە لە ئێران و عێراقدا بەدەسەڵات نەگەیشتوە، یان نەبوە بە بزوتنەوەیەکی جەماوەری کە مەسەلەی دەوڵەتی لە ئەجێندادابێت. هەربۆیە وەک لە باسی سۆشیال دیموکراتی و بەلشەفیزم باسی دەوڵەت و سیاسەت و کارەکانی ئەوانمان لە ئاستی کۆمەلآیەتی و جۆری دەوڵەتدا کرد لێرەدا جێگای باسی دەوڵەت لەئارانیە. تەنیا باسی جۆری ئەم حزبە و جێگای ئەم حزبە لە تێگەیشتنی مەنسور حیکمەتدا، کەکۆمۆنیزمی کرێکاری کە وەک کۆمەڵێک بیروبۆچونی تایبەت بە ئەو خۆی ناساندوە ،وە هەروەها پەیوەندی ئەم حزبە لەگەڵ چەپێک کە لە ئێراندایە دەکەین. چەپ واتە ئەو ڕیکخراو و گروپانەی لە نێو بزوتنەوەی کۆمۆنیستی ئێراندا بوون و دەوری بەکردەوە و چالاک بوو لەڕوخانی شادا، لە ڕیگەی مانگرتنە کرێکاریەکانەوە پەیوەندیان بە کرێکاران و شوراکانەوە لەکاتی شۆڕشی ئێراندا.

بەپێی بۆچونەکانی مەنسور حیکمەتیش کێشەی سێ دەیەی سەدەی بیستی ئەم جۆرە لە کۆمۆنیزم بریتی بوە لە دوو کێشەی سەرەکی یەکەمیان دروستکردنی حزبی سیاسی و دووەمیان خۆجیاکردنەوە لەچەپ.
مەنسور حیکمەت دوای سێ دەیە لەکۆنگرەى سێهەمدا لە ساڵی ٢٠٠٠دا دەڵێ:” هاوڕێیان ! ئێمە دەمانەوێت “حزبی سیاسی “پیک بهێنین و باوەڕتان بێت کە تائێستا پیکمان نەهێناوە، خەریکە پێکی دەهێنین.. ئێمە دەبێت یەک ” حزبی سیاسی”دروست بکەین. حزبی سیاسی کلیلی مەسەلەکەیە.”.. ” بەبڕوای من لەم ڕێڕەودا زۆر چوینەتە پێشەوە ، دەوریەک کە ئێمە لەچەپى تائێستامان گرتوە زۆرە. بەداخەوە هێشتا زیاتر لەوان نزیکترین. هێشتا بەداخەوە زیاتر لەو چەپە نزیکترین تا لە ئەرکەکانمان.”*1

پرسیارەکە لێرەدایە ئەوەیە بۆچی پاش سێ دەیە ئەم بزوتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاریە ناتوانێ حزبی سیاسی دروست بکا؟ ئایا کێشەکە لە کوێدایە؟
کێشەی تێگەیشتنی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە حزب و بێ توانایی لە دروستکردنی حزبی سیاسیدا، پێویستی بە لێکۆڵینەوەیە لە ڕێگەی شیتەڵکردنی پرۆسەی ٤٠ ساڵەی دروستکردن و جیابونەوەی حزب و گروپەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری و هەروەها پەیوەست کردنەوەی ئەم کێشەیە بە سەرچاوە مێژوویەکەی کێشەی کۆمۆنیزمی سەردەم، کە کۆمۆنیزمی کرێکاری بەشێکە لێی.
ئەم بزوتنەوەیە سەرەتا پرۆسەی گەڕانەوەی بۆ “مارکسیزمی شۆڕشگێڕ”ی دیاری کرد بۆ خۆجیاکردنەوە لە چەپی پۆپۆلیست و ریڤیژینست،وە بەم هەنگاوە هەم بە بەرنامە و هەم بە حزبی کۆمۆنیستی ئێران گەیشت.
بەڵام پاش ماوەیەک ئەم خۆجیاکردنەوەیەی بە کافی نازانرێ و لە ڕیزەکانی حزبی کۆمۆنیستدا دیسانەوە خۆجیاکردنەوەی لە ناسیونالیست و چەپی هەڵبژارد تاکو بە کۆمۆنیزمی کرێکاری گەیشت.
بەڵام دوای ماوەیەک ئەم بەرنامە و حزبە کۆمۆنیستیە کرێکاریەش نەیتوانی لە چەپ ڕزگاری بکا و دیسانەوە بانگەوازی گەیشتن بە حزبی سیاسی کرد.

لەکاتێکدا بڕیاربوو بە بەرنامەی حزبی کۆمۆنیستی ئێران و ڕاگەیاندنی ئەو حزبە ، وە دواتر بە بەرنامەی دنیایەکی باشتر و حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، وەڵامی کێشەی دابڕان لە چەپی پێبدرێتەوە.
بەڵام دەبینین دیسانەوە هەمان دیاردەی چەپ بەردەوامە، وە تا کۆنگرەی سێهەمیش هەروا نیشان دەدرێ کە چەپ لەناو کۆمۆنیزمی کرێکاریدا لە سونەت و پراتیکدا ماوەتەوە.
دوای مەنسور حیکمەتیش ئەم پرۆسەی جیابوەنەوە ناو خۆیانەی کۆمۆنیزمی کرێکاری هەمووی ناوی پرۆسەی سیاسی بونەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری و گەیشتن بە حزبی سیاسی و جیابونەوە لە چەپ وەردەگرێ. ئەمە پرۆسەیە تا ئێستاش بەردەوامە و بێ کۆتاییە.
پرسیاری سەرەکی ئەوەیە ئایا ئەم پرۆسەی ڕۆشنبونەوە و جیابونەوەی لەچەپ کە ٣٠ ساڵە دوبارە دەبێتەوە، بەرئەنجامی چ دەرک و تێگەیشتنێکە لە حزب؟
پێویستە بزانین ئەم سوڕانەوە لە بازنەی بەتاڵی حزب و چەپدا لە کوێوە سەرچاوە دەگرێ و ئێستا بە کوێ گەیشتوە؟
بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانە دەبێ سەیری ئەو مەسەلە سیاسی و کێشانە بکەین کە خەباتی چینایەتی لە ئێران لەگەڵی بەرەو ڕوبوە، وەک شۆڕشی ١٩٧٩ ئێران و مەسەلەی کۆمەڵە و خەبات دژی جمهوری ئیسلامی. ئێمە لەبەراورد بەم مەسەلە و دیاردە کۆمەڵایەتیانەی خەباتی چینایەتی دەتوانین لە ناوەرۆکی ئەم هەوڵانەی کۆمۆنیزمی کرێکاری تێبگەین و هەڵیسەنگێنین. لێرەدا پابەندین بەو تێڕوانینە ماتریالیستە کە،بزوتنەوەکان دەبێ بەپێی ئەوەی لە واقیعدا چین هەڵیانسەنگێنین نەک بەپێی ئەوەی چی لەسەر خۆیان دەڵێن.

شۆڕشی ئێران

“شۆڕشی ١٩٧٩ کە ڕژێمی شای ئێرانی ڕوخان، تاڕادەیەکی زۆر مەزنترین شۆڕشی هەفتاکانە، وە بە ناونیشانی یەکێک لە ترسناکترین شۆڕشەکۆمەڵایتیەکانی سەدەی بیست دەچێتە مێژووەوە..پیاوانی دینی ئیسلام تیایدا بەشێوەیەکی ڕیکخراو لە باری سیاسیەوە چالاک بون،وە جێگایەکی کۆمەڵایەتی بێ وێنەیان هەبوو لەچاو هەرشوێنێکی تری دنیای ئیسلامی و تەنانەت لە چوارچیوەی مەزهەبی شیعەشدا..هاوکات توخمێکی نوێی ئەم شۆڕشەش مۆرکی ئایدیۆلۆژیەکەی بوو کە شکڵێکی “چەپ”ی سێکۆلار ،وە بەتایبەت سۆشیالیست و کۆمۆنیستی هەبوو، وە دەوری ئەم چەپە تەقلیدیە ئامادەبوو بەکردەوە و چالاک بوو لە ئێراندا، دەوری لەڕوخانی شادا، لە ڕیگەی مانگرتنە کرێکاریەکانەوە بۆ نمونە، بە هیچ شێوەیەک کەم نەبوو.”*2
سەرەڕای ئەم هێزە کۆمەڵایەتیەی چەپ و کرێکاران و ئامادەییان لەم شۆڕشەدا بەڵام ئیسلامی سیاسی دەتوانێ دەسەڵاتی خۆی بسەپێنێ و چەپ و کرێکاران سەرکوت دەکرێن. شکستی چەپ و کرێکاران شکستی هەموو ئەم بزوتنەوەیەیە ، بەهەموو گروپ و حزبەکانیەوە.

کۆمۆنیزمێک لە ساڵی ١٩٧٩ ئێراندا دەیتوانی پێشڕەو بێ کە بەر بە دامەزراندنی جمهوری ئیسلامی ئێران بگرێ، نەک خاڵی جیاکردنەوەی تیۆری خۆی لە چەپی ئەوکات دیاری بکا. بزوتنەوەی کرێکاری و کۆمۆنیستی لەو دەورەیەدا شکستی هێنا، نەک لەبەرئەوەی کە تیۆری ماوی و سۆڤیەتی بەسەریدا زاڵ بوو، بەڵکو لەبەرئەوەی خاوەنی ئەو خۆوشیاریە سۆشیالیستیە نەبوو، چ لە نێو گروپی ڕۆشنبیرانی و چ لە نێو جەماوەری کرێکاراندا، کە دەبێ هەموو توانای شۆڕشگێڕانەی چینی کرێکار و گروپە ڕۆشنبیرە چەپەکان بخرێتەکار بۆ تێکشاندنی دژە شۆڕش کە جمهوری ئیسلامی و خومەینیە.

ئایا کۆکردنەوەی ئەو هێزەی چەپ و کرێکاران دژی جمهوری ئیسلامی نەیدەتوانی ببێتە حزبێکی گەورە کە بتوانێ ڕێگە لە شکستی شۆڕش بگرێ؟ ئایا وەک کۆمۆنارەکان سەرەڕای بیروڕای جیاوازیان نەیاندەتوانی دژی بورژوازی بۆ٧٠ ڕۆژ دەسەڵاتی شوراکان دامەزرێنن؟ ئایا ئەم تێگەیشتنە لە کۆمۆنیزم و خەباتی چیانیەتی و ئەم ئەرکی شکست پێهێنانی ئیسلامی سیاسی لە دەستوری کاری هیچ گروپێکدا هەبوو؟
بێگومان نا، سەرەرای ئەوەش هەرکام لە گروپەکان ئەم نایەکگرتوویی و جیابونەوەیان بەشێوەیەک لێک دەدایەوە و پاساویان بۆ دەهێنایەوە و دواتریش کاریان بۆ تەجسیدکردن و مانەوەی دەکرد.ئەمەش هۆکاری شکستی شۆڕش بوو لە ئێراندا و دواتریش ئەم شکستە کاریگەری لەسەر مانەوەی بزوتنەوەیەکی کۆمەلایەتی کۆمۆنیستی لەپەرژوبڵاوی و ناکاریگەریدا دانا.

حیکمەتیزم، یان “مارکسیزمی شۆڕشگێڕ”ی “یەکێتی تێکۆشەرانی کۆمۆنیست”، وەک یەکێک لەو گروپە چەپانەی ئێران، تێگەیشتنی لە شۆڕشی ئیران ئەوەبوو کە “چینی کرێکار ڕیزی سەربەخۆی خۆی ڕیک نەخست لەشۆڕشدا و لە گشتدا بە ملکەچی بۆ چینەکانی تر هاتە مەیدانی شۆڕشەوە” *3.
کاتێک باسی ئەم ڕیزە سەربەخۆیەی چینی کرێکاریشی دەکرد ، مەبەستی ڕیزی سەربەخۆی حزبێک بوو کە لەڕێگەی خەباتێکی ئایدیۆلۆژی گروپێکەوە بەدەست دێت “خەبات بۆ سەربەخۆیی ئایدیۆلۆژی-سیاسی چینی کرێکار، پێش هەرشتێک خەباتە بۆ حزبی سەربەخۆی چینی کرێکار واتە حزبی کۆمۆنیست.”* 4
لەبەرئەوەی حزب لەم تێگەیشتنەدا تەنیا “نوێنەری ڕیکخراوی کۆمۆنیزمە وەک ڕەوتێکی جیاواز و دیاریکراو لە بزوتنەوەی کرێکاریدا” * 5 .کەواتە سەربەخۆیی ئەم حزبە واتە سەربەخۆیی ڕەوتێکی جیاواز لە چینی کرێکاردا. تەنیا ئەم ڕەوتە دیاریکراوەش بە کۆمۆنیست ناسرا کە لەڕیگەی خەباتێکی ئایدیۆلۆژیەوە دەستی کرد بە “خۆجیاکردنەوەی تیۆریمان لەگەڵ پۆپۆلیزم هەبوو”6 .بەم شێوەیە ڕیزێک دروست بوو کە ، “ناسنامەیەکی سەربەخۆی هەبوو کە لە بزوتنەوەکەدا وەک ئاڵاهەڵگری خەبات دژی پۆپۆلیزم”7.

کەواتە ئەمە حزبێکە کە تەنیا لایەنگران و ئاڵاهەڵگرانی دژی پۆپۆلیستی لەخۆ دەگرێ! بەم “بەرنامە”یەش سەربەخۆیی بەدەستهێناوە و خۆی جیاکردۆتەوە لە باقی گروپە چەپەکانی تر کە “پۆپۆلیستن” و ” لەشۆڕشدا چینی کرێکار مل کەچ دەکەن بۆ چینەکانی تر” و نوێنەری وردەبورژوازین. بەم خۆجیاکردنەوەیەش سەربەخۆیی چینی کرێکار، کە خۆی لە سەربەخۆیی حزبی کۆمۆنیستدا دەبینێتەوە، بە ئەنجام گەیشت!
بەڵام ڕەخنە و ڕۆشن بونەوەی مەنسور حیکمەت و گروپی “یەکێتی تێکۆشەرانی کۆمۆنیست” لەباری تیۆریەوە، وە “خەباتی ئیدیۆلۆژی و سیاسی” ئەم ڕەوتەی “مارکسیزمی شۆڕشگێڕ” نەیتوانی بەر بەو شکستە سیاسیەی کرێکاران و چەپ لە شۆڕشی ئێراندا بگرێ و هیچ دەورێکی کۆمەڵایەتی و سیاسی نەبوو لە ڕوبەڕوبونەوەی جمهوری ئیسلامی ئێراندا.
پیکهێنانی حزبی کۆمۆنیست کاتێک ئەم گرنگیەی پەیدا دەکرد کە ئەم حزبە هەموو ئەم هێزە شۆڕشگێڕانە کۆبکاتەوە، نەک گروپێک لە دەوری بەرنامەیەک دروست بکا و ئەم بەرنامەیە بکاتە خاڵی جیاکردنەوەی لە گروپەکانی تر. بەرنامەی کۆمۆنیستی بریتیە لە کۆکردنەوەی هەموو هێزی چینەکە نەک کۆمۆنیستەکانی خاوەن یەک خەت و یەک بەرنامە. لە شکستی شۆڕشی ئێراندا دروستکردنی حزبێک لەو کەس و گروپانەی باوەڕیان بە “بەرنامەی حزبی کۆمۆنیستی ئێران” نەیتوانی هیچ لەو شکستەی شۆڕش بگۆڕێ و بەم پێیە لە خەباتی چینایەتی ئەو دەورەیەدا هیچ دەورێکی سەرەکی نەگێڕا. ئەم گروپەش وەکو باقی گروپە چەپەکانی تر سەرکوتکرا و خرایە کەنارەوە.

بەڵام لە کاتێکدا کۆمەڵگە و شۆڕش و کرێکاران پێویستیان بە بەرەیەکی کرێکاری و چەپی شۆڕشگێڕ بوو بەرامبەر بە ئیسلامی سیاسی و خومەینی، ئایا ئەم ئەنجامگیریەی خۆجیاکردنەوە لەچەپ دەورێکی سلبی نەگێڕا؟ ئایا باقی گروپە چەپەکانی تریش هەر بەهەمان شێوە بیرکردنەوە لە خۆجیاکردنەوە لە چەپەکانی تر، هەمویان پێکەوە بزوتنەوەی کۆمۆنیستی و چەپیان بەرامبەر بە جمهور ئیسلامی چەک نەکرد؟
ئەمە ئەو شتەیە کە ئەنگلس دەڵێ” کردارەکان خاوەن ئامانجێکی تاڕادەیەک خوازراون، بەڵام بەرئەنجامێک کە لەو کارانە دەکەونەوە، بەتەواوی نەخوازراون.” * 8.

بێگومان ڕەخنە تیۆریەکانی مەنسور حیکمەت لە ئەفسانەی بورژوازی میللی و کارکردن بۆ ڕیزی سەربەخۆی کرێکاران دژی بورژوازی دروستە، و باقی کۆمۆنیستەکانی پێش ئەو ، وەک ترۆتسکی لەڕەخنە لە کۆمێنتێرن ، وە ڕۆزا لۆکسبۆرگ و پانەکۆک لەسەر ڕیزی سەربەخۆ و شوراکانی کرێکاران ئەم بابەتە تیۆریانەیان نوسیوە. بەڵام یەکەم ؛ ئەمانە تیۆرێکن و پیویستە ئەنجامگیری سیاسی لێ بگیرێ و بەتایبەت لەکاتی شۆڕشی ئێراندا ئەم ئەنجامگیریە سازکردنی بەرەیەکی سیاسی لە هەموو چەپ و کۆمۆنیست و کرێکاران بوو. دووەم ڕیزی سەربەخۆی کرێکاران لە شۆڕشدا تەنیا بریتی نیە لە گروپێک کە بەرنامەیەکیان قبوڵ بێت، بەڵکو ڕێکخستنی خەباتی چینێکە بە هەموو بەش و گروپەکانیەوە دژی چینی بورژوازی بەهەموو لق و حزب و ناوەندە ئایدیۆلۆژیەکانیەوە. وەک مارکس وتەنی؛” هەر هەنگاوێکی عەمەلی کە بزوتنەوەی فیعلی دەینێ، گرنگترە لە دەرزەنێک بەرنامە. کەزانرا ناتوانین بەرنامەی ئیزیناخ( کە باوەڕم وایە بەهیچ شیوەیەک بەکەڵک نایە و ڕۆحیەتی حزب تێک دەدا) تێپەڕینین – هەلومەرجەکە ڕیگە بەمە نادات- پێویست بوو کە ڕیکەوتن بکەین، لانی کەم لەپێناو کارکردن دژی دوژمنی هاوبەش.”* 9
بەڵام ئەم سیاسەتە لای مەنسور حیکمەت و “یەکێتی تیکۆشەرانی کۆمۆنیست” و گروپە چەپەکانی تر نەبوو، بەڵکو ئەم تیۆریانەی حیکمەتیزم بۆ خۆجیاکردنەوە لە چەپ و کۆمۆنیستەکان و کرێکارانی تر بوو کە هێشتا پەیوەست نەبوبون بەم “خەباتە ئیدیۆلۆژی و سەربەخۆییە تیۆری و “بەرنامە”ییەوە.
چۆن ڕاستی یان نادروستی ئەم تیۆریانەی خۆجیاکردنەوە لە چەپ یەکلایی دەکرێنەوە؟
“پرسیاری ئەوەی ئایا ڕاستیەکی ئۆبژەکتیڤ دەگەڕیندرێتەوە سەر بیرکردنەوەی مرۆڤ ، پرسیاری تیۆر نیە بەڵکو پرسیارێکی پراتیکیە”*10.
مەسەلەی سەربەخۆیی چینی کرێکار و شۆڕش دژی دەسەڵاتی بورژوازی وەک ڕاستیەک ، مەسەلەیەکی ئایدیۆلۆژی نیە و بەڵکو پراتیکە و پراتیکیش هی گروپیک نیە بەڵکو سەرجەم چینەکەیە. لە کاتێکدا ئەم ڕاستیە تیۆریانەی “سەربەخۆیی چینی کرێکار و خەبات دژی جمهوری ئیسلامی پێویستی بە خۆجیاکردنەوەی چەپەکانە لە یەکتر لەکاتی شۆڕشدا” بە عەمەلی بەرامبەر بە دژە شۆڕشی ئیسلامی شکست دێنێ ، ئەمە دەیسەلمێنێ کە ئەم تیۆریانە هەڵەن و خاوەنی ڕاستیەکی ئۆبژەکتیڤ نەبون.

لەکاتی شۆڕشدا مەسەلە لێسەندنی دەسەڵاتە لە بورژوازی. چەپ و کۆمۆنیستەکانی ئێران ئەگەر پۆپۆلیستیش بونایە دیسانەوە هەر دەیانتوانی لەو شۆڕشەدا بە دەسەڵات بگەن. هەرچۆن لەسەدەی بیستدا نمونەی چەپی پۆپۆلیست زۆربون، لەچەشنی ماو و کاسترۆ و زۆرێک لە کەمپی سۆشیالیزمی دەوڵەتی سەر بەتێزی سێ جیهانیش کە توانیان بەدەسەڵات بگەن. کەواتە چەپی پۆپۆلیستی ئیرانیش دەیتوانی وەک ئەو چەپانە بەدەسەڵات بگات، ئەگەر چی هێشتا لە بیروباوەڕیشدا پۆپۆلیست بێت. یان کۆمەڵە توانی شەڕ لەگەڵ جمهوری ئیسلامی ئێراندا بکات سەرەڕای ئەوەی پۆپۆلیستیش بوو. کەواتە مەسەلەکە بیروڕای بزوتنەوەی چەپ و کرێکاری نیە کە چۆن بیردەکەنەوە، بەڵکو ئەوەیە کە بەرامبەر بە دوژمنی چینایەتیان و دەوڵەتەکەی و هێزە سەرکوتگەرەکانی چی دەکەن؟ ئەمە کارێک بوو کە چەپ و کرێکارانی ئێران نەیانکرد و مەنسور حیکمەت و کۆمۆنیزمی کرێکاریش نەیانکرد. ئەمە هۆکاری شکستی شۆڕش و کرێکاران بوو لە ئێران و کێشە و قەیرانی کۆمۆنیزمی کرێکاریشە.
ئایا هیچ دەرسێک لەم شکستە و لە خۆجیاکردنەوە و پەرژوبڵاوی کۆمۆنیستەکان وەرگیرا؟

خۆجیاکردنەوە لەو گروپانەی پۆپۆلیستانەی وەک “چریکەکان ، ڕیکخراوی پەیکار، یەکێتی کۆمۆنیستەکان یا خود ڕێڤیژینستەکانی وەک ڕێگای کرێکار و زۆرێکی تر تەنیا لای ئەم گروپە “سەربەخۆیی چینی کرێکار”ی دروستکردوە و هیچ هێزێکی سیاسی چەپ و کرێکاری لە شۆڕشی ئێراندا بەرامبەر بە هێرشی جمهوری ئیسلامی ڕێک نەخست. لە جێگای ئەمە هەموو گروپەکان سەرقاڵی “خەباتی ئایدیۆلۆژی” و بەرنامە بوون. حیکمەتیزمیش بە ئامانجی خۆی گەیشت کە “ناسنامەیەکی سەربەخۆی هەبوو کە لە بزوتنەوەکەدا وەک ئاڵاهەڵگری خەبات دژی پۆپۆلیزم”.
بەداخەوە ئەمە میژووی هێزێکی کۆمۆنیستی نیە کە لەمەیدانی ململانێی سیاسی ئێراندا بێ و ئێمە بتوانین فاکت لە سیاسەت و تاکتیکەکانی بهێنیەوە بۆ کۆکردنەوەی هێز بۆ گەیشتن بە دەسەڵات،وەک چۆن لە سۆشیال دیموکراتی و بەلشەفیەکانمان هێنایەوە. بەڵکو ئەمە مێژووی گروپێکی تیۆریە کە دەیەوێ خۆی ڕۆشن بکاتەوە و بەرنامە و پلاتفۆرمی هەبێ بۆ گەیشتن بە جۆرێکی تایبەت و دیاریکراو لە حزب .

ئەم جۆری حزبە لە دوای شکستی شۆڕشدا زیاتر دەردەکەوێ و وەک گروپێک خودی خۆی دەبێتە میحوەر و مادەی کارکردن، و چینی کرێکار و خەباتی چینایەتی کرێکاران دەبنە مەقولە و ئامڕازێکی تیۆری کە ئەم حزبە بۆ “گەیشتن بەدەسەڵات” پێویستیەتی. دروستکردن و گەشەی ئەم حزبە و گەیشتن بەدەسەڵاتی، هەمووی لە چواردیواری ڕۆشنبونەوەی تیۆری و بەرنامە و پراتیکی حزب خۆیەوە بەئەنجام دەگا . هەربۆیە خەباتی کرێکاران و ڕیکخراوبونیان و پەیوەندی ڕەوتە فکری و سیاسیەکانی ناو ئەم چینە، ئەمانە هیچ کامیان لە بەرنامە و ستراتیژی عەمەلی ئەم حزبەدا جێگایان نیە و لە دوای ٣٠ ساڵ لە تەمەنی ئەم حزبە هێشتا ئەم حزبە نابێتە “حزبی سیاسی” و دەرسێکی گرنگ لە شکستی شۆڕشی ئێران وەرناگیرێ، کە جیابونەوەی ڕیزەکانی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی و کرێکاری لەناوخۆدا لە یەکتر بەمانای شکستی شۆڕش دژی سەرمایەداریە.

لەبەشی داهاتودا لەسەر حزبی کۆمۆنیستی ئێران و حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری فاکت و ڕوداوە مێژوویەکانی ئەم ڕەوتە حزبیە و کێشەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری بۆ سەلماندنی ئەم ڕاستیانەی سەرەوە دەخەینە ڕوو.
——————————————————–

سەرچاوەکان:

*1 مەنسور حیکمەت،(وتاری کردنەوەی کۆنگرەی سێهەمی حزبی کۆمۆنیستی کریکاری ئێران) دیسەمبەری ٢٠٠٠، هەڵبژاردەیەک لە نوسراوەکانی مەنسور حیکمەت، بەرگی دووەم، ل٥٠٩-٥٢٣ بەکوری ؛سالار ڕەشید.
*2 ئیریک هۆبسباوم، ل ٧٨٩بۆ٧٩٢،سەردەمی توندڕەوەکان،کورتەی سەدەی بیست ، ١٩١٤-١٩٩١. بەزمانی عەرەبی.
*3مەنسور حیکمەت، ڕاپۆرتی کۆمیتەی ناوەندی یەکێتی تێکۆشەرانی کۆمۆنیست بە کۆنگرەی یەکەم،(ل ٣٥٢)، هەلبژاردەی بەرهەمەکان، فارسی.
*4مەنسور حیکمەت، هەنگاو لەڕیگەی پێکهێنانی حزب کۆمۆنیستی ئێران ، ل ٣٢٢، هەلبژاردەی بەرهەمەکان، فارسی.
*5مەنسور حیکمەت، حزبی کۆمۆنیستی ئێران لە گرەوی چیدایە؟ل٣٤٩، هەلبژاردەی بەرهەمەکان، فارسی.
*6 ڕاپۆرتی کۆمیتەی ناوەندی یەکێتی تێکۆشەرانی کۆمۆنیست بە کۆنگرەی یەکەم, ل٣٥٤، هەلبژاردەی بەرهەمەکان، فارسی.
*7هەمان سەرچاوە
*8 ئەنگلس، لودفیگ فیورباخ و کۆتایی فەلسەفەی کلاسیکی ئەڵمانی، ل ٧٢، وەرگێڕانی سالار ڕەشید.
*9مارکس ، ل ٢١٤،نامە بۆ براکە لە پێشەکی ڕەخنە لەبەرنامەی گۆتا، بەرگی ٢ لە هەڵبژاردەی مارکس و ئەنگلس لە ٤ بەرگدا، چاپی دارالتقدم، بە عەرەبی.
*10مارکس ،تێزەکانی فیورباخ، تێزی ٢. https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/theses/theses.htm

——————————————————–

بۆ خوێندنەوەی کتێبەکە کلیکی ئێرەبکەن ……




ئامانجی خۆپێشاندەران بۆ بوو بە سیاسی … پارێزەر/ لوقمان مصطفی صالح

ماوەیەکە خۆپێشاندان بەغدادی پایتەخت و زۆربەی شارنشینە شیعەکانی باشووری عێراقی گرتۆتەوە، دۆخی سیاسیی ئێستای عێراق بە ئاقارێكی هەستیاردا تێپەڕ دەبێت. گوشاری شەقام و خواستی خۆپیشاندەران لەسەر ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق،بە جۆرێکە نوێنەرانی خەڵكیان لەو ئەنجومەنەدا ناچار كردووە یاسای هەڵبژاردنی عێراق هەموار بكەنەوە.ئێستا پەرلەمان لە ژێر گوشاری ئەواندا دەجوڵێتەوە.!

لەئێستادا کێشەو ئاڵۆزیەکان بە جۆرێکە دەست تێوەردانی دەرەکی کردووە بە دیفاکتۆ.رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەمریكای هیناوەتە سەرخەت و پێشنیاری خۆیان بۆ گۆڕانكارییەكانی داهاتووی عێراق هەیە، وڵاتانی ناوچەكەش (بەتایبەتی ئێران) كاریگەریی راستەوخۆ و ناڕاستەخۆیان لەسەر گۆڕانكارییەكانی عێراق هەیە.
ئەوانەی ئێستا دەسەڵاتی عێراقییان بەدەستە پاشکۆی ئەو ووڵاتانەن کە بێ مۆڵەتی یاسایی دەستێوەردان دەکەن، هەرچیەکیان بوێ کەس بۆی نیە دەست بێنێتە ڕێیان،بۆیە ناتوانن داخوازیەکانی خۆپێشاندەرانی عێراق جێبەجێبکەن و ببێتە مایەی دامرکاندنەوەی شەقام، بەداخەوە ئەو چینە جڵەوو دەسەڵات بەدەستە ھیچ شتێکیان پێ نییە کە پێشکەش بە عێراقی بکەن،لە میوانێکی رەزاقورس دەچن کە بوونەتە بار بەسەر عێراقیەکانەوە.

هەر بۆیە ئەوەی ئەو خۆپیشاندانانە لە خۆپیشاندانەکانی پێشووتر جیادەکاتەوە ئەوەیە کە خۆپیشاندەران ھیچ سەرکردەیەکیان نییە و گوێ بۆ ھیچ کەسێک راناگرن، تەنھا داواکارییەکانی خۆیان نەبێت. ئەم نەوەیەی کە ھاتووەتە سەرشەقام ئیعتیبار بۆ ھیچ شتێک دانانێت، نە بۆ مەرجەعییەت نە بۆ سەرۆکایەتی دەوڵەت، بەڵکو ئامانجی ئەوەیە کە ئەم چینە گەندەڵە لە دەسەڵات لابدات، ئەمەش خاسیەتی جیاکەرەوەیە لە نێوان خۆپێشاندانەکانی ئێستا و رابردوودا.

بەڵام بە هۆی بێ بەرنامەیی و پەرتەوازەیییانەوە تا دێت داواکاریەکانیان گۆڕانی بەسەردادێت،خەریکە ئامانجە راستەقینەکەی خۆی کە چاکسازیە لەدەست دەدات،ماوەیەک دەنگۆی ئەوە هەبوو یەکێک لە داواکارییەکانیان هەموار کردنەوە و گۆڕینی دەستوور بێت، یان داوای گرینی هەرسێ سەرۆکایەتیکەو هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی پەرلەمانیان دەکرد،جار جارەش هەر لە ناو خۆپێشاندانەکانەوە چەند دەنگیکی نەشاز هەبوون کە هەر لە دەنگ و ڕەنگی بەعسیەکان دەچوو هەرەشەو گورەشەیان لە هەرێمی کوردستان دەکرد.ئەم بەدگومانیە وایکرد کە ڕۆژ بە ڕۆژ کاریگەری خۆپێشاندانەکان لە ناو چین و توێژە جیاوازەکانی عێراقدا کەمتربێتەوە.ئەمەش بە پێی بۆچوون و لێکدانەوەی شارەزایانی سیاسی داخوازییەکی مەدەنی نییە و خزمەت بە داخوازییەکانی خۆپێساندەران ناکات و ئامانجی سیاسی لە پشتە و ئەمەش گومانی لە لای چاودێران و شارەزایانی سیاسی دروستکرد، کە خۆپێشاندانەکان مەدەنی نەبن و کەسایەتی سیاسی و لایەنی سیاسی و دەستی دەرەکی لە پشت بێت.

هەندێ لەو دەنگە نەشازوو کەسە گوماناویانەی ناو خۆپێشاندانەکان وایکرد کە ئامانجەکە بگۆڕدرێت بە ئامانجی سیاسی و نانەوەی ئاژەوەو بەلاڕیدا بردنی داواکاریە رەواکانی خەڵکی بەشمەینەتی عێراق،بەهانەی دابەدەسەڵاتی جێبەجێکار بۆ گرتنەبەری توندوتییژی بەرانبەریان، هەروەک بینیمان کە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا لەو زنجیرە خۆپێشاندانانەدا کە بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی بە دۆخی نالەباری راژەکارییە گشتییەکان ، نەبوونی هەل و دەرفەتی کارکردن و گەندەڵیی ئیداری دەسپێکرا و ئەو ناڕەزایەتییانە ئامانجەکانی گۆردران بۆ ڕوخانی دەسەڵات و سیستەمی سیاسی لەووڵات، هەر بۆیە توندوتیژیی وگرژییان لێکەوتەوە و دەیان کوژراو و برینداری بەدوای خۆیدا هێنا،پاشان عێراقی لە بازنەیەکی داخراوی خوێناویدا تائێستاشی لەگەڵدابێ بێ چارەسەر هێشۆتەوە.




ڕه‌سوول هه‌مزه‌تۆڤ — وه‌رگێڕانی: عه‌بدولڕه‌حمان فه‌رهادی

ڕه‌سوول هه‌مزه‌تۆڤ شاعيرى ناودارى داغستان له‌ ڕۆژی 8/8/1923 له‌ گوندی تسادا ی هه‌رێمی خونزاخ له‌ كۆماری داغستان له‌دایك بووه‌، كوڕی شاعیری ناوداری داغستان هه‌مزه‌ تسادا یه‌. دوای ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی ساڵانی ژیانی له‌ پایه‌ته‌ختی داغستان (مه‌حه‌ج قه‌ڵا) برده‌ سه‌ر، له‌ ڕۆژی 3/10/2003 له‌ مۆسكۆ كۆچی دواییی كرد. له‌ شاكاره‌ ناوداره‌كانی هه‌مزه‌تۆڤ (داغستانی من)ه‌ كه‌ بۆ زۆر له‌ زمانانی دونیا وه‌رگێڕدراوه‌ له‌وانه‌ش زمانی كوردی.


گۆی زه‌وی

لای هه‌ندێكان .. گندۆره‌یه‌كی بچكۆلانه‌یه‌
كووز كووزی ده‌كه‌ن و
به‌ ددانان ونجڕ ونجڕی ده‌كه‌ن
لای هه‌ندێكی دی تۆپی پێیه‌
ده‌یگرن و له‌ باوشێی ده‌كه‌ن
دواتر له‌نێوان خۆیان ده‌یهێنن و ده‌یبه‌ن
لای من
زه‌وی گندۆره‌ نییه‌
تۆپی پێش نییه‌
گۆی زه‌وی ڕووخساری قله‌كه‌مه‌
خوێنی لێ ده‌سڕمه‌وه‌ كه‌ لێی ده‌ڕژێ و
فرمێسكیش له‌كاتی ڕوخانی.


بۆ كچه‌زاكه‌م

بۆچی ده‌گریی بچكۆلانه‌كه‌م، بۆ؟
دایك و باوكت هه‌ن
به‌ڵام من باوكمم ناشت و
له‌م دونیایه‌شدا
دایكێكم نییه‌
من هه‌تیوم، پێویسته‌ بگریم
تۆ بۆچی ده‌گریی؟
هاوڕێت زۆرن و هه‌مووشیان
تۆیان خۆشده‌وێ
به‌ڵام، هاوڕێيانی من خیانه‌تیان لێكردم و
دۆڕاندمن
ساڵ له‌ دوای ساڵيش
دوژمنم له‌ زێده‌دان
بۆیێ پێویسته‌ بگریم
تۆ بۆچی ده‌گریی، بچكۆلانه‌كه‌م بۆ؟
له‌ ژیانتدا جه‌نگێكت نه‌بینیوه‌
كۆنه‌ زامێك ئازاری نه‌داوی
به‌ڵام من
بیست ملیۆن هاوڕێی خۆمم
له‌ ڕۆڵه‌كانی نیشتمانم ناشتووه‌
دوو براكه‌شم له‌ شه‌ڕێ نه‌گه‌ڕانه‌وه‌
بۆیێ پێویسته‌ بگریم
كچه‌زاكه‌م هاته‌ وه‌رام:
باوه…
تۆ ئێستا له‌ بارێكی باشدای
هه‌موو ئه‌مانه‌ت بینیوه‌ و
تا ئێستاش له‌ ژیاندای،
شیعران ده‌نووسی
به‌ڵام من له‌ ئێستاوه‌ چاوه‌نۆڕم
هه‌موو ئه‌مانه‌ ببینم، كه‌ باست كردن
بۆیێ ده‌گریم.


جیهانی سێیەم

كاتێ‌ دەچمە دنیایەكی تر
لەوێ‌ ڕووبەڕووی دایك و باوەم دەبمەوە
وتووێژەكانمان دوا ناخەین

  • ئەرێ‌، ژیانتان لەسەر زەمین چۆنە؟
    بەڵام، ئەز وه‌رام نادەمەوە
    چۆن دەتوانم هەواڵی ڕاستەقینە بدەمە ئەو دوو هاوڕێیەم؟
    خۆزیا تازە لە دایك بوومایە.
    كاتێ‌ دەچمە دنیایەكی تر
    لەوێ‌ چاوم بەو دوو برایەم دەكەوێ‌
    كە لە جەنگدا شەهید بوون:
  • ئەرێ‌، وڵات چۆنە؟ چۆنە نیشتمان؟ ماڵەوە
    چۆنن؟
    بۆ یەكەم جار خۆم دێتە بەرچاو كە حەز دەكەم
    درۆیان بۆ بكەم،
    چۆن دەتوانم بەوانە بڵێم كە لە پێناو نیشتمان
    شەهید بوون
    وڵاتەكەتان بوونی نییە؟
    كاتێ‌ دەچمە دونیایەكی دیكە
    ڕووبەڕووی هاوڕێیە خۆشەویستەكانم
    دەبمەوە.
    ئەرێ‌ دەمناسنەوە؟
    ئەوانیش بە پرسیاران نوقمم دەكەن، هەر دەڵێی
    گوڵبارانم دەكەن
  • كێندەر خۆشە: ئێرە یان سەرزەمین؟
    نا.. جورئەت ناكەم بڕۆنمە چاوانیان.
    كاتێ‌ دەچمە دونیایەكی تر
    حەز دەكەم بچمە دونیای سێیەم
    ئەو دونیایەی كە هەر هەمووی دانیشتنە
    نە خوا، نە مەسیح هیچ پرسیارێكی ئازاراویی
    بۆ نانێرن.

نیشتمانەكەم

نیشتمانەكەم دەستێكی بێ‌ پەنجەیە
وەك ئوتێلێكی بێ‌ میوانە
ڕەنگی سوور بوو، سەوز هەڵگەڕا
ئاڵاكانی سەرلەنوو گۆڕان
كوا لە كوێیە.. دەنگی بەرزی
وڵاتەكەم (قەفقاس) پڕ لە برینە
هاتوهاوار لە گشت لاوە لە بەرزیدایە
بۆ درۆیان بكەم؟ كە من لە پەناگیریدام
خوێنڕێژان ئەركی خۆیان باش دەزانن
ئەوان باڵی قورینگان دەشكێنن و
پەنایان بردۆتە بەر قەلان
خوایە لە ڕقەكانمان خۆشبە
وەك فیلەتەنێكی ڕووخاو و ژەنگاوی
وڵاتە مەزنەكان دەڕوخێن
لق و پۆپ زۆرن، بەڵام بێ‌ ڕەگ و ڕیشە
كەس بەنەمری نامێنێ‌ جگە لە دژانی فیكر
ئەی سەدەی پڕ لە شتی پڕوپووچ
وەك تەپشووی سەر تابلۆی گۆیا
ئەوەی كە منداڵان هەڵدەلووشێ‌
زووكە، دەی ئاوابە
كە ژنێك دەبینم
لە چركە ساتێكدا دەست دەكەمەوە بە گۆرانی


وڵاتی ئه‌ڤین
وڵاتی ئه‌ڤینم داهێنا
دروشمی تایبه‌تیشم بۆی داهێنا
له‌ جیاتی چه‌كوش و داس
دڵم له‌سه‌ر ده‌ستت دانا
له‌سه‌ر په‌ڕۆ سووره‌كه‌شی
گوڵه‌گه‌نمی قژت دانرا
سروودێكیشم بۆ ئه‌و وڵاته‌ داهێنا
نه‌ ڕووسیا له‌و سرووده‌دا
له‌ هه‌موو شتێ‌ به‌رزتره‌
نه‌ داغستان
به‌ڵكو ئه‌وه‌ی له‌ هه‌مووان به‌رزتره‌
ئه‌ڤینه‌.. ئه‌ڤین
ئاڵایه‌كیشم بۆ ئه‌و وڵاته‌ داهێنا
ڕه‌نگی سوور . ڕه‌نگی خه‌بات بوو
ڕه‌نگی سپیش . ڕه‌نگی ئاشتی بوو
به‌ڵام من پارچه‌كم له‌ په‌لكه‌ زێرینه‌ كرده‌وه‌
كردم به‌ ئاڵای وڵاته‌كه‌م و
له‌ سه‌ریم نووسی:
یه‌كێتیی ئاشقانی دونیا.




ئاراستەیەکی تر لە نێوان کەناڵی «ڕووداو» و « مەریوانی هەڵەبجەیی »دا سەبارەت بەئاییندەی ئیسلام؟!!

سەردار عەبدوڵا حەمە

لە یەکێ لە بەرنامەکانی تەلەفزیۆنی ڕووداودا ئاماژە بەوە کرا کە ئاییندە بۆ ئیسلام دەبێت مەریوان هەڵەبجەیی وەک مولحیدک وەڵامی ئەمپروپاگەندەی دایەوە. دیارە کەناڵی ڕووداو هەر لە خۆوە ئەم پێشبینیەی نەکرد بەڵگەیەکی خستە ڕوو ئەویش توێژینەوەی سەنتەرێکیئەمەریکی بوو کە پێ ی وایە ژمارەی موسڵمانان لە جیهاندا ولە ووڵاتانی ڕۆژئاوادا لە مەسیحیەکان زیاتر دەبێت . دیارە زیاتر مەبەستیسەنتەرەکە زیاد بوونەکەلە ڕووی بیلۆگرافیایە واتە ژمارەی دانیشتوان نەک باوەڕ هێنان بە ئیسلام بە پێ ی ئەسڵی سەرچاوەکە . بە هەر حاڵدەبێ ئەوە بزانین ئەم جۆرە لێکۆڵینەوانە و پرپڕوپاگەندانە لە لایەن چینی دەسەڵاتدارەوە یە هیچ بنەمایەکی ماددی و زانستی نیە. لە هەمانکاتدا مەریوان هەڵەبجەیی نەیتوانی لە سەر ئەم بنەما ماددی و زانستیە وە هەروەها نەیتوانی وەک بەشێک لە پروپاگەندەی چینی سەرمایەدارو پێداویستیەکانی ئەم چینەوە ڕەخنەکانی ئاراستەی بەرنامەکەی کە ناڵی « ڕووداو» بکات. ئەو تەنها وەک ڕەخنەگرێک لە ئیسلام خۆینیشانداو وە هەوڵی دەدا پێشکەش کاری بەرنامەکەی ڕووداو بە نەزان و نەخوێندەوار نیشان بداو ڕیسوای بکا بێ ئەوەی کەناڵی ڕووداو وەکمیدیایەکی بورژوازی و دەهۆڵ لێدەری سیستەمی سەرمایەداری بخاتە ڕوو.
مەریوان هەڵەبجەیی نەیتوانی هۆکارە ماددییەکان بۆ سەرهەڵدانی ئیسلام و ئاییندەی بخاتە ڕوو.
ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی خەلافەتەکانی ئیسلام بدەینەوە کە لە سەردەمێکدا توانیویانە بوونیان هەبێ کە زەمینەی ماددی و زیهنی لە پشتیانبووە کۆمەڵگا لە ژێر ڕکێفی ئابوریەکی فیوداڵیدا بووە . زانست و تەکنەلۆجیا ئەو زەمینە ماددیەی گۆڕی زۆر نهێنی سروشت بە دەرکەوتن، هۆشیاری خەڵک زیادی کرد ئیتر زەمینەی ماددی ی و زیهنی نەما بۆ خەلافەتەکان و هیچیان نەمان لە سەردەمێکا کە نیوەی جیهانیان لە بندەستدا بوو.
لەگەڵ ئەوەشدا هەرچەند زەمینەی ماددی و زیهنی خەلک وەک سەردەمەکانی پێشوو لە بار نیە بەڵام سەرمایەداری بۆ دەرباز بوون لەقەیرانەکانی دیسانەوە پێویستییان بە ئایین هەیە بۆ بەردەوامی خۆیان لە سەر دەسەڵات بەتایبەتی ئیسلام لە هەموو دینەکان کارا ترە لەمپێناوەدا چونکە جێگای ژیانی خەڵکی سەر بەم دینە ئەو چواچێوە جوگرافیە یە کە بازاڕێکی باشە بۆی ، بەهۆیەوە دەتوانێ کاری هەرزانیدەست بکەوێ و دەتوانێ دەست بە سەر سامانی پڕ بەرەکەتیدا بگرێ وبیکاتە بازارڕ بۆ ساغ کردنەوەی کاڵاکانی و ساغ کردنەوەی چەک وتەقەمەنیەکانی خۆی . ئایینی ئیسلام بە تایبەت بەشە سەلەفیەکەی نەک هیچ گرفتێکی بۆ دروست ناکا بەڵکو باشترین یارمەتی دەری دەبێتچونکە خەڵک بێ هۆش و کوێر و نامۆ دەکا و ناهێڵێ خەڵک ناڕازی بن لە بەرانبەر سەماریەداریدا بۆیە ئەمەریکا و سەرمایەداری چەندینگروپ و تاقمی چەکداری لێ دروست کردن . پاش ئەوەی سەرمایەداری ئەم تاکتیکەی بۆ باش نەبوو ئێستا دەیەوێ تاکتیکێکی تر بۆ هەمانئامانج بە کار بێنێ ئەویش پڕو پاگەندەو بە یاسایی کردنی فرە کەڵتوریە . بەڵام تا زانست و تەکنەلۆجیا زیاتر پێش بکەوێ زەمینە ماددی وزیهنیەکانیش دەگوڕێن لەم تاکتیکەش شکست دەخواو قەیرانەکانی قوڵتر دەبنەوە تا سەردەمێک دێتە پێشەوە سەری خۆشی دەخوات وەکمارکس ووتی سەرمایەداری گۆڕهەڵکەنی خۆشیەتی.
بۆ چوونی من لە سەر ئەم کەناڵە ئەوەیە لەو ماوەیەدا پروپاگەندەکانی بۆ خۆرافاتی ئیسلامی زۆر زیادی کردوە بە مەبەستی دەربازکردنیدەسەڵاتی بۆرژوازی کوردی لە قەیرانەکانی ، ڕووداو دەبێتە هاوسەنگەری مەلا مەزهەر بۆ فرە ژنی و زۆر
نموونەی تر .بۆ دۆزینەوەی ڕاستیپرپاگەندەگانی میدیای ڕووداو کە ئایا ئاییندە بۆ ئیسلام دەبێت بۆئەوەی بزانین ڕووداو و ئەو سەنتەرە ئەمەریکیە ئەمە پروپاگەندەیە دەیکەنیا نا ئاوڕێک لە حوکم و پرە نسیبەکانی ئیسلام بدەینەوە تابزانین چەند سەختە مرۆڤەکانی ئەم سەردەمەش بتوانن باوەڕی پێ بێنن و بەکردەوە جێبەجێی بکەن نەک لە ئاییندەشدا کە زانست و تەکنۆلۆجیا زیاتر و بە خێرا تر دەچێتە پێش .
با بزانینن هیچ کەس هەیە کە بتوانێ هەموو حوکمەکانی ئیسلام جێ بە جێ بکات لەم سەردەمەدا
بۆ نمونە تۆ ناتوانی بە خۆت بڵێێ ئیسلامم :
١-ئەگەر هاتنە داوای کچە ٩ ساڵەکەت بۆ پیاوێکی ٥٥ ساڵی ڕازی نەبیت .
٢ ئەگەرکوڕی یاکچ پەیوەندی خۆشەویستی ئەنجام بدەی.بە تایبەتی پەیوەندی هاوسەرگیری لەگەڵ ناموسڵماندا ئەنجام بدەی
٣ ئەگەر کچەکەت لەگەڵ کوڕێک پەیوەندی خۆشەویستی گرت و لێ ی قبوڵ بکەی یا نەیکوژی یا ئەگەر ڕازی نەبیت بیگرن و لە بەرچاوتەوە بەبەرد بیکوژن.
٤-ئەگەر دایک و خوشک و ژنەکەت سفور بن بۆن لە خۆیان بدەن و برۆیان بکەن مەکیاج بکەن.
٥ ئەگەرپێت بڵێن تۆی ژن کەم عەقلیت ولە ڕیزی کەرو سەگدای یا تۆ فیتنەی بۆ پیاو یا پێت بڵێن تۆ ئیشت خزمەت کردنی مێردومنداڵە و تۆ بۆئارەزوەکانی پیاو دروست کراوی و نابێ بە بێ پیاو بچیتە دەرەوەو بچیتە ناو تاکسی وپاس ئەگەر تۆ دژی ئەمانە بیت.
٦- ئەگەر پیاو بیت یا ژن باوەڕت بە فرە ژنی نە بێت.
٧- ئەگەر پیاوەکەت بڵێ ٣ ژنی تر دەهێنم یا هەر پرست پێ نەکا ژنی تر بێنێ ئەگەر ڕازی نە بیت .
٨ ئەگەر مێردەکەت چوو بۆ سەفەر لە گەڵ ژنی تر زەواجی موتعە بکات لەگەڵ چەند ژنی تر جووت بووبێت تۆش بەمە بزانیت ئەگەر ناڕازیبیت..
٩- ئەگەر پیاوەکەت هاوسەرگیری سیغەی کرد و یا ژنی کەنیزەکی هێنایەوە بۆ ماڵەوە تۆی ژن ئەگەر ناڕازی بیت .
١٠-ئەگەر دڵی پیاوەکەت شکاند و تۆ مەیلت نەبوو جووت بیت لە گەڵیدا هەرچەندە تۆ ماندوو بیت یا هەر هۆیەک وا لە تۆ بکات مەیلت بۆینەبێت.
١١- ئەگەر لە کاتی دابەش کردنی میراتدا تۆی ژن ڕازی نەبیت نیوەی براکەت بدەنێ یا لە دادگا بە شاهیدت وەرنەگرن ئەگەر ناڕازی بیتلەوە.
١٢- ئەگەر پیاوەکەت لێ ی دای و هەمیشە لێدان بە کار بهێنێ لە بەرانبەر تۆی ژن دا بەوە ڕازی نەبووی.
١٣- ئەگەر هەژار بیت نەتوانی بچی بۆ حەج و عەمرە و نەتوانی خێرو سەدەقە بکەی و زەکات و سەرفیترە بدەی.
١٤-ئەگەر کار ی بە کرێ یا هەر کارێ بکەیت بە تایبەت لەم سەردەمەدا کارەکان سەخت و تاقەت پڕوکێنن لەوانەیە نەتوانی ٥ فەرزە کە لەکاتی خۆیدا نوێژ بکەی و ٣٠ ڕۆژیش بە ڕۆژوو بیت .
١٥-ئەگەر تۆ لەگەڵ خەڵکی تر کار بکەیت و موسڵمان نەبن یانزیک و دراوسێ بیت لەگەڵ مشرکین و نەصارا و جولەکە و مولحید و هیندۆسو بودی و کۆمۆنیست و دینەکانی تر.
١٦-ئەگەر گوێ لە گۆرانی و مۆسیقا بگریت و بچیتە سینەماوشانۆ و پیشانگای وێنەو موزەخانە وئاهەنگ و هەڵپەرکێ و سەما بکەی ئەگەریادی لە دایک بوون بۆ مناڵەکانت بکەیتەوە.
١٦- ئەگەر وێنە و ڤیدیۆ بگری و وێنە و تابلۆو پەیکەر لە ماڵەکەتدا بێت.
١٨-ئەگەر پێویستیت بەبڕە پارەیەک بێت و قەرزی بکەی لە بانک سوو بدەی بە بانک..
١٩-ئەگەر تۆ باوەڕت بە سزای ئیعدام و کوشتن و سەر بڕین و دەست و قاچ بڕین نەبێت.
٢٠-ئەگەر تۆ باوەڕت بە جیهاد نەبێت لەکاتی پێویستدا نەڕۆی خۆت بە کوشت بدەی خەڵکی سیڤیلی کافرەکان بکوژی.
٢١-ئەگەر باوەڕت بە دوعا نەبێت و هەر نەخۆش بکەوی و بچیتە دوکتۆرو نەخۆشخانە ودەرمان و دەرزی بە کار بهێنیت ئەگەر نەڵێ ی مردنهەر بە دەستی خوایە و ڕۆژی مردنت بۆ نوسراوە.
٢٢-ئەگەر کۆمەک و یارمەتی و سۆشیال و پارەی کەمئەندامی وەر گریت هەرچەندە ئەو پارەیە لە دەوڵەتەوە بۆت دێ بەڵام بەشێکی زۆریباجی کۆکراوەی دیسکۆکان وباڕەکان و شوێنەکانی قومار کردن و…هتد . بە تایبەت بۆ ئەوانەی لە ئەوروپا دەژین.
٢٣- ئەگەر نەخۆش بیت لەوانەیە پێویستیت بە فەحس بێت ئەگەر قبوڵ بکەی دوکتۆرەکەت هاوڕەگەزی خۆت نە بێت یا لە دینێکی تر وە یابێدین بێت..
٢٤-ئەگەر مەشروب بخۆیتەوە یا جگەرە بکێشی ئەگەر گۆشتی بەرازو گۆشتی حەرام بخۆی.
٢٥- ئەگەر فەرزەکانی ئیسلام جێ بەچێ نەکەیت..
٢٦- ئەگەر منداڵەکانت نەخستە سەر ئایینی ئیسلام و مێشکی ناسکی ئەوانت پڕ نەکرد لەترسی عەزابی قەبرو مارودووپشک و ئاگری دۆزەخ.
٢٧- ئەگەر تۆ باوەڕت بەو زانستانە بێت کە ئیسلام رەد دەکەنەوە وەک ئەوەی زەوی خڕە و بەدەوری خۆردا دەسوڕێتەوە.. .
٢٨- زۆر پرەنسیب و ئەحکامی تر……..
تۆ وەک موسڵمانێک لەوانەیە چەند خاڵێک لەوخاڵانە بە عەقل و بە کردەوە بتوانی پەسەند بکەی بەڵام نەک هەموویان جا ئەگەر هەمووتپەسەند نەبن ئیتر تۆ ئیسلام نیت ، لە سەر ئەم بنەمایانە پێم وایە لە ٠/٠٩٩ ی موسڵمانان ئیسلام نین . بۆیە ناکرێ بووترێت لە جیهاندا یەکملیارو نیو ئیسلام هەیە .ئەم حوکمە من نایدەم ئەوە ناوەڕۆک و حوکمی شەریعەی ئیسلام دەیدات.
خەڵک لەم سەردەمەی ئەمڕۆدا هەرگیز بۆی ناکرێ هەموو ئەو حوکمانە بەعەقل و بە کردەوە قبوڵ بکا ،لەوانەیە چەندین حوکمی تریش هەبننەتوانن باوەڕی پێ بێنن و بە کردەوە ئەنجامی بدەن . هەر لەم سەردەمەدا ڕێژەی پەشیمان بوونەوە لە ئیسلام زۆر زیادی کردوە بە تایبەتئەوانەی ڕوویان لە ئەوروپا کردوە یا دەبنە مولحید یا مەسیحی یا زەردەشتی . ئەگەر ئازادی لەو ووڵاتانەش کە ئیسلام تێدا زۆرینەیە هەبێتدڵنیام ڕێژەیەکی زۆر لە خەڵکەکەی واز دەهێنن بەڵگەش بۆ ئەمە کوڕو نەوەی پیاوانی ئایینیە کە لەدەروەی وولات دەژین ، هۆکارەکەشپرەنسیب و ئەحکامەکانی ئیسلامە کەلە گەڵ ئاستی هۆشیاری و پێشکەوتنە زانستی و کۆمەڵایەتیەکاندا نایەتەوە تا ئەم پێشکەوتنە بەردەوامبێت ئاییندە نە بۆ ئیسلامەو نە بۆ هیچ ئایینێکی تر .
سەرەڕای ئەمانە ئیسلام لە چەندین مەزهەب و تایفە پێک هاتوە هەموو شیان ئەوانی تر بە ئیسلام نازانن لە بۆچوونی ئەواندا تۆ ئیسلام نیت: ئەگەرشیعەبیت ،ئەگەرسونە بیت ،ئەگەر سەلەفی بیت ،ئەگەر سەلەفی جیهادی بیت ،ئەگەر سۆفی و دەرویش و شێخ بیت، ئەگەر عەلەوی یااسماعیلی بیت،ئەگەر ئیسلامی سیاسی بیت و باوەڕت بە حیزب وپەرلەمان هەبێت.
جگە لەمانە لە ناو خۆی ئەمانەشدا چەندین مەزهەب و تایفە هەن یەکتری رەد دەکەنەوە هیچکامیان ئەوی تر بە ئیسلام نازانێ . ئەگەرجارێکی تر لە سەر ئەم پێوەرانە موسڵمانەکان بخەیتە ژێر فەحسەوە کەسی نامێنێت .
لە ڕووی واقعەوە ئیتر تۆ چۆن دەتوانی بڵێ ی ئیسلام یەک ملیارونیوە یا داهاتووش بۆ ئیسلام دەبێت بە هەموو پێوانەیەک ئەمە ڕاست نیە .
ئەوەی کەناڵی ڕووداو باسی دەکا کە ئاییندە بۆ ئیسلامە یا میدیایەکی تر دەیلێت بۆ هەر ئاینێکی ترە ، لە ئاستی پروپاگەندەی سیستەمیسەرمایەداری بۆ گەرم کردنی بازاڕی خۆی هیچی تر نیە بە بڕوای من . وەک مەنسوری حیکمەت دەڵێت ئاییندەی ئایینەکان وای لێ دێ خەڵکوەک جۆک ونوکتە باسیان دەکا یا وەکو ئەفسانەی دێو و خێوەکانی لێ دێت . هەر ئێستاش ئەم ڕاستیە دەبینرێ لە ناو کۆمەڵانێکی زۆریخەڵکی جیهاندا .
ئەوەی ڕاستیە زەمینە ماددیەکانی کۆمەڵگای چینایەتی ئەمڕۆ بۆ بەدی هێنانی کۆمەڵگایەکی ئازاد و یەکسان ئامادەیە ئەگەر پراکتیک ولایەنی هۆشیاری مرۆڤ ئامادە بکرێ بۆی . زەمینەی ماددی بۆ شۆڕشیکی سۆشیالیستی و کۆمۆنیستی ئامادەیە .

سەردار عەبدوڵا حەمە
١٢/٢/٢٠٢٠




یادی ٩ ساڵەی ١٧ی شوبات … نوری بەشیر


هەلومەرجی کوردستان و ناوچەکە و دەرسەکانی!

١٧ شوباتی ٢٠٢٠ نۆ ساڵ بەسەر ئەو خرۆشانە جەماوەریە گەورەیەی خەڵکی کوردستاندا تێدەپەڕێت کە وەرچەرخانێکی مێژوویی گەورەو گرنگ بوو لە ئاڵوگۆڕی پەیوەندی نێوان دەسەڵاتی حزبەکانی کوردایەتی و جەماوەری کرێکارو کەمدەرامەتی کوردستاندا.
ئەم ناڕەزایەتی و راپەڕینە جەماوەریە هەمان هەلومەرجی شۆڕشگێرانەی هەبوو کە راپەڕینەکانی وڵاتانی باکوری ئەفریقا لەوانە میسرو تونس هەیبوو. ناوەرۆکی هەموو ئەم ناڕەزایەتیانە لە میسرو تونس و تا دەگاتە کوردستان، فرانبوونەوەی کەلێنی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی نێوان دەسەڵات و جەماوەر بوو کە لەلایەک دەسەڵاتەکان کەمایەتیەکی کەم لە سەرانی حزبە بۆرژوا قەومی و ئیسلامیە میلیشیا و سەرمایەداران و دەسەڵاتی بنەماڵەکانیان کەهەموو سەروەت و سامانی کۆمەڵگایان لەدەستدا بوو، لەولاوە زۆربەی کۆمەڵگا لە کرێکاران و کەمدەرامەتانی کۆمەڵگا لە مامۆستایان و کارمەندان و کاسبکاران و لاوان خراپترین بارودۆخی ژیان و نەبونی و نەداری و سەرکوتیان بەسەر دەبرد.
لەباری سیاسیەوە هەموو دەسەڵات و جومگە سیاسیەکانی کۆمەڵگا هەمووی لەدەست ئەو کەمایەتیەدا بوو وە جێگایەکیشی نەهێشتبووەوە بۆ خەڵک کە بتوانێت بەرگری لە خواست و داواکاریەکانی خۆی بکات، ئەگەر ناڕەزایەتیەکیشیان بکردایە ئەوە بە ئاژاوەگێڕ و دەستێکی لەپشتەوەیە سەرکوت دەکرا.

لەباری کۆمەڵایەتیەوە کەلێنی نێوان دەوڵەمەندان و هەژاران لە ژیانی ڕۆژانەو لە خانووبەرەو لە تازەترین مۆدیلەکانی تەکنەلۆجۆیا و سەفەرو سیاحەت و پێداویستیەکانی کۆمەڵگا هێندە بەرچاوبوو کە زۆربەری خەڵکی کۆمەڵگاو خێزانەکانیان توشی جۆرەها کێشەی دەرونی و ئابوری و کۆمەڵایەتی دەکردەوە. ئەمە وای کردبوو کەکەلێنی نێوان ئەو دوو چینە، چینی بۆرژوازی و سەرمایەداران و بەرپرسان لەلایەک و چینی کرێکارو کەمدەرامەتی کۆمەڵگا لەلایەکی ترەوە ئەرزو ئاسمان بێت، ئەوەبوو لە میسرو تونس دەسەڵاتی چەند ساڵەیان کۆتایی پێهێنا ئەگەرچی نەگەشتنە خواستەکانیان، وە لە کوردستانیش پاشەکشەی پێکرا، بەڵام خواستەکانی خەڵک هەر لەجێی خۆیدایە.
ئێستا کە ٩ ساڵ بەسەر ناڕەزایەتیەکانی ١٧ شوباتی ٢٠١١ دا تێدەپەڕێت، هەلومەرجی کوردستان خراپتر بووە باشتر نەبوو، دەسەڵاتی بۆرژوازی کوردی زیاتر شەفاف و رۆشنتر و یەکگرتوو تر لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنی ئەو دەورەیەدا حکومەتیان تەشکیل داوەو لەبەرامبەر بە خواستەکانی خەڵک و کوشتارەکانی ١٧ی شوبات و کارەساتی ١٦ی ئۆکتۆبەر و برسیکردن و بێئاو و کارەبایی و بێکاری و چارەکە موچەو بێموچەیی هیچ وەڵامیكیان نیە.
تا ئەو جێگەیەی بە هەلومەرجی ناوچەکە دەگەڕێتەوە لە ٩ هەمین ساڵیادی ١٧ شوباتدا لە درێژەی هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەی کوردستان و وڵاتانی میسر و تونسدا، ئێستا وڵاتەکانی لوبنان، عێراق و ئێران هەمان هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەی لەبەرامبەر دەسەڵاتداری حزبە قەومی و ئیسلامیە میلیشیاکاندا هەیەو خەڵک ڕاپەڕینێکی جەسورانەی دەستپێکردووە کە ئەم دەورەیەو ئەم ڕاپەڕینانە تایبەتمەندی خۆیان هەیە لە پێشڕەوی و کەموکوڕیدا، هەروەها خاڵی هاوبەشیشان هەیە لەگەڵ ناڕەزایەتیەکانی کوردستان و میسر و تونسدا.

دوای نۆ ساڵ لە راپەڕینەکانی کوردستان و میسر و تونسدا، راپەڕینەکانی ئەم بزوتنەوە شۆڕشگێڕایەنەی ئێستای ناوچەکە و سودانیش چەندین مانگ تێدەپەڕێنێت، کە بەجیا لە وەستانەوە بەرامبەر سیاسەت و دەسەڵاتی حزبە بۆرژوا قەومی و ئیسلامیە میلیشیاکان لە لوبنان و عێراق و ئێرانداو فشارهێنان لە لوبنان و عێراق بۆ لەسەر کارلابرنی حەریری و عادل عبدولمەهدی، لە سودان لابردنی عومەر حەسەن بەشیرو خەبەری دادگایی کردنی بەفراوانی میدیاکانی دنیای گرتۆتەوە هەر ئەم رۆژانەدا، بەڵام هێشتا نەگەشتووە بەو داواکاریانەی کەبۆی هاتنەمەیدان.

هاوکات ئەو راپەڕینانەی ناوچەکە خاڵی هاوبەشیان هەیە بەدژی دەستێوەردانی ئێران و ئەمریکا لەناوچەکەدا و لە وڵاتەکانیاندا بەتایبەت دەستێوەردانی ئێران لەعێراق، سوریا، لوبنان، یەمەن و کوردستاندا، وەک هێزێکی ئیسلامی کۆنەپەرست و دژی ئینسانی لەناوچەکەدا مۆری کۆنەپەرستی و کوشتوبڕی خۆی لەناوچەکە داوە و هێزە کۆنەپەرستە قەومی و ئیسلامیەکانی لەدەوری خۆی سازداوە.
بۆیە بزتنەوەی شۆڕشگێڕانەی ئەمڕۆ بە دژی ئەو هێزە کۆنەپەرستانە راستەوخۆ دژایەتیە بەرامبەر بە جمهوری ئیسلامی ئێران و ئەمەریکا کە هەریەکەیان لەگۆشەیەکەوە بوونەتە چەتری پارێزگاری لەو هێزە میلیشیا دژی کرێکاریی و جەماوەریانەی ئەو وڵاتانە.
خۆپیشاندانی ئەمڕۆ ١٣ی شوباتی عێراق و هاتنەمەیدانی ڕیزی فراوانی ژنان و داواکاری مافەکانی ژنان و دەستورێکی عەلمانی، هەم ئەم راپەڕینانەو هەم ئەم هاتنەمەیدانەی ژنان نیشانەی دەوریەکی تازەیە لەژیانی سیاسی وکۆمەڵایەتی سەرجەم ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

خاڵە لاوازەکانی ئەم هەلومەرجە شۆڕشگێڕانەیە و ناڕەزایەتیەکان کە لە وڵاتانی ناوچەکەدا هەیە بە ئێستای کوردستانیشەوە، ئەوەیە کە ئەم ناڕەزایەتیانە لە عێراق، لوبنان و ئێران، تا دەگاتە میسرو تونس و سودانیش، وشیاری چینایەتی و هەم رێکخراوبوونی چینایەتی بەخۆیەوە نەگرتووە، واتە ئەوەبوو کە خەڵکی کرێکار و کەمدەرامەتی کۆمەڵگا راستە بەهۆی کەلێنێکی گەورەی نێوان بۆرژوازی دەسەڵاتدار و جەماوەری کرێکارو مەحرومانی کۆمەڵگاوە ناڕەزایەتیان نواندو لە دوو وڵاتی تونس و میسر دەسەڵاتیان روخاند، بەڵام نەیانتوانی دەسەڵاتی جەماوەری خۆیان بگرنە دەسەت، بەمەش نەیانتوانی ئەو خواست و دواکاریانەی کە بۆی هاتنەمەیدان بەدەستی بهێنن.

بەهەمانشێوە لە کوردستان بەهۆی ناوشیاری چیانەیەتی و نا ڕێکخراوبوونەوە، کە بەرئەنجامی لەمەیداندا نەبوونی چینی کرێکار وەک هێزی چینایەتی کەمۆری خۆی بدات لەو بزوتنەوەیە و زاڵ نەبوونی سیاسەتی کۆمۆنیستی و مارکسی بەسەر بزوتنەوەکەدا و قەتیسمانەوەی ئەو ناڕەزایەتیانەی لە ناوچەیەکی دیاریکراو مەیدانی دیاریکراودا کە مەیدانی ئازادی سلێمانی بوو، لە جیاتی رێکخراوبوونی خەڵک لە شوراکانی خۆیاندا لەگەڕەک و کارگەو کارخانەو زانکۆ و قوتابخانەکانداو کۆکردنەوەیان لەرێگای شەبەکەکانی پەیوەندی ئەم شوێنانەو سەرتاسەری بوونەوەی ناڕەزایەتیەکان و کۆکردنەوەو رێکخستنی زۆربەری کۆمەڵگا لەدەورری خواست و داواکاریەکان، فرسەتی دا بە دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنی سازشکار کە کۆنترۆڵی ئەو ناڕەزایەتیانە لەو شوێنە دیاریکراوانەدا بکات و ناڕەزایەتیەکان پاشەکشە پێبکات. خاڵی لاوازی بزتنەوەی ناڕەزایەتی ئەمڕۆی عێراق هەمان سیناریۆی ١٧ی شوباتی کوردستانە، ساتوسەوداکانی رەوتی سەدری ئێستای عێراق دووبارەبوونەوەی هەمان سیناریۆی ١٧ی شوباتی بزوتنەوەی گۆڕانە لەکوردستان.

راستە ناڕەزایەتیەکانی ١٧ی شوبات پاشەکشەی پێکرا، بەڵام لەماوەی ئەم نۆ ساڵەدا بەردەوام خەڵک بەشێوەی جۆراوجۆر ئەگەرچی پەڕشوبڵاو بووە بەڵام لە نارەزایەتیەکان بەردەوام بووە، ناڕەزایەتیەکانی ئەم ماوەیەی ناوچەکانی سەید سادق، عەربەت، چەمچەماڵ و پێنجوین. راستە لە ١٧ی شوباتدا خەڵک خۆشخەیاڵی بە ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازی گۆڕان هەبوو بەڵام ئێستا هەمان ئۆپۆزیسیۆن لەسەر حسابی پاشەکشە پێکرتدنی خۆپیشاندان و ناڕەزیەتیەکان و کوژران و سەرکوتەکانی ئەوکات شەریکی دەسەڵاتە. بەڵام بەدوای ٩ ساڵ لە ١٧ شوبات و سی ساڵ لەدەسەڵات و کارنامەی حزبەکانی کوردایەتی بەهەموو باڵەکانیەوەو بەکابینەی هاوبەشی سێ لایەنی پارتی، یەکێتی و گۆران، بەسەرکوت و چەواشەکاریەکانی هەموو بۆژوازی بە قەومی ئیسلامیەوە، خەڵک ڕۆژوانە زیاتر نەفرەتیان لێدەکات. راپەڕین و ناڕەزایەتیەک کەئێستا ناوچەکەی داگرتووە هەمان هەلومەرج لەکوردستاندا هەیە و ئەگەربمانەوێت ئەو هەلومەرجە بگۆڕێت دەبێت بە ئامادەیی زیاتر لەو ناڕەزایەتیانەی ناوچەکە بێینە مەیدان تا بتوانین ئایندەیەکی باشتر بۆ خۆمان و نەوەی داهاتوو دابین بکەین.




گەڕانەوە بۆ ماتریاڵ … دانا عەسکەر

بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین ..
هەموومان دەگەڕێینەوە سەر میزاجی با ..
بە پیاسەیەکی ئاودا رۆدەچین ..
یادەوەرییەکانمان لەسەر مێزی نانخواردن بەجێدێڵین ..
روانینمان بەعەلاگەی جلەکانەوە هەڵدەواسین ..
بەیانییەک کەسمان لێرەنین..
هەموومان دەگەڕێینەوە سەر یاسای میتافیزیک ..
ئالوودەبوونمان هەڵدەدەینە نێو تەپڵەکی جگەرەوە
پێکەنینمان وەک توێکڵی گوڵەبەرڕۆژە هەڵدەدەینە سەر شەقام ..
ئیتر تا تاقەتمان هەبێت گیرفانەکانمان پڕ دەکەین لە ناوکەخورمای بێکەسی و
خەیاڵمان وەک دەبەیەکی بەتاڵ، بەدەم باوە هەناسەبڕکێی تێدەکەوێت ..
بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین ..
هەموومان دەگەڕێینەوە سەر دڵۆپی خوێن ..
بە شەڕی بیابانێکدا هەڵدەگەڕێین ..
بەشێک لە کەرامەتمان ئێستاش لە نوگەرەسەلمان هەڵدەقرچێت..
چۆلەکەی تینوێتیمان لەسەر لێوی کانیەک دەمرێت..
بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین ..
ئاو لەبری ئێمە قژ دادەهێنێ ..
با لەبری ئێمە پیاسە دەکات ..
هەور لەبری ئێمە وێنە دەگرێت ..
خۆر لەبری ئێمە ژوان دەگرێت ..
بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین ..
پارچەی شکاوی روحمان و ..
دوکەڵی رەشی هەناسەمان نەبێت ..
بەیانییەک دێت کەسمان لێرە نین .

دانا عەسکەر.




سەردەمێک کە زوو دێت و ئاسان تەواو دەبێت … شەنگار سابیر

ھەمووی بەھۆی تەنیایی قوڵی بەشەرەوەیە
کە قیامەت زوو دێت و ژیان زوو تەواو دەبێت،
بەھۆی ساردیی زەمەنەوەیە
کە زستان زوو دێت و خودا زوو تەواودەبیت.
ھەرشتێک کە وێران دەبێت
سەرەتاکەی وا لە بێباکی قوڵی ژیاندایە،
کە بێ ھیچ حیکمەتێک دێت و گەمژانە زوو تەواو دەبێت.
ئەم ھەموو تاریکییەی کە دێت و
رۆحمان بە قەترانی خۆی رەش دەکات،
بەھۆی دڵتەنگی ئەبەدی ئێمەوەیە
کە بەیانیان زوو دێت و شەوان ئاسان تەواو دەبێت.
ھەرکات دەستدەبەین بۆ گوڵێکی غەمگین
ھەرکات بۆنی تریاکێکی شێدار دەکەین
بەھۆی تەزیوی حیکایەتەکانمانەوەیە،
کە گوڵ زوو سیس دەبێت و جوانی ئاسان خۆی وندەکات،
ئیشراق خێرا تەواو دەبێت.
دەچینە ھەر بەھارێکەوە
بۆن بە تەری ھەر شەوبۆیەکەوە دەکەین،
بەھۆی وەحشەتی دێرینی مێژوومانەوەیە
کە بەھار زوو دەروات و گیا حەکیمانە زەرد دەبێت.
لەھەر چەمێک…بەئاوی ھەر کانییەک روخسارمان
دەشۆین،
بەھۆی ئەم تەپوتۆزە دێرینەی خوداوەیە
کە جەھەنەم زوو دێت و بەھەشت لە گوماندا ئاسان تەواو دەبێت.




تــوانەوە … شەماڵ ڕەشید

دەتوێنەوە شـــاخە سەهۆڵینەکان
لە تـــاوی هەتاو نــا
بەدەنگــی بــۆمبــاکان
بە گــەرمی تەقینەوەی ناپاڵمەکان
بە گــڕی کارخانەکان
بە ئاهــی گەرمی هەژارەکان
دەتوێنەوە شــاخە سەهۆڵەکان

ورچێکی ســپی
بــاوەشێنی بێچوەکانی دەکات لەناو شاخەسەهۆڵەکاندا
بەتریقێک جلەکانی بەری داکەندوە
هێلکەی نەوڕەسەکان پیس بوون لە گەرمادا
فلامینگۆکان بەقرچەی دڵی سەهۆڵەکان سەماناکەن

زەوی گــەرمایەتی
سکی دەچێت توشی ڕشانەوە بووە
دەپژمێت کۆکە ڕەشەیەتی
زەوی سکی بەتاڵ بووە تەوە لە وزە
کچێکی نەخۆشه
لاواز لاواز سێبەرەکەیشی نایناسێتەوە
لەلایەک پرچی دەسوتێت
لەلایەک ئەستێرەکانی دەکەونەخوار
دڵی لەسەدلاوە کون بووە
مەمکێکی توشی شێرپەنجەبووە
مەمکێکی دەیان زوحاک لمۆزیان تێ چەقاندوە

کچێکی باریکەلەی نەخۆشە زەوی
دەیان پەرستاری درۆزن
جوانکاری بۆدەکەن چاوی ڕەنگ دەکەن
مانگ دەخەنە سەر ڕوخساری
پرچی دەستکردی بۆ دادەنێن
ئەو هەر زەرد و زەرد و زەرد هەڵدەگەڕێ
نوزە نوز لەژێر لێوەوە گۆرانی بۆ گۆڕە
زەبەلاحەکەی دەڵێ

زەوی ئاوسە
بەکارەسات لەمانگی حەوتەمیدایە
دەڕوات و دەکەوێت و هەڵدەستێتەوە
خوێنی لەبەر دەڕواو بێزوو بە مەرگەوە دەکات
هێز دەداتە بەر خۆی و بەراویتە نابێت
ماویەتی و لەدوا ساتەکانی
دوو گیانیدایە

شاخەکان دەتوێنەوە بەفری ڕەش دەبارێت
دۆلفینەکان میهرەبانیان دەگۆڕنەوە بە ڕق
نەهەنگەکان نافیشکێنن
قرشەکان کەڵبەکانیان دەسوون
شێرەکانی دەریا
شوێنێکیان نەماوە بۆ خلیسکانێ
سەگەکانی دەریا دەگرین بۆ توانەوەی سەهۆڵەکان

ئێمە بێ باکانە سەیری توانەوەی ڕۆحمان دەکەین
سەیری توانەوەی دایکمان دەکەین
سەیری ناکەین
چاومان دەگرین
سەیری ناکەین
گوێمان دەگرین هەتا هاڕەی وردبوونی خۆمان نەبیستین
ئێمە شاخەسەهۆڵەکانمان تواندەوە
هێندە چاوچنۆک بووین
شاخە سەهۆڵەکان یەک جار دەمرن
شاخە سەهۆڵەکان کەتوانەوە هەمووشت غەرقی
توڕەی خۆیان دەکەن
یەک جار هەلی ترمان نادەنەوە
یەک
جار
و
بــەس
ــــــــــــــــــــــــ
شەماڵ ڕەشید




بەفری چی؟ … نەوزاد بەندی

بەفری چی ؟
کەی ئێمە شایانی بەفرین
تا ببارێ؟
ھاتبوو کیژێکی حەمرین
وەک کچە شقارتە فرۆشەکەی
ئەندەرسن ،
لەگەڵ خۆی بەرێ ..
کەی قەت بەفر
گەیشتۆتە لای عەرەبی
ورگدڕاوی
نەوتخۆری
خەڵک و خاک فرۆش ؟
ھاتبوو کۆمەڵێ گیانی
پڕ برین لەگەڵ خۆی بەرێ و
بە وەکیلی کێڵگە نەوتەکانیش بڵێ :
بیخۆنەوە
دۆزەختان خۆش ..

بەفری چی ؟
ئەم دز ئاوایە ،
کەی ھی بەفرن ؟
ئەم ئاوایی
ترسنۆک و
خۆپەرستە ،
کەی شایانی
تارای زیوینی بێگەردن ؟
ھاتبوو
کۆمەڵێ گوڵی
بێ ئینجانە و
بێ خاکی
ژێر خێمە ببا ..
ھاتبوو
ئەو توێژە تەنکەی
بە حیساب باوەڕ و
وەفای ئێمە ببا ..

ھات و
ئەو گیانە پاکانەی
لەگەڵ خۆیا برد و
پێش ئەوەی دابەزێ
توایەوە ..
بوو بە تف و
بەناوچاوی
نەوت دزەکانا
ھاتەخوار
بۆ یەک چرکەیش نەمایەوە ..

بەفری چی ؟
ئەمبوڵانسێکی
خوا بوو ،
کۆمەڵێ گیانی
پاکی بار کرد ..
حەیای کۆمەڵێ
گەندەڵی
خاک و خەڵک فرۆشیشی برد ..

بەفری چی ؟




خۆشه‌ویستی پێویستی به‌ڕۆژی تایبه‌ت نیه‌… ئه‌حمه‌د كامه‌ران

14 شوباتی هه‌موو ساڵێك له‌ سه‌رانسه‌ری جیهان به‌ ڕۆژی خۆشه‌ویستی دیاری كراوه‌ كه‌ ناویان لێ ناوه‌ (ڤالانتاین) هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ناوه‌ مێژوویه‌كی دوورودرێژی هه‌یه‌ كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌كانی ڕابردوو وه‌ به‌تایبه‌تیش بۆ به‌سه‌رده‌می ڕۆمانیه‌كان.
به‌كورتیه‌كه‌ی ئیتر ئه‌م ڕۆژه‌یان به‌ ڕۆژی خۆشه‌ویستی داناوه‌, كه‌خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌دیاریكردنی ئه‌م ڕۆژه‌ بۆ خۆشه‌ویستی شتێكی زۆر بێكه‌ڵكه‌ و هیچ مانایه‌كی ئه‌وتۆ نابه‌خشێت , چوونكه‌ ده‌بێت خۆشه‌ویستی هه‌مووڕۆژێك له‌نێو دڵی مڕۆڤه‌كان زیندو بێت و هیچ كاتێك خۆشه‌ویستی خۆیان بۆ یه‌كتری له‌ده‌ست نه‌ده‌ن به‌تایبه‌تیش خۆشه‌ویستی نێوان( كچ و كوڕ) كه‌ به‌ خۆشه‌ویستیه‌كی گرنگ داده‌نرێت كه‌ له‌ پاشان ئه‌م خۆشه‌ویستیه‌ ده‌چێته‌ قۆناغی هاوسه‌رگیری و پێك هێنانی ژیانێكی نوێوه‌, نه‌ك خۆشه‌ویستیه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای كات به‌سه‌ر بردن و ڕابوارادن درووست بێت كه‌ ئه‌وه‌ش كۆتاییه‌كه‌ی به‌ دڵشكانی هه‌ردولا كۆتایی دێت, ئه‌گه‌ر چی له‌م ڕۆژه‌دا كه‌ پێی ده‌گوترێت ڕۆژی خۆشه‌ویستی ده‌بینین عاشقه‌ درۆزنه‌كان واته‌ ئه‌و عاشقانه‌ی داهاتوویان به‌ دابڕان و چه‌ندین ناخۆشی دیكه‌ كۆتایی دێت به‌هۆی ئه‌وه‌ی بنچینه‌ی خۆشه‌ویستیه‌كه‌یان له‌سه‌ر درۆ شتی ڕووكه‌شی درووست كردوه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش هه‌رزوو ئه‌م خۆشه‌ویستیه‌ تووشی پووكانه‌وه‌ ده‌بێت به‌ڵام بۆ هه‌ڵخه‌له‌تاندنی خۆیان هه‌ڵده‌ستن له‌م ڕۆژه‌دا به‌ پێشكه‌شكردنی گوڵ و دیاری چه‌ندین قسه‌ی بریق وباقی دیكه‌ كه‌ كۆتایی ئه‌و قسانه‌ هه‌مووی ده‌بێته‌ لێك دابران و هیچی دیكه‌…
به‌ڵام عاشقه‌ ڕاسته‌قینه‌كان گاڵته‌یان به‌م ڕۆژه‌ دێت چوونكه‌ له‌لای ئه‌وانه‌ بنچینه‌ی خۆشه‌ویستیه‌كه‌یان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك پره‌نسیبی ڕاستگۆیانه‌ درووست بووه‌ كه‌ هه‌تاوه‌كو مردن په‌یمان به‌یه‌كتری ده‌ده‌ن له‌گه‌ڵ خۆشه‌ویستیه‌كه‌یان ڕاستگۆو بن و هیچ كاتێك خیانه‌ت له‌یه‌كتری نه‌كه‌ن و له‌ ده‌رئه‌نجامیشدا به‌هۆی ئه‌و خۆشه‌ویستیه‌ پاكه‌یان كه‌ درووستیان كردوه‌ له‌ كۆتاییه‌كه‌یشیدا ده‌بنه‌ خێزانێكی به‌خته‌وه‌ر و ئیتر هه‌موو ڕۆژێكیان به‌خۆشه‌ویستی و گوڵ و دیاری چه‌ندین قسه‌ی خۆشه‌ویستانه‌ ده‌ڕازێننه‌وه‌ بۆ یه‌كتر كه‌ ئیتر پێویستیان به‌هیچ ڕۆژێكی دیاری كراو نابێت بۆ خۆشه‌ویستی به‌ڵكو ئه‌وانه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا هه‌موو ڕۆژێكیان به‌خۆشه‌ویستی به‌ڕێ ده‌كه‌ن.




( سه‌رابی ڕۆح )- ده‌قێك ئاوێزانی پریاسكه‌كانی خه‌م … سه‌ردار جاف

ئه‌و ده‌مانه‌ی مرۆڤ جه‌نجاڵییه‌كانی ژیانی تێدا تۆخ ده‌بێته‌وه‌ و دۆراندۆری ده‌دات، ئیدی هه‌ر یه‌كه‌ و به‌ جۆرێك تێیدا قاڵ ده‌بێت و به‌ شێواز و دید و تێڕوانینی تایبه‌ت به‌ خود په‌نا بۆ ده‌ربڕینی ده‌با، ئیدی ئه‌و مرۆڤانه‌ی خولیا و ئیلهامه‌كانیان له‌ نێو ئه‌ده‌بدا قوڵ بۆته‌وه‌ له‌ بیر و هزریاندا په‌نگ ده‌خواته‌وه‌ و دواتر له‌ دووتوێی ده‌قێكی سه‌رنج ڕاكێش دیدی خوێنه‌ری پێ تێر ده‌كه‌ن و چێژێكی تایبه‌تی پێ ده‌به‌خشن هاوكات حه‌سره‌ته‌كانیشی هه‌ڵڕشتووه‌ و ئیستاتیكای بۆ كردۆته‌ میلۆدی سه‌ما و ڕمبازێنی ئه‌م بواره‌ی پێ تاو ده‌دات، جا نه‌مازه‌ ئازادییه‌ك به‌و وشه‌ جوانانه‌ی زهن بدا و له‌ زیندانی ئاوه‌زدا قوتاریان بكا، فیراقێكیشی له‌ گه‌ڵ خه‌مه‌كان به‌ ده‌سته‌وه‌ دابێ، كاسه‌ی سه‌ر له‌ جه‌نجاڵ بوونی خود به‌ جۆرێك خاڵی ده‌بێته‌وه‌ خوێنه‌ر پێی ده‌گات و هه‌ست به‌ ئازاره‌كانی ده‌كات، هه‌موو مرۆڤه‌كان ناتوانن به‌ یه‌ك جۆر ده‌ربڕینه‌كان بخه‌نه‌ ڕوو كه‌سانێك سه‌وادی ئه‌لف و بێیان نییه‌ كه‌چی له‌ گێڕانه‌وه‌دا جوانكاری ده‌نه‌خشێنن لێ لای كه‌سی خوێنه‌واری نا ئه‌دیب كه‌م درك به‌و سه‌لیقه‌ییه‌ ده‌كرێ چونكه‌ كه‌م تا زۆر له‌ شێوازی ئاخاوتن په‌یوه‌ست بوونێكی هونه‌ریانه‌ی ئاخاوتنی درك پێ ده‌كا، بۆیه‌ لای ڕۆشنبیر و خوێنه‌وار زیاتر شاعیره‌كان جوانتر ده‌خرێنه‌ ڕوو، ده‌زانن ئیستاتیكی پێ بده‌ن و به‌رامبه‌ر خه‌مبار بكه‌ن، هه‌موو شاعیرێكیش زمانی ده‌سته‌بژێری له‌ بوخچه‌ی عه‌قڵ گێنگڵ نه‌داوه‌، هه‌ن په‌خشان و كورته‌ چیرۆك و چیرۆك و نۆڤێلت و ڕۆمان ده‌نوسێته‌وه‌ كه‌چی لوغزه‌كانی هێنده‌ په‌نهانن ته‌نها ده‌سته‌بژێر په‌ی به‌ كون و كه‌له‌به‌ره‌كانی دال و مه‌دلووله‌كانی ده‌بات، جا نه‌خاسمه‌ ئه‌وه‌ ده‌قێكی شیعری بێت كه‌ زۆر سه‌ختتره‌ له‌و بوارانه‌ی باسمان كردن، شیعر یه‌كێكه‌ له‌و شێوازه‌ قورس و سه‌ختانه‌ی هه‌موو جۆره‌ وێنایه‌كی تێدا به‌ په‌نهانی تێدا ده‌كێشرێ، نه‌مازه‌ شاعیر له‌ خانه‌ی نوێخوازیدا و سه‌رده‌می مۆدێرنێته‌ و پۆست مۆدێرنێته‌دا مه‌له‌زانێكی كارامه‌ و سه‌رده‌ركردوو بێ، ئه‌و ده‌مانه‌ گوزاره‌كانی چه‌ندین دیوی خوێندنه‌وه‌ی ده‌بێ به‌ جۆرێ ده‌قێك چه‌ندین وێنا و شرۆڤه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن، ئه‌م شاعیرانه‌ قالبه‌ندێتی سنووره‌كه‌یان تێ په‌ڕاندووه‌ و مه‌غزایش ته‌نها له‌ هزری ده‌سته‌بژێره‌كان ده‌خولێته‌وه‌ و كه‌سی ئاسایی نه‌ك به‌ زه‌حمه‌ت بگره‌ هه‌ر په‌ی به‌ جێ و ڕێگاكانی وشه‌ و وێناو هارمۆنیه‌ت و هونه‌ر و ته‌كنیك و ئیستاتیكا و فۆرمه‌له‌ی ده‌ق و …… تاد نابات.
شیعر چه‌ندین به‌شی زانستی قوڵ و سه‌خت له‌ خۆ ده‌گرێ، له‌وانه‌ : زانستی كێش و عه‌رووز ، زانستی به‌یت و سه‌روا ، زانستی نامۆیی و زمان ، زانستی واتاو مه‌به‌ست ، زانستی باش و خراپ، ئێمه‌ لێره‌ و له‌م ده‌قه‌ی شاعیر خاتوو شه‌ونم زه‌ندی دوو زانستی كۆتاییان شه‌ن و كه‌وی ده‌كه‌ین یانی ، زانستی واتا و مه‌به‌ست و زانستی باش و خراپی ده‌قه‌كه‌.
خانمه‌ شاعیری دیاری شاری هه‌ولێر و ونبوو خاتوو شه‌ونم زه‌ندی له‌ گه‌ڕه‌كی ڕووناكی شاری هه‌ولێری پایته‌خت هاتۆته‌ دونیاوه‌ و ده‌چووی كۆلێژی په‌روه‌رده‌ی زانكۆی سه‌لاحه‌دین ساڵی 1998 – 1999 ، له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌ شیعرییه‌كانی له‌ گۆڤار و ڕۆژنامه‌كانی كوردستان بڵاو ده‌كاته‌وه‌، خودان سه‌لیقه‌یه‌كی باشی شیعر نوسینه‌، قاڵبووی نێو بۆته‌ی شیعر و ده‌قی جواننووسی ئه‌ده‌بییه‌ ، خوێنه‌ر گه‌ر به‌ وردی بڕوانێته‌ ده‌قه‌كانی ئه‌م خانمه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ درك به‌ شه‌رمنی و ترس و دڵه‌ڕاوكێی شاعیر ده‌كات، ده‌شێ داكۆكیكارێكی ئازادبوونی مێ بێ، لێ ئه‌وه‌ كه‌متر له‌ ده‌قه‌ شیعرییه‌كانی به‌رچاو ده‌كه‌ون واتا ئیشق و ئه‌وین و ده‌سله‌ملانێی دیداری ئاشقان هێشتا جورئه‌تی پێ نه‌به‌خشیوه‌ نه‌یتوانیوه‌ خۆ بخه‌مڵێنێ، بۆیه‌ زێتر له‌ نێو ده‌قه‌كانی خۆشه‌ویستی و ئاشقبوونی خاك و نیشتیمان و نه‌ته‌وه‌ و تراژیدیاكانیدا ده‌خولێته‌وه‌، له‌ هه‌ندێ شیعریشدا ئیشقی كردۆته‌ سه‌رقافڵه‌ی كاروانی ڕێی وه‌لێ به‌و ئه‌ندازه‌ نییه‌ جورئه‌تی ته‌واوی پێ به‌خشی بێت، حه‌یف كچه‌ شاعیرێكی ونبوو و بنگۆمی مه‌نگی بواری ئه‌ده‌بی شاره‌كه‌ی خۆی و نیشتیمانیشه‌، تا ئێستا ڕخنه‌گری خودی شاره‌كه‌ی خۆی شرۆڤه‌كاریان بۆ ده‌قه‌كانی نه‌كردووه‌ ئه‌گه‌ر به‌ دیوه‌ نیگه‌تیڤه‌كه‌یشی بوو بێت باشتر ده‌بوو ، لێ ئه‌و به‌ خۆدا چوونه‌وه‌ی ده‌كرد و ڕاست بوونه‌وه‌ی ڕێ ده‌بوو و به‌ره‌و ترۆپك و هه‌وراز هه‌ڵده‌زنا، كه‌ بۆ خۆی كه‌سێكی ئه‌كادیمیست و زانستییه‌.
خاتوو شه‌ونم خودان نۆبه‌ره‌ و تاقانه‌یه‌كی به‌رهه‌می شیعری خۆیه‌ و كاتی خۆی ده‌زگای ئاراس هه‌ر له‌ شاری هه‌ولێر بۆی چاپكردووه‌، ئێمه‌ هێنده‌ی مه‌به‌ستمانه‌ له‌ سه‌ر ده‌قێكی شاعیر بنووسین هێنده‌ مه‌به‌ستمان نییه‌ له‌ سه‌ر خودی شاعیره‌كه‌ و شاعیربوونی بدوێین چونكه‌ شه‌ونم ئه‌و قاڵبه‌ی تێپه‌ڕاندووه‌ و له‌ ئه‌لف و بێی نوسین و گرتنه‌ به‌ری رێی شیعر سه‌رده‌ركردووه‌ و زۆر ده‌مێكه‌ ده‌نوسێت جا به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر بۆخۆی ده‌رچووی كۆلێژی په‌روه‌رده‌ به‌شی زمان و ئه‌ده‌بی كوردی بێت و خولیایه‌كیش له‌ هزریدا چه‌قبه‌ستوو بێ، ئیدی سه‌ركه‌وتوانه‌ په‌نجه‌ی خستۆته‌ سه‌ر پیته‌كانی شیعر.
( سه‌رابی ڕۆح ) ده‌قێكه‌ سه‌رنجی ئێمه‌ی ڕاكێشاوه‌ په‌نجه‌ له‌ سه‌ر خاڵه‌ پۆزه‌تیڤ و نێگه‌تیڤه‌كان دابنێین هه‌موو ده‌قێك له‌م دوو حاڵه‌ته‌ كه‌م نییه‌ و وه‌لێ چاكتره‌ وردی بكه‌ینه‌وه‌ ئاشنای لای خوێنه‌ری ئاسایی بكه‌ینه‌وه‌، هاوكات لای ئه‌وانه‌یشی كه‌ تازه‌ قه‌ڵه‌م ده‌گرنه‌ ده‌سته‌وه‌ بزانن شیعر هه‌روا سانا و گاڵته‌جاڕی نێو تۆڕه‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان نییه‌ و هه‌ریه‌كه‌ به‌ مه‌یل و ئاره‌زووی خۆی به‌ پێی خاوسی تێی بكه‌وێ و وشه‌ ڕیز بكات، له‌ شه‌ن و كه‌وی كردنی ده‌قی ( سه‌رابی ڕۆح ) شرۆڤه‌یه‌كی سپێدان ده‌كه‌ینه‌ خوێندنه‌وه‌ی ده‌م عه‌سره‌قاوه‌یه‌كی كۆڕ و كووبوونه‌وه‌ی ئه‌ده‌بیان، ئه‌م ده‌قه‌ خۆی له‌ خۆیدا جاڕ ده‌دات و مه‌به‌سته‌كه‌ زوو به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌دات، ئه‌وه‌ لای ئێمه‌ وایه‌ ده‌شێ خودی شاعیر به‌دیوێكی دیكه‌ مه‌به‌ستی بوو بێت، كاتێك به‌ر له‌ ناونیشانی قه‌سیده‌كه‌ ڕسته‌یه‌ك هه‌ڵوێسته‌مان بۆ دێنێ ئیدی ئێمه‌ له‌و سۆنگه‌وه‌ ده‌ڕوانینه‌ ورده‌كاری وشه‌ و به‌یته‌كانی ده‌قه‌كه‌، ( بۆ ئه‌و تروسكانه‌ی بیابان له‌ وه‌رده‌ لم دایپۆشین) شاعیر به‌م ڕسته‌یه‌، ده‌قه‌كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی پرۆسه‌ی به‌دناوی ئه‌نفال له‌ قاڵب ده‌دات، مرۆڤه‌ بێتاوانه‌كان بوونه‌ قوربانی ئینتیمابوونی نه‌ته‌وه‌یی و ئینتیمابوون بۆ خاك ، هه‌ر ئه‌مه‌یش وای له‌ ئێمه‌ كرد سه‌رنجی بده‌ینێ چونكی ئه‌وه‌ كاره‌ساتێكه‌ ناكرێ نوسه‌ر و رۆشنبیر و بیرمه‌ند و شرۆڤه‌كاری كورد لێی بێ ده‌نگ بێ، ئێمه‌ نامانه‌وێ به‌ ڕسته‌یه‌یش لێكدانه‌وه‌ی خۆمان بسه‌پێنین، یان وا بكه‌ین ئیدی خوێنه‌ر و ره‌خنه‌گریش زیتر له‌م چوارچێوه‌یه‌ بخولینه‌وه‌، ده‌شێ دوور و نزیكیش ئه‌م لێكدانه‌وه‌ ڕاست نه‌بێ، وه‌لێ ئه‌وه‌ ورده‌كاری وشه‌كان بۆمان ساغ ده‌كاته‌وه‌.
شه‌ونمی شاعیر ئه‌م ده‌قه‌ شیعرییه‌ی له‌ چوار وێنادا خستۆته‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ر ، ئێمه‌ به‌ جیا له‌ سه‌ر هه‌ر یه‌ك له‌ وێناكان هه‌ڵوێسته‌ی ورد ده‌كه‌ین، سه‌رباری ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ده‌یڵێین شاعیر هه‌مان ده‌قی به‌ شێوازی هێڵكاری و خولانه‌وه‌ به‌ دۆراندۆری خۆر بڵاوكردۆته‌وه‌ كه‌ له‌ پاش و له‌ كۆتاییدا شتێكی له‌ سه‌ر ده‌ڵێین. نمایشكردنی ئه‌و هێڵكارییه‌ی ده‌ق جۆرێكه‌ له‌ شاره‌زایی و له‌ كارزانی بۆ ئاڵۆسكاندنی هزری خوێنه‌ر، وه‌لی ئه‌و ڕسته‌ی به‌رایی مه‌به‌سته‌كه‌ی بڕاندۆته‌وه‌كه‌ نه‌ده‌با شاعیر به‌و جۆره‌ خۆی به‌ ده‌سته‌وه‌ بدات و خاڵبه‌ندی بكات و بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر دێڕ، یانیش مه‌به‌ستی بووه‌ هه‌ر زوو جاڕدانی ناوه‌ڕۆك بدا، باشتره‌ لێره‌دا هه‌ر وێنایه‌ك و به‌ ژماره‌ ناوی بنێین ……
یه‌كه‌م :
ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر به‌ وردبینی و عه‌قڵانیه‌ت له‌ ناوه‌ڕۆكی واتاداری هه‌ر چوار وێنای ( سه‌رابی ڕۆح ) بڕوانێ و شرۆڤه‌ی بۆ بكات، هه‌ست به‌ جۆرێك له‌ پاش و پێش بوونی وێنای یه‌كه‌م و ئه‌وانی دی ده‌كات، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌یش ده‌لاله‌ت بن بۆ قۆناغه‌كانی سوسیولۆجی مرۆڤ یان ساڵ یاخو هه‌ر مه‌به‌ست و كرده‌یه‌كی دیكه‌ی له‌ پشته‌وه‌ بێ، وه‌ك گوتمان ئێمه‌ ئه‌م ژه‌قه‌ ئه‌و ڕسته‌ی به‌رایی بۆی ساغ كردووینه‌ته‌وه‌ و هه‌ست پاكی و جوانی نیشتیمانی و نه‌ته‌وه‌یی به‌دی ده‌كرێ گرێدانێكی به‌ ته‌وژمیش له‌ نێوان هه‌ر چوار وێناكه‌دا هه‌یه‌، بۆیه‌ ناكرێ دۆزینه‌وه‌ یاخود ساغبوونه‌وه‌ی بیروباوه‌ڕ بكه‌وێته‌ پێش قۆناغ یا وێناكانی دی، ( نوسینه‌وه‌ و چرپاندن و سپاردن ) ده‌كه‌نه‌ پێش دۆزینه‌وه‌ به‌ هه‌مان زنجیره‌، وانا ده‌بوایه‌ نوسه‌ر وێنای یه‌كه‌می له‌ كۆتا وێنا ڕه‌نگ بكردبا و نیشانی ئێمه‌ی بدابا، هه‌موو خاڵێك له‌ نوسینه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات ئه‌گه‌ر به‌ ژیانیشی بشوبهێنین هه‌ر نوسینه‌وه‌ یه‌كه‌م وێنا ده‌بێ، پاشان چرپه‌ چرپ و دواندنی یه‌كدی و به‌ر له‌ دوماهیش سپاردنی كاره‌كه‌ دێت، پاشان دۆزینه‌وه‌ ، دۆزینه‌وه‌ خۆی له‌ خۆیدا ده‌لاله‌ته‌ بۆ به‌ ده‌ستهێنان و به‌ ئامانج گه‌یشتن، با له‌ وێنای یه‌كه‌مه‌وه‌ ده‌ست پێ بكه‌ین كه‌ به‌بڕوای ئێمه‌ ده‌بوا وێنه‌ی چواره‌م بێت ، كه‌ ده‌ڵێ : ….
له‌ موناجاتی حوزنه‌وه‌
به‌ دوای پرسیاره‌ بێ وه‌ڵامه‌كان كه‌وتم
له‌ سۆنگه‌ی ئه‌وه‌ ! په‌نجه‌ی شایه‌تمانی قرتێندراوی خۆمم
دۆزییه‌وه‌…..
سه‌راب ، یا تراویلكه‌یی جه‌سته‌ ونبووی ئه‌و مرۆڤانه‌ن له‌ تراژیدیایه‌كدا ون بوون و له‌ بیابانه‌كاندا له‌ نێو هه‌رده‌ لمدا داپۆشراون و ئیدی شاعیر عه‌وداڵ و له‌ سۆراغیاندایه‌، له‌ ده‌مودوو خه‌ماویه‌كانی ناخه‌وه‌ به‌ دووی ئه‌و پرسیارانه‌دا وێڵه‌ كه‌ بوون به‌ ئاسته‌نگ و خولیای بێ بڕانه‌وه‌ی كه‌سانێكی زۆر و زه‌وه‌ند، ئه‌وه‌یش پرسیارگه‌لێكن له‌ زهنی هه‌ر تاكێكدا گینگڵ ده‌خوات و له‌ هه‌ڵپه‌ و هه‌ڵوه‌دای ساغ بوونه‌وه‌ین، مان یان نه‌مان، ڕه‌ش و سپی ، بڵند و نه‌وی، ڕۆشنایی و تاریكی ، واتا دیدی سێیه‌م ونه‌و له‌و قاڵبه‌دا ده‌خولێته‌وه‌، زۆر شتیش وای كردووه‌ كه‌ ته‌نها سۆراغكردن له‌ نێو ئه‌و دوو بازنه‌یه‌دا، ئه‌وه‌ی به‌ ئێمه‌ ده‌ڵی و لوغز و واتایه‌كی قورسی هه‌ڵگرتووه‌ لێكدانه‌وه‌ی وا بكه‌ین، قرتێندراوی په‌نجه‌ی شاتمانه‌، هاوكات ئه‌م وێنای یه‌كه‌مه‌ له‌ چوارچێوه‌ی دوو مه‌غزا ده‌خولێته‌وه‌ كه‌ دوو دیون، دیوی یه‌كه‌م، گه‌ڕان به‌ دووی ساغبوونه‌وه‌ی ونبوه‌كان كه‌ له‌ پرسیاره‌ بێوه‌ڵامه‌كان خۆی ده‌بینێته‌وه‌، دیوی دووه‌م دۆزینه‌وه‌ی خود و پۆلینكردن، له‌ یه‌كه‌م چاره‌ نووسی ئه‌نفالكراوه‌كان و له‌ دووه‌میش منی كورد له‌ كوێی ئیسلام.
ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م بابه‌ته‌ گه‌لێك قووڵه‌ و هه‌ویرێكه‌ ئاو زۆر ده‌بات په‌لمان بۆ زۆر لایه‌نی پۆله‌تیك ده‌با جگه‌ له‌ ئینتیما بوونه‌ ئاینییه‌كه‌ی كورد كه‌ سه‌راپا وڵاتانی ئیسلامی له‌ كاتی ئه‌و پرۆسه‌ به‌دناوه‌دا كۆك بوون له‌ سه‌ر ئیسلام نه‌بوونی كورد، بۆیه‌ من داماڵدراوم له‌ ئیسلام، ئالێره‌دا په‌رده‌ی له‌ سه‌ر لایه‌نه‌ شاراوه‌كه‌ی لاداوه‌ و دۆزینه‌وه‌كه‌ی خۆی ڕاگه‌یاندووه‌.
قرتاندنی په‌نجه‌ لای هه‌ر نه‌ته‌وه‌ و تیره‌ و گروپێك به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان لێك ده‌درێته‌وه‌، ئیدی ئه‌گه‌ر قرتاندن له‌ خه‌وندا بێ هه‌ر پێنجی چ مه‌غزایه‌ك ده‌دا، یان ناوه‌نده‌كانیان یانیش په‌نجه‌كانی دی به‌ جیا، ئه‌مه‌ له‌ خه‌وندا، له‌ پراكتیكیشدا له‌ شوێن و جێگه‌ی دی پێڕه‌و ده‌كرێ، بۆنمونه‌، لای تیره‌ی ( دوگوم دانی – dugum dani ) له‌ غینیای تازه‌ و ده‌ڤه‌ری بابوا له‌ ئه‌ندۆنیسیا كه‌سێكیان بمرێ ، په‌نجه‌ی هه‌موو كچانی خێزانه‌كه‌ ده‌بڕنه‌وه‌، جا خۆ ئه‌گه‌ر هاتوو سه‌رۆكی تیره‌كه‌ مرد ئه‌وا په‌نجه‌یه‌كی كچانی هه‌موو تیره‌كه‌ ده‌بڕنه‌وه‌، ئه‌وه‌یش ده‌لاله‌تی ونبوونی كه‌سێك، لای هه‌ندێ له‌ تیره‌ی كه‌ناره‌ ئاوییه‌كانی ئه‌فریكا ئه‌و ژنانه‌ی ڕاوه‌ ماسی بكه‌ن په‌نجه‌ی خۆ ده‌كرتێنن و ده‌رخواردی ماسیه‌كانی ده‌ده‌ن تا ماسییه‌كان بزانن ئه‌و ژنانه‌ چاوه‌ڕوانیان ده‌كه‌ن، ئه‌مو ز زۆر نمونه‌ی سه‌یرت له‌ كرتاندنی په‌نجه‌دا هه‌یه‌، ده‌شێ په‌نجه‌ كرتاندن لای شاعیر به‌ری‌و بوونی كورد بێ له‌و ئایینه‌، لێكدانه‌وه‌ی شاعیر له‌ دید و بۆچوونی ئێمه‌ ده‌شێ زۆر جیاواز تر بێت.
دووه‌م :
شه‌ونم له‌ تابلۆ یاخود بڵێین وێنای دووه‌م كات و شوێن ڕه‌نگڕێژ ده‌كات و له‌ سۆراغ و عه‌وداڵیاندایه‌، ئاوێته‌ بوون یان په‌یوه‌ستبوونێكی گرێدراو له‌ نێوان هه‌ردووشوناسدا ده‌خوڵقێنێ، له‌ یه‌كه‌م وێستگه‌ی كاتدا په‌ڕاگه‌نده‌یی خود جاڕ ده‌دا، گه‌ره‌كێتی به‌ر له‌و ڕووداوانه‌ بگرێ كه‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی په‌راگه‌نده‌بوون یا خوڵقاندنی تراژیدیایه‌كئیدی له‌و چوارچێوه‌یه‌دا ده‌خولێته‌وه‌، كه‌ به‌لای ئێمه‌وه‌ لێره‌دا خود بریتییه‌ له‌ خاڵێكی دیاریكراو كه‌ئه‌ویش نه‌ته‌وه‌ و خاك و ئینتمابوونیش ده‌گه‌یه‌نێت، تووشاربوونی نه‌ته‌وه‌یش به‌ ئه‌و تراژیدیا حه‌تمیه‌تێكه‌ قورتاربوونی نییه‌، هۆكاریش ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ شوێن نه‌بوونی شوێنێك ئه‌و نه‌ته‌وه‌ یا خود تیایدا ئاكنجی بێ، ئه‌وه‌یش له‌ به‌ر درك نه‌بردن به‌ شوێنێك ڕوایه‌تی پێ بدات و نیشتیمانی بێ، په‌نا بۆ به‌ر وه‌هم ده‌بات، سه‌ر مانگ و شه‌پۆلی ده‌ریا ده‌كاته‌ زێد و نیشتمانی خود، و بانگ و سه‌ڵای بۆ ده‌دات. ته‌ماشا له‌ وێنای دووه‌م چی ده‌ڵێ : …
هه‌وڵی زۆرم دا… پێش ڕووداو بكه‌وم
یاخود له‌ ڕووداو گه‌وره‌تر بم
هه‌ر نه‌متوانی
ئیتر ته‌نایی خۆمم
له‌ سه‌ر ڕووی مانگ و
شه‌پۆلی ده‌ریا
نوسییه‌وه‌….
كات خۆی له‌ خۆیدا په‌یوه‌ستبوونێكی قوڵی له‌ گه‌ڵ ده‌قدا هه‌یه‌، جا ئه‌و تێكسته‌ سه‌ر به‌ هه‌ر لایه‌نێكی ئه‌ده‌بی بێ، ئه‌وه‌یش پێكهاته‌یه‌كی ته‌واوی بونیادنه‌رانه‌ له‌ نێوان شاعیر و فه‌زای ده‌ره‌وه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌دا، كه‌ لێره‌دا شه‌ونمی شاعیر ئه‌وه‌ی دروست كردووه‌ و لێزانانه‌ به‌ نێو ورده‌كاری ده‌قه‌كه‌یدا پیاسه‌ ده‌كا، له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌و په‌یوه‌ست بوونه‌ی له‌ نێوان شاعیر و بوونی تۆڕه‌ هێمایه‌ك كه‌ له‌ فه‌زای ده‌ره‌وه‌یدایه‌ بونیادنراوه‌، داڕشتنی نوسینی تێكسته‌كه‌ و كه‌ره‌سته‌كانی ناوه‌وه‌ی كه‌ لایه‌نی فیكری و سۆزداری له‌ خۆ گرێ، پانتاییه‌كی به‌رفره‌ی لای شه‌ونم خان دروست كردووه‌ و لێره‌دا ئه‌و هه‌ست و سۆزه‌ كاریگه‌ری زۆری به‌ سه‌ره‌وه‌ كردووه‌ و بۆته‌ مایه‌ی هاوێربوونی ئه‌م ده‌قه‌ی، ئینتیمابوونه‌كه‌ی سۆز زاڵ بووه‌ به‌سه‌ریدا و له‌ ڕووی فیكریشه‌وه‌ له‌و دیفاكتۆ تاڵه‌ هه‌لدێ و ڕووه‌ و شوێن له‌ بونیادی ده‌قدا هه‌نگاو هه‌ڵده‌نێ. گوزاره‌ و چه‌مكه‌كانی ده‌ق، ئاراسته‌یه‌كی خودی و ژانری په‌یوه‌ست به‌ هه‌ردوو دیوی ده‌روونی و ڕۆشنبیری درك پێ ده‌كرێ، به‌ واتایه‌كی دیكه‌ بوونی ده‌لاله‌تی شیعری ده‌خوازێ قۆناغی توانه‌وه‌ی بۆ په‌نهانی و نادیاره‌كانی نێوخۆیی هه‌بێ، بۆیه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ نه‌گرتن یا نه‌گه‌یشتن به‌ ئامانج له‌ زه‌مه‌ن یان كاتدا و پێش ڕووداوكه‌وتن كه‌ به‌ هه‌ست و سۆزێكی ورده‌وه‌ شۆڕبۆته‌وه‌ ناو ده‌قه‌كه‌، له‌ حه‌ژمه‌تا هه‌ڵدێ كه‌ نه‌توانێ پێش مێژوو بكه‌وێ، به‌ره‌و بونیادنانی نیشتیمان كه‌ ئه‌ویش ئافاتێكی قورستره‌ له‌ پێگرتن له‌ ڕووداوه‌كان و چنگی ناكه‌وێت، بۆیه‌ ئه‌و وڵاته‌ له‌ سه‌ر مانگ و شه‌پۆلی ده‌ریا بونیاد ده‌نێ، كه‌ ئه‌مه‌یش جگه‌ له‌ وه‌هم بوون و بێهێوایی هیچی دیكه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ ناداتو له‌ نێو ئه‌ندێشه‌كانی دا گینگڵ ده‌خوات.
( خودی جوگرافیا شوناسی مرۆڤ و ڕه‌گه‌زی دیاری ده‌كا، هه‌ر جوگرافیایش ئاراسته‌ و ماوه‌كانی كاروانچی و گه‌شتیاران و نیشتیمان و موڵكدارێتیشی ده‌ستنیشان و دیاری ده‌كا، جوگرافیا تا ئه‌و په‌ڕی سنوور ڕۆ چۆته‌ نێو ژیانمانه‌وه‌). له‌م ڕوانگه‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی شاعیر هه‌ستی به‌م لایه‌نه‌ كرد بێ پێگه‌ی نیشتیمانی یان بوونی شوێن له‌ ناو ئه‌م تێكسته‌ له‌ ( نوسینه‌وه‌ ) ده‌ستی پێكردووه‌ و به‌ره‌و باڵابوون هه‌ڵده‌زنێ، هه‌ڵزنانیش به‌ره‌و لوتكه‌ هه‌م پێویستی به‌ خۆ ڕێكخستنه‌وه‌ و ده‌م و دوو و چرپاندن هه‌یه‌ هه‌میش له‌وێدا به‌ كۆتا ناگات و ده‌ریچه‌ی دیكه‌ی ده‌وێ، كه‌ له‌ وێنای سێیه‌م كه‌ ده‌بوو دووه‌م بێ باس له‌ چرپاندن ده‌كات و ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ و به‌ خه‌می ده‌زانێ.
سێ یه‌م :
لێره‌دا شه‌ونم خانی شاعیر ده‌قێكی مه‌جازی ده‌خاته‌ ڕوو له‌ تابلۆ یان وێنا سێیه‌مدا كه‌مێك ڕۆچۆته‌ نێو قوڵایی و واتا و مه‌به‌سته‌كان و زیره‌كانه‌ كاری تێدا كردووه‌ و ده‌زانی مه‌به‌ست و مه‌رامه‌كانی به‌ باشی بپێكێ، هه‌ر له‌ به‌راییه‌وه‌ به‌ نێو سه‌رابێكماندا ده‌كا كه‌مێك قورتار بوون لێی سه‌خته‌، وه‌ك ئاماژه‌یشمان پێدا له‌ قاڵبدانی ئه‌و ده‌قه‌ به‌ دید و تێڕامانێكی نه‌ته‌وه‌ییانه‌وه‌ زێتر شیعره‌كه‌ ده‌خاته‌ بن پرسیاری شرۆڤه‌كاری ورد، سه‌راب بۆ خۆی له‌ بنه‌چه‌دا وته‌یه‌كی عاره‌بییه‌ و كوردیه‌كه‌ی تراویلكه‌یه‌ به‌ داخه‌وه‌ كه‌م شاعیری كورد كوردیه‌كو به‌ كار دێنن و هه‌موو سه‌رابیان كورداندووه‌، شاعیرانی كۆن به‌ زۆری له‌ بری فرت و فێڵ و په‌رده‌پۆشكردن ئه‌م وشه‌یان به‌كارهێناوه‌، واتای وشه‌كه‌یش بۆ خۆی به‌و گۆمه‌ مه‌نگ و درۆینه‌ ده‌گوترێ له‌ كاتی هاوین و له‌ گه‌رمادا و له‌ دوور ڕا وه‌ك ئاوێك به‌ده‌ر ده‌كه‌وێ ، ئه‌مه‌یش مرۆڤی تینیوی پێ هومێددار ده‌كات و دواتر فریوی ده‌دا، شاعیرانیش له‌م ڕوانگه‌وه‌ بۆ ده‌لاله‌تی فریودان به‌كاری دێنن، شه‌ونم خان وا پرسه‌كه‌ی لێره‌دا ئاڵۆزكردووه‌ له‌ نێو بۆته‌ی خه‌ونه‌وه‌ په‌لاماری مه‌مله‌كه‌تی سه‌راب ده‌دا، یان ئه‌و خه‌ونه‌یش به‌ سه‌راب ده‌شوبهێنێ، خه‌ون خۆی له‌ خۆیدا ده‌لاله‌ته‌ بۆ ئه‌و هیوا و ئاوات و ئامانجانه‌ هه‌ندێ جار خه‌ون هه‌مان سه‌رابه‌، شاعیر ئه‌و مه‌به‌ستانه‌ له‌ مه‌مله‌كه‌تی خه‌ونێ كۆ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ مرۆڤی ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ پێی ناگات، دیقه‌تێ بده‌ن له‌ تابلۆی سێیه‌م ده‌ڵێ چی :…..
له‌ دوا سۆراغی ئیشقه‌وه‌
خه‌ون : سه‌رابستانێك بوو
هه‌ڵكردنی گه‌رمه‌ی بای بیابان بوو
سیمفۆنیای
ناهومێدی
به‌ گوێچكه‌ی
نه‌وره‌سه‌ بێ ئۆقره‌كان
ده‌چرپاند ……..
(( ڕه‌مزییه‌ت هه‌وڵ ده‌دا بیرۆكه‌ په‌رده‌یه‌كی ڕه‌های فۆرمی هه‌ستی بدا به‌سه‌ردا ، فۆرم نه‌ك مه‌به‌ست له‌ خۆ بگرێ به‌ڵكو ئامانج ده‌ربڕینی بیركردنه‌وه‌ بێ، هاوكات وه‌ك ژانرێكی خۆی بیهێڵێته‌وه‌)). ئه‌و كۆپله‌ی سه‌ره‌وه‌ زێتر ڕمزیه‌ت وه‌ك چارۆكه‌یه‌ك به‌ به‌ریدا كراوه‌، نه‌وره‌س لای شاعیران خودای كۆچ و ئاره‌زوو و یه‌كبوون به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌دا، لای شه‌ونمخان ڕه‌مزێكه‌ بۆ كۆچ هاتۆته‌ بوون و یاری ده‌كا و ده‌فڕێ به‌ سه‌ر ئه‌و ده‌ریایه‌ی پێی مه‌سته‌، باڵه‌كانی هاوتای نه‌وره‌س هه‌زارانجار له‌ شه‌ققه‌ ده‌ده‌ن بۆ ئاكنجی بوون له‌ نیشتیمانێكی ئارام و هێمن، شاعیر له‌ سۆراغی ئیشقێكه‌وه‌ ده‌شێ وه‌ك نه‌وڕه‌سه‌كان بۆ گه‌یشتن به‌ مه‌یل و یه‌كبوون بێ، ئیدی ئه‌و یه‌كگه‌یشتنه‌ بۆ زێد بێ یا ئاشقبوون یاخود ته‌مه‌ن و ساڵ ، لای ئێمه‌ جوڵه‌ و بزۆزییه‌كی ئه‌ویندارانه‌ بۆ خاك و نه‌ته‌وه‌ ، ئیدی سۆراغی له‌ خه‌ونێك ده‌گیرسێته‌وه‌ له‌ مه‌مله‌كه‌تی سه‌رابدایه‌، واتا نه‌ته‌وه‌ بێ خاك و كیانێكی ده‌وڵه‌تمه‌داریانه‌ ده‌خولێته‌وه‌، كه‌ خه‌ون ده‌بێته‌ سه‌راب ، سه‌رابیش واتا فرتوفێڵ ده‌كارێ بێژین واتا هیچ و ئه‌وه‌ی تا نهایش ده‌س به‌ته‌اڵ و له‌ خه‌ون و سه‌رابی ده‌وڵه‌تدا ده‌ژی كورده‌، ئه‌م هۆكاره‌ تێكۆشانی گه‌ره‌ك بووه‌ له‌ ژانری چرپاندندا ئه‌و مه‌به‌سته‌كه‌ ده‌داته‌ ده‌سته‌وه‌.
شاعیر ده‌یه‌وێ له‌م تابلۆیه‌دا پێمان بڵێ هیوا و هومێده‌كان له‌ خانه‌ی وه‌هم و فرت و فێلدان، هه‌ڵكردنی ئه‌و ئه‌و باگڕه‌ی بیابان ده‌بنه‌ تراژیدیایه‌كی سه‌ركێشانه‌ وه‌لێ بۆ به‌رامبه‌ریش پڕ له‌ ناهۆمێدی، ئا ئه‌وه‌ ده‌چرپێنێ ، ئه‌وه‌ی ئێمه‌ مه‌به‌سته‌كه‌مان شرۆڤه‌كردووه‌ كه‌ پرۆسه‌یه‌كی ئه‌نفالی به‌دناوه‌ دژ به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك، كه‌له‌ چرپاندن واتا خه‌بات و كۆڵه‌ندان سڵی نه‌كردووه‌ و به‌رده‌وام بووه‌، ده‌رئه‌نجامی چرپاندنیش ده‌بێته‌ سپاردن له‌ تابلۆی چواره‌م كه‌ ده‌بوایه‌ سێیه‌م بێ باش له‌ سپاردن به‌ خاك سپاردنی ئه‌مانه‌تێك به‌ كه‌سێك سپاردنی ته‌مه‌ن سپاردنی ……
چواره‌م :
له‌ شیعری كۆن و كلاسیكدا پێشتر هێنده‌ی بایه‌خ به‌ كێشی عه‌رووز دراوه‌ هێنده‌ چه‌مك و ده‌لاله‌ته‌كان جێبایه‌خ نه‌بوون، له‌ زه‌مه‌نی نوێخوازی و بونیادگه‌رایی شاعیران به‌رده‌وام په‌نایان بۆ چه‌مكی هێما ره‌مزه‌كان بردووه‌، لێره‌وه‌ شیعر له‌ بۆ جه‌ماوه‌ر نوسینه‌وه‌ گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ ده‌سته‌بژێر، ده‌كرێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین ئه‌و پێشنه‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ی كێشی عه‌رووز كه‌ كۆنترۆلكرابوو نها گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ بونیادی ده‌لاله‌ و پێداگیری كردن له‌ سه‌ر واتاكان له‌ ڕێگا جۆراوجۆره‌كانی نمایشكردنه‌وه‌ ، هونه‌ری فۆرمه‌له‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌دا، له‌ ته‌واوی ئه‌م ده‌قه‌یدا خاتوو شه‌ونم ئه‌و كاره‌ی كردووه‌هاوكات زمانێكی شیعری جوانی به‌كارهێنراوه‌ له‌ زمانی په‌خشان دوور كه‌وتۆته‌وه‌ و سه‌رده‌ركردووانه‌ پانتایی هونه‌ری شیعری به‌ هه‌موو شێوه‌كانییه‌وه‌ پێڕه‌و كردووه‌و له‌ نێو زمانی شیعریش پانتاییه‌كی باشی قۆرخكردووه‌.
خه‌ون گردبوونه‌وه‌ی ورده‌ لمی غوبارستان بوو
پۆرترێتی تابلۆی كوژرانی ئه‌ستێره‌و
سوتانی گۆڵ و
شه‌هیدبوونی
ئه‌شقی ده‌نه‌خشاند
منیش له‌ گه‌ڵ كیرانی چاوه‌ ماندووه‌كان
سه‌ری كاسم
به‌ تنۆكی پیته‌كانی
په‌یڤی ئه‌شك
س پ ا ر د
خه‌ون له‌ شیعری شاعیرانی كورددا هه‌روه‌ شاعیرانی دی پانتاییه‌كی به‌رقره‌ی له‌ ئه‌ندێشه‌ و خولیاكانیان كردووه‌، خه‌ون ونبوونی جاویدانی جاڕ ده‌دات، لێره‌ ئه‌و خه‌ونه‌ ته‌لیسمێكی شكاندووه‌ كه‌ خۆی له‌ گردبوونه‌وه‌ی وه‌هم ده‌بینی كه‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌ نه‌بوونی خۆیان له‌ دیفاكتوبووندا به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن و ئه‌مه‌یش ڕه‌شبینی شاعیری له‌ ده‌قه‌كه‌دا قووڵتر كردۆته‌وه‌، به‌وه‌نده‌یش ناوه‌ستێته‌وه‌ پاشان تابلۆ و پۆرترێتێكی كوشتنی ئه‌ستێره‌مان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌، ئه‌ستێره‌ ئه‌و ته‌نه‌ بازنه‌ییه‌ پرشنگداره‌یه‌ به‌ هۆی ڕه‌ونه‌قی و بریسكه‌كانییه‌وه‌ شه‌وانه‌جێی سه‌رنجی هه‌موو تاكێكی ئاساییه‌ ، هه‌ر ئه‌م شێوه‌ جوانه‌ی وای كردووه‌ شاعیران وه‌ك ئیستاتیكای ده‌ق په‌نای بۆ به‌رن و ده‌قه‌گكانیان به‌ چه‌شنی ئه‌ستێره‌ ڕه‌نگاڵیی بداته‌وه‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ر و ببێته‌ سونبولی جه‌مالیه‌تی ده‌ق، كه‌چی لێره‌ خاتوو شه‌ونم ئه‌ستێره‌م بۆ ده‌خنكێنێ ، ئه‌گه‌ر ئه‌ستێره‌ و به‌و شرۆڤه‌كاریه‌ی باسمان لێوه‌ كرد به‌رجه‌سته‌ ببێ ، یان مه‌ردوم بۆ ناسراوێتی كه‌سه‌كان به‌كاری بێنن، ئه‌وا شاعیر لێره‌دا هه‌م ناخی پڕ ته‌ماوی و خه‌می خۆیمان بۆ نمایش ده‌كات هه‌م جوانیه‌كی دیقه‌كه‌ی به‌ ده‌قه‌كه‌ی به‌خشیوه‌، ڕاسته‌ هه‌موو كوشتن و ڕۆحكێشانێك قێزی لێده‌كرێته‌وه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌تا لێره‌دا وه‌ك پۆرترێتی نمایش ده‌كات و وێنایه‌كی جوانی شیعری به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌دات، ئه‌م حاڵه‌ته‌ ئه‌گه‌ر نیگاركێشێ به‌ فڵچه‌كه‌ی بۆمان ڕه‌نگڕێژ بكات ئه‌وا ده‌لاله‌ته‌ جوانیه‌كان له‌م وێنا شیعرییه‌ جوانتر ده‌بن، ئه‌م وێنایه‌ دووباره‌ی كردۆته‌وه‌ له‌ سوتاندنی گوڵدا، پێكرا له‌ شه‌هیدبوونی عیشقێكدا ده‌شێ لێردا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ناخی دووره‌ په‌رێزبوونی بێت له‌ سوتاندن و كوژران و شه‌هیدبوون، كوژران هیمایه‌ بۆ خیانه‌ت له‌ جوانیه‌كانی دونیا، سوتان ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ پیاو سالاری یان كه‌م بایه‌خی ژن یا ڕه‌گه‌زی مێ له‌ كۆمه‌ڵ ، شه‌هیدبوونیش ده‌ربڕی مقاوه‌مه‌ت و به‌رخودانمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌، هه‌موو ئه‌و حاڵه‌ته‌ سێجمگییه‌ له‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفالدا بوونی هه‌یه‌، كه‌چی هه‌ر بۆخۆیشی ئه‌سرین و فرمێسك و خه‌مڕیشتنی بۆته‌ بار و چاوه‌كانی ماندووی گریانن بۆیه‌ له‌ سپاردنی فرمیسك نه‌بێ بۆ ئه‌م ده‌قه‌ هیچی دی لێناخوێندرێته‌وه‌.
لێردا ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێ ئه‌گه‌ كۆپله‌ی یان تابلۆی یه‌كه‌م دوای ئه‌م گریانه‌ بهاتبا ئه‌وا دۆزینه‌وه‌ی سه‌ره‌داوی خه‌م و ئه‌شك و گریانه‌كانی ده‌دۆزییه‌وه‌، به‌ڵام تها هه‌رۆ وێڵ و عه‌وداڵ و له‌ سۆراغدایه‌.
پوخته‌ : …….
پێشتر ئاماژه‌یه‌كمان به‌وه‌دا كه‌ ئێمه‌ له‌م شرۆڤه‌كارییه‌دا په‌نا بۆ دوو زانستی بونیادی شیعری ده‌به‌ین ، ئه‌وانیش زانستی مانا و ده‌لاله‌ت و زانستی چاك و خراپی، سه‌باره‌ت به‌ خاڵی دوو، ئه‌گه‌ر لایه‌نی زمانی و فۆرمی ده‌ق و هونه‌ری ده‌ق به‌ وردی دیقه‌تی بده‌ینێ ده‌بینین خاتوو شه‌ونم زیره‌كانه‌ توانیویه‌تی حاڵه‌ته‌ ئه‌رێنییه‌كه‌ واتا باشی و له‌ كارزانییه‌كه‌ی خۆی ده‌قه‌كه‌دا به‌یان بكات، ڕه‌تگه‌ لێره‌ و له‌وێ ورده‌كارییه‌كی سه‌رپێیانه‌ له‌ ئاوتدانی ده‌قدا به‌ ده‌ی بكه‌ین وه‌ك روونمان كرده‌وه‌ ئه‌وه‌ ناكاته‌ ئه‌وه‌ی هێڵی ڕاست و چه‌پ به‌ سه‌ر تێكسته‌كه‌یدا بێنین، نه‌خێر ده‌كارێ بێژین زۆر زیره‌كانه‌ له‌م ڕووه‌وه‌ سه‌ركه‌وتوو و سه‌رده‌ركردووه‌.
هێما به‌و پێیه‌ی ئاراسته‌یه‌كی هونه‌ری هه‌یه‌ و له‌ داهێنانی شیعری هاوچه‌رخدا سه‌ریهه‌ڵداوه‌، به‌ سه‌ر بوونییه‌ دیارده‌كانی ماتریالیدا هه‌ڵده‌زنێ و په‌رش و بڵاویشن به‌سه‌ر دیفاكتۆی هه‌ستی هومێد و خه‌ونه‌ ئاماژه‌ پێدراوه‌كان له‌ جیهانی ئایدیالی، له‌م حاڵه‌تانه‌دا په‌نا بۆ هێماكان ده‌بردرێتبه‌و پێیه‌ی مكووڕ بوونێكه‌ له‌ په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌م دووجیهانه‌، هه‌تا په‌خش بێ به‌ سه‌ر ئه‌و هه‌سته‌ نغرۆبووانه‌ی له‌ لێكچوونی نێوان خودی كه‌ره‌سته‌كاندایه‌، هۆنینه‌وه‌یش له‌ سه‌ر ریتمی رَێبازی بازنه‌ییدا به‌رده‌وام ده‌بێ له‌ ئاشكراكردنی ڕایه‌ڵه‌ شاراوه‌كانی پشت دیارده‌ ماتریالییه‌كان، ئه‌مه‌یش له‌ ڕێگای پیاهه‌ڵدان و دیدگای تایبه‌تی شاعیری خودان هێمادار بونیادی ده‌نێ و وا ده‌كات له‌ ڕێگای ئه‌و هێمایانه‌وه‌ سه‌ر پێ بكه‌وێ له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌و شێوازی هێمابه‌كارهاتووانه‌دا، به‌ گرتنه‌ به‌ری ئه‌و په‌ری له‌كارزانی داهێنه‌رانه‌ له‌ بونیادی ده‌قدا بۆ هه‌ردوو حاڵه‌تی وێنای ده‌لاقه‌ و ده‌روازه‌ فره‌ پانتاییه‌كان یاخود خوازه‌ بێ نه‌واكان ده‌كارێ بڵێین ساویلكه‌كان، ئه‌م شێوازه‌ لای ( ئۆستن دارین و ڕێنێ وێلیك ) له‌ كتێبی تیۆری ئه‌ده‌بی كه‌ هه‌ردوو پێكه‌وه‌ نوسیویانه‌ په‌نایان بۆ بردووه‌ وده‌ڵێن : ..(( هێما ژانرێكه‌ ئاماژه‌ به‌ ژانرێكی دیكه‌ ده‌دات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی تێدایه‌كه‌ له‌ باره‌ ، چونكه‌ هه‌روه‌ها وریایی ده‌خوازێ ، بۆ خودی خۆی به‌و پێیه‌ی شتێكی خستنه‌ ڕووه‌ )).
له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی خاتوو شه‌ونم توانیوێتی له‌ ڕووی ده‌لاله‌ت و هێما سه‌ركه‌وتووانه‌ ده‌قه‌كه‌ی جوانی پێ ببه‌خشێ ، هاوكات له‌ ڕووی ناوه‌خن و قوڵایی ده‌قه‌كه‌وه‌ ته‌واو ته‌واو له‌ ڕه‌شبینی ئاڵاوه‌ : (( سه‌راب ، خه‌ون ، وڕێنه‌ ، ناهومێدی ، گیرانی چاوه‌ ماندووه‌كان، سوتان ، كوژران، شه‌هیدبوون، ئه‌شك….. تاد )) گه‌لێ وشه‌ن هێنده‌ ڕشبینی ئه‌وكی قۆرخكردووه‌ به‌ هیچ كلۆجێ گه‌شبینی لێبه‌دی ناكرێ، ئه‌م حاڵه‌ته‌ی شاعیر ئه‌وه‌م بیردێنێته‌وه‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ باشوور به‌رده‌وام له‌ ڕه‌شبینیدا ده‌ژین، هرگیز نه‌خشه‌ی دادێ نازانێ دابڕێژێت، ئه‌گه‌ر هیچ تراژیدیا و كاره‌سات و ئافاتی ده‌سكردی مرۆیی نه‌بینێ كه‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی ڕه‌شبینیان، ئه‌وا ڕووداوه‌ سروشتییه‌كان ده‌كه‌نه‌ پاساوی ڕه‌شبینی، یانیش نه‌خۆشییه‌ كتوپڕه‌كان ده‌بنه‌ بڕوبیانوی بیركردنه‌وه‌ له‌ ڕه‌شبینی، خاتوو شه‌ونمیش له‌م نه‌ته‌وه‌ به‌ ده‌ر نییه‌ و له‌و ڕوانگه‌وه‌ بیری به‌ لای ڕه‌شبینیدا ده‌چێت.
سۆرین كیركیگارد_ sopen Kierkegaard بیرمه‌ندی دانیماركی ، ده‌ڵێ : مرۆڤێك له‌ سه‌ر ڕووی زه‌وی به‌ دی ناكه‌ی له‌ ناهومێدی به‌تاڵ بووبێته‌وه‌، مرۆڤێكیش نییه‌ كانیاوی ڕشبینی نه‌بێ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان، بوونه‌وه‌رێكی مرۆیی نییه‌ ناخی به‌تاڵ بێ له‌ پچڕان و بێزاری و ژاوه‌ژاو و ڕه‌شبینی یاخود دابڕانی پارچه‌یه‌ك یان هه‌ر جۆرێك له‌ جۆره‌ پچڕاوه‌كانی ناوه‌وه‌ی، هه‌ر مرۆڤێك له‌ ناخی خۆیدا ڤایرۆسێكی نه‌خۆشی ده‌روونی له‌ ناخیدا هه‌یه‌، به‌م جۆره‌یش بێت ڕه‌شبینی نه‌خۆشییه‌كی رۆحه‌. هه‌ر هه‌مان بیرمه‌ند ده‌ڵێ : وه‌ڕسبوون و بێ ئارامی بنه‌مای هه‌موو خراپه‌كارییه‌كه‌، هێزی ڕه‌شكردنه‌وه‌ی ڕه‌شبینی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خودی خۆیشت پێی قایل و ڕه‌زامه‌ند بیت.

سه‌ردار جاف
ئه‌ڵمانیا

• قطع الأصابع في ثقافات الشعوب – حسين سالم عبشل – اليمن.
• الزمن وبنية النص الشعري/ أسحاق الخنجري – مجلة نزوى العمانية ليوم 4 / 2 / 2019.
• التحليل الجغرافي للأدب- محمد جهاد أسماعيل_ نظرية جديدة في قراء’ النصوص الأدبية _ جغرافيا _ جريدة البناء العدد 1686 في 12 / 7 / 2019 .
• بحث مفصل عن طائر النورس / ميرفت عبدالمنعم – 2018 .
• الرمزية والدلالة عند مالك القلاف في قصة ( تماثيل ) _ جعفر حسن _ جريدة الشرق العدد 885 في 7 / 5 / 2014 ,
• الرمزية للشعر المعاصر / فالح الحجية – جريدة الزمان العدد 8803 في 17 / 9 / 2014 .
• الأمل على الجانب الآخر من اليأس نزيف الحلم في الشعر العربي الحميدي أمين دراويشة / جلايدة الحدث 22 / 4 / 2019 .




هەوڵێکی نوێگەریی شیعر … هەژار ئەبووبەکر

شاعیری نوێخواز سۆران محەمەد پەڕتووکێکی شیعریی نوێی ئامادەی چاپە، کە لە هەوڵێکی نوێدا شیعری کوردی بە جیهانبوون دەکات، لەم پەڕتووکە قەوارە ١٤٢ لاپەڕەییەدا ٢٠ شیعری لە خۆگرتووە بە هەر سێ زمانەەکانی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی، کە لە سەرجەمدا دەکاتە ٦٠ شیعر، ئەمە وێڕای ئەوەی ناساندنی شیعرو هەوڵە نوێگەرییەکانی شاعیرانی کوردە بە جیهانی مۆدێرن، لە هەمان کاتیشدا ڕۆچوونێکە بە قوڵایی شێوازە شیعرییە نوێگەرییەکان، بە تایبەتی ئەوانەی زۆر ئاشنا نەبوون بە دیدی خوێنەرانی گشتی و هەڵوەشاندنەوەیان بۆ نەکراوە، وەلێ ئەمە ئەوەش دەردەخات کە بە هیچ جۆرێك رەوتی شیعری کوردی لە سیما گشتییە جیهانییەکەدا بزر نەبووە، جگە لەوەی جێ پەنجەی دنیاو زمانی هۆنراوەکان بە هی کەس ناچن جگە لە بەهرەو مەعریفەو ئەزموونەکانی خودی شاعیر، لە هەمان کاتیشدا جوڵاندنی حەزی ئەو خوێنەرانەیە کە دەیانەوێت شتێك لە دنیای وەرگێڕان و زمانە بیانییەکان شارەزا ببن، ڕاستە ئەم جۆرە لە شیعر چونکە بۆ زۆرینەی خوێنەری سادەو گشتی نەنووسراوە رەنگە وەك پێویست ژاوەژاو و قەرەباڵغی نەخولقێنێت، بەڵام بۆ ئەوانەی هێمن و لەسەرخۆ دەڕوانن و بیر دەکەنەوە زۆر شت دەگەیەنێت و زۆر دنیاو دورگەی شیعریی نوێ کەشف دەبێت، هەمیشەش هەر وابووە، گەر بە درێژایی شیعریی جیهانی سەیری هەوڵە جیاوازەکان بکەین دەبینین کەمترین لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوەو هۆکەشی ئەوەیە هەموو کەسێك گەر بیانەوێت شتێك لەبارەیانەوە بنووسن ناتواننن بەو کارە هەسن گەر خۆیان شەتەك نەدابێ بە مەعریفەو ئەزموونی پێویستی شیعریی تیۆریی و پراکتیکی، لە کاتێکدا ئێمە لەو میللەتە کەمانەین کە رەنگە راست بێت بڵێین لێکۆڵینەوەو خوێندنەوەی رەخنەیی بابەتی و ئەکادیمیانەمان زۆر کەمە، ئەم کێشەیەش وەك سیمایەکی گشتی کاردانەوەو رەنگدانەوەو مۆرکی زۆربەی بوارەکانی تری ژیانی دەرەوەو ناوەوەی لەسەرە، هەر لە رامیارییەوە بیگرە تا زانستی و کۆمەڵایەتی و ئابووری و مێژوویی و زمان و دەروونزانی و فەلەکناسی و فەلسەفەو تاد….
ستیڤان مالارمێ و ئەزرا پاوەن و شیعرە دواینەکانی ڕامبۆو چەندان شاعیری تری جیهانی ئەو راستییە دەسەلمێنن کە دەکرێت بڵێین شیعر چەند رووکارێکی هەیە، بەشێکی پەیوەندی بە هەستە دەرەکییەکانمانەوە هەیە- یان دنیای دەرەوەی مرۆڤ و بەرکەوتنەکانی رۆژانەو جیهانی ماددی، بەڵام بەشەکەی تری پەیوەندی بە بەشە پەنهانەکانی ناخ و دەروون و گیانمانەوە هەیە، کە ئەمەش پەیوەندییەکی راستەوخۆی بە دنیای بەربڵاو و بێ سنووری میتافیزیکەوە هەیە و هەر شیعر خۆیشی لە راستیدا سەر بەو جیهانەیە و لێی جیا نابێتەوە.

شایستەی باسە شاعیر سۆران محەمەد وەك دەنگێکی شیعریی کەمترین پشکی خوێندنەوەکانی بەرکەوتووە، وێڕای چاپکردنی پێنج دیوانی شیعریی لە رابردوودا کە ٢ کتێبیان بە زمانی کوردی بوون: (مردن لە ئاوێنەکانا/٢٠٠٤ )و (ئەزمووونێکی جیاوازی شیعر/ ٢٠١٨) دوو بە زمانی ئینگلیزی (یەك تنۆك/٢٠٠٤)،(قەسیدەی لەقلەقە کۆچەرییەکان/٢٠١٤)، هەروەها یەک کتێبیش بە زمانی عەرەبی (قەسیدەی لەقلەقە کۆچەرییەکان/٢٠١٤)..
بە گشتی شیعرەکان دەقی کراوەو چڕن و توانای لێکدانەوە جۆراوجۆرەکان لە خۆ دەگرن، هەمیشە زمان و کەرەسەکانی لە نوێبوونەوەدان و بەم جۆرە خوێنەر بێزار نابێت، ئەو دەقانەن کە لە دەرەوەی زەمەن و شوێن و کەسایەتی و رووداوەکان نووسراون، بۆیە مانەوەیەکی درێژخایەن بۆ خۆیان مسۆگەر دەکەن و هەر بە تازەیی دەمێننەوە، هێندەی کێشە جۆراوجۆرەکانی ژیان بەردەوامیان هەبێت و مرۆڤ بە دوای پرسیارە دەسەوسانکارەکانی بووندا بگەڕێت و ورد بێتەوە، بە پێچەوانەی شیعری بۆنەو حەماسەت و رۆمانسی و فێرکاریی و…هتد کە زیاتر خەمێکی تاکەکەسی لە پشت لەدایکبوونی شیعرەکانەوەن و لەگەڵ بەسەرچوونی بۆنەکاندا ئەوانیش لەبیردەچنەوە، بەڵام لە هەردوو حاڵەتەکەدا خوێنەرو گوێگر چێژی جۆراوجۆر لە دەق وەردەگرێت؛ بە پێی ئاستی تێگەشتن و پێشکەوتنی فەرهەنگیی خودی کەسەکە، لێرەوە خوێنەر دەبێتە کەسێکی کاراو رۆڵ دەبینێت لە راڤەکاندا و دەقە واڵاکان تەواو دەکات و مانایان پێ دەبەخشێت، لە پێچ و پەنای دەقە قوڵەکاندا پشوو وەردەگرێت و ڕێی گەڕانەوە بۆ خۆی دەستنیشان دەکات هەر کاتێك لە دووتوێی پێچەکانیدا هەست بە بزربوون بکات، بۆیە ئارام دەڕوانێت و زوو بڕیارێك نادات لەسەر شتێك شارەزاییەکی تەواوی لەبارەوە بەدەست نەهێنا بێت و بەم جۆرەش حەسرەتی پەشیمانی هەڵناکێشێت..
شیعر وەك چارەسەرێکی هزریی و دەروونی لە زۆر وڵاتی پێشکەوتوودا مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، بە حوکمی ئەو ئەفسوونە پەنهانەی هەیەتی و بەم جۆرە بەهای راستەقینەی خۆی وەدەستدێنێت، هێندەی گرنگیی و بایەخی خودی مرۆڤ لە بووندا، لە هەندێك جێی تریشدا شیعر لێکۆڵینەوە دەروونشیکارییەکان و قۆناغە جۆراوجۆرەکانی پێشکەوتنی گەلانی پێ راڤە دەکرێت، ئەو هێزە مەعنەویەی هەیە کە بەرانبەر شاڵاوی زەبەلاحی تەکنەلۆژی و مادی چەرخ وەستاوەتەوەو خودی بزر نەکردووەو بڕیاری مەرگی رانەگەیاندووە، هەرچەندە لای زۆرێك لە خوێنەران و دەزگاکانی چاپ و کتێبخانەو خەڵك و رۆشنبیرانەوە کەمترین لای بەلادا دەکرێتەوە، بەڵام ئەم کتێبە هەوڵێکە بۆ گێڕانەوەی ئەو پێگەو رۆڵەی شیعر لە بووندا هەیەتی و پەیوەندی لەگەڵ سەرجەم بوارە ژیارییەکانی مرۆڤدا نوێ دەکاتەوەو خوێنەر ناچار دەکات بە دوای ئاماژەکانیدا وێڵ بێت و هەوڵی کردنەوەی کۆدەکانی بدات.




ئەو کڕۆنایەی کەدامێنی ئافرەتانیشی گرتووە … شوانە حەسەن ئەبوبەکر

بەگوێرەی توێژینەوەکانی ئەمڕۆی بەشێک کۆمەڵناسان ودەروونناسان دەردەکەوێت کە ئاڵۆدەبوون بە مادەهۆشبەرەکان بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ دژكردەوە و وڵامێكە ڕووخێنەر لە ئاست ئەو ئاكارە چاوەڕوانەكراوە دەروونی و دەرەكیەكان كە بەم شێوەیە كەسەكە هەوڵ دەدات ئازار و كێشە دەروونییەكانی خۆی وەكوو: پەشۆكاوی، خەمۆكی، دڵەڕاوكێ، بێچارەیی و بێبەشیەكانی خۆی كە لە كۆمەڵگادا تووشی هاتووە كەمكاتەوە یان ئەوەی كە بەشێوەی كاتی چارەسەریان بكات، كە ئەمە شێوازێكی نادرووستە بە مەبەستی هەڵاتن لەو راستیانەی كە بوونیان هەیە.

لەڕاستیدا كەسی گیرۆدەبوو وەكوو كەسانی تر مرۆڤێكن كە پێویستیان هەیە بەوەی كە خۆشەویستی بكەن و خۆشیان بوێن ئەویش دەیهەوێت موحبەت بكات و موحیبەتی پێبكەن؛ دەیهەویت بوونی بۆ كەسانی دیكە بەسوود و كاریگەر بێت و هەروەها بوونی كەسانی دیكەش بۆ ئەو بەسوود و كاریگەر بێت. لەئاكامدا هەستی دەروونی داوای لێدەكات كە دەبێت ئاڵوگۆڕێك بەسەر خۆیدا بێنێت، گۆڕانێك كە ڕزگاری بكات لەهەموو ئەو كێشە و نەهامەتیانە و لەپێوەند لەگەڵ خۆی و ئەو كۆمەڵگایەی ژیانی تێدا دەكات ئەرك و ئەستۆی خۆی بگرێت. ئەگەر چی بەداخەوە بەهۆی كێشە و لادانی بنەماڵەیی و كۆمەڵایەتی و هەروەها نەبوونی سیستەمێكی بارهێنانی رێك و پێك كەسكە بەربەبەرە لەڕێگەی راستەقینەی خۆی دووردەكەوێتەوە و بە هەڵبژاردنی شێوە و پێوەری نادرووست و رووخێنەر لەگەل خۆی و كۆمەڵگاكەی بێگانە دەبێت و ئەو هەڵاتن و دووركەوتنەوە لەخۆی هانیدەدات لە سووچی ماڵدا خۆی قەتیس بكات و چاوی خۆی بەڕووی راستێكاندا ببەستێت.
جێگای باسە كە ئاڵۆدەبوو وڵامێكی فیزۆلۆژیكی جەستەیە بۆ بەكارهێنانی بەردەوامی مادەهۆشبەرەکان ئەم هۆگربوونە لەلایەك دەبێتە هۆی ئاسوودەی و ئارامی كاتیی و جارجارێكیش هاندەر و شادی هێنەرە بۆ كەسی ئاڵۆدەبو و لەلایەكی دیكەوە دوای تەواوبوونی ئەم كاریگەریانە دەبێتە هۆی بەدواداچوونی سەرلەنوێی كەسەكە بۆ دۆزینەوەی مادەی هۆشبەرو بە بەردەوامی هۆگردەبێت بەمادەهۆشبەرەکان.

لەوەها حاڵەتێكدا كەسەكە هەم لە بواری جەستەیی و هەم لە بواری رەوانیەوە دەبێتە هۆگری مادەهۆشبەرەکان و ناچارە كە بەرەبەبەرە رێژەی ئەو مادەهۆشبەرەکەی كە پێویستێتی رێژەكەی زیاد بكات، بەڵام بێخەبەر لەوەی كە ژنانیش وەكوو زۆربەی چێن وتوێژە جواوجۆرەكانی كۆمەڵگا بەهۆكاری جواوجۆر تووشی ئەم دیاردە دەبن.

لەساڵانی زۆر پێشووتردا بازاری مادەهۆشبەرەکان تەنیا دەیتوانی گرووپێكی بچووك لە ژنان لەخۆبگرێت لەكاتێكدا ئەمرۆ ئەم بازارە بەهۆی بوونی مادەی هۆشبەری نوێ توانیوێتی ژنانێكی زۆرتر بخاتە بازنەی خۆیەوە. لەڕابردوودا بۆ قاچاخچیەكان دەستڕاگەیشتن بە ژنان دژوارتر لەمرۆ بوو لەبەر ئەوەی ئەوان زۆرتر لە ماڵەوە بوون، هەروەها مادەی هۆشبەرنەبوو كە ژنان بتوانن بەئاسانی كەڵكی لێوەربگرن. بۆ وێنە ئەگەر ژنێك دەیویست تریاك بەكاربێنێت تەمبەڵ رادەهات و لەكاری ماڵەوە دوادەكەوت و دەوروبەریەكانی زووبە ئاكارەكەیان دەزانی بەڵام ئێستا مادەی هۆشبەری نوێ بوونی هەیە كە دەتوانێت ئەو ژنانەی كە لە كۆمەڵگادا چالاكن گیرۆدە بكات و بە رووكەش چالاك و هەڵسوور نیشانیان بدات.

بەڵام دەبێ بیسەلمێنین كە ژنان لە سەرەكیترین قوربانیانی زۆرێك لە خەسار و لادانە كۆمەڵایەتێكانن و یەك لەوانەش ئاڵوەبووە. ئامارە نوێیەكان باس لەڕێژەی (نۆ بە یەك) دەكەن، واتە لەهەر دە گیرۆدەبوو یەكیان ژنە، بەڵام ئەم رێژەیە روولە زیادبوونە. هەرچەند كاتێكی زۆری ماوە كە رێژی ژنانی گیرۆدەبوو بە مادە هۆشبەرەکان لەگەڵ پیاوان هاوسەنگی بكات لەبەر ئەوی كە هێشتا دۆخی ئەم دوو رەگەزە لە كۆمەڵگادا جیاوازە، بەڵام چارەسەری بۆ ژنی گیرۆدەبوو زۆر دژوارە چونكوو ژنێك كە گیرۆدەی مادەهۆشبەرەکان دەبێت دەستبەجێ هەموو پردەكانی پشت سەری خۆی دەرووخێنێت؛ ئەو بۆ وەدەستخستنی نرخی كرینی مادەهۆشبەرەکە ئامادەیە دەستبداتە هەموو كارێك بەبێ لەبەرچاوگرتنی دۆخی بنەماڵە، یاسا و تەنانەت لایەنی ئەخلاقی خۆشی لەبەرچاوناگرێت لەحاڵێكدا ئەم بابەتە لەنێو پیاواندا كەمترە و بەشێوازی جیاوازتر دەبینرێت.

یەكێك لە هۆكارەكانی ئاڵودەبوون لە ژناندا پەرەنەسەندی شارەزایی و پسپۆری پێویست بۆ سەركەوتن لە ژیاندایە. نەبوونی توانایی تاكەكەسی پێویست بۆ وەدەستخستنی جێگە و پێگەی پیشەیش یەكێك لە هۆكارەكانە كە ژنان رووبكەنە مادەهۆشبەرەکان و تووشی ئاڵودەبون بن. هەست بەدۆراوبوون لە بەربەرەكانێ پیشەیەكان و بەدوای ئەودا هەستكردن بە بێتوانابوون لە گەیشتن بە سەركەوتن، هەست بە نائەمنیكردن، نایەكسان زانینیی سیستەمی كۆمەڵایەتی، هەستكردن بە توورەیی و بێمتمانەیی لەماڵ، شوێنی كار و قوتابخانە و… هەموو ئەمانە هەم هۆكارن و هەم كاریگەرن لە مەیلی ژنان بەرەو گیرۆدەبوون بە مادە هۆشبەرەکان

كێشە رۆحی و دەروونیش لە رووتێكردنی ژنان بە ئاڵودبو و مادە هۆشبەرەکان كاریگەرن. ژنانی مۆعتاد لە بەراورد لەگەڵ ژنانی دیكە بابەت و كێشەی دەروونی زۆرتریان هەیە. دیاریكراوە كە كێشەی خەمۆكی یان دڵەراوكێ بەربلاوترین نەخۆشییە لەلای ژنانی گیرۆدەبوو بە مادەهۆشبەرەکان. خۆێندنەوەكان نیشانیداوە كەهەڵسوكەوتەكانی وەكوو: خۆكوژی، باوەربەخۆنەبوون و لاوازبوون لەئاست كێشەكان لە ژنانی گیرۆدەبوودا زۆر زۆرترە لە كەسانیتر و تەنانەت زۆرێك لە ژنانی دیكەنتووشی كێشەی گەرانەوی خەمۆكی دەبن. توندووتیژی لەلایەن پیاوانی بنەماڵەوە بەشێوازی جۆراوجۆر لە هۆكارە زۆرەكانی دیكەی رووتێكردنی ژنانە لە بەكارهێنانی مادەهۆشبەرەکان و هەروەها نەبوونی سیستەمیكی رێك و پێكی دەسەڵاتدار لەهەرێمی کوردستان چونکە لەمرۆدا بەداخەوە بەشێک لە دەسەڵات داران و کەسانی عەسکەری فاکتەرێکی بەهێزن بۆ ئاسان دەست کەوتنی ئەو مادە هۆشبەرانە چونکە ئەو کەسانە هیچ دەسەڵاتێک و یاسایەک لەتوانای دانیە بیان وەستێنێت و ڕێگریان لێبکات بەهۆی بەرزی پلەی وەزیفی لەحیزبدا.

ڕۆژنامەنووس : شوانە حەسەن ئەبوبەکر




ناوی كتێب: سەرەتا وشەبوو … سەباح ڕەنجدەر

● ناوی كتێب: سەرەتا وشەبوو
● شاعیر: سەباح ڕەنجدەر
●بابەت: شیعر
● پیتچن: یاد سەباح ڕەنجدەر
● هەڵەگر: محەمەد عەبدولڕەحمان خدر
● نەخشەسازی بەرگ و ناوەوه: جەوهەر فەتاح
● چاپ: چاپی یەكەم

● لە بەڕێوەبەرایەتی گشتیی كتێبخانە گشتییەكان/ هەرێمی
كوردستان ژمارەی سپاردن، )132)ی ساڵی )2020)ی پێدراوە

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ……




شێرکۆ بێکەس، زیندوویەکی هەمیشە، لە یادەوەریماندا

لە ئەرشیڤی کاک (دانا عەسکەر)ەوە ……

دیدارێکی بەڕێز دانا عەسکەر لەگەڵ شاعیری کۆچکردوو شێرکۆبێکەس لە بەرنامەی کتێب و دیالۆگ، بەرنامەیەک بوو لە ساڵانی ڕابردوولەکەناڵی ناوخۆیی کەرکوکەوە پێشکەش دەکرا.
ئەم دیدارە تایبەت بووە بە ئەزموونی شیعریی .

https://www.facebook.com/danaak.qadir/videos/2751986888224478/




چرپە … جەلال عەبدوڵا ساڵح

…
خوێنی
خاکە
شەهید
…
دڵی
گیرفانە
پارە
…
دایک
زمانی
ئەوینە
…
هێلکە
دەشکێت
قومری
دەمرێت
…
هەور
ئاسمانی
ڕاونا
گەڵا
با
…
چەم
دەشتی
پێوا
نەگەییە
دەریا
…
حەوز
قەوزە
ڕەنگ دەکا
بۆق
تێکی ئەدا
…
پێدەکەنێ
دەرپێ
بە شەڕی
پێلاو و پێ
…
جەلال عەبدوڵا ساڵح (کەنەدا)




سۆرە … پشکۆ ناکام

……. هەڵکەوتنی شارێک لە ڕووی جوگرافی یان مێژوویی و شارستانی و گەشەکردنییەوە زۆر جار ئەبێتە مایەی نەگبەتی بۆی ،چونکە وەک ئەووترێت چاوی پیس و حەسودی بەردەوام لەسەرە و خەڵکی شارەکە هەرچییەک بڵێ و هەرچییەک بکا هەر بە نێگەتیڤ بۆی لێک ئەدرێتەوە و ئەوانەی چاویان بەشارەکە هەڵنایە ئەکەونە هەلەکە سەما….
ماوەیەکە و بۆ جارێکی تر مقۆ مقۆ و وورتە وورت لەسەر سلێمانی دروست بۆتەوە گوایا خەریکە زیاتر لە بەڕەکەی خۆی پێ ڕائەکێشێ ئەمەش بەمەبەست و ئەجیندای پشت کەوالیسەوە هەنگاوی بۆ ئەنرێ ، پێش هەموو شتێ سلێمانی پێویستی بەوە نیە “خێر” بە پایتەختی رۆشنبیری ناو ببرێت ” بەش بەحاڵی خۆم گاڵتەم بەو ناو لێنانەیە چونکە رۆشنبیریی پروسەیەکی زهنیە”هزر” نەک ئیمزا و بەریوەبەرایەتیەک” ، ئەم شارە سەد ساڵ زیاترە لە بەڵگە نامەکانی کەسان و مێژوونووسە ئەوروپاییەکان بە شاری ئەدەب و مەعریفە و خوێنەواری باس کراوە و سەبارەت بەو ئاستەبەرزەی لە دونیای رۆشنبیریا هەیبوە پێویست بە ناو هێنان ناکا چونکە بەدەیان کەڵە ئەدیب و شاعیر و شاعیری خەڵکی هۆشمەنمان هەیە و هەبوە کە ناوهێنانیان چەن پەڕەیەکی ئەوێ….بۆیە مەمنون نەبوین بەو خێرە و بەخشینی نازناوە کەلای من یەک فلسی قەڵب ناهێنێ باشترە خاوەنەکانی ئەو بڕیارە شینێک بۆ حاڵی رۆشنبیری خۆیان بکەن ،
گەرچی بەداخەوە ماوەیەکە سلێمانی ئەو بۆنەی جارانی لێ نایە و بەچەن هۆکارێکی دروستکراو هەوڵ ئەدرێ ئەو سەرزییەی هەیەتی نزم بکرێ بەڵام مسۆگەر ئەمە کاتییە و هەر ئەگەڕێتەوە سەر ریتم و بۆن و بەرامی جارانی..
تەنانەت” ڕەشەباکە”ش وەک رەمزێکە بۆ یاخی بوون و بەگژاچوونەوە، گەرچی ئەویش کزبوە و وەک جاران کاریگەریی نیە ئەوەش هەر کاتییە و ئەچێتەوە سەر دینەمۆی هێزەکەی جارانی….چەن حکومەت لە عێڕاقا هەبووبێ هەوڵی تۆقانن و دەست بەسەرا گرتنی ئەم شارەی یاوە ، ئەنجامەکەی هەر هەڵوێستی خەڵکی شارەکەی لەبەرامبەر دەسەڵاتدارنا پێ رەق و فراوانتر بوە ، خەڵکی ئەم شارە زۆری پێکراوە و ئەکرێ ، زۆری قبوڵ کردوە ، چاوی زۆر و چەپوکی لەسەرە ، هەرچۆنێک بجوڵێتەوە حسابی تایبەتی بۆ ئەکرێ ، هەموو هەنگاوێکی شارەکە بو چاوی گومانەوە سەیر و ئیجرائاتی لەگەڵ ئەکرێ ، خەڵکی سلێمانی شارەکەی خۆی خۆش بوێ ئەڵێن شارچێتی ئەکا،،باسی غەدر کردن لەشارەکەی بکا ئەڵێن حیزبچێتی ئەکا..گەر باسی مێژووی شارەکەی خۆی بکا ئەڵێن یەکڕیزی کورد تێک ئەیا!! گەر باسی نەهامەتییەکانی شارەکە بکا ئەڵێن: دەستی دەرەکی لە پشتێوەیەتی ، باسی قوربانییەکانی شارەکە بکا ئەڵێن: بای کۆن بەبا ئەکا…!!…
شارێکی یەک ملیؤ ن و نیویی بۆی نەبێ لەو بودجە و داهاتە زۆرەی کە موڵکی باوکی هیچ کەس و لایەک نیە جگە لە میللەت ، میللەت و بەس ، داوا بکا بە پێی ئیستحقای خۆی بەشێکی گونجاو و مەنتیقی وەک هەموو شوێنەکانی تری بۆ سەرف بکرێ ئەمە چ تاوانێکە ! چ شارچێتییەکە! چ غەدرێکە لەو دەسەڵاتە مەزڵومە ئەکرێت ! ناوچەی وا هەیە لە هەرێم زۆربەی لادێیە و هەمووی قیرتاوی دوا دەرجەیە و وەرە سەیری تاسەکانی جادە و بانەکانی سلێمانیش بکە! لە هەولێر گەر جادەی دەسایتی و پێنج سەد مەتریش دروست بکرێ و تۆش داوا بکەی جادەیەکی سەد یان سەد و پەنجایی دروست بکرێت ئەمە ئاژاوەیە و بودجە ڕێ نایات و تۆوی شارچێتی زیاتر ئەچێنێ !
ئەم دەسەڵاتە ئەوەنە نەفامە ئەقڵی بەوە ناشکێ کە غەدر کردن و بە جیا مامەڵە کردن لەگەڵ شارێکا ئەبێتە مایەی فراوان بوون و قوڵبوونەوەی شارچێتی چونکە خەڵک هەردەم پاڵپشتی ئەو شارەیە کە غەدری لێ ئەکرێ و بە هەموو شێوازێک بەرگری لێ ئەکا و بەرامبەر ئەو لایەن و دەسەڵاتە ئەوەستێتەوە کە سەرجاوەی ئەو غەدر و نا عەدالەتی و بەیەک چاوسەیرنەکردنی هاووڵاتیانە… ئەوەی زیاتر لە هەموویش جێی داخ و کەسەرە کەلەم وەزعە نالەبارەیا شارەکە خۆیشی لەلایەن خەڵکی دڵسۆز و ئەهلی شارەوە بەریوە نابرێت ، ئەمڕۆ کۆمپانیەکانی سەر بەحیزب قۆرخی پرۆژە و بودجەکانی بۆی دانراوە کردوە کە ئیعتبارات و بەرژەوەندی حیزبی سەروو هەموو شتێکە ، رەنگە هۆی سەرەکیش ئەوەبێ کێ و چی پلە یەکە لەم شارەیا؟! وەڵامەکەشی : حیزب ، حیبزبیش بەشێکە لەو دەسەڵاتە کە ئامادە نیە لەبەر خاتری شارێک دەستبەرداری ئەو هەموو ئیمتیازانە بێتەوە لە دەسەڵات دەستی ئەکەوێ.. چگە لەوەی کاربەدەستەکانی شار لە ئاست دەست تێوەردانی حیزبەوە لە گەورە و بچووکی شارەکە خۆیان کردوە بە کەڕەی شەربەت….
خەڵکی سلێمانی ماوەیەک بەوە هەڵخەڵەتێنرا و دڵی بەوە خۆش بوو کە کەسێک کاروباری شارەکە ئەگرێتە دەست کە ئەو مۆدێلی حوکم کردنەی شار ئەگۆڕێ ئامادەش بوو بۆ هات و چۆ لە سەیارەوە بگۆڕێ بۆ پاسکیل !! بەڵام ئەونەی نەبرد ئەویش کەوتە گۆرانی ووتن بەهەمان ئاواز و تیپی مۆسیقای دەسەڵاتەوە و گۆرانی” سلێمانی لەنازا غەرق بوە” ئەڵێتەوە و پێی وایە هەقە کەمێ لەو نازە بە دیاری بەین بەو ناوچانەی بێ ناز کەوتوون…
سلێمانی بە درێژایی مێژوو بێ منەت کردن زۆره بۆ خاک و نیشتمان کردوە و زۆر کەميش لەبەر جاو گیراوە و پێی زانراوە ، سلێمانی ئەونەی کردوە کە “صدام حسین” ناوی نابوو ( سەری مارەکە) و خەڵکی تریش بە دانیشتوانەکەی ئەووت ” سۆڕە ” ….!!




كۆچی دوایی تێكۆشه‌رێكی قاره‌مان … حه‌سان عاكف … وه‌رگێرانی : ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

ماڵئاوا مام ئه‌سكه‌نده‌ر… چه‌پایفی * قه‌ره‌داغی خۆشه‌ویست و هه‌ڵۆ به‌رزفره‌كه‌ی ده‌ربه‌ندیخان…! >> ئه‌گه‌ر ئێمه‌ نه‌بین ئه‌ی ئه‌بێ كێ بێ ؟ << ، به‌و شێوه‌یه‌ یه‌كترمان ناسی به‌ زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌كی روخۆش و كراوه‌ { پان} و، له‌ یه‌كه‌م دیداردا ده‌ستمان له‌ ناو ده‌ستی یه‌كترنا له‌ پایزی ساڵی 1988، له‌و ناوچه‌ كوردستانیه‌ { دۆڵه‌ كۆگا} ** له‌ سه‌ر سنوری عێراق ــ ئێران به‌ ره‌بایا به‌رزه ‌هه‌ڵوه‌سراوه‌كانی له‌ نێوان زه‌ویی و ئاسماندا به‌ره‌ورووی قه‌ڵادزی و رانیه‌ و ده‌ریاچه‌ی دوكان و، ئه‌وه‌ی به‌ عه‌ره‌بییه‌كی راست و ره‌وان وت هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و به‌ زمانی عه‌ره‌بی ناتوانێت قسه‌ بكات و، ئیمكانه‌ نه‌توانیت به‌ زمانی كوردی دایك به‌ باشی بخوێنێت و بنووسێت..
پێم وت ئه‌وه‌ت له‌ كوێ له‌ به‌ر كردووه‌ ؟
ئه‌ویش له‌ زه‌رده‌خه‌نه‌وه‌ ده‌ستی به‌ پێكه‌نین كردو وتی : ئه‌وه‌ یه‌كه‌مین رسته‌یه‌ به‌ عه‌ره‌بی له‌به‌رمگردووه‌و ، له‌ یه‌كێك له‌ خۆپیشاندانه‌كانی شاری سلێمانی له‌ ساڵانی پاشایه‌تیدا گۆێم لێبوو،چه‌ندجار دووباره‌ ئه‌بووه‌وه‌و وشه‌كانم له‌به‌ركرد به‌ بێ ئه‌وه‌ی لێی تێبگه‌م ، خۆپیشانده‌ران به‌ جۆرێك ئه‌و رسته‌یان دووباره‌ ئه‌كرده‌وه‌ پر بوو له‌ هه‌ستی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌و خۆبه‌زلزانین و ، هه‌ر ئه‌وه‌ش پاڵپێوه‌نه‌ر بوو بۆ له‌ به‌ركردنی.
ئه‌و كه‌سه‌ { مام ئیسكه‌نده‌ره‌، رۆڵه‌ی ده‌ربه‌ندیخانه ، جوتیارێكی رووخۆش و، پێشمه‌رگه‌یه‌كی ئازاو نه‌ترسه‌ ، ژیان وجوانییه‌كانی خۆش ئه‌وێت به‌ ئه‌ندازه‌ی خۆشه‌یستی بۆ چوونه‌ ناو مه‌ته‌رسییه‌كان، “چابايفی قه‌ره‌داغ و ده‌ربه‌ندیخان وشاره‌زورر”، و هاورێیان پێیان خۆش بوو ئه‌و ناوه‌ی لێ بنێن ، وه‌ك رێزلێنان بۆ پاكی و ئازایه‌تییه‌ دیارییه‌كه‌ی و دڵپاكی ، هه‌ڵو به‌رزفره‌كه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌و شارباژێر/ مام ئیسكه‌نده‌ر باوكی شه‌هید {كاوه‌} و” برای شه‌هید { جه‌وهه‌ر} كوری بنه‌ماڵه‌ی شیوعی خۆبه‌ختكه‌ری خۆبه‌خش . ئه‌و كه‌سه‌ی شارازای ئازایه‌تییه‌كی بێت و، ‌ له‌ كاته‌ مه‌ته‌رسیداره‌كاندا له‌ گه‌ڵیا ژیابێت ئه‌ڵێت : { جواهیری گه‌وره‌} *** مه‌به‌ستی ئه‌و بووه‌ كاتێك وتویه‌تی : { تۆ مردووی ده‌ستی خۆكوژیێت یان شه‌ركه‌ری لوتبه‌رزی ده‌ستی قه‌ده‌ریت} .
هاورێكانی ده‌رباره‌ی مام ئیسكه‌نده‌ر ئه‌گێرننه‌وه‌ و ئه‌ڵێن بۆ راپه‌راندنی هه‌ر ئه‌ركێكی حزبی سه‌خت و ترسناك ناوی خۆی و كوره‌كه‌ی كه‌ شه‌هید بوو له‌ سه‌رووی لیستی ئه‌ركه‌كان ئه‌نووسی و، هه‌موو ئه‌ڵێن هیلاكی یان نه‌خۆشی رێگر نه‌بووه‌ رۆژی له‌ رۆژان { مام} له‌ راپه‌راندنی ئه‌و ئه‌ركه‌ی پێی سپێراوه‌ دووابكه‌وێ
ماوه‌یه‌كه‌ بیر له‌وه‌ ئه‌كه‌مه‌وه‌ له‌م لاپه‌ره‌یه‌دا بڵاوكراوه‌یه‌ك له‌ سه‌ری بنووسم و ، هه‌ندێ له‌ هاورێیان به‌ڵێنیان پێدام وێنه‌م بۆ بنێرن و، سوپاسیان ئه‌كه‌م و به‌ڵێنه‌كه‌یان هێنایه‌دی و، دوێنی وێنه‌یه‌كم بێنی هاورێ له‌ گه‌ڵ هاورێیانی له‌ رۆژانی دژوارداو، لێتان ناشارمه‌وه‌ كاتێك سه‌یری وێنه‌كه‌م كردو رۆژان چی به‌م كه‌سایه‌تییه‌ نورانیه‌ خۆشه‌ویسته‌‌ كردووه‌و فرمێسك له‌ چاوانم ئه‌رژاو، لێره‌دا ئه‌پرسم ئه‌وه‌ چ زریانێك و چ رۆژانێكی جه‌سته‌شكێن بوو هێشتی هه‌ڵۆ به‌رزفره‌كه‌ باڵه‌كانی بێنێته‌ خواره‌وه‌و خۆی بپێچه‌ته‌وه‌ و له‌ سه‌ر ته‌ختی ( قه‌ره‌وێڵه‌) ی نه‌خۆشی راكشێت.
به‌ڵێ ئه‌ی شۆرشگێری نه‌ترس ، ئه‌وه‌ زه‌مان و رۆژه‌ جه‌خت له‌ سه‌ر گه‌وره‌یی خۆت و هاورێیانت ئه‌كات و، ئێوه‌ له‌ مێژه‌وه‌ ئه‌وه‌ دووباره‌ ئه‌كه‌نه‌وه‌ { ئه‌گه‌ر ئێمه‌ نه‌بین ئه‌ی ئه‌بێ كێ بێ ؟} و، ئێستا ، ئێمه‌ به‌هێزو و ته‌ندروستی جاران نین و، عێراقی خۆشه‌ویست ئه‌بینن ته‌ندروستی خراپه‌و له‌لایه‌ن كه‌سانی تره‌وه‌ له‌م به‌رو له‌و به‌ر دراوه‌ته‌ به‌ر كه‌ڵبه‌. { ئه‌م بابه‌ته‌م پیش 4 ساڵ له‌ فێسبوك} بڵاوكرده‌وه‌.
مام ئیسكه‌نده‌ر : شیوعییه‌كی نه‌برد، پێشمه‌رگه‌یه‌كی قاره‌مان، ئازا زو لێهاتوو،فه‌رمانده‌یه‌كی به‌ توانا. كادرێكی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ناو بانگ.

  • ڤاسێلی ئیڤانوڤیچ چاپایڤ به‌ روسی : Василий Иванович Чапаев له‌ شه‌ره‌كانی ناوخۆ دژ به‌ كولاك و ده‌ره‌به‌گ وبنه‌ماڵه‌كانی تیزاره‌كان ئازاو چاونه‌ترس بووه‌و چه‌ندین جار بریندار كراوه‌و له‌ به‌ر ئازایه‌تی له‌ ساڵانی شورشی ئوكتۆبه‌ری مه‌زن بووه‌ به‌ وه‌زیری به‌رگری .
    ** دۆڵه‌ كۆگا – باره‌گای سلێمانی – كه‌ركوكی حزبی شیوعی عێراقی لێبوو.
    اشکرکم من الاعماق..
    *** جه‌واهیری گه‌وره‌ { الجواهری الكبیر} گه‌ورترین شاعیری عێراق و عه‌ره‌ب
    **** حه‌سان عاكف : له‌ بنه‌ماله‌یه‌كی شیوعییه‌و برایه‌كی شه‌هیده‌و و ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی حزبی شیوعی عێراقه‌ و پثشمه‌رگه‌ی دێرینه‌.
    13/2/2020



بەبۆنەی رۆژی جیهانی دژ بە چەكداركردنی منداڵان

ئەمڕۆ 12ی فیبریوەری رۆژی جیهانی دژ بە چەكداركردنی منداڵانە لە جیهاندا, چەكداركردنی منداڵانی كەمتر لە 15 ساڵ بە پێی پەیمانامەی رۆما وەك تاوانی جەنگ سەیر دەكرێت, هەمو مرۆڤێك بە پێی یاسای مرۆیی جیهانی مافی خۆیەتی تەمەنی منداڵی خۆی لە دەرەوەی شەڕو ترس بەرێتە سەر بە خوێندن و یاری و نازی دایك وباوك.
كۆمەڵگای مرۆڤایەتی تێدەكۆشێت بۆ ئەوەی منداڵان هەموو ئەوانەی تەمەنیان لە 18 ساڵ كەمترە لە ململانێی چەكدارییەكان بەشداریان پێ نەكرێت و ئەمن و ئاسایشیان پارێزراو بێت.
ئێستا لە جیهاندا دەیان هەزار منداڵی كەمتر لە 18 ساڵ چەكداركراون و لە ململانێ چەكدارییەكان بەكار دەهێنرێن, عێراقیش یەكێكە لەو وڵاتانە,وە تا ئیستا چارەنوسی هەزاران منداڵی ئێزیدی نادیارە لە ساڵی 2014 ەوە , بەشێكیشیان لە كردارە چەكدارییەكان بەشدارییان پێەكرێت,لە لایەن داعشەوە.
دادگای تاوانی نێودەوڵەتی سزای قورسی دیاریكردووە بۆ ئەو كەس و لایەنانەی منداڵان چەكدار دەكەن و لە ململانێ چەكدارییەكان بەكاریان دەهێنن, یاخود ئازریان دەدەن یان وەك داعش دەیان رفێنن. تۆماس لۆبانجۆ” سەركردەی سوپای نیشتمانی رزگاری كۆنگۆ” بە 14 ساڵ زیندانی و قەرەبووی قوربانیان حوكم درا لە لایەن دادگای تاوانی نێودەوڵەتییەوە ,بەتاوانی چەكداركردنی منداڵانی كەمتر لە 15 ساڵ لە 10 ی یۆلی 2012 دا.
لێرەوە داوا لەسەرجەم پارتە كوردستانیەكان دەكەین پابەند بن بە هەڵوێستی نێونەتەوەییەوە منداڵانی كەمتر لە 18 ساڵ لە ریزەكانیان بەهیچ بەهانەیەك وەرنەگرن, سزا بەهانەكان نازانێت, هەركردارێك وا دەیانباتە ریزی تاوانكارانی نێونەتەوەییەوە, بەتایبەتیش منداڵانی كەمتر لە 15 ساڵ.

رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید
تۆڕی” Koncicc”
تۆڕی ” ican Kurdistan netwerk “
رێكخراوی بەرەنگاربونەوەی چەكی كۆكوژ لە كوردستان
رێكخراوی هەڵمەتی دادپەروەری
12-2-2020




ڤـــالانـــتـــایـــن … مــحـەمــەد بـــەرزی

گـیـانـی شــیـریــن
ئــەی فـریـشــتـە شــاجــوانــەکــەی
لــە نـاو پــەڕەی دڵـمـا ئــەژیـن
ســــەرلـــەبـــەیـــانـــی
ئــەم ڕۆژە خــۆشــە
مـن زووتـر هـەسـتــام
گـۆنــای گـوڵـی تــۆ
وەک لالـە و شــەوبــۆ
ئــەوەنــدە ئـاڵـبــوو
گــڕی بـەردایـە نــاخــی هـەنـاوم
زۆر بـــە تـــاســــەوە
ویـستـم مــاچـی کــەم
بــەڵام ئــەتـرســام
تــۆی خــۆشــەویـسـتـم
لــەو شــیـریـن خــەوە
زۆر خــۆشــە بـکـەم
هــەر بــۆیــە گـیـانــە
وەکــو شـەیـدایــە
لــە دەوری قــژی
پــەخـش و بـڵاوی
ســەر گـۆنــا و گــەردن
بــۆنــی هــەنــاســەی
نــاخـی تــۆم مــژی
ئــەو بــۆنــە خــۆشــە
وا مــەســتـی کــردم
زۆر بە ئەسپایی
قــژم لابـردی
هـەتـاکـو تـوانـیـم
مـاچـێـکـی گـەرم و گـوڕی وامـکـردی
وەکــو فــریـشـتــە
چــاوت کــردەوە
ســەرلـەنــوێ نــووســای
بــە ســەر دڵـمـەوە

١٤ / ٢ / ٢٠١٩




كۆرۆنا و رەگەزپەرستی … عەلی مەحمود محەمەد

زۆرێك لەوانەی كە باوەڕیان بە زانست و مێژوو نییە, لایان وایە ئەوەی دەیزانن و باوەڕیان پێیەتی لوتكە هەموو زانستەكانە, كۆرۆنا دەبەنەوە سەر غەزەبی خودایی وئەركی ڤایرۆس لە ئافاتێكی ماڵوێرانكەرەوە دەبەنە سەر ئەركێكی جیهادی مرۆڤانەو عەدالەتخوازانە و بە پیرۆزی دەزانن, وەك وەڵامدانەوەیەكی خودایی بەرامبەر بەغەدری گەلی ئیغۆری دەبینن, هاوتای دەكەن بە ئەفسانەكانی تەیرە ئەبابیلە كە چۆن سوپای ئەبرەهەی بەو هەموو فیلە زەبلاحەوە تێك شكاندو بەو بەردو لیتەیەی هەڵیگرتبوو سینگی شەق شەق كردو سوپاكەی تارو ماركرد,نەیهێشت بەو فیلە زەبلاحانەوە پێ بنێنە ناو خاكی پیرۆزی مەكەوە, یان وەك ئەو مێشولەو مێرولانەی ئازاری ئەبەدی نەمرودی كوڕی كوش كوڕی نەوەی نوح یان داو بەو زەلیلی و دەردەوە روحیان لێ سەندەوە, ئەوی گوایە یەكەم پاشای عەرش بوو لە جیهان كە 800 ساڵ ژیا, 400 ساڵ بە زەلیلی مێشولەكان هێشتیانەوە, بەو هەموو دەسەڵاتەوە كە هەیبوو, ئەو هەموو دەوڵەمەندییەی پێ درابوو, نەیتوانی بەرامبەر مێشولەكان بوەستێتەوە, ئێستاش ئەوان كۆرۆنا وەك غەزەب و چەكێكی پیرۆز دەزانن كە خواوەند بەرامبەر بە چینیەكان بەكاری دەهێنێت لە تۆڵەی برا ئیغۆرییەكان.
ئەمان وای دەبینن كە ئەم دەردو ڤایرۆسانە تەنها لەوكاتانەی خوداوەند دەیەوێت ئەمانی گەلی هەڵبژێردراوی خودا رزگار بكات لە ناخۆشیەكان وەك موعجیزەیەكی تۆڵە ئاسا دەینێرێت, ئیتر نازانم ئەم چەكە كوشندەیە لە ناخۆشترین جەنگەكاندا بۆ فریای غەزەو گرۆزنی نەخست؟, بۆ لە دوای جەنگی ڤیەناوە سوپای موسڵمانان یەك سەركەوتنیان بەدەست نەهێناوەو بۆ جارێكیش مێشولەو تەیرۆە ئەبابیلەو ڤایرۆسە پیرۆزەكان فریایان نەكەوت, ڤایرۆسەكان بۆ لە سەنگەرەكان لە پاڵیانا نەجەنگاوە, بە پێچەوانەوە جاری وا هەبووە روحیانی بە كۆمەڵ لێسەندونەتەوە, وەك ئەوەی لە رابردوودا ڤایرۆس و نەخۆشی وا جگە لە كاتی تۆڵە پیرۆزەكان نەبوبێت.
بە دراێژایی 10 هەزار ساڵی رابردوو, دوای ئەوەی مرۆڤایەتی بە كۆمەڵ ژیانی هەڵبژارد, سەدان و هەزاران نموونەی مەترسیدارترو زۆر مەزنتر لە كۆرۆنا هەبووە, زۆر جاریش لە بری سوپاكەی ئەبرەهە وڵاتی قورەیشی گرتۆتەوە,یان هەر قورەیشی كوشتووەو لە بنەچەوە دەریانی هێناوە, لە بری نەمرود روحی چەندین خەلیفەی رفاندووە.
دیاردەی دەردو ئافات و تۆفان و بومەلەرزە دیاردەیەكی هەمیشەییە, پێش ئاینە پیرۆزەكان و لە رەونەقی باوەڕداری بە ئاینەكان و سەردەمی مرۆڤە پیرۆزەكاندا هەبووە, جستنیان لە یەك هەڵمەتدا لە ساڵانی 1347 بۆ1352 زیاتر لە 100 ملیۆن ئەوروپی كوشت, ژمارەی دانیشتوانی گۆی زەویی لە 450 ملیۆنەوە هێنایە سەر 350 ملیۆن كەس, تیفۆس 17 ملیۆن مەكسیكی كوشت, ژمارەی دانیشتووانی لە 20 ملیۆنەوە هێنایە سەر 3 ملیۆن, زۆرینەیان ئەو دانیشتوانە رەسەنە بێوەیە بوون, غەدریان لە مێشولەش نەكردووە, سورێژەو ئاوەڵا لەو كاتەی خەلافەت دەسەڵاتدار بوو, بەردەوام لایەك لە هاونیشتمانیانی پاك دەكردەوە, تەنانەت جاری وا هابوو سوپا موجاهدینەكانی لە رەگەوە دەردەهێناو پایتەختەكانیانی دەكردە چۆڵەوانی.
ئەنفلۆنزای ئیسپانی , سیل , سورێژە, ئاوەڵە,گەڕی و …. لە دوای قڕانیەكان یەك حەشاماتیشیان بە كوێری گەڕو گولی دەهێشتەوە , خۆ تۆفانی بهۆلا لە ساڵی 1970 نیو ملیۆن بەنگەلادشی كوشت,لە-4-1990 یش باوبۆران 138 هەزار بەسزمانی بەنگەلادشی دیكەی كوشت, خەڵكە29 سادەو هەژارەكەی بەنگەلادیشت لە هەمووان باوەڕدارترو بێوەی ترن, دەیان بومە لەرزە لە توركیا و پاكستان و … سەدان هەزار موسڵمانی كوشت, ئەوەی تۆمار كراوە لەسەردەمی خەلافەتەكان 20 بومە لەرزەی گەورە وڵاتی گرتۆتەوە, ملیۆنان جاری كۆرۆنا هووڵاتیانی موسڵمانی بە دەستنوێژەوە لەسەر بەرماڵ و رو لە قیبلە كوشتووە,ئەوا لە دەردو بەڵای رشانەوەو سورێژە و ئاوەڵا و … گرانی یەك لەدوای یەكەكان مەپرسنەوە, خۆ هەردوێنێ كوردستان بە گرانی گەورەو بچوك وتاعونی رەش و ..تێپەڕی و لایەكی پاككردەوە, ئەوانەی بۆ سەفەر بەلكیش چوون نیوەیان ڤایرۆس كوشتیانی.

دڵخۆش بون بە دەردو ئافات و پاڕانەو نزاو دڵخۆشی دەربڕین بۆی دەچێتە چوارچێوەی بیری راستیزم و رەگەزپەرستییەوە , بۆخۆشی باوەڕ بوون بە گەلی هەڵبژێردراو و خۆشەویستی خودا, بیرۆكەیەكی رەگەزپەرستانەی راسیستیە, مرۆڤەكان چۆن بە یەكسانی لە دایك بوونە, هەر بە یەكسانیش دەمێننەوە.

هەر ئێستا سۆماڵ و كینیاو ئەسیوبیا… كەوتوەتە بەر پەلاماری ملیارها كولە, مەترسی قاتوقڕی گەورەی لێدەكرێت, ئەركی مرۆڤایەتییە فریای خەڵكەكەی بكەوێت, خۆ زۆرینەی هەژاران و برسییەكانی جیهان وێڕای ئەوەی موسڵمانن, لەوانەن زۆر ئاینداریشن, ئەو كۆمەك و یارمەتیانەی بۆیان دێت لەوانەوە دێن باوەڕدار نین, مرۆڤ ئەگەر لە مرۆڤایەتی نەشۆرابێتەوە نزا بۆ سەركەوتنی ڤایرۆس و ئافات ناكات.

راسیزم نەتەوەو ئاینی نییە, ئەنفلۆنزای بەراز ساڵی 2009 زیاتر لە 5000 هاووڵاتی ئەمەریكی كوشت, ساڵی 2010 ڤایرۆس لە ئەمەریكاوە سەری هەڵدا 18400 كەسی لە 214 وڵات و هەرێمی جیهانی كوشت, كەچی ئێستا ئەمەریكیەكان مامەڵەیەكی راستیستانە بەرامبەر بە چینیەكان دەگرنە بەر, نەك هەر ئەوان لە زۆر وڵاتی دی جیهان, نموونە سەناتۆری كۆماری ئەمەریكی تۆم كۆتۆن ئیدعا دەكات كۆرۆنا پەیوەندی بە لێكۆڵینەوەی بایەلۆجیەوە هەیە لە ووهان,گوایە دەستكردە, هەرچەندە لەبەرەی بەرامبەردا لایەنگرانی تیۆری پیلانگێڕی باوەڕیان وایە ئەمە بەشێكە لە جەنگە مەزنەكەی تەڵەی سۆسیدیدیس, ئەمەریكا سەرچاوەی كۆرۆنایەو شەڕی سەركردایەتی جیهانە لەگەڵ چینییەكان .
چینییەكان هۆكارن ئەمڕۆ ببینە خاوەند زۆر لە پێداویستییەكانی ژیان, ئەوان جگە لە بەختەوەری هیچیان بۆمان نەهێناوە, تێكشكانی كۆرۆنا ئەری مرۆڤایەتییە.




زەلکاوی بیرکردنەوە و رۆشنبیرانی نەریتپارێز … ستیڤان شەمزینی

رۆشنبیری کوردیی لە گێژاوی سۆفیزم و نەریتدا گیری خواردووە و هەناسەی سوار بووە، ناتوانێت لە دەرەوەی کۆنسێپتە ئاینیی و چەقبەستووەکان میتۆدێکی تری بیرکردنەوە دابهێنێت. زمانێکی جیاواز لەو موفرەداتە سەلەفییە بدۆزێتەوە بۆ دەربڕین و هەرواش بۆ ئەوەی ببێتە رایەڵێک بۆ گەیاندنی هزرینی نوێ. ئێوە دیقەت بدەن ئەوەی لە وتار و شیعر و رۆمان هەڕمێنی هەیە هەموو ئەو تایپەن لە نالی و مەحوییەوە درێژبوونەتەوە تاکو بەختیار عەلی و مەریوان قانیع. ئەم رۆشنبیرییەش بارگاوییە بە رۆحی عیرفان و پاسیڤیزمی ئاینیی و هاوئاوازە لەگەڵ دەنگی زیقنی مێگەل نەک برینێک بکاتە خودئەڤینی تاک و کۆمەڵگەوە، ئێمە پێویستیمان بە رۆشنبیرێکە شەبەقێکی گەورە بخاتە نارسیزمی باوەڕە باوەکانەوە نەک بەرهەمێهنەری کۆن بێت لە پاکەتی تازە و مودێرندا.
تەرزێک لە رۆشنبیری کورد، یان نووسەر، گۆڕەپانی رۆشنبیرییان پاوان کردووە، زیاد لە هەر شتێک لە بواری وشە ریزکردن، یان بابڵێین وشەسازییدا “مۆرفۆلۆجیا” کارامەن، ئەگەرنا هەگبەیان خاڵییە لە پەیام و ئاسۆیان هێندە تاریکە رووناکی هیچ ئەڵتەرناتیڤێکی لێوە نابینرێت. ئەگەر رۆشنبیر تەنێ دەسەڵاتی وشەریزکردنی هەبێت بێ ئەوەی ئەو وشانە شتێک لە دنیا و دەوروبەرمان بگۆڕن، تەنیا دەمەوەرییەکەیان بۆ دەمێنێتەوە. رۆشنبیر یان نووسەری راستەقینە بەوپەڕی ژیربێژییەوە کۆنسێپتەکانی دەگەیەنێت، نەک زۆرتر لە هەر کارێک سەرقاڵی گەمەی چەمکسازیی بێت، هەموو خولیای ببێتە وتنی وشەی گەورە و نووسینی رستەی جوان، دەشێ وشە جوانەکان هەڵگری دنیایەک ناشرینی بن، بەپێچەوانەشەوە هەروا، ئەوەی گرنگە وشەکان وەک فیشەکی موختارکوژیان لێ نەیەت تەنێ دەنگێکی گەورە بن بێ پێکانی ئامانج، مەسرەفگەرایی لە بواری زماندا، دواجار لە چەنەبازیی بەولاوە شتێکی تر نییە.

رۆشنبیری کورد وەک ختوکەدەر

بە سەردەمێکدا تێدەپەڕین ئارگۆمێنت و میتۆدی زانستیی لە گووتاری رۆشنبیریی کوردییدا، کەوتۆتە دوای ختوکەدانی هەستی مێگەلی خەڵک، رۆشنبیرانی ئێمە لە باشترین حاڵەتدا شاسواری TALK SHOWن، کار لەسەر وروژاندنی سۆزی جەماوەر دەکەن، نەک لەسەر عەقڵی تاکەکەس، ئەمە هەمان ئەو شتەیە رۆشنبیرانی عەرەبیشی گرتۆتەوە، لە سۆنگەی ئەوەی هیچ ئارگۆمێنتێکیان پێ نییە بۆ رەواییدان بە هزرینیان، ناچارماون لە رێگەی جوڵاندنی ناوچەکانی سۆزی زۆرینەوە ئەوەی دەیانەوێت بیگەیەنن، هەر لەبەرئەمەش لە دنیای عەرەبیدا رۆشنبیرانی عەوامگەر دەستیان گرتووە بەسەر کایەی رۆشنبیرییدا، لە دۆخی کوردییدا قوڕەکە خەستترە، بەو پێیەی چوارچێوەی بیرکردنەوەمان لە بن کاریگەریی رۆشنبیریی ئاینیی و کولتووری عەرەبیدایە.

ئەوەشی پێی دەوترێت نوێخوازیی لە کایەی رۆشنبیریی کوردییدا، هیچی تر نییە جگە لە چەمکسازیی و گەرمکردنی بازاڕی وشەسازیی بێ ناوەڕۆک، لە راستیدا فۆرم رەت ناکەمەوە، بەڵام نابێت ناوەڕۆک بکرێتە قوربانی فۆرم، نابێت ئێمە لە بۆشاییدا بیر بکەینەوە، ئەمە ئەو دیمەنە تۆقێنەرەیە بووەتە کابووسێکی بەردەوامی من. ئەوەی “گۆران” کردی لە بواری نوێکردنەوەی شیعری کوردییدا، لە تێکشکاندنی “عەروز”ی عەرەبییەوە بەرەو کێشی “پەنجە”، دوای نزیکەی سەدەیەک چەقی بەستووە، بەو پێیەی نەوەی دوای گۆران توانای نوێکردنەوە و تێکشکاندنی ریتمی باوی شیعری نییە، ئەوەی هەیە تەنیا گەمەیەکی فۆرمالیستانەی رووتە و هیچی تر. لە بواری فیکردا، دوای مەسعود محەمەد، رەهەندییەکان هاتوون کە درێژکراوەی “روانگە”ییەکانن، ئەمان رۆشنبیریی کوردییان کردە کەلاوە و بازاڕی ساغکردنەوەی تێز و چەمکە سواوەکانی فیکری رۆژئاوایی. ئەم گروپە هێندە غەوارەن بە کۆمەڵگەی خۆیان، هەروەک ئەو رۆشنبیرە عەرەبانەی “عەلی حەرب” بە رۆشنبیرانی تاراوگەنیشین ناویان دەبات ئەگەرچی لەناو کوچە و کۆڵانی شارەکانی خۆیشیاندا بژین.

تابلۆکە زۆر لەوە کارەساتبارترە، ئێمە بە چاو دەیبینین، هەموو کاری رۆشنبیری کورد، بووەتە ختوکەدانی دەروونی زۆرینە، ئەو دەتوانێت دەروونی جەماوەر بهەژێنێت، بەڵام دەست و پێ سپییە لە وروژاندنی عەقڵییان، ئەمە شتێک نییە رۆشنبیرانی ئێمە نەیخوازن، بەڵکو لە سترۆکتۆرەوە خۆیان لە لیتاوی ترادیسیۆن و دۆگماتیزمی ئیدۆلۆژییدا چەقیون، لەبەرئەوە ناتوانن کار لەسەر عەقڵ بکەن، وەک هەر مەلایەک یان پیاوێکی تری ئاینیی کاریان وروژاندنی هەستی دەستەجەمعییە، ئەمە ئەو ئایدزەیە دووبارە و دووبارە بەرهەم دەهێنرێتەوە. رۆشنبیری کورد پرسیاری نییە، یان هەموو ئەو پرسیارانە دەوروژێنێتەوە، تێکڕا دەیزانن و زۆر کۆنتر وەڵام دراونەتەوە. تا رۆشنبیری ئێمە نەتوانێت پرسیاری تازە بکات، هیچ ئاسۆیەکی تازە لە مێشکی نەوەکانی داهاتوودا دەرناکەوێت. تاکو رۆشنبیری ئێمە عەقڵ رەت بکاتەوە و ببێتە باهۆزی عاتیفەگەرایی، کۆمەڵگەی ئێمە مێشکی هەر رۆژەی لە ژێر پێی جەلادێکدا دەپلیشێتەوە و بێ ئەوەی بەخۆی بزانێت دووچاری نەخۆشی “سەندرۆمی ستۆکهۆڵم”* دەبێت، وەک لە مێژە ئەم نەخۆشییە بڕستی لە کۆمەڵگەی ئێمە بڕیوە.

رۆشنبیر وەک رووخێنەری ئارامی

فاکتێک هەیە فەیلەسووفە پۆستمودێرنەکانیش جەختی لەسەر دەکەنەوە، رۆشنبیر هیچ شتێک لە دەرەوەی گەنجینەی رۆشنبیریی ئیزافە ناکات جگە لە دۆزینەوەی تازە لەو گەنجینەیەدا، بە دەربڕینێکی تر رۆشنبیر کار لەسەر دۆزینەوەی فۆرمی نوێ دەکات بۆ هەمان ئەو ناوەڕۆکە کۆنەی هەیە. روونتر وایە بڵێم نووسەر ناوەڕۆکی تازە داناهێنێت بەڵکو فۆرمی نوێ دەدۆزێتەوە، کارەکەی وەک ئەو سەرکێشییە کۆلۆمبۆسییە وایە کیشوەرێکی تری جوگرافیای تێڕامان و بیر دەدۆزێتەوە. زۆربەی جار ئەم دۆزینەوەیە دژ بە سایکۆلۆژیای مێگەلییە، بەڵکو وەک تاڤگەی ئاگر دەڕژێتە سەر خەیاڵدانی ئەو جەماوەرە پان و بەرینەی بیرکردنەوە و مێشکیان لەژێر بەفری ئایدۆلۆجیا و ئایندا بەستوویەتی.

رۆشنبیر بوونەوەرێکە هەمیشە بیر دەکاتەوە، پرۆسەی بیرکردنەوە یەکێکە لە ترسناکترین پرۆسەکان، لە سۆنگەی ئەوەی بیرکردنەوە هەمیشە شلۆقی و نادڵنیایی دوای خۆی جێدەهێڵێت، ساتەوەختی تیۆریزەکردنی بیرکردنەوە و ئاڕاستەکردنی بە ڕووی جەماوەردا، یەکێکە لە چرکەساتە هەرە تۆقێنەرەکان، بەو پێیەی مرۆڤ بەردەوام بە دوای سەقامگیرییدا وێڵە، رۆشنبیر لەم ساتانەدا وەک جەلادێک دەردەکەوێت لە تێڕوانینی زۆرینەدا، بەو پێیەی ماڵی ئارامیی و چەقبەستوویی ئیدۆلۆژیی “الجمود العقائدی” لێ تێکدەدات، هەروەک چۆن ماڵ شوێنێکە بۆ سەقامگیریی و ئارامی مرۆڤ، بەهەمان شێوە دۆگماتیزمی فیکریی رووبەرێکی ئارامە بۆ مێشکی مرۆڤ، ئەمە هەموو لێکۆڵینەوە ئەنترۆپۆلۆگییەکان هاوڕان لەسەری، ئەوکاتەی رۆشنبیر بە چەکی بیر و رەخنەی نوێ دژ بەو دڵنیاییەوە دەوەستێتەوە و هەوڵی رووخاندنی ئەو ماڵە ئارامە دەدات، دەبێت کائینێکی نەفرەتلێکراو لە تێڕوانینی زۆرینە مێگەلەکەدا.

بیرم نییە، کام لە بیرمەندەکان بوو جارێک نوسیبووی: نووسین ژەهر و تریاکە. باوەڕم وایە ئەو بەپێزترین پێناسەی پرۆسەی نووسینە، لەبەرئەوەی نووسین ژەهرێکە دژی ئارامیی دەروونی و عەقڵیی، هەمیشە مرۆڤ لە باری جێگرییەوە دەباتە دۆخی رارایی و بەدگومانی. وەک ئەوەی “سلۆتەداریک”یش هەمیشە جەختی لێ دەکاتەوە “هیچ شتێک هێندەی ژەهر دژە ژەهر نییە”. لە کۆتایشدا داهێنان و پێشکەوتن بەرهەمی عەقڵە نادڵنیا و راڕاکانە، نەک مێشکە مەییووەکان. رۆشنبیریی دەبێت وەک شمشێری “دیموکلیس” مرۆڤ لەسەر نادڵنیایی رابهێنێت، راهاتن لەسەر دڵنیایی داخستن و قفڵدانی عەقڵە، رۆشنبیریش بوونەوەرێکی هەستەکی نییە، بەڵکو لە بەرزرترین راددەدا عەقڵانییە، رۆشنبیر هەمیشە لە خەباتدایە بۆ ئەوەی مێشکی قەوزە نەیگرێت و بەردێکی مەعریفیی هەڵبداتە گۆمی مەندی دڵنیاییەوە، نەیزەکێک بێت لە ئاسمانی بیرەوە بکەوێتە خوارەوە، شاری ئارام و جەقبەستوویی بروخێنێت، لەم کاتەدا رۆشنبیر رووخێنەرە لە پێناوی بیناکردنەوەدا، ئەمە هەمان تیۆری فەوزای خەلاقە کە لە ئەفلاتۆنەوە دەستی پێکردووە و ئێستاش لە بواری سیاسییدا ئەمەریکا پەیڕەوی لێ دەکات.

رۆشنبیر وەک نەفرەتلێکراو

ئەدۆنیس، ئاماژە بۆ ئەوە دەکات “وتنی راستی لە زەمەنی سوکراتەوە ترسناک بووە”، بەو پێیەی باجەکەی مردنە، مەرجیش نییە هەموو کات ئەو مەرگە رەهەندی فیزیکی هەبێت، بەڵکو بە دەربڕینی ئەدۆنیس “لانیکەم مردن لە رووی کۆمەڵایەتییەوە”. ئەو کاتەی رۆشنبیر داکۆکی لەو راستییانە دەکات، پێچەوانەی مەیلی زۆرینە یان باوەڕە دۆگمە باوەکانە، بەر نەفرەت دەکەوێت. کاری رۆشنبیریی ئیشێکی ئیبلیسیانەیە، چوون لە بری یەقین گوومان لەسەر هەموو شتێک دروست دەکات، لە بری وەڵامی کۆنکرێتی سەدان پرسیاری تر بە ئاوەڵایی جێدەهێڵێت. لە راستیدا کاتێک ئێمە باسی چەمکی رۆشنبیر دەکەین، تەنیا ئەوانەمان مەبەست نییە سەریان بەسەر کتێبدا شۆڕ کردۆتەوە و پەیوەندییان بە واقیعەوە نییە، ئەمانە زیاتر عارفن وەک لەوەی رۆشنبیر بن، مەبەست لە هەر کەسێکە بۆچوونێکی تازە یان بیرۆکەیەکی ناباوی هەبێت کار لە ئەندێشەی مرۆڤ بکات.

رۆشنبیرێک زۆرینە بەدڵیان بێت، یان خۆشەویستی هەموو لایەک بێت، جێی گوومانە، لەو سۆنگەیەی ئەو خۆشەویستییەی لەسەر حیسابی راستیی و شاردنەوەی بڕێک لە هەقیقەت دروستکردووە. رۆشنبیر لە هەر کایەیەکدا کار بکات، مرۆڤێکی بە نەفرەتکراوە، کۆمەڵگە هەمیشە لە رۆشنبیرە جیددییەکان دڕدۆنگە، چوونکە کاری ئەو هەروەک هاواری منداڵە لاسارەکەی شانۆگەرییەکی “ئەپسن” وایە کاتێک هاواری کرد پاشا رووتە، ئەو تەنیا دەنگێک بوو لاساریی کرد و بە پێچەوانەی سەدای حەشاماتێکەوە راستییەکی ساکاری درکاند، لێرەدا ئەم منداڵە وەزیفەی رۆشنبیریی بەجێدەهێنێت. بە مانایەکی تر رۆشنبیر ئەو کەسەیە بە گوتنی راستیی درز دەخاتە خودئەڤینی زۆرینەوە، خوێ دەخاتە سەر برینەکان، گوومان لە پیرۆزییەکان دەکات، هەوڵ بۆ دروستکردنی دنیایەکی نوێ دەدات لەسەر جەستەی ئەو دنیا باوەی زۆرینە تێیدا چەقیون، لێرەوەیە رۆشنبیر بە تەنیا بەر نەفرەتی دەسەڵاتداران ناکەوێت، بەڵکو پێشوەخت بەر نەفرەتی زۆرینەی کۆمەڵگە دەکەوێت. لە نموونەی ژەهرخواردکردنی سوکراتدا ئەم فاکتە بە روونی خۆی دەردەخات.

نیچە لە “وەهای گوت زەردەشتدا” بە روونی دەڵێت “من ناگەرێمەوە بۆ لای ئێوە، تاکو هەمووتان نکۆڵیم لێ نەکەن”. ئەوەش لەبەرئەوەی “هەقتان پێ دەڵێم”. دروست ئەمە وێنای رۆشنبیرە لە هەموو ساتەوەختە مێژووییەکاندا، کە بەر نەفرەت دەکەوێت، وێنایەکی قێزەون و تا ئەندازەیەک گاڵتەجاڕانەی بۆ داتاشرێت لە مێشکی خەڵکدا، رەنگە خەڵک هەر خۆیان دروستکەری ئەو وێنەیەش بن. لە نەفرەتکردن لە رۆشنبیراندا هەموو هێزەکان کۆکن و بەشێوەیەک لە شێوەکان پێک دەگەنەوە، بەو پێیەی دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی و سیاسیی و ئاینیی هەموو تەبان لە نەفرەتکردن لە رۆشنبیراندا. دیقەت بدەن چۆن “کۆپەرنیکۆس” کاتێک برینێکی قووڵ دەکاتە نارسیسزمی مرۆڤەوە، بەوەی زەوی چەقی گەردوون نییە، چۆن بەر نەفرەت دەکەوێت، لە کاتێکدا ئەوەی ئەو وتی راستییەکی زانستی حاشاهەڵنەگرە، بەڵام لەو چەرخەی ئەوی تێدا دەژیا ئەم راستییە نەک باوەڕی پێ نەدەکرا، بەڵکو بەر نەفرەتیش کەوت. ئەوەی تازە بێت، سەرەتا قورسە، وەک پەندە ئەڵمانییەکە دەڵێت “هەموو دەستپێکردنێک قورسە”. رۆشنبیر فیکری تازە دادەهێنێت و دەسپێکێکی نوێ دروست دەکات. ئاخر زۆرجار ئەوەی رۆشنبیر دەیکات بۆ خۆیشی لە بەهاکەی تێناگات، هەروەک چۆن کۆلۆمبۆس بەوەی نەزانی ئەمەریکای سەرزەمینی هێز و ئەفسانەکانی دۆزیوەتەوە.

لەم سۆنگەوە باوەڕم وایە ئەو رۆشنبیرەی لەئێستادا زۆر ستایش بکرێت بەرگەی مێژوو ناگرێت، بە پێچەوانەوە ئەو رۆشنبیرەی لە هەنووکەدا دژایەتی بکرێت شاسواری مێژووە و ئایندە دەبێتە موڵکی ئەو. نیتچە پێداگریی لەوە دەکرد هەموو شتە جوانەکان رۆژێک لە رۆژان ناشرین بوون. ئەو رۆشنبیرەی لە هەنووکەدا بەر نەفرەت بکەوێت، داهاتوو باوەشی میهرەبانانەی بۆ دەکاتەوە، پێچەوانەکەشی هەر راستە.

وەڵامێکی نوێ بۆ پرسیارێکی کۆن

هەمیشە ئەو پرسیارە بۆتە پرسیارێکی جیددی کە بۆچی رۆشنبیریی کوردیی زۆر لۆکاڵییە و تەنانەت ناتوانێت سنووری گشت کوردستان بگرێتەوە و ببێتە رۆشنبیرییەکی کوردستانی؟ بۆچی ئەو پرنسیپە هێشتا بەسەر بوارە ئەدەبییەکەشماندا پراکتیس نەبووە کە جەخت لەوە دەکاتەوە هەر دەقێکی یونیڤرسال پێش هەر شتێک تەواو لۆکاڵییە؟. هۆکارەکەی جیا لە نەبوونی زمانێکی ستاندەر و لە ئارادا نەبوونی دەوڵەتی کوردستان و تاڵانکردنی ژێرخانی رۆشنبیرییمان لەلایەن نەتەوە سەردەستەکانەوە، دەمەوێت هێما بۆ دوو هۆکاری ناوەکی تریش بکەمە کەم تا زۆر بۆ بەرسڤی ئەو پرسیارەی لای سەرەوە دەست دەدەن.

یەکەمیان، هەمیشە نەتەوە سەردەستەکان هەوڵیاندا کەسێتی مەعنەویی تاکی کورد تێکبشکێنن تا سنووری ئەوەی هەست بە زەبوونی خۆی بکات، بەردەوامیش بە چاوێکی نزمتر لە خۆی بڕوانێت کە تەریب بێت لەگەڵ کولتووری سەردار و رەعیەتدا. ئادلەر پێیوایە زۆرینەی جار داهێنانی گرێی خۆ بەبچووک زانینە، بەڵام ئەم گرێی خۆ بەکەم زانینەی کورد تاکە شتێکی بەرهەمهێناوە ئەویش مرۆڤێکی پاسیڤی ئیستهلاکییە، تاک و تەراش نەبێت ئەو کائینەی لە دنیای ئێمەدا بە رۆشنبیر دەناسرێتەوە لەنێو هەمان زەلکاودا لە دنیا دەڕوانێت.

دووەمیان، کێشەکە زۆر ناوەکییە و پەیوەندیی بە بچووکی خەیاڵدان و بەرتەسکی ئەو تاکەوە هەیە ناوی رۆشنبیری کوردە. ئاخر رۆشنبیرانی ئێمە هێشتا بازنەی بیرکردنەوەیان هێندە تەسکە بە ئاستەم دەتوانێت بچێتە دەرەوەی شار یان ئەو ناوچانانەی تێیاندا دەژین لە رووی جوگرافییەوە.
رۆشنبیریی جیهانی کەسێکە لە ناو گوند یان شارەکەی خۆیەوە لە جیهان تێدەگات بەڵام باسی کۆمەڵگەکەی خۆی دەکات، هەر دیاردەیەکی رۆشنبیریی لۆکاڵی نەبێت قابیلی ئەوە نییە ببێتە جیهانی، ئەگەر وەک ئارگۆمێنتێک پەنا ببەینە بەر نموونەی هۆلیۆد رەنگە کۆمەکمان بکات بۆ روونکردنەوەی زۆرتری قسەکانمان. ئەدەبی کوردیی نموونەی دەقی وەهای تێدایە بکرێتە دەقێک سنووری کوردستان ببڕێت، بەڵام گرێی خۆ بەکەمزانین و بێ نرخ سەرنجدانی بەرهەمی خۆماڵی هێشتا نەیهێشتووە ئەو کارە بکەوێتە سەر پێ. ئەم نموونە دەکرێت گشتاندنی بۆ بکرێت بەسەر کایەی سیاسیی و ئابووریشدا.

ستیڤان شەمزینی
ستۆکهۆڵم

*سەندرۆمی ستۆکهۆڵم، نەخۆشییەکی دەروونییە ئەو کەسانە دەگرێتەوە عاشقی جەلادەکەی خۆیان دەبن.




ده‌قی ئه‌ده‌بی له‌ نیگاری كاریكاتێریدا – به‌شی (1) -هه‌ندرێن خۆشناو

كاریكاتێر وه‌ك ئه‌وه‌ی ناسراوه‌ نیگارێكی شێوه‌كاری ره‌خنه‌گری گاڵته‌جاڕه‌، به‌ مانایه‌كی دیكه‌ جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی هونه‌ر پشت به‌ هێڵ و ره‌نگ و سێبه‌ر ده‌به‌ستێت بۆ بونیاتنانی په‌یكه‌ربه‌ندی خۆی و ده‌ربڕی بیرۆكه‌یه‌كی گاڵته‌جاڕه‌، زۆرێك له‌ نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌كان توانجی ئه‌ده‌بی و هه‌ندێك جار ده‌قی درێژیش به‌كاردێنن، ئه‌مه‌ش دیارده‌یه‌كی نوێ نیه‌، به‌ڵكو له‌ قۆناغه‌ سه‌ره‌تاییه‌ مێژووییه‌كانی هونه‌ری كاریكاتێره‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، له‌ كاری هونه‌رمه‌نده‌ دیاره‌كانی وه‌ك دۆمیێ و جۆرج ودوارد و ئه‌وانی تریش بوونیان هه‌بووه‌، هه‌روه‌ها دیارده‌یه‌كی بڵاوه‌ له‌نێو كاره‌كانی هونه‌رمه‌نده‌ كاریكاتێریسته‌كانی سه‌رده‌می نوێشدا، له‌وانه‌ش كاریكاتێریسته‌ عه‌ره‌به‌كان وه‌كو ناجی ئه‌لعه‌لی، كه‌ له‌ كاره‌كانیدا به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر پشتی به‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانه‌وه ده‌به‌ست.

‌ئه‌م دیارده‌یه‌ لای هه‌ندێك له‌ بایه‌خده‌ران به‌ هونه‌ری كاریكاتێر و به‌تایبه‌تی لای هه‌ندێك له‌ كاریكاتێریسته‌كان جۆرێك له‌ ناڕه‌حه‌تی و ناقایلبوونی وروژاندووه‌، بۆ نمونه‌ كاریكاتێریستی سوریایی عه‌لی فه‌رزات، كه‌ له‌ چه‌ند چاوپێكه‌وتنێكی رۆژنامه‌وانی جیاوازه‌وه‌ ناقایلبوونی خۆی به‌م دیارده‌یه‌ ده‌ربڕیوه‌، به‌ جۆرێك له‌ گۆچانی داناوه‌ كه‌ كاریكاتێریست پشتی پێده‌به‌ستێت بۆ گه‌یاندنی په‌یامه‌كه‌ی بۆ جه‌ماوه‌ر، جیا له‌ كه‌لوپه‌له‌ شێوه‌كارییه‌ ده‌ربڕه‌كانی تر، كانگای ئه‌و ناقایلبوونه‌ش ئه‌و گرفته‌یه‌ له‌ پێناسه‌ی هونه‌ری كاریكاتێردا، كه‌ ناڕازیبووان به‌ توانج و ده‌قی ئه‌ده‌بی، له‌و واقیعه‌ی كه‌ هونه‌ری كاریكاتێر هونه‌رێكی شێوه‌كارییه‌، و نابێت پشت به‌ كه‌لوپه‌لی نا شێوه‌كاریانه‌ ببه‌ستێت بۆ گه‌یاندنی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی بۆ خه‌ڵكی، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ زۆرینه‌ لاریان نیه‌ له‌ به‌ركارهێنانی ده‌قی ئه‌ده‌بی، پشت به‌ پێناسه‌ دووانه‌كه‌ی هونه‌ری كاریكاتێره‌وه‌ ده‌به‌ستن، كه‌ كاریكاتێر هونه‌رێكی شێوه‌كاری و رۆژنامه‌وانیشه‌، بۆیه‌ وه‌كو هونه‌رێكی رۆژنامه‌وانی بۆی هه‌یه‌ كه‌لوپه‌لی نا شێوه‌كاریش به‌كاربهێنێت بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی، كاریكاتێر نیگارێكی جێبه‌جێكراو نیه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ ئیستاتیكیه‌كان به‌ ته‌نیا، لایه‌نه‌ ئیستاتیكیه‌كه‌ تاكه‌ ئامانجی سه‌ره‌كی كاریكاتێر نیه‌، به‌ڵكو چه‌ندین ئامانجی تری هه‌یه‌، له‌وانه سیاسی و فێركاری و ره‌خنه‌یی و هی تر، بۆ گه‌یشتن پێیانه‌وه‌ ئاساییه‌ به‌كارهێنانی ئه‌وه‌ی شیاو و گونجاوه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌ستانه‌.

به‌م شێوه‌یه‌ش ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ كانگای جیاوازییه‌كه‌ له‌ پێناسه‌ و ئینتیمای هونه‌ری كاریكاتێره، بۆ دیاریكردنی هه‌ڵوێستێك سه‌باره‌ت به‌م دیارده‌یه‌، پێویست به‌ گه‌ڕانه‌ به‌دوای پێناسه‌ی كاریكاتێره‌وه‌، هه‌موو پێناسه‌كانی هونه‌ری كاریكاتێر له‌ ئینسكلۆپیدیا و فه‌رهه‌نگه‌كاندا جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ كاریكاتێر هونه‌رێكی شێوه‌كارییه‌، زێده‌ڕۆیی و گه‌وره‌كردن به‌كاردێنێت بۆ به‌ده‌ستهێنانی دژه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی كۆمیدیایی، بۆیه‌ كاریكاتێر به‌ پله‌ یه‌ك هونه‌رێكی شێوه‌كارییه‌، كه‌سیش له‌سه‌ر ئه‌مه‌ ناكۆك نیه‌، به‌ڵام ئایا پێناسه‌كان به‌ته‌نیا به‌سن بۆ بڕیارێكی كۆتا سه‌باره‌ت به‌ ئینتیمای كاریكاتێر؟ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ نه‌خێر.

كاریكاتێر بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌ هونه‌رێكی شێوه‌كارییه‌، چه‌ندین سیفاتی تری دیكه‌ی هه‌یه‌ كه‌ وایلێده‌كه‌ن په‌یوه‌ست نه‌بێت ته‌نیا به‌م پێناسانه‌، شوێنی بنه‌ڕه‌تی به‌یه‌كگه‌یشتنی هونه‌ری كاریكاتێر به‌ بینه‌رانه‌وه‌ رۆژنامه‌گه‌رییه‌ به‌ هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر پێشانگاكانیش شوێنێك بن بۆ ئه‌و به‌یه‌كگه‌یشتنه‌، زۆرجاران ئه‌و نیگاره‌ كاریكاتێرییه‌ نمایشكراوانه‌ پێشتر له‌ رۆژنامه‌كاندا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ر بڵاویش نه‌كرابنه‌وه‌، له‌ ڕێی ئه‌م پێشانگایانه‌وه‌ رێگای خۆیان ده‌بیننه‌وه‌ بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌كانی رۆژنامه‌یه‌كدا، ئه‌گه‌ر سه‌رژمێریه‌كیش بكه‌ین بۆ ژماره‌ی ئه‌و كاریكاتێرانه‌ی كه‌ نمایشكراون له‌ پێشانگاكاندا، و ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ رۆژنامه‌كاندا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌، ده‌بینین كه‌وا ژماره‌یان له‌ رۆژنامه‌كاندا به‌ پله‌یه‌كی زۆر زیاتره له‌وانه‌ی پێشانگاكان، زۆرجاریش ئه‌و پێشانگایانه‌ پێكدێن له‌ گوڵبژێرێك له‌ نیگاره‌كانی هونه‌رمه‌ندانی كاریكاتێر، و جێگای هه‌موو به‌رهه‌مه‌كانیان نابێته‌وه‌، به‌م شێوه‌یه‌ش هیچ بوارێك نامێنێته‌وه‌ بۆ پرسیاركردن له‌ ئینتیمای كاریكاتێر بۆ رۆژنامه‌گه‌ریی، هه‌روه‌ك ئینتیمای بۆ هونه‌ری شێوه‌كاریشه‌وه‌، ده‌توانین دڵنیابین له‌وه‌ی كه‌ كاریكاتێر پێناسه‌یه‌كی دووانه‌ی هه‌یه‌ ئه‌ویش شێوه‌كاری و رۆژنامه‌گه‌رییه‌، و دژ به‌یه‌كیش نین.

رۆژنامه‌گه‌ری خۆی له‌ خۆیدا مه‌یدانێكه‌ بۆ چالاكی زۆرێك له‌ هونه‌ره‌كان، له‌ نێویشیاندا زۆرێك له‌ هونه‌ره‌ شێوه‌كاریه‌كان وه‌كو پۆسته‌ر و وێنه‌ و كاریكاتێر و جۆره‌كانی تر، ده‌توانین بڵێین كه‌ رۆژنامه‌گه‌ریی له‌ چالاكیه‌كانیدا پشت به‌ دوو جه‌مسه‌ر ده‌به‌ستێت، ئه‌وانیش ئامرازی ده‌ربڕینی شێوه‌كاری و ئامرازی ده‌ربڕینی ئه‌ده‌بین، لێره‌ ئه‌وه‌یان سه‌رده‌كه‌وێت و له‌ولاش ئه‌وه‌كه‌ی تر. ئه‌گه‌ر ئامرازه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ بنه‌ڕه‌تی بێت له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا له‌وه‌ته‌ی په‌یدابوونیه‌وه‌، ئامرازه‌ شێوه‌كاریه‌كه‌ له‌ هه‌ندێك رۆژنامه‌دا له‌ سه‌رده‌می ئێستاماندا سه‌ركه‌وتووه‌ به‌سه‌ر ئامرازه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌دا‌، بۆ نمونه‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵان، ئامرازی شێوه‌كاریی زاڵه‌ به‌سه‌ر ئامرازی ئه‌ده‌بیدا، بۆیه‌ هه‌روه‌ك باسمان كرد ئینتیمای كاریكاتێر بۆ رۆژنامه‌گه‌ریی به‌ریه‌كناكه‌وێت له‌گه‌ڵ ئینتیمای بۆ هونه‌ری شێوه‌كاری، ده‌توانرێت ناوی بنرێت به‌ (هونه‌ری شێوه‌كاری رۆژنامه‌گه‌ری).




چاوپێکەوتن لەگەڵ مامۆستا ڕەزا شوان … ئا: ڕۆستەم خامۆش

م. ڕه‌زا شوان:
(منداڵەکانمان، گرنگترین و بە نرخترین سامان و سەرمایەی گەلەکەمانن)

چه‌ند گرنگ و پڕ بایه‌خه‌، كه‌سانێ هه‌بن خه‌م له‌ نه‌وه‌كانی دواڕۆژی نیشتمان بخۆن، وه‌ دڵسۆزبن بۆ ئه‌وه‌ی په‌روه‌رده‌یه‌كی باش بكرێن و ئاشنا بن به‌ فه‌رهه‌نگ و كه‌لتوور و زمانی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆیان، پاشان وه‌ك تاكێكی هۆشیار و پێگه‌یشت و ده‌رووندرووست به‌ جوانترین شێوه بیكه‌ن به‌ خه‌ڵات و دیاریی بۆ كۆمه‌ڵگه‌كه‌یان، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وانیش له‌ ئاینده‌دا به‌ پاكیی و دڵسۆزیی و وه‌فاداریی خزمه‌تی گه‌ل و خاكه‌كه‌یان بكه‌ن. بۆیه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ده‌توانرێ له‌ ڕێگه‌ی ئه‌ده‌بی منداڵانه‌وه‌ زۆر كاری گرنگ و گه‌وره‌ بكرێ، بۆ نموونه‌: وانه‌ی هۆنراوه، كه‌‌ له‌ كتێبه‌كانی پرۆگرامی خوێندنی قوتابخانه‌دا پێشتر خوێندوومانه‌و هه‌رگیز له‌ بیرمان ناچنه‌وه‌، بۆ؟ چونكه‌ هۆنراوه‌، كێش و سه‌روای هه‌یه‌و وشه‌كانی: ناسك و جوان و پڕ له‌ مۆسیقایه‌، وه‌ زۆر سه‌رنج ڕاكێشه‌و به‌ ئاسانی له‌به‌ر ده‌كرێ، گه‌شه‌ به‌ هزر ده‌دات و خه‌یاڵ فراوان ده‌كات، ئاره‌زووی خوێندنه‌وه‌ لای قوتابی زیاتر ده‌كات، بۆیه‌ پێویسته‌ وانه‌ی هۆنراوه‌ به‌ گرنگ بزاندرێ و زیاتر بایه‌خی پێبدرێ.
ده‌رباره‌ی ئه‌م باسه‌ و به‌ گشتی سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ده‌بی منداڵان، ئه‌م دیداره‌مان له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تی دیار و ناسراوی بواری منداڵان به‌ڕێز.( م. ڕه‌زا شوان )ی شاعیر و نووسه‌ر‌ ئه‌نجامدا.

هه‌ڤپه‌یڤین: ڕۆسته‌م خامۆش

پرسیار: گـرنگی ئەدەب بۆ منـداڵان چـۆن هەڵـدەسەنگـێنن؟

وەڵام: سەرەتا پێویستە ئەوە بزانین، کە منداڵەکانمان، گرنگترین و بەنرخترین سامان و سەرمایەی گەلەکەمانن.. منداڵانی ئەمڕۆمان هیوا و پرۆژەی داهاتووی گەلەکەمانن، لە سایەی بایەخپێدانیان و پەروەردەکردنی دروست و ڕێنمایی و ڕاهێنان و ئاراستەکردنی ڕاستیانـدا، داهـاتوویەکی خوازراوی گەشتر و شیاوتر بۆ کوردو کوردستان دێنەدی.
بایەخدانمان بە منداڵە چاوگەشەکانی ئەمڕۆمان، بایەخدانە بە ژنان و پیاوانی بەیانیمان، چونکە ئەم منداڵانەی ئەمڕۆمانن لە داهـاتوودا دەبنە کەڵە پیاوانی جـوامێر و قـارەمان، دەبنە ژنانی ناودار و چالاکوان.. دەبنە شۆڕەسوارانی مەیدانی کوردایەتی و مەردایەتی. ئەم منداڵانه‌ی ئەمڕۆمانن لە داهـاتوودا، دەبنە دەسەڵاتـداران و کاربەدەستان و هـەموو دەسەڵات و کاروبـارێکی کوردستان دەگرنە ئەستۆ و بەڕێوەیان دەبەن.. تا زیاتریش بایەخیان پێبدەین، زیاتر لە هێنانەدی و گەیشتن بەو داهاتووە گەشە دڵنیا دەبین.

لە ئەمڕۆدا، ڕادەی بایەخـپێدان و پەروەرەدەکـردنی دروست و ڕاهـێنان و ئامادەکـردنی باش و رۆشنبیریکردنی منداڵان، بوونەتە پێوەر و هەڵسەنگاندنی رادەی پێشکەوتن و شارسـتانی گـەلان و وڵاتـان لە جـیهانـدا.. چونـکە منـداڵان ئەمـڕۆ و داهـاتووشن.
بایەخدانمان بە پەروەردەکردن و ئامادەکردن و ئاراستەکردنی درووستی منداڵەکانمان، پێویسترین و پيرۆزترین ئەرکی ئەستۆی هەمـوومانە: دایکان و باوکان، مامۆستاکان، نووسەران، هـونەرمەنـدان، میدیاکاران و راگەیانـدنەکان، رێکخـراوەکان، حکومەت، هەر خەمخـۆر و دڵسۆز و هـیواخوازێکی داهـاتوویەکی باشتر بۆ کورد و کوردستان.
پێویستە ئەوەش بزانـین، کە پەروەردە و ئامادەکـردن و راهـێنان و رۆشنبیریکردنی منداڵان، کارێکی هەڕەمەکی و ئاسان نییە.. کارێکی زۆر هەستیار و چارەنووسازە، هەر هەڵەیەک بکەین، زیانێکی گەورەو و کارەساتێکی وێرانکردنی لێدەکەوێتەوە و ڕاستکردنەوەیان زۆر زەحـمەتە.. بۆیە پێویستیی بە بەڵەدی هەیە.
(ئەلـیزابێس ماخـت) دەڵێت: ” لە کاتی ئەنجامدانی پەروەردەکردنی منداڵەکانماندا، هەر هەڵەیەک بکەین، دەبێتە هـۆی دۆڕاندنی جەنگێک کە لە پێناوی داهاتوویەکی باشتردا دەستمان داوەتـێ..”
رۆشنبیری لە منداڵانەوە دەستـپێدەکات.. ئەدەبی منداڵانیش، گـرنگـترین کۆڵـەکەیە لە کۆڵەکەکـانی رۆشنبیری و خـوڕترین رووبـارە لە رووبارەکـانی رۆشـنبیریی منداڵان.
ئەدەبی منـداڵان کە تایبەتە بە منـداڵانەوە، لە ئەمـڕۆدا بەشێکی گـرنگە لە ئـەدەب بە گشتی. تا ئێستاش گەلێ پێناسەی جیاوازیان بۆ چەمکی ئەدەبی منداڵان کردوون، بەڵام هەموو پێناسەکان، کۆکـن لەسەر ئەوەی کە ئـەدەبی منـداڵان تایبەتمەندی خۆی هـەیە.
گرنگـیدان بە ئـەدەبی منـداڵان، گرنگـیدانە بە ئـەدەب بە گـشتی.
ئەدەبی منداڵان، کەرەستەیەکی گرنگە، هۆیەکی ئاسانیشە، لە پێکهێنانی کەسێتییەکی دروست و هاوسەنگ لە ژیانی منداڵان و لە گەشەکردنی زەین وهۆش و بیر و دەروون و زمانی منداڵان و ئامادەکردنیان بۆ داهـاتوویەکی باشتر، کە بتوانن رۆڵـیان هـەبێت لە پێشکەوتن و لە پێکهـێنانی تـاکی سـوودبەخـش و کۆمەڵـگەیەکی شـاد و بەخـتەوەر. ئـەدەبی منـداڵان گـرنگـترین هـۆیە لە هـۆیەکـانی پـەرەوەردکـردنی دروستی منـداڵان.
(دۆن مـورایـە) دەڵێت: “ئـەدەبی منداڵان، کاریگەریییەکی گرنگ و بایەخێکی جیاوازی لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتوودا هـەیە”
لە ئەمڕۆدا، توێژێنەرەکان و دەروونناسان، گرنگییەکی زۆر بە ئەدەبی منداڵان دەدەن.
لەم پێودانگـەوە، ئـەدەبی منـداڵانی کوردمـان، پێویستـییەکی زۆر گـرنگی نەتـەوەیی و کوردستانیمانە. بێجگە لەم ئامانجەش، ئەدەبی منداڵانی کورد گەلێ رەهەنـدی جیاوازی لەخۆگـرتووە.
لە بارەی گرنگی ئەدەب بۆ منداڵان، شاعیری ناسراوی بولگاری (ران بوسلیک) دەڵێت: “ئـەدەب بۆ منـداڵان، وەکوو شـیری دایـک و هـەوای پـاک وایە، کە پێویستە هـەبن”
هەر لەم بارەیـەوە، دکـتۆر (ناسرەدیـن ئەلـئەسەدی) دەڵێت:”ئـەدەبی منـداڵان بـۆ بیـر، وەکوو ڤـیتامینەکان وایە.. کە هـۆش و ئەنـدێشە پێویستیان بە جـۆرەکانی هەیە.. هەر جۆرێکیش لایە لە بیـر و لە هـەست و لە لایەنە ئەنـدێشەییەکـان مەست دەکات”
گەر بە تەسەلی و درێژی، باس لە سوودەکانی ئەدەبی منداڵان بکەین زۆر زۆرن.

پرسیار: لە ئێستادا ئـەدەبی منـداڵانی کوردمان.. چـۆن دەبیـنن و لە چ ئاستێکـدایە؟

وەڵام: ئەدەبی منداڵانی کوردمان، بێ بنەما و بێ رەگ و ریشە نییە، لەگەڵ بوونی کورد لەسەر زەویـدا بوونی هەبووە.. بە سەدان چیرۆکی ئەفسانەیی و نەزیـلە و هەقـایەت و داستان و چیرۆکی فـۆلکلۆری و میللی هەمەجۆرە و هەمەمه‌بەستمان هـەیە، بە هـەزاران دێـڕ و هـۆنـراوەی لای لایەی و لـورین و گۆرانی دایکانی کوردمان هەیە، کە لەگەڵ راژەنیـنی لانکی کورپەکـانیان بە دەنگ و ئاوازەوە وتوویانە.. لای لایەش بەشێکە لە ئەدەبی منداڵان..لای لایە بە سەرەتای دەستپێکردنی ئەدەبی و ئەدەبی زارەکی منداڵان دادەنرێت.. (لامارتین) دەڵێت: “جـوانترین هـۆنراوە لە سەرانسەری جیهاندا، لای لایەی دایکـانە” کونترین لای لایەش لە هەموو جیهانـدا، لای لایەیـەکی رەسەنی کـوردییە، کە مێژووەکەی بۆ زیاتر لە چواردە هەزار ساڵ بەر لە ئەمـڕۆ دەگەڕێتـەوە، کە بە زمـانی ئاڤـێستا وتـراوە.. گەلێ بەڵگەی مێژووییمان هـەیە، کە دێـرینی و رەسەنایەتی ئەدەبی کوردی دەسەلـمێنن.. لەو چـیرۆک و هـۆنراوە فـۆلکلۆری و میللییانە و لەو داستان و چـیرۆکە ئەفسانە کوردییانەی، کە وەکوو کەلەپووری نەتەوەیی بۆمان ماونەتەوە، بەشی منـداڵانی کوردیشمانی تێـیانـدا هـەیە.
ئەدەبی منداڵان لە جیهاندا وەکوو ئەدەبێکی نووسراوی سەربەخۆ و تایبەت بە منداڵان، لە سەردەمێکی تازەدا، بەم شێوە هونەرییە تازەی ئێستای، لقێکی تازەیە لەنێو ئەدەبی هەموو گەلانـدا، بە ئەدەبی گەلی کوردیشمانەوە.. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ (سەدەی حەڤـدەمین)، کە بە شێوەیەکی فەرمی لە وڵاتی (فـەرەنسا)دا سەری هـەڵـدا.

ئەدەبی منداڵانی تازە لە ئەدەبی کوردیمان دا، ئەگەرچی بە ئەدەبێکی تـازەی دەزانین، بەڵام لە راستیدا، لە پێشەوەی مێژووی ئەدەبی منداڵانی زۆربەی گەلانی جیهانەوەیە. گەر پەرتووکی (نوبارا بچوکان)ی شاعیر و بیرمەنـدی گەلەکەمان (ئەحـمەدی خـانی) بە سەرەتـای شیعـری نوێی منـداڵان دابنێـین، کە لە ساڵی(١٦٨٢ز)دا داینـاوە.. واتا نزیکەی(٣٣٨) ساڵ بەر لە ئێستا دایناوە.. کە بریتییە لە فەرهەنگە شیعرێکی فێرکاری بە زمانی کوردی بۆ منـداڵانی کوردمـان.
زۆربەی شاعـیرانی ناسراوی کوردمان، لەپاڵ نووسینی شیعـر بۆ گەورەکان، شیعـر و چـیرۆکەشیعر و سروود و ئـۆپەرێت و شانۆشـیان بۆ منـداڵانی کوردمان نووسـیوون.

لە سەرەتای ساڵانی حەفتاکانی سەدەی رابردووەوە، ئەدەبی منداڵانی کورد، لە رووی چـۆنێتی و چەندێتییەوە، گەشەکردن و پێشکەوتن و هەمەڕەنگێیەکی زیاتری بەخۆیەوە بینی، چەند شاعـیر و چیرۆکنووس و شانۆنووس و هونەرمەنـدی وێنەکێشی ناسراو و بە توانای کوردمان، لە بواری ئەدەبی منداڵانی کورد، روویان لە بواری ئەدەبی منداڵان کرد. قۆناغ و وەرچەرخانێکی نوێ لە بواری ئەدەبی منداڵانی کورددا هاتە کایەوە.. جێ پەنجەی ئەو نووسەرانەمان لە پێشخستنی ئەدەبی منداڵانی کورددا دیارە.. هەندێکیان تا ئەمـڕۆش بەردەوامن لە نووسیندا.. هەندێک لە نووسەرانی ئەدەبی منداڵانمان لە ئاستی نووسەرە بەناوبانگە جیهانییەکانی ئەم بوارە، بە کەمتر نازانـم.. بە پێویستی دەزانم، کە شاکارە ئەدەبییەکانیان وەریان بگـێڕن بۆ زمانی ئینگلیزی.. تا لە جیهانـدا بناسـرێن.

پێویستە ئەو راستییەش بڵێین، کە ژمارەی نووسەرانی ئەدەبی منداڵانمان، لە هەموو کوردستاندا، لە هەموو لقەکانی ئەدەبی منداڵاندا زۆر کەمن و ناگەن بە پەنجا نووسەر.
ئەمەش لە چاو ژمارەی هەموو منداڵانی کورد، کە بە (٣٠) ملیۆن منداڵ مەزندە دەکرێن زۆر کەمن.. ئەو نووسەرانەشی پسپۆڕی ئەدەبی منداڵانی کوردن و هەموو توانایەکیان بۆ ئەو بوارە تەرخان کردوون، لە پەنجەکـانی دەستەکـانمان زیاتـرنین.. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاستی ئەدەبی منداڵانی کورد، لە ئاستی ئەدەبی منداڵانی گەلێ لە گەلانی تر باشترە، کە خاوەنی دەسەڵات و دەوڵەت و ئابووری خۆیانن.

من گەشبینم بە هاتنەدی داهـاتوویەکی باشتر و گەشتری ئەدەبی منداڵانی کوردمان، لە سایەی داهـێنان و ئەزمـوونی سەرکەوتـووی نووسەرانی دڵسـۆزی ئەم بوارەمان.

پرسیار: شیعـری فـێرکاری و پەروەردەیی لە ئەدەبی منداڵانی کورد، لە کەیەوە سەریان هەڵـداوە و چ گرنگـییەکیان بۆ منـداڵان هـەیە؟

وەڵام: شیعری فێرکاری، یا شیعری فێرکردن، یا هۆنراوەی فێرکاری، لە زمانی کوردیدا، هەرسێ زاراوەکە بۆ یەک مەبەست بەکار دەهێنرێن، لە ئەدەبی هەموو گەلانی جیهانـدا بوونی هەیە. شیعری فێرکاری جۆرێکی گرنگە لە جۆرەکانی شیعری منداڵان، پانتاییەکی فـراوانی لە ئەدەبی منداڵانـدا گرتۆتەوە.. کە سوود و گـرنگی خۆی هـەیە لە فـێرکردن و لە پەروەردەکردنی منداڵاندا.. کێش و سەروا و موزیکی هەیە و بە شێوەیەکی هـونەری دەهۆنرێتەوە.. شیعـری فێرکاریی مەبەستی فێرکردنە، هەموو لایەنێکیش لەخۆدەگـرێت: ئامۆژگاریی، رێنمایی، پەند و وانە، زانیاری، زانستی، رەوشتی، مێژوویی، پەروەردەیی، زمـانی، جوگـرافی، تەنـدروستی، بیرکـاری، وەرزشی، کۆمیـدی، بەهـا جـوان و بەرزە مرۆڤایەتییەکان، کۆمەڵایەتیی،… هتد. وەکوو ژانرەکانی تری شیعر، شیعـری فێرکاریش مەرج و خەسڵەتی هـونەریی خـۆی هـەیە.

تا ئێستاش، گەلێ پێناسەی جیاواز بۆ چەمکی شیعـری فـێرکاری کـراون، لەوانەش:
بریتییە لە: کۆمەڵێک زانیاری، یا راستیی زانیاری، کە شاعـیر بە شێوەی هـۆنـراوە رێکیدەخات، بۆ ئەوەی قوتابیان بتوانن بە ئاسانی لێیان تێبگەن و لەبەریان بکەن.
هەندێکیش پێیان وایە، کە شیعری فێرکاری بەشێکی زۆری خەسڵەتە هونەرییەکانی شیعـری تێـدا نییە، وەکوو خـەیـاڵ و سـۆزداری و چـێـژ و جـوانی شـیعـر.
دکتۆرە (شوکـریە رەسوول) بەم شێوەیە پێناسەی شیعـری فـێرکاری دەکات و دەڵـێت:
“شیعـری فـێرکـردن ئـەو شیعـرەیـە، کە سـوود بە خـوێنەر یا گـوێگـر دەگـەیـەنێ، لە هەڵسوکەوت و ژیانی رۆژانەیدا. لە رێگای دەربڕینی رایەک یا پەندێک یا راسپاردنێک یا ئامۆژگارییەک، لە چەنـد دێـڕێکی ئاشکـرا و دیاریکـراودا. بە زووترین کـات لەبـەر ئەکـرێت و دەوتـرێتـەوە”
شیعـری پەروەردەیی، کە تایبەتە بە پەروەردەکردنی دروستی منداڵان، رۆڵێکی گرنگی لە پەروەردەکردن و لە هـاندان و ئامادەکـردنی منداڵان بۆ ژیـانی ئەمـڕۆ و داهاتوویان هەیە.. بە تەواکەری پرۆگرامەکانی خوێندنی کوردی قوتابخانەی بنەڕەتیش دادەنرێت.

دکتۆر (فـازل مەجـید مەحـمود) بـەم شـێوەیە شـیعـری پـەروەردەیی پـۆلـێن کـردووە:
(پەروەردەی نیشـتـمانی، پەروەردەی فـێرکـاری و خـوێنـدن، پەروەردەی رەوشـتی، پەروەردەی مرۆڤـایەتی، پەروەردەی هـۆشەکی و دەروونـی، پەروەردەی وەرزشـی، پەروەردەی ئاینی، پەروەردەی دروسـتی یا تەنـدروستی).هەنـدێ لە توێـژێنەرەکـان شیعـری فـێرکاری و شیعـری پەروەردەیـی، پێکەوە جـووت دەکەن و پێـیان وایە، کە هەردووکـیان هەمـان مەبەستـیان هـەیە.
زۆربـەی شاعـیرانی کۆن و تازەمان جۆرەکانی شیعـری فـێرکاری و پەروەردەییان بۆ منـداڵانی کـورد نووسـیون و دەنووسـن و بوونـە بە بەشێکی گـرنگ لە شیعـرەکانیان.
ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە ئەدەبی منداڵان، بگۆڕێت بە وانـەی پەروەردەیی و وانـەی فـێرکردن، لە چـێژ و خـۆشی و خەیـاڵ و جـوانی بـڕوتێـنرێتـەوە.
مێـژووی سەرهەڵـدانی شیعـری فـێرکاری لە ئـەدەبی منداڵانی کورد دا، لەسەر دەستی شاعـیر و بیرمەندی گەورەی گەلەکەمان (ئەحمەد خانی: ١٦٥٠ـ ١٧٠٧) داهێنرا. کە
لە ساڵی (١٦٨٢) دا لەژێر ناوی (نوبارا بچوکان)دا، کۆمەڵێک شیعری فێرکاری بە زمانی کوردی و بە دیـالـێکـتی کرمـانجی باکـوور بـۆ منـداڵانی کـورد نووسـیوە.

دوای ئەویش (شێخ مـارفی نـۆدێ:١٧٥٢ ـ ١٨٣٧) فەرهەنگەشیعرێکی عەرەبی و کوردی لە ژێر ناوی (ئەحمەدی)دا، کە بۆ شێخ ئەحمەدی کوڕی داینا، بە شیعـری فـێرکاری بـۆ منـداڵان دادەنـرێـت.
من پێم وایە، کە مێژووی شیعری فێرکاری کوردی بۆ پێش (نۆبارا بچوکان) بگەڕێتەوە، ڕەگ و ڕیشەی لە فۆلکلۆری کوردیـدا هـەبێت.. گەر بە دواداچـوون و لێکۆڵینەوە لەم بوارەدا بکرێت، دەشێ لە فۆلکلۆری کوردیدا، کە مێژووه‌کەیان نازانرێت. پسپۆرانی ئەم بوارەمان بتوانن لە مێژووی ساڵەکـانیان نـزیک ببنەوە.
بەڵام سەرهەڵدانی شیعری فێرکاری لە جیهاندا، بۆ سەردەمی یۆنـانی کۆن دەگەڕێتەوە.
یۆنان لانکەی شارسـتانی و فەلسەفـە و فەیلەسووف و مێژوونووس و شاعـیران بوو.
(هـیزۆد) ی یۆنـانی (لە نـاوەڕاستی سەدەی هەشتەمیـنی پێـش زایـنی)بە داهـێنەری شیعری فێرکاری لە هەموو جیهاندا دەناسرێت. لە زۆر لێکۆڵینەوەدا دەربارەی ئەدەبی کۆن، ئەم راستییەیـان پشـت راست کـردۆتەوە.

پرسیار: شیعر بەشێکە لە ئەدەبی منداڵان.. چۆن لە گرنگی شیعر بۆ منداڵان دەڕوانن؟

وەڵام: شیعر یا هۆنراوە یا هەڵبەست یا هۆزان، چوار زاراوەی هاومانا و هاومەبەستن.
هەر چـوار وشەکە لە زمانی کوردیـدا بەکـاردەهێنرێن.. شیعـر جـوانترین و ناسکـترین هونەرە، گرنگـترین لـقی ئەدەبی منـداڵانە. نزیکترین هـونەرە لە دەروونی منـداڵانەوە. هەست و خۆشی و چـێژێکی تایبەتی بە هـۆش و دڵ و دەروونی منـداڵان دەبەخـشێت.
شیعر ئەندێشەی منداڵان گەشتر دەکات، ئاستی رۆشنبیری گشتی و زانستی و زانیاری و زمانییان دەوڵەمەنتر و فـراوانتر دەکات.. هـیوادارتر و گەشبـینتریان دەکات.. گرنگترین کاریگەری هەیە لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵان. شیعر گەلێ کێشەی دەروونی منـداڵان چارەسەر دەکات.. هەر لە رێـی شیعـری جـوانەوە، گەلێ ئامانجی پـەروەردەیی دروست دێنەدی.. ئـەوە شیعـرە فـێری منداڵانی کوردمان دەکات، کە هەمیـشە دڵسۆزی کورد و کوردستان بن، هاوبەستەبـوونیان بۆ کوردستان ببێت.. ئـەوە شیعـرە فـێری منداڵەکانمان دەکات، کە تێبکـۆشـن و کـۆڵنـەدەن، هەمیـشە هـیوادار و گـەشـبین بن.

ئەمانە و لە سایەی شیعری جوانی منداڵانـدا، بە دەیـان ئـامانجی تری ئەرێنی دێـنەدی.
هەر ئەمەشە وای کردووە، کە بە چاوێکی رێزەوە لە شاعیرانی منداڵان بڕوانرێت و بە دراوێکی گرنابەهـای دەگمەنی بزانن.. چونکە شاعیرانی منداڵان ئەركێکی زۆر پیرۆز و بەرپـرسیارێتییەکی زۆر هەستـیار و چـارەنووسـازیان لە ئەسـتـۆ گـرتوون.
شیعـری منداڵان، وەک هەر بابەتێکی تر، پێویستی بە گەشەکردن و داهـێنان هەیە. پێویستی بە تەکنیکی تازە و بە ستایـلی تازە و شێوازی گوزارشتکـردنی تازە هەیە.
بە مەرجێک، لە مەرج و خەسڵەتە تایبەتمەنـدییەکانی شیعـری منـداڵان لانـەدرێت.

پرسیار: کەی بوو.. بیـر لەوە کـرایەوە کە شیعـر بخـرێتە نێـو پەرتووکەکانی پـرۆگرامی خوێندن بە زمانی دایک لە کوردستاندا؟ کێش بوو بۆ یەکەمین جار بیری لەمە کردەوە؟ چ جۆرە شیعـرێکت پێ باشە لە پەرتووکەکانی خوێندنەوەی کوردی بۆ پۆلەکان هەبن؟

وەڵام: ئەوە نازانم، کە بۆ یەکەمین جار کێ بـوو، کە ئەم دەستپێـشخەرییەی کرد، لە چ بەروارێکیشدا، کە شیعـر خـرایە نیۆ پەرتووکەکـانی خوێندنەوەی کوردی.. بەڵام لەگەڵ خوێندنی زمانی کوردی لە قـوتابخـانەکـانی کوردستانـدا، لەگەڵ دانـانی پەرتووکەکـانی خوێندنەوەی کوردی بۆ پـۆلە جیاوازەکانی خوێندن، شیعر و چیرۆک و پەخشان بوون بـە بەشـێکی سـەرەکی لـە پـرۆگـرامەکـانی پەرتـووکەکـانی خـوێنـدنەوەی کـوردی، تا ئەمـڕۆش، شیعـر و چـیرۆک و پەخـشان، بابـەتی وێـژەیی و مـێژوویی و زانیـاری هەمەچەشـنە، بەشێكی سەرەکـین لە بابەتەکانی خوێنـدنەوەی کـوردی.

لە کـاتی کۆمـاری کوردسـتان(١٩٤٦) لە مەهـابـاد. خوێنـدن بە زمـانی کـوردی بـوو. شیعـر و سروود و چـیرۆک بەشـێک بوون لە بابەتەکانی پەرتووکەکانی خوێندنەوەی کوردی بۆ پۆلەکـان.. قوتابییەکانی قوتابخانەکانی مەهاباد، لەکاتی ریزبوونی بەیانیان سـروودی “ئـەی رەقـیـب” یان دەوت.. کە لەو ساڵـەوە تا ئەمـڕۆ بـووە بـە مـارشی نەتەوەیی کورد و بەیانیان لە هەموو قوتابخانەکاندا بە کۆمەڵیی بە ئاوازەەوە دەوترێت.
بە رای من پەرتووکەکانی خوێندنەوەی کوردی بۆ پۆلەکانی قوتابخانەی بنەڕەتی، بەپێی (قۆناغەکانی تەمەنی منداڵان) بە هەموو جۆرە شیعرێک بڕازێنرێتەوە باشە، چونکە هەر جۆرە شیعرێک سوود و مەبەستی خۆی هەیە.. بە تایبەتیش مـن پێم خۆشە، کە شیعـر و سـروودە نیشـتمانییەکانمان، پشکی شـێریان هـەبێت لە شـیعـرەکانی نێو پەرتووکەکـانی خوێندنەوەی کوردی پۆلەکانی قوتابخانەی بنەڕەتیدا، تا منداڵانی کوردمان خۆشەویستی و پەرۆش و سـۆزداری و هـاوبەستەبـوونێکی زیاتـریـان بۆ کـورد و کوردسـتان ببـێت.

ئەوەش زۆر بە گرنگ و پێویست دەزانم، کە پێویستە لە نێو ئەنـدامانی لیژنەکانی دانان و ئامادەکـردنی پەرتووکەکـانی خوێندنەوەی کوردیدا، بۆ هەموو پۆلەکانی قوتابخانەی بنەڕەتی، شاعـیر و چیرۆکنووسێکی بە توانا و ناسراوی بـواری ئەدەبی منداڵان هەبن، ئەوان باشتر دەزانن، کە بۆ هەر قۆناغێکی منداڵی چ جۆرە شیعر و چیرۆکێکی منداڵان لە هەموو روویەکـەوە لەبـارن و گونجـاون.. شایەنی باسیشە، کە زۆربـەی شاعـیران و چیرۆکنووسان و شانۆنووسانی بواری منداڵان مامۆستان. ئەوان زیاتر لە جیهانی پاک و بێتاوانی منداڵانەوە نزیکن و زیاتـریش لە خەیـاڵ و لە هیوا و خەون و خواست و لە زمانیان تێگەیشتوون.

بەداخەوە، لە نێو پەرتووکەکانی خوێندنەوەی پۆلەکانی ئێستای قوتابخانەی بنەڕەەتی لە باشووری کوردستاندا، هەندێ شیعر و چیرۆک و بابەتی تر دانراون، کە لە رووی فۆرم و ناوەڕۆک و مەبەستەوە، لاوازن و هەڵەیان تێدان.. بۆیە بەپێویستی دەزانم، کە سەر لە نوێ لە لایەن لیژنەیەکی شارەزا و بە ئەنـدامێتی شاعـیر و چـیرۆکنووسانی منداڵانی کوردمان، بە سەرجـەم پەرتووکەکـانی خوێنـدنەوەی کوردی قوتابخـانەی بنەڕەتیـدا، بە وردی پیانـدابچنەوە و بژاریان بکەن لە هەموو هەڵەیەکی زمانی و زانیاری، جوان پاکیان بکەنەوە. بابەتە نەگونجاوەکانيش لاببەن و بابەتی گونجاوی تر بخەنە شوێنیان.

پرسیار: چۆن بوو بیرت لەوە کـردەوە کە بۆ منـداڵان بنووسی؟ لە کەیەوەش شیعـر بۆ منـداڵان دەنـووسی؟ تا ئێـستا چەنـد پەرتـووکـت بۆ منـداڵانی کورد چـاپکـردوون؟

وەڵام: هەر لە منداڵیـیەوە خولیای خوێندنەوە و نووسـین بـووم و بوون بە بەشێک لە ژیانم.. لە پـۆلی پێنجەمی قوتابخانەی سەرەتایی بووم، سەر لە بەیانیانی رۆژانی هەینی زۆر بە پەرۆشەوە، گوێم لە بەرنامەی (باخچەی منداڵان) دەگرت، کە لە رادیۆی کوردی لە بەغدا، خوالێخۆشبوو مامۆستا (رەمزی قەزاز) بۆ منداڵان ئامادە و پێشکەشی دەکرد، بە بابەتی هەمەڕەنگەی خۆش دەیڕازاندەوە و بە زمانێکی پاراو و ئاسان و شیرینی کوردی پێشکەشی دەکرد.
لە میانەی ئەم بەرنامەیەوە، هۆگری بابەتی منداڵان بووم.. کە بووشـم بە مامۆستا، ئەو هەلەم بۆ ڕەخسا، کە لە جیهانی پاک و سەیر و سەمەر و پڕ لە هـیوای سەوز و خەونی شیرین و ڕاز و نیازی پاک و خەیـاڵی فـراوانی منـداڵانی کوردمان نزیک ببمەوە. لە زمانی شیرین و لە فەرهەنگی زمانیان، لە ئارەزوو و خولیا و لە بەهـرە و پێداویستییەکانیان زیاتـر تێبگەم.. بە تایبەتیش بۆ مـاوەی پێـنج سـاڵ لە چەنـد قـوتابخـانەیەکی شـاری کەرکـوکی کوردستانی، وانـەی زمـانی کوردیـم دەوتـەوە. دوایی بە زۆرداری خوێندنی کوردییان هەڵوەشانـدەوە و گـۆڕییان بە عـەرەبی.. گـەلێ شیعری نیشتمانی کوردی و چیرۆکی کوردیم بۆ قوتابییەکانم دەخوێندەوە و دەگێڕانەوە. دواتریش خۆم کۆمەڵێک شیعـر و چیرۆکم بۆ نووسین و بۆیانم دەخوێندنەوە.

یەکەمین شیعـرم بۆ منداڵان (سروودی من) بوو، کە لە ساڵی (١٩٧٠)دا نووسیم. بە دەنگی قوتابییەکی زۆر دەنگخۆشی قوتابخانەکەم (مەشخەڵ) کە ناوی (عەبدولکەریم عەلی باوەـ ماوەیەکی زۆرە لە نەمسا دەژی) برا گەورەکەی ئاوازی بۆ دانا و تیپی موزیکی کەرکوک وابـزانم (تیـپی سـۆلاڤ)یان ناو بوو، موزیکـیان بۆ دەژنی، تیپی سروودی قوتابخانەی (مەشخەڵ)ی کوڕان و ( هـیوای) کچانیش، کە من و مامۆستا (فـەخـریە عەبـدولرەحمان بەرزنجی) تیپێکی هاوبەشی سـروودی کوردیمان پێکهـێنا بوو، لەگەل عەبدولکەریم عەلی باوەدا، ئەو سروودەی منیان، بۆ ماوەی سێ ئێواران لەسەر شانۆی هـۆڵی شارەوانی شاری کەرکوک، پێش نمایشکـردنی شانۆی (دایـکی شەهـيد) پێشکەشیان دەکرد. ئەمە بوو بە سەرەتا و بە هـاندەرم بۆ ئەوەی درێژە بە نووسینی شیعـرو بە ئەدەبیـاتی منـداڵانی کورد بـدەم.

لە سـاڵی (١٩٨٤) بۆ (١٩٩٤) لە تەلەفـزیـۆنی کەرکـوک، هـەفـتانە بـۆ مـاوەی نیـو کاتـژمێر، بەرنامەی (جیهـانی منـداڵان)م ئامادە دەکرد کە (سـۆزان) ی کچـم و چـەند قوتابییەکی ترم پێشکەشیان دەکرد.. (سـۆزان) تەمەنی نـۆ ساڵان بوو کە بچـووکترین پێشکەشکەری بەرنامە بوو لە تەلەفـزیۆنـدا) بینەرێکی زۆری منـداڵانی کوردمـان هەبوون. لە رێی ئەم بەرنامەیەوە خزمەتێکی باشی رۆشنبیریی منداڵانی کوردم کرد.
لە بەرواری ( ٢٥/١٠/٢٠٠٦) لە نەرویـج، بـۆ یەکـەمین جـار (کۆمەڵەی منـداڵانی کـورد)م دامەزەرانـد.. سەرنووسەری گۆڤـاری (کوردیلەکـان)یش بووم، کە ئۆرگانی ئەم کۆمەڵـەیە بـوو.. تەنها پێنج ژمـارەمان لێی دەرکرد.
تا ئەمڕۆش بە پێی توانام لە بواری ئەدەبی منداڵاندا، درێژە بەم خزمەتە پیرۆزە دەدەم.

تا ئێستا شەش پەرتووکم چاپکـردووە.. سێیان بۆ منداڵانـن، کە ئەمانەن:
١ـ هەڵەشەیی.. چیرۆکێکی درێژە بۆ منداڵان. ساڵی(١٩٧٠) لە بەغـدا چاپم کردووە.
٢ـ سـروودی مـن.. کۆمەڵێک هـۆنراوەیە بۆ منداڵان.. کەرکوک (٢٠١٣)
٣ـ گۆڵـزاری چـیرۆک بۆ منداڵان.. سی و سێ چـیرۆکە.. کەرکوک (٢٠١٩)
لە زۆۆربەی گۆڤارە کوردییەکان و لە سایتە ئەلیکترۆنییەکاندا، بە ده‌یان نووسینی بابەتی هەمەچەشنەم بڵاوکـردوونەتەوە، بە تایبەتیش دەربارەی ئـەدەبی منـداڵان و پەروەردەی منـداڵان.. کۆمەڵێکیش چـیرۆک و هـۆنـراوەشم بـۆ منـداڵان لە گۆڤـارەکانی منـداڵان کە لە کوردستانـدا دەردەچـن بڵاوکـردوونەتەوە.

پرسیار: م. رەزا شـوان، بەڕێـزت ساڵانـێکی زۆرە لە دەرەوەی کوردسـتان دەژی، ئەوەندەی ئاگاداربی، ئەدەبی منداڵان لە نێو گەلان و وڵاتانی ئەوروپا بە گشتی چـۆنە؟ بە تایبەتیـش شیعـری پـەروەردەیی؟

وەڵام: گەلان و وڵاتانی ئەوروپا، وەکوو گەلی کورد، ماف زەوتکراو و وڵات داگیرکراو نین.. ئەوان خـاوەنی دەسەڵات و دەوڵەتی خۆیانن، لە زووەوە ئـازادی و دیموکـراتیان تێدا بەرجەستەبوونە.. نەک تەنیا لە ئەدەبی منداڵانـدا، بەڵکو لە هەموو بوارەکان و لە هه‌موو روویەکەوە پێشکەوتوون و لە پێشەوەی ئێمە دان.
ئەدەبی منداڵان، بە هەموو لـق و لایەنەکانییەوە، پێشکەوتـووە و لە پێشکەوتن دایە.
شیعری منداڵانیش، هەموو لایەنەکانی شیعری لە خۆگرتوون، بە شیعری پەروەردەیی و فێرکاریشەوە.. لە هەر شار و شارۆچکەیەکـدا، لە هەر گەڕەکێکـدا، لە هەر گوندێکـدا، لە هەر ماڵـێکـدا، لە هەر ژوورێکی منداڵانـدا، لە هەر قوتابخانەیەکـدا، لە هەر پۆلێکی خوێندندا، کتێبخانەیان تێدان، بە سەدان و بە هەزاران پەرتووک و گۆڤاری هەمەڕەنگە و هەمەبابەتیان بۆ منداڵان تێدان، تەنانەت پەرتووکیان تێدایە بۆ منداڵانی یەک ساڵانیش چاپکراون.. رۆژانەش لە هەر شارێکـدا، منداڵانی سێ و چواری باخچە دەبرێن بۆ بەشی منـداڵان لە پەرتووکخـانەی گشتـیـدا، کە بە دەیـان پەرتـووکی رەنگـاوڕەنگی وێنـەداری گونجاو دەخـەنە بەردەستیان و هەر لە منداڵییەوە هـۆگـری خوێندنەوەیان دەکـەن و بە پەرتـووک ئاشنایـان دەکـەن.

خۆزگەی ئەوە دەخـوازم، کە ئێمەی کوردیـش چاو لەوان بکـەین و هـەر لە منداڵییەوە منداڵەکانمان لەسەر خوێندنەوە رابهێنین و بە پەرتووک و گۆڤارەکانی منداڵان ئاشنایان بکەین.. وەکـوو دەڵـێن:” فـێربـوون لە بچـووکـیدا.. وەک نەخـشی سەر بـەرد وایـە”

پرسیار: چـیت پێ باشـە دەربـارەی ئـەدەبی منـداڵان بیـڵێـیت..؟ یـان چـیت هـەیە بـۆ شاعـیران و نووسـەرانی بـواری ئـەدەبی منـداڵان؟

وەڵام: گەلێ شت هەیە گەر بمانەوێت باسی بکەین.. زۆر بە کـورتی و بە چـڕی باس لە هەندێ ڕا و بۆچـوون و پێـشنیاری خـۆم دەکـەم.
پێویستە نووسەرانی بوارەکانی ئەدەبی منداڵان، شاعیر و چیرۆکنووس، یا شانۆنووس، پێش هەموو شتێک دەبێ ئەوە بزانن کە بۆ منداڵان دەنووسن، نووسینەکانیشیان بە پێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی بن، چونکە هەر قۆناغـێک زمان و تایبەتمەندی خۆی هەیە.
پێویستە شارەزای دەرونناسی منداڵان بن، ئاگـاداری فەرهـەنگی زمـانی منـداڵان بـن.

ئەدەبی منداڵان زانیاری و هونەرە، هەر کارێکی هونەریش شێواز و بنەمای هونەریی هەیە. پێویستە نووسەرانی ئەدەبی منداڵان، چ شاعیران یا چیرۆکنووسان، شیعرەکانیان و چیرۆکەکانیان بە شێوازێکی ئاسان و سووک و بێ گـرێ و گۆڵ و بە کوردییەکی پەتی و ناسک و شیرین و رەوان دابڕێـژن.. پێویستە لە خواست و ئارەزوو و خەیاڵی منداڵان نابەڵەد نەبـن.. هەمیشەش هـیوا و گەشبینی و خۆشـەویستی و کوردستان پـەروەری و لێبووردن و یەکتری قبووڵکردن، بخەنە دڵی منداڵانی کوردمانەوە.. پێویستیشە کۆتایی بابەتەکانیان بە خۆشی کۆتایی پێبهێنن و تراژیدی نەبن.
هانی منداڵانی کوردمان بدەن، بە ئەوپەڕی ئازادییەوە گوزارشت لە بیر و لە ئەندێشەی خۆیان بکەن و شەرم نەکەن بە ڕاشکاوی ئەوەی لە دڵە قنجەکانیاندایە دەریان ببڕن.

هانیان بدەن خۆیان شیعر و چیرۆک و پەخـشان بنووسن، رێز لە نووسینەکانیان بگرن و ئافـەرین و دەستخۆشیان لێبکەن و پاداشت و خەڵاتی گونجاویان پێشکەش بکەن.
پێویستیشە نووسەرانی منداڵان داهێنەربن و واز لە چاولێکەری و لە لاسایی کردنەوە و لە ئامۆژگاری وشکی تەڵقین ئاسایی بهێنن. ئەوەش بزانن کە منداڵانی ئەمڕۆمان لەگەڵ منداڵانی سەدەی رابردووماندا جیاوازن. هیوا و خەون و خواست و پێداویستییەکانیشیان ، هەمان خواست و پێداویستییەکانی ئەوان نین.. منداڵانی نەوەی ئەمـڕۆمان زۆرزانتر و وریاتر و رۆشنبیریتر و چاوکراوەترن.. نەوەی تەلەفزیۆنی رەنگاوڕەنگ و ئینتەرنێت و ئایپاد و داهـێنانی شتی سەیر و سەمەرەن.. پێویستە نووسەرانی نوێش هاوچەرخ و نوێخواز و داهێنەربن.. بەردەوام بخوێننەوە بە تایبەتیش لە بواری ئەدەبی منداڵانـدا.

پێویستە وەزارەتی رۆشنبیری کوردستان، لایەنی کەمەوە ساڵی پەنجا پەرتووکی شیعـر و چیرۆک و شانۆ و پەرتووکی وەرگێڕاو بۆ منداڵانی کوردمان چاپ بکات.
خـەڵاتی نووسەرانی ناسراوی ئـەدەبی منـداڵان بکات.. دوای ئـەوەی کە لیژنەیەکی پسپۆری ئەم بوارە بـڕیار لە شایەنی چاپکـردنی پەرتووکەکان و لە نووسەران دەدەن.
رەخنەی ئەدەبیشمان لە بواری ئەدەبی منداڵاندا، بە نرخی نەبوونە، ئەمەش هۆکارێکی سەرەکییە لە دواکەوتنی ئەدەبی منداڵانی کورد.. چونکە رەخنە هـۆکارێکی گرنگە بۆ هەڵسەنگاندنی نووسینەکان و بۆ پێشکەوتـنی ئەدەبی منداڵان.
ناشبێت ڕێ بەچاپکـردنی نووسـینی لاواز و کـاڵـوکـرچ بـۆ منـداڵان بـدرێت.
تا ئێستاش (یەکێتی نووسەرانی کورد) وەکوو پێویست ئاوڕیان لە ئەدەبی منداڵانی کورد نەداونەتەوە.. بۆیە من پێشنیاری ئەوە دەکەم، كە لە لایەن نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵانی کوردەوە (یەکێتی نووسەرانی منداڵانی کورد) یان بە ناوی (یەکێتی نووسەرانی منداڵانی کوردستان) دابمەزرێنین.. کە ببێت بە چەترێکی ئەدەبی بۆ هەموو نووسەرانی ئەم بوارە.. دەتوانێت خـزمەتێکی زیاتر و پوختر بە ئەدەبی منداڵانی کوردمان بکـات.

تا ئێستا ئەم پێشـنیارەم لای چەند نووسـەرێکی ئەم بوارە باسکـردووە.. هەمـوویان لەگەڵ دامەزراندنی ئەم یەکێتییەدان.. پێشم باشە بـۆ ئەم مەبـەسـتە کـەمـپـیـنێک رابگەیەنین، تا بـزانین چەند نووسەری ئەدەبی منداڵان، هـاوڕان و لەگـەڵ دامەزرانـدنی (یەکـێتی نـووسەرانی منـداڵانی کوردسـتان) دان.
لە کۆتاییدا، هیوادارم کە ئەدەبی منداڵانی کورد، گـرنگی و بایەخـێکی زیاتری پێبدرێت.
زۆریش سوپاسی ئێوەی بەڕێز دەکەم، بۆ ڕەخساندنی ئەم دیدارە لە بارەی ئەدەبی منداڵانی
كورده‌وه‌.
———————————————-
ناوی ( رەزا ساڵح عەلی )یە، بە ( رەزا شوان ) ناسراوە، لە ساڵی ( ١٩٤٦) لە دێی ( گۆگجە) لە ناوچـەی
( شـوان )ی سەر بە پارێزگای ( کەرکـوک ) لە دایک بووە.. لە ساڵی ( ١٩٥٢) وەوە، لە شاری کەرکوک نیشتەجێ بوونە.. لقی وێژەی قوتابخانەی ئامادەیی لە کەرکوک تەواوکردووە.. لە ساڵی (١٩٦٨) دا، پەیمانگای ئامادەکردنی مامۆستایانی لە شاری (باقـوبە ـ دیالە) تەواو کردووە.

لە بەرواری (٩/٣ / ١٩٦٩) دا،کراوە بە مامۆستای (قوتابخانەی بادەوای سەرەتایی) لە دێی (بـادەوا )ی سەر بە ناحیەی ( لەیـلان ـ کەرکوک ).. دوای ساڵێک لە (١٩٧٠) دا، گوێزراوەراوە بۆ شاری کەرکووک، لە قوتابخانەی (مەشـخەڵی سەرەتایی کۆڕان) وانەی زمانی کردی و بیـرکاری گوتووەته‌وه‌.. لە ساڵی (١٩٨٠)دا، گواستراوەتەوە بۆ ( قوتابخانەی عـائـیشەی تێـکەڵاو) لە گەڕەکی
(رەحیماوا)ی کەرکوک.. لە هەمان کاتدا لەم قوتابخانانەش موحازەرەی وانەکانی مێژوو و زانیاری کـوردی گوتووه‌تەوە، لە (ناوەنـدی یـانزەی ئـازاری ـ کچـان) لە ( ناوەندی مەیسەلـونی ـ کچـان ) لە ( ناوەنـدی ئیمام قاسـمی ـ کوڕان ) لە ( قوتابخانەی سەرەتایی ئیمام قاسـمی ـ شەوان ). کە لە بەیانییەوە تا کاتژمێری نۆی شەو وانـەی گوتووه‌تەوە.

لە ساڵی (١٩٩٠ ـ ١٩٩٥) کراوە بە (جێگـری بەڕێـوەبەری قوتـابخـانەی ١٤ی رەمەزان) لە کەرکوک، بەعسییەکان تەنگیان پێ هەڵچنیوە, کە بیکەن بە بەڕێوەبەری قوتابخانەیەک لە رەحیماوا، بەو مەرجـەی ببێت بە بەعسی.. رەتی کـردۆتـەوە و بە راشـکاويی پێی گوتـوون: گـەر بمکەن بە بەڕێوەبەری پەروەردەی کەرکوکیش نابم بە بەعسی، ناچـاربووە, کە لەسەر داوای خۆی، لە ساڵێ (١٩٩٥) دا خانەنشینی بکەن.

لە ساڵی ( ١٩٧٠) وە ـ تا خانەنشین بووە، ئەندامی ( سەندیکای یەکێتی مامۆستایانی کورستان ـ لقی کەرکوک) بووە.

لە ساڵی (١٩٩٦)وە، کوردستانی بەجـێهـێشتووە و ماویەک لە تورکیا و لە ئەڵـمانیا و دوایی رووی لە نەرویج کردووە. لە (١٩٩٩) وە، لە گەڵ خێزان و منداڵەکانی لە وڵاتی نەرویج دەژین.

لە نەرویجدا لە ساڵی (٢٠٠٠ ــ ٢٠٠٢) مامۆستای زمانی کوردی ( زمانی دایک ) بووە لە چەند قوتابخانەیەکی سەرەتایی و ناوه‌ندی لە شاری (ڤـۆس) و لە شاری ( بێـرگـن) لە ( نەرویج) بە زمانی کورديی وانەی بە منـداڵانی کـورد گوتووه‌تەوە.

لە ساڵی (٢٠٠٤) دا، لەگەڵ دوو مامۆستای تر و چەند قوتابییەکی کورد (رادیۆی کوردستان) یان، لە شاری بێرگن لە نەرویج کردۆتەوە، کە رادیۆیەکی لۆکاڵی بووە، هەفتانە دوو کاتژمێر بە کوردی پەخشیان کردووە، بۆ ماوەی ساڵێک ئەم رادیۆیە بەردەوام بووە.. هەموو پرۆگرام و بەرنامەکانی خۆی ئامادەی کردووە و بەرنامەی تایبەتی خۆشی هەبووە.

نزیـکەی (١٥) ساڵـیش فەرمانبەر بووە لە کۆمپانـیایی خێرخوازيی (فـری تـێکـس) و لە دایرەی (بێرگـنتەرمیناڵ پۆست) دا دایرەی پۆستی سەرکی بێرگن، لە (٣٠/٦/٢٠١٨) دا خانەنشین کراوە.

لە ساڵی ( ١٩٦٧)دا، بۆ یەکەمین جار نووسینێکی لەژێر ناوی( لە سایەی زانیـاریدا ) لە رۆژنامەی ( الاخبار ) دا، کە لە ( بەغـدا) دەردەکرا بڵاوکردۆتەوە.. کە لاپەڕەیەکی بە زمانی کورديی دەردەچوو.

لە ساڵی (١٩٦٧) ەوە تا ئەمڕۆ، لە گۆڤـار و لە رۆژنامەکـان ولە رۆژنامە ئەلیکترۆنییەکـانی ئێستاشدا، بە دەیـان نووسینی هەمەچەشـنەی، بە زمـانی کـورديی و بە عەرەبی بڵاوکـردۆتەوە ، بە تایبەتیش دەربارەی منداڵان، بابەتی پەروەردەی منداڵان، بواری ئەدەبی منداڵان، هۆنراوە و چیرۆک بۆ منداڵان، زیاتر حەزی لە خزمەتکـردنی بواری (ئـەدەبی منـداڵان)ە.. تا ئەمـڕۆش لەم بـوارەدا درێـژە بە نووسین و بڵاوکـردنەوە دەدات.

لە ساڵی (١٩٧٠ــ ١٩٧٣)بە ناوی خوازراوی ( هیـوا شـوان )ەوە. خۆبەخشـانە (پەیامنێری رۆژنامەی هاوکاری) بووە لە کەرکـوک.

لە ساڵی ( ١٩٧٠) دا، بووە بە ئەندامی یەکێتی نووسەرانی کورد و لە یەکەمین کۆنگرەشیدا، کە لە هاوینی (١٩٧٠) لە بەغـدا بەسترا، بەشـداربووە.. لە ساڵی (١٩٧١)يشدا، ئەندامی دەستەی دامەزرێنەر و ئەندامی هەڵبژێراوی یەکەمین دەستەی بەڕێوەبەری (یەکێتی نووسەرانی کورد ـ لقی کەرکوک) بووە، کراوە بە بەرپرسی دارایی.

لە ساڵی (١٩٨٤ــ ١٩٩٤) بۆ ماوەی (١٠) ساڵ لە ( تەلەفـزیۆنی کەرکـوک ـ بەشی کوردی)دا، ئامادەکاری بەرنامەی( جیهـانی منـداڵان ) بووە.. کە بەرنامەیەکی هەفتانەی نیو کاتژمێری بوو. لە رێی ئەم بەرنامەیەوە، خـزمەتێکی زۆری به‌ رۆشنبیريی و ئەدەبی منداڵانی کـورديی کـردووە.


پرۆفایل:

لە ( ٢٥ ـ ١٠ ـ ٢٠٠٦ ) دا بۆ یەکەمین جـار لە ( نـەرویج ) دا، کۆمەڵـەیەکی دامەزرانـدووە، بە ناوی ( کۆمەڵەی منداڵانی کورد / لە نەرویج) هەر بە ناوی ئەم کۆمەڵەیەوە، گۆڤارێکی وەرزیان بە ناوی ( کوردیلەکـان ) ەوە، بە زمانی کورديی و نەرویجی بۆ منداڵانی کورد دەرکردووە، کە پێنج ژمارەيان لێ دەرکردووە.. سەرنووسەری ئەم گۆڤارەش هەر خۆی بووە.

لە ساڵی (١٩٦٨) دا، چەندین خەڵاتی( قوتابی دەرچووی یەکەمی پەیمانگای ئامادەیی مامۆستایان ـ لە باقـوبە ـ دیالە) وەرگرتووە.

لە ساڵی ( ٢٠٠7 )دا، لە ( پێشبرکێی ئەدەبی منداڵان) دا، کە لە لایەن ( وەزارەتی رۆشنبیریی هه‌رێمی کوردستان ) ەوە سازکرا.. بەشداری کردووە.. دوو خەڵاتی یەکەمینی لە ( هۆنراوە ) و ( چیرۆک ) بۆ منداڵان وەرگرت.. کە لەلایەن وزیری رۆشنبیريی خوالێخۆشبوو مامۆستا ( فەلەکـەدین کاکـەیی ) یەوە، پێشکەشی کـرا.

لە ساڵی ( ٢٠١٢) دا لە ساڵڕۆژی ( ١١٤) ی رۆژنامەگەريی کورديی( لقی کەرکوکی سەندیکای رۆژنامەنووسانی کوردستان )، ( قەڵغـانی رۆژنامەنووسانی کوردستان ) یان پێ بەخـشییوە.

لە زۆربەی گۆڤار و رۆژنامەکانی کوردستاندا بابەتی هەمەڕەنگەی بڵاوکردۆتەوە لەوانەش لە: (بەیـان، هاوکـاری، رۆژی کوردستان، الاخبار، رەنگین، تەندروستی و کۆمەڵ، ژیـن، گـزنگ، پەپـولە، سڤـۆرە، رووداوی منـداڵان، پـەروەردە، جۆلانـێ، رۆژی سولێـمانی، کۆمـاری رۆژ، بانـەرۆژ، شـیکار، هـەواڵ نیوز، کوردسـتانی نـوێ، گـوڵان، سیروان، … هتد).

بە زمانی نەرویجیش لە رۆژنامەی (هـۆردەلانـد) و گۆڤـاری (لاوڤ) دا، چـیرۆکی منداڵان و پەنـدی کورديی بڵاوکـردوونه‌تەوە.

تا ئێستاش لە (رۆژنامە ئەلیکترۆنییەکان) دا، بەردەوام بابـەتی هەمەڕەنگە بڵاودەکاتەوە، بە تایبەتیش لە بواری ئەدەبی منداڵان و بواری پەروەردەی منداڵانـدا.

تا ئێستا شەش کتێبی نووسیوە و چـاپی کـردووە.. کە سیانيان بۆ منداڵانـن.




خانە نشینبوون …. عوسمان ‬ڕانیەیی

لەكۆمەڵگە پێشكەوتووەكاندا بەتایبەت لە دانشگا و ناوەند و دامەزراوە گرنگەكانی ‬دەوڵەت، ‬ڕوناكبیران و داهێنەران و ئەكادیمیەكان و كەسانی ‬یاسایی ‬و ئیداری ‬و سیاسی، ‬دوای ‬گەیشتنیان بەماوەی ‬یاسایی ‬خانەنشینبوون وەك فەرمانبەران و بەڕێوەبەرانی ‬ئاسایی ‬خانەنشین ناكرێن. ‬چونكە ئەو كەسایەتیانە بە(بیر)کار دەكەن نەك بە(جەستە)، ‬سەرمایەی ‬كەسانی ‬ڕۆشنبیر و بیرمەند و ئەكادیمی ‬ئەقڵ و بیروهۆش و تواناكانیانە لەداهێنان و بەخشش نەك چەند ساڵێكی ‬دیاریكراوی ‬خزمەتكردن، ‬لەبەرئەوە گەیشتن بەماوەی ‬خانەنشینبون وجێبەجێكردنی ‬لەسەر فەرمانبەرانی ‬ئاسایی ‬و ئیداریەكان مانای ‬كۆتایی ‬هاتنی ‬كارو پیشەو ‬ڕۆڵی ‬لەبوارەكانی ‬ژیان دا نییە بەڵكو گۆڕانێكی ‬ئیداری ‬یاساییە ‬ڕودەدات. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

خانەنشینبوون وەك قۆناغێك لەقۆناغە ئاساییەكانی ‬ژیانی ‬ئیداری ‬لەهەر وڵات و كۆمەڵگەیەك بەگوێرەی ‬یاسای ‬ناوخۆیی ‬رێكخراوە، ‬بۆنمونە لەزۆربەی ‬وڵاتانی ‬ئەوروپاو بەتایبەت لەدامەزراوە باڵاكان و زانكۆكان ماوەی ‬گەیشتن بەكاتی ‬خانەنشینبوون دەگاتە حەفتا ساڵ ‬یان بەكراوەیی ‬دەمێنێ یان ئەو كەسە خۆی ‬بخوازێت خانەنشین بكرێت ‬یان باری ‬تەندروستی ‬ڕێگەی ‬بەردەوامبوونی ‬كاری ‬پێ نادات، ‬لەهەندێ دەوڵەتیش ئەو كەسانەی ‬دەگەنە ئاستی ‬تەمەنی ‬خانەنشینبون ئەگەر بخوازن بەردەوامبن لە كاركردن ئەوا بواریان پێ دەدەن سەرپەرشتی ‬نامەی ‬ماستەر و دكتۆرا بكەن ‬یان لەناوەندەكانی ‬توێژینەوە شوێنی ‬تایبەت و شیاویان بۆدابین دەكرێت، ‬هاوكات گشت هەلومەرجی ‬حەوانەوەو ژیانێكی ‬پڕ ‬لەئاسوودەییان بۆلەبەر چاو دەگیرێت، تەنانەت هەندێ ناوەندی ‬ئەكادیمی ‬لەوڵاتانی ‬پێشكەوتوو هەوڵ دەدەن سوود لە بەهرەی ‬ئەكادیمی ‬وڵاتانی ‬تر ببینن، ‬بۆنموونە دكتۆرێكی ‬هاوڕێم هەیە خەڵكی ‬باشوری ‬كوردستانە پێشتر لەوڵاتی ‬فەرەنسا خوێندوویەتی، ‬تائێستا چەند جارێك لەلایەن ئەو وڵاتەوە داوەتكراوەو باشترین جێگەی ‬حەوانەوەیان بۆ دابین كردوە لەبەرامبەردا ئەركێكی ‬ئەكادیمیان لەبواری ‬لێكۆڵینەوە ‬یان وەرگێرانی ‬ئەدەبیات بۆماوەیەكی ‬دیاریكراو پێ سپاردووە و دوای ‬ئەنجام دانی ‬كارەكە بەرێزەوە ماڵ ئاوایی ‬لێ دەكرێت.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬بابەتەكە دەبەستمەوە بەهەرێمی ‬كوردستان دەبینین لەو بوارەشدا كەموکوڕی ھەیە ‬بەپێچەوانەی ‬كلتوری ‬گەلانی ‬پێشكەوتوو هەڵسوكەوت لەگەڵ ئەم لایەنە دەكرێت بەجۆرێك ئەو توانا ئەكادیمیانەی ‬ڕۆژانێك ‬ڕوویەكی ‬گەش و دەنگێكی ‬دیار و لایەنێكی ‬سەرەكی ‬كاركرن و كۆڵەگەیەكی ‬بنەڕەتی ‬بوون لە داهێنان و پێشكەشكردنی ‬خزمەتگوزاری ‬ هەرئەم كەسایەتیە بەرێزانە كاتێك گەیشتن بەوادەی ‬خانەنشینبون بەسادەیی ‬و ساردو سڕی ‬بەڕێ دەخرێن وەك ئەوەی ‬بڵێی ‬ئەوكەسە بارگرانی ‬بوبێت لەسەريان تەنانەت ڕێز بۆ ئارشیف و كەل و پەلی ‬ژوورەكانیان دانانێن ئەمە لەكاتێكدا ئەو كەلوپەلانە دۆكیۆمێنت و بابەتی ئەكادیمی ‬بوون و لەكاتی ‬خۆیدا هەوڵ و ماندوبونێكی ‬زۆری ‬مادی ‬و مەعنەوی ‬بۆ خەرج كراوە، راستە لێرەولەوێ چەند حاڵەتێكى وەك مەراسيمى خاترخواستن لەو كەسانه دەكرێت بەڵام شتەكە گشتى نييە، چونكە بەها و گرنگی ‬زانست و ‬ڕوناكبیری ‬لای ‬هەندێك كەسانی ‬بڕیار بەدەست گرنگى پێ نادرێت بۆیە دەبینین تەنانەت هەڵسوكەوت كردنیشیان لەتەك ئەو كەسایەتییانەدا شیاو و لەجێی ‬خۆی ‬نیە.
‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
پرسیار ئەوەیە ئایا ئەمە بێ ‬ڕێزی ‬نییە لەبەرامبەر كەسایەتیانی ‬وڵات دەكرێت؟ ئایا ئەمە دروستكردنی ‬كولتوری ‬بێڕێزی ‬نییە كە خەڵكانێك بەمەزاجی ‬شەخسی ‬خۆیان بەرامبەر خەڵكیتر دەیكەن؟ ئەم پرسیارانە پێویستە لایەنی بەرپرس وەڵامیان بداتەوە. لەبەرامبەردا پێویستە كولتوری ‬یەكتر قبوڵكردن و رێزگرتن و بەهای ‬نیشتیمانی ‬و ‬ڕەوشت بەرزی ‬لە كۆمەڵگە دروست بكرێ و پەرەی ‬پێ بدرێ نەك سڕینەوەی ‬بەها جوان و پیرۆزەكانی ‬ناو كۆمەڵگەی ‬كوردەواری ‬كەپڕیەتی ‬لە ‬ڕێزگرتن و خۆشەویستی ‬و مرۆڤایەتی.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬




ئیناس و پیاوه‌كانی خه‌لیفه‌ … ئه‌حمه‌د كامه‌ران

                 

ئیناس و پیاوه‌كانی خه‌لیفه‌ ناونیشانی ڕۆمانێكی نووسه‌ر و ڕۆژنامه‌نووس شاخه‌وان برایم عه‌بدولایه‌ كه‌ له‌ ساڵی 2019 خستیه‌ به‌ردیدی خوێنه‌ران و ڕۆشنبیران , به‌تیراژی 1000 دانه‌ و له‌لایه‌ن چاپخانه‌ی ڕۆكسانه‌وه‌ چاپ كراوه‌.
ڕۆمانه‌كه‌ له‌ هه‌شت به‌ش پێك دێت,هاوكات ناوه‌ڕۆكی ڕۆمانه‌كه‌ باس له‌ كچێكی ئێزیدی ته‌مه‌ن 14 ساڵ ده‌كات به‌ ناوی ئیناس شه‌نگالی كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زۆر دڕندانه‌ ده‌كه‌وێته‌ ژێر چنگی چه‌كدارانی داعشه‌وه‌ وه‌ له‌ هه‌مان كاتیشدا خێزانه‌كه‌ی ئیناس به‌شێوه‌یه‌كی دڕندانه‌ له‌لایه‌ن چه‌كداره‌كانه‌وه‌ ده‌كووژرێن ,ئیتر ته‌نیا ئیناس له‌و خێزانه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ وده‌بێته‌ قوربانی سێكس به‌ ده‌ستی چه‌كداره‌كانه‌وه‌, كه‌ هه‌رجاره‌و چه‌كدارێك یان خه‌لیفه‌یه‌كی داعش له‌گه‌ڵی جووت ده‌بێت كه‌ له‌كۆتاییشدا ئیناسی ته‌مه‌ن 14 ساڵ كه‌ له‌سه‌ره‌تای به‌هاری ته‌مه‌نی دابوو كه‌چی گورگه‌ برسیه‌كانی سێكس توانیتان په‌رده‌ كچێنیه‌ نازكه‌كه‌ی خۆی له‌ ده‌ست بدات , به‌خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمانه‌كه‌ بزه‌یه‌ك له‌ نێو جه‌سته‌ت بۆ درووست ده‌بێت به‌هۆی ئه‌و ووشه‌ پڕ له‌ ئازار و نامڕۆڤایه‌تیه‌ی چه‌كدارانی داعش ئه‌نجامیان دا كه‌ له‌ماوه‌ی ئه‌و ساڵانه‌ی ڕابردوو دا له‌ به‌رامبه‌ر سه‌رجه‌م مڕۆڤایه‌تی و به‌تایبه‌تیش پێكهاته‌ مه‌سیحی و ئێزدیه‌كان كه‌ هه‌ڵبه‌ته‌ ئازارێكی زۆر گه‌وره‌ی به‌دوای خۆی به‌ جێ هێشتووه‌ كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاسان ناتوانرێت له‌ یاد بكرێت كه‌ له‌ هه‌مان كاتیشدا ده‌توانم به‌ڕۆژانی ڕه‌ش و قێزه‌ون هه‌ژماری بكه‌م بۆ ژیانی مڕۆڤایه‌تی كه‌ هه‌رچه‌نده‌ ش ئه‌وكه‌سانه‌ش مڕۆڤ بوون به‌ڵام ته‌نیا له‌ ڕووخساره‌وه‌ مڕۆڤ بوون به‌ڵكو ناخ و دڵیان له‌ گورگێكی دڕنده‌ی بۆگه‌ن ده‌چوو كه‌ته‌واوی سیفاته‌ ئه‌خلاقیه‌كانی مڕۆڤایه‌تیان له‌ده‌ست دابوو, گه‌وره‌ترین قوربانی ده‌ستی ئه‌م چه‌كداره‌ دڕندانه‌ ڕه‌گه‌زی مێیه‌نه‌یه‌ كه‌ بوونه‌ گه‌وره‌ترین قوربانی ده‌ستی ئه‌و چه‌كداره‌ دڕندانه‌ هه‌روه‌ها له‌ ئه‌نجامی هه‌ر ڕووداوێك و كاره‌ساتێكی دڵته‌زێن ئافره‌تان(مێ) ده‌بنه‌ گه‌وره‌ترین قوربانی له‌ ڕووی جه‌سته‌ییه‌وه‌ , به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئافره‌تانیان وه‌كو كۆیله‌ی سێكس به‌كارده‌هێناو له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مامه‌ڵه‌ی كڕین وفرۆشتنیشیان پێوه‌ ده‌كرا له‌ بازاڕی ڕه‌ش, كه‌ ده‌توانم بڵێم بازارێكی گه‌وره‌یان درووست كرد بۆ ساغكردنه‌وی ئافره‌تانی كه‌نیزه‌ واته‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ ئه‌نجامی جه‌نگ و جیهاد كردن وه‌كو ده‌ستكه‌وتێك به‌ ده‌ستیان هێنا, ئیتر ئه‌وانیش به‌ ئاره‌زووی خۆیان هه‌موو جۆره‌ كارێكی نامڕۆڤانه‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌و ئافره‌تانه‌ ئه‌نجام ده‌دا.
ئه‌گه‌ر سه‌یری ڕووداوه‌كانی نێو ڕۆمانه‌كه‌ بكه‌ین ده‌بینین نموونه‌یه‌كی دیار و زه‌قمان پێ پیشانده‌دات كه‌ ئه‌ویش ژیانی ئیناسی شه‌نگالیه‌ كه‌ له‌ ڕاستیدا به‌ هه‌زاران ئیناسی دیكه‌ له‌ ڕاستیدا بوونیان هه‌بووه‌ كه‌ كرابوون به‌ قوربانی ده‌ستی ئه‌و چه‌كداره‌ دڕندانه‌, ئه‌گه‌ر چی به‌شێك له‌و كچ و ژنانه‌ ژێر ده‌ستی داعش ژیانیان كۆتایی هات مردن وه‌ هه‌ندێكی تریش تووشی باردۆخێكی ده‌روونی مه‌ترسیدار بوون كه‌ ساڵانێكی زۆری ده‌وێت هه‌تاوه‌كو ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ژیانی ئاسایی خۆیان ڕه‌نگیشه‌ نه‌توانن جارێكی تر ژیانێكی ئاسایی درووست بكه‌نه‌وه‌, بێگومان ڕووداوێكی ئاسایی نیه‌ بۆ كچێك كه‌ له‌ژێر چنگی دڕنده‌یه‌ك بێت به‌ ئاره‌زووی خۆی جه‌سته‌ی به‌كارهێنێت و بیلسێنێته‌وه‌, یان له‌پاشان بكه‌وێته‌ ژێر ده‌ستی به‌ كۆمه‌ڵ كه‌ هه‌ریه‌كه‌و وه‌كو گورگێكی برسی چنگ بۆ ئه‌ندامێكی هه‌ستیاری بده‌ن كه‌ له‌ڕێگای ئه‌و ئه‌ندامه‌ هه‌ستیارانه‌ی كچه‌كانه‌وه‌ گورگه‌كان ئاره‌زووه‌كانی خۆیان به‌تال كردو به‌بێ ئه‌وه‌ی گوێ بده‌نه‌ ژیانی ئه‌و كچانه‌ی ژێر چنگیان به‌ڵكو به‌ دڕندانه‌ ترین شێوه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كرا.

داعش كێ بوون؟ ئامانجیان چی بوو:

داعش كورتكراوه‌ی ناوی( ده‌وله‌ أسلامیه‌ فی عیراق وشام) كه‌ له‌ سه‌ره‌تادا له‌ سوریاوه‌ وه‌كو ڕه‌شه‌بایه‌كی مه‌ترسیدار ده‌ركه‌وتن بۆ ژیانی مڕۆڤایه‌تی و دواتریش گه‌شه‌ی سه‌ندو به‌ره‌و عێراق و چه‌ندین ناوچه‌ی دیكه‌ ڕۆیشتن, هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م گرووپه‌ یاخود ئه‌م ڕێكخراوه‌ تیرۆرستیه‌ به‌ زنجیره‌ ته‌واوكه‌ره‌كانی ڕێكخراوه‌ تیرۆرستیه‌كانی پێشووتر داده‌نرێت وه‌كو( قاعیده‌ و جوندو ئیسلام و به‌ره‌ی نوسره‌و) به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئه‌م جاره‌ به‌ ناونیشانێكی دیكه‌وه‌ به‌ڵام هه‌مان ئایدۆلۆژیاو ئامانجی ڕێكخراوه‌كانی پێشووتر به‌ڵام ئه‌وه‌ی داعش ده‌توانم بڵێم زۆر قێزه‌ونتر بوو كه‌ له‌ هه‌موو به‌هایه‌كی ئه‌خلاقی ده‌رچووبوون.

ئامانجی داعش له‌وه‌دا بوو كه‌ویستی ده‌وڵه‌تێك درووست بكات له‌ ژێر چه‌تری ئاینی ئیسلام وه‌ جیهادكردن له‌ پێناو خودا بۆ سه‌رخستنی ئاینی خودا كه‌ به‌ كۆتا ئاین داده‌نرێت ئه‌ویش ئاینی ئیسلامه‌ هه‌ربۆیه‌ ئامانجی داعش ئه‌وه‌بوو كه‌ خه‌ڵكیان به‌شێوه‌یه‌كی زۆر هێنایه‌ سه‌ر ئاینی ئیسلام به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ دووربوون له‌ ئاینی ئیسلام واته‌ بێ باوه‌ ڕه‌كان ئه‌مه‌ش له‌دیدی ئه‌وانه‌وه‌ كه‌ خه‌لكیان ئاره‌زووی خۆیان جیاده‌كردوه‌ ئه‌گه‌رچی هه‌ركه‌سێكیش ملكه‌چی خۆی بۆ ئه‌م ئاینه‌ دانه‌نابوایه‌ ڕاسته‌وخۆ سه‌ریان له‌ لاشه‌یان ده‌كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش بووه‌ كاره‌ساتێكی گه‌وره‌ دژ به‌ پێكه‌وه‌ ژیان و ئارامی چوونكه‌ ناكرێت مڕۆڤێك بگرێت و به‌ زه‌بری هه‌ڕه‌شه‌ تۆ ئاین و فكره‌كه‌ی بگۆڕیت , ئه‌مه‌ به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك جێگای باوه‌ڕپێكردن نیه‌ چوونكه‌ مڕۆڤ ئازاده‌ بۆ خۆی له‌سه‌ر چ ئاین و فكره‌یه‌كه‌ هه‌ربۆیه‌ به‌بوونی ئه‌م جۆره‌ فكره‌ توندڕه‌وانه‌ جیهان ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسیه‌وه‌,ئه‌گه‌ر چی ئه‌و چه‌كدارانه‌ به‌شێوه‌یه‌ك هه‌ڵخه‌لێتێنرابوون كه‌ گوایه‌ ده‌بێت جیهاد بكه‌ن له‌پێناو سه‌رخستنی ئاینه‌كه‌ی خودا و له‌ ناوبردنی كافران و بێ باوڕان ڕاسته‌وخۆ خودا له‌ دونیایه‌كه‌ی دیكه‌ ئه‌و چه‌كدارانه‌ به‌ به‌هه‌شت و چه‌ندین حۆری جوان جوان شاد ده‌كات كه‌ئه‌مه‌ش خۆی له‌خۆیدا بریتیه‌ له‌ یاری كردن به‌ ئه‌قلی مڕۆڤه‌ بێ ئه‌قله‌كان به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر كه‌سێك خوێندنه‌وه‌ی هه‌بێت و ڕۆشنبیر بێت ئه‌وه‌ زۆر مه‌حاله‌ بكه‌وێته‌ دوای ئه‌قلی ئه‌م جۆره‌ گرووپانه‌وه‌, هه‌ڵبه‌ته‌ من له‌ پێشووتردا وتارێكم به‌ ناونیشانی (چاره‌نووسی داعشه‌ زیندانی كراوه‌كان به‌ره‌و كوێ) بڵاوكردبوو كه‌ ئاماژه‌م به‌و داعشه‌ یاخود ئه‌و نامڕۆڤانه‌ دا كه‌ ئێستا له‌كووچی زیندانه‌كاندان بۆیه‌ ده‌بێت ئه‌وانه‌ زوو ده‌ست به‌جێ چاره‌سه‌رێكی ڕیشه‌یی بكرێن بۆ ئه‌وه‌ی جارێكی تر به‌شێوه‌یه‌كی ته‌ندرووست بگه‌ڕێنه‌وه‌ نێو كۆمه‌ڵگا یان ئه‌گه‌رنا هه‌موویان ژه‌هر خوارد بكرێن و كۆتاییان پێ بهێنرێت هه‌روه‌كو چۆن خۆیان كۆتاییان به‌ژیانی هه‌زاران خه‌ڵكی بێتاوانیان هێنا بۆ ئه‌وه‌ی جارێكی تر نه‌بنه‌وه‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر ژیانی مڕۆڤایه‌تی وه‌ ڕه‌نگه‌ له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئه‌و پرسیاره‌ درووست ببێت كه‌ ئاخۆ به‌كوشتنی ئه‌وانه‌ چ سوودێكی ده‌بێت؟ بێگومان له‌ڕوویه‌كی تره‌وه‌ ئه‌گه‌ر سه‌یری بكه‌ین سوودێكی ئه‌وتۆی نابێت به‌هۆی ئه‌وه‌ی خۆ فكره‌ توند ڕه‌وه‌كه‌ زیندوه‌ واته‌ زۆر ئاساییه‌ له‌ پاش چه‌ندین ساڵی تر كه‌سانێكی تر درووست ببنه‌وه‌ له‌ژێر ناوێكی تر و دووباره‌ خه‌ڵكی بكه‌نه‌ قوربانی بۆیه‌ ئه‌م جۆره‌ پرسه‌ هه‌ستیارانه‌ پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ڕیشه‌وه‌ كۆتایی پێ بهێنرێت , هه‌رچه‌نده‌ له‌ماوه‌كانی ڕابردو سه‌ركرده‌ی دیاری داعش ئه‌بوبه‌كر به‌غدادی له‌ بۆسه‌یه‌ك كوژرا كه‌ ئه‌مه‌ش هاوشێوه‌ی كوشتنی سه‌ركرده‌ باڵاكانی دیكه‌ی ڕێكخراوه‌ تیرۆرستیه‌كان بوو هه‌روه‌كو ئوسامه‌ بلادن و شێخ زانا و چه‌ندین كه‌سی دیكه‌ كه‌ له‌پاش ماوه‌یه‌كی دیكه‌ ڕێكخرا و سه‌ركرده‌ی دیكه‌ هاتنه‌ گۆڕه‌پان و چه‌ندین كاره‌ساتیان له‌دوای خۆیان درووست كرد.




هەفتەیەکی بازنەیی … غەمگین خدر

شەممەکان:
ئەوەندە لە بوونی مندا ڕووناکی
گڵۆپەکانی ژوورەکەم دەکوژێنمەوە و
ڕوخساری تۆ
لە مندا هەر پڕشنگ دەدات.

یەکشەممەکان:
دێمە ناو سەوزایی دیدەنی تۆ
باخچەکەت
سەردانی چاوم دەکات
گوڵەکانی سەر کراسەکەت
لەناو تەڕایی چاوانمدا گەشتر
گەش و
گەشبینانە دێمە ناو تۆ و
بەناو ئاسوودەیی گوڵەکانتدا پیاسە دەکەم.

دووشەممەکان:
دێمە ناو قووڵایی دڵی تۆوە
بەناو پێستتدا خۆم غلۆر دەکەمەوە
لەناو ناوکتدا ئەوەندە خۆم دەشۆم
تاکوو کەڤی سپی لەسەر مەمکت پێی دەخزێت
تاکوو ئاوی ڕوون لەسەر جەستەت خلیسک دەبات.

سێشەممەکان:
نەهاتنت دەکەمە تاریکایی پەیڤی ناوت
هەموو سێشەممەکان ناو دەنێم: نەهاتن
سێشەممەیەک،
لەناو دڵمدا خۆرێکی خۆش بوو
سێشەممەیەک،
لەناو چاوانمدا بارانێکی بە خوڕ باری
سێشەممەیەکیش لەناو پێکەنیشمدا گریام
تۆ هەر نەهاتی!
لە هەینێوە،
هەموو دوانیوەڕۆی سێشەممەکان دەخەوم!

چوارشەممەکان:
چاوم بە هەبوونتدا هەڵدەزنێت و
لەناو خڕۆکە سوورەکانی خوێنت و
لەناو لەپی دەستت و
لەناو دڵی گەرمت و
لەناو گوڵەکانی کراسەکەشتەوە
دیارە چاوم!
لە هەینێوە،
چاوم نەیتوانیوە خیانەت لە گوڵەکانی کراسەکەت بکات.

پێنجشەممەکان:
بە شاهێدی خۆری پڕ شەبەنگی ناو ئەو پەیڤانە
جارێک گەش و گەشتر
جارێکیش تەڕ و تەڕتر
دەڕژێمە ناو تاریکیتەوە.

هەینییەکان:
کە تۆ دەڕۆیتەوە
خەریکە وەک دارتەلێکی بێ کارەبا
ڕووناکیی خۆریشم تێدا بکوژێتەوە.

….
سەرچاوە:
برینەکان گۆرانیمان پێدەڵێن
شیعر
غەمگین خدر

چاپی یەکەم 2017




سێ شیعری نەوزاد بەندی

دوو گڵۆپی زەرد

کەی
لە شەوێکی ساردا
لە شارێکی ساردا
دابەزین
بۆ خواردنەوەی قاوەیەک
لە کافیتریایەکی
گەڕیدەی
کەنار دەریادا ..؟!

لەیادمان بچێ
ڕوناکی ئوتومبیلەکە
خامۆش کەین ..
تیشکی زەرد
تێکەڵاو بێ لەگەڵ ھەڵمی
نیسکافە و چا دا ..

دەنگی: ( ئۆی
لایتەکان ..)
تێکەڵ بێ
لەگەڵ (با) دا ..!؟

کەی
خۆمان تێکەڵ کەین
لەگەڵ تابلۆیەکی
گرانبەھای
ئاوادا !؟
—————————————-

لە بیر چوون

دوای ئەوەی
زستانێکی زوو ..
زۆر زوو..
لە جانتاکەتا
خۆمم لە بیرچوو..
وەک چۆن لەسەر
مەغسەلەی ڕیستۆرانتێک
سەعاتی مەچەکت
لەیاد ئەچێ و
بە چرکەیەک
ئەبێتە موڵکی مەچەکێکی تر ..

ناوێرم
شەڕە تۆپەڵ بکەم
ئەترسم
ئەمجارە
لە جیاتی بەفر ،
دڵم بھاوم ..
بە چرکەیەک
ببێتە موڵکی سنگێکی تر ..
———————————————–

بەسەرچوونی مەوسیمێک

ئەمەوێ بڵێم
ئیدی تەواو ..
تەواو مەوسیمی پاسکیلی شین و
خانوو گەلێکی ڕەنگاو ڕەنگ .. تەواو..
تەواو مەوسیمی سەفەر و..
ئوتێل گەلێکی گەرم و گوڕ و
بێ دەنگ .. تەواو..

ئەمەوێ بڵێم
تەواو..
تەواو خەوبینین
بە ڕۆژێکی جیاوازەوە .. تەواو..
تەواو ، تێکەڵاو بوون
لەگەڵ کەمانچەیەکی
پڕ لە ئاوازەوە .. تەواو

نەوزاد بەندی




دەورانی کۆرۆنا … سۆران محەمەد

کۆرۆنای ئاواییە تەریکەکە
لە مێژە سوڕی ژیانی تەواوکردبوو
هەر جارەو ناوی
پەتایەکی لێ دەنرا
چونکە لەوێ ڤایرۆسەکان
بە گچکەیی نەدەبینران
کە هەراش بوون
ناوی ڤایرۆسیان لێدەنرا
حەزیان لێبوو
لەبەزاییەکانەوە بدرەوشێنەوە
چونکە گۆشەی تێڕوانینان
بۆ جیهان
هەر سەربان و بەردەرگە بوو،
لەودیو دیوارەکانەوە
گوێبیستی جوڵەی
ژیان دەبوون
*
ئێمە هی خۆمان بووین
ئەو ساتانەی
هێزمان دەدایە قاچەکانمان و
بە ئاراستە جیاوازەکان
لە دەست تاعوون
راماندەکرد
ئەوان، ڤایرۆسەکان
زۆر خێرا گەشەیان دەکرد
ئێمەش بەرەو فەنابوون و قڕبوون:
ئەو زەمەنەی
ڕەوە کولـلە لە هەموو شوێنێکەوە دادەبارین
خێرا گوڵە گەنمەکان
کۆچیان کرد.
لە پاش ئەوان کانیاوەکان-
بە گۆپاڵەکانیانەوە هەڵهاتن،
بە سەر شەقامەکانی شەودا
لە ئەستێرەکان ورد دەبوونەوە
وەك ئەوەی شتێکیان بزر کردبێ.
ئەوانی دی لەگەڵ بەرمیلە خۆڵەکان
شوێنبزربوون،
ئێستا ڤایرۆسەکان
بە هەموو قەبارەیەك و
لە هەموو شوێنێ دەبینرێن
یەکێك
لەسەر سکرینەکە
هەڵنیشتووە
جارجاروەکو کرمێك سەما دەکا
دەبێتە مرۆڤێکی خەنجەر بەدەست و
لە شەودا
شاڵاو بۆ کیبۆرد، پێنووس
بۆ وجوود دێنێ،
لە سەر پێستەوە بۆ بن پێست
سەرمەوقولاتیانە
ناهێڵن کەس
ئارام چاوانی لێك بنێ
*
لەزەمەنی پەتاکانا
ڤایرۆسەکان دەیانەوێ
لەبەرزاییەکانەوە
لە جیاتی ئەستێرەکان
بدرەوشێنەوە
…………………..
ژانوێ ٢٠٢٠
تێبینی/ تکایە بۆ بینینی بەرهەمی زیاتری شاعیر تەماشای ئەم بەستەرە بکە:
www.poemhunter.com/soran-m-h/




ئێوارەیەک بۆ مۆسیقای عیرفانی لە شاری تۆرۆنتۆ

ڕۆژی یەکشەممە – 15ی فێبریوەری

کاتژمێر 7:30ی ئێوارە

شوێن:
AGA Khan Museum
77 Wynford Drive
Toronto, Ontario, M3C 1K1

A night of reimagined Persian music
and Sufi whirling
Featuring Shaho Andalibi (ney/vocals), Amir Koushkani (tar/ vocals), Naghmeh Farahmand (percussion), Nima Haghighi (cello), accompanied by Farzad AttarJafari and Sufi whirling.
February 15, 7:30 pm Tickets: $40, $30 students & seniors Aga Khan Museum
Presented in collaboration with Rumi Canada
The ensemble takes its name from a stage in the Sufi spiritual journey. Meaning bewilderment, hayran comes with years of training and is a type of ecstasy that is not be talked about, only experienced.
Hayran Ensemble is comprised of Shaho Andalibi (ney/vocals), Amir Koushkani (tar/vocals), Naghmeh Farahmand (percussion), Nima Haghighi (cello), and Farzad AttarJafari (whirling dervish).
Presented in collaboration with Rumi Canada.

https://ticketing.agakhanmuseum.org/single/SYOS.aspx?p=16347




وڵاتانی کیشوەربڕ … ‎هۆشه نگ حەمەدئەمین

‎الدول العابرة القارات (کیشوەرانبڕ)
Transcontinental countries

‎ئەو وڵاتانەن کە زەویەکانیان دەکەوێتە دوو کیشور یان زیاتر یان ئاو وڵاتانەن زەوەیەکانیان درێژ ئەبێتەوە زیاتر لەکیشوەرێک، بەچەند هۆکاری جیاواز وەک هۆکاری جوگرافی و جیۆلۆجی و سیاسی و یان هەتا پێوەری ئابووری و ڕۆشنبیری ،شێوەی درێژ بوونەوە جوگرافیەکان وسەختی و قەتیسبوونی پەیوەندیان:
‎وە ئەم وڵاتە کیشوەربڕانە شێوەی درێژبوونەوەیان جیاوازە لە زەویەکانیان بەیەکەوە بەستراوە ،بەشوەیەک چیای تێدا نیە یان دەریا گەورەکان یان ئەو ئۆقیانوسانەی دوو کێشوەر لێک دائەبڕێ هەروەک لە میسرو تورکیاو ڕووسیای یەکگرتوو. وە لەهەندێ کاتدا ئەو قەتیسبونە لەشێوەی دوورگەدایە بەشێکی دەکەوێتە کیشوەرێک بەشەکەی تری دەکەوێتە کیشوەرێکی تر وەک ئەندۆنوسیا.

‎گرنترین ئەو دەوڵەتانەی زەویەکانیان دەکەوێتە نێوان هەردوو کیشوەری ئاسیاو ئەفریقا:

‎یەکەم: یەمەن دەکەوێتە نێوان باشوری ڕۆژئاوای کیشوەری ئاسیاو وە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا.
‎ئەو وڵاتانەی زەویەکانیان دەکەونە زیاتر لەدەوڵەتێک :
‎۱- وڵاتی پێکەوەەستراو(بلاد متلامسة) : مصر دەکەوێتە نێوان ئاسیاو ئەفریقا.
‎(کەلا) لە ڕوسیا وتورکیا و کازاخستان و ئازربانجان و جۆرجیا نێوان ئاسیاو ئەفریقا.

‎۲- وڵاتانی پچڕ پچڕ: وڵاتانی سنوری درێژبوەوەی کیشوەرەکان:
‎هەندێ دورگەی یۆنانی بەرامبەر کیشوەری ئاسیا هەیە وەک دورگەی (ڕودوس، ساموس)لەبەر ئەمە سنورەکەی درێژبۆتەوە لەنێوان ئەورووپا وئاسیا.

‎- دانیمارک دەگرێتەوە لەسەر دورگەی گرینلاند سەرەڕای ئەوەی دانیمارک دەکەوێتە کیشوەری ئەوروپا بەڵام دورگەی گرینلاند دەکەوێتە باکوری کیشوەری ئەمریکا ‎بەڵام ئایسلەندا سەرەڕای شوێنی جوگرافیەکەی کە دەکەوێتە کیشوەری ئەوروپا بەڵام لایەنی جێۆلۆجی کاریگەری لەسەری لەنێوان هەردوو کیشوەری ئەورووپا لەبەرئەوە ئەو گۆڕانە جێۆلۆجیەی ڕووی داوە کاریگەی لەسەر هەبووە.

‎* ئیتالیا دادەنرێت بەیەکێک لەوڵاتانی ئەوروپی بەڵام هەندێ دوورگە هەیە سەربە ئیتالیایە بەڵام ئەو دوورگانە دەکەوێتە ئەفریقاوە وەک دورگەی بانتیلیریا و دورگەی بلاجیە (لامبیدۆزا و لینۆس و لامبییۆنی) دادەنرێت بەدورگەی ئەفریقی لەبەر ئەوەی نزیکە لە وڵاتی تونسەوە.

‎* سەرەڕای ئەوەی دوورگەی ماڵتا دەکەوێتە کیشوەری ئەفریقاوە، بەڵام بە دوورگەیەکی ئەورووپی دادەنرێت. ئیسپانیاش هەرچەند سەر بە کیشوەری ئەوروپایە بەڵام دەکەوێتە کیشوەری ئەفریقاوە، وەک دوورگەی کناری کە دەکەوێتە سەر زەریای ئەتڵەسی هەروەک شاری سەبتە و مەلیلە دەکەوێتە ئەفریقا
‎لەکاتێکدا ئوسترالیا دەکەوێتە کیشوەری ئوسترالیاوە، دوورگەشی هەیە دەکەوێتە ئاسیاوە، وەک دوورگەی کوکوس و دوورگەی لەدایک بوو(عید میلاد) . ‎هەندێ دوورگەی سەربە یابان هەیە بەڵام دوردەکەونەوە و درێژ دەبنەوە بۆ شوێنی تر، وە دوورگەی یۆنێن کە دەکەوێتە دەریای هێمن.

‎*ئەرخەبیلی مالیزی هەموو ئەمانە دەگرێتەوە:
‎فلیپین، مالیزیا، تەیموری ڕۆژهەڵات، وە لەتەنیشتی برۆنای وسەنگافورە لەنێوان کیشوەری ئاسیاو ئۆقانیا.
‎کۆڵۆمبیا سەربە ئەمریکای باشورە، بەڵام دەکەوێتە سەر ئەرخەبیلی سان ئەندریاس کە دەکەوێتە کاریبی ەوە. هەروەک هەندێ وڵاتی تر هەیە سنورەکەی درێژ دەبێتەوە لەسێ کیشوەردا ناو نراوە وڵاتی سیانی وەک پرتوگال کە دەکەوێتە ئەوروپاوە بەڵام هەندێ لەناوچەکانی سەربە ئەفریقایە، وەک یوتوسانتو وە ودوورگەی ساڤاج و دیسیرتاس، سەرباری ئەوەی دوو دورگەی دەکەونە ئەمریکای باکورەوە.

(کیشوەرانبڕ)
‎ئەو وڵاتانەن کە زەویەکانیان دەکەوێتە نێو دوو کیشور یان زیاتر یان ئەو وڵاتانەن زەوەیەکانیان درێژ ئەبێتەوە زیاتر لەکیشوەرێک، بەچەند هۆکاری جیاواز وەک هۆکاری جوگرافی و جیۆلۆجی و سیاسی و یان هەتا پێوەری ئابووری و ڕۆشنبیری ،شێوەی درێژ بوونەوە جوگرافیەکان وسەختی و قەتیسبوونی پەیوەندیان:
‎ وڵاتە کیشوەربڕەکان شێوەی درێژبوونەوەیان جیاوازە لە زەویەکانیان و بەیەکەوە بەستراوە ،بەشێوەیەک چیای تێدا نیە یان دەریا گەورەکان یان ئەو ئۆقیانوسانەی دوو کێشوەر لێک دائەبڕێ هەروەک لە میسرو تورکیاو ڕووسیای یەکگرتوو. وە لەهەندێ کاتدا ئەو قەتیسبونە لەشێوەی دوورگەدایە بەشێکی دەکەوێتە کیشوەرێک بەشەکەی تری دەکەوێتە کیشوەرێکی تر وەک ئەندۆنوسیا.

‎هۆشه نگ حمدامین
‎ماسته‌ر له‌ سیسته‌می زانیارییه‌ جوگرافیه‌كان.




گریان بە چاوانی تۆوە … ئازاد مارف

بە ئاوازی ترپەی دڵی حەقیقەتا تێپەڕیم
تا لە ڕوانینی تۆدا نەخنکێم
دەروونم بە هەتاهەتایی ڕاستگۆیی گەرم بوو
تا لە دڵنیایی تۆدا نەڕوخێم

وەدووی تۆ کەوتم
تا ببیستی کە فرمێسکی غەریبیم بە چ زمانێک دەڵێ ئای
دوو نمەی چاوەڕوانی لە چاوانما سەوز بوو
تا ببینی چۆن ئەدرەوشێتەوە ڕامانم ۰۰ چۆن پڕ بەر بووە گومانم

دەستم بە سووربوونەوەی پەشیمانی خۆمدا چزا
کە ئێوارەیەک نەمتوانی
‌بە دووریت بڵێم مەرحەبا

تەنیایم لە پرسیارێکی حەراما بزر بوو
تا دڵم دوا پێکەنینت
لە پەڕەی گوڵاڵەسوورەدا چاپ بکا
بێدەنگیم هەڵوەران بە سەر هەناسەی پڕ هەنسکما
تا گۆرانیەکی عومری تۆم خەبەر کردەوە
کە ئێستا تەوقی ئاڵتونە لە ملی شیعرێکما

ڕۆیشتم
ڕۆیشتم و دەستم گرت بە تەزووی ڕاڕایی تۆوە
تاسڵاوی هەزاران سکێچی خۆمم
لە خەیاڵی تۆدا سەندەوە
تا لە سێبەری تەماشات ملیۆنان پیتی تازەم ڕنی و
بە خەونی خۆم ئەفسانەم پێ نووسیەوە

ڕۆیشتم
تا ئازاری دڵ پێی ووتم ئیتر سووتام
ڕۆیشتم
تا ڕۆح بە شێوەزاری خۆی وەڵامێکی نەرمی بۆ هێنام
ڕۆیشتم
لە پشت شکۆی عاجزی تۆوە
بە هەموو خەمێکا هەڵزنام
ڕۆیشتم تا بە چاوانی تۆوە
تێر گریام

ئازاد مارف




دراوسێ … تێکست: د. چیا زەنگەنە وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

دراوسێیەکمان هەبوو
تا بڵێی لووت بەرز
توڕە ، بێ بەزەیی
ئەو دراوسێیە رقی لە دار و بەرد
ڕقی لە خۆیشی بوو
ئێمەش شارێک
و
ووڵاتێک
و
نەخشەیەک
و
“هێستر”ێکمان هەبوو
دراوسێکەمان کەوتە خۆی و راپەڕی
پەنای بردە بەر هێستر
بۆ فریاکەوتنی
دراوسێ ، لەشەڕا تیا چوو
بەڵام هێستر
مایەوە وەک خۆی
ڕابەرایەتی گرتە دەست
فەرمانڕەوایی خستە
ژێر ڕکێفی خۆی
هێستری شۆرشگێڕ
گەشتە لووتکەی دەسەڵات
چونکە وەک ئەوەی پێش خۆی
شۆڕشگێڕ بوو
میللەتی تۆقان
میللەتی پەرتەوازە کرد
میللەتی داتەپان
بە تازەترین زانستەکانی” هێستر” یزم
میللەتی لات و پوت کرد
كەوتە:
فرۆشتنی نەوت
گەندەڵی ….و…وێرانی…و.. بۆ دواوەگەڕانەوەی
بۆ بەرهەم هێناین
تا لە هۆش بکەوین
حەشیشەی بۆ خۆمان
و
بۆ دارودەستەکەی خۆیشی هێنا
وامان لێ هات
تەنیا یەک وێنە ببینین
بەسەر هەموو دیوار
و
كەلاوەکانی شارا هەڵواسراوە
جگە لە ووتە و. ووتاری
خۆی و هێستری باوک
گوێمان لە هیچی تر نەبێتەوە
هێستری گەورە:
هێستری ئازا :
هێستری مێژوو و. چوگرافیا
ئەوەی بە شۆڕشگێریی دەستان کەوت
كەمێکمان پێ بەرەوە
مووچە..و..جلوبەرگی خۆمان پێ بەنەوە
خۆشتان :رابوێرن.. بخۆن و بخۆنەوە
جیتان لە ووڵاتا بینی
بیخەنە گیرفانەوە
نەوت..سەوزە..گاز..دیناری دوو ڕەقەمی
چونکە ئێمە فێری
مامەڵە کردن نین پێیانەوە
تکایە : سڵ مەکەنەوە
ئێمە میللەتێکی بێ “تەماع”ین
تاکە تەماعمان ، یاسایە
تەماعمان نە نەوت
و
نە پێرۆزییەکانی هێستر و هێستر لۆجیە
ئەوانە موبارەک بێ لە ئێوە
ووڵات و ئاڵاش هەر شەکاوە بێ بۆ ئێوە
ئێمەش میللەتێکین
بیر لە رۆژانی پێش
شۆڕشگێڕریتان ئەکاتەوە
بیر لەم ڕۆژانە ئەکاتەوە کە هێستر :
ناوێک
و
پێگەیەکی دزراوی
پێ بەخشراوە

تێکست: د. چیا زەنگەنە
وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام




خوێن و گەنە … جەلال عەبدوڵا ساڵح

لە دێگەڵە
بگرە و بێنە
سەری گەرمە
لە ناو بازنەی
مێژوی یەکدا
دەخولێنەوە
ئەسپێ و ڕشک
خوێن و گەنە
لایەک خڕە
ئەوی کەیان
پێچەوانە
ئەم لا برنج
ئەولا ماشە
ئەم بۆ تاران
پێبکەنێت
ئەولاکەی تر
بۆ ئەنقەرە
ئەم قەڵەم بێت
ئەو شمشێرە
کەچی سەیرە
بێیەکتری
نایان کرێت
خوێن و گەنە
تا کەس بە سڕیان
نەزانێت
ئەم دەیگرێت
ئەویکەیان
هەڵییەلوشێت
ئای لە گەمەی
بازنەی مێژوی
خوێن و گەنە
چەند شەرمنە
.
…..
جەلال عەبدوڵا ساڵح ( کەنەدا)




ڕایه‌ڵه‌كانی په‌یوه‌ندی له‌ شیعری “ورووژان” ی “سلام محه‌مه‌د”دا عه‌لی شیخ عومه‌ر

“ورووژان” 1 ناوی یه‌كێكه‌ له‌ هۆنراوه‌ دیاره‌كانی (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر، ئه‌م هۆنراوه‌یه‌ بێ له‌ ناوبڕه‌، به‌یه‌ك نه‌فس نووسراوه‌، چیرۆك ئامێزه‌، دووسه‌دوچوارده‌ دێڕه‌، ئه‌م شیعره‌، له‌ ساڵی (1988) دا نووسراوه‌، بێ گومانی ساغبوونه‌وه‌ی به‌هره‌و تواناو سه‌لیقه‌ی شاعیر په‌یوه‌سته‌ به‌ دۆڵه‌مه‌ندی ئه‌زموونی شیعری و به‌ به‌رهه‌مهێنانی ده‌قی زیندوو، به‌م كرده‌وه‌یه‌ش ڕاساندنی ناسنامه‌یه‌ك ئاشكراده‌كات، داكۆكی له‌ مانه‌وه‌ ده‌كات، هه‌ڵبه‌ت به‌ نووسینه‌وه‌ی فه‌زای مێژووییه‌ك، په‌یوه‌ندییه‌كی تۆكمه‌ داده‌مه‌زرێنێت له‌ گوزارشتكردنی خه‌یاڵ، هه‌سته‌كانی نامۆبوون، دوانه‌ی جه‌مسه‌ره‌كانی ئێستاو ئاینده‌، ڕایه‌ڵه‌كانی خه‌ون و ئومێد، دیارده‌كانی شكستی، خه‌مه‌كانی هه‌ندران، قۆناغ و ترسی ئه‌و پلیكانه‌ی چۆن پێیدا سه‌رده‌كه‌وێت، چۆنیش پێیدا دێته‌ خوارێ، گه‌شتێكه‌ ده‌رچوون تێیدا و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ر هه‌مان پلیكان و قۆناغ، یه‌كێكه‌ له‌و ته‌نگژه‌ ئه‌نتۆلۆژییانه‌ی شاعیر هه‌وڵی بێووچانی له‌ته‌كدا ده‌دات، تابتوانێ هاوكێشه‌یه‌ك بدۆزێته‌وه‌، خۆی تێدا به‌رجه‌سته‌بكات، قۆناغی جه‌مسه‌ره‌كانی ونبوون و دۆزینه‌وه‌، له‌سه‌ر چه‌ند ئاستی جیاوازدا كاری خۆیان ده‌كه‌ن، ونبوون له‌ته‌ك خۆیدا یان گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پلیكانه‌ سه‌راتاییه‌كانی قۆناغی ژیانی هه‌رزه‌كاری، یه‌كه‌م به‌ركه‌وته‌كانی له‌گه‌ڵ ڕه‌گه‌زیی مێینه‌، به‌ركه‌وتن له‌ته‌ك یه‌كه‌م ئه‌زموونی دڵداری، ژیانی تاراووگه‌ و بازدان و پێكوتان، گه‌مه‌كردن له‌ نێو دوو جیهاندا، له‌ نێو دوو چه‌مكدا، چه‌مكی نۆستۆلۆژیاو چه‌مكی نامۆبوون، ده‌رهاویشته‌كانی پێكهاته‌ی زمانی ده‌قی شیعری، به‌ركه‌وتنێك له‌ ئاست په‌یوه‌ندی نیوان ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌دا ئاشكراده‌كات، هه‌ڵبه‌ت شاعیر پێداگره‌ له‌ پێدراوه‌كانی ده‌قی به‌رده‌ستدا و په‌خشكردنی وێنه‌یه‌كی گه‌وهه‌ری، له‌ دابه‌شكردنی به‌سه‌ر جومگه‌كانی گوتاری شیعریدا، پێشگره‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی ده‌قێك كه‌ پابه‌نده‌ به‌ هه‌موو ئه‌و ڕه‌هه‌ندانه‌ی كه‌ پێكهاته‌ی وێنه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ له‌پاڵ پێشهاته‌كانی تردا به‌راوورد ده‌كات، به‌مه‌ش كرده‌ی ڕووماڵكردنێك ئه‌نجامده‌دات, ئاوێته‌كردن و ئاخه‌نین و گێڕانه‌وه‌، قه‌باره‌ی جیاواز وه‌رده‌گرێت، ئه‌م تێكه‌ڵكردنه‌ هه‌وێنی چه‌مكی دووباره‌ بوونه‌وه‌ی شوێنكاتی پوكێنه‌ر فه‌راهه‌مده‌كات، لێره‌شه‌وه‌ ده‌سته‌مۆنه‌كردنی چركه‌ساتێ دێت، بكه‌ر ڕووداوی تێدا به‌رجه‌سته‌ناكات، ته‌نیا له‌ خولگه‌كانی خواست و خه‌ون دا ده‌خولێته‌وه‌، هاوكات له‌گه‌ڵ هه‌ر گه‌شتێكدا به‌ نێو ده‌هالیزه‌كانی ده‌رووندا، به‌ركه‌وتنێك ئه‌نجامده‌دات، حیرسێك، لێكه‌وتنێك، خورپه‌یه‌ك، هه‌ڵچونێك، خه‌مێك ده‌كولێنێته‌وه‌، خه‌یاڵێك ڕه‌نگ ڕێژده‌كات، جێكه‌وتی هه‌ر ڕه‌نگ وبه‌ركه‌وتنێك، سێبه‌ری ژانوژۆی ورووژانێكی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، ده‌مكرانه‌وه‌ی ڕه‌هه‌نده‌كانی ورووژان، شاعیر به‌ ده‌روویه‌ك، كلیلێك گووتاری هۆنراوه‌كه‌ی پێده‌كاته‌وه‌، له‌ ئاستی نه‌وتراوه‌كاندا پردێكی دامه‌زراندووه‌، ناوه‌وه‌ی ده‌ق ده‌گه‌یه‌نێت به‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌ق، له‌ هه‌مان كاتدا، خودی به‌ركاری لكاندووه‌ به‌ ده‌ره‌وه‌ی بكه‌ر، له‌ ئاستێكی دیكه‌دا، خود وه‌ك به‌ركارێك، توانیویه‌تی ئه‌و جیاوازییانه‌ ده‌رخات، دوو جیهان، دوو چه‌مك، دوو كه‌ڵچه‌ر به‌راوورد بكات، ورووژان كرده‌ی ناسنامه‌یه‌كه‌، په‌یوه‌ندییه‌كی پێچه‌وانه‌ی له‌ته‌ك ئه‌و ده‌ركه‌وتانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا هه‌یه‌، واتا به‌ گوێره‌ی ده‌ره‌وه‌، یان ئه‌وی به‌رامبه‌ردا، خودی به‌ركار چه‌ند بیه‌وێت خۆی بگێڕێته‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ زیاتر له‌ ده‌ستده‌چێت، چه‌ند به‌ركار بكرێته‌وه‌ به‌ ڕووی به‌كه‌ری ده‌ره‌وه‌دا، پتر دێته‌وه‌ یه‌ك، ماكی تامه‌زرۆبوون، ئامبازه‌كانی به‌یه‌كگه‌یشتن پته‌وترده‌كات، به‌ دیوێكی تردا، ورووژان ده‌لاله‌ته‌ له‌سه‌ر كردارێك، هه‌وڵێكه‌ له‌ تانوپۆی دابڕاندا بۆشاییه‌ك قووتده‌كاته‌وه‌، كرده‌ی پركردنه‌وه‌ ده‌خوازێت، ترسێكه‌ ده‌یه‌وێت بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئامێزی دڵنه‌وایی، خودی ورووژان ئاشكرابوونی حه‌زو خه‌ونێكی قووڵه‌ له‌ دنیاییه‌ك، شوێنی تیكه‌ڵبوون تێدا به‌ هه‌ڵواسراوی ده‌مێنێته‌وه‌، ته‌نگه‌ژه‌یه‌كی ئه‌نتۆلۆژییه‌، مانه‌وه‌ تێدا له‌رزۆكه‌، سیحری ژووان و به‌یه‌كگه‌یشتن، وه‌ڵامده‌روه‌ی ئه‌و پرسیارانه‌یه‌، ته‌نیایی له‌ ته‌كیدا سه‌ره‌تاتكێ ده‌كات، (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر له‌ گێژنه‌ی هاوكێشه‌یه‌كدایه‌، ده‌یه‌وێت وه‌ك مروڤ خۆی تێدا بدۆزێته‌وه‌، هه‌ڵهاتن نیه‌ له‌ تۆراندن، له‌ قه‌یرانی ده‌روونی، به‌ڵكو ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ماهییه‌تی چه‌قی بازنه‌یه‌كه‌، به‌ هیچ شێوازێك ده‌رچوون قه‌بووڵناكات، ده‌كرێ له‌ دونیای شاعیردا، ڕۆچوون به‌نێو دونیای نووسینی ده‌قی شیعری ، ئاشنابوونێك له‌گه‌ڵ ڕه‌هه‌ند و ده‌رهاویشته‌كانی ورووژاندا فه‌راهه‌مبكات، له‌گه‌ڵ بارگاوی بوونی خه‌یاڵ دا، هاوشانییه‌ك به‌رجه‌سته‌ بكات، ئه‌مه‌ش له‌ چه‌ند جۆره‌ په‌یوه‌ندی و به‌ركه‌وتنی ده‌ماوده‌مدا له‌ ناوكۆی ده‌قدا ده‌رده‌كه‌وێت، له‌ مونتاژكردنی چه‌ند گرته‌یه‌كی فره‌ ڕه‌هه‌ند دا خۆی نمایش ده‌كات.
1 ــ په‌یوه‌ندی بنه‌ره‌تی یاخود ڕه‌سه‌ن
ویستگه‌ی یه‌كه‌می ورووژاندن
ِ” ئه‌وه‌ی له‌ شوێنێك ده‌كه‌وێ له‌ شوێنێكی دیكه‌ هه‌ڵده‌سێته‌وه‌ ئه‌مه‌ش قانونی ژیانه‌” 2
هۆنراوه‌كه‌
چیت بۆ بنووسم ..
ده‌ریایی ئارام هه‌دادانی پێكه‌وتووه‌
بوومه‌ته‌ جۆگه‌له‌یه‌كی باریك
سه‌رتاسه‌ری كه‌ناره‌كانی ئازاری سوور و سپین
باڵایان له‌ باڵای دار چنار درێژتره‌
نه‌ ڕۆژ نه‌ شه‌و له‌ یادم ده‌رناچێت
سۆراغت ده‌كه‌م و لێت ده‌پرسم
به‌ڵام چیت بۆ بنووسم
ئه‌گه‌ر باسی زه‌رده‌په‌ڕ و گزنگت بۆ بكه‌م
تۆ خۆت فریشته‌ی هه‌تاونشینی
ئاوی نه‌رمه‌ پڕووشه‌ت ..
به‌سه‌ر ئاگری هه‌ناسه‌مدا ده‌بارێت
ده‌زانم جوانی تۆ
له‌ چوارچێوه‌ی وشه‌دا ده‌سته‌مۆ نابیت
به‌ڵام چی بكه‌م
له‌ ده‌سپێكه‌وه‌ خه‌سڵه‌تی داگه‌رانمان له‌ دۆزینه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی ئێمه‌وه‌یه‌ به‌خوێندنه‌وه‌ی ده‌ق، له‌ چیی كۆمانده‌كاته‌وه‌، له‌ كۆییه‌وه‌، له‌ چ خاڵێك به‌یه‌كده‌گه‌ین، بپرسین: تا چ ئاستێ زمانی ده‌ق ده‌توانێ وێنه‌ی شیعری بجوڵێنێ، پڕ به‌ پێستی مانا هه‌ڵگرێ، مه‌به‌ست بپێكێ تا بتوانێ فاكته‌ره‌كانی حه‌ز و یه‌قدانه‌وه‌ی هه‌سته‌كانی نامۆبوون برێك له‌ ڕه‌نگه‌كانی گرژی و ڕایه‌ڵه‌كانی دڵه‌ڕاوكێ بخاته‌ سه‌ر بونیادی شیعره‌كه‌ی، حاتم صگر گووته‌نی “شیعر له‌ كۆی مه‌راسیم و خه‌ونه‌كاندا، پێكهاتووه‌ له‌ هه‌ڵقورتاندنی حه‌ز و گرژی، له‌ یه‌كه‌مدا، كرداری گه‌یاندنی هێمایه‌، گێڕه‌ره‌وه‌ی گشت كرده‌وه‌ مرۆییه‌كانه‌، به‌ڵام خه‌ون ململانی حه‌زو واقیعه‌”3 شیعری ورووژان وه‌ك ده‌قێكی سه‌ركه‌وتوو له‌سه‌ر پێدراوه‌كانی حه‌زو واقیع دامه‌زراوه‌، به‌ ئاراسته‌یه‌ك خود له‌ ناوه‌وه‌ كارده‌كات، ڕیگای به‌ركه‌وتن له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك شت ده‌كات پۆلینكردنیان بار قورسییه‌كی فڕه‌ ئاراسته‌یه‌، دژواره‌ له‌ ناجێگری و له‌ ئۆقرگرتن، ئه‌مه‌ش گرێدراوه‌ به‌ گه‌لێك فاكته‌ر و جووڵه‌وه‌، هه‌ڵده‌كشێت و داده‌كشێت، گرژ ده‌بێت و خاوده‌بێته‌وه‌، به‌جۆرێك نازانێت له‌ كوێیه‌وه‌ ده‌ستپێبكات، چیی بنووسێت، ئه‌وه‌ی بۆی ده‌نوسێت، چ كاردانه‌وه‌یه‌كی له‌لا دروست ده‌بێت، قه‌یرانێكه‌، خه‌مێكی ئه‌به‌دییه‌، خۆشنووده‌ به‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ك هه‌ڵده‌گرێت، هه‌مان خه‌م و حه‌زو گرژی به‌رهه‌مده‌هێنێته‌وه‌، له‌ هۆنراوه‌كه‌دا ده‌سپێكی “چیت بۆ بنووسم” لوتكه‌ی تراژیدایه‌كه‌، گرێبه‌ستی خه‌ون واقیع، مه‌راسیمه‌كانی لێكترازان واژوو ده‌كه‌ن، گوێزانه‌وه‌ له‌ داخوازییه‌وه‌ بۆ سكاڵا، له‌ خه‌یاڵ و خه‌ونه‌وه‌ بۆ پێدراوه‌كانی واقیع ترسێك له‌ ئێستایی ئاماده‌دا ده‌خاته‌وه‌، له‌ منی قسه‌كه‌ری شاعیردا، ده‌نگێ بۆ كه‌سێك به‌رزده‌كاته‌وه‌، لاسه‌نگییه‌ك پیاده‌ ده‌كات، له‌ چه‌ندین گۆشه‌نیگاوه‌، جیاوازییه‌كان زه‌قده‌كاته‌وه‌، نه‌گه‌یشتنی ده‌نگی ڕاسته‌وه‌خۆ بۆ كه‌سی نائاماده‌، ڕێگا خۆشكه‌رێكه‌ بۆ ده‌ربڕین و وێناكردنی حه‌زێك، خه‌مێك، به‌ زمانی مۆنۆلۆژ گوزارشتی لێده‌كات، زۆر خاكییانه‌ سروشت ئامێز ئاوێزانی خه‌یاڵی ده‌كات، به‌ به‌ستن و تۆكمه‌كردنی جومگه‌كانی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ به‌ كرده‌ی به‌راوورد كرانه‌وه‌یك به‌ چه‌مكی هاودژه‌كان ده‌بخشێت، مانا دروست ده‌كات، پرسیار ده‌ورژێنێ، گه‌ر له‌ په‌یوه‌ندی ئه‌ویندارییدا، چاوه‌ڕوانی و خه‌می به‌یه‌ك نه‌گه‌یشتن، به‌ مه‌به‌ستی خواستراو، قه‌واره‌یه‌كی له‌ خۆیی گه‌وره‌تری وه‌رگرتبێ، له‌ ئه‌گه‌ركانی شاردنه‌وه‌ و نه‌دركاندن له‌ كۆنه‌ستی شاعیردا، به‌ ده‌ریایه‌ك ئاماژه‌ی بۆ كرابێ ئه‌وا له‌ ئیستای نووسینی ده‌قدا، پێلێنان مه‌دلوولێكه‌ بۆ بچوككردنه‌وه‌ی داواكانی نه‌ست، به‌دیهێنانی مافه‌ سه‌ره‌تایه‌كانی تاكه‌، له‌ گوزارشتكردندا جۆگه‌له‌یه‌كی باریكه‌، بارامته‌ی زرم و هۆڕی ده‌ریایه‌كی پان و به‌رینه‌، واتا له‌ پشت ئه‌و پێلێنانه‌ به‌كرده‌یی له‌ نێوان دوالیزمه‌ی ده‌رخستن و شارانه‌وه‌دا، قه‌یرانی بێده‌سه‌ڵاتییه‌ك ئاشكراده‌كات، زاڵبوونی ده‌نگی ناوه‌وه‌ی خه‌یاڵ به‌رانبه‌ر به‌ پووكانه‌وه‌ی ده‌نگی ده‌ره‌ره‌وه‌، ده‌نگی بیستراو له‌ پاژێك زیاتر نییه‌، به‌ جۆگه‌له‌ ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌، له‌ چاو ده‌نگ و زرمه‌ی ناوه‌خن، كه‌ ده‌ریا ئاسا به‌ شاراوه‌ی خودی مۆنۆپۆل كردووه‌، چی له‌وه‌ دژوارترو قورستره‌، ده‌ریایه‌ك خه‌م و خه‌یاڵی عه‌شقێك هه‌ڵگرێ، جۆگه‌له‌یه‌ك جێگره‌وه‌ی بێت و پارادۆكسی فه‌راهه‌مبكات، نه‌توانێ ده‌نگ و توره‌بوونی ناوه‌وه‌ بگه‌یه‌نێ به‌ ده‌ره‌وه‌، گه‌ر په‌یوه‌ندی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وینداری نه‌بێ، به‌ چ ڕێسایه‌ك جۆگه‌له‌یه‌كی باریك، ده‌توانێ قه‌ربووی ده‌ریایه‌كی پان و به‌رین بكات، گه‌ر تێزی نامۆبوون نه‌بێت، چۆن له‌ نێوان نامۆبوون و ئازادییدا، ئه‌و په‌یوه‌ندی پێچه‌وانه‌یه‌ مه‌ودای ئه‌و جیاوازییه‌ ده‌رسكێنێ، ئه‌ی ئه‌وه‌ جیاوازییه‌كان نییه‌، فاكته‌ره‌كانی مانه‌وه‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ده‌پارێزن، له‌ هه‌مان كاتدا له‌ ڕێگای كلێنه‌كانه‌وه‌ ده‌قی شیعری به‌ زیندووی ده‌هێڵنه‌وه‌، دكتۆر كه‌مال ئه‌بوو دیب ده‌رباره‌ی تیۆری كلێنه‌وه‌ ده‌ڵێت ” تیوری كه‌لێن یاخود مه‌ودای په‌شێوی، یان گرژی شیعرییه‌ت داده‌هێنێ هه‌ر چه‌نده‌ راده‌ و توندوتیژی پشێوی و گرژیشی زیاد بكات، ئه‌وا كاریگه‌رییه‌ شیعرییه‌كه‌ی پتر ده‌بێت و گه‌شه‌ی زیاتربه‌ خۆیه‌وه‌ ده‌بینێ”4 ، گه‌ر كه‌لێن و گرژییه‌كان ده‌قی شیعری له‌ ئاست نه‌گووتراودا، فاكته‌رێك بن بۆ ده‌رخستنی میكانیزمی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌، ئه‌وا شاعیر به‌ ناچاری ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ك ڕاده‌ستده‌كات، تێدا ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كات، كه‌ به‌ هیچ كلوجێ ناتوانێ رزگاری بێت، ده‌ربازبوون تێدا مه‌حاڵه‌، هه‌ر جوڵه‌یه‌كی ده‌ركی به‌ ئاراسته‌ی ئه‌وی به‌رانبه‌ر، گه‌ر وه‌ك جۆگه‌له‌یه‌كش بچووك بێت، له‌ كۆتادا هه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كه‌ناره‌كانی ناوه‌وه‌ بۆ ده‌ریا، له‌ ناوه‌خندا له‌ خه‌یاڵدا شاعیر، لێكچواندنێكی فه‌راهه‌م كردوه‌ ئه‌وی به‌رامبه‌ری به‌ ده‌ریایه‌ك هه‌ژمار كردوه‌، خود تێدا نغرۆ بووه‌، هه‌ر هه‌وڵدانێك بۆ گێڕانه‌وه‌ی ئازادییه‌كان، یان به‌ ئازاره‌كانی دڵشكاندن و خوین به‌ربوونی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ كۆتایی دێت، ده‌مرێت، یان به‌ ئازاره‌كانی ڕاده‌ستبوون و خۆ سڕینه‌وه‌ ده‌بڕێته‌وه‌، دیوی یه‌كه‌م ده‌نگ و زه‌نای شۆرشێكه‌، دژ به‌ ناوه‌وه‌ی خودی له‌ ده‌ستچووه‌، ده‌نگی ناره‌زای تێدا به‌رز بووه‌ته‌وه‌، تووره‌بوونێكه‌ هه‌وڵی گێڕانه‌وه‌ی خودی له‌ده‌ستچوو ده‌دات، كه‌ ئارامی له‌ده‌ستداوه‌ و تێكیداوه‌ به‌ڕه‌نگی سوور ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌، به‌دیوی دووهه‌مدا ده‌رئه‌نجامێكه‌، ده‌مكوتكردن و خنكاندنی ئه‌و ده‌نگه‌ ده‌رگیره‌ی ناو خوده‌، گه‌ڕانه‌وه‌ی هێوربوونێكه‌، ڕاده‌ستبوون به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێ، كه‌ له‌ ڕه‌نگی سپیدا یه‌قیداوه‌ته‌وه‌، له‌ پووچگه‌رایدا تراژیدیایه‌ك پێاده‌ ده‌كات، خه‌سڵه‌تی هه‌ڵاتن ره‌تده‌كاته‌وه‌، چۆن هه‌ڵبێت و جیابێته‌وه‌، ئه‌م به‌ پێدراوه‌كانی خه‌یاڵ، داكه‌وته‌ ڕه‌قه‌كانی ته‌نیای خۆی نه‌رم ده‌كات، خه‌ونه‌كانی پێ ئاوده‌دات، خه‌یاڵ به‌ پێوه‌رێك بووه‌ به‌ ئامرازی ئاشتبوونه‌وه‌، چه‌ند له‌ زه‌مینه‌ی ناخیدا به‌ قووڵی ڕه‌گی داكوتیوه‌، به‌ هه‌مان ڕاده‌ درێژی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌دا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌، درێژییه‌كه‌ ته‌نیا كاییه‌ك نییه‌، وێنه‌ی دار چنارێك نییه‌، دیده‌ی پڕكاته‌وه‌، به‌ڵكو بووه‌ به‌ په‌یامێكی یاده‌وه‌ری، له‌ نائاماده‌ییشدا ڕۆڵی ئاماده‌بوون ده‌گێڕێت، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی له‌به‌ر چاو نییه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ له‌ یادوه‌رییدایه‌، به‌مه‌ش ڕۆنانی شوێنكاتێك دیسپلین ده‌كات، ئه‌و ته‌قڵڕێژانه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌ كه‌ شه‌و ده‌دات به‌ده‌م ڕۆژه‌وه‌، به‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ڕۆحییه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی فیزیكی ده‌سڕێته‌وه‌، یان جیاوازیان ناهێڵێت، له‌ یادكردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامیدا، شوێنكاتی فه‌لسه‌فی ده‌كاته‌ لابه‌ری شوێنكاتی فیزیكی، له‌ گێژنه‌ی كاڵبوونه‌وه‌ و هه‌ستكردن به‌ نه‌ماندا، یان نزیكبوونه‌وه‌ی مه‌ودای پێوه‌ركانی شوێنكات له‌ نه‌بوونی گۆڕان و هه‌بوونی ڕووداودا، چاوێك به‌م په‌یوه‌ندیه‌دا ده‌گێڕێته‌وه‌، سه‌ر له‌ داڕشتنه‌وه‌ و دیاریكردنی پێگه‌ی خۆی ده‌رناكات، له‌م لووتكه‌ی كه‌ناركه‌وتنه‌دا خه‌مبارترین پرسیاری بێ وه‌ڵام به‌رزده‌كاته‌وه‌، پرسیاری دوو دنیا، پرسیاره‌كه‌ له‌وه‌دا كورت نابێته‌وه‌، لێی بپرسێت و سۆراغی بكات، به‌ڵكو له‌ دۆزینه‌وه‌ی ڕایه‌ڵه‌كانی گومانێكه‌، سێبه‌رێكه‌، پاشكۆیه‌كه‌ لكاوه‌ به‌ ئه‌وی لوغزه‌وه‌، به‌ سیحری ئه‌و هێزه‌ نه‌زانراوه‌ی كه‌ ئاوه‌ز سێبه‌ر ئاسا پرسیاری لێده‌كات، دڵیش بێ وه‌ڵام بۆشاییه‌كی تراژیدی به‌دوای خۆیدا به‌كێش ده‌كات، وه‌ك پاشكۆیه‌ك له‌ كۆییه‌وه‌ ده‌ستپێبكات، چی بنوسێت، هه‌رگیز پاشكۆ نابێته‌ ده‌ستپێك، په‌یوه‌ندییه‌كه‌ كراوه‌یه‌ ڕه‌هایه‌، سه‌ر دێڕ دیار نییه‌ تا بگات به‌ كۆتا دێڕ، (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر، له‌ ڕێگای چه‌مكی هاودژه‌كانه‌وه‌، زیره‌كانه‌ له‌ وێنه‌یه‌كی پانۆرامیدا هه‌ندێ ده‌رگای داگه‌رانمان بۆ واڵا ده‌كات، تا ڕۆبچینه‌ نێو دیوه‌ شاراوه‌كانی ده‌قی كراوه‌ی به‌رهه‌مهاتوو، ” له‌ ده‌قی كراوه‌دا پیت ده‌مانبات بۆ وشه‌، وشه‌ بۆ ڕسته‌، ڕسته‌ بۆ ناوكۆیی، له‌وێه‌وه‌ بۆ ده‌ق، دواجار بۆ ده‌قێكی ترده‌مانبات ” 5، لێره‌وه‌ شاعیر، له‌ ڕێگای په‌رده‌ لادان له‌ شوناسێ، خۆی باس له‌ ناسنامه‌ی ئه‌وی به‌رامبه‌ر ده‌كات، وێنه‌یه‌كی ناسكی سروشت ده‌كاته‌ خوازه‌یه‌ك، ئه‌وی به‌رامبه‌رمان پێده‌ناسێنێت، ناسنامه‌ی خۆیشی ئاشكراده‌كات، باس جیاوازییه‌كانی خۆی و ئه‌وی به‌رامبه‌ر ده‌كات، له‌ ئاستێكی فراوانتردا، باسی جیاوازییه‌كانی دوو دونیاو دوو كه‌لتوریی جیاوازمان بۆ ده‌كات، شاعیر به‌ دواندنی ئه‌وی به‌رامبه‌ر، به‌ شێوه‌یه‌كی رۆمانسیانه‌، ڕاسته‌وخۆ له‌ شاردنه‌وه‌ی رقێكی پیرۆز، رقی ئه‌وینێكی تووره‌بوو، په‌رده‌پۆشییه‌ك فه‌راهه‌مده‌كات، كرده‌ی ئه‌وین خۆی له‌ خۆیدا شاردنه‌وه‌ی رقه‌، دیوه‌ ئه‌رێنییه‌كه‌ی رقه‌، ئه‌وه‌ بایه‌خ و به‌ دواچوونه‌، دوانه‌ی ئه‌وین و ره‌ق به‌یه‌كه‌وه‌ گرێده‌دات و یه‌كتری ته‌واو ده‌كه‌ن، هه‌ر به‌ پێلێنانی شاعیر خۆی، پێشتر ئاماژه‌مان بۆ كرد، چۆن سه‌رجه‌م كه‌ناره‌كانی ئازار بۆ گێڕانه‌وه‌ی خودی له‌ده‌ستچوو، ده‌نگی ناره‌زایی به‌رزده‌كاته‌وه‌، به‌ ڕه‌نگی سوور ئاراوی بۆ ده‌گرێته‌وه‌، ڕه‌نگی سپیش ده‌كاته‌ خنكاندنی ئه‌و ده‌نگه‌ ده‌رگیره‌ی ناو خود، به‌ ڕاده‌ستبوونی ده‌سپێرێ، ئه‌وا لێره‌شدا، هه‌مان وێنه‌، ئاودیو ده‌كاته‌ ده‌ره‌وه‌ی فاكته‌كانی خودی له‌ده‌ستچوو، گرته‌یه‌كی سروشت ده‌كاته‌ پاڵپشت، پاكانه‌ بۆ خۆی ده‌كات له‌ناو خود دوانه‌ی سوور و سپی، یاخیبوون و ڕاده‌ستبوون یه‌كتری ته‌واو ده‌كه‌ن، له‌ ده‌ره‌وه‌، له‌ سروشت، دوانه‌ی زه‌رده‌په‌ڕو گزنگ وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك به‌ ئه‌وروپا و به‌ زیدی شاعیر له‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا، ئه‌وێ و ئێره‌، رق و ئه‌وین، خه‌یاڵ و واقیع، میكانیزمی په‌یوه‌ندییه‌ك ده‌خه‌نه‌ گه‌ڕ، ناسنامه‌كان یه‌كتری ته‌واو ده‌كه‌ن، جگه‌ له‌ خه‌یاڵ له‌ پێدراوه‌كانی واقیع، سه‌نته‌رێك نییه‌ دوو دنیای جیاواز كۆبكاته‌وه‌، سه‌ره‌تاو كۆتا به‌یه‌ك بگه‌یه‌نێ، گزنگ و زه‌رده‌په‌ر دوو دیوی هاودژ، داده‌ڕێژن (سه‌لام محه‌مه‌د) چه‌ند بیه‌وێت له‌ ئه‌وی بێگانه‌ نزیك بێته‌وه‌، له‌ خۆی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، چه‌ند له‌ ژێر فشاره‌كانی ئه‌وینی سۆفیدا، بۆی دابه‌زێ، خۆی وه‌ك گوناهبارێك سه‌یربكات، ئه‌وی به‌رامبه‌ر به‌رز ده‌بێته‌وه‌، تا له‌ بێگه‌ردییدا ده‌یگه‌یه‌نێته‌ ئاستی فریشته‌، چه‌ند مه‌حاڵه‌ مرۆڤ بگا به‌ فریشته‌، به‌هه‌مان شێوه‌ مه‌حاڵه‌ ئه‌مێك تا سه‌ر ئێسك به‌ستراوبێ به‌ توخوب و دابو نه‌رێتی ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌، به‌ سووتان و گزنگی ئه‌وینێكی ڕۆحییه‌وه‌ بگات به‌ ئه‌وی ڕۆژئاوایی، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ ئه‌و پێناسه‌یه‌دا یه‌كده‌گرێته‌وه‌، كه‌ ده‌ڵێت ” هیچ ئه‌وینێك بوونی نییه‌ جگه‌ له‌ ئه‌وینی مه‌حاڵ ” هه‌ڵبه‌ت مه‌حاڵ هه‌میشه‌ ئه‌گه‌ره‌كانی گومان به‌ دوای خۆیدا ده‌هێنێ، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ل ڕۆحی هونه‌ری شاعیراندا یه‌كدێته‌وه‌، نادڵنیایی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، نادڵنیایی نه‌بی شیعر نابێ، هه‌ر ده‌رباره‌ی ئه‌و گومانانه‌، به‌ختیار عه‌لی ده‌ڵێت ” پاكبوونه‌وه‌ له‌و گومانانه‌ پاكبوونه‌وه‌یه‌ له‌ ڕیشه‌كانی هونه‌ر، خۆی هونه‌ر نائارامییه‌كی هه‌میشه‌یی و نائارامییه‌كی به‌رده‌وامه‌”6 شاعیر له‌ شوێنكی تردا، ئاماژه‌ بۆ دڵداره‌كه‌ی ده‌كات، ده‌ڵێت “تۆ خۆت فریشته‌ی هه‌تاونیشینی” لێره‌دا بۆ گێرانه‌وه‌ و هێوربوونه‌وه‌ی ڕۆحی هه‌ڵچوو، خه‌سڵه‌ت ده‌خاته‌ پێش ئاماژه‌وه‌، وه‌ك رزگاركه‌رێك ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات، خه‌سڵه‌تی میهره‌بانی ده‌بێته‌ ده‌رچه‌یه‌ك، ئه‌وه‌ متمانه‌ی كویرانه‌ی ئه‌وینه‌، تام و كام و له‌زه‌ت و سیحری ژووانه‌، كۆتا چاوه‌ڕوانییه‌ بۆشاییه‌كانی نێوان مردن و ژیان، ڕۆح و جه‌سته‌، ئاو و ئاگر، له‌یه‌كتر نزیكده‌كه‌نه‌وه‌ به‌یه‌كیان ده‌گه‌یه‌نێ، به‌ڵام ئه‌گه‌ره‌كانی گه‌یشتن له‌ خه‌یاڵه‌وه‌ بۆ ئه‌گه‌ره‌كانی واقع، هه‌میشه‌ پارادۆكس ئه‌نجامده‌ده‌ن، هه‌ر له‌ سۆنگه‌ی ئه‌مه‌شه‌، ناتوانرێ له‌ سنووری وشه‌دا جێگیر بكرێت، ئه‌م چه‌ند گه‌رم و گوور بێت، ئه‌و ساردو سڕ ده‌بێت، چه‌ند له‌ خه‌یاڵ نزیك بێت، ئه‌و له‌ واقیع دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، چه‌ند له‌ ڕامكردنی مانا نزیك بێته‌وه‌، له‌ وشه‌ دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، ناتوانێت ده‌سته‌مۆیبكات، به‌م پێیه‌ له‌سه‌ر چه‌ند ئاستێكی جیاواز دا، كاری خۆیان ده‌كه‌ن، یه‌كه‌م درككردن به‌و جیاوازییه‌ی كه‌ له‌نێوانیاندا هه‌یه‌، نه‌ك له‌ ئاست ته‌واوكاری دوو خودی ئازاد دا، به‌ڵكو هه‌ستكردن به‌ كه‌می لایه‌ك به‌رانبه‌ر به‌ باڵاده‌ستی لایه‌كه‌ی تر، هه‌م وه‌ك ڕه‌گه‌زی مێینه‌ هه‌م وه‌ك پیاده‌كردنی مافه‌كانی مه‌دنی له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی پێشكه‌وتووی وه‌ك ئه‌وروپا، له‌گه‌ڵ ئه‌می ڕۆژهه‌ڵاتی یه‌ك نایه‌نه‌وه‌، ئه‌وێك به‌ گویره‌ی ئه‌م، وه‌ك فریشته‌ سه‌یر بكرێ، پاككرابێته‌وه‌ له‌ گرێ و ته‌نه‌گه‌ژه‌ ده‌روونییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات، سه‌رسامبوونی به‌ده‌ستهێنابێ، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌م په‌یوه‌ندییدا ڕاده‌ستبوون ره‌تده‌كاته‌وه‌، قایل نییه‌، كه‌سێ به‌ ته‌نیا به‌رپرسیارێتی سه‌ركه‌وتن یان كه‌ناركه‌وتنی ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ ئینسانیه‌ له‌ ئه‌ستۆ بگرێ كه‌ كوڕ به‌ كچه‌وه‌، گزنگ به‌ زه‌رده‌په‌ڕه‌وه‌ ده‌به‌ستێ، وه‌ك ئه‌وه‌ی (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر وه‌ك ڕۆژهه‌ڵاتییه‌ك پیاده‌ی ده‌كات، له‌ لایه‌كه‌وه‌ سه‌رسامی خۆشه‌ویستی ده‌نوێنێ، له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ دیارده‌ی ڕاده‌ستبوون په‌یره‌وده‌كات، وه‌ك ناوه‌خن ئه‌وی به‌رامبه‌ر ده‌خاته‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی به‌رپرسیارێتی، هه‌موو گوناهه‌كان ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی خۆی، ئه‌ویش به‌ فریشته‌ نیشان ده‌دات، خۆی ئازارده‌دات، ئه‌و ده‌فڕێنێ خۆی ده‌نیشێته‌وه‌، یان لێی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، له‌ گێژنه‌ی ئه‌م دژه‌وابوونه‌دا، ئه‌م نادادپه‌روه‌رییه‌دا، ئه‌وی به‌رامبه‌ریش تێوه‌ ده‌گلێنێ، به‌م كرده‌یه‌ش به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان له‌ مازۆخیه‌ت نزیك ده‌بێته‌وه‌، له‌ نێو زه‌قبوونه‌وه‌ی ئه‌م پارادۆكسه‌ی نێوان فریشته‌و مرۆڤ، سه‌رسامبوون و ڕاده‌ستبوون، جێی خۆیه‌تی بپرسێت به‌ڵام چیبكه‌م له‌م عه‌شقه‌، هه‌م زامه‌ و هه‌م چه‌قۆیه‌، هه‌م چزووه‌ هه‌م هه‌نگوینه‌، هه‌م نیشتیمانه‌، هه‌م نامۆبوونه‌.
ویستگه‌ی دووهه‌می ورووژان
ئێره‌ فڕۆكه‌خانه‌ی (تیگل)ه‌
ئای كه‌ شۆخێكی نازداربووی
سه‌روو په‌رداخێك (ڤاین)ی سوورمان نۆش كرد
ویستم شیعرێكی بۆبڵێم
تۆ باڵت گرت و فریت له‌ چاو ونبووی پارامه‌وه‌ نه‌ڕۆی
گریام نه‌ڕۆی
وتت: كه‌ی وه‌رزه‌كانی خه‌یاڵ
یه‌كیان گرت دێمه‌وه‌ بۆ لات
پێشهاته‌كانی سه‌قامگیری و جێگیربوون، ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندی ئاشنایی به‌ شوێنه‌وه‌ هه‌یه‌، ده‌كرێ به‌ هه‌مان ڕاده‌ په‌یوه‌ندی ئاشنای به‌ كه‌سێكی تایبه‌ته‌وه‌ هه‌بێ، دوور نییه‌ جێكردنه‌وه‌ی شوێنێ له‌ ئامێزی دولبه‌ردا، ببێت به‌ ئه‌لته‌رناتیڤێ، خه‌سڵه‌تی شوێن له‌ ده‌ره‌وه‌دا وه‌ربگرێت، یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، به‌ده‌مه‌وه‌ نه‌هاتن و ناجێگیربوون له‌ ناویدا ده‌بێت به‌ هانده‌رێ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ماناكانی شوێن، (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر له‌ ڕێگای كێشانی وێنه‌یه‌كی شیعرییه‌وه‌، به‌ زیره‌كانه‌ ده‌منخاته‌ به‌ر دیده‌ی دوانه‌ی شوێنێك ڕه‌هه‌ندی زه‌مینه‌یه‌ك، ده‌كرێ چه‌ند ئه‌گه‌ركانی په‌یوه‌ندی به‌یه‌كه‌وه‌ گرێبده‌دات، به‌ هه‌مان راده‌ ده‌توانێ له‌ یه‌كیان دابڕێت، چه‌ند له‌ ورووژاندا خۆشییه‌كانی به‌ یه‌كگه‌یشتن چاوده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ش له‌ ساته‌كانی جیابوونه‌وه‌دا چاو ده‌نوقێنێ، له‌ سۆنگه‌ی ئه‌وه‌ی فڕۆكه‌خانه‌ با ناوی (تیگل) یش بێ ناو ته‌نیا دیاریكردنی شوێنێكه‌ جێی خه‌سڵه‌ت ناگرێته‌وه‌، گه‌ر له‌ هه‌ندرانیش بێت، هه‌ڵگری هه‌مان خه‌سڵه‌تن، شوێنی هاتوچۆن، پنتی له‌یه‌كدابڕان و به‌ یه‌گه‌یشتنن، له‌ ڕێساكانی جێگیربووندا شوێنیان نییه‌، به‌ ناشوێن هه‌ژمارده‌كرێن، ئه‌مه‌ش یه‌كدێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ دیاریكردنی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ نه‌سه‌قامگیره‌ی، ئه‌می شاعیر گرێده‌دات به‌وه‌ی دولبه‌ر، شوێنێك له‌ ئێستای ئاماده‌دا هه‌وێنی جیابوونه‌وه‌ هه‌ڵده‌گرێت، له‌ ئێستای به‌یه‌كگه‌یشتندا، دولبه‌ر وه‌ك فڕۆكه‌خانه‌ی (تیگل) نه‌بووه‌ته‌ ئه‌و ئاوێنه‌یه‌، ئه‌می شاعیر جێگیربوونی خۆی تێدا ببینێ، لێكترازاندنی وێنه‌ی ڕابردوو له‌ ئێستادا، به‌ هه‌مان هێزو گووره‌وه‌ شاعیر پاڵپێوه‌ده‌نێ، به‌ یادی جوانییه‌كانی ڕابردووه‌وه‌ به‌ كرده‌ی گێڕانه‌وه‌، به‌ فلاش باك ئاماژه‌ به‌وه‌ بكات كه‌ (شۆخێكی نازدار بووه‌)، كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی له‌ ئێستادا، له‌ خه‌یاڵیدا ده‌بزوێت، گێڕانه‌وه‌ی یادوه‌رییه‌كه‌، چه‌مكی جیاوازییه‌كه‌ له‌سه‌ر مێزێك له‌گه‌ڵ شۆخێكی نازداردا كۆیانده‌كاته‌وه‌، په‌یوه‌ندی نێوان ئامانجه‌ جیاوازه‌كانه‌، گه‌مه‌ی ویسته‌ جیاوازه‌كانه‌، مه‌ستبوونی په‌یوه‌ندی ئه‌وینداریی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، فه‌یله‌سوفی فه‌ره‌نسی پۆست مۆدرن الیوتار ده‌نووسێت ” چۆن سیاسه‌ت به‌ جه‌وهه‌ر جیاوازگه‌ره‌ و بریتییه‌ له‌ دۆخی كۆبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵێك جیاوازی له‌ پال یه‌كدا ” 7 به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌توانین بڵێین خۆشه‌ویستی به‌ جه‌وهه‌ر جیاوازگه‌ره‌، كۆمه‌ڵێك جیاوازی له‌ پاڵ یه‌كدا كۆده‌كاته‌وه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش خه‌سڵه‌تێكی دینامیكی به‌و په‌یوه‌ندییه‌ ده‌دات، دوو پێكی جیاواز، دوو مه‌ستبوونی جیاواز، مێزگرێكی ئه‌وین له‌ پاڵ یه‌كدا كۆیانده‌كاته‌وه‌، پێكی زامێكی لێوانلێوی ئاڵ پارادۆكسێ ئاماده‌ ده‌كات، ئه‌و به‌ هه‌یمنه‌ی ناز ته‌ژییه‌ به‌ مه‌ستبوون، ئه‌می شاعیریش له‌ لایه‌كه‌وه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌ودا سه‌رمه‌سته‌ به‌ نووسینی یان ووتنی شیعرێك، له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ سه‌رقاڵی ڕامكردنی خاڵه‌ جیاوازییه‌كانی نێوانیانه‌، تا ببنه‌ باڵاده‌ستێك، له‌ ئاسمانی ده‌ق دووری نه‌خه‌نه‌وه‌، له‌ مێزگره‌كه‌ی خه‌یاڵدا به‌شی ئه‌گه‌ره‌كانی دیكه‌ی جیاوازی نه‌كوژێت، هه‌میشه‌ ئومێدێك، بۆشاییه‌ك بۆ گریان و ئاشتبوونه‌وه‌، بۆ نائارامییه‌ك بمێنێته‌وه‌، كه‌ هونه‌ری شیعر به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێ، گریانی ئه‌می شاعیر ئه‌وه‌نده‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ شیعره‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ ئه‌وی به‌رامبه‌ره‌وه‌، داواكردنی شاعیر له‌ نه‌رۆیشتنی، زیاتر پابه‌نده‌ به‌ پاراستنی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ كه‌ له‌ نێو ده‌قدا ئه‌نجامده‌درێت، نه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ناشوێنێكی وه‌ك فڕۆكه‌خانه‌دا ڕووده‌دات، لێره‌دا پێشوه‌خت بریاری جیابوونه‌وه‌ی له‌سه‌ر دراوه‌، مه‌رجی مه‌حاڵی له‌سه‌ر بونیاد نراوه‌، داواكارییه‌كانی ئه‌وی به‌رامبه‌ر، ره‌تكردنه‌وه‌ی جیاوازییه‌كانه‌، یه‌كگرتنی وه‌رزه‌كانی ساڵه‌، لادانه‌ له‌ ڕێساكانی سروشت، كوشتن و متكردنی شوێنكاته‌، مردنه‌، ئه‌مه‌ش یه‌كنایته‌وه‌ له‌ گه‌ڵ یاسا و ڕێساكانی په‌یوه‌ندی ئه‌وینداری كه‌ نه‌مری ده‌خوازێت، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ له‌ ته‌ك نووسینی ده‌قی زیندووشدا یه‌كدێته‌وه‌، به‌ دیوێكی تریشدا، ته‌بایه‌ له‌ پیاده‌كردنی ئه‌وینێك، ئه‌وی به‌رامبه‌ر پیاده‌ی ده‌كات، حه‌زی لێده‌كات، ئه‌ویش سیحر و له‌زه‌تی ئه‌وینی مه‌حاڵه‌، ده‌شێ هه‌ردووكیان به‌ شێوه‌یه‌كی شاراوه‌ كۆك بن له‌سه‌ر پیاده‌ كردنی ئه‌م جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌، ئه‌می شاعیر ئه‌وی هه‌ڵبژاردووه‌ تا به‌رده‌وامی بدات به‌ شیعر نووسین، له‌و گێژاوه‌دا بسوورێته‌وه‌، له‌ ورووژانددا داهێنانی ئه‌ده‌بی هه‌ڵكڕێنێ، له‌ ئه‌گه‌ره‌كانی مازۆخییه‌تدا ئه‌وی كردووه‌ به‌ فریشته‌ و خۆی به‌ گوناهكار، جیابوونه‌وه‌ی فریشته‌وه‌ و گوناهكار، خه‌یاڵ و شیعر له‌ دونیایی تاراوگه‌ و نیشتیماندا ڕۆنانێكه‌ ڕوحی شاعیر به‌ نێویدا ده‌گڕێت، نه‌مری و مانای شاعیربوونی خۆی تێدا به‌رجه‌سته‌ده‌كات.
له‌ سۆنگه‌ی ئه‌وه‌ی ڕێسای گه‌مكانی ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌ی گرته‌ شیعرییه‌كان، گوزارشت له‌ فره‌ ده‌نگی ده‌كات، بۆیه‌ له‌یه‌ك زه‌مینه‌دا جێگای ناكرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش بوار خۆش ده‌كات تا پانۆرامای ده‌ق پارچه‌ پارچه‌ بێت، ڕه‌وتی ڕووداوه‌كان به‌ دوای یه‌كدا نه‌یه‌ن، تكنیكی گێڕانه‌وه‌، پێكهاتووه‌ له‌ پچڕان و له‌ كولاجكردنێكی به‌رده‌وام، ده‌ق تێهه‌ڵكێشێكه‌، وێنه‌ په‌رتبووه‌كانی خه‌یاڵ، په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی شوێنكاتدا ده‌نه‌خشێنێ، ته‌وه‌ری زمان و دیالۆگ، پێده‌چی زیاتر پابه‌ند بێ به‌ كرداری ڕابردووه‌وه‌، باسكردنی ڕابردوو ده‌كرێ وه‌ك كرده‌ی قه‌ربووی نه‌هامه‌تیه‌كان ته‌ماشا بكرێ، بونیادی درامی، یه‌ك ده‌نگیان له‌ نێواندا نییه‌، منی بكه‌رو ئه‌وی به‌ركار، ئاماده‌بوونی منی قسه‌كه‌ر، نائاماده‌بوونی ئه‌وی به‌ركار، له‌سه‌ر ته‌وه‌ری په‌یوه‌ندییه‌كان، ئه‌گه‌ره‌كانی گووتاری شیعریی فراوان ده‌كات، بازدان له‌ گرته‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ئه‌ویتر، ئاماژه‌ی ڕه‌هه‌ندێكی فه‌لسه‌فی ئه‌و بارودۆخه‌یه‌ كه‌ پێدا تێده‌په‌رێ، باكراوندی بیرۆكه‌یه‌كه‌، به‌ مونتاج كردن له‌جه‌سته‌ی هۆنراوه‌كه‌دا ده‌توانێ هه‌ست بارگاوی بكات، هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایش ده‌كرێ له‌ ده‌لاقه‌یه‌كی تره‌و په‌رده‌ له‌سه‌ر ویستگه‌ی وێنه‌یه‌كی دیكه‌ی شیعره‌كه‌ لابده‌ین
3 ـ ویستگه‌ی سێهه‌می ورووژان
ئیره‌ فڕۆكه‌خانه‌ی (تیگل)ه‌
پاڕامه‌وه‌ نه‌ڕۆی …. گریام نه‌ڕۆی
بێداربوومه‌وه‌
من له‌ كوێ پیتراخان له‌ كوێ
به‌رده‌وام ده‌بێت و له‌ شوێنیكی دیكه‌دا ته‌واوی ده‌كات و ده‌ڵێت:
ئه‌وتانێ پیترام ده‌ركه‌وت
هه‌ر كچۆڵه‌ پڕه‌كه‌ی جارانه‌
كراسێكی ته‌نكی سوورو
پانتۆڵێكی كاوبۆی كاڵی له‌به‌ردایه‌
به‌ دیار گۆمێكی شینه‌وه‌ وه‌ستاوه‌
ڕووی كردووه‌ته‌ په‌ڵه‌ هه‌ورێكی سپی و پێی ده‌ڵی:
ئه‌گه‌ر بوویت باران و
ڕژایته‌ سه‌ر چاوی كوڕه‌ كوردێكی چۆغ له‌به‌ر
پێی بڵێ زۆر بیری ده‌كه‌م
كه‌ی وه‌رزه‌كان یه‌كیان گرت ده‌چمه‌ سه‌ردانی
دیاره‌ دووباره‌ بوونه‌وه‌ی فڕۆكه‌خانه‌ی (تیگل) وه‌ك ناشوێنێك پێداگره‌ له‌ دیاریكردنی ڕِه‌وشێك، پێگه‌ی سنووره‌كانی پرسیارێك به‌رجه‌سته‌ده‌كات، مه‌حكومه‌ به‌ ووریا بوونه‌وه‌یه‌ك، به‌ هه‌ڵته‌كانی خه‌ونێك، خه‌یاڵێك، ڕایه‌ڵه‌كانی ئه‌و دوورییه‌ فراوان ده‌كات، كه‌ ئه‌می شاعیر به‌وی دولبه‌ره‌وه‌ ده‌به‌ستێت، كاریزمای ڕۆیشتن و جیابوونه‌وه‌ ئه‌وه‌ندی جیاوازیی باكڕاوندی دوو كه‌ڵچه‌ر، دوو شارستانیه‌ت زه‌ق ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ش نیشته‌مه‌نی دوو له‌تبوون له‌ نێوان كه‌سه‌كاندا، له‌ نێوان نێرومێدا ئه‌نجامده‌دات، په‌یبردن به‌ هه‌بوونی درزێك، دوو وێنه‌ی جیاوازی تێدا ئاشكرا ده‌بێت، دوو تێگه‌یشتن خۆی تێدا نمایشده‌كات، دوو لێكه‌وتی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، یه‌كه‌م (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر وه‌ك ڕۆژهه‌ڵاتییه‌ك له‌ ناشوێنێكی وه‌ك فڕۆكه‌خانه‌ی (تیگل) له‌ ئه‌لمَانیا دا به‌ لێكدانه‌وه‌و خه‌یاڵی خۆی، وه‌ك نامۆیه‌ك خه‌ون به‌ دڵخوازه‌كه‌یه‌وه‌ به‌ (پیترا)خانه‌وه‌ ده‌بینێ، دووه‌م ئایا (پیترا) خان وه‌ك ئه‌وروپییه‌ك زه‌مینیه‌كی جێگیری هه‌یه‌، تا ئه‌می شاعیر هه‌ستی نامۆبوونی ئاوێته‌ی په‌یوه‌ندییه‌ك بكات، كه‌ وه‌ك نیشتیمان ئه‌وینی تێدا به‌رجه‌سته‌بكات، یان وه‌ك فڕۆكه‌خانه‌ی (تیگل)ه‌، ئه‌و قۆناغه‌ی تێپه‌ڕاندووه‌ كه‌ پابه‌ند بێت به‌ شوێنێكه‌وه‌، یان به‌ كه‌سێكه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ مانای لێكچواندنێك دێت له‌ نێوان فڕۆكخانه‌ی (تیگل) وه‌ك شوێن و له‌ نێوان (پیترا)خان وه‌ك ویستگه‌یه‌ك له‌ ژیانی ئه‌می شاعیردا، سێهه‌م (پیترا)خان له‌ چوارچێوه‌ی په‌یوه‌ندی ئه‌وینداریدا، متمانه‌ به‌ مانه‌وه‌و ئه‌مه‌گی (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر ده‌كات، یان گومانی جێهێشتنی لێده‌كات، ئایا به‌ تێڕوانینی (پیترا)خان (سه‌لام محه‌مه‌د) له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ئه‌وینداری نامۆدایه‌، نیشتیمان ئاسا جێگیربوون ده‌خوازێت یاخود ڕێبواره‌ له‌ زه‌مینه‌یه‌كی ناشوێندا گیرساوه‌ته‌وه‌، جۆرج زیمیل ڕسته‌یه‌كی به‌ناوبانگی هه‌یه‌ ده‌ڵێت “ڕێبوار ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ دێت و به‌یانی ده‌ڕوات ” به‌ پێچه‌وانه‌ی نامۆوه‌ كه‌ “ئه‌مڕۆ دێت و سبه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌”8 مانه‌وه‌ و ڕۆیشتن دوو وێنه‌و دوو دیده‌ی جیاوازیان هه‌یه‌ له‌ سه‌ر شوێن، له‌سه‌ر دیاریكردنی جۆری په‌یوه‌ندی، ئه‌مه‌ش ڕاسته‌وانه‌ دێته‌وه‌ له‌ته‌ك ڕه‌تووشكردنی وێنه‌كانی مانه‌وه‌ و ڕۆیشتن، ورووژاندنی هه‌سته‌كانیان كه‌، ده‌رخه‌ی درزێكن له‌ نێوان نامۆبوون و ڕابووردون، وێناكردنی نامۆبوون به‌ ڕاگوزه‌ربوون، له‌ ساته‌وه‌ختێكدا، كت و پڕ سه‌دای ڕاچه‌نینێك ئه‌نجامده‌دات، ناخی ئه‌می شاعیر ده‌وورژێنێ و ده‌ڵێت “من له‌ كوێ (پیترا)خان له‌ كوێ” ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سه‌ختی سه‌فر و كۆ ژانه‌كانی په‌ناهه‌نده‌، له‌ ئاست ئه‌و ئه‌گه‌رانه‌دا كه‌م نین، له‌ چه‌ند ئاستێكدا، كاردانه‌وه‌یان ده‌بێت، یه‌كه‌م كه‌سی په‌ناهه‌نده‌ (غه‌ریب) بوێری ئه‌وه‌ ناكات له‌پێشهاته‌كانی لێكدابڕان (پیترا)خان ووریا بكاته‌وه‌، هه‌ست به‌ گوناهێك، به‌ كه‌مییه‌ك ده‌كات، به‌وه‌ی نه‌یتوانی به‌ په‌یوه‌ندی، په‌یامێكی ڕۆحی بگه‌یه‌نێته‌ ده‌ست ئه‌وی به‌رامبه‌ر، پارێزگاری له‌و په‌یوه‌ندییه‌ بكات،كه‌ خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینێ، دووه‌م به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ ناو یاده‌وه‌ری خه‌وتوودا، ئه‌وه‌ ئه‌مه‌گ نییه‌ ئه‌و به‌ئاگا ده‌هێنێته‌وه‌ تا له‌ نه‌هامه‌تیكان بیپه‌رێنێته‌وه‌، وه‌ك فریاده‌رسێك قه‌ربووی خۆی بكات، دڵی خۆی بداته‌وه‌، ئه‌وه‌ پاشماوه‌ی تیڕاونینه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاته‌ كاتێ وه‌ك ڕۆح ده‌دۆڕێت، ته‌نیا جه‌سته‌ له‌ یاده‌وه‌رییدا ده‌مێنێ و شانازیی پێوه‌ده‌كات، هه‌ستی سێكسی تێدا ده‌جوڵێنێ، خۆی ئاشكراده‌كات و ده‌ڵێت (پیترا) خان هه‌ر كچۆڵه‌ پڕه‌كه‌ی جارانه‌، به‌ كراسێ سووری ته‌نكه‌وه‌، ئاگری هه‌وه‌سه‌كان خۆشترده‌كات، ئه‌مه‌ش یه‌ك نایه‌ته‌وه‌ له‌ گه‌ڵ بۆچوونه‌كانی بزاڤی فێمێنیزم، ئافره‌ت پێش ئه‌وه‌ی جه‌سته‌ بێت ڕۆحه‌، مرۆڤه‌، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ش گومانه‌كانی (پیترا)خان پشتڕاستده‌كنه‌وه‌، له‌ ململانی و له‌ به‌یكدادانی ڕایه‌ڵه‌كانی په‌یوه‌ندی ئه‌وینداری نێوان خۆی و(سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر، له‌ نبوونی زمانی تێگه‌یشتن له‌ نێوان ڕاگوزه‌رو نامۆبووندا، له‌ نێوان دونیایی خۆرئاواو دونیایی ڕۆژهه‌ڵاتدا، هه‌ر جوڵه‌ی ئه‌و جیاوازییه‌ پاڵ به‌ (پیترا)خانه‌وه‌ ده‌نێت، له‌ گرته‌یه‌كی هێما ئامێزدا، له‌ ڕێگای ره‌خساندنی وێنه‌یه‌كی سروشته‌وه‌، ئاماژه‌ به‌ خه‌مێكی قه‌تیس بووه‌وه‌ بكات، خه‌مێك وه‌ستاوه‌، توانای ڕێكردن و جوڵاندنه‌وه‌ی نییه‌، گۆمێكه‌ به‌ری گیراوه‌، ناجوڵێت تا گۆرانكاری دروستبكات، ڕه‌نگی شین گوزارشت له‌ زامێك، له‌ گووشاری ئێشێك ده‌كات، ساڕێژ نابێت، وه‌ك برین نییه‌ خوێنه‌كه‌ی له‌ به‌ربووندا پاكژبێته‌وه‌، گۆڕانكاری دروستبكات، چاك بێته‌وه‌، پۆلینكردنی ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌، له‌ ئاست گوتاری شیعرییدا، ئه‌مانخاته‌ به‌رده‌م دوو ئه‌گه‌ر، یه‌كه‌م ده‌ركه‌وتنی (پیترا)خان به‌ كراسی سووری ته‌نكه‌وه‌، وه‌ك وێنه‌ی ئه‌و خوێنه‌ وایه‌، له‌ ده‌رچووندایه‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و گۆمه‌ ڕه‌نگ شینیه‌، ئه‌و زامه‌ قووڵه‌یه‌، ئه‌و خوێنه‌یه‌، په‌نگی خواردووه‌ته‌وه‌ له‌ ده‌روونی ئه‌وی به‌رامبه‌ردا، ئه‌وی ڕۆژهه‌ڵاتیدا، وه‌ك گۆمێك وایه‌ شین داگه‌ڕاوه‌، له‌ ته‌ك پاكی دا جیاوازیه‌ك دروست ده‌كات، له‌ كاتێكدا (پیترا)خان جوڵاندنه‌وه‌ی هه‌سته‌ سێكسیه‌كانی ئه‌و، له‌ ده‌ره‌وه‌دا ئاشكرا ده‌كات، له‌ ناوه‌خندا بۆنی گۆمێك ده‌كات، بۆنی مردنی په‌یوه‌ندییه‌ك ده‌كات، ڕۆح له‌ جه‌سته‌، خوێنی پاك له‌ خوێنی شینداگه‌ڕاو، جیاده‌كاته‌وه‌، بژاركردنی ڕێسای گه‌مه‌كانی ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌، پێگریك ئاشكرا ده‌كات، له‌ پۆلینكردنی سنوورێك ده‌رناچێت، كه‌ وه‌ك من ڕه‌فتار نه‌كات، ئه‌و له‌تبوونه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌، به‌وه‌ی بووه‌ به‌ پاژێك له‌ من، یان بووه‌ته‌ ڕووه‌ شاراوه‌كه‌ی نامن، له‌ نێوان من و نامن دا سیحریكی ئه‌فسانه‌ی هه‌یه‌، په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ شوێنكاته‌وه‌، به‌راده‌ی دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ یه‌ك نزیك ده‌بینه‌وه‌، ناگه‌ین به‌یه‌ك، مه‌راقی به‌یه‌ك نه‌گه‌یشتن فێگه‌رێكه‌ به‌رده‌وامی ده‌دات به‌و په‌یوه‌ندییه‌، هه‌رچه‌نده‌ پشتكردن و دووركه‌وتنه‌وه‌ی (پیترا)خان، له‌ ئێستادا ڕاده‌ستنه‌بوونه‌ به‌ پێدراوه‌كانی فاكت، له‌ ناشوێنێكی وه‌ك فڕۆكه‌خانه‌ی (تیگل) دا، كه‌چی له‌ به‌رامبه‌ردا ده‌بینین (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ یاده‌وه‌رییه‌كانی و ستایشی ده‌كات، باس له‌ ڕاده‌ستبوونی (پیترا)خان ده‌كات، به‌وه‌ی ڕووده‌كاته‌ سروشتێ ناجێگیروه‌، به‌ ناشوێنێكه‌وه‌، ده‌بینین به‌ په‌ڵه‌هه‌ورێك ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات، په‌ڵه‌هه‌ور ناشوێنێكه‌، سروشتی په‌یوه‌ندییه‌كی ئه‌وینداری له‌ ئامێز ده‌گرێ، پێچه‌وانه‌ی فڕۆكه‌خانه‌ی (تیگل)ه‌، هاتن و ڕۆیشتنی دیار نییه‌، له‌ ژێر ڕكێفی كه‌سیاندا نییه‌ ڕامكردنی وه‌ك په‌یوه‌ندی ئه‌وینداریی مه‌حاڵه‌، چۆن په‌ڵه‌هه‌ور به‌ باران پاكده‌بێته‌وه‌ و ده‌روێته‌وه‌، ئاواش له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌دا داوا له‌ (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر ده‌كات، له‌به‌ر بارانی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌دا، له‌ ئێش و ئازاره‌ په‌نگخواردووانه‌ی پاك بێته‌وه‌، كه‌ به‌ر ئاسمانی لێگرتووه‌ و شت وه‌ك خۆی نابینێ، ئه‌وه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی جێاوازی بینینه‌ هانی (پیترا)خان ده‌دات، گریمانه‌ی پاكبوونه‌وه‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ئه‌وینداره‌یه‌ بكات، كه‌ ده‌بێته‌ باران، مه‌رجی پێش وه‌خته‌ی بۆ داناوه‌، چۆن باران له‌ هه‌ور، من له‌ نامن داده‌بڕێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ش، (سه‌لام محه‌مه‌د) له‌ ناوه‌كه‌ی دداده‌بڕێت، كاڵبوونه‌وه‌ی وێنه‌كه‌ی له‌ نێو چوارچێوه‌ی نه‌ته‌وه‌دا تۆخ ده‌كاته‌وه‌، چیتر وه‌ك كه‌سێكی دڵدار نایناسێت، گوێزانه‌وه‌ی نه‌هێنی ناوه‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌، تایبه‌تمه‌ندیه‌ك له‌ق ده‌كات، لادانێك فه‌راهه‌مده‌كات، مه‌گه‌ر به‌ پۆشاك و چۆغه‌كه‌ی بیناسینه‌وه‌، وه‌ده‌رنان و نائامه‌ده‌یی كه‌سێك، له‌ ناوه‌خندا ڕێگای ئاماده‌ بوون بۆ كه‌سێكی تر له‌ ده‌ره‌وه‌دا خۆشده‌كات و ده‌یگرێته‌ خۆی، لای ئاگامبن نائاسایی ” وه‌ده‌رنراویكی وه‌ده‌رنراو ” نییه‌ به‌ڵكو “وه‌ده‌رنراوێكی له‌ نێونراو ” واته‌ ده‌ركه‌ر شتێك نییه‌ ده‌ركراو له‌ خۆی نه‌گرێت”9 كه‌واته‌ تێزی گرتنه‌ خۆی به‌و لایه‌دا ده‌شكێته‌وه‌ كه‌ وه‌ك نه‌ته‌وه‌ براوه‌ بێت، وه‌ك دڵداریش دۆڕاو بێت، به‌وه‌ی داهاتی پێدراوه‌كانی په‌یوه‌ندی دڵداری ڕاسته‌قینه‌، گه‌لێ فراوانتره‌ له‌ جیاوازییه‌كانی په‌یوه‌ندی نێوان دوو نه‌ته‌وه‌، یان دوو كه‌ڵچه‌ر، ئه‌مه‌ش له‌ ته‌ك جیاوازییه‌كانی نامۆبوون ڕاگوزه‌ردا یه‌ك نایه‌ته‌وه‌، له‌ ئاماده‌بوونی سیمای نه‌ته‌وه‌یه‌ك، له‌ نائاماده‌بوونی كه‌سێك، له‌ توانه‌وه‌ی له‌ نێو هاوكێشه‌ی ئه‌ویندارییه‌ك دا هیچ ناهێڵێته‌وه‌ بۆ ئه‌وی به‌رامبه‌ر، له‌وه‌ زیاتر له‌ نێو ئۆرگانی ده‌ركراوو وه‌ده‌رنراودا، (پیترا)خان به‌ غیابی پێی بڵێت: بیری ده‌كه‌م، كه‌ی جیاوازی وه‌رزه‌كانی ساڵ نه‌ما سه‌ردانی ده‌كه‌م، به‌م كردیه‌ش جارێِكی تر چه‌مكی مه‌حاڵ داده‌ڕێژێت .
2ـ په‌یوه‌ندی لاوه‌كی
ویستگه‌ی یه‌كه‌م
ئای بۆ ڕۆژانی برسێتیم ..
ته‌مه‌نم چوارده‌ ساڵان بوو
حه‌زم له‌ كچێكی لاوازی چاو قووڵ كرد
ئه‌وسا تۆ له‌ ناخی سپیمدا نووستبووی
دوای ساڵێك دڵداری
دوای ساڵێك سروودی فرمێسك
وتی : ئه‌گه‌ر تامه‌زرۆی هه‌لمَژینی
لێوی ناسك و مه‌مكۆڵه‌ی پڕ به‌ ده‌می
ده‌بێ خوێنی گیانمان تێكه‌ڵاو بێت
وتی: من له‌ نه‌وه‌ی ( ڤینۆس)م
باوه‌رم به‌ خۆشه‌ویستی خوێنه‌
لێوه‌كانیم گه‌زی . مه‌مكۆڵه‌یم هه‌لمَژی ..
ئه‌ویش لێوه‌كانی گه‌ستم
یكمان گرت و دوای چه‌ند مانگێك
ڕیمان كه‌وته‌ شاری دڕكوداڵ
جیابووینه‌وه‌ ئه‌و په‌یمانی خوێنی له‌ گه‌ڵ لاوێكی
تردا به‌ست
منیش كچه‌ قوتابییه‌ك ئاشنا و دراوسێ
هه‌راسانی كردبووم ..
تۆ هێشتا له‌ ناخی سپیمدا نووستبووی
گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ڕۆژانی ڕابردوو، بۆ ڕۆژانی به‌ركه‌وتنی یه‌كه‌م، ئایا په‌یامی ڕزگاربوونی چاره‌نووسی گه‌نجێ هۆشیار هه‌ڵده‌گرێ! گه‌نجێ بتوانێ له‌ نێو دوو ئاوێنه‌دا، هه‌وێنی به‌راووردێك بگرێته‌وه‌، خه‌مێك دایگرێت، خه‌ونێك بیگرێته‌وه‌، ڕۆچوون به‌نێو گه‌مه‌كانی دوو ئاوێنه‌دا، گیانێكی پاكی شاعیرانه‌ی ده‌وێت، گیانێك بتوانێ خۆی له‌ دیارده‌كانی گه‌وجاندن لادا، گیانی له‌ خۆشنوودی بیگه‌ردی دا ته‌ژی نه‌بێت، ناتوانێ خۆی له‌ ئاوێنه‌یه‌كدا ببینێت كه‌ ته‌نیا له‌گه‌ڵ حه‌زو جه‌سته‌دا مامڵه‌بكات، كرده‌ی حه‌زلێكردن پله‌یه‌كی سه‌ره‌تایی ووروژانه‌، ناچێته‌ ناخی پاكی شاعیرانه‌، ڕابردوویه‌كه‌ ئاماژه‌ به‌ پچڕان و دابڕانی قۆناغێك ده‌كات، له‌ ئێستای ده‌قدا تانوپۆی دووڕیانێك ده‌كات، جیاوازی نێوان ئه‌م دووڕیانه‌، ئه‌م دوو ئاوێنه‌یه‌ بووه‌ته‌ چیرۆكێ، ئه‌گه‌ری كوشتنی به‌سه‌رهاتێك یان شكاندنی ئاوێنه‌یه‌ك مه‌یسه‌رده‌كات، به‌ئاگابوونی تۆ له‌ ئاوێنه‌ی ڕۆحی مندا، كوشتنی جه‌سته‌ی ئه‌وه‌ له‌ ئاوێنه‌ی حه‌زدا، گه‌ر تۆ له‌ ناخمدا نه‌نووستیتایه‌، ئه‌و زه‌فری پێم نه‌ده‌برد، نه‌ی ده‌توانی له‌ ئاوێنه‌ی مندا خۆی ببینێ، غافڵ بوونی من له‌ تۆدا، یان بێ ئاگایی تۆ له‌ ئاوێنه‌ی مندا تا دوای ساڵێكی دڵداریش، نه‌ی ده‌توانی ئه‌گه‌ری چیرۆكی باڵاده‌ستی تۆ له‌ ئاوێنه‌ی مندا بشكێنێ، گریانی من، په‌یوه‌ندیی ئه‌وینداری له‌ په‌یوه‌ندیی هاوسه‌رگیری یه‌ك لا ده‌كاته‌وه‌، له‌ ژێر سایه‌ی هاوسه‌رگیریدا، بێ ئاوێته‌بوونی دوو ڕۆح لكاندنی دوو جه‌سته‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌، گریانی من، تراژیدیای شكاندنی ئاوێنه‌ی تۆیه‌، ئه‌وه‌ ده‌ست بژێری تۆیه‌، جه‌سته‌ دابه‌شده‌كات، له‌زه‌ت هه‌راجده‌كات، بنه‌ماكانی هاوسه‌رگیری له‌قده‌كات، پارچه‌پارچه‌ی ده‌كات، وێنه‌ كامڵبووه‌كانی ئاوێنه‌ی خۆشه‌ویستی تێكده‌شكێنێ، له‌ كاتێكدا یه‌كێك له‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی خۆشه‌ویستی، قایل نه‌بوونیه‌تی به‌دابه‌شبوون، نه‌ وه‌ك ده‌ست بژێری جه‌سته‌، نه‌وه‌ك ڕۆح، نه‌ موزایه‌ده‌كردن و به‌لابه‌رێبردنه‌، نه‌ به‌خشینی شه‌رعیه‌ته‌، به‌ كۆكردنه‌وه‌ی پارچه‌ شكاوه‌كانی ئاوێنه‌ و تێكه‌ڵبوونی خوێن و توانه‌وه‌ی ئاوێنه‌ی ڕۆحی منه‌ له‌ ئاوێنه‌ شكاوه‌كانی جه‌سته‌ی تۆدا، نه‌ خه‌یاڵه‌، واقیع پارچه‌پارچه‌ ده‌كات، ئاوێنه‌ی دڵی شاعیر له‌ته‌ك كه‌سێ یه‌كانگیره‌، له‌ ناخیدا فریشته‌ ئاسایه‌ك نووستبێ، ئیلهام و به‌هره‌ی به‌ئاگابهینێ، شیعری بۆ بنووسێت، نه‌ك ئه‌و، ئه‌م بنووسێت، ئه‌گه‌ری ڕوودانی هه‌ر تێكه‌ڵییه‌كی جه‌سته‌یی به‌و جۆره‌، هه‌ر خلیسكانێك و پیاده‌كردنی داواكانی جه‌سته‌، ده‌كرێ وه‌ك ڕاگوزارێك ڕابوێرێت، وه‌لێ ناتوانێ وه‌ك نامۆبوونێك له‌سه‌ری بنجبه‌ست بێت، یه‌كنه‌هاتنه‌وه‌ی ڕاگوزه‌رو نامۆبوون، كرده‌یه‌كه‌ جیابوونه‌وه‌ فه‌راهه‌م ده‌كات، كورتكردنه‌وه‌ی شوێنكات له‌ ساڵێكی دڵدارییه‌وه‌، بۆ دوای چه‌ند مانگێك، ئاماژه‌ی كزربوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كه‌، شوێنكاتی ئاشكرابوونی زامه‌كانی نامۆبوونه‌، ره‌تكردنه‌وه‌ی ئاره‌زووه‌كانی ڕاگوزه‌ره‌، جیابوونه‌وه‌یه‌، پشتكردنی تۆیه‌ له‌و، ناچاركردنی ئه‌وه‌، هاوسه‌رگیری له‌ ته‌ك كه‌سیكی تردا بكات، وه‌ڵامدانه‌وه‌ی مێنه‌یه‌كی ڕۆژهه‌ڵاتییه‌، له‌ ئاست په‌ینه‌بردن به‌ نامۆبوونی شاعیرێك، له‌ ئاست خه‌وبینین به‌ فریشته‌یه‌كی نووستووی ڕۆژئاواییدا، شاردنه‌وه‌ی هه‌ستێكه‌، بوێری ئه‌وه‌ ناكات، هه‌ستێك برینداربكات، بڵێت: تۆ ته‌نیا جه‌سته‌یت، خاوه‌ن ئه‌و ڕۆحه‌ نیت، فریشته‌ی نووستووی ناخم، له‌و خه‌وه‌ خۆشه‌ دڵنیایه‌ هه‌ڵسێنیت، ببیت به‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌و، نه‌ك ئه‌وه‌، ته‌نانه‌ت به‌ دامه‌زراندنی په‌یوه‌ندییه‌كی نوێ، به‌ هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی كچێ قوتابی دراوسێ، كچێ خوێنده‌وار، گلاندنی له‌ هه‌مان كاتدا، به‌ په‌یوه‌ندییه‌كی سۆزدارییه‌وه‌، ئه‌ویش به‌ هه‌مان شێوه‌ نه‌یتوانی، خانمی نووستووی كۆشكی شاهانه‌ی دڵی به‌ ئاگابهێنێ، گه‌ر زیاده‌ڕۆیی نه‌بێ، ڕۆحی نووستووی دولبه‌ر، گه‌ر دینه‌مۆیه‌ك نه‌بێت بۆ زیندووبوونه‌وه‌ی ڕۆحی ئه‌می شاعیر، ئه‌وا ده‌بێت له‌ نێو جه‌سته‌یه‌كدا بمرێ، هه‌رگیز ناتوانێ، له‌ ئاوێنه‌ی داهێنانی شیعریدا، وێنه‌ی خۆی بدۆزێته‌وه‌، گه‌ر په‌یوه‌ندی ئه‌وینداری، به‌ربه‌ست نه‌بێ له‌ دانانی سنوورێك كه‌ پارێزگاری له‌ كۆلكه‌كانی ئه‌مه‌گ بكات، له‌ به‌خشینی مانا به‌ ڕه‌وشتێ له‌ته‌ك وێنه‌ی ئه‌ودا، له‌ ئاوێنه‌دا هاوشانی وروژانێ بێت، هاوپێچی په‌یوه‌ندییه‌كی ڕۆحی بێت، دابه‌ش بوون قه‌بووڵ نه‌كات.
ویستگه‌ی دووهه‌م
كچه‌ چاو قووڵه‌كه‌ی جاران ..
چوار منداڵی خورتی هه‌یه‌
چه‌ند تاڵێكی پرچه‌ ڕه‌شه‌ قه‌ترانییكه‌ی
سپی بوونه‌
تۆش له‌ ناخی سپیمدا په‌روه‌رده‌بووی
ووتی : ده‌مناسیته‌وه‌؟
وتم: شێوه‌ت ده‌كه‌م و نازانم
وتی: چاكبوو ده‌به‌نگێكی وه‌ك تۆ نه‌بووه‌ مێردم
گوایه‌ خۆشه‌ویستی خوێنت له‌ بیرچووه‌؟
وتم: گه‌رده‌لوول فڕاندی و دایه‌ ده‌م لافاوه‌وه‌
ڕۆڵی ڕێكه‌وت له‌ گێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاته‌كان دا، گرێدانی به‌ شوێنكاته‌وه‌، چڕكردنه‌وه‌ی بیرۆكه‌ی گشتی ده‌ق، خۆی له‌ ئامێزی وێنه‌كێشانی كه‌سایه‌تیه‌كاندا ساغده‌كاته‌وه‌، كاتێ ڕۆژگار به‌ ڕێكه‌وت، له‌ شوێنێكدا كۆیانده‌كاته‌وه‌، شوێنه‌كه‌، پێده‌چێ ڕۆژهه‌ڵات بێت، زێدێك بێت، پێشبینی ئه‌وه‌ی لێناكرێ، وێنه‌ی كه‌سێكی بریندار هه‌ڵگرێ، به‌ تایبه‌ت گه‌ر قوربانی په‌یوه‌ندییه‌كی دڵداری بێت، به‌راده‌ی برینه‌كان كاردانه‌ویان ده‌بێت، ته‌شه‌ر ده‌بێ به‌ جێگره‌وه‌ی هه‌واڵ پرسین، چ كاره‌ساتێكه‌ له‌ دوای ته‌منێكی دابڕان، ئاره‌زوومه‌ندو ئاره‌زووشكێن، له‌ دوای په‌یدابوونی چوار منداڵ، به‌ ڕێكه‌وت به‌ دیداری یه‌كده‌گه‌ن (سه‌لام محه‌مه‌د)ی شاعیر، هه‌ر وه‌ك خۆیه‌تی ڕه‌به‌ن و زوگورتییه‌، دۆسته‌ دێرینه‌ ئاره‌زووشكێنه‌كه‌شی، بووه‌ به‌ دایكی چوار منداڵ، به‌ دیوێكدا، هه‌بوونی چوار منداڵی خۆرت، چه‌ند ئاماژه‌یه‌ به‌ درێژی شوێنكاتی ڕۆتینه‌وه‌، گه‌وره‌بوونی ته‌مه‌ن وڕاده‌ستبوونی گه‌نجێنی به‌ سپێتی چه‌ند تاڵه‌ قژێك، له‌به‌رامبه‌ردا ده‌رخه‌ی ئاماژه‌یه‌كه‌، كورتبوونه‌وه‌ی شوێنكاتێكه‌، ناچێته‌ قه‌ره‌ی ژیانی ڕۆتینه‌وه‌، تایبه‌تمه‌ندی خۆشه‌ویستیی كه‌سێكی دیكه‌ی تێدا ڕه‌چاو ده‌كرێت، خۆشه‌ویستێك پابه‌نده‌ به‌ نه‌مریه‌وه‌، ده‌چێته‌ قاڵبی سۆفیگه‌راییه‌وه‌ (محه‌مه‌د ته‌ها حوسین) ده‌ڵێت ” نه‌توانینی دۆزینه‌وه‌ی فۆرمی هاوسه‌نگتر، ده‌چنه‌ قاڵبی سۆفیگه‌رایی و جۆره‌كانی عیشق و هه‌ر بۆیه‌، ئه‌م جۆره‌ له‌ په‌یوه‌ندی چۆن له‌ واقیعدا زۆر كه‌متر، به‌رجه‌سته‌ ده‌بن، زه‌خیره‌یه‌كی گه‌وره‌یان له‌ خه‌یاڵ و حیكایه‌ت و میتۆلۆژیا پێكهێناوه‌” 10 . كه‌واته‌ بنه‌ماكانی ڕوونه‌دانی هاوسه‌رگیری، كچه‌ لاوازه‌كه‌، یه‌كه‌م نه‌بوونی زه‌خیره‌یه‌كه‌، نه‌یتوانیوه‌ خه‌یاڵی ده‌سته‌مۆبكات، بیكاته‌ حیكایه‌تێ، خۆی له‌ بیربه‌رێته‌وه‌ دووهه‌م له‌قنه‌بوونی خۆشه‌ویستی یه‌كه‌مه‌ینه‌، په‌یوه‌ندی ڕه‌سه‌نه‌ (پیترا)خانه‌، تا ئێستا له‌ ناخیدا به‌جۆرێك په‌روه‌رده‌و گه‌وره‌بووه‌، شوێنكات و ساڵه‌كانی تێدا هه‌ژمارناكرێت، ساڵان دێت و ده‌روات هه‌ستی پێناكات، سێهه‌م ئه‌گه‌ره‌كانی به‌رته‌مای خه‌یاڵ لای شاعیر فراونتره‌، ئه‌وه‌نده‌ی له‌ هێزی خه‌یاڵدا ده‌ژی، پێ له‌ واقیعی لاوازدا نانێت، نایناسێت، پێچه‌وانه‌ی كچه‌ لاوازه‌كه‌یه‌، ئه‌وه‌ندی مامڵه‌و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ته‌ك واقیعدا هه‌یه‌، به‌لای خه‌یاڵدا ناچێت، بۆیه‌ كه‌ لێیده‌پرسێت ده‌ڵێت: ده‌مناسیته‌وه‌، ئه‌می شاعیریش شێوه‌ی ده‌كات و نایناسێته‌وه‌، چۆن نه‌بوونی خه‌یاڵ، واقیع ده‌كوژێت، له‌چوارچێوه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كدا سنوورداری ده‌كات، هاوكات ئه‌مه‌ش له‌ته‌ك به‌رهه‌مهێنانی خه‌یاڵی شیعرییدا یه‌كنایه‌ته‌وه‌، گه‌ر شیعر تێپه‌ڕاندنی واقیع بێت، واقیع ناتوانێت، شوێن پێی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ هه‌ڵگرێ كه‌ له‌ته‌ك شیعردا لێكترازان فه‌راهه‌مده‌كات، لێكترازانی ئه‌می شاعیر له‌گه‌ڵ كچه‌ لاوازه‌كه‌دا، لێكترازندنی خه‌یاڵ و واقیعه‌، جه‌سته‌ و ڕۆحه‌، زاینده‌و ئه‌وینه‌، سیحری ورووژان و به‌تاڵكردنی دامركاندنه‌وه‌یه‌، ته‌شه‌ره‌ی خه‌نجه‌ری واقیعی ڕێپێدراوه‌ له‌سه‌ر سینه‌ی ئاشقێك، نهێنی یه‌كه‌م ودوا ئه‌شقی هه‌ڵگرتووه‌، مانۆری جیاوازییه‌ك ده‌كات، له‌ په‌یوه‌ندی یه‌كه‌مدا، ره‌فتار ده‌نوێنی، په‌روه‌رده‌ ده‌چنێ، له‌ په‌یوه‌ندی دووهه‌مدا، وه‌ك ڕاستكردنه‌وه‌ی هه‌ڵوێستێك، ئه‌وی به‌رامبه‌ر بێ ره‌فتارییه‌ك ده‌نوێنێ، ستایشی خۆی ده‌كات، به‌وه‌ی باشی كردوه‌ هاوسه‌رگیری له‌ته‌ك ده‌به‌نگێ نه‌كردووه‌، نه‌بووه‌ به‌ مێردی، هاوسه‌رگیری له‌بیر كردوه‌، گرێدانی په‌یوه‌ندی به‌م ڕه‌وشه‌ی ڕۆژهه‌ڵات، گه‌رده‌لوولێكی وشك وبرینگه‌ مه‌رامی شاعیر ناشكێنێ، له‌نێو گه‌ردو تۆزیی رۆتیندا ته‌نگه‌ نه‌فه‌سیده‌كات،خوێندنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان، به‌م ئاقاره‌، یه‌قدانه‌وه‌ی بێزارییه‌ك ده‌كاته‌ هانده‌رێك راپێچیده‌كاته‌ نێو لافاوی نامۆبوونێكی ده‌روونی، بیر له‌ ده‌رچه‌ی ڕۆژئاوا (تاراوگه‌) بكاته‌وه‌، به‌جسته‌ لێره‌یه‌، به‌ڕۆح خه‌ون به‌ ڕۆژئاواوه‌ ده‌بینێ، ئاكامه‌كانی كه‌ناركه‌وتنی په‌یوه‌ندی لاوه‌كی، شاعیر ناچارده‌كات، خۆی له‌ ئامێزی په‌یوه‌ندی ڕه‌سه‌ندا بدۆزێته‌وه‌، بیر له‌ كۆچكردن بكاته‌وه‌، ڕۆژئاواو تاراوگه‌ بكاته‌ جێگره‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵات و زێد، په‌نا بۆ (پیترا)خان به‌رێ، ئێره‌ ره‌تكاته‌وه‌، ئه‌وێ هه‌ڵبژێرێت، هه‌ڵبژاردن هیچ یه‌كێك له‌و ویستگانه‌ پۆلین ناكات، تا هه‌موو نهێنییه‌كانی پێبلیت، گیانی ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ داماڵڕاوه‌ له‌ گوناه‌، ته‌نیا هه‌وڵدانێكه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وی به‌های بیره‌وه‌رییه‌ك، خه‌ونێكی مه‌حاڵی تێدا نوستووه‌.
ژیده‌ره‌كان
1 ـ ڕۆژنامه‌ی هه‌ولێرـ سه‌لام محه‌مه‌د ـ هۆنراوه‌ی ورووژان ـ ژماره‌ 3190 ـ ساڵ 28 / 10 / 2019 ـ لاپه‌ره‌ 18
2 ـ قادر عه‌بدولڵا ـ خه‌تی بزماری (ڕومان)ـ وه‌رگێرانی شه‌فیقی حاجی خدرـ چاپخانه‌ی ئه‌ندێشه‌ ـ چاپی/ یه‌كه‌م ـ ساڵی چاپ 2017 ـ لاپه‌ره‌ 427
3 ـ حاتم صكرـ ترویڤ النص ـ المگبعه‌ الهیئه‌ المصریه‌ للكتاب ـ السنه‌ 1998 ـ الصفحه‌ 157
4 ـ ئه‌دیب نادر ـ ڕوخسارو ده‌مامك ـ چاپخانه‌ی ڕۆشنبیری هه‌ولێرـ وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری و لاوان ـ چاپی / یه‌كه‌م ـ ساڵ 2019 ـ لاپه‌ره‌ 146
5 ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو ژماره‌ی 3 ـ لاپه‌ره‌ 112
6 ـ به‌ختیار عه‌لی/ ئاوڕه‌كه‌ی ئۆرفیوس ـ چاپخانه‌ی ره‌جایی/تاران ـ چاپی / یه‌كه‌م ـ ناوه‌ندی ڕۆشنبیریی و هونه‌ریی ئه‌ندێشه‌ ـ ساڵی چاپ 2014 ـ لاپه‌ڕه‌ 205
7 ـ مه‌ریوان وریا قانع ـ ده‌رباره‌ی فه‌لسه‌فه‌ و ئیسلام و ڕۆشنگه‌ری ـ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی سیروان مه‌حمود ـ چاپی / سێیه‌م ـ ناوه‌ندی ڕۆشنبیریی و هونه‌ریی ئه‌ندێشه‌ ـ ساڵی چاپ 2017 ـ لاپه‌ره‌ 454
8 ـ به‌ختیار عه‌لی ـ ناشوێن ـ چاپخانه‌ی كارۆـ ناوه‌ندی ڕۆشنبیری ڕه‌هه‌ند دابه‌شی ده‌كات چاپی / یه‌كه‌م ـ ساڵ 2019 ـ لاپه‌ره‌ 104
9 ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو ژماره‌ی 8 ـ لاپه‌ره‌ 228
10 ـ محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن ـ سایكۆلۆژیای په‌یوه‌ندیكردن ـ ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵات ـ هه‌ولێر ـ ژماره‌ی چاپی/ دووه‌م ـ ساڵ 2015 ـ لاپه‌ره‌ 183
زستانی 2019




چه‌وسانه‌وه‌ی زه‌كیه‌ له‌ ژێر سایه‌ی (زۆَڵبوون، شێتبوون، مێبوون) … یاسین برایم

له‌ ڕۆمانی (له‌ به‌رزایی شوراكانه‌وه‌)

بۆ چوونه‌ نێو باسه‌كه‌، هه‌ر له‌خودی ناونیشانه‌كه‌، ژماره‌یه‌ك لێكدانه‌وه‌ و شرۆڤه‌كردنی ده‌وێت ئه‌گه‌ر له‌ دیدی كۆمه‌ڵناسی و ده‌رووناسی سه‌یر بكه‌ین. چه‌ندین تیۆری جیاواز دێنه‌ به‌رده‌مان، قسه‌كردن له‌ هه‌ر لایه‌نێك، پرسیار و وڵامی جیاواز ده‌ستمان ده‌كه‌وێت. بۆیه‌ ئه‌م چه‌مكانه‌ له‌ چه‌ند په‌یڤێكی كورت ئاماژه‌ی پێده‌ده‌ین. زۆَڵبوون به‌رهه‌می كاری هه‌ڵه‌ و ناشه‌رعی مرۆڤه‌ ئاقڵه‌كان. تێڕوانین و خوێندنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ دیدی یاسا و داب و نه‌ریت و ئاین و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌، خه‌رمانێك خوێندنه‌ومان بۆ كۆده‌بێته‌وه‌، هه‌مدیسان ده‌بینین، ته‌ژی له‌ نه‌فره‌ت و ڕق و بێرێزی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ و خالیه‌ له‌ ویژدانی مرۆڤایه‌تی. كۆرپه‌ڵه‌یه‌كی بێتاوانی فڕێدراوی سه‌ر شه‌قام و به‌رده‌رگای پیرۆزی مزگه‌وت و كه‌نیسه‌، پیرۆزیی و گه‌وره‌یی مرۆڤ له‌كه‌دارده‌كات. ئه‌و وه‌ك مرۆڤ بێناسنامه‌ و شوناس و په‌روه‌رده‌یه‌كی پاك، ده‌یخه‌نه‌ خانه‌ی ڕق و رێسوایی و هه‌رچی به‌های مرۆڤ بوونی هه‌یه‌ بۆ ژێر سفر دایده‌به‌زێنن وتا مردن باجی هه‌ڵه‌ی هه‌ڵه‌كاران ده‌دات، كۆمه‌ڵگه‌ش به‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌تر، هێلی سوور به‌ سه‌رگشت به‌هاكان داده‌نێت. مۆری نه‌فره‌تبوونی له‌ نێوچاوانی ده‌دات و له‌گه‌ڵ گه‌وره‌ بوونی ته‌مه‌نیش، مۆری تاوان و ڕق و ریسوایی و بێرێزی كه‌ هه‌یه‌ گه‌وره‌تر ده‌بێت. ئه‌ی تێَڕوانینی كۆمه‌ڵگه‌ چه‌ند بێت به‌رامبه‌ر به‌ كه‌سێك، (زۆڵ )بێت، له‌ هه‌مان كاتیش (شێت) بێت !!. به‌ جارێك ناسنامه‌ی مرۆڤبوونی لێده‌سێندرێته‌وه‌، بگره‌ وه‌ك سه‌گی گڵاو سه‌یرده‌كه‌ن و هه‌رچی سوكایه‌تیی و بێرێزی و گاڵته‌ی دونیا هه‌یه‌ ئاراسته‌ی ده‌كرێت و ڕۆژانه‌ ڕۆح و ده‌روون وجه‌سته‌ی وه‌ك شووشه‌ شكاو، زیاتر شكاوتری ده‌كه‌ن! زۆڵی به‌رهه‌می كاری كۆمه‌ڵگه‌ و داب ونه‌ریت و لاده‌ر له‌ یاسا و ڕێساكانی خێزان و كاری سێكسیی ناشه‌رعییه‌.
شێتیش به‌رهه‌می ناته‌واوی جه‌سته‌ی مرۆڤه‌ له‌ ڕووی عه‌قڵی و ده‌روونیه‌وه‌. ئه‌م دوو وشه‌یه‌ وه‌ك دووانه‌یه‌ك، ده‌بنه‌ ناسنامه‌ی كیژۆڵه‌یه‌ك. لێره‌شدا (مێبوون)یش، له‌ دیده‌ و تێڕوانینی هه‌ندێك كه‌س و كۆمه‌ڵگه‌ و نه‌ته‌وه‌ و ئاین و هۆز و خێزان، به‌ چاوێكی نزمتر له‌ پیاو یان لاوازتر و بێده‌سه‌ڵاتر و بێنرختر مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌كرێت، وه‌كو كالایه‌كی بێ به‌ها، ده‌بێته‌ قوربانی حه‌زو ئاره‌زووه‌ برسییه‌كانی پیاوسالاری و كۆیله‌ی ده‌ستی داب ونه‌ریت و یاسا و كۆت و به‌ندی كۆمه‌ڵگه‌.
له‌ ڕۆمانی (له‌ به‌رزایی شوراكانه‌وه‌)(1) كه‌سایه‌تیی زوڵملیكراوی وه‌ك (زه‌كیه‌) ده‌بێته‌ تۆپی یاریپێكردنی مرۆڤه‌ ئاقڵه‌كان به‌ هه‌موو هێز و ته‌مه‌نه‌وه‌ شوتی تێهه‌ڵده‌ده‌ن. ( زۆڵبوون، شێتبوون، مێبوون) وه‌ك سێگۆشه‌یه‌كی ئاگراوی ژیانی ئه‌م كیژۆڵه‌یه‌ ده‌خه‌نه‌ دۆزه‌خ. ڕۆژ به‌ڕۆژ دۆزه‌خه‌كه‌ی گه‌رمتر ده‌كه‌ن.
ئاگری حه‌ز و ئاره‌زووی پیاوه‌ به‌ ئاقڵه‌كانیش كه‌ له‌ ده‌وری ده‌سورێنه‌وه‌ و چه‌ندین زۆڵی تر به‌رهه‌مده‌هێنن. فڕه‌دانی منداڵ مێژووی دوور و درێژی هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت ڕه‌گه‌زی مێ. ئێستاش ئه‌م دیارده‌یه‌ ڕه‌گه‌زی كوڕیشی لێ به‌ری نییه‌. له‌ قورئانی پیرۆز نمونه‌ی وه‌كو (یوسف) مان هه‌یه‌، كه‌ خاوه‌نی دایك و باوكی بوو، له‌ لایه‌ن براكانییه‌وه‌ فڕێی ده‌ده‌نه‌ ناو بیرێك، دواتر رزگار ده‌بێت و له‌ ئاینده‌ش ده‌بێته‌ پێغه‌مبه‌ر!

زه‌كیه‌ به‌ منداڵی فڕه‌ ده‌درێت، كه‌ ده‌زانن له‌ ڕووی زمان و ئه‌قڵ وجه‌سته‌یه‌وه‌ ته‌واو نییه‌، تا (میم خونچه‌ی مامان) له‌ ڕووی به‌زه‌ییه‌وه‌ له‌خۆی ده‌گرێت و به‌خێوی ده‌كات تا ده‌بێته‌ هه‌رزه‌كار.
به‌ڵام شێتی ئه‌م كیژۆڵه‌یه‌ ده‌بێته‌ به‌ڵایه‌ك هه‌م بۆ ئه‌و و مامانه‌كه‌ و بگره‌ بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ش كه‌ ئه‌وی له‌ خۆ گرتووه‌. بێبه‌شبوون له‌ سۆزی خێزان و یاریكردن و خوێندن، به‌سووك سه‌یركردن و گاڵته‌ پێكردن و ده‌ستدرێژكردنه‌ سه‌ری چه‌ند جارێك و دووگیانكردن و له‌ دوماهیدا ده‌ستیان چووه‌ جه‌سته‌یان و به‌ چه‌قۆ ده‌یكوژن.

جا تاوانه‌كان له‌ ڕووی كوشتن و سێكس و ئازاردان و گاڵته‌پیكردن وله‌ هه‌مان كاتیش پێشه‌ڵكردنی مافه‌كانی ئه‌و هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ دووگیان ده‌كرێت. ده‌بینین زۆڵێك هه‌موو كه‌س نه‌فره‌تی لێده‌كات و هه‌رئه‌وانه‌ش ده‌بنه‌ گورگی برسی و ده‌كه‌ونه‌ جه‌سته‌ی ئه‌م زۆڵه‌، هه‌ر زوو ئه‌و منداڵه‌ به‌ پێدانی پسكویت و مژمژۆكه‌ و جوكلێت و شیرینی ده‌سته‌مۆیی ده‌كه‌ن، وه‌ك بڵێی تاقیكردنه‌وه‌ی (بافلۆف و سه‌گه‌كه‌ی) له‌ سه‌ر جێبه‌جێده‌كه‌ن.
ئه‌وه‌یش وه‌ك به‌رخۆله‌یه‌ك به‌دوایان ده‌كه‌وێت. بۆیه‌ ده‌بێته‌ سفره‌یه‌كی چه‌ورو به‌له‌ززه‌تی هه‌موو ئه‌وانه‌ی حه‌زی نێرینه‌یان هه‌یه‌! ئه‌و هیچ ناسنامه‌یه‌كی نییه‌ و كه‌س خۆی ناكاته‌ خاوه‌ن، له‌ هه‌مان كاتدا، هه‌موو كه‌س بۆ جه‌سته‌ی ئه‌و خۆی به‌ خاوه‌نی ڕه‌سه‌ن ده‌زانێت. (منداڵ، هه‌رزه‌كار، گه‌وره‌، پیر، بێ ژن و به‌ژن) ده‌بن به‌ خاوه‌ن جه‌سته‌ی شێتێك!

” ئه‌و پیاوانه‌ به‌ نوقڵ و چوكلێت ئه‌ویان به‌ كێش ده‌كرد، خودی كچه‌كه‌ش ببووه‌ جۆره‌ مژمژۆكه‌یه‌كی ئه‌و پیاوانه‌ . بێ ده‌سه‌ڵات، زه‌لیل و نازه‌لیلی ده‌ستی شاڵاوی چركه‌یه‌كی بێ ئارامی له‌شیان بوو، ژندار و بێ ژن زه‌كیه‌یان به‌ موڵكی خۆیان داده‌نا…. ل46″

هه‌موو ئه‌وانه‌ی هۆگری زه‌كیه‌ بوون، عه‌شق و خۆشه‌ویستی نه‌بوو، به‌ڵكو عه‌شقی جه‌سته‌ی نه‌رم و گه‌رمی ئه‌وبوون. خه‌یاڵ و هزر و گه‌یشتن بوو به‌ جه‌سته‌ی خۆرایی ئه‌و، كه‌ به‌ ئاسانی هه‌مووان به‌ ماندووبوونێكی كه‌م ده‌ستیان ده‌گه‌یشتێ.”كه‌سمان نه‌بوو زه‌كیه‌ وه‌ها ته‌ماشا نه‌كات كه‌ هه‌رچی هێزی باڵایه‌ له‌ نێولینگیدایه‌, ل76″

زه‌كیه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌، له‌ لایه‌ن منداڵانه‌وه‌ گاڵته‌ و سوكایه‌تیی پێده‌كرێت و به‌ شێت بانگی ده‌كه‌ن و جنێوو و قسه‌ی ناشیرینی پێده‌ده‌ن و له‌ جیهانی پاكی منداڵی بێبه‌ش ده‌كه‌ن، واته‌ ((شێت ) = به‌ گاڵته‌ پێكردن، جنێوو پێدان، به‌رتێگرتن، ده‌ستڵدان، سواربوون ….هتد.). بۆیه‌ زه‌كیه‌ ببووه‌ چه‌رخ و فه‌له‌كی یاریكردن به‌ ئه‌قڵ و جه‌سته‌ی ئه‌وه‌وه‌.”زه‌كیه‌ ئه‌و ماڵه‌یه‌ كه‌ هه‌موو كه‌س بۆی هه‌بوو سه‌ری پێدا بكات، به‌ نه‌عنایه‌ك جاری واش هه‌بوو به‌ له‌ته‌ پسكیتێك ئه‌وه‌ی ده‌یان ویست پێیان ئه‌نجام ده‌دا، ئه‌وجا سواریشی ده‌بوون، ته‌نانه‌ت ئه‌و مێرمنداڵانه‌ی هێشتا له‌شیان نه‌هاتبووه‌ سه‌ر ئاو خۆیان به‌ زه‌كیه‌ ده‌سووی…. ل60″

جه‌سته‌ی زه‌كیه‌ بووه‌ تاقیگه‌ی ئه‌وانه‌ی خۆیان تاقی ده‌كرده‌وه‌، تا له‌دروست و باشی و به‌هێزی ئه‌ندامی نێرینه‌ی خۆیان دڵنیا ببنه‌وه‌. ده‌بێته‌ پرۆڤه‌ش بۆ ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێت ژن بهێنن، منداڵ بنێنه‌وه‌. بۆیه‌ هه‌ر زوو زه‌كیه‌ی مێرمنداڵ دووگیان ده‌كرێت، بێئه‌وه‌ی بزانێ دووگیانبوون چییه‌ ! ده‌بووه‌ خاوه‌ن منداڵا. ئه‌و هیچ له‌ جووت بوون چێژ وه‌ر ناگرێت، كه‌چی ئه‌وانه‌ی چێژ له‌ ئه‌و وه‌رده‌گرن هه‌موو ئاقڵه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ن، كه‌ بۆ چێژ وه‌رگرتن ده‌بنه‌ كۆیله‌ی هه‌موو شتێك بۆیه‌ هه‌ر ده‌ست گه‌یشته‌ به‌ جه‌سته‌ی ئه‌و، هه‌رزوو ده‌یكه‌ن به‌ دایك !. “زه‌كیه‌ به‌ چارده‌ ساڵیی سكی به‌رزبۆوه‌. كه‌سیشمان نه‌مان ده‌زانی ئاوی ئه‌قڵی كێ به‌ هێلكه‌ی شێتی زه‌كیه‌ تێكه‌ڵ بووه‌! ل75”

هه‌رزه‌كاران، زووتر ده‌رفه‌تیان بۆ هه‌ڵده‌كه‌وت و جیاواز له‌ خاوه‌ن ژنه‌كان و گه‌وره‌كان، چونكه‌ ئه‌وان كاتیان زۆر بوو، كه‌چی ئه‌وانی تر ترس له‌ ماڵا و منداڵا و خێزانه‌كه‌ی خۆیان هه‌بوو، ئاشكرابن. به‌ڵام به‌شی زۆریشیان دانیان به‌وه‌ ده‌نا كه‌ جه‌سته‌ی زه‌كیه‌ بۆ ئه‌وان له‌ جه‌سته‌ی خێزانه‌كانیان باشتره‌. ئه‌و ده‌بێته‌ كانیاوی خێرات و به‌ ئاسانی ده‌میان پێده‌گات و تێنویه‌تی خۆیان پێده‌شكێنن. ته‌نانه‌ت منداڵه‌كان له‌گه‌ڵ گه‌وره‌بوونی ته‌مه‌نیان زیاتر ئاشنا و شاره‌زایی نه‌خشه‌ی جه‌سته‌ی ده‌بوون، وه‌ك شوێنه‌وارناسێك جه‌سته‌یان ده‌پشكنی .” كه‌بوینه‌ هه‌رزه‌كاریش ده‌رپێكه‌یمان داده‌گرت، به‌ سێ و چوارمانه‌وه‌ هه‌رچی جوانیی له‌شی بوو ده‌مان پشكنی و خۆمان پێی تێر ده‌كرد و كه‌سمان له‌ زه‌كیه‌ تێر نه‌ده‌بووین. ل157″
ئه‌گه‌ر چی زه‌كیه‌ شێت بوو له‌ لایه‌ن پێره‌ژنێكی ده‌ستكورت و خه‌مخۆرو میهربان په‌روه‌رده‌ده‌كرا، ئاگای لێ ده‌بوو . به‌ڵام زه‌كیه‌ وه‌كو جوجه‌ڵه‌یه‌ك وابوو چه‌ندین پشیله‌ به‌ده‌وریدا زمانیان ده‌لێسیه‌وه‌. هه‌موو ئه‌وانه‌ی به‌دوای زه‌كیه‌وه‌ بوون كه‌سانی چین و توێژی جیاواز بوون. نه‌ك كه‌سانی هه‌ژارو نه‌خوێنده‌وار، بگره‌ خوێنده‌وارانیش ئه‌سپی خۆیان تاوده‌دا. دوكاندار، دارتاش، سه‌رتاش، شاگرد، قوتابی، به‌رده‌ست، بگره‌ مامۆستایه‌كی وه‌كو (ئه‌وس مالح )كه‌ مامۆستای هونه‌ر بوو، چه‌ند جارێك له‌ رێگه‌ی پێدانی (ته‌باشیر) له‌ نێو پۆلی قوتابخانه‌ ده‌ستدرێژی ده‌كرده‌ سه‌ری. به‌شی زۆری ئه‌وانه‌ی زه‌كیه‌یان ده‌ناسی (ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ)گومانیان لێ ده‌كرا، ئه‌وانیش به‌شداربن له‌ ده‌ستدرێژه‌ هه‌میشه‌یه‌كانی زه‌كیه‌.”بازنه‌ی گومانی ئه‌و خه‌لًكه‌ هێنده‌ سه‌یر ته‌شه‌نه‌ی كردبوو هه‌ركه‌سه‌ گومانی له‌ كه‌سی دی ده‌كرد…. سكپڕبوونه‌ بێژماره‌كانی زه‌كیه‌ و بێچووه‌ هه‌تیوه‌كانی ساڵ له‌ دوای ساڵ رێگای نه‌ده‌دا كه‌س له‌ لیستی ده‌ستدرێژییه‌كان بۆ سه‌ری به‌ده‌ر بێ…. ل 145″

ئه‌گه‌ر له‌ فه‌لسه‌فه‌ی شێتیی بڕوانیین مێژووی دوور و درێژی مرۆڤایه‌تی چه‌ندین زانا و فه‌یله‌سووفی به‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵ كردووه‌ و ڕاو بۆچوون و تیۆری جیاواز هاتونه‌ته‌ ئاراوه‌ ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان ناودار و بلیمه‌تیش بوون به‌و قۆناغه‌ تێپه‌رین و شێت بوون *و ته‌مه‌نی ژیانیان له‌ شێتخانه‌ وخانه‌ی به‌ساڵاچووان و نه‌خۆشخانه‌ی ده‌روونی به‌سه‌ر بردووه‌. بۆ شێتبوونیش هۆكاری جیاواز هه‌یه‌ و ده‌ستنیشانكردن و دۆزینه‌وه‌یان، پزیشك و كه‌سانی شاره‌زای ئه‌و بواره‌ی پێویسته‌.
له‌ ڕۆمانی (شه‌ماعیه‌)(2)دا باس له‌و شێتانه‌ ده‌كات له‌ شوێنێك كۆكراونه‌ته‌وه‌، زیاتر له‌ به‌ندیخانه‌ ده‌چێت. تێدا هه‌رچی بۆنی شێتی لێ هات بێت له‌وێ كۆیان كردۆته‌وه‌، ته‌نانه‌ت كه‌سانی وای تیدایه‌ به‌ ئاقڵه‌ و هیچ كێشه‌یه‌كی نییه‌، كه‌چی بویته‌ ئه‌ندامی ئه‌م شێتخانه‌یه‌! هه‌ندێكیان به‌ هۆی سه‌رخۆشی و مرۆڤكوشتن و ده‌ستوه‌شاندن و جنێودان، هه‌ندێكیشیان له‌ ژێر ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌دان شێتیان كردوون، به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی بۆنی سیاسه‌ت و حیزبایه‌تیان لێ هات بێت و نان و دانوویان له‌گه‌ڵ حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵات نه‌كوڵیبێت. له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌ و بینینی ڕووداوی سه‌یر و خه‌مهێنه‌ر و دڵته‌زێن. ته‌زووی ترس ده‌خاته‌ دڵی خوێنه‌ر. هه‌ستده‌كه‌ین خۆمان وه‌ك شێت دێته‌ به‌رچاو و ژیانی ڕاسته‌قینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ی تێدا ده‌ژین هه‌ر له‌و دۆزه‌خه‌ و شێتخانه‌یه‌ ده‌چێت.

زه‌كیه‌ وه‌ك شێت ئازاد و پاك، بێخه‌م و ترس ده‌ژێت، كه‌چی ئاقڵه‌كان هه‌میشه‌ خه‌م و ترسیان له‌ ئه‌و هه‌یه‌ و ئازاد و پاك نین و خاوه‌ن دڵ و ده‌روونێكی ناته‌ندروست و بۆگه‌نن. ئه‌و بێ باكه‌ له‌ شێت بوون كه‌چی هه‌موو ئاقڵه‌كان بۆ ئه‌و شێت ده‌بن، ڕۆلی وه‌ك زۆڵێك، چه‌ندین زۆڵی تر ده‌سپێرێت به‌ كۆمه‌ڵگه‌ و خاوه‌ن ئاقڵه‌كان. جه‌سته‌ی ئه‌و كێڵگه‌یه‌گی به‌ پیته‌ ئه‌مه‌ش وا ده‌كات ئێره‌یی پێ ببه‌ن، به‌تایبه‌تی ئه‌و ژنانه‌ی ده‌یانزانی زه‌كیه‌ شێته‌ هه‌میشه‌ دووگیانه‌ و مه‌مكه‌كانی پڕ شیره‌. به‌م شێوه‌یه‌ش ژنه‌كانیش ده‌ستیان له‌و ده‌ستدرێژو گوناهانه‌ هه‌بوو ئه‌وانه‌ی شیریان له‌ مه‌مكی كه‌م بوو ئه‌وا خۆیان ده‌گه‌یانده‌ زه‌كیه‌ و مه‌مكه‌كانی ئه‌ویان ده‌دۆشی بۆ منداڵه‌كانیان. بێجگه‌ له‌و گومانانه‌ی ئه‌وان له‌ مێرده‌كانیان هه‌بوو كه‌ ده‌ستیان گه‌یشتۆته‌ زه‌كیه‌.”له‌و پیاوانه‌ش بێ ڕه‌حمتر ئه‌و ژنانه‌ بوون كه‌ مه‌مكی خۆیان وشكی كرد بوو ئیدی پاش ئه‌وه‌ی زه‌كیه‌ منداڵی ده‌بوو شیری مه‌مكیان بۆ كۆرپه‌كانیان ده‌دۆشی، به‌و شێوه‌یه‌ زه‌كیه‌ دایكی هه‌موو ئه‌و منداڵانه‌ش بوو كه‌ شیری ئه‌ویان خواردبۆوه‌…. ل60_61″

منداڵا و هه‌رزه‌كار و پیاو و ژن هه‌موویان شێتن بۆ گه‌یشت به‌ جه‌سته‌ی شێتێك، ئه‌مه‌ش نمونه‌یه‌كی تاڵی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ شێت و زۆڵ له‌ هه‌مووی تاوان گه‌وره‌تر وخه‌مناكتر، كوشتنی زه‌كیه‌یه‌. به‌ده‌ستی ئه‌وانه‌ی شێتی زه‌كیه‌ بوون، ته‌نانه‌ت پرسه‌ و ناشتنیشی له‌ په‌نجه‌ی ده‌ست تێناپه‌رێت. له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی حكومه‌تیشدا، وه‌ك بڵێی مرۆڤ نییه‌ به‌ چاوێكی سووك سه‌یری ئه‌م كوشتنه‌ ده‌كرێت و لێپرسراوی پۆلیس هه‌ر به‌گاڵته‌ و گوێ پێنه‌دان دۆسیه‌ی تاوانه‌كه‌ی بۆ پڕده‌كاته‌وه‌ ” كه‌سێ ناوی نه‌بێ، خاوه‌نی نه‌بێ، شێت بێ چۆن كه‌سی له‌سه‌ر بگرن…. ل102″
له‌م ڕۆمانه‌ سێكس بابه‌تیكی گرنگی پێدراوه‌، له‌ لایه‌ن بكه‌ره‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ی له‌ پێناوی حه‌زو ئاره‌زووه‌وه‌ ده‌ست له‌ هیچ مێینه‌یه‌ك ناپارێزن. ئه‌گه‌رچی قوربانی ده‌ر (زه‌كیه‌) به‌ ئاره‌زووی خۆی نییه‌ و هه‌میشه‌ ده‌ستدرێژی ده‌كرێته‌ سه‌ر. كه‌ چی له‌ ڕۆمانی (به‌سه‌رهاتی خه‌زنه‌ مملووك) (4) هه‌مان ڕۆماننووس ئه‌مجاره‌ پیاوێكه‌ ناوی (هه‌زینه‌ ) و ناوی دووه‌می (خه‌زنه‌ مه‌ملووك)ه‌ ده‌بێته‌ قوربانی حه‌ز و ئاره‌زووه‌كانی پیاو و ده‌ستدرێژی ده‌كرێته‌ سه‌ر وه‌ك كۆیله‌، لێره‌شدا لایه‌نیكی ناشیرینی مێژووی كویله‌بوونی مرۆڤمان بۆده‌خاته‌ ڕوو.
دواتر خۆی به‌م كۆیله‌یه‌ ده‌چیته‌ لای چه‌ندین ئافره‌ت و كۆیله‌ی تر، سێكسیان له‌گه‌ڵ ده‌كات به‌ بێ حه‌ز و خواست و ئاره‌زووی خۆی. چونكه‌ له‌ لایه‌ن ژنی ئاغاكه‌ی خۆی ره‌وانه‌ی لای ئه‌و كچ و ژن و كۆیله‌كان ده‌كرێت وه‌ك تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌ مێرده‌كه‌ی، ته‌نها جارێك به‌ ڕه‌زامه‌ندی خۆی كه‌ كچێك كه‌ ناوی تاووس بووه‌ ده‌چێته‌ لای. وه‌ك خۆی ده‌ڵێت (له‌ گه‌ڵ ئه‌و ژنه‌دا ئه‌وه‌نده‌ له‌زه‌تم لێبینی و خۆشم رابوارد كه‌ جێیه‌كی تری له‌ له‌ جوانیی له‌ ژیانمدا كرده‌وه‌…”(5)

له‌م خوێندنه‌وه‌دا ، ئه‌و بابه‌ته‌ وه‌ك قوربانی و چه‌وساندنه‌وه‌ وده‌ستدرێژی كردنه‌ سه‌ر مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ كراوه‌. واته‌ لایه‌نێك بوه‌ته‌ هۆكار بۆدامركاندنه‌وه‌ی حه‌ز و شه‌هوه‌تی خۆی ولایه‌نێكی تریش قوربانی ده‌ر و ڕیسوایی و ئه‌تكردن. له‌م ڕۆمانه‌ دیوێكی ناشیرینی كۆمه‌ڵگه‌ خراوه‌ته‌ ڕوو، ئالووده‌بوون و ڕوچوون له‌ دونیای شه‌هوه‌ت و خیانه‌ت و ده‌ستدرێژیكردنه‌ سه‌ر رێز و شكۆ و گه‌وره‌یی مرۆڤ، له‌كه‌داركردنی سه‌رجه‌م جوانییه‌كان.

هه‌مدیسان ده‌ستی باڵا و درێژو چه‌ور، ده‌ستده‌كه‌ن به‌ چه‌وساندنه‌وه‌ی مرۆڤی بێتاوان و بێده‌سه‌ڵات. ئه‌گه‌ر له‌ گۆشه‌نیگای فیمینزمی بڕوانیه‌ فاكته‌ر وكێشه‌ و ڕووداو و كاره‌ قیزوه‌نه‌كان كه‌ شێتێك قوربانیده‌ره‌، سته‌مێكی نێرسالاری زاڵه‌ و چاو ده‌برێته‌ جه‌سته‌ی ڕه‌گه‌زی به‌رامبه‌ر و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش داو و ته‌ڵه‌ی زیره‌كانه‌ دروستده‌كه‌ن بۆ به‌ده‌ستهێنانی نێچره‌كانیان. پیاو له‌م كرداره‌دا بكه‌ری سه‌ره‌كی چه‌وساندنه‌وه‌ و ناشیرینكردنی به‌هاو جوانیه‌كانی ڕه‌وشت و شكۆی خێزان.

له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ خودی پیاویش هه‌وێن و به‌رهه‌می خێزانن و ئه‌وانیش به‌ چه‌وساندنه‌وه‌ فرچكیان گرتووه‌، ئێستاش دیلی ده‌ستی كۆمه‌ڵگه‌ و داب و نه‌ریت وخێزان و بیره‌ كۆنه‌خوازه‌كان و ژه‌نگرتووه‌كانن، ئه‌مه‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌ سه‌ر ژیان وهه‌ڵسوكه‌وتی مرۆڤ هه‌یه‌. بۆیه‌ش هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز وه‌ك پێكهاته‌ی خێزان و كۆمه‌ڵگه‌ هه‌م بكه‌ر و هه‌م سته‌ملێكراو ماف خوراوی كولتوور وداب ونه‌ریته‌كانن. ناشكرێت هه‌ر له‌ دیوه‌ ناشیرینه‌كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ بخه‌ینه‌ به‌ر گومان و پرسیار. كه‌ هه‌موویان به‌ دوای زه‌كیه‌ له‌ بازنه‌یه‌كی خراپ و سته‌مكراو ده‌سورێنه‌وه‌، كه‌ به‌دوای شتێكه‌وه‌ وێڵن، كه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ خۆی لێ بێبه‌شكراون. كه‌سانی تریش له‌ ڕوانگه‌ی دڵسۆزی و مرۆڤدۆستی و پاكییه‌وه‌ ده‌ڕوانه‌ ژیان و مرۆڤبوونی زه‌كیه‌ . له‌م پێناوه‌ش قوربانی ده‌دات و ده‌یه‌وێت سوراخی ڕاستییه‌كان بزانێت و دیوی ده‌مامكداری مرۆڤه‌كان هه‌ڵبماڵێت و نیشانی كۆمه‌ڵگه‌ی بدات. وه‌ك پێشینان وته‌نی (گورگن له‌ پێستی مه‌ڕدا).
ئه‌وه‌تا له‌م باره‌وه‌ رۆڵی (مامۆستا وردی ) وه‌ك دادوه‌رێكی پاك و حه‌قبێژ و ڕاستگۆ دێته‌ مه‌یدان و به‌ دوای ئاشكراكردن و دۆزینه‌وه‌ی سه‌ره‌داوه‌كان و ئه‌و زوڵم و تاوان و ده‌ستدرێژیانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ زه‌كیه‌ كراون. له‌ به‌رگی فرۆشیاری شێتی خۆی نمایش ده‌كات. ئیدی هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، خۆیان ده‌مامكداوه‌، ڕاستی ڕووه‌كانیان ئاشكرا ده‌كات كه‌ چۆن تاوان و كرده‌وه‌ ناشیرینه‌كانیان پێ ئه‌نجامداوه‌. بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌وری زه‌كیه‌ ده‌سورێنه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و ده‌مامكدارانه‌ن، كه‌ ژیانی ئاسایی به‌سه‌رده‌به‌ن و كۆمه‌ڵگه‌شیان پڕكردووه‌ له‌ چاندنی تۆی تاوان و چه‌وساندنه‌وه‌.

یاسین برایم

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێز:

  1. ڕۆمانی (له‌ به‌رزایی شوراكانه‌وه‌ )، به‌یان سه‌لمان، به‌ڕێوه‌به‌رێتیی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی سلێمانی، چاپخانه‌ی له‌ریا، سلێمانی، 2013 .
  • بۆ سوود وه‌رگرتن له‌م باره‌یه‌وه‌ بڕوانه‌ كتێبی(له‌ نێوان (بلیمه‌تی) و (شێتی)دا، هاشم ساڵح ، و : نه‌وزاد ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د، سلیمانی، 2002.
  1. ڕۆمانی (شه‌ماعیه‌)، عه‌بدولستار ناسر، وه‌رگێڕانی : سه‌باح ئیسماعیل، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2010.
  2. ڕۆمانی ( به‌سه‌رهاتی خه‌زنه‌ مملووك)، به‌یان سه‌لمان، چاپخانه‌ی یاد،2012 .
  3. سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل94.
  • له‌ گۆڤاری(ڕامان)، ژماره‌(273)، له‌ 5 / 2 / 2020 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.



دوونیای ئەمڕۆ … ڕیاز حاجی

بێگومان لەچوارچێوەی ڕەهەندی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە تەواوی دوونیای ئەمڕۆ کارکردن بووە لەسەر ڕەخساندن و باشتر کردنی ئەم جیهانە، جیهانێک یاخود بنیادنانی دونیایەک بەو مانایە نا بەهەشتێک لەم سەر زەمینە بۆ تاکەکانی کۆمەڵگا بنیات بنێ، بەڵکو دەرفەتی کۆکردنەوەی هەموو دیدە جیاوازەکانی هەبێت، بێ جیاوازی ڕەنگ و زمان ئایدیا، گەر سەرەنج بدەین بە ئاشکار هەست بە جۆرە ڕەهایەک لەنێو کۆمەڵگای کوردی تەشەنەی کردووە ترسناکی لە بابەتی دینی و سیاسیدا بە موقەدەس کردنی وەک ئەوەی لە باوانە یاخود بەپێی شوێنی جوگرافیا بۆیان مابێتەوە، ئەم شێوازە هەم بۆ دین هەم بۆ لایەنە سیاسیەکەشی جیاوازیەکی وای تێدا بەدی ناکرێ، ئەوەی من بڕوام پێیەتی ناکرێت بە دەقێکی دینی هەرچی ئازادی بیرکردنەوەو ئازادی باوەڕ بەیەکەوە ببەسترێتەوە ئەکرێ لە چوارچێوەی ئەخڵاقی هەموو کردارێک شایەنی هەڵوەستە لەسەر کردن بێ، بە تێگەیشتن لەپرسەکان.

لەکۆمەڵگای کوردی بە هەموو هێزە دینییەکانەوە ئەیانەوێت ئازادی بیرکردنەو ئازادی بیروڕا دەربرین سنوردار بکەن، گەر وشیار نەبین لە چەند ساڵی داهاتوو ڕەنگە سانسۆر لەسەر جل و بەرگ و جوداکردنەوەی نێر و مێ هەر لە قۆناغی سەرەتایی تا دەگاتە دووا قۆناغەکانی خوێندن کاری پێبکرێت، دین لە یەک کاتدا ببێتە بە مەرجەعی هەموو پرسە گرنگەکانی نێو کۆمەڵگا لە سیاسەتەوە بگرە تا دەگاتە فیکر و ئەخڵاق و فەرهەنگ و کڵتور لێرەوە لەڕێگای بە ڕەها کردنی لەڕێگای وتار و دەقە دینییەکان و سەپاندنی بەسەر تەواوی کۆمەڵگا ، لەپاڵ هەموو ئەمانەشدا ڕەنگە هەر لەبەر ئەم وتارە بەگژمدابچنەوە یان بەکافر کردنی نوسەری کتێبێک.

دیدێکی گشتگیر و هەمان تێڕوانینن لە هیچ هێز و لایەنێکی تر قبوڵ ناکات واتە هیچ فکرێکی تر قبوڵ ناکات ببێتە مەرجەعی سیاسەت و ئەخڵاقی کۆمەڵگا بە گشتی، واتە دەیەوێت هەموو هێزەکانی تر لەژێر ڕکێفی خۆیەوە بن گەر لەشوێنی کێشە ببێتە چارەسەریش یان لەشوێن پێکدادان ببێتە هێمنی و سەقامگیریەکی گشتی.

لە بنەڕەتەوە ئازادی بیرکردنەوە شێوەیەکی ئازادی تاکە بۆ باشترکردنی دوونیا تا بە ئەمڕۆ گەیشتووە ئینسانیەت بچەسپێنن بێ ئەوەی ئایدۆڵۆژیایەک بچەسپێنن بەسەر تەواوی کۆمەڵگادا هەر تاکێک لە خۆیەوە هەوڵی باشترکردنی ژیان بدا لەم هەسارەیەدا، دوونیای ناوەوەی مرۆڤ هەمیشە تاکەکان بەدروستکردنی و دەوڵەمەند کردنی چەندین ڕەنگ، ڕێ لەوە بگرن ئینسانەکان ببن بە کۆپی یەکتر بەپێی تێگەیشتن و عەقڵ و ویست و خەیاڵی خۆیانەوە دابڕێژن و کاری بۆ بکەن، تا ئەو ئاستەش ئەتوانم ڕێگە بەخۆم بدەم بڵێم بەڵام ڕێژەیانە کە تاکەکانی کۆمەڵگای کوردی نەک هەر ڕەنگدانەوەی ئایدۆلۆژیاکەیان نیین بەڵکو بە ڕێژەیەکی زۆر پێچەوانەن، ڕوونتر بڵێم: ” تاکی کۆمەڵگای کوردی ئامادەیە لەپێناو ئیسڵام خۆیان ئینتیحار بکەن لێ ئامادەنین لەپێناویدا بژین” نیفاقی کۆمەڵگای کوردی و ڕووکەشیانە مامەڵەکردن لەسەر پرسە گرنگەکان بە ناوەڕۆکێکی بۆشەوە، پەروەردەو بەرپرسیاری و ناهۆشیاری هەم تاکەکانی کۆمەڵگاو هەم لەسەر بونیادی گشتی دا تاکێکی دۆگما ئەپڕژێنێتە نێو کایە سیاسی و ڕۆشەنبیری و کۆمەڵایەتیەکان بەرەو هەڵدێر دەبات و ئەبێتە هۆی درووستبوونی جەنجاڵی و نانەوەی ئاژاوەو یەکتر قبوڵ نەکردن بەڕەنگ و ئایدۆڵۆژیا جیاوازەکانەوە، ڕوونتر بڵێم ئاستی وشیاری تاک لە ئاستێکی نزمدایە بۆیە سەرەتا وا پێویست دەکات بەگژ تاک دا بچینەوە تاک ڕۆشنبیر بکرێت و بتوانێت فراوانتر بڕوانێت و ئایدۆڵۆژیاکەی تێبپەڕێنێت نەک بەردەوام پیرۆز کردن و بە ڕەها کردنی باوەڕەکەی مامەڵە لەگەڵ ئەم دۆخە بکات بە مانایەکی تر دوونیا بینینی تەنێ لە یەک لایەنەوە نەبێ بەڵکو گشتگیری و ئافراندنی توانایەک کە بە ئاسانی جگە لە ئایدۆڵۆژیاکەی بە شێوازێکی ناشیرین مامەڵە یاخود بەرپەرچی باوەڕی تر نەدات بێ بەڵگەو تا دەگاتە ئاستی تانەدان بەشێوازێکی ناتەندروست، باشتر وایە لەو چەقبەستوویەوە دەرباز بین دید و شێوازی بیرکردنەوەکانمان بگۆڕین بێگومان ئەمەش لەچوارچێوەی مۆڕاڵی گشتی و ڕێزگرتن لە موقەدەسەکانی یەکتر بەبێ سوکایەتی پێکردن، بێگومان ژیان جوانتر ئەبێ بە ڕێز گرتن لە شکۆی تاک و یەکتر قبوڵ کردن بە ڕەنگە جیاوەزەکانەوە.

بە نیسبەت ئازادیەوە یەکێکە لە سەرەتایترین مافی تاک دادەنرێت،تاوەکو ئەو تاکە بوێرانە بە پڕاکتیکردنی ئەو ماف و خواستانەی خۆی بکات، کە پەیوەستە بە تێگەیشتن و دوونیا بینینی تاکەوە ، بەبێ ئەوەی هیچ لەمپەر لەبەردەمیدا دروست بکرێت چ جای کەلتوری یان ئایینی بێت ،ئەمەش بە بوونیاد نانی ژینگەیەکی لەبار لە ژێر سایەی یاسایەکدا کە کەلەسەرەتاوە هەڵگری پەیامی مرۆڤایەتی بێت ،بێ ئەوەی کاریگەری هیچ ئایدۆڵۆژیایەکی پێوە دیار بێت ڕوونتر بڵێم نەچەسپاندنی ئەم یاسایە بەسەر تاک بە تاکی کۆمەڵگا ، لە کۆتایدا ئازادی لای من بە مانای بەڕەڵای و سنور بەزاندن نییە، کە زۆرێک وشەی ئازادی تایبەت بڵێم شوێنکەوتووانی ئاینی بەم جۆرە شرۆڤە یاخود پێناسی دەکەن.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ
ڕیاز حاجی




لە غیابی تۆدا … یەڵدا حسێن

وەره لەگەڵ باران، لەگەڵ دڵۆپەکان
لەگەڵ هاژە هاژی هەورەکاندا
خۆت بکێشە بەدیواری ڕۆحم دا..و
مەچۆرەوە، ئەممما گەر بارانیش
سەری خۆی هەڵگرت ..و
نەهاتەوە تۆ هەر مەچۆرەوە
تۆ لای من بە، لەنێو پەڕەمووچی تەنیایم دا
بمێنەوە و مەچۆرەوە
داڵدەیەک شک نابەم، هێندەی گەڵایەکی
سەرما بردووی ئەم پایزەش ڕووتو قووت بێ،
خۆ من ئیدی لەکچی ناو تابلۆکانیش ناچم،
لەکچی هەورەتریشقەیەک ئەچم،
لەگوێ سەبانەی ماڵە هەژاریکدا بدەم لەزەوی
من لەکچی ناوتابلۆکان ناچم…
بەڕەشەبایەکی حەرام دڵم ئەشکێ
بە دڕینی پێڵاوەکانم یەک سەدە
گریانەکانم ئەنوسمەوە،
من وام.لەو ژنانە ناچم
لەپشتی میردەکانیانەوە،
خەون بەباوەشی پیاوێکی ترەوە ئەبینن،
من ڕۆحم لەگەڵ با “یەکدا دەڕوات و
لەبەر پێی توتەڵەیەک دا دەدا لەزەوی.
گەر ئێوارەیەک بەبرسێتی بچمە جێگاکەم،
دەیان وشەی نەوتراو لەخۆم دەگەوزێنم..
سوراو ئەدەم لەلێوی هەموو پیاوەکانی باشور..و
خۆشم قاقاپێ ئەکەنم!
هاوار لەو عەنکەبوتەی ئێواره یەک
دڵی خوداوەندێکی ژن ئەشکێنی …و
ئاوڕیشی لێ ناداتەوە
چەند تەسکە ئەم کۆڵانانەی چۆلەیەک پیایدا تێپەڕ ناکات!
چەن فراوانە ئەو ئاسمانەی
باڵێک شک نابەم تیایدا بۆفڕین
هەر خولەکەکانم خستە دواوە..
تا گلەیی درەنگ هاتنت لێ نەکەم
بەڵام گلەیی بێ لە غیابی تۆدا
ئەم شەو ڕقم لەبارانیش بۆیەوە
ڕقم لە کاتژمێری ژوورەکەو
چرکەکانیش هەستا واهەستەکەم دەنگی
قاچەکانی ئیزرائیلەو بۆ گیان کێشانم دێ
ئاهــــ ، کەبێزارم لەم دڵتەنکیە خەریکە ناوەوەم هەپڕون دەکات،،،ونابمەوە بە بنیادەمەکەی جاران !

ــــــــــــ

یەڵدا حسێن

18\2/2018 ،،




ژمارەیەک لە وەزیرو پەرلەمانتارانی فینلاند پشگیری لە داواکانی خۆپیشانەرانی عیراق دەکەن!

لە دریژەی کارو چالاکیەکانی تۆری ھاوپشتی لە جەماوەری ستەمدیدەی عێراق، پەیوەندی کرا بە کۆمەلیک کەسایەتی ناسراوی پەرلەمانتارو سیاستەمەداری فینلاندەوە بۆ مەحکوم کردنی ئەو کوشتوکوشتاری ئەمرۆی خەلکی عیراق لە خۆپیشاندانەکاندا. دواتر ژمارەیەک لەو کەسایەتیانە نیگەرانی خۆیان دەربری و پشگیری خۆیان دووپات کردەوەدە، لەوانە ( ئیرکی تۆمیۆ) کە ئەندام پەرلەمانەو وەزیری دەرەوەی فینلاند بووە،( ئۆریو هاکانن) کە پیشتر سکرتیری حیزبی کۆمۆنیستی فینلاند بووە، (پاوفۆ ریهمەکی ) کە ئەندام پەرلەمانەو پیشتر وەزیری کلتوری فینلاند بووە، (زیسکۆویسکز بئن) کە ئەندام پەرلەمانە، هەروەها( یپ ڤايسەنن)سکرتیری ئیستەی حیزبی کۆمۆنیستی فینلاند پشتگیری خۆراگەیاند!
ئیرکی تۆمیو سەرباری پشگیری خۆی، هاوکات رایگەیاند کە پەیوەندی کردوە بە وەزیری دەرەوەی فینلاندوە (پیکا هاوڤیستۆ) وتوویەتی ئیمە هەرجۆرە پیشلکاریەکی مافەکانی مرۆڤ و بەکارهینانی تووندوتیژی لە عیراقدا مەحکوم دەکەین …
پاوڤۆ ریهمەکی سەرباری پشتگیری خۆی ریگەیاند کە چالاک بوون و گرنگیدان بە بیرورای گشتی زۆر گرنگە… هەروەها ئاماژەی بەوە کردوە کە حیزبەکەی ( یەکیەتی چەپەکانی فینلاند ) راگەیاندنی خۆی لەبارەی بلاوکردوەتەوە….
هەروەها ( توتی توپپەراینئن) ئەندامام پەرلەمانی ئەوروپاو سەرۆکی نووینەرایەتی کردنی وەزارەتی فینلاند لە نامەیەکدابەم شیوەیە وەلامی داینەوە :

بەهادین عمر ی عەزیز

فینلاند لەگەل ئەندامانی تری ئەوروپای یەکگرتوو، بەکارهینانی تووندوتیژی لە خۆپیشاندانەکانی لە لایەن حکومەتی عیراقەوە مەحکوم دەکات و داوای لە حکومەتی عیراق کردوە کە زیان و مەرگی ئەو کەسانە لیکولینەوەیان لەسەر بکریت و بە دادگا بسپرێن. ئیمە بریاری پشگیرمان لەم مەسەلانە داوەو لەدیدارە دوولایەنەکانی خۆماندا لەگەل عیراقیەکان. مەسەلەی بارودۆخی عیراقمان بەشیوەیەکی بەردەوام لە نیوان ولاتانی ئەوروپای یەکگرتوودا باسکردوە لە برکسل و بەغداد لە نیوان سەفیرەکانی یەکیەتی ئەوروپا. ئەم خۆپیشاندانانەی عیراق پیویستی بە پشگیری کردنی هەمەلایەنە ھەیە بۆ جیخستنی کۆمەلگاو بەهیزکردنی رەوەندی چاکسازی دووپاتکراونەتەوە. فینلاند بەردەوامە لە دریژەپیدانی پشگیری کردنی هەمەلایەنە لە عیراق لە ئایندەشدا

لەگەل ریزماندا

توتی توپپەراینئن
ئەندامام پەرلەمانی ئەوروپاو سەرۆکی نووینەرایەتی کردنی وەزارەتی فینلاند

تؤري هاوبشتي بە جەماوەري ستەمديدەی عێراق




کتێب: ژانرە ئەدەبییەكان … سمكۆ محەمەد

ناوی کتێب : ژانرە ئەدەبییەكان
بابەت : ئەدەبی
نووسەر : سمكۆ محەمەد
تابلۆی بەرگ : كاندینیسكی
پیتچنین و هەڵەچن : نووسەر
نەخشەسازی ناوەرۆك و بەرگ : شاخەوان جەعفەر
تیراژ : 1000 دانە
چاپ : چاپی یەکەم
نرخ : 3000 دینار

كتێبی ژانره‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی سمكۆ محه‌مه‌د كه‌ بریتیه‌ له‌ 104 لاپه‌ڕه‌و به‌ قه‌باره‌ مام ناوه‌ندی له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆی به‌چاپی گه‌یاندووه‌ كه‌وته‌ به‌رده‌ستی خوێنه‌ران. نووسه‌ر له‌م كتێبه‌یه‌دا باس له‌و چه‌مكانه‌ ده‌كات كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌ده‌ب و فكره‌وه‌ هه‌یه‌ و له‌ ساڵانی هه‌شتاكانه‌وه‌ هاتووته‌ نێو دونیای ئه‌ده‌بی كوردی، به‌ڵام وه‌كو نووسه‌ر له‌ پێشه‌كی كتێبه‌كه‌یدا نووسیویه‌تی ( به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌و چه‌مكانه‌ درووستكراوی ئێمه‌ نیین و كارمان پێیان نه‌كردووه‌ وه‌كو به‌شێك له‌ شۆڕشی فه‌رهه‌نگی، بۆیه‌ به‌هه‌ڵه‌ كاریان پێكراوه‌ و به‌هه‌ڵه‌ له‌نێو توێژینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بیدا كاریان پێكراوه‌، بۆیه‌ منیش جارێكی تر به‌پێی ئه‌و لۆژیكه‌ی كه‌ نوێخوازی به‌ گرینگی ده‌زانێ‌ جارێكی تر پێناسه‌ و شیكردنه‌وه‌م بۆ كردووه‌، یان باشتر بڵێم له‌سه‌ریانم نووسیوه‌).
نووسه‌ر له‌ پێشه‌كی كتێبه‌كه‌یدا ده‌ڵێ‌ “قسه‌كردن له‌سه‌ر ده‌قی ده‌ربار و ده‌قنووسی كورد، وه‌كو جۆرێك له‌تابۆ دیاریكراوه‌ و بووه‌ته‌ هێڵی سوور، ئه‌وه‌ش كه‌جار به‌جار رچه‌شكێنی كردووه‌ و له‌سه‌ر شاعیری ده‌ربار شتی نوسیووه‌، هێنده‌ی له‌ژێر كاریگه‌ری سیاسه‌ت و ئیدیۆلۆژی بووه‌، یان سه‌رچاوه‌كه‌ی له‌كۆنه‌ قینه‌وه‌ بووه‌، هێنده‌ مه‌به‌ستی خزمه‌تكردن نه‌بووه‌ به‌ئه‌ده‌بیات و ده‌رهاویشته‌كانی دیكه‌ی، ئه‌مه‌ له‌حاڵێكدا شاعیری ده‌ربار له‌ده‌روه‌ی دونیای ئه‌ده‌بی كوردی، مێژوویه‌كی هه‌یه‌ و له‌وانه‌ش نمونه‌ی به‌شێك له‌شاعیره‌كانمان هێناوه‌ته‌وه‌”.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکە…….




لە پەڕاوێزی ململانێی ژیان و مەرگەوە … نووسینی: ستیڤان شەمزینی

-1-

ئەزموونی نەخۆشخانە

کێ لە ئێمە هەیە نەچووبێتە ئەو جێگەیەی پێی دەوترێت نەخۆشخانە؟ گرنگ ئەوەیە کێ لە ئێمە دیقەتی ئەوەی داوە، ئەو شوێنە جێگەی زۆرانبازییەکی گەورەیە لە نێوان هەردوو پاڵەوانە مەزنەکە “ژیان و مردن”؟!. کە بە داخەوە زۆر جار ئەنجامی ئەو زۆرانە بە شکستی ژیان کۆتایی دێت و رۆژانە چەندان کەڕەت ژیان لەو گۆڕەپانە بە دۆڕاویی سەردەنێتەوە. ئەگەرچی چەندان جاری تر میدالیای سەرکەوتن لە گەردن دەکات.
هەمیشە لە کاتی چوونم بۆ نەخۆشخانە بیر لەو ململانێ سەختە دەکەمەوە لە نێوان ئەو دوو هێزەدا لەوەتی وجودی زیندەوەران هەیە لە ئارادایە لە کێشمەکێشی یەکتردان. من وای نابینم مردن درێژکراوەی ژیان بێت، هەمیشە مردن کەوتۆتە دەرەوەی ژیان، بەڵام لە گەمەی مەرگ و ژیندا، یارییەکە بە دۆڕاندنی جاویدانیی ئەو هێزە کۆتایی دێت هەمووان خۆشیان دەوێت ئەویش وەک وتم ژیانە. وابزانم کەسمان گوومانمان لەوە نییە لە کۆتاییدا مردن گرەوەکە دەباتەوە؟ لە زانینی ئەم فاکتە گرنگتر، ئەمەیە: مادام وایە بۆچی بیر لەوە نەکەینەوە چێژ لەو ژیانە وەربگرین کە تاکە سەرمایەمانە لە بووندا؟.
فرۆید هەموو کات جەختی دەکردەوە ژیان بەهایەکی بەرزی نییە، بەڵام تاکە سەرمایەشمانە لە وجوددا.
مادام ئێمە مەحکومین بە یەک جار ژیان، دەبێت بیر لە کوالێتی ژیانمان بکەینەوە و هەوڵ بدەین پانتاییەکەی بۆ ژیانکردن نەک هەر تەنێ هەناسەدان کەڵک لێ وەربگرین، بەو نۆرمە تێفکرینە مامەڵە بکەین ئەگەرچی ژیان لە خۆیدا سەرمایەیەکی زۆر بەنرخیش نەبێت، تاکە شتە سروشت پێی بەخشیوین، ئەو چەند ساڵەی لەناو شانۆی ژیاندا ئەکتەرین زۆرترین چێژی لێوەربگرین.
مارکس ئاسا پرسیاری ئەوەی بۆچی دەژین بگۆڕین بۆ ئەو پرسیارە جددییەی چۆن دەژین؟ لە روانگەی منەوە ئەمە کرۆکی هەموو پرسەکەیە.
لە نەخۆشخانە کاتێک لەسەر ئەو قەرەوێڵە رەقە دەکەویت، جەستەت جگە لە ئازار هیچ تەزوویەکی تری پێدا نایەت، لەشت جگە لە بێهێزیی و داهێزران هیچ شتێکی تر ناگرێتە خۆی.

هەمیشە بیر لەوە دەکەیتەوە هەلێکی تری ژیانت دەستبکەوێت لە دەرەوەی نەخۆشخانە تا ممارەسەی خۆشییەکانی بکەیت. لە سۆنگەی ئەوەی ئەو کاتانەی لە نەخۆشخانە بەسەری دەبەین، نە بەشێک لە ژیان، نە مردنە، بەڵکو راوەستانێکی سەیرە لەو نێوانەدا.
لەگەڵ ئەوەش مرۆڤ بێ ویژدانانە سەرقاڵی لەناوبردنی خۆشییەکانی ژیانە! نازانم بۆچی وا دەکات؟ بۆچی دەبێت خۆشیی خۆمان لەسەر حیسابی وێرانکردنی گەردوون و فرمێسکی مرۆڤانی دیکە رۆبنێین؟. مرۆڤ تاکە گیاندارە ژینگە پیس دەکات و سروشت وێران دەکات، مرۆڤ مرۆڤی تر برسی و ئاوارە دەکات.
مرۆڤ چەکی کۆکوژ دروست دەکات!. مرۆڤ مرۆڤی تر لە پێناوی خۆپەرستی خۆیدا لەناو دەبات. مرۆڤ مرۆڤی تر دەکاتە کۆیلە. لە نەخۆشخانەوە بەدەر لەم وردبوونەوەیە، فیکر دەکەمەوە فرسەتێکی ترم هەبێت بە فۆرمێکی باڵاتر چێژ لە ژیان وەربگرم، زۆرجاریش بیر لە دڕندەیی مرۆڤی ئەم زەمەنە دەکەمەوە، دەستم دەخەمە ژێر چەناگەم و داڵغە دەمبات، رەنگم هەڵدەپڕوسکێ، ئارەقی بۆن ناخۆش دەرئەدەم.
پزیشکەکان تێبینیم دەکەن وا دەزانن لە مردن دەترسم، لەوە حاڵی نین ژیانی هاوچەرخ و کۆیلایەتی سەردەمی لیبرالیزمی نوێ تۆقاندوومی.
نەخۆشخانە تاکە شوێنە تێیدا بە زەقی هەست بە کێشمەکێشی ژیان و مردن بکەم، هەمیشە وەک لایەنگرێکی سەرسەختی ژیان بە تامەزرۆییەوە سەیر ئەو جەنگە بێ دووکەڵە دەکەم. کاتێک نەخۆشێک بە کەیف خۆشیی نەخۆشخانە جێدەهێڵێت چەپڵە بۆ سەرکەوتنی ژیان لێ دەدەم، بەڵام هەر کات پێچەوانەکەی دەبینم لەبەر خۆمەوە دەڵێم هەموو جارێ گۆزە بە ساغی لە کانی نایەتەوە.
وا دەهزرێم هەموو کات بیرکردنەوە لە ژیان وا دەکات وادەی مەرگی مرۆڤ دواتر بکەوێت. هەر کات رێمان کەوتە نەخۆشخانە بە هەر هۆکارێک بێت کەمێک بە وردی وەک ئەوەی لە میدیتاشیۆندا بین، کەمێک لەو ململانێیە رابمێنین، سەیری ئەو ژیانە بکەین کە هەموو جەنگە دژی مەرگ، رەنگبێ وانەیەکی ئاکاریی و مرۆڤدۆستیمان بداتێ بەقەدەر رقمان لە مەرگ، ژیانی خۆمان و مرۆڤانی دیکەمان خۆشبوێت. کەواتە با ئەوەندەی لە ژیاندا رۆڵ دەگێڕین وەک زیندوویەک رۆحمان لە خڵتەی مەرگدۆستی پاک بکەینەوە، هەوڵی ئەوە بدەین بۆشاییە تاڵەکانی بوونمان بە ئیرۆسیزم پڕ بکەینەوە، گرەنتی دەکەم ئەوسا مەرگ لە بەخیلیدا جەڵدە لێیدەدا. دەی هاوڕێیان وەرن بە هەستی ژیاندۆستی مەرگ بکوژین. ئەم قەتڵە جوانە ئەنجام بدەین.

-2-

چیرۆکەکەم لەگەڵ نەخۆشی سەرەتان

هیچ کات بیرم لەوە نەدەکردەوە لە سییەکانی تەمەندا تووشی نەخۆشییەک دەبم سەرلەبەر ژیان و بیرکردنەوەم لەگەڵیدا دەگۆڕێت. پێموابوو ئەم ژیانە بە گوڵ و رووداوە خۆشەکانییەوە چاوەڕوانمە. ئێوارەیەکی باراناویی زستان بوو، دروست ئێوارەی 12-2-2012 لە ناکاو هەموو شتەکان گۆڕان. هەرچەند ئەو هەواڵەی پێمدرا کە تووشی ترسناکترین جۆری سەرەتان بووم، نەیلەرزاندم. ئێشی هەر ئەوەندە هەبوو وەک ئەوەی دەرزییەک بکەیت بە کێوێکدا. ئەزموونی نەخۆشی سەیرە. هەندێک وا تێگەیشتوون نەخۆشی مرۆڤ لاوازتر دەکات، لای من ئەمە تەواو پێچەوانەوەیە و نەخۆشی مرۆڤ فێری خۆڕاگریی دەکات. بیرم دەکردەوە نەخۆشی درێژخایەن ژیان تاڵ دەکات، ئێستا دەزانم دەکرێت بە نەخۆشی درێژخایانیشەوە ژیان هەر هەنگوین بێت. ئەوە خۆمانین بڕیار لەسەر شێوەی ژیانمان دەدەین.

لای من مردن وەهێمکە مرۆڤ دروستی کردووە و خۆی پێ تۆقاندووە، ئەگەرنا جیاوازیی نێوان ژیان و مردن شتێکی ئەوتۆ نییە، مرۆڤ لە مردندا تەنیا دیوە فیزیکییەکەی ون دەبێت، تەنانەت ئەو خانە زیندووانە هەر دەمێننەوە و شێوەیان دەگۆڕێت. ئەمەش مانای ئەوەیە مەرگ تەنها گۆڕانکارییەکی فیزیاییە و هیچی تر. باوەڕم بە خودایەک هەیە هەریەک لە ئێمەش خۆمان بەشێکین لێی، تۆ دەتوانیت لە رێگەی ئەو خودایەوە کە خۆت بەشێکیت لەو خۆت زیندوو بهێڵیتەوە. جارێک هاوڕێیەکم وتی سروشت خۆی خودایە!! ئەمن ئەودەم لە قووڵایی ئەو دەربڕینە تێنەگەیشتم، بەڵام هەنووکە دەزانم ئەو هێزەی لەناو گەردووندایە نەک لە پشتی گەردوونەوە خودایە، ئێمەش هەریەک بەشێوەی خۆمان جەستەی ئەو خودایە پێکدەهێنین. واتە خودا هێزێکی میتافیزیکیی نییە بەڵکو ئەو وزە چاکەیە لە ناو سروشت و لەناو خودی خۆماندایە. کەواتە ئەو سروشتە ئیلاهییەی مرۆڤ مومکین نییە بمرێت.

پێموانییە سەرەتان هێندە مەترسیدار بێت. کێ بیری لە جەنگەکان کردۆتەوە چەند مەترسیدارترن؟. کێ بیری لە هەژاریی کردۆتەوە چەندە سامناکە؟. تۆقین لە شێرپەنجە تراومایەکی ساختەیە و هیچ کات لە جێگەی خۆیدا نییە. من وەک خۆم نەشتەرگەرییم کردووە، هەردوو چارەسەری کیمیایی و رادیۆلۆجیم وەرگرتووە و بەردەوامیشم لەسەریان. بەڵام لەسەروو هەموو ئەمانەوە دەرمانێکی گرنگتر هەیە، ئەویش بڕوابوونە بە مانەوە لە رێگەی ئەو ویستەی بۆ ژیان هەتە.

ئەوە سێهەم جارە کات بۆ مردنم دادەنرێت، کەچی ئەوە منم بڕیار نادەم بمرم! زانستی پزیشکیم تووشی ئیحراجی کردووە. مردن ئەو کاتەیە تۆ بڕیار بدەیت بمریت. لەوانەشە زۆرجار هەناسەدان بە تەنیا مانای زیندووبوون نەگەیەنێت. ئەوەی من کردوومە لەگەڵ کەنسەر، شتێکی سەیرە، خودی سەرەتانم تووشی سەرەتان کردووە، چوونکە ئەو چەند شاڵاو بهێنێت بۆ من، ئەز بە چەکی ژیاندۆستی و عیشق سەر دڵی داخ دەکەم. خۆشەویستی دەرمانی راستەقینەی شێرپەنجەیە. خۆشەویستی ئەو هێزەیە دوای مردنە فیزیکییەکەش هەر بە زیندوویی دەتهێڵێتەوە.

رەنگە خەڵکانێک هەبن پێیان سەیر بێت دوای یەک دوو رۆژ لە وەرگرتنی چارەسەری کیمیایی یان پاش چەند کاتژمێرێک لە رادیۆ تێراپی، بە “شیکی” خۆم دەگۆڕم و دەچمە رێستۆرانت و وێنەی سێڵفی خۆم بە زەردەخەنەوە دەگرم!، یان شیعر دەنووسم و کار دەکەم لە بواری هۆبییەکانی خۆمدا، دەخوێنمەوە و دەنووسم، بەڵام ئەگەر تۆ بڕیارت دابێت سەرەتان بکوژیت نەک ئەو تۆ بکوژێت، دەبێت ئەوە بکەیت من دەیکەم. وەنەبێ کاتێک ئەم دێڕانە دەنووسمەوە هیچ ئازار و ژانێکم نەبێت، بەڵام هەموو ئەو ژانانە لەناو ئەم نووسینەدا دەمرن، لەگەڵ تایپکردنی هەر وشەیەکدا جۆرێک لە هەڵوەرینی ئازارەکانم هەست پێدەکەم. دەرزییەکی کیمیایی رەنگە بتوانێت سەدان هەزار گەردیلەی سەرەتانیی لە لەشماندا بکوژێت، بەڵام یەک جار وتنی “خۆشم ئەوێی” بەو کەسەی دڵت هەڵیبژاردووە هێندەی سەد دەرزی کیمیایی کاریگەریی هەیە. نووسینی یەک شیعر لای من لە دەیان دەرزی کیمیایی زیاتر گورز لە خەلایا سەرەتانییەکان دەوەشێنێت. کەواتە ئێوەش وەک من بکەن. عیشق و موزیک و بیرکردنەوەی پۆزەتیڤ وەک ئاگربەردان لە پووش سەرەتان دەسووتێنێت. تۆش تاقی بکەرەوە پێش ئەوەی سەرەتان ببێتە میوانێکی چارەگران.

-3-

کاتێک بە زۆر هەناسەی ژیان هەڵدەمژم

جیاوازیی زۆر هەیە لە نێوان زیندووبوون و ژیانکردندا، من بەسەر زیندووم بەڵام ژیان ناکەم، دەمەوێت قاچم لە نێو ژیاندا بچەقێنم نەک بە راکردن بە ناویدا تێپەڕم. من ئەو بەهرەیەم هەیە گۆرانی زۆر نەرم بۆ شتی فرە رەق بڵێم، هەڕەمەکانی میسر و گاشە بەردی چیاکانی کوردستان بۆ من هەر هێمای رەقی نین، دەتوانم نەرمی لەواندا بدۆزمەوە و لانیکەم لەگەڵ دیوە نەرمەکەیان بدوێم. هەر کاتێکیش نۆبە هاتە سەر مردنم. نامەوێت مەرگم ببێتە دیاردەیەکی عاتیفی و زەلکاوی فرمێسکی درۆزنانە. نا، دەمەوێت مەرگم ببێتە شۆکێکی رۆشنبیریی، مەگەر خۆم دیاردەیەکی رۆشنبیریی دژەباو و یاخی نیم؟. یاخیبوون ئەوە نییە دڵداریی لەگەڵ هەستی مێگەل و زۆرینە بکەیت، بەڵکو لەوەدایە زۆرینەی بیرنەکەرەوە رەت بکەیتەوە. مەگەر من لە 17ی شوبات و لە سلێمانی وام نەکرد؟. تاکە دەنگی جیاواز و میلۆدیەکی پێچەوانەی ناو ئەو شارە نەبووم؟.
بەڵێ دەمەوێت مردنم ببێتە تاسانێکی رۆشنبیریی و شلەقاندنی گۆمی مەنگی بیرکردنەوە. دەخوازم ویژدانی ئەوانەش بچزێنم هەمیشە سەرقاڵی کێشانی وێنایەکی شەیتانیانەی منن، لێ جاڕی فریشتەبوون لێ نادەم، نەخێر مرۆڤێکی ئاساییم، بەڵام هیچ نەبێت ئەو ئەهریمەن و بوونەوەرە شەڕئەنگێزە نەبووم نەیاران سکێجیان کردووە بۆم و بۆیشیان چووەتە سەر.
دەمەوێت چیرۆکێکی سەیری لە بیرکراوتان بۆ بگێڕمەوە، جان دەمۆ، شاعیری کەلاوەکان بوو، پیاوێکی سوریالی بوو، وەک بۆهێمییەک لە هیچ شوێنێک نەدەسرەوت، یاخیبوون لە خوێن و هزریدا بوو، هەمیشە جڕتی بۆ دەسەڵات و مێگەل لێدەدا، لە شوێنە گشتییەکاندا میزی دەکرد، جنێوی بە هەموو کەس دەدا، گاڵتەی بە هەموو شت دەهات. لە سەدام نەدەترسا، جنێوی سوکی پێ دەدا، بەڵام لە زەواج دەترسا و هەمیشە بە رەبەنی مایەوە!! چەندان وڵات گەڕا لە شتاقیان ئۆقرەی نەگرت، یەک دیوانی لە دوا بەجێما بەناوی “شڕوشیتاڵ”! دیوانێکی سەیر و عەنتیکە، دیوانێکی تا ئەندازەیەک سوریالی. ئەو ئاسوورییەکی کەرکووکی و نەوەی شارستانییەکی دێرین و عەشتار بوو، کەچی سەعلوکیانە ژیا، رووت و رەجاڵانەش مرد. هەرچەند سەیری خۆم دەکەم، شێوەی ژیان و چارەنووسم دەچێتەوە سەر ئەو.

ئاخر ژیانی منیش زنجیرەیەک رووداون. بەرەڵایی و یاخیبوون، سەرخۆشی و مەستی، عەشق و تێکشکان، جگەرەکێشان و خوێندنەوە، سیاسەت و ناڕەزایەتی، نەخۆشی و ناخۆشی. وەلێ هیچ کات ناپاکیم لە خۆم و هیچ کەسی تر نەکردووە، کەچی زۆرترین ئازار دراوم، هەرچەند من کەسم ئازار نەداوەتەوە نەک لەبەرئەوەی نامەوێت بەڵکو ناتوانم ئازاربەخش بم. مرۆڤێکی باش نیم، هەر مرۆڤێک بانگەشەی باشێتی خۆی کرد ترسناکە. پیاوێکی سەرکێش و بزۆزم، زۆرجار وەک شێتێک لەسەر جادەکان میزم کردووە، جڕتم بۆ مامۆستا لێداوە، جارێکیش جڕتم بۆ وەزیرێک لێدا. حەزم لە ئاشوبە، ئاشوبی جوان. پارەم نییە هەمیشە ئەو پارەیەی دەستم کەوتووە نەچۆتە گیرفانم هەر لە بناغەوە گیرفانم نییە. رقم لە درۆ نییە چونکە ئەدەب درۆیە.

رقم لە مرۆڤی دووفاقیی و ئۆپۆرتۆنیستە، خوام هەیە بەڵام جڕت بۆ ئاینەکان لێ دەدەم، مێشکم وەک جیوە یاری دەکات و جێگیریی ناناسێت. ژنم خۆش دەوێت، وەلێ زوو دڵم لێیان دەشکێ، ئاخر ژنێکی وەهام نەناسیوە بەرگەری ئەو سروشتە نائاساییەم بگرێت. من بەو جۆرە ژیام و بەردەوامم لەسەر ژیان، هیچ کات لە مردن ناترسم و ئەو رۆژەشی دەمرم، شیعر هەتیو دەبێت، عەشق بێکەس، وشە غەمێکی ئەزەلی لە رۆحیدا دروست دەبێت، گوڵی قەسیدە شکۆفە ناکات، شیعر عەشقی بیر دەچێتەوە، هەموو دنیاش منی لە بیر دەچێتەوە جگە لە ژنێکی رەشپۆش بە نهێنی بۆم دەگریێ.

تێبینی: ئەم نووسینە سێ بڕگەییە لە سێ قۆناغی جیاوازدا نووسراون. بڕگەی یەکەمی مێژووی نووسینی بۆ دیسامبەری 2014 دەگەڕێتەوە. بڕگەی دووەم بۆ رۆژی 4-2-2018 و بە بۆنەی رۆژی جیهانی نەخۆشی شێرپەنجەوە نووسراوە. بڕگەی کۆتایی لە کۆتایی مانگی ئاپریلی 2019 لە مۆڵ ئەسکەندەنافی لە شاری ستۆکهۆڵم نووسراوە.




چین كۆرۆناش تێك دەشكێنێت … عەلی مەحمود محەمەد

شەست رۆژە نەخۆشی كورونا بەرۆكی بە چینیەكان گرتووە, شارە بوكی وهان و چەندین شاری كردووە بە تارمایستان و چۆڵانەو وێرانەیەكی ترسناك, ئەو شەقامە جوان و بازاڕە رەنگاو رەنگ و باڵە خانە بەرزانە لە ترسی ڤایرۆسی كورونا بەرگی سامناكیان پۆشیوە, خەون بەوە دەبینن بەچن بە قوڵایی زەویدا, ئەو خەڵكە داهێنەرو ئیش كەرو بە جوڵەیەشی لە ماڵەوە لە دڵەڕاوكێ و ترس و خۆفدا زیندانی كردووە, لە هەموو تارمایی و مرۆڤێك دەڕەوێنەوە, وڵات بە سامناكی و خەڵكەكەی دەم پێچ و ترساو لە هەموو شتێك دەبینرێن, وڵاتێك نەیارانی بە چەك و پارەو ئابلوقە لە هەقی نەدەهاتن, ئێستا لە رێگای شەمشەمەكوێرەیەكەوە دەیانەوێت پشتی بە زەویدا بدەن و گرەو لەسەر دەردومەینەتی زیاتری بۆ دەكەن تاكو دوری كەنەوە لە خەونە گەورەكانی, لێ نازانن ئەژدیها رابوو لە خەو ترس نازانێت, ئەمساڵ خەونی بە كۆتاییهێنان و بە سفركردنی هەژارییەوە دەبینی و و لە 2025 پڕۆژەی لە چین دروستكراوەو ئیتر پرۆسیسەرو رەقائیق ی دەرەوەی ناوێت كە روحی پیشەسازی نوێ و شۆرشی چوارەمی پیشەسازییە, هەواوی رچە رێگاكەی شكاند, بووە پێشەنگی بەرەو روبونەوەی رۆژئاوا, گەورەترین كەماسییە بۆی لە خولی بەرهەم هێناندا, وا دانرابوو لە 2034 ببێتە وڵاتێكی پێشكەوتوو, وە بەرهەمی نەتەوەیشی بكەوێتە پیش هەمووانەوە, لە ساڵی 2049ش وەكو هێزێكی خاوەند سوپایەكی گەورەی بەهێزی جیهانی و وڵاتێكی دەوڵەمەند دەربكەوێت تیایدا داهاتی تاك تا ئاستی وڵاتانی دەوڵەمەندی جیهان بەرزبێتەوە, ئەمە خەونی سەرۆكەكەی شی بینگە پێش كۆرۆنا, كە لە دوای ماوتسی تۆنگەوە لە هەمووان چەپتر و بەهێزتر و كاریگەرتریشە, لە هەمووانیش خاوەند رۆشنبیریەكی هەمە لایەنەی مەوسوعیترە, هێمن و لەسەر خۆ مامەڵە لەگەڵ پێشهاتەكان دەكات, قورس و سەنگین تاكە كەسە لە جیهان وایكردووە هەموو جارەكان ترامپ بە ناچاری تەلەفۆنی بۆ بكات و لە دەرگاكەی بدات نەك ئەو, ئەو سەرۆكەی موچەی چارەكی موچەی پەرلەمانتارەكانی ئێمەیە لێ بەهێزترین كەسی جیهانیشە, ئێستا لەشەڕ لە گەڵ ڤایرۆسدا نەیاران لە نزاو پاڕانەوەوە تا ترساندن خەون بە چۆك پێدانییەوە دەبینن, تەنانەت ئەوانەشی هەموو جلوبەرگ و تا قیبلەنەماو مێزەرەكانی سەریشیان, بە پێچراوەیی و ئامادەكراوی, چینییە, نزاو رجا بۆ نغرۆبونی دەكەن, لێ نازانن شەڕ لەگەڵ زیرەكی دەستكرد, نەیار هەمیشە بەشی دۆڕانە .
كە كۆمۆنیستەكان دەسەڵاتیان گرتە دەست , بەرهەمی نەتەوەیی چین تەنها67,91 ملیار دۆلار بوو لە ساڵێكدا, وەلێ ئێستا خاوەند ئابورییەكی زەبلاح قەبارەكەی14,140,163ترلیۆن دۆلارە” بێ هۆنگ كۆنگ و ماكاو تایوان”, واتا 2076 جار
زیادی كردووە لەوكاتەوە, وە زیاتر لە دووجاری داهاتی نەتەوەیی هەر 57 وڵاتە ئیسلامیەكەی جیهانیشە,ساڵانەش بە ئەندازەی وڵاتێكی وەك توركیا ئابوورییەكەی زیاد دەكات, چین لە ساڵی 1986 هاتە ناو یانەی ئابووری ترلیۆن دۆلارەوە, لەو ساڵە بەرهەمی نەتەوەییەكەی گەیشتە 1,037,062 دۆلار.
لە دووشەمەی ڕەشی 3ی ئەم مانگە كە دەرگای بازاڕی پشك كرایەوە, یەكسەر هاڕەی كرد رو لە خوار, لێ دوایی ئارامی گرت لە زیانی 393 ملیار دۆلار راوەستا, 5,8 جاری كۆی بەرهەمی نەتەوەیی چینی لەساڵی بەدەستەوە گرتنی دەسەڵات لە لایەن شوعییەكانەوە ئەو رۆژە كۆرۆنا زیانی دا, لێ كۆڵی نەداو بازاڕی پشكی دانەخست, لە بڕی دوعاو نزاو هانا بردن بۆ ئەفسانەكان زیرەكی دەستكرد كەوتە جەنگەوە بەرامبەر بە كورۆنا, داهێنانەكان كوتنە بواری جەنگی دەستەو یەخەوە, رۆبۆت و زیرەكی دەستكرد لە شەقامەكان بە خێرایی سەرسوڕهێنەر هاووڵاتیان دەپشكنن و نەخۆشەكان رادەگرن و دەیاندۆزنەوە, لەناو نەخۆشخانەكانیش رۆبۆتەكان هەموو كارەكانی چارەسەری ئەنجام دەدەن, لە پاككردنەوەوە تا پشكنینی قوڕگ و
چارەسەركردن و دیاریكردنی چارەسەری, دروستكردنی دوو نەخۆشخانەكەش لە ماوەی 9 رۆژدا بونە هێمایەك بۆ بەرەو روبونەوە و دەرخستنی ئیرادە, چینێك پارساڵ 36% بازاڕی پشكی سەركەوت و یەكەمی جیهان بوو, 3ی مانگ بە ترسەوە دەرگای بازاڕی پشكی كردەوە, كۆرۆنا چاركی ئەو دەستكەوتەی لوش دا, بەڵام رۆژانی دواتر پڕیكردەوە, چین تا دێت دەوڵەمەندتر لە رۆژی پێش خۆی دەردەكەوێت, سامانی وڵات ئێستا بایی 63,83 ترلیۆن دۆلارە, لە ساڵی 2003ەوە كە سارس شەڕێكی تری بەسەردا سەپاند , 8,52 جار ئابوورییەكەی زیادی كردووە , ئابوورییەكەی لە 1,660,29
ترلیۆن دۆلارەوە بەرز بۆتەوە بۆ 14,140,163 ترلیۆن دۆلار, هاوكات ژێرخانەكەی تۆكمەترو پێشەنگی شۆڕشی پیشەسازی چوارو جی 5 یشە هەنووكە, لەوكاتە زۆر زۆر بەهێزتر و دەوڵەمەندتریشە.
چین دوای كۆرۆنا, كە پێشبینی دەكەم زیانە گیانییەكانی 10 جار زیاتری سارس بێت, بە توانایەكی زیاترو خەون گەورەترەوە دێتەوە مەیدان, شەڕ چەندە گەورەو مەترسیدار بێت وێڕای زیانەكان, تونای بەرگری و داهێنان زیاتر دە كات , ئەمە وانەیەكە چینیەكان لەدوای رێپێوانی مەزنەوە هەمیشە لێوەی فێر بوونە.




یه‌كه‌م كتێبی مێژوویی كه‌ خوێندمه‌وه‌… ئه‌حمه‌د كامه‌ران

له‌ گه‌رمای هاوینی ساڵی 2015 بوو كه‌ ئه‌وكات پۆلی 10 ئاماده‌یی به‌شی وێژه‌ییم ته‌واو كرد له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ چاوه‌ڕوانی قۆناغێكی تری خوێندن دابووم. هاوینه‌كه‌ زۆر دوورو درێژو گه‌رم بوو له‌پاڵ ئه‌وه‌ی هاوینێكی گه‌رم و دوورو درێژ بوو، كه‌چی كات له‌ شوێنی خۆی وه‌ستابوو، به‌هیچ شێوه‌یه‌ك جوڵه‌ی نه‌ده‌كرد.
بارودۆخی ناوچه‌كانی ده‌ورووبه‌رمان ناله‌بار بوو به‌هۆی سه‌رهه‌ڵدانی گرووپێكی تیرۆرستی به‌ناوی(داعشه‌وه‌) كه‌ ترسێكی زۆری له‌نێو دڵی خه‌لكی درووست كردبوو, به‌ڵام به‌هه‌رحال من به‌شێوه‌یه‌ك توانیم زاڵ بم به‌سه‌ر ئه‌و هاوینه‌ گه‌رم و دوورو درێژه‌دا، ئه‌ویش له‌ ڕێگای خوێندنه‌وه‌ی كتێب و سه‌یركردنی فلیمه‌ سینه‌مایه‌كان بوو كه‌ ئه‌م دوانه‌ بۆم بوونه‌ دوو هۆكاری گرنگ كه‌ توانیان چێژێكی گه‌وره‌ پێم ببه‌خشن له‌و هاوینه‌ گه‌رمه‌دا له‌ هه‌مانكاتیشدا وه‌ كو هاوڕێیه‌ك وابوون بۆ من.
هه‌ستم نه‌ده‌ركرد كه‌ چۆن كات و ڕۆژه‌كانی هاوین تێپه‌ڕبوو به‌هۆی خوێندنه‌وه‌ و سه‌یركردنی فلیمه‌ سینه‌مایه‌كان ,به‌ڵام ئه‌وه‌ی بۆ من زۆر به‌چێژتر و سوود به‌خشتر بوو خوێندنه‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ بوو كه‌ هه‌رچه‌نده‌ بینه‌ری زۆرترین فلیمی سینه‌مایی بووم، به‌ڵام نه‌گه‌یشته‌ ئه‌و چێژه‌ی كه‌ له‌كاتی خوێندنه‌وه‌ هه‌مبوو بۆ لاپه‌ڕه‌كانی كتێب.

ئێواره‌یه‌كی گه‌رمای هاوین بوو بڕیارم دا بڕۆم بۆ بازار بۆ كڕینی كتێبێك و له‌گه‌ڵ چه‌ند فلیمێكی سینه‌مایی، به‌ڵام كتێبه‌كه‌ی ئه‌م جاره‌م جیاواز بوو كه‌ هاوكات به‌ كڕینی ئه‌و كتێبه‌ بووه‌ دووه‌م كتێب كه‌ من بیكڕم له‌ كتێبخانه‌ وه‌ , چوونكه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی خۆشه‌ویستی من بۆ دونیای كتێب و خوێندنه‌وه‌ زۆر نوێ بوو كه‌ ته‌نیا نزیكه‌ چه‌ند مانگێگ له‌مه‌و پێش بوو من ئاره‌زووم له‌ خوێندنه‌وه‌ی كتێب درووست ببو , ئه‌و كتێبه‌ی كه‌ كڕیم كتێبێكی مێژوویی بوو ده‌رباره‌ی ژیانی كه‌سایه‌تیه‌ك و سیاسه‌ته‌كانی بوو كه‌ خۆم له‌سه‌ره‌تادا ته‌نها گوێبیستی بووم به‌شێوه‌یه‌كی كورت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ هه‌رچه‌نده‌ خۆمیش قوتابیه‌كی وێژه‌یی(ئه‌ده‌بی) بووم ئیتر بڕیارم دا كه‌ كتێبێكی مێژوویی بكڕم به‌ ناوی(مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك ) كه‌ له‌لایه‌ن مه‌نسور عه‌بدلحه‌كیم نووسرابوو وه‌ له‌لایه‌ن شه‌ویار حه‌سه‌نه‌وه‌ كرابوو به‌ كوردی له‌ ساڵی(2012)هه‌ولێر, كڕینی ئه‌م كتێبه‌ مێژووییه‌ له‌وه‌دا هات كه‌ له‌ پۆلی 10ی ئاماده‌یی وانه‌یه‌كی تایبه‌تمان ده‌رباره‌ی مێژوو هه‌بوو كه‌ زۆر سه‌رسامی ئه‌و وانه‌یه‌ بووم وه‌ له‌هه‌مان كاتیشدا له‌ وانه‌ی مێژوو نمره‌یه‌كی زۆر باشیشم هێنا , هه‌ڵبه‌ته‌ مامۆستای مێژووه‌كه‌مانیش مامۆستایه‌كی زۆر شاره‌زاو ڕۆشنبیر بوو له‌ بواری مێژوودا كه‌ ناوی مامۆستا نه‌وزاد كه‌لهور بوو له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا یه‌كێك بوو له‌ مامۆستا ڕووناكبیره‌كانی قوتابخانه‌ی ڕۆژی نوێی كوڕان , كه‌ له‌هه‌مان كاتیشدا خاوه‌نی چه‌ند كتێبێكی چاپكراو بوو, ئیتر هه‌ر ئه‌وه‌ بوو كه‌ منیش وا بڕیارم دا كه‌ یه‌كه‌م كتێبی مێژوویم ده‌رباره‌ی ژیانی و سیاسه‌تی مسته‌قا كه‌مال ئه‌تاتورك بێت بۆ خوێندنه‌وه‌, له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كتێبێكه‌ نزیكه‌ی چوارسه‌د لاپه‌ڕه‌بوو كه‌ ئه‌مه‌ش وای له‌ من كرد ئه‌م كتێبه‌ دووجار بیخوێنمه‌وه‌ چوونكه‌ كتێبه‌ خۆی له‌ چه‌ندین بابه‌تی جۆارو جۆر بینیه‌وه‌ ده‌رباره‌ی كه‌سایه‌تی (مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك) .

هه‌ڵبه‌ته‌ كه‌م كه‌س هه‌یه‌ ناوی ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ی نه‌بیستبێت كه‌ ناوێكی دیارو له‌هه‌مان كاتیشدا كاریگه‌ریه‌كی ئه‌وتۆی درووست كرد به‌سه‌ر مێژووی توركیاو وه‌ هاوكاتیش ته‌واوی جیهان به‌تایبه‌تیش بۆ كورد,مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك خۆی به‌ناوی باوكی هه‌موو توركان ناساند كه‌ هاوكات له‌ پاش ڕووخاندنی گه‌وره‌ترین ده‌وڵه‌ت و ئیمڕاتۆریه‌تی تورك كه‌ ئه‌ویش ده‌وڵه‌تی عوسمانی بوو كه‌ ئه‌م ئیمڕاتۆریه‌ته‌ له‌ ساڵی 1299ز بناغه‌كه‌ی خۆی دامه‌زراند به‌ سه‌رۆكایه‌تی (عوسمانی كوڕی ئه‌رته‌غۆل) كه‌ به‌ یه‌كه‌م سوڵتانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی داده‌نرا, ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ خۆیان به‌ میراتگری ئاینی ئیسلام داده‌نا به‌ڵام بۆ دواجار له‌ پاش هه‌شت سه‌ده‌ له‌ حوكمڕانی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ له‌ جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م له‌ ساڵی 1914ز به‌ ته‌واوه‌تی له‌ناوچوون ئه‌مه‌ش وای كرد مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك ببێته‌ فه‌رمانڕه‌وای ده‌وڵه‌تی نوێی توركیای كۆماری وه‌ هاوكاتیش كۆتا سوڵتانی ده‌وڵه‌تی عوسمانیش عه‌بدلحه‌میدی دووه‌م بوو,كاریگه‌ری ئه‌تاتورك به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگای ئه‌وكاته‌ی توركیا ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ توركیا له‌و كاته‌ له‌ ژێر ئایدۆلۆژیای ده‌وڵه‌تی عوسمانی بوو واته‌ ده‌وڵه‌تێكی ئیسلامی بوو, به‌ڵام به‌ چاو توروكانێك ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ كۆتایی پێ هات و وڵات كه‌وته‌ ژێر هه‌ژموونی دیموكراسیه‌ت, به‌ڵام دیموكراسیه‌ك له‌ ژێر به‌رگی دیكتاتۆریه‌ت به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئافره‌تانی به‌زۆرله‌ سه‌رپۆشكردن قه‌ده‌غه‌كرد كه‌ هه‌رچه‌نده‌ به‌شێكی ئافره‌تان بڕیاره‌كه‌ی ئه‌تاتوركیان پێ باش بوو كه‌ به‌ ئازادی ئافره‌ت ناویان ده‌برد چوونكه‌ له‌سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تی عوسمانی ئافره‌تان به‌رده‌وام وه‌كو كۆیله‌یه‌ ك ته‌ماشا ده‌كران له‌ پاڵ ئه‌مه‌شدا بانگی مزگه‌وته‌كانی نه‌هێشت بۆ نوێژكه‌ران كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ قالبی دیموكراسی ده‌رچووبون زۆربه‌ی كاره‌كانی ئه‌تاتورك, كه‌ ئه‌مه‌ش وای كرد ناڕازایه‌تیه‌كی گه‌وره‌ی به‌دوای خۆیدا بهێنێت, به‌ڵام له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا خه‌لَِكانێكی زۆر پشتگیری له‌ كاره‌كه‌ی ئه‌تاتوركیان كرد , به‌مه‌ش وڵات خۆی له‌ دوو به‌ره‌ی دژ به‌یه‌كتر بینیه‌وه‌ به‌ڵام له‌ ده‌رئه‌نجامدا ئه‌تاتورك ئه‌و به‌ره‌یه‌ی كه‌ دژی بوون به‌رده‌وام بوو له‌ سه‌ركوتكردنیان, له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌به‌رده‌وامی ده‌یگوت ده‌بێت توركیا ببێته‌ پێشكه‌وتوترین ده‌وڵه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ته‌واوی جیهان ئه‌وه‌ش به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی زمانی خۆمان نه‌ك زمانی عه‌ره‌بی بیابانی كه‌ چه‌ندین سه‌ده‌یه‌ توركیا خۆی له‌ دواكه‌وتوویی ده‌بینیه‌وه‌ له‌سایه‌ی ئه‌و زمانه‌وه‌, به‌ڵام له‌مه‌و به‌دوادا به‌هه‌موو جیهان پیشانی ده‌ده‌ین كه‌ وڵاته‌كه‌مان له‌ چ ئاستێكی پێشكه‌وتن دا ده‌بێت, ئیتر به‌مانه‌وه‌ نه‌وه‌ستاو هه‌ڵستا به‌ چه‌ندین كاری دیكه‌ كه‌ ئیتر خه‌لكیش وای لێهات ملكه‌چی كاره‌كانی بن , به‌ڵام له‌ پاڵیدا گرووپێك هه‌بوون به‌رده‌وام دژایه‌تی ئه‌تاتوركیان ده‌كرد,ئه‌گه‌رچی به‌پێی ئه‌و باسكردنه‌ بێت ئه‌تاتورك كه‌سێكی مێ باز بوو كه‌ به‌رده‌وام حه‌زی له‌ ڕابواردن و خواردنه‌وه‌ بووه‌ كه‌ هه‌رچه‌نده‌ ڕۆژێكیان به‌ سه‌رخۆشی ده‌یه‌وێت ده‌ستدرێژی بكاته‌ سه‌ر خوشكی خێزانه‌كه‌ی به‌ڵام سه‌ركه‌وتوو نابێت له‌ كاره‌ ئاژه‌ڵیه‌كه‌ی.

سه‌باره‌ت به‌ پرسی كورد و ئه‌تاتورك , پرسێكی ڕه‌ش و تاریكه‌ بۆ گه‌لی كورد به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ كورد هه‌لێكی زێرینی بۆ هاتبووه‌ پێش له‌و سه‌رده‌مه‌دا بۆ درووستبوونی ده‌وڵه‌تێك به‌ڵام مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك بووه‌ ڕه‌شه‌بایه‌كی ڕه‌ش بۆ كورد كه‌ ته‌واوی مافه‌كانی كوردی زه‌وت كرد و به‌رده‌وام بوو له‌ دژایه‌تی و چه‌وساندنه‌وه‌یان له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌تاتورك ناوی كورده‌كانی نابوو(توركی چیایی)
به‌ڵام بۆ دواجار له‌ ساڵی 1938 ئه‌تاتورك به‌ نه‌خۆشیه‌كی كووشنده‌ كۆچی دوایی كرد وه‌ به‌یه‌كه‌م سه‌رۆك كۆماری توركیا داده‌نرا له‌ مێژووی توركیای كۆماری.




لە پەراوێزدا … نەوزاد بەندی

— کە ڕەنجی ٣٠ ساڵی ھونەرمەندێک + یەک چەقەنەی چەکدارێ لە ڤێلایەکدا بەریەک ئەکەون و ئەبنە دراوسێ—

چەکدار : وەرە بالکۆنەکەوە
تۆ بە کەمانچە
شار پڕکە لە ئاواز
من بە دەمانچە
شار پڕ ئەکەم
لە ھەتیوو
بێوەژن و
لانەواز ..

  • * *

کە لە توبی عەدلی ، تەماشای حەواصڵی شاعیرێ ئەکەن ، ئەمانە ئەخوێننەوە:

دڵم پڕە
لە ھەواڵ و ھەوڵی فڕاندنی یار
لە مۆڕەی باوک ..
لە کەلەپچە..
لە ئیلقائلقەبزی پۆلیس..
لە چەقۆی ئەبوئەڵقەی برا..
لەپەیژەی دز ..
لە نامەی نیوەتەواو کراو
و
نیوەقەدکراو
و
نیوە ھەڵدراو
بۆ
حەوشەی یار ..
پڕە لە ڕەسمی ڕەش و سپی و
ڕەنگاوڕەنگ و
جامی وێنەی
زەردھەڵگەڕاو

ئەمە دڵە
یان پاشماوەی
پۆلیسخانە و
حەپسخانە ؟

ئەمە شارە
یان زیندانە ؟




ئایا محه‌مه‌د عه‌لاوی ئه‌بێته‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق؟ … ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

وادیاره‌ حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات به‌ پاڵپشتی حزبێكی كوردستانی ناوی ( محه‌مه‌د ته‌وفیق علاوی) یان داناوه‌ ببێته‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق و سیناریۆكی دانانی عادل عه‌بدولمه‌هدی دووباره‌ ئه‌كه‌نه‌وه‌و هه‌ر هه‌موویان له‌ خزمه‌تی جێبه‌جێكردنی فه‌رمانه‌كانی پاسداران و سوپای ئێرانن و له‌م دوواییدا حزبوڵلای لوبنانی له‌ رێی محه‌مه‌د كوسرانی مشه‌خۆرو به‌رپرسی دوسییه‌ی ( فایلی) عێراق خوێ هاویشته‌ ناو گه‌مه‌ی دانانی سه‌رۆك وه‌زیران و ئه‌مانه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ جێپێی خویان قایم ئه‌كه‌ن وه‌ك هێزێكی توكمه‌ كۆڵه‌كه‌ی ئێرانن له‌ناو خاكی عێراقدا داكوتراون.
پێكدادان و هه‌ڵپژان و ململانێی ‌نێوان خۆپیشانده‌ران وخه‌ڵكی راپه‌ریوو هێزه‌ چاره‌ ره‌شه‌كانی ئیسلام به‌ سه‌رۆكایه‌تی موقتدا سه‌در رابه‌ری ره‌وتی سه‌درو ره‌وته‌كه‌ی به‌ناو كڵاو شینه‌كان ، تێهه‌ڵچوون نییه‌ له‌ نێوان چینه‌ جۆراوحۆره‌كانی كۆمه‌ڵگاو، زۆرانی ئابووری نییه‌ له‌ نێوان چینه‌ زۆرانبازه‌كان و خۆكوژه‌كان به‌ڵكو هه‌ڵپژان وململانێیه‌ له‌ نێوان یه‌ك چین، چینێك بێبه‌شه‌ له‌ خه‌یرو سامانی وڵاته‌كه‌ی و به‌ نه‌داری و هه‌ژاری وبرسێتی ئه‌ژی و، تاقمێكی دزو گه‌نده‌ڵ هه‌موو سامانی عێراقیان هه‌ڵلووشی و بۆیه‌ خۆپیشاندان بۆ چاكسازی و له‌ دژی گه‌نده‌ڵی ده‌ستێپێكردو، گه‌نده‌ڵكاران به‌ سه‌رۆكایه‌تی شێتۆكه‌ی توندره‌و داوڵه‌كه‌ی ئێران موقته‌دا چه‌كیان هه‌یه‌و پشتیان به‌ ئێران ئه‌ستووره‌و، به‌ به‌رچاوی دونیا خۆپیشانده‌ران ئه‌كوژن.
عێراق به‌هێزترین به‌ڵگه‌یه‌ به‌ده‌ست ئێرانه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی گفتوگۆ كردن له‌ گه‌ڵ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكاو، مانه‌وه‌ی عێراق له‌ ژێر هه‌ژمون و كۆ‌نترۆڵ وركێفی ئێران تا ئه‌و كاته‌ی گیروگرفت و كێشه‌كانی له‌ گه‌ڵ ئه‌مریكا چاره‌سه‌ر ئه‌كات بژارده‌یه‌كی ئیستراتیژییه‌و ، موقته‌دا سه‌دریش به‌هێزترین داشی دامه‌یه‌ ‌ به‌رامبه‌ر به‌ راپه‌رینه‌ مه‌زنه‌كه‌ی به‌غداو شاره‌كانی ناوه‌راست وخوارووی عێراق ، ئه‌و راپه‌رینه‌ كه‌ سه‌رئێشه‌ی بۆ عه‌مامه‌ و په‌رۆ له‌ سه‌ره‌كانی قوم و تاران درۆستكردووه‌و، هێرشی تاقمی سه‌در بۆ سه‌ر گۆره‌پانی { ته‌حریر} و، هه‌رشه‌كانی پیاوه‌ به‌ هێزه‌كه‌ی شیعه‌ وجه‌ماوه‌ره‌ ده‌به‌نگه‌كه‌ی داشێكی به‌هێزه‌ دژ به‌ خۆپیشانده‌ران و راپه‌رێنه‌كه‌ ته‌نها زۆرانێكه‌ له‌ پێناو مانه‌وه‌ی ئێران و، به‌ نه‌مانی تاقمی سیاسی گه‌نده‌ڵ و، دامه‌زراندنی حكومه‌تێكی نیشتمانی به‌ پێی خواست و ئاره‌زووی شه‌قامی عێراقی مانای ئه‌وه‌یه‌ سه‌ره‌تایه‌كه‌ بۆ كۆتایی پێهێنانی رژێمی ئێرانی سه‌ركوتكه‌ر.
له‌ پاش گفتوگۆو وته‌وێژێكی دوورو درێژ له‌ نێوان هه‌ردوو سه‌ركرده‌ی شیعه‌ موقته‌دا سه‌درو هادی عامری به‌ ئاگاداری ئێران گه‌یشتنه‌ ئه‌وه‌ی ناوی محه‌مه‌د ته‌وفیق عه‌لاوی وه‌ك پاڵێوراو بۆ سه‌رۆك وه‌زیران بده‌ن به‌ به‌رهه‌م ساڵح سه‌رۆك كۆمارو، پێشتر تاقمی عامری سه‌ر به‌ ئێران سێ ناویاندا به‌ سه‌رۆك كومارو هه‌رسێكیان جێی متمانه‌ی خۆپیشانده‌ران نه‌بوون و، هه‌روا نه‌یانتوانی له‌رێی مێلیشیاكان و چه‌كداره‌كانیان به‌ كوشتن و گرتن وخه‌ڵك رفاندن خۆپیشاندانه‌كان له‌ناو به‌رن و، ئێران له‌وه‌ ئه‌ترسێت راپه‌رینه‌كه‌ سه‌ربكه‌وێت و به‌وه‌ش كونترۆڵیان به‌ سه‌ر بارودۆخه‌كه‌ نامێنێت و هه‌موو شتێك له‌ ده‌ستیان ده‌رئه‌چێت و، هه‌ره‌شه‌ی ئه‌وه‌ی كردووه‌ ئه‌گه‌ر سه‌رۆك وه‌زیران به‌ پێی نه‌خشه‌ی خۆیان نه‌بێت عێراق ئه‌سووتێنن.
ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ حزبی ده‌عوه‌ی شیعه‌ سه‌ر به‌ نوری مالكی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشووتر دژ به‌ دانانی محه‌مه‌د عه‌لاوییه‌ به‌ڵام هه‌ندێك له‌ لایه‌نه‌ سوننییه‌كان پشتگیری لێئه‌كه‌ن و ترسی چاره‌نووسی سیاسی ئاینده‌یان لێنیشتووه‌ به‌ڵام گرنگ دوابریاری لاوانی راپه‌رینه‌كه‌یه‌ كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك گؤی ناده‌نه‌ پرته‌و بۆڵه‌و بوختانی ناحه‌زان و ئه‌وانه‌ی ئه‌یانه‌وێت راپه‌رینه‌كه‌ له‌كه‌دار بكه‌ن یان له‌ قورسی و سه‌نگی كه‌مبكه‌نه‌وه‌ و، بۆ ئه‌ومه‌به‌سته‌ سیخور و كۆمه‌ڵێك شه‌للاتی له‌ چه‌قو هه‌ڵگرو ده‌مانجه‌ی بێده‌نگی و دار حه‌یزه‌ران بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ بۆ تێكدانی راپه‌رینه‌كه‌و هیچ سوودیان نه‌بووه‌.
له‌ پاش ده‌ستنیشان كردنی محه‌مه‌د عه‌لاوی به‌رامبه‌ر به‌ خۆپیشانده‌ران كه‌ هه‌ر زوو وێنه‌كه‌یان له‌ دیوارداو له‌ ژێری نووسیان گه‌نده‌ڵه‌و نامانه‌وێت و، بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی كاردانه‌وه‌یان له‌ گرته‌یه‌كی ڤیدیۆ ( ده‌نگ و ره‌نگ) عه‌لاوی هه‌ندی ئه‌ركی خسته‌ ئه‌ستۆی خۆی وه‌ك : سزادانی بكوژانی خۆپیشانده‌ران و دژایه‌تیكردنی گه‌نده‌ڵی و ناچێته‌ ژێر باڵی هیچ حزبێك و ئه‌گه‌ر فشاریان خسته‌ سه‌ر یه‌كسه‌ر ده‌ست ئه‌كێشێته‌وه و، سه‌ره‌رای ئه‌مانه‌ به‌ ده‌نگی به‌رزو حه‌ماسه‌تی جه‌ماوه‌ر‌ هه‌ر هه‌موویان ره‌تیان كرده‌وه‌و ، وتیان ئاسته‌نگی زۆر بۆ خۆی كابینه‌كه‌ی دروست ئه‌كه‌ێن نه‌گاته‌ په‌ۆله‌مان.
گه‌مه‌كه‌ی موقته‌دا سه‌در زوو په‌رده‌ی له‌ سه‌ر هه‌ڵماڵرا به‌ ناردنی چه‌ندین كۆمه‌ڵ له‌ لایه‌نگیرانی بۆ گۆره‌پانی { ته‌حریر} و، به‌ زه‌بری چه‌قوو ده‌مانچه‌و و شه‌ره‌ تێڵا توانیان باره‌گای خۆپیشانده‌ران و خه‌ڵكی راپه‌ریو له‌ ( چیشتخانه‌ی توركی) ده‌ربكه‌ن و، ئه‌م هه‌نگاوه‌ش هاوكات بوو له‌ گه‌ڵ واژووكه‌ی دوكتۆر به‌رهه‌م ساڵح ومتمانه‌ به‌خشین به‌ محه‌مه‌د عه‌لاوی و، راگه‌یاندنه‌ پر درۆكه‌ی موقته‌دا كاتێ وتی: گه‌ل عه‌لاوی هه‌ڵپژاردووه‌و، موقته‌دا وا ئه‌زانێت گه‌لی عێراق ته‌نها ئه‌و سه‌رلێشێواوانه‌ی خۆیه‌تی.
له‌ به‌غدا موقته‌دا توانی بۆ ماوه‌یه‌كی كورت ده‌ستبه‌سه‌ر مه‌یدانی { ته‌حریر} بگرێت و، پاشان زیاتر ریسوا بوو كاتێك خۆپیشانده‌ران سه‌ربه‌رزانه‌ گه‌رانه‌وه‌ مه‌یدانه‌كه‌و، ئێستا له‌ به‌غداو كوت {واسط } وعه‌ماره { میسان} ‌و به‌سره‌و ناسرییه‌ { زیقار} و سه‌ماوه‌ { موسه‌ننا} وحیلله‌ {بابل}و كه‌ربه‌لاو و نه‌جه‌ف و دیوانیه‌ نایانه‌وێت عه‌لاوی پۆستی سه‌رۆك وه‌زێران وه‌ربگرێت و ، دانیشتوانی ئه‌و پارێزگایانه‌ ئه‌ڵێن : محه‌مه‌د ته‌وفیق عه‌لاوی به‌شیكه‌ له‌ حزبه‌ شیعه‌ گه‌نده‌ڵه‌كانی ده‌سه‌ڵات و، ماوه‌یه‌كی دوورو درێژ كادری پێشكه‌وتووی حزبی ده‌عوه‌ی گه‌نده‌ڵگار بووه‌. بۆیه‌ كه‌س سوور نییه‌ له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی عه‌لاوی ببێت به‌ سه‌رۆك وه‌زیران جگه‌ له‌ داشی دامه‌كه‌ی ئێران موقته‌دا كه‌ بووه‌ته‌ ئامانجی خۆپیشانده‌ران و هه‌ر هه‌موو له‌ دژی هاوار ئه‌كه‌ن و به‌ گه‌نده‌ڵی سه‌ره‌كی ناوی ئه‌به‌ن.
خۆپیشانده‌ران و خه‌ڵكی راپه‌ریوی به‌غداو شاره‌كانی ناوه‌راست و خوارووی عێراق داوا ئه‌كه‌ن :
هه‌موو ئه‌زانن چۆن ( عادل عه‌بدولمه‌هدی) یان هێنا هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ ( مه‌حه‌مه‌د عه‌لاوی) یان هێناوه‌و، له‌ لایه‌ن حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات پشتگیری لێئه‌كرێت و نابێت دژ به‌ ده‌ستیوه‌ردانی ئێران و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی بوه‌ستێت و ئه‌مه‌ش لای خۆپیشانده‌ران جێی قبولكردن نێیه‌ و، ئایا عه‌لاوی ئه‌توانیت ئه‌ركه‌كانی به‌ باشی به‌رێوه‌ببات وه‌ك هه‌ڵبژاردنێكی پاك و پوخته‌و پێشوه‌خته‌ و، دۆزینه‌وه‌و ده‌ستنیشان كردنی بكوژانی خۆپیشانده‌ران و سزادانیان و، فایلی گه‌نده‌لكاران بجولێنێت و بدرین به‌ داگا و، ئه‌بێت حكومه‌تی داهاتوو دوور بێت له‌ تایفه‌گه‌ری و پشكپشكێنه‌و به‌ فه‌رمانی گه‌نده‌ڵكاران كار نه‌كات و، به‌بێ ترس و ئازایانه‌ بریار بدات و سه‌ربه‌خۆیی خۆی بپارێزێت وكار له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانی بكات و بتوانێت متمانه‌ی خه‌ڵكی راپه‌ریو مسۆگه‌ر بكات، هه‌ڵوێستی هه‌بێت له پاراستنی ‌ ئازادی و رێزگرتن له‌ مافی مرۆڤ و، به‌و جۆره ‌هه‌ڵسوكه‌وته‌ كاره‌كانی حكومه‌ت به‌ره‌وپێش ئه‌روات و، خه‌ڵكی عێراق زۆر نه‌هامه‌تیان دیوه‌و كاریان ئه‌وێت نه‌ قسه‌و باس و سۆز.
ئایا محه‌مه‌د ته‌وفیق عه‌ڵاوی ئه‌بێته‌ سه‌رۆك وه‌زیران یان جه‌ماوه‌ری راپه‌ریو ئه‌یخه‌ن و ناهێڵن بگاته‌ ئاواته‌كه‌ی و، ئه‌گه‌ر بوو به‌ سه‌رۆك وه‌زیران ئایا ئه‌توانێت مه‌رجه‌كانی ئێران پشت گوێ بخات و، رۆژانی داهاتوو توانای عه‌ڵاوی ئه‌خاته‌روو به‌رامبه‌ر به‌ حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات و میلیشیاكانیان.
له‌ هه‌مووی سه‌یرتر هه‌ردوو دوژمنه‌كه‌ ئه‌مریكاو ئێران پێشوازی له‌ هاتنی عه‌لاوی ئه‌كه‌ن و، ئه‌م دووانه‌ هه‌رده‌م به‌ دوای رزگاری گه‌لان ناگه‌رێن جكه‌ له‌ به‌رژه‌وندی خۆیان و، به‌م زوانه‌ محه‌مه‌د عه‌لاوی بۆ خه‌ڵكی عێراق و ناوچه‌كه‌و دونیا ده‌رئه‌كه‌وێت.

5/2/2020




سوکایەتی بە ژنان چ کەلتورێکە و چۆن دەیگۆڕین؟ … وتاری هاوبەشی گۆناسعید و ئاسۆکمال

مەلا مەزهەر و مەلا هەڵۆ و مەلاکانی هاوشیوەیەیان سوکایەتی بەژنان بە کارێکی ئاسایی دەزانن ،چونکە بەپێی کەلتوری ئیسلامی ژنان پلەیەکی نزمیان هەیە و چەندین ئایەت و حەدیسیان هەیە کە ژنان بە ئینسانی کامڵ نازانێ و هەمان پلەوپایە و مافیان نیە کە پیاوان هەیانە.

هۆکاری ئەوەی ئەم کەسانە دەتوانن بە ئاسانی لە کوردستاندا سوکایەتی بکەن ، دوو هۆکارە یەکەم ؛زاڵبونی کەلتورێکی پشت بەستو بە بەها پیاوسالاری و ئیسلامیەکانە ،وە دووەم سیاسەتی دەسەڵاتە بۆپشتیوانیکردن و بەهێزکردنی ئەم کەلتورە.

کێ لە پشت ئەم مەلایانەوەیە؟

دەمێ ساڵە هەموو شاهیدی بەهێز کردنی دەزگا دینیەکانین لەسەر دەستی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان . هاندان و ئاسانکردنی پرۆسەی دروست کردنی هەزاران مزگەوت بە بی باج دان ، تەرخان کردنی بودجەی زەبەلاح بۆ وەزارەتی ئەوقاف ، کردنەوەی دەیان و سەدان فێرگەی دینی و مەزهەبی ، کردنەوەی دەیان کەناڵی ئاسمانی ئیسلامی ، بەهێزکردنی پەروەردەی دینی لە قوتابخانەکان ، بەهێزکردنی ڕەوتی سەلەفیەت و تەرخان کردنی کەناڵی ڕاگەیاندنی تایبەت پێیان ، پێشبڕکێێ حیزبەکان بۆ بە ئەندام پەرلەمان کردنی مەلاکان ، دانانی لیژنەی سانسۆری دینی لەسەر چاپەمەنی و شانۆ و سینەما و مۆسیقا ، تەنها چەند نمونەیەکن لە چۆنێتی پشتیوانی کردنی دەسەڵاتی سیاسی بەناو عەلمانی لە هەرێمی کوردستان لە بونیاد نانی دەزگایەکی زەبەلاحی دینی کە کاریگەری راستەوخۆی لەسەر هەڵس و کەوتی تاک و خێزان و کۆمەڵگە داناوە و کەلتوورێکی گشتی برەو پیداوە کە تیایدا نرخ و بەهای ژنی وەک ئامرازی تێر کردنی ئارەزووی جنسی پیاو و منداڵ خستنەوە و ماڵ بەڕێوەبردن دیاری کردوە لەسەر ئاستی خێزان .

یەکێک لە دەرئەنجامەکانی پشتگیریەکانی دەسەڵات بۆ دەزگای دینی ، دروست بوونی دەیان بانگخواز و کەسایەتی دینی وەک مەلا مەزهەر و مەلا هەڵۆ و د. عەبدولواحید و د. عەبدوللەتیف و ئەوانی تر کە لە چەند ساڵی رابردوودا هەریەکە و بە شیوەی جۆراو جۆر باس لە پێگە و جێگەی ژن دەکەن لە کۆمەڵگە و لە خێزاندا ، هەڵبەت دروست بوونی لە نمونەی ئەم جۆرە بانگخوازانە لە هەرێمی کوردستان تازە نی یە ، بەڵکو لە ساڵی نەوەدەکانیش کەسانی وەک مەلا بەشیرلە شاری هەولێر و مەلا ئەحمەدی خانەقا لە سلێمانی هەبوو وهەمان دەوریان دەگێڕا و هەمان کاریگەریان دادەنا لەسەر زەینی ئەوانەی هاتوو چۆی مزگەوتەکانیان دەکردن . لە گوتارەکانیاندا یەکێ بە ژن دەڵێ جێگەی وا لە چێشتخانە و یەکێ دەلێ ئەگەر ڕێگە نەدەن پیاوەکانیان فرە ژنی بکات داینەسۆرن ، یەکێ تر دەلێ ئەوەی سفور بێت پیاوانی خێزانەکەی “گەوادن” ، یەکێ دەلێت کچان دەبێت تا تەمەنی ١٤ ساڵی بخوێنن و لە دوای ئەوە بدرێن بە شوو و چەندینی تر کە ڤیدیۆکانیان خۆی دەدات لەچەند سەدێک. ئەوان هەروەها قسە دەکەن لە سەر ژنانی هونەرمەند و شانۆکار و گۆرانیبێژ. بەڵام زۆر بە تایبەت تر قسە دەکەن لەسەر چالاکانی نیو ڕێکخراوەکانی ژنان و ئەوانەی لە بواری وەستانەوە بە دژی توند تیژی خێزانی کار دەکەن.

بەلام با بزانین بۆچی دەسەلاتی “بە ناو عەلمانی و لەڕاستیدا خێڵەکی و ئیسلامی” هانی کەسانی کۆنەپەرستان و کەلتوری دژی ژن دەدا ؟

دوانەی دەسەڵات و کەلتوری دژی ژن

حزبە دەسەڵاتدارەکان لە پاراستنی کەلتوری دژی ژندا دەتوانن سود و قازانجێکی مادی زۆر بەدەست بێنن، کە بەپێی بانکی جیهانی ١٤٪ ژنان لەسەر کارن.*١ ئەم ڕاپۆرتەی ٢٠١٩ ڕادەی بەشداری ژنانی کوردستان لە کاردا بە نزمترین ئاست دەزانێ لە جیهاندا. واتە ٨٦٪ ژنان بێکارن و ئەم ملێون ژنە بێکارەش دەبێ لەباری کۆمەڵایتیەوە لە دۆخێکدابن کە فرسەتی ناڕەزایەتیان بەم ژیانە سەختەیان نەبێ و داوای بیمەی بێکاری و بیمەی کۆمەڵایەتی نەکەن و لە ماڵەوە وەک ژنی بێکار خزمەتی خێزان و پیاو بکەن تاکو وەک ژنی ماڵەوە پێناسە بکرێن و هیچ بەرپرسیاریەتیەکی مادی و مافیاکیان لەلایەن حکومەتەوە بۆ حساب نەکرێ. هەربۆیە کەلتورێک کە دەتوانێ ژن بە ژێردەستەی پیاو و کەم بایەخ و سوک سەیر بکا دەبێتە مایەی قبوڵکردنی بێ مافی نیوەی کۆمەڵگەی کوردستان و بەمەش دەسەڵات لە ناڕەزایەتی نیوەی کۆمەڵگە ڕزگاری دەبێ. هەربۆیە دەبینین بودجەیەکی زۆر بۆ دەزگا ئیسلامیەکان سەرف دەکرێ تا هەڕۆژەی فەتوایەک دژی ژنان بدەن و هەوڵ دەدەن یاسای فرەژنی و دژی ژن زیاتر پەرەپێ بدەن.
بەڵام هۆکاری سەرەکی ئەوەی ئەم کەسانە دەتوانن بە ئاسانی لە کوردستاندا سوکایەتی بکەن بە ژنان ، جگە لە پشتیوانی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی بۆیان ، سەرچاوەکەی وا لە کەلتوری ڕەگداکوتاوی پیاوسالاری لە کۆمەڵگەی کوردستاندا، کە مێژوویەکی درێژتری هەیە لە دەسەڵاتی پارتی ویەکێتی و سەرهەڵدانی هێزە ئیسلامیەکان لە کوردستان .
شەریعەت و یاسا ئیسلامیەکان لەگەڵ کۆمەڵێک دابونەریت و بەهای پیاوسالارانە، پێگەی ژن و پیاوی لە نێو خێزاندا بە قازانجی سەرداری پیاو یەکلاکرۆدتەوە. ئەمەش لەباری کۆمەڵایەتیەوە تەواو قبوڵ کراوە نەک هەر لە لایەن پیاوەوە ، بەڵکو لە لایەن ژنانەوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دەگوێزرێتەوە . ئەم سیستەمە کۆمەڵایەتیەی پیاوسالاری لە خێزاندا کەلتوری گشتی لە کۆمەڵگەدا پێک دێنێ. دەسەڵاتیش لەڕێگەی یاسا و ڕیساکانی بەڕیوەبەردن و دامودەزگای دینی فەرمیەوە هەمان سیستەمی پیاوسالاری لە کۆمەڵگەدا یاسایی دەکاتەوە.

ئەم سێ کوچکەی پیاوسالاری و دەسەڵات و دین، هەمویان بونەتە ئەو زەمینە کۆمەڵایەتی و یاساییە و ئەو داب ونەریتە خێڵەکی و دژی ژنە جێکەوتوە لە کۆمەڵگەدا، کە گوتاری ئەمڕۆی ئیسلامی سیاسی ومەلاکان لە ئەساسەوە پشتیان پێ بەستووە . ئەمەش بوەتە ئەو کەلتور و فەرهەنگ و زانیاریانەی کە زۆربەی کۆمەڵگە هەیانە دەربارەی ژن ، وە تا ئەمڕۆ نەک بەردەوامە ، بەڵکو هێزی بەبەردا دەکرێتەوە و زیندوو دەکرێتەوە . مانەوەی ئەم کەلتورە دواکەتوانە لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا فرسەتی بە هەندێ مەلای کۆنەپەرست و ئیسلامی سیاسی و دەسەڵاتیش داوە کە هێرش و سوکایەتی بۆسەرژنان بکەنە کارێکی ئاسایی، کە ڕۆژانە لە کۆمەڵگەدا دژ بەژنان دەکرێ.

ئەم کەلتوورە گشتی یە جگە لەوەی کە لەبەرژەوەندی پایە و دەسەڵاتی تاکی پیاوە بەگشتی ، کاریگەری خۆی لەسەر تاکی ژنیش داناوە . بە پێی ئەم بەها گشتیە کە دانراوە بۆ ژن ، باشترین نمونەی ژن دایکێکە کە ژنی ماڵەوەیە و خزمەت بەهەموو خێزان دەکات ، دایکێکە کە مێردی نەماوە دانیشتوە بە دیار مندالەکانیەوە بۆ خزمەتکردن پێیان ، ژنێکە کە بێ دەنگە شەرمنە و قسە لە قسەی پیاودا ناکات و ..هتد . ئەم جۆرە لە ژیان تەواو بە دڵی دەزگا دینیەکانە و بە دڵی دەسەلاتیشيە .
سەرمایەداری ژنانی ڕاپێچی کارکردن لەدەرەوە کردوە و لە ماڵ دەری هێناون. بەڵام هێشتا ئاستی هوشیاری بە مافەکانیان و بە بەها کۆمەڵایەتیەکان لە ئاستێکی کەمدایە. هاوکات دەسەڵاتی سیستەمی پیاوسالاری خێزان و سیستەمی عەشیرەتی و میلیشیایی حکومەت و دەسەڵاتی دین بەسەر یاسا و بەڕیوەبردن و ژیانی گشتیدا هێشتا بەهێزە و زاڵە لە کۆمەڵگەدا.
بەڵام ئەو گۆرانکاریانەی بەسەر پێگەی سیاسی وئابووری راستەقینەی ژندا هاتوە لە کۆمەڵگای کوردستاندا، پێچەوانەی خواست و ئارەزووی دەزگای دینی و ئەو نۆرمە کۆمەڵایەتیانەیە کە خوازیاریەتی ، و بەشێکی زۆر لە ژنان پابەند نیین بەو بەهایانە و بە شایەنی خۆیان نازانن ، بەڵکو هەوڵ بۆ ڕێزگرتن لە مافەکانیان دەدەن . کێشەکە لێرەوە دەست پێ دەکات .
ژنان بە هۆی هاتنە مەیدانی کار و فشاری بێکاریەوە دەستیان داوەتە کارکردن لە مەیدانی جۆراوجۆری کۆمەڵگەدا.هاوکات گۆڕان بەسەر کەلتوری کۆمەڵگەدا هاتوە بە هۆی گەورەبونی خێرای شارە گەورەکانیشدا لەئاکامی زیادبونی لەڕادەبەدەری دانیشتوان و دەست ڕاگەیشتنی هەموان بە ئەنتەرنێت و سۆشیال میدیا. ئەم دۆخە تازەیە هوشیاریەکی گلۆباڵی سەبارەت بە ژیانی مۆدێرن دروستکردوە، کە ئیتر ئەو کەلتور و دابونەریتە کۆنانە بونەتە ڕێگر وچیتر ژنان ئەو کەلتورە کۆنە قبوڵ ناکەن و ڕوبەڕوی دەبنەوە.

دەوری ناڕازیەتی ژنان لە گۆڕینی کەلتوردا

ناڕەزایەتی و ڕوبەڕوبونەوانەکانی ژنان چ لەناو خێزاندا دەسەڵاتی پیاوی لەزراندوە ،و چ لە ئاستی کۆمەڵگەدا ڕوبەڕوی دەسەڵاتی دین و پیاوانی ئاینی دەبێتەوە و دەیان خاتە قەفەسی تاوانباریەوە ،و چ لەئاستی حکومەت و پەرلەمانیشدا داوای پاراستن و یاسای مافەکانی ژنان دەکا.
لە ناڕەزایەتیەکانی مامۆستایان و فەرمانبەران و کرێکاراندا سەبارەت بە موچە و ڕوبەڕوبونەوەی پلانەکانی حکومەت لە کاتی قەیرانەکاندا، کاریگەری بەشداری ژنان دەبینین لەسەر کاڵکردنەوەی کەلتوری زاڵی پیاوسالاری و بەکەم گرتنی ژنان .
ئەمانە هەموو زەمینە دروست دەکەن بۆ سەرهەڵدانی کەلتورێکی ئینسانی و مرۆڤدۆستانە لەکۆمەڵگەدا کە ڕێز لە جێگە و مافەکانی ژنان بگرێ.هەرچەند ئەمانە تەنیا زەمینەیەکی سەرەتایین و هێشتا نەبوونەتە هوشیاریەکی گشتی وکۆمەڵایەتی کە کاریگەری لەسەر کەلتوور دابنێت بەتەواوەتی،بەڵام کەلتووری کۆن ترسی لەناوچونی لێنیشتوە و پەلاماری هەر پێشکەوتنێک و گۆڕانکاریەک دەدەن کە ژنان لە کەلتوری کۆمەڵگەدا دروستی دەکەن ، دەست دەبەن بۆ توند تیژی نواندن بەرامبەر بە ژنان .

ئەمە شەڕێکی کەلتوریە لەنێوان کەسانی کۆنەپەرستی وەک مەلا مەزهەر و مەلا هەڵۆ و هاوپەیمانەکانیان لەنێودەسەڵات و لە حزبە ئیسلامیەکاندا لەگەڵ ژنانی ئازادیخواز و هاوپەیمانەکانیان لە ڕێکخراوەکانی ژنان و ڕیكخراوە چەپ و سێکۆلار و کۆمۆنیست و پارێزەر لەمافەکانی مرۆڤدا.

هاتنە مەیدانی ژنان و پیاوانیکی ئازادیخواز لەدژی مەلا مەزهەر و ڕاپێچکردنی بۆ دادگا و خستنە قەفەسی تاوانباریەوە کارێکە کە سەری ئەو ڕمەیە کە ئەم گۆرانکاریە هێناویەتی ، ئەوە پێگەی ژنانە کە جێی بە گوتاری ئەوان لێژ کردوە . ژنان و پیاوانێکی ئازا و جەسور کە نوێنەرانی ئەو کەلتورە دژە ژنە ڕاپێچی دادگا دەکەن ، کارێکی گرنگ دەکەن بۆ تێکشکاندنی کەلتوری سوکایەتی بەژنان و ئەمە بەشێکە لە خەباتێکی ئاشکرا دژی کەلتوری زاڵی کۆمەڵگە.
هاتنە مەیدانی ئەم ژن و ڕیكخراوانەیان دژی سوکایەتی و فرەژنی درێژەی ئەو هەوڵانەیە کە بزوتنەوەی ژنان لە سێ دەیە دژی کوشتنی ژنان لە کوردستان دەیکەن. بەشێکی ڕیکخراوەکانی ژنان بەردەوام خەریکی پاراستنی ژنان بون لە شێلتەرەکان و بەهانا چونی ئەو ژنانەی لە توندوتیژی خێزانی هەڵاتون. ئەوەی دەبینین لە کوردستاندا کۆمەڵێک ڕیکخراو و چالاکی ژن هەیە و لە خەباتی بەردەوامدان بۆ پارێزگاری لە مافەکانی ژنان. ئەم کارە مەلا و لایەنە ئیسلامیەکانی هەراسان کردوە و بە هەڕەشەیان دەزانن بۆ سەر کەلتورێکی دواکەوتوانە کە ئەوان لەسایەیدا دەتوانن ڕاوی دەنگی خەڵکی پێ بکەن بۆ بەدەستهێنانی پۆست و شەریک بون لە تاڵانی داهاتی کۆمەڵگە.

مەلا مەزهەر بە پشتیوانی لایەنە کۆنەپەرستەکانی هەولێر دەتوانێ خەڵک کۆبکاتەوە کە پارێزگاری لە سوکایەتی بەژنان و فرەژنی بکەن بە ئاشکرا. لە نێو تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان بە هەزاران گەنج و پیاو سوکایەتیان بە ژنان دەکرد و بە وپیاوانەی بەرگریان دەکرد لە شکاتی ژنان . جوێن و سوکایەتی وبەکار هێنانەوەی دەستەواژەکانی مەلا مەزهەر ، تێکەڵ کرابوون بە هاوار هاواری هیستریای گوایە هێرشکراوەتە سەر خودا و پێغەمبەر و دینەکەیان . پیاوانی فرە ژن هاتبووەن سەرجادە و بەرگریان دەکرد ، پۆلێک پێشمەرگە ،بە بێ ئەوەی لە بیریان بیت کە هاوڕێکانیان لە شەڕی داعشدا گیانیان لە دەست دا،بەڵام ئێستا هاواریان دەکرد، ئیمە پشتگیری لە مەلا مەزهەر دەکەین . ئەمە سیناریۆیەک نیە دروست کرابێ بەڵکو ئەمە واقعیەتی بونی سێ کوچکەی دەسەڵات و دین و کەلتوری سوکایەتی بەژنە کە لە کوردستاندا ئامادەیە و جەماوەری خۆی هەیە. بەرەی ئازادیخوازی کۆمەڵگە پێویستە وشیارانە لەپەیوەندی نێوان ئەم سێ کوچکەی کۆنەپەرستیە بڕوانێ تاکو ڕوبەڕوی سیناریۆکانیان ببێتەوە و ڕێگاکانی شکانی تابوی ئەم کۆڵەکانەی کۆنەپەرستی لە یاسا و کەلتور و ژیانی ڕۆژانەدا نیشانی کۆمەڵگە بدا.

بۆچی زۆربەی کۆمەڵگەی کوردستان بەرامبەر سوکایەتی بەژنان بێ دەنگە؟

ئەوەی جێگای سەرنجە بێ دەنگی بەشێکی زۆری کۆمەڵگەیە بە بیانوی جۆراوجۆرەوە، وەک ئەوەی ئێستا کاتی مەسەلەی ژن نیە و ئەمە بۆ لەبیربردنەوەی ناڕەزایەتیە بە دەسەڵات، یاخود ئەوەی شکات و دادگایی تەنیا مەلایەک سودی نیە و ئەوە مەلا گەورە دەکات و بیانوی ئەوەی ڕێکخراوەکانی ژنان گەندەڵیان تێدایە، یاخود دادگا گرنگ نیە و هیچی پێ ناکرێ.
ئەمانە هەمووی نیشانی دەدا کە کەلتوری سوکایەتی بەژنان و ترس لە گۆڕینی ئەم کەلتورە ئەوەندە بەهێزە کە هەر ناڕەزایەتیەکی ڕەوا و پێشکەوتوانە دەخرێتەژێر پرسیارەوە لە لایەن زۆرینەی کۆمەڵگەوە . ئەم بیانوانەش جۆرێک لە خۆدزینەوەیە لە بەرپرسیارێتی بەشداری لە گۆڕینی کەلتوری دواکەتوانەی دژی ژن لە کۆمەڵگەدا.
ئەگینا هەموو ڕۆژێ خەڵک دەتوانێ ناڕەزایەتی بەرامبەر بە دەسەڵات دەرببڕێ و دەریشی بڕیوە . ئیتر بۆ هاتنە مەیدانی ژنان بۆ مافەکانیان دەبێ ڕیگری بکا لە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە دەسەڵات ؟
بەپێچەوانەوە ئەگەر هەر بەشێکی کۆمەڵگە ناڕەزایەتی بەرامبەر بە گۆشەیەکی نایەکسانی و نادادپەروەری دەسەڵات دەرببڕێ، ئەوا دەسەڵات دەکەوێتە ژێر فشاری بەشێکی زۆرتر لە کۆمەڵگەوە و بەرەی ناڕەزایەتی شۆڕشگێڕانەی پێ بە‌هێزتر دەکرێ دژی دەسەڵات. گرنگی نەدان بە ناڕەزایەتیەکانی ژنان بەرامبەر بە کۆڵەکەیەکی کۆنەپەرستی دەسەڵات بەمانای خستنەلاوەی خواستێکی گرنگی ژنانە لە باشتربونی دۆخیاندا و لەبەر چاو نەگرتنی مەسەلەی ژنانە کە هەزارەهایان لێ بوەتە قوربانی دەسەڵات و کەلتور و هاندانی کۆنەپەرستانی دینی.

باسی دادگایی کردنی مەلایەک بەکەم دەگیرێ ، بەڵام وەک لە بەیانی کەمپینی (#ئەوەستینەوەبەرامبەرسوکایەتیکردنبە_ژنان )دا هاتوە: “ئەم کەیسە وەک کەیسی چەند کەسێک و چەند ڕێکخراوێک سەیر نەکا کە سوکایەتیان پێکراوە ، بەڵکو ئەمە کەیسی سوکایەتی کردنە بە هەموو ژنانی کوردستان.”
بەڵێ ، ئەمڕۆ دادگایی کردنی ڕەمزێکی کۆنەپەرستی و خستنەقەفەسی تاوانباریەوە بەمانای خستنە قەفەسی کەلتور و یاسایەکە کە سوکایەتی بەژنان و فرەژنی بەڕەوا دەبینێ . بەم پێیە ئەمە نیشانەی ئاشکرابونی توانا و ئیرادەی ئازایانەی ژنانی ناڕازیە کە ڕیگە بە هیچ کەس ولایەنێکی کۆنەپەرست نادەن سوکایەتی بەژنان بکەن و دەیکەنە نمونە بۆ هەموو کۆنەپەرستانی تر.
بیانوی ئەوەی دادگایی کردن ئەم مەلایانە گەورەدەکا! بەڵام ئەم مەلایانە پلەوپۆست و گرنگی خۆیان لای دەسەڵات هەیە و بەم دادگایی کردنە گەورە نابن. هەربۆیە ئەمەش بیانویەکی بێ هێزە بۆئەوانەی کە دەڵێن مەلا گەورەمەکەن و نازانن کە چ پەیوەندیەکی ڕۆحی و مادی لەنێوان دەسەڵات و ئەم جۆرە لە پیاوانی ئاینیدا هەیە. دادگاییکردنی هەر کەسێکی کۆنەپەرست و سزادانی ئیرادەی ژنان زیاتر بەهێز دەکا بۆ هاتنە مەیدان و ڕوبەڕوبونەوەی دەسەڵاتێک کە پارێزەر و سەرچاوەی مادی هەموو ئەم کۆنەپەرستیەیە لە کوردستاندا.

بیانوی ئەوەی بەشێکی ڕیکخراوەکانی ژنان بەشیکن لە دەسەڵاتێکی گەندەڵ وبێگومان گەندەڵی ئەوانیشی گرتۆتەوە و کاریگەری خراپی لەسەر ناوی ڕیكخراوە پارێزەرەکانی ژنانیش داناوە،بەڵام ئەمە ناکاتە سڕینەوەی چالاکی ئەو کۆمەڵە ڕیکخراوەی تری ژنان و هەڵسوڕاوانی ژنان ، کە بەهۆی چالاکیەکانیانەوە بۆ پارێزگاری و داڵدەدانی ژنان و ڕزگارکردنیان لە توندوتیژی خێزانی و وەستانەوەیان بەرامبەر بە فرەژنی و فەتوای زانایانی ئیسلامی و سوکایەتی بەژنان ،هەمیشە لە ژێر هەڕەشە و زمانی زبری مەلا و لایەنە ئیسلامیەکاندان.

ئەوانەشی دەڵێن دادگا گرنگ نیە چونکە حکومەت خۆی گەندەڵە و دادگانیشی گەندەڵن و هیچیان پێ ناکرێ. ئەمە جۆرێک لە پاسیڤیزم بەرهەم دەهێنێ کە هیچ نەکرێ بەرامبەر بەدەسەڵات . ئەم بۆچونە هیچ لە تەرازوی هێزی نیوان ژنان و دەسەڵات و دین نازانێ و پێی وایە کە ئەگەر هیچمان نەکرێت ئەوا شەرعیەت بە دەسەڵات نادەین! ئەمە چ لۆژیکێکە کە لە هیچ کردندا شەرعیەتی دەسەڵات نامێنێ!؟ ئەمە جگە لە پاسیڤیزم هیچی ترنیە و ناتوانێ ناوی هیچ شۆڕشگێڕیەتیەکی لێ بنێی. ئەم بۆچونە توانای ڕوبەڕوبونەوەی دەسەڵاتی نیە بە چەکەکانی خۆی وەک دادگا و یاساکان، وە فشار بۆ جێبەجێکردن و سەلماندنی خواستی خەڵکی ناڕازی و سەپاندنیان بەسەر دەسەڵاتدا بە پیویست نازانێ، چونکە خۆی بەشێک لەو خەباتە ڕۆژانە نیە کە گۆڕانکاری لە کۆمەڵگەدا دروست دەکا.

هاتنەمەیدانی ئێستای ژنان دژ بە سوکایەتی و دژی فرەژنی بەشێک لەو شەڕە کەلتوریەیە کە دەتوانێ بەهەر سەرکەوتنێک لە دادگا و یاساکاندا نیشانەی گۆڕانکاری ڕادیکاڵانە بێ لە کەلتوری کۆمەڵگەدا بەرامبەر بەژنان. ژنان کاتێک دەتوانن کەلتوری دژی ژن بخەنە قەفەسی تاوانباریەوە، بەمە نیشانی کۆمەڵگەی دەدەن کە کەلتوری دواکەوتوانە و دژی ژن دەبێ بگۆڕدرێ. هەرچەندە ئەم بزوتنەوەیە لە ئێستادا لاواز بێ و نەتوانێ خەڵکێکی زۆر کۆبکاتەوە ، هیچ لەوە کەم ناکاتەوە کە ئەم بزوتنەوە شۆڕشگێڕانەی ژنان شەڕێکی گرنگ و چارەنوسازدەکا لەگەڵ کەلتوری دژی ژن و ڕەمزەکانیدا کە بەهەموو شێوەیەک لە لایەن دەسەڵات و ناوەندی دژی ژنانەوە پشتیوانی دەکرێن.
گرنگە هەموو کەسێکی ئازادیخواز و یەکسانی خواز بزانێ کە پشتیوانی ئەم بزوتنەوەی ژنانە ڕێگای بەهێزکردنی ئەم کەلتورە پێشکەتنخوازی و مرۆڤدۆستانەیە لە کۆمەڵگەدا و بە هەوڵی هەمو ئازادیخوازان سەرکەوتودەبێ.

*١https://www.worldbank.org/en/news/feature/2019/03/21/helping-women-in-kurdistan-region-of-iraq-to-find-jobs
گۆنا سعید و ئاسۆکمال




غوربت … سەمیرە سابیر

ئەگەر هاتی رۆژباش ڕابچڵەکێنە
ئەگەر هاتی شەو باش بدوێنە،
نەچەپکە گوڵ، نەشرینی خۆش
نەعەترو گوڵاوی بۆن خۆش
مەهێنە بۆم، من پەپولەیەکی ئازادنیم،
کەلەبچەی دێرە شعرەکانم
ئەگەر هاتی ئەم جارەیە
من لەو پیاڵە قاوەییە
سارترم بۆت،
تاڵترم بۆت،
ئەمجارەیان نەدووچاوی پڕ ئەوینت
نەگوتنی پڕ شیرینت
نام هەژێنن نام گریێنن
ئەمجارەیان دڵ تەپ تەپ
دەنگی نایە.
بۆدیدارت بۆ رووخسارت
ئەمجارەیان نۆری تۆیە بۆ دڵشکان
بۆگلەی و چاوی پڕ لە گریان.
ئەمجارەیان ئەگەر هاتی،
نۆرەی تۆیە بۆ غوربەت.

سەمیرە سابیر




کتێب: گەڕان بە دوای جوانییەكان لە ڕووبەرە فەرامۆشكراوەكاندا … عەتا قەرەداخی

ناوی کتێب : گەڕان بە دوای جوانییەكان لە ڕووبەرە فەرامۆشكراوەكاندا
بابەت : لێكۆڵینەوە
نووسەر : عەتا قەرەداخی
پیتچنین و هەڵەچنی : نووسەر
نەخشەسازی ناوەرۆك : ميديا ئيبراهيم شكاك
بەرگ : شاخەوان جەعفەر
تیراژ : 500 دانە
چاپ : چاپی یەکەم – چاپخانەی ڕۆشنبیری- هەولێر/ 2020

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …….




دەبەنگی … تێکست : د.چیا زەنگەنە وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

دەبەنگیە ،
تا بیرکەیتەوە
هەر دەبەنگیە
ئەم گەلە
لە بێ ئاگایی
و
“شێتێ””تی
و
پەی نەبردن بە راستییەکان
لە خەوێکی قووڵا لێی کەووتوە
دەبەنگی
سنوورەکانی بەزانوە
سەرۆک وەک خودا
وەک بنیاتنەری ئاسمان ئەبینێتەوە
ئێستاش ، پیرۆز یی
لە میزی حوشتر
و
هەوای بیابانا ئەهۆ نێتەوە
قوڕ بەسەر نەتەوەیەک
كە دەبەنگ بێ
فەرمانڕەواکان
ڕیش سپییەکان
ئالودەی خیانەتیان کرد
بەرگی نیشتمان پەروەییان
پێ لەبەرکرد
دەیان فورسەت
كە دووبارە نابێتەوە
بە لا ڕێ برا
پاشان لەناو برا
دەبەنگیە
بە شان و باڵی نیشتمانا
هەڵبەیت ، کە سەرکردەکان
كۆمەڵێک بازرگان
بە ناوی خوا
بەناوی گەل
لەژێر مێزەرەکانا
لە دیوی ناوەوەی جببەکانا
بازرگانی لێهاتوون
بۆ سفرەکان
بۆ داهاتەکان
بۆ قاسەکان
بۆ بەریوەبردنی دەربار
هێند شارەزان
كەس لێیان ناباتەوە
ئەوان: نوێنەرایەتی خوا ئەکەن
فەرمانی بریکاری
خوایان بۆ نووسراوەتەوە
كوشتن و غەزەب
وێرانیی و نەفرەت
وەک خۆشەویستی
و
حورمەت لێنان بۆ گەل
بە نموونە ئەهێننەوە




پارچه‌كانم كۆكه‌نه‌وه‌ … ستار ئه‌حمه‌د

پارچەیەكی دیكەی لەشم
دەیەوێت ناخم بگۆڕێ
لەرووكەشم جیابووەتەوە
جارێك رەنگی سەوز دایدەگرێ و
جارێكی تر ..
زەردو ناسك دەبێتەوە
بەدروشمی هەر دەیگۆڕین
سلێمانی كردە پاچە
كەركوكی لەخۆی زویر كرد
هەولێر زۆر لێیان بێزارە
دهۆك لەنەخشەیانا مرد
چییان گۆڕی
هەڵگوردیان بردە قەندیل و
زاگرۆسیان هێنا بۆ گەرمیان …؟
هەڵەبجەیان دا بەبەغداو
تكریتیان خستە سەر دهۆك ..؟
هەر سەوزن و
تەنها كەمێك كاڵبوونەوە
شكۆو رێزی پێشینەیان
لەدەست دەرچوو
دڵێكم بوو كردیان بەدوو
من لەنێوان دوو بەرداشا
دەمیان هاڕی
باری ئەوانیش
هاتە شانم
جاران تەنها كوردستان بوو
ئێستا خاوەنی
سەد خاك و
چەندین پاشاو نیشتمانم
لەم كەركوكە
شەوان گرمەی
تۆپ و گوللە و نارنجۆكە
داعش دێت و داعش دەڕوا
كەرتێكی تری دەروونم
بەتوندی جەستەم دادەگرێ
بەڕدێنی جەنجاڵەوە
بەدەرپێی كورت و
شان بەخوێنی بەرماڵەوە
باسی ئبمامی ئەحمەدو
بوخاری لنگەو قووچ دەكەن
بوونەتە دەمچەرمووی
شارەكەم و
كوردی رەسەن
سڵاو بەزاری دایكمان قەدەغەیە
ناولێنانی تازە مناڵ
بەكوردی هەر زۆر مەحاڵە
بەگژ دارو بەردا دەچن
بەباڵای تورك و عەرەبا
وێرد دەخوێنن
پەروەردەی دەستی ئوسامەو
غەلی باپیری خۆمانن
خۆیان نەبێت
هەموو دونیا
بەكافرو جوو دەزانن
وەرە لەنێو
ئەم گێژاوی خوێن رشتنە
لەنێو ئەم بازاڕی مەرگ و
خاك و میللەت فرۆشتنە
بەرگەی بەزم و
بالۆرەی ردێن و
پەچەو ژنهێنان و
سێكس بگرە
سات لەدوای سات
رۆڵەیەكی ترمان دەڕوات
قارەمانێك شەهید دەبێت
ژن و
نەوەی بەجێماویان
بێ مووچەو
خانوو
قووتی رۆژ
جەسنەی سەربڕاوی
براو
مێردو كەسیان
دەخرێتە كۆش
بەم شەوگارەش
هەر درۆیە
بەسەر شاشەی تیڤی و
كەناڵەكانا دەبارێ
خەمی گەورەیان گیرفانەو
دەترسن
مووچەو
حیمایەو
ماشینەكانیان نەمێن
جارو باریش
سروودێكمان بەگوێ دەدەن
كەس نەڵێت كورد مردووە
زیندووەو قەت نامرێ و
هەر دەمێنێ
باكوورم خاك بەدەربووە
بەپیلانی زلهێزەكان
هاپۆیان رادەستی توركیا كرد
گلێنەی دیاربەكرو
ئامەدو عەنتابیان برژان
هەر چۆن بەرێكەوتن نامەكەی
لۆزانی شوم
كوردستانیان
چوار پارچەكرد
ئێستاش ئارەزوویان وایە
باكورو باشوور لێك وەردەن
رۆژهەڵات و رۆژئاوا
لێك بترازێنن

ستار ئه‌حمه‌د




سه‌ره‌تا وشه‌بوو … سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

پێناسه‌ی جیاوازی

ده‌توانم بێده‌نگبم و بچمه‌ ناو
خامۆشییه‌كی په‌لكه‌زێڕینه‌یی
بێده‌نگیی به‌ ناوچه‌كانی ناخ تێده‌په‌ڕێ
ده‌گاته‌ براده‌ران گه‌مارۆدراون
گه‌مارۆ وه‌ك ڕێی ئاڵۆزبووی ناو فنجان ده‌شكێ
پێویسته‌ ئاوێنه‌كان گه‌وره‌تربن
هێلكه‌ و نارنجۆك هه‌مان شێوه‌یان هه‌یه‌
له‌م ده‌خۆیت و ئه‌م لێتده‌خوا
باڵنده‌یه‌ك له‌سه‌ر چاوه‌ په‌رێشانه‌كانی بێده‌نگیی
باڵی گه‌رمكرد
خودا خۆی پیشاندا و ڕووی ئومێدی دایێ
هێلكه‌ و هێلانه‌ی له‌سه‌ر ده‌ستی بۆ ڕاگرتووه‌
سه‌د ده‌شتوده‌ر ڕۆشنبووه‌وه‌
شاگه‌شكه‌ی كردن دڵخۆشیی
له‌بیری نه‌كردم و ڕۆژ گه‌ڕایه‌وه‌
ده‌مه‌وێ چی بزانم
ئه‌رێ زه‌وی خه‌ون پێوه‌بیندراو
كه‌ مردم
هاتمه‌وه‌ هه‌ناوته‌وه‌ و بوومه‌وه‌ سووڕی خوێنت
چ نهێنییه‌كم و چ نهێنییه‌كم پێده‌ڵێیت
له‌به‌رده‌م ئاوێنه‌یه‌كی ڕوونت
ڕاده‌گرم و دوو باڵت له‌سه‌ر شان داده‌نێم
ته‌می به‌فر میهره‌بانه‌
باڵت خۆشكه‌ بێنیازت ناكا

كانوونی دوومی 2020 هه‌ولێر
————————–

چاوی گولله‌ له‌ ئه‌رشیفی ئێمه‌ پارێزرا

باڵنده‌ ده‌سته‌مۆكه‌م ده‌نووكی له‌ چه‌وی كه‌نار
گیركرد و چیا له‌ ترۆپكیه‌وه‌ بانگی كردم
فه‌رموو قه‌رتاڵه‌ی نه‌رم چندراوم پڕ ترێی ڕه‌شمیرییه‌
كه‌ به‌ڕێكه‌وتم به‌فر توابووه‌وه‌
شۆڕابه‌ی گه‌یشتبووه‌ چه‌وی كه‌نار
داوای ئه‌ستێره‌یه‌كم كرد ڕێنوێنیم بكات
یه‌كترمان ناسی
ده‌ستی به ‌چاویه‌وه‌ گرت و گریا
ڕایگه‌یاند كوێرم
زه‌وی تێكڕووخاوه‌
بووه‌ته‌ گفتوگۆی بێهووده‌كان
ئاڵوگۆڕی خۆویستانه‌ی به‌سه‌ردا هاتووه‌
گولله‌ هه‌زار چاوی هه‌یه‌
ئه‌ستێره‌ی سه‌ربڵندگۆ سێره‌ی داوه‌تێ
ڕێویش هه‌زار پێ
به‌ هه‌موو ده‌نگییه‌وه‌ هاوارده‌كات ڕاستگۆم
ده‌مه‌وێ چاوه‌ڕوانی وه‌ڵام بم
پووشی هێلانه‌ گرانه‌
دره‌ختی لاواز ڕایناگرێت
باڵنده‌ تێده‌گا هێشتان
ماڵ ماوه‌ به ‌هی خۆی بزانێت
قه‌پێلكی خۆری به‌ دووكه‌ڵ په‌ككه‌وتوو
به نه‌رمه‌ ده‌نووكێك ده‌شكێ

                كانوونی دووه‌می 2020 هه‌ولێر 
------------------------------------

كاتێك ده‌چمه‌ دیده‌نی دوا شوێن

ڕوومكرده‌ دڵۆپه‌ خوناوێك
له‌سه‌ر گیای نه‌مری مابووه‌وه‌
دڵی خورپه‌یه‌كی كرد و مۆسیقایه‌كی نه‌رم په‌یدابوو
خورپه‌ زۆرترین ڕووناكییه‌
پرسی بۆ له‌سه‌ر ئه‌م ئاوێنه‌ سه‌رسوڕهێنه‌ ماویتیه‌وه‌
گوتم براده‌ر تا سه‌ر ڕێگا
به‌ڕێتده‌كات و په‌پووله‌ی سووری
له‌سه‌ر شانت ده‌مێنێته‌وه‌
پاچنه‌یه‌كی شووشه‌یی پیشاندام
سه‌ربكه‌وم و دڵبده‌مه‌وه‌ خۆم ئه‌ی خاك و خانه‌واده‌
هه‌ورێكی چاوخڕی جووكه‌ جووككه‌ر به‌سه‌رتدا
له‌نگه‌ر ده‌گرێ و سه‌یری هه‌موو شت ده‌كا
هانیدام له‌ گۆزه‌ی نزیك گیای نه‌مری بخۆمه‌وه‌
پێش به‌ ڕه‌شه‌بای شه‌ڕانگێزیش بگرم
ده‌چمه‌ ئه‌و شاره‌ی جه‌نگاوه‌ران مه‌شقی تێدا ده‌كه‌ن
لۆكه‌ خۆی به‌راورد نه‌كرد
به‌ به‌روبوومی كێڵگه‌كانی ڕاست و چه‌پی
هاوڕێكه‌م له‌و جێگایه‌ی فرمێسكه‌كانی ڕژابوون
بۆ ماڵئاوایی هاتبوو
دره‌وشایه‌وه‌ و مووچڕكی پێداهات
باوه‌شێنه‌ حه‌سیره‌كه‌ی له‌ سه‌رده‌می گۆزه‌ دانا
به‌نیانی چووه‌ یاریی به‌خت و چاره‌نووس
گیای نه‌مری داته‌كاند
بۆنی براده‌رایه‌تی
دوور ده‌ڕوا و تا سه‌ر ڕێگا به‌ڕێتده‌كات
مرۆڤه‌كانی به‌هه‌شتیش تووڕه‌ و بێزار ناكات
له‌خۆڕا نه‌بوو نه‌متوانی
تۆزی ڕێگای به‌ره‌و خاك و خانه‌واده‌
له‌ برژانگم بته‌كێنم
له ‌سه‌ره‌تاوه‌ تا ئێستا
به‌له‌م له‌ژێر شه‌خته‌ سه‌رنشینه‌كانی نه‌گه‌یاندووه‌
مردوو مووچڕكی پێدادێ
ئا ئه‌مه‌ گیان سڕ ناكات
گۆزه‌ی نزیك گیای نه‌مری خوناوی تكاوه‌تێ
خوناو پێشبینی شیعره‌
سروشتی به‌هه‌شتیش‌
داوام لێكرد ڕزگارمكه‌ ببه‌ به‌ هه‌ڵم
ڕۆژ و ڕۆژگار زرینگایه‌وه‌‌
گوتی له‌وه‌ بچووكترم بتوانم
میوانداریی ئاگرتێبه‌ربوویه‌ك بكه‌م
ڕێبواری بێڕێگا فێری ڕۆیشتنبوو
ڕۆیشت و دره‌وشایه‌وه‌
ڕێگابینی
ناوی براده‌رانی له‌بیرماوه‌ و ده‌نگیان بڕده‌كات

  كانوونی دووه‌می 2020 هه‌ولێر
-----------------------------------

وتاری سه‌رگڵكۆ

كازێوان دره‌خت له‌ جریوه‌ به‌تاڵده‌بن
ڕووناكی ده‌خه‌نه‌ په‌نجه‌ره‌ و ده‌شتوده‌ر
به‌ هه‌قیقه‌ت جیهانێك بوونی هه‌یه‌
ڕوخساری شادی به‌سه‌ر نادیاره‌وه‌ ‌دۆنایدۆنییه‌تی
گیا په‌ڕی له‌ یاده‌وه‌ری هه‌ڵده‌كێشێ
به‌ نه‌رمی هه‌ناسه‌ی تێكه‌ڵی سروشت ده‌كات
باڵنده‌ ڕووله‌باشی
باڵ هه‌ڵده‌هێنێته‌وه‌ و دێته‌خوارێ
ئاوایه‌ ژیان
زۆر بیر له‌ وتار خوێندنه‌وه‌ی سه‌رگڵكۆ ده‌كه‌مه‌وه‌
تكایه‌ كه‌سێك تووڕه‌یه‌
كتێبی گه‌ڕۆكه‌كانی خوێندووه‌ته‌وه‌
به‌رد له‌ ده‌م هه‌ڵده‌ڕێژن
ئه‌ندازیاری گۆڕستان تا چله‌م ته‌واو ده‌بێ
داره‌بازه‌ ده‌مه‌ونخوون له‌سه‌ر گۆڕه‌كه‌م دانێن
كات به‌ گرانی هه‌ناسه‌ده‌دا
له‌كاتی خۆمدا ده‌خه‌وم و چوار هێما كۆده‌كه‌مه‌وه‌
÷ × + –
شڵه‌ژانی گیان ئه‌ی شڵه‌ژانی گیان
شڵه‌ژان حیكمه‌تی تایبه‌تی
هه‌یه‌ و خه‌می ساردنابێته‌وه‌
ڕوخساری شادی دۆنایدۆنمه‌ به‌سه‌ر نادیاره‌وه‌

          كانوونی دووه‌می 2020 هه‌ولێر
----------------------------------

شیعر

شه‌وی زستانه‌ و چلووره‌ به‌ لێوی په‌نجه‌ره‌وه‌
ده‌ڵێی گوانی شووشه‌یی چێڵه‌
به‌هار به‌هۆشیهێناوه‌ته‌وه‌
ڕوو له‌ ده‌ست و په‌نجه‌ی شیردۆش ده‌كات
گوڵی قووڵایی ڕاسته‌قینه‌م
به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ و به‌ شیعر ده‌ڵێم
با ماچێكی نه‌رمی ناوچه‌وانت بكه‌م
له‌ بری من
له‌ بری دڵێكی خوداوه‌ندخوو ژیای
له‌به‌ر مێزێكی ڕووناك
دانیشتووم و به‌روانكه‌م به‌ستا
هه‌ڵمی چایه‌كی كاڵ
نزیك له‌ خوێنی كه‌روێشك
سینگم گه‌رمده‌كاته‌وه‌ و شه‌مێ و ڕۆنم
له‌سه‌ر ناوچه‌وان داده‌نێ
دیوان به‌ خه‌نده‌ی سروشتییان
پشتیان به‌ پشتمه‌وه‌ داوه‌
ناهێڵن ژاوه‌ژاو بگاته‌ سه‌كۆی نوێژم
هه‌وای ناو گووپی ده‌روێشانیش به‌تاڵده‌كات
زه‌وی ئه‌و مێزه‌ ڕووناكه‌ی له‌به‌ری دانیشتووم
ئاشی به‌ دیوان ده‌گه‌ڕێ
دره‌ختی كۆچه‌ر ماچی نه‌رمی
پێی باڵنده‌ی غه‌ریب ده‌كات
په‌لكه‌ زێڕینه‌ له‌
پۆپیته‌ی كه‌ڵه‌باب و
زه‌نگوڵه‌ و
گومه‌ز و
خولیا جووڵایه‌وه‌
ئه‌مڕۆ له‌ نوێژه‌كه‌م دواكه‌وتم
ماریش گوڵ و بۆنه‌كانی
ناشتین و خوناوی نه‌مریی هه‌ڵلووشی

كانوونی دووه‌می 2020 هه‌ولێر
——————————————————–

مۆتیفێكی به‌رزایی بوون

به‌رزایی بوون
ئه‌و دره‌خته‌ی سه‌رم پێی سپاردبوو
سێبه‌ری هه‌ڕه‌شه‌یه‌
ئومێد و دڵنیایی بیری به‌خۆگه‌یشتن
به‌ ساردییه‌وه‌ تێمناڕوانێ و ڕێگای بۆ تاودام
په‌نجه‌ی په‌ڵه‌ی ساڵ له‌ شووشه‌ی فانۆسمی دا
هه‌ستاوه‌مه‌ته‌ پێ و سه‌رگه‌رمی دووركه‌وتنه‌وه‌م
كۆچ به‌خشنده‌یه‌ و له ‌دووڕیان نامهێڵێته‌وه‌
بۆسه‌ دوا ده‌نگ نییه‌ بیبیستم
دوایین ڕێبوارم له‌ چیاكاندا هاوارێكم كرد
به‌رزایی بوون گوڵی په‌یوه‌ندی
ده‌ستی هانا و هۆگرییم بۆ درێژكه‌
مانگ سه‌ره‌ولێژ له‌ ئاودا ماوه‌ته‌وه‌
دڵی مه‌له‌وان
له‌م ئاوه‌ جه‌للاده‌ ناتاسێت
هاوارم كرد به‌رزایی بوون ئه‌مه‌كداری تاهه‌تاییم
له‌ بیری مه‌ترسیدا مه‌به‌
سه‌رم كردووه‌ته‌ سه‌ر شانت

كانوونی دووه‌می 2020 هه‌ولێر




سووتووگر* … نووسینی : اسحاق باشێڤیز سینگەر

لە کتێبی: حەکایەتەکانی دنیای کۆن و نوێ.
چاپخانەی: BRA BÖCKER
وەرگێڕانی: بەکر ئەحمەد

جیاوازی هەیە لە نێوان زەربەیەک و زەربەیەکی تردا. زەربەیەک کە بەرسەردەکەوێ هەروا ئاسان نییە. مێشک شتێکی ناسکە، ئەگینا بۆچی رۆح دەبێ لەوێدا نیشتەجی بێ؟
بۆچی لە جگەردا، یان بمبوورن، یان لە گەدەدا دانانیشێ؟
ئینسان دەتوانێ لە چاودا ڕۆح ببینێ. چاو وەک پەنجەرەیەکە کە رۆح دەتوانێ لێیەوە لە دەرەوەی بڕوانێ.
لە شاردا (سووتووگر)ێکمان هەبوو خەڵک بە “یاشە ڕەش” بانگیان دەکرد. هەموو سووتووگرەکانیش هەر رەشن، ئاخر مەگەر ئەوان دەیانتوانی چی تر بوونایە؟ بەلام یاش لەوە دەچوو کە هەر بە ڕەشی لە دایک بووبێ. قژێکی زبری ڕەش و چاوەکانیشی قەترانی و پیستیشی بە شتنیش لە سووتوو پاکنەدەکرایەوە. تەنها ددانەکانی سپی دەچوونەوە. باوکیشی سووتووگری شار بوو ئەو ئەم کارەی لە وەوە بۆ جێمابوو. یاش پیاوێکی زەلام بوو، هیشتاش ڕەبەن و لەگەڵ “ماچیچۆڤا” ی دایکە پیرەکەیدا دەژیا.

مانگی جارێک دەهاتە ماڵی ئێمە، بە پێی پەتی و هەر شوێنپێیەکی پەلەیەکی رەشی لە ئەردەکەدا جێدەهێشت. دایکم، ئەمشەوی لە هەموو شەوێک خۆشتر بێ، هەمیشە بەرەو پیری ڕایدەکرد و نەیدەهێشت زیاتر وەژوورکەوێ.
یاش کرێی کارەکەی لە دەوڵەت وەردەگرت و ژنانیش “گرۆشێن”ێک یان لەتێ نانیان پێدەدا کاتێ لە کارەکەی تەواو دەبوو. ئەمە عورفێکی کۆن بوو. منداڵان زەندەقیان لە یاش چوو بوو ئەگەر چی ئەو ئازاری کەسیشیانی نەدابوو. تا یاش سووتووگری شار بوو، ئاگر لە لوولەکێشی هیچ کوورەیەک بەرنەبوو بوو. وەک هەموو کریستیانەکانی دیکە لە یەکشەمماندا خۆی دەشوشت و لە گەڵ دایکیدا دەچوونە کلێسا. بەڵام ئەو بەشۆراویش هێندەی دی ڕەش دەهاتە پێش چاو ، ڕەنگە هەر ئەوەش بووبێ نەیتوانی بێ کەسێک بدۆزێتەوە تا بیکاتە هاوسەری خۆی.
مانگێکیان، من وام لەبیرە کە دوێنی بوو بێ، “فێتیل”ی ئاو هەڵگر هاتە لامان و گێرایەوە کە یاش لە سەربانەکەی ماڵی “تێڤیی بۆرشێز” بەربۆتەوە. تێڤیی ماڵێکی دوو تەبەقەی هەبوو لای مەیدانەکە. هەموو بەزەییان بە یاشدا دەهاتەوە. ئەو هەمیشە نەرم وەک پشیلە بە سەربانەکاندا هەڵدەزنا، بەڵام ئەگەر لەناوچەوانێ کەسێک نووسرابێ کە تووشی شتێک دەبێ، هەر دەبێ ڕووبدا.

فیتیل وتی کە یاش بە سەردا کەوتووە و هیچ شوێنێکی نەشکاوە. کەسێک گەیاندبوویەوە ماڵ . ئەو لە کۆخێکی ئامادە بۆ ڕووخاندا لە قەراغی شار و لە نزیک دارستانەکەدا دەژیا.
ماوەیەک کەس هیچ شتێکی دەربارەی یاش نەبیست. ئاخر سووتووگرێک چ جیگایەک داگیردەکات.؟
ئەگەر ئەو نەتوانێ چیدی ئیش بکات، شار پیویستی بوو کەسێکی دی دامەزرێنێ. رۆژێک فییتیل بە دوو سەتڵ ئاوەوە خۆیکرد بە مالدا و بە دایکمی وت: ” ئاخر خەبەرت بیستووە، یاش بووە بە میشکخوێنەرەوە.”
دایکم بە پێکەنیەوە وتی: بە گاڵتەتە؟
نە بە گاڵتەمە و نە نووکتەیشە. ئەو لەسەر تەختەخەوەکەی بە سەری بەستراوەوە ڕاکشاوە و خەریکی هەلهێنانی نهێنییەکانی خەڵکیە.
دایکم بە تووڕەییەوە پێیوت: مەگەر تۆ شێت بووی؟
زۆری نەبرد هەموو شار باسی ئەوەیان دەکرد.
ئەو زەربەیەی بەرسەری کەوتبوو برغوویەکی ناو مێشکی یاشی شلکردبوویەوە و ببوە کەسیكی ئایندە بین. مامۆستایەکمان لە شاردا هەبوو، نۆشین میخێلس، ئەو یاشی بە فاڵچی بانگدەکرد.
ئاخر کێ رۆژێک شتێکی لەو چەشنەی بیستبوو؟ گەر هەر زەربەیەک کە بەر سەردەکەوێ ئینسانی بکردایەتە ئایندەبین، ئەوا لە هەر شارێکدا سەدەها کەسی وەک یاش پەیدا دەبوون . بەڵام خەلکی دەچوونە لایی و بە چاوی خۆیان ئەوەیان دی بوو.
ئینسان دەیتوانی مشتێک پارەی وردە لە گیرفانی دەربێنێت و بپرسێ: چیم لە دەستایە؟
ئەویش دەیوت: ئەوەندە سێ، چوار و پێنج گرۆشی و ئەوەندەش کۆپێک. پارەکان دەژمێردرا و تا دوا گرۆشێش هەڵەی تیدا نەبوو.
یەکێ دی دەیوت: هەفتەی ڕابردوو ئەم کاتە من لە (لوبلین) چیمدەکرد؟
ئەویش دەیووت کە ئەو بە هاوەڵی دوانی دیکە لە باڕێکدا دانیشتووە. ئەو بە جۆرێک دەیگێراوە وەک ئەوەی بەرانبەریان دانیشتبێ.
کاتێک دوکتۆر و دەستگاکانی دەوڵەت خەبەری یاشییان بیست، بەهەلەداوان گەیشتنە لای.
کۆخەکەی ماچیچۆڤا هێندە بچووک و نزم بوو کە کلاوی ئەوانەی بۆ سەردان دەهاتن، لە بنمیچەکە گیردەبوو.
ئەوان پرسیارەکانی خۆیان دەکرد و ئەمیش وەلامی هەموانی دەدایەوە.
قەشە تۆقی بوو. جوتیارەکان دەیانوت یاش بووە بە کەسێکی پیرۆز. ئەوان هیچ شتێکی زیاتریان پێویست نەبوو تا وەک ئایکۆنێک لە سەفەری حەجدا بەدەوریدا بسوڕێنەوە. بەڵام دوکتۆر خێرا وتی کە کەس بۆی نییە لە شوێنی خۆی بیجوڵێنێ. ئاخر جگە لە رۆژانی یەکشەمووان ، کەسی دی یاشی لە کڵێسادا نەبینی بوو.

بەڵێ، ئەو لە ناو دۆشەکە پووشەکەی خۆیدا راکشابوو و وەک هەر کەسێکی سادە دەپەیڤی، دەیخوارد و دەیخواردەوە و لەگەڵ سەگەکەی دایکیدا یاریدەکرد. بەلام ئەو هەموو شتێکی دەزانی، دەیزانی چی لە گیرفانەکانی سەر سنگدایە، چی لە گیرفانی پانتۆلەکانیادایە، ئەوی دی پارەکانی لە کوێ شاردبوویەوە و ئەمی دیکە دوو ڕۆژ پێش ئێستا چەندی پارە لە کرینی عارەقدا سەرفکردووە. وەختێک دایکی بینی چ قەڵەباڵغییەک دروست بووە، بۆ هەر کەسێک بڕی کۆپێکێکی وەردەگرت.
خەلکیش پارەکەیان دەدا.
دوکتۆری شار نامەیەکی بۆ لوبلین نارد.
قایمقامی شار هینێکی نارد، ئەو شتە چی پێدەڵێن، راپۆرتێکی نارد و لە زامۆچچێ و لۆبلینەوە کەسانی مەقامدار هاتن.
دەڵێن شارەدار جێگرێکی خۆی ناردبوو، قایمقام تۆقی بوو و فەرمانی دابوو دەبێ هەموو جادەکان پاکبکرێنەوە. گۆرەپانەکە بە جۆرێک پاککرابووەوە کە پووش یان چیلکەیەکی لینەدەبینرا.
بە خێرایی هەموو ئەندامانی قایمقامییەت بانگکران. ئەم هەموو لە پای چی؟ هەر هەمووی بە هۆی یاشی سووتووگرەوە.
(گیتێلس)ی خاوەن میوانخانەی شار گەشکە بوو بوو، کێ بە خەونیش دی بووی میوانی وا هێندە بەناوبانگ بێنە ئەوێ؟ هەموو سەرەگەورەکانی پاریزگا هاتبوون و سەردانی ماڵی یاشییان کرد لە کونجەکەی خۆیدا. ئەوان پرسیاری خۆیان دەکرد و وەلامەکانی ئەویش ترسی لە دڵی هەموو فەرمانبەراندا چاندبوو. کێ دەیزانی ئەم کەسانە خۆیان لە چ تاوانێکەوە گلاندووە؟ هەرهەموویان بەرتیلخۆر بوون. یاشیش ئەمەی پێڕادەگەیاندبوون.
ئاخر کابرایەکی سووتووگر چی دەزانێ؟ئەوەی کە لە هەمووان دەسەلاتی زیاتر بوو، نازنم ناوەکەی چی بوو، وتبووی یاش تێکچووە و دەبوایە بنێردرایە بۆ شێتخانە. بەلام دوکتۆر زۆر بڕیاردەرانە وتی کە یاش نابێ لە شوێنی خۆی بگوێزرێتەوە.
دەنگۆێەک بلاوبۆوە کە دوکتۆر و نوێنەری پارێزگا بووەتە دەمەقاڵەیان و لەیەکترییان داوە. بەڵام دوکتۆرەکەمان خۆی پیاوی دەوڵەت بوو و لە بەشی خزمەتی سەربازی کاریدەکرد. ئەو پیاوێکی رەق بوو، بەرتیلنەخۆر، هەر بۆیەش سامی لە هەڵهێنانەکانی یاش نەبوو. ئاخر هەر ئەویش بوو کە بردیەوە. بەڵام نوێنەری پاریزگار لە راپۆرتەکەیدا وتبووی یاش تێکچووە و گازندەیشی لە دژی دوکتۆر تۆمارکردبوو، بۆیەش زۆری نەبرد دوکتۆر گوێزرایەوە بۆ ناوچەیەکی تر.

لەو ماوەیەدا یاش سەری چاک بووەوە و گەرایەوە سەر کاروباری خۆی، پاککردنەوەی لوولەکێشی کوورەی ماڵان. بەڵام توانا سەرسوڕهێنەرەکەی هەر مابوو. کاتێک دەچووە ماڵانەوە بۆ ئەو ئەوەی پارەکەی وەربگرێت، ژنان وەک عادەت لێیاندەپرسی: یاش، چی لە چەکمەجەکەی لای دەستی چەپەوەیە، یان چی لە دەستمدایە کاتێک دەستم دەخەمە پشتمەوە. یان دوێنێ ئێوارە چیم خواردووە؟
ئەویش دەیتوانی هەموو شتێکیان بۆ بگێرێتەوە. ئەوانیش پرسیاریان لێدەکرد: یاش، ئەم هەموو شتە چۆن دەزانی؟ ئەویش شانی هەڵدەتەکاند و دەیووت: لە خۆمەوە دەزانم. پەیوەندی بە زەبرەکەی سەرمەوەیە و دەستی بۆ تەوێڵی ڕادەکێشا.
یاش دەیتوانی بچێت بۆ شارە گەورەکان و خەلکیش بلیتیان بۆ دەبڕی بۆ ئەوەی بیبینن بەلام ئەو کەی تاقەتی لە خۆ مەشغوڵکردن بە شتێکی واوە هەبوو.

لە شاردا ژمارەیەکی زۆر دز هەبوون. جلکی شۆراوی کە لە هەورەبانەکاندا هەڵخرابوون دەدزی و دەستیان بە چی دیکە بگەیشتایە دەیانبرد. بەلام ئێستا دزییان بۆ نەدەکرا.
ئەوانەی دزیەکەیان لێکرابوو دەهاتنە لای یاش و دەیانووت دزەکە ناوی چییە و شمەکەکانیش لە کوێ شاراونەتەوە. جوتیاری گوندەکانی دی کاتێک دەربارەی یاشیان بیست، هەر کاتێک ئێسترێکیان بدزرایە، ئەوا خاوەنەکەی دەهاتە لای یاش و دەیپرسی ئێسترەکە لە کوییە؟ ژمارەیەکی زۆر لە دزان خرابوونە زیندانەوە. دزەکان چاویان لەسەری بوو و بە ئاشکرا دەیانووت کە ئاگایان لێیەتی، بەلام یاش هەموو نەخشە لە پێشەوە دارێژراوەکانیانی ئەوانی دەزانی. شەوێکیان هاتبوون تا بەراستی کەوڵی بکەن بەڵام ئەو لە کادانی ماڵە دراوسێیەکدا خۆی شاردبووەوە.

کاتێک بەردیان تێدەگرت، خۆی لادەدا و سەری خۆی نەویدەکرد. ئەمە بەرلەوەی بەردەکە بەرەو رویی بێت. خەلکی پارە و ئالتوونیان دەشاردەوە، یاشیش هەمیشە پییدەوتن لە کوێدایە. ئەو هەر بیریشی لێنەدەکردەوە، یەکسەر دەیزانی لە کوێدایە. گەر منداڵێک ونببوایە، دایکەکە بە هەلەداون رایدەکرد بۆ لای یاش و ئەویش دەستی دایکەی دەگرت و دەیبردە لای منداڵە ونبووەکە. دزەکان دەیانووت کە یاش خۆی مندالەکەی دزیوە بۆیە دەزانێ لە کوێیە، بەلام کەس بروای پێنەدەکردن.
ئاخر ئەو بۆ بەرامبەر ئامۆژگارییە بەنرخەکانیشی بۆ خەلک ماقڕێکی وەرنەدەگرت.
دایکی داوای پارەی دەکرد، بەلام یاش خۆی کەرێ بوو لەو گۆڕەی.
ئەو نەیدەزانی فلسێک چەندە. لە شارەکەماندا رابینێک هەبوو ناوی (رێب ئارێل) بوو کە لە شارێکی گەورەترەوە هاتبوو.
ئەو لە شاباتی پێش جەژنی پاکدا لە سیناگۆگدا وتاری خوێندبویەوە، بلێ چی باشە؟ دەربارەی یاشی سووتووگر قسەی کردبوو.
“گووماندارەکان”، ئەو وای دەووت. ئەوان نەهییان لەوە دەکرد کە مووسا پێغەمبەر بێت. ئەوان دەیانووت هەموو شتێک دەبێ روونکردنەوەیەکی عەقلانی لە پشتییەوە بێت. ئەگینا سووتووگرێکی وەکو یاش چووزانێ (ئیتێ چایێ)ی نانکەر ئەلقەکەی لێکەوتۆتە ناو بیرەوە؟ ئەگەر یاش بزانێ شتی شاراوە لە کوێدایە، چۆن دەکرێ کەسێک هەبێ گوومان لە دەسەلاتی پیاوە پیرۆزەکان بکات؟
لەم شارەدا کۆمەڵێک خەڵکی کافر بوونیان هەبوو بەڵام ئەوانیش هیچ وەلامێکیان پێنەبوو. هاوکاتیش ناووناوبانگی یاش گەیشتووە وارشۆ و هەندێ جێگەی تریش. لە رۆژنامەکاندا لەسەریان دەنووسی. لە وارشۆوە کۆمیتەیەکیان ناردبوو، قایمقامی شار دووبارە جارچی ناردبووەوە ناو شار و فەرمانی دابوو هەموو باخچەو خانووەکان دەبێ خاوێنبکرێنەوە. گۆرەپانەکە بە جۆرێ گسکدرابوو بریسکەی دەهات.

دوای جەژنی “سوککوت” باران دایکرد. لە شاردا تەنها یەک شەقامی سەنگفەرشکراو هەبوو کە ناوی شەقامی کڵێسا بوو. تەختەی دارەرا و قەدی بڕاوەی درەخت لە هەموو شوێنێکی شاردا دانران تا جەنابعالییەکانی کە لە وارشۆوە هاتبون نەکەونە ناو قوڕولیتەکەی شارەوە. گیتێلی خاوەن تاکە هوتێلی شار، چی هەبوو هێنابوویەدەر. هەر هەموو شار لە جووڵەدا بوو. تاکە کەسێک کە ئارامی خۆی لەدەستنەدابوو، یاش بوو. ئەو گەرانە ئاساییەکەی خۆی دەکرد و خەریکی پاککردنەوەی لوولەکیشەکان بوو. تەنانەت عیلمی نەبوو بە هۆی سەردانی جەنابەکانی وارشۆوە کەمیک بترسێ.
بەڵام باش گوێ لەمە بگرە!
رۆژێ پێش گەیشتنی کۆمیتەکە لە وارشۆوە، بووە بەفر و سەرمایەکی سەخت. شەوی پێشوو تر، بریسکە و تەنانەت ئاگریشیان لە لوولەکیشی کورەی (چایم)ی نانەواوە بینی بوو. چایم لەوە تۆقی بوو ئاگرەکە تەشەنە بکات و ناردبووی بە دوای یاشدا. ئەویش بە خۆی وگسکەکەی دەستییەوە هاتبوو و خەریکی لوولەکیشەکە بوو. لە دابەزینیدا، هەلخلیسکا بوو و دووبارە بەربوو بۆوە.
جارێکی دی کەللەی زەربەیەکی دیکەی خواردبوو، بەڵام وەک ئەوی یەکەم بەهێز نا. تەناتەت خوێنیشی پێوە نەبوو، بە کۆمەکی هەرچوارپەلی، توانی بووی هەستیتەوە و چوو بووە ماڵ.

هاوڕی خۆشەویستەکانم! بۆ ڕۆژی دوایی کاتێک کۆمیتەکە گەیشتبوو و دەستیان کردبوو بە سین و جیمی خۆیان لە یاش، ئەو هیچ شتێکی لەبیر نەمابوو. زەربەی یەکەم شتێکی لەسەریدا کردبوویەوە و زەربەی دووەم دایخستبوو. ئەو پیاوە بەرێزانەی هاتبوون دەیانپرسی پارەیان چەند پێیە و دوینێ چییان کردووە و هەفتەی پێشوو لە کاتێکی وەک ئێستا چییان خواردووە، بەڵام یاش وەک گەمژەیەک دەتریقایەوە و دەیووت: جا من چووزانم.
پیاوانی دەولەت هەتا بڵیی توورەبوون. حەیای بەڕیوەبەری پۆلیس و دوکتۆریشیان برد. داوایان دەکرد بزانن بۆچی لە وارشۆوە ئەمانیان هێناوە بۆ ئێرە تا ئەم گەمژەیە یان ئەم دێوانەیە ببینن کە هیچ شتێک نەبووە جگە لە سووتووگرێکی ئاسایی کە لوولەکیشەکان پاکدەکاتەوە. بەڕیوەبەری پۆلیس و حەشاماتەکەی ئەوێ سوێنیان دەخوارد کە یاش هەموو شتێکی زانیوە و ئەوانەیشی بۆ سەردان هاتبوون نەیاندەویست گوێبگرن.
کەسێک وتی کە دوێنێ ئێوارە یاش لە سەربان بەربووەتەوە و سەری بە ئەرزەکەیدا کێشاوە، بەڵام ئێوە ئەو خەلکە دەناسن، ئەوان بروایان تەنها بەو شتەیە کە لەبەر چاویاندایە و دەیبینن.

بەڕیوەبەری پۆلیس لە یاش چووە پێشەوە و بە کەشک چەند دانەیەکی لەسەری دا، ئەو پییوابوو بەشکم برغووەکە بگەرێتەوە شوێنی خۆی، بەڵام کاتێک ئەو دەرگایەی ناومیشک داخرا، هەر بە داخراوی دەمێنێتەوە.
کۆمیتەکە گەرایەوە بۆ وارشۆ و سەرلەبەری حەکایەتەکەی لە ئەوەلەوە تا ئەخیر بە روونەدراو لەقەلەمدا. بەلام یاش فریای ئەوە کەوت چەند ساڵێکی دی خەریکی کارەکەی خۆی بێ. تا پەتایەک لە شاردا بلاوبوویەوە وئەویش بەهۆیەوە مرد.
میشکی ئینسان پڕە لە ژوور و دەرگای جۆراوجۆر. یەک زرمە کافییە بۆ ئەوەی هەموو شتێک تێک بدات. بەڵام هەموو شتێک پەیوەندی بە رۆحەوەیە. بە بێ ڕۆح، مێشک بۆی ناکرێ لە پێیەکان زیرەکتر بێ.

—————————————————————–

*سووتووگر بە کەسێک دەوترێ کە خەریکی پاککردنەوی لوولەکیشی کوورەی ناو ماڵانە کە بەدار کاردەکات. هەموو ساڵێ جارێک دەبێ پاک بکرێتەوە ئەگینا مەترسی لەسەر ماڵ دروستدەکات کاتێک دووکەڵکێشەکە توانای راکێشانی دووکەڵی نییە. ئەگەر داری تەڕ بەکاربهێنرێت بۆ داگیرساندنی کورەکە، ئەوا قەتران بە لێواری لوولەکیشەکەوە پەیدادەبێ و ئەگەری کەوتنەوەی ئاگر زۆر دەبێ.




مارتا … هەردی شەفیق

یەکەم ڕۆژ کەدەستم بەئیش کردن کرد لەکارخانەکه، ئەو پێێ وتم :نائومید مەبە،ئەو کاتە دنیا کۆتایی دێت، کە خۆشەویستى ئەمرێت، هێشتا خۆشەویستى مرؤڤ بۆزەوى ، بۆ سروشت ، بۆگیانەوەر و بۆ گوڵ کۆتایی نەهاتووە ،لەهەموو ئەمانەش گرنگتر خۆشەویستى مرۆڤ بۆمرۆڤ ماوە . خۆشەویستى وائەکات مرۆڤ بەرگەى ڕەنج و دەردی دنیا بگرێت …
ڕۆژێک خەریکى ڕێکخستنى سندوقى پارەکان بوو، وتى: بابچینە دەروە من جگەرەیەک ئەکێشم و تۆش سەیرم بکە و هەوایەک هەڵمژە .بەفر بەشێوەیەکی شێتانە ئەبارى، لەپشت پەنجەرەى کارخانەکەوە من دنیایەکی سپیم ئەبینى لەنێو دوکەڵی ڕەشی کارخانەکەدا خەریکبوو نوقم ئەبوو ، بێدەنگ دەستى گرتم و وتى.: وەرە سەیرى ئەو جوانییە بکە ژنێک لەدورى کەسێکدا خەم و جگەرە ئەکیشت ، ئەڵێن زۆرجار شاعیرەکان ئیلهام لەشتى پرو پوچ وەرئەگرن ، من جگەرەیەک ئەکێشم و تۆش ئیلهامێک وەربگرە ، ڕاستییەکەى من لەوە تێناگەم ڕۆژهەلاتییەکان بۆچى ئەوەندە جگەرە کێشانى ژنیان پێ جوانە ؟! بۆچی ئەوەندە شەیدای شێتی و شیعرن!

وتم مارتا :هەموو شتێک پەیوەندى بەنەبوونییەوە هەیە ، کەئازادیت نەبوو؛ هەتا هەمووبابەتە ناشیرینەکانى ئازادیشت پێ جوانە ، هەربۆیە کاتیک ژنە ڕۆژهەڵاتییەکان جگەرە ئەکێشن، بەعیشقەوە ئەو ژەهرەپیسە قوت ئەدەن کەئێوە داتان هێناوە ، من بەگشتى قوتدانى ئەو ژەهرەم پێ جوان نییە کە مرۆڤ پارەى پێئەدات ، لەئەدەبیاتیشدا تەنها هەڵەیەک کردومە ئەوەبوو سیاسیەکان مرۆڤیان بەگوللـە ئەکوشت و ئێمە بەنائومێدى، منیش بەشێکى ئەو نائومیدیەم جوانکردووە مرۆڤ خۆیی پێئەکوژێت .بەڵام ئاواش نەبێت لەدنیایەکدا کەخۆی یەکپارچە ئاگرو خوێن و پیلانه، پەپولەیەک فڕێ بدەیتەناو ئەو ئاگری شەڕو پیلان و پاشقولە چی پێ ئەکرێت ؟ شیعر پەپولەیە مارتا . تۆسەیریکە لەمشارەدا گوڵەکان لەبیریان چوەتەوە ڕۆژگارێک گوڵ بوون ، سەگەکان بیریان چووەتەوە سەگن، تەماتەیەک بخە زمان هەزار سوێندت بۆ ئەخوات کەنازانێت ڕۆژگارێک ئەو پشتاو پشتی تەماتەبووە..ئیشی شیعر ئەوەیە بیرمان بخاتەوە شتێک لەناو ئێمەدا خەریکە ئەژاکێت و نەهێڵین بژاکێت . شوشەیەکی ناسک لەنێو ئێمەدا هەیە نەهێڵین ورد بێت.
بەفرەکە خەریکبوو تەواو دنیاى سپى ئەکرد ، پلەى گەرما هەشتى ژێر سفر بوو ، ئەوەى گەرمى بەدڵی من ئەبەخشی دوکەڵی جگەرەیەک بوو لەدنیایەکى ساردو بێرۆحی سپی وەکو دڵی مندا .
قژی زەردی لەژێر کڵاوەخوریەکەوە هاتبووە دەرێ، لەنێو چاوە هەنگوینیەکانیا وێنەی خۆمم ئەبینی،کە لەبەردەم جوانی دوو چاوی هەنگوینیا وەک برسییەکی ئەفریقایی دانیشتبوو بیر لەجوانی نان بکاتەوە.

ناگەهان پێم وت: تۆزۆر جوانى؛ مرۆڤ لەبەردەم ئەو جوانییەى تۆدا دەست و پێی ئەشکێت مارتا . بروابکە لەدیلێکی جەنگ ئەچم لەبەر ترسی گوللـەبارانکردنا.بڕوابکە نەک هەردڵم من ئەقڵیشم شەڵەقاوە ، ڕێک وەک گۆمەئاوێکی لیهاتوە هەزار بەردت فڕێ دابێتە ناوى . وتی ئەم وەسفەیان جوان نییە بۆکچێکی قژ زەردی چاوشین ، ئەتزانى من سروشتم خۆشئەوێت ،ئەتوانى بڵێت گوڵت فڕێ داوەتە ناوى ، یان بڵێت لەدەریایەک ئەچێت بێچوە مراوى مەلەى تێدا بکەن . بەپێکەنینەوە دووبارەی کردەوە بالەم باسەیان بگەڕێین، پێم بڵی ئەمرۆ چەند دەستپەڕتان بەخەیاڵى منەوە کردووە ؟ وتم مارتا ئەلێکس درۆ ئەکات، هەموو ئەوانەى ئەچن بۆ سەرئاو ، جگەرەکێشان ، ئاو خواردنەوە ، کافێ هینان و قاوە خواردنەوە، بەجۆرێک لەجۆرەکان خۆیان لەئیشەکە ئەدزنەوە، هیچیان بۆ دەستپەڕو ئەوشتە ناچن کەناوى ئەنێن ، ئەلێکس کەئەمە بۆ گاڵتەو گەپ ئەڵیت ئەیەوێت ئەو بیتاقەتییە ڕو پۆشبکات ، ڕێک وەکو ئەوەى ئاسنێکى ژەنگاوى بەئاڵتون ڕوپۆشبکەیت ، بەڵام من سەیرى ئەو جوانییەى تۆئەکەم ، یانى کاتێ بەڕێوەبەر شوێنى ئیشەکەى من لەپاڵی ئیشەکەى تۆدا دائەنێت ، ڕیک دڵم ئەدات لەشەقەى باڵ، لەمەلێک ئەچیت تازە لەقەفەز دەرچوبێت و ئاسمانێکی تازەی دۆزیبێتەوە .

باوەشى پێداکردم و سەرى خستە سەردڵم ، بەئەسپایی وتى: تۆچەند جوانى هاوڕی باشەکەم ، درۆ نازانیت لەدنیایەکدا کەلەسەر درۆ ئەڕوات بەڕیوە، هەموو کچێک حەزی لەم وەسفانەیە بۆ دڵخۆشکردنی ، ئەزانم حەز ئەکەیت دڵخۆشبم ، تۆ لەپیاویک ئەچیت بەمۆسقا برینى ساڕێژ ئەکرد ، پیاویک من لەپۆڵۆنیا خۆشم ئەویست و ئەو هەموو دنیاى لەسەگە بچکۆلانەکەیدا ئەبینى ، ڕۆژێک سەگەکە چکۆلانەکەى مردو ئەم دنیا گەورە بۆئەو جوانى تێدا نەما ،هیچی تێدا نەما، هەرچى مەرهەمى دەستکردى کۆمپانیاکانى دەرمان فرۆشتن هەیە بۆڕۆحى ئەو کەڵکى نەبوو ، ویستم گۆرانى بۆ زامەکانى بڵێم ، کەمانەکەى بدەمەوە دەستى ، بەڵام ئەو بەرگەى ئەو زامەى نەگرت و مرد .ئەو وای ئەزانی لەداوای سەگەکەی ڕۆحلەبەرێکی تر لەدنیادا نییە…

توند سەرى بەسینگمەوە نوساند و وتى تۆپارچەیەک لەڕۆحت بردووم و نامدەیتەوە ، بۆهەرکوێ بچیت هەست ئەکەم بەشێک لەڕۆحم لە جەستەى تۆدایە .پێکەنیم و وتم: مارتا تۆ دڵی هەموومانت بردووە . دەستى گرتم و خستیە سەرمەمکی چەپی وتى :. ئالێرەدا ئەتوانیت هەست بەلێدانى دڵم بکەیت , ئەتوانیت بزانیت ئەو کچە جوانەى ناوتان ناوە گوڵى کارخانە، هەمووتان دەستپەڕی بەسەرا لێئەدەن ، ئەتوانیت گوێ لەدەنگی بگریت و تێبگەیت یەک دنیا برین لێرەدا خەوتووە ، گۆڕستانیک خەون و خۆزگەى نێژراو لەسینگى داهەیەو نزائەکات ، کەسێک شتیکى بیرنەخاتەوە ، شتێک شتێکى بیر نەخاتەوە مەملەکەتێک برین و ئازارى لەخەو هەڵسن و بکولێنەوە …نزا ئەکات مۆسیقایەک گۆڕی خەونیکى هەڵنەداتەوە ، بۆنى عەترى مەمکەکانى و بۆنى جەنازەیەک لەسنگیدا تێکەڵ بن ..ئێمەی ڕۆژئاواییەکان سروشتێکی سەیرمان هەیە، ئەتوانین هەمووجارێ وەک یەکەمجار عاشق بین ، تۆ لێی گەڕێ من ئەوکوڕە ڕۆژهەڵاتیەم چۆن چۆنی لەهاوینەگەشتێکدا بۆ ئیستامبوڵ ناسی، بەڵام بزانە من خۆشەویستەکەم نەخۆشە و خەریکە گیان ئەسپێریت ، وەک سەگ لەم کارخانەدا ڕائەکەم ، هەوڵئەدەم ئێوە هەمووتان دڵخۆشبن ، پێبکەنن و بێتاقەتی سەرتان نەکرۆژێ، ئەوکچەى هەمووتان ئەخاتە پێکەنین ، ئازارو خەمیى هەمووتان ئەکات بەبزە ، وائەکات هیلاکی و بێتاقەتیتان بیربچێت، خۆى یەک دنیا خەمو ئازارى هەیەو حەزئەکات ئێوە نەتان بێت .بڕوام پێبکە من ئاواهیم .من ئەزانم تۆش برینت هەیەو کەس نازانێت، سەیرکە بانمونەیەک بهێنمەوە باشتر تێبگەیت، ئایا کەس لەمە تێئەگات تۆ هەربەو دەستانەت سندوقى پارە دروستئەکەیت ، ئامێری پارەژماردن ئەبەستیت، هەربەو دەستانەت شیعر بۆخۆشەویستەکەیشت ئەنوسیت ؟؟ دەستی خستە سەردڵم وتی خێرا لێئەدات ، خۆشت ئەوێم وانییە؟
وتم ، زۆر زۆر مارتا.
وتی ئێوە ڕۆژهەڵاتییەکان سروشتێکی سەیرتان هەیە، مرۆڤی خەمگینتان خۆشئەوێت، کاتێ کەسێکی خەمگین ئەدۆزنەوە، ئەڵێی ئازیزێکی دۆرەوڵاتی خۆتان بینیوەتەوە.
بەسروشتى خۆم ڕقم لەتاتۆ بوو، بەڵام پەپولەکەى سەر سینگى و پلیسرکەکەى لاملى و گوڵەکەى دەستى مارتام خۆشئەویست ، ئەمزانى ئەو سروشتى زیاتر خۆشئەویت . حەزم ئەکرد هەمیشە لەکاتى جوڵەدا سەیرى تاتۆى ئەو پەپولە بکەم لەسەر مەمکەکانى ئەتوت ئەفڕیت . وتم مارتا ئەو پەپولەى بەمەمکەکانتەوە نیشتوەتەوە چەنێک دڵڕفینە !
ئەمڕۆ مەمکەکانت سروشتێکى جوانتریان هەیە ، لێم مەگرە حەزێێکی شێتانە وام لێبکات ئەگەر بەهەڵە لێم تێک بچیت و دەست بۆمەمکەکانى تۆببەم لەبرى سندوقى پارەکە . وتى: دنیا سەرمایەدارى وایە ، ئەوسیستەمە بۆگەنە ئەمریکییە تەنانەت حەزناکات بیرلەمەمکەکانى منیش بکەیتەوە، ڕێت پێ نادات. سەیرکە گوڵەکانی ئەمشارە بۆئەوەی بۆن خۆشبن ئەبێت عەتر لەبازاڕدا بکڕن، گوڵ کوا بۆنی ماوە؟؟ .پێم خۆشە سەر بخەیتە سەرسینگم و ماچت کەم ، گوێ لەباڵی پەپولەیک بگریت بەسەر دڵیکى زامدارا هەڵئەفڕیت و تۆ ناتەوێت ترپەى ببیستیت ، من ئامێریکى موسیقى کۆنی فڕیدراوم، حەزئەکەم تۆ مۆسیقایەکى ڕۆحى ڕۆژهەڵاتیم پێبژەنیت ، من پێم ناخۆشە زۆرجار تۆ تێکەڵی ئەو پیاوانە ئەبیت بەتوانجەوە ئەڵێن :زستانەکەی سەختە، یەک برسێتیەکە مار مار ئەخوات . تۆ خۆت بۆت خویندمەوە کەشیعرێکى هەڵواسراویت بەدیوارى کارخانەیەکى چەکسازیدا .من لەم کارخانەى ئامێرى پارەژماردنەدا تۆ وەک ئەوشیعرە ئەبینم ..چەند پێم خۆشە سەرئەخەمە سەرسینگى شاعیرێکی ڕۆژهەڵاتی کە بەئەڵمانیەکی تێک شکاو گوێم لیئەبێت :
(دووپشکە لەگیڤارا شۆڕشگێڕترە سکی ئەکات بەسفرەى بێچوەکانى
کیسەڵ چەنێک دڵى خۆشە لەقاوخەکەیدا کرێی خانوو نادات )
من لەسەرسینگى تۆ سروشتى ئەو کیسەڵەم هەیە دنیا ماڵەکەى خۆیەتى ، لەو دوپشکەش شۆڕشگێرترم کە تۆ پێتوایە لەجیڤارا شۆڕشگێڕترە، بەڵام ئەمە حیکایەتیکە نامەویت تۆى پێ ئازار بدەم و بۆتی بگێڕمەوە ،تۆش لەچیرۆکێکابۆخەڵکی بگێڕیتەوە .
مارتا پیکەنینى خستبووە کارخانەیەکەوە، لەنیوەى کارکردناو لەوپەڕی بیتا قەتى و جاڕسبوونا دەستیکى ئەخستە سەرشانت و پێی ئەوتى: کەرۆیشتیتەوە( لێوى ئەکرد بەخونچە) ئەیوت ئائاواهى ماچیکى ژنەکەت بکە بافێری ماچ بیت ،دەستى ئەخستە کەمەرت و ئەیوت ئاواهى کەمەرى خۆشەویستەکەت بگرە و لەچاوەکانیا خۆت ببینە ئاوێنەمەکڕە کوڕم ، یاچاویکی لێدائەگرتیت و ئەیوت قەت ئاواهى چاوت داگرتووە بەحەڤدەساڵی وەکو ئەوەی کارەبا بدەن لەدڵت تەزو بەگیانتا بێت؟ یا مۆسیقایەکى خێراى ئەخستە سەر مۆبایلەکەى سەماى بەبرۆکانی ئەکرد..
ئەموت نا مارتا، من حەڤدە ساڵ بووم جەنازەی شەڕی براکوژیم ئەژمارد ،ئاربیجیمان هەڵئەوەشاند و فافۆنەکەیمان ئەفرۆشت….هەرگیز بیرم ناچێت هاوڕێکەم بۆبژێوی ژیانی وەکو پەپولەیەک پێت پیانابێت ئاربیجیکی پیاتەقی و خوێن و قوڕ تێکەڵاو بوون، ڕێک وەک بۆقێک سەیارە بەسەریدا بڕوات بەزەویەکەوە بوو بەخوێن .
یەکەم ڕۆژ کەدەستم بەکاکردن کرد من هیچم لەڕێو رەسمی کارەکەم نەئەزانى ، بۆمنیکى رۆژهەلاتى زیدەسەخت بوو بەئاسانى فێر ببم . جیاواز لەهەموویان کەپێم پێئەکەنین مارتا ئەهات و فێری ئەکردم کەسروشتى ئەم ئیشە وایە ئەبێت رێگا ئاسانەکەى بدۆزیتەوە ، کارکردن لێرە زیاتر پێویستى بە بیرکردنەوە هەیە تاکو بەکار هێنانى هێز. جارێک وتى تۆمەچەکت گەورەیە ئەبێت بیخەیتە گیرفانت و سەرت بجوڵێنیت، وتم: ئەى ئەگەر سەرم ئیش نەکات چی ؟؟ وتى ناچارى وات لێئەکات خۆت بیخەیتە ئیش..
ڕۆژێک مارتا ڕۆیشت و ئیتر نەهاتەوە ، هەموومان حەزمان لێی وو ،هەموومان خۆشمان ئەویست ، هەموومان سەرسامى جوانى و سروشتى ئەو گاڵتەو گەپەو نیانییە جوانەی بووین . هەموومان حەزمان ئەکرد مارتا خۆشەویستمان بێت و بیبەینە ژێر پێخەفەوە . هەموویشیان ئیرەییان ئەبرد کەمنى خۆشئەوێ و منیش داخم ئەخوارد کەکەسمان یەک ڕستەمان لەژیانى ئەو وەکو خۆی نەخوێندەوە ….بەدزیەوە کەوتینە پرسیار کردن لەبەڕێوەبەر، لامسەلایی ئەمانپرسی تاکو مارتا لێرە بوو کارەکان باش ئەڕۆیشت ، ئەوە مارتا چەند ڕۆژ پشوی وەرگرتووە ؟ بەڕێوەبەر بێزار بوو بوو لەپرسیار کردن ، ڕۆژیک لەکۆبوونەوەى کریکارەکاندا وتى: مارتا ئیتر ناگەڕیتەوە سەرکار. یاسای ئەم وڵاتە وایە هەرکەس لەبیست ڕۆژدانەهاتەوە، مافی نییە بێتەوە سەرکار . ئەو بیست ڕۆژە چووە و وەڵامى تەلەفونیش ناداتەوە…!!
نازانم ئەوانی تریش وەک من وابوون یان نا، بەڵام کەلێیان ئەپرسیم چۆن تەلەفونت بۆناکات و پۆستت بۆ نانێرێت؟ گومانم نەمابوو هەموو بیری مارتا ئەکەن . هەموو چاوەڕێی هەواڵێک بووین لەمارتاوە ، لەڕێستۆرانت و قاوەخانەکاندا ، لەمۆڵ و پارک و بانهۆڤەکاندا، لەدوکانى جل و بەرگ و بۆنفرۆشتندا، لەدوکانى گوڵدا کەئەو زۆرى ئارەزووی بو بۆ خۆشەویستانى بنێرێت، من چاوم بۆ مارتا ئەگێڕا ،من سۆراخى مارتام ئەکرد .سەرەنجام ئەوم لەفارگۆنى ژمارە چوارى شەمەنەفەرێکا بینیەوە لە پادەربۆرنەوه بۆ پاریس ئەچوو ، مارتا ئیتر مارتای جاران نەبوو، ئێسکە پەیکەرێکی ڕزاو بوو بەڕێگادا ئەڕۆیی ، ئەوکچە دلخۆشەى جاران گۆڕابوو بۆئازارێکی پیری پێ خاوس، ئازارێک بوو لەکیشوەریکەوە سەفەری ئەکرد بۆکیشوەرێکی تر ، کیشوەرێکى داڕخاوبوو لەکوردستان ئەچوو، لەئازارێکەوە سوارى شەمەنەفەرێک ئەبوو بەرەو ئازارێکی تر ….
بیرمە جارێک پێی وتم: خۆشەویستەکەى لەتورکیا نەخۆشەو ناتوانێت بێت بۆلاى ئەو بۆ ئەڵمانیا، بۆیە پێویستی بەپارەی حەبو دەرمان و نەشتەرگەریە، وتم: لەکاتیکا خۆشەویستى گیان ئەدات ئیشى نەتەوە یەکگرتووەکان چییە ؟ بەڵام خەیاڵم ، بیرم لە وەها ڕۆژگارو وەها ژیانێک نەکردبووەوە بۆمارتا . وتم باش سەیرمکە مارتا ئەوە منم ئەو کوڕەى لەکارخانەدا فێری ئیشکردنت کردم ، ئاها پیکەوە ئەچوین بۆکافێ ، بۆ چا هێنان و من هەرگیز نەم ئەخواردەوەو ئەم ڕشتە مەخسەلەکەوە ، تەنیا لەبەر دڵی تۆئەهاتم ، حەزم ئەکرد بمخەیتە پێکەنین ، سەربخەیتە سەرسینگم و بگریت ، سەیرى درزى مەمکەکانت بکەم و بتبینمەوە ، لەبەر بەفربارینکەدا جگەرە بکێشیت و سەیرت بکەم ، بەبیانویەکەوە دەست بدەم لەپلیسرکەکەى سەرمەچەکت ، سەیری پەپولەی سەر مەمکت بکەم لەکاتی جوڵەدا هەڵئەفڕی، منم هەردی م ئاها پێکەوە گۆرانیەکەمان ئەوت
دی ئیما لاخت ئیما لاخت ئیما لاخت /
ئەو هەمیشە پێئەکەنێت پێئەکەنێت، پێئەکەنێت
بیرت نییە مارتا ؟
وتى لەئێستا دا خۆم ناناسمەوە بەڵام ئەزانم تۆ کێی . هەردى خۆشەویستەکەم چەند ساڵ چاوەڕوانى نەتەوە یەکگرتووەکان بوو شتێکی بۆبکەن، سەرەنجامیش نەگەیشت بەمن . ئەو هەموو دنیاى من بوو. باوەشی توند پێدا کردم و و بەگریانەوە وتی هەردی ئەو مرد!
لەوێدا پێموانەبوو وتنەوەی ئەم قسانە بۆدۆخێکی ئاوەها زۆر گەمژانەیە ،پێم وت :نائومید مەبە ئەو کاتە دنیا کۆتایی دێت کە خۆشەویستى ئەمرێت ، هێشتا خۆشەویستى مرؤڤ بۆزەوى ، بۆ گوڵ، بۆ سروشت ، بۆ گیانەوەر ، بۆ دنیا کۆتایی نەهاتووە ، لەهەموو ئەمانەش گرنگتر خۆشەویستى مرۆڤ بۆمرۆڤ هەر ماوە . خۆشەویستى وائەکات مرۆڤ بەرگەى ڕەنج و دەردی دنیا بگرێت …وتى بەڵام هەموو دنیای من مرد..لەگەڵ ئەودا مارتا دڵخۆشەکەی جارانیش ڕۆیشت…
چاوى بڕیە نەفەرەکان لەوێستگەکە دائەبەزین، وتى
ئەو چووە مەملەکەتى خۆى . چوەو ناوبرینەکانى ، برینەکانى قوتیاندا ،ناوبرینەکانى نیشتیمانى ڕاستەقینەى ئەو بوو ، ئەوێ نیشتیمانى ئەو بوو ئێستا پێویستى بەوە نییە سنورەکان بەقاچاخ ببڕێت و بچێتە ناوى . پێویستى بەوە نییە ئیتر لەئیجەدا بەلەمەکەى کونبێت و بەلەمى یۆنانیەکان ڕزگاری بکەن ، لەهەنگاریادا سەگەوەحشییەکان بەربدەنەگیانى ، لەبولگاریادا ئاگر بنێن بەڕۆحیەوە ، لەکەمپەکانی فیللەندا دا بەلوتى هەناسەبدا نەوەک سیەکانی بیبەستێت تاکو مافى مانەوە وەربگرێت …وەک گوللـەیەک لەگەرویدا بێت بەدەنگیکى بریندار و لەسەر خۆ ئەدوا ….وتم بۆم بگێڕەوە مارتا، هەمووشتێکم بۆ بگێڕەوە.
شەمەنەفەرەکە بەنێو تاریکیا ئەڕۆیشت، بەسەر ڕوباری ڕاین دا تێئەپەڕێ جوانی شاری کۆڵن هەمووکەسێکی مات و حەیران ئەکرد، بەڵام لەدۆخێکی ئاوادا بینینی دیمەنێکی ئاوا لەبری ئەوەی شادی هێن بێت، قێزەوەن بوو . شەمەنەفەرەکە وەکومارێک لەسەرسک ئەڕۆیی و من هەستمئەکرد ئەبوو من لەجێگایەکی تری دنیادا بووبام و چیرۆکێکی تر بگێڕمەوە. من لێم پرسی: مارتا پێت خۆشە من ئەم چیرۆکە بنوسمەوە،پێت خۆشە باسی کچێک بکەم لەسەدەی بیستو یەکدا، لەناو دنیایەکی ڕوکەشی و بازاڕی نمایشا، بڕیاری دا قەرەجێک بێت لەدنیادا؟
وتى ناتوانم هەردی ناتوانم هیچ بگێڕمەوە ، مادام خۆر ئاوا ئەبێت ڕۆژێک من و تۆش ئاوا ئەبین ، ئەوەى لەمن و تۆ جێئەمێنێت ئەو نوسینەیە بەکەڵکى ژیانى کەسمان نایەت ،کەژیانى من وتۆ فەنابوو بەچی ئەچێت خەڵک من و تۆ بخوێننەوە یانەمان خوێننەوە ؟.ئەمزانى حەزى لەوەیە ، وتم مارتا بابچینە فارگۆنیکى تایبەتەوە ، لەوێ کەدەوڵەمەندەکان تیایدا پێئەکەنن ،لەوێ لێم گەڕێ دەستەکانت ماچ بکەم و بۆنی قژت بکەم ، پەپولەکەی سەرسینگت ببینمەوەلەکاتی جوڵەدا هەڵئەفڕێ، لەسەر سینگم بگرى. وتی زۆر تێئەچیت هەردی ، لەوێدا ئەبێت پارەی زیاتر بدەین،وتم: لیگەڕێ باپارە لەئازارەکانماندا خەرجبکەین جارێک ، خۆپارە هەربۆ خۆشبەختى نەکراوە لەوێ بۆمی بگێڕەوە چى ڕویدا.
گریا، مارتا زۆر گریا ، ئەو زۆر حەزی لەوە بوو بەدڵی خۆی لەسەر دڵم بگری ، بۆئەو منداڵأنە گریا بەپارەى کرێکارى بەخێوى ئەکردن و ئیتر نەیئەتوانى پارەیان بۆ بنێرێت، گریا بۆ ئەو ڕۆژانەی لەڕێکخراوێکی خێرخوازیا لەسەر جادەکان پارەی لەڕێبوارەکان وەرئەگرت بۆ مناڵە روت و ڕەجاڵەکانی دنیا، بۆخۆی گریا کەئیتر توانای نەمابوو دوای کارکردن لەڕیکخراوێکی خێر خوازیدا بەخۆبەخش کاربکات ،پارەی کرێکاریەکەی بدات بەدەرمان و بۆ خۆشەویستەکەى بنێرێت.ئەو وێنانەی نیشاندام بەجلی ڕێکخراوێکی خێرخوازیەوە سواڵی بۆمناڵانی سودان کردووە، جلی کۆنەی بۆ مناڵی وڵاتە هەژارەکان کۆکردووەتەوە،وێنەی ئەو ڕۆژگارە سەختانەیی نیشاندام کوڕێکی تیادا ناسیوە. دواتر باسی کرد ئەو پارەکەمەى بۆى کۆکردەوە نەیتوانى ڕزگاریبکا ، بۆڕێکخراوەکانى مافى مرۆڤ گریا کەناتوانن خۆشەویستى ڕزگاربکەن و مشکێک لەتاقیگەى پزیشکى بهێننەدەرەوە . کەناتوانن گوڵێک فڕێ بدەنە سەر گۆڕی خۆشەویستی. کەئەتوانن مرۆڤ لەبەر مرۆڤ دروستبکەن وناتوانن دەرمانێک دروستبکەن خۆشەویستی بگێڕێتەوە بۆدنیا. کەناتوانن مرۆڤ لەهەژاری و ئازار ڕزگاربکەن، ئەو وەک نێچیرێکی بریندار ئەدوا:
بڕوابکە زەوی مرۆڤێک بووایە بەرشەقی ئەداین، توڕەئەبوو ئیتر نەسێوی ئەداو نەئەیشی هێشت گەنم گوڵ بگرێت …. مارتا وای ئەوت.
وتى هەردى سەفەرەکەت درێژبکە تۆش لەگەڵم وەرە پێکەوە سەرێک لەمۆزەخانەی لۆڤەر بدەین و سەیر بکەین مرۆڤ ئەوسا چۆن ژیاوە ، بچینە سەر بورجی ئیڤل و تف لەدنیا بکەین . وەرە ئەچین لەپاریسداو لەپیاسەیەکى شانزە لیزەدا هەمووشتێکت بۆئەگێڕمەوە ، هەرچی زامی دنیاهەیە لەسەر دڵم نیشانت ئەدەم …..وتم ئەى دواتر چى مارتا؟
دواتر من ئەچم بۆ وڵأتێکى ترو تۆش ئازادبە بۆ هەرکوێ ئەچیت . مرۆڤ تەنیا ئەو کاتە خۆشبەختە کەنازانێت بۆ چ شارێکی دنیا ئەچێت.
بەڵام مارتا لەم وڵاتە هەموو شتێک بووە بەژمارە . پاس ئەبێت لەکاتى خۆیدابێت تۆ لەکاتى خۆیدا لەسەر کار بیت، لەکاتى خۆیدا بژیت و لەکاتى خۆیدا بمریت ، هەمووشتیک ژمارەیەکە لەچاوى کارگە کانەوە، من و تۆش ژمارەیەکین، تۆ ئەو ژمارەت بەجێهێڵاو لەکارگەکە ڕۆیشتى . بەڵام من سبەى تێرمین_ژوانێکم هەیە و ئەبێت لەوێ ئامادەبم .
ئەو ئەگریا ، سینگی پیاوێک تاکە نیشتیمانێک بۆ ئەو بەڕاستى تیادا بگری . لەکاتێکدا کوڕە خۆشەویستەکەى لەچاوەروانى یوئێندا مرد لەتورکیا، نیشتیمانى ئەو ئیتر ئەو شەمەنەفەرانەبوو لەوڵاتیکەوە بۆوڵاتێکى ترى ئەوروپا ئەچوو بەبێ ڤیزاو پاسپۆرت و سنوریان نەبوو ، حەزى نەئەکرد لەولاتیکدا بمێنیتەوەو ولاتێکى هەبێت ، سنوریک لەدنیادا بناسێت و بڵێن خەڵکی ئەوێیت، حەزی ئەکردقەرەجێک بێت و نیشتمانەکەی قیتارێک بێت بەردەوام لەسەفەردا …ئەو پێی وابوو مرۆڤ لەشوێنێکدا مایەوە ئەکەوێتە دوای چاوچنۆکی و وەکو گۆمە ئاوێک بۆگەن ئەکات.
لەسەرسینگم بەئارامى خەوی لیکەوت. قژی بەسەر ڕوخسارە نیوە مردوەکەیدا هاتبووە خوارێ ، پەپولەکەی سەرسینگی ئەتوت لەبەر ڕوناکی یادەوەریەکانیدا سوتاوە، ئەویش وەک مەمکە مردووەکانی لەوشەوەدا مات و مەلول ئەهاتەبەرچاوم . هەتا شاری ئاخن لەخەو هەلنەستا، حەزمئەکرد بچمە ناوسەریەوەوبزانم خەو بەچیەوە ئەبینێت…
لەئاخن پێم وت مارتا من ئیتر ئەبیت بگەڕێمەوە ، دڵم نەهات خەوى تۆ تێک بدەم . ئێستا شاریکى تر لەوشوینەى ئەبوو بۆى بچم دورکەوتوومەتەوە . حەزمئەکرد منیش قەرەجێک بم لەگەڵ مارتاداسەفەر بکەم ، ڕەنگە لەبەر ئەوەش بووبێت تواناو تاقەتی ئەودەست و پەنجەو چاوە هەنگوینیانەشم نەبووبێت لەپشت شوشەی پەنجەرەی شەمەنەفەرێکەوە بڵێت: بۆهەتاهەتایە ماڵئاوا…..
باوەشى پێداکردم و وتى:بیرمبکەی ، وەک چۆن بیرت ئەکەم هاوڕێ باشەکەم . سبەى کەگەیشتمەپاریس لەتەنیشتی پەپولەکەی سەر سینگم ، ئەو ڕستەی تۆ تاتۆى ئەکەم :
لەکاتێکدا خۆشەویستى گیان ئەدات، ئیشى نەتەوە یەکگرتووەکان چییە ؟ !
پێم وت منیش دواهەمین وێنەت تاتۆئەکەم لەسەر دڵم، تۆئەڕۆیت و وێنەت وەک ئازارێک لەناو دڵما ئەمێنێتەوە .
سبەى کەسەرەتای ڕۆژێکی نەفرەتییە ئەچمە سەرکارو داواکارى وازهێنان ئەنوسم ، ئازارێکی زۆرم ئەدات لەوێ نەتبینم ، بەڵام ناچارم بۆ ئەوژیانە سەخیفە ژمارەیەک بم لەکارخانەیەکی پارە پەیدا کردندا . بەڵأم چۆن نامەت بۆ بنوسم مارتا چۆن، بەچی ناونیشانێک قسەی دڵمت بۆ پۆست بکەم ؟
وتى من و تۆ دووبرینین ، لێگەڕێ ئاوا بمێنینەوەو ئاشقى یەک نەبین ، گەورەترین کارەسات ئەوەیە دووبرینى ئاشقى یەکترى بن . ولاتى من ناونیشانى نییە .ڕەنگە ڕۆژێک لەشاریکى ترو ، شەمەنەفەریکى تردا ، سەفەرکردن بەوڵأتیکى ترو فارگۆنیکى تر ی تەنهاییدا یەکترى ببینینەوە ، بەڵام من ئیتر تاهەتایە هیچ ئەدرەسێکم نییە لەدنیادا ، هیچ کەسێکیش نامە بۆ کەسێکى بێناو نیشان نانێرێت.




كاریكاتێر و جۆره‌كانی تری هونه‌ری شێوه‌كاری له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریدا به‌شی (4) …هه‌ندرێن خۆشناو

بێجگه‌ له‌ كاریكاتێر ڕۆژنامه‌گه‌ری پشت به‌ جۆره‌كانی تری شێوه‌كاریش ده‌به‌ستێت، وه‌كو وێنه‌ و پۆسته‌ر و وێنه‌ی هاوپێچ یان باكگراوند، ئه‌م جۆرانه‌ش زۆرجار له‌گه‌ڵ كاریكاتێردا به‌یه‌كده‌گه‌ن له‌ ناوه‌ڕۆكه‌ گاڵته‌جاڕییه‌كانیاندا، كه‌ زۆرجار ته‌كنیكه‌كانی كاریكاتێر به‌كاردێنن له‌ جێبه‌جێكردنیاندا، یان ناوه‌ڕۆكێكی كۆمیدیانه‌ چاره‌سه‌ر ده‌كه‌ن كه‌ وایان لێده‌كات تا ڕاده‌یه‌كی زۆر به‌ كاریكاتێر بچن. نزیكترینیان له‌ كاریكاتێر پۆسته‌ره‌ كاتێك كه‌ ڕه‌گه‌زی كۆمیدیای تێدابێت. 1- كاریكاتێر و پۆسته‌ر

2- كاریكاتێر و وێنه‌ی فۆتۆگرافی:
ستایلێكی دیكه‌ش هه‌یه‌ له‌ ستایله‌كانی وێنه‌گرتن له‌ شێوه‌كه‌یدا به‌ كاریكاتێر ده‌چێت، به‌تایبه‌تی كاریكاتێری پۆرترێت، ئه‌مجۆره‌ش له‌ جۆره‌كانی وێنه‌دا به‌ ده‌ستكاری ڕاسته‌وخۆی وێنه‌گره‌وه‌ دێته‌كایه‌وه‌، كه‌ وێنه‌كه‌ له‌سه‌ر نێگه‌تیڤه‌كه‌ (فیلم) ئاساییه‌، و له‌ كاتی چاپكردنی له‌سه‌ر كاغه‌زدا زێده‌ڕۆیی تێداده‌كرێت، بۆ نمونه‌ رۆناكی ئامێری چاپكردنی وێنه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕاست ده‌خرێته‌سه‌ر، له‌ نێگه‌تیڤه‌كه‌ بۆ سه‌ر كاغه‌زی چاپ، یان كاغه‌زه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی لار یان قوپاو یان چه‌ماوه‌ ده‌خرێته‌ به‌ر رۆناكیه‌كه‌، بۆ نمونه‌ كاتێك كاغه‌زه‌كه‌ به‌ چه‌ماوه‌یی ده‌خرێته‌به‌ر رۆناكی، وا ده‌كات رۆناكیه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی فراوانتر به‌ لێواری كاغه‌زه‌كه بكه‌وێت، كه‌ وا له‌ وێنه‌كه‌ ده‌كات له‌ ناوه‌ڕاستدا ئاسایی ده‌ربكه‌وێت و له‌ لێواره‌كانیش كۆتاییه‌كان وون بكات، ده‌توانین به‌م جۆره‌‌ چه‌ندین وێنه‌ی هاوشێوه‌ی ئه‌مه‌مان ده‌ست بكه‌وێت.
له‌ جۆره‌كانی تری وێنه‌ش ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ فۆتۆمۆنتاج بده‌ین، كه‌ جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی وێنه‌ و به‌ ده‌ستكاری وێنه‌گر یان هونه‌رمه‌ند به‌ چه‌ندین ستایلی جیاوازه‌وه‌ ده‌ستده‌كه‌وێت، ئه‌م جۆره‌ش له‌ نێوان پۆسته‌ر و كاریكاتێردایه‌، ئه‌گه‌ر گاڵته‌جاڕ بوو ئه‌وا له ‌كاریكاتێره‌وه‌ نزیكتره‌، ده‌توانین به‌ كاریكاتێریشی دابنێین، ئه‌گه‌ر خواستی پۆسته‌ریانه‌ی نه‌بێت، فۆتۆمۆنتاج زۆر له‌ كۆلاجیشه‌وه‌ نزیكه‌، ئه‌وه‌ش جیایده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ چه‌ندین پارچه‌ كاغه‌زی وێنه‌ی جۆراوجۆر پێكنایه‌ت، پشت به‌ گه‌وره‌ و قه‌به‌كردن ده‌به‌ستێت به‌ به‌كارهێنانی ته‌كنیه‌كه‌ جیاوازه‌كانی وێنه‌گرتنه‌وه‌، وێنه‌گر به‌ به‌كارهێنانی روتوش و زیادكردنی چه‌ندین هێڵی پێویست و چه‌ندین وێنه‌ی جیاوازه‌وه‌، و تێكهه‌ڵكێش كردنیان به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ بۆ بینه‌ر روون و ئاشكرا نه‌بێت، هه‌روه‌ك له‌و فۆتۆمۆنتاجه‌ی كه‌ گوبڵزی وه‌زیری راگه‌یاندنی ئه‌ڵمانیا له‌ سه‌رده‌می هیتله‌ر ده‌رده‌خات.

به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین وێنه‌ی گاڵته‌جاڕ به‌سه‌ر دوو جۆردا دابه‌ش بكه‌ین:
1- وێنه‌ی خۆڕه‌س (خۆڕسك): ئه‌م جۆره‌ وێنه‌یه‌یه‌ كه‌ به‌بێ هیچ ده‌ستكارییه‌كی وێنه‌گر و ده‌ره‌كی وه‌ده‌ست دێت.
2- وێنه‌ی هونه‌ریی : ئه‌و وێنه‌یه‌یه‌ كه‌ به‌ ده‌ستكاری وێنه‌گر یان هونه‌رمه‌ندی شێوه‌كاریی له‌ بونیاتنان و ده‌رهێنانیدا وه‌ده‌ست دێت. له‌ ژێر ئه‌م ناونانه‌شدا ده‌توانین ناوی وێنه‌ی پێشوه‌خته‌ سازكراو و كۆلاج و وێنه‌ی كاریكاتێریی و فۆتۆمۆنتاج بێنین.
له‌ نێوان جۆره‌كانی به‌شی دووه‌م، ئه‌وه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو ده‌گونجێت بۆ كاریكاتێر، كۆلاج و كاریكاتێری پۆرترێتی فۆتۆگرافیه‌، ئه‌مه‌ش بوونی جۆری تر ناگه‌یه‌نێت كه‌ بگونجێن بۆ گاڵته‌جاڕی و كاریكاتێر، كاتێك كه‌ ته‌كنیكه‌كانی وێنه‌گرتن به‌ شێوه‌یه‌كی گه‌وره‌ توانای دۆزینه‌وه‌ و نوێبوونه‌وه‌یان هه‌یه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ گه‌وره‌یه‌ی كه‌ له‌ بواری وێنه‌ی فۆتۆگرافیدا دێته‌پێشێ.

3- كاریكاتێر و باكگراوندی گرافیكی یان وێنه‌یی:
بێجگه‌ له‌ وێنه‌ و پۆسته‌ر، له‌سه‌ر ڕووپه‌ڕی رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كاندا وێنه‌ی گرافیكی هاوشان له‌گه‌ڵ بابه‌تی رۆژنامه‌وانی تری بڵاوكراوه‌كه‌‌ له‌ به‌شێك له‌ لاپه‌ڕه‌كه‌دا به‌ ره‌نگێكی كاڵ له‌ دواوه‌ی ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌دا‌ ده‌بینین.
ئه‌م جۆره‌ وێنانه‌ش واباوه‌ كه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ هه‌ڵێنجراون یان شیاو و گونجاون بۆی، ده‌كرێت وێنه‌كه‌ گاڵته‌جاڕ بێت ئه‌گه‌ر ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ گاڵته‌جاڕ بوو، ده‌كرێت نیگارێكی كاریكاتێری وه‌كو وێنه‌یه‌كی هاوپێچ یان باكگراوندێك بۆ ده‌قێكی ئه‌ده‌بی به‌كاربێت، ئه‌گه‌ر گونجاو بێت بۆ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌یه‌كچوونێكی زۆر له‌ نێوان ئه‌م جۆره‌ وێنه‌ به‌كارهاتووانه‌ له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا و كاریكاتێردا نیه‌، كه‌ واباوه‌ ئه‌م جۆره‌ وێنانه ته‌نیا بۆ مه‌به‌ستی جوانكاری بڵاوده‌كرێنه‌وه، ده‌گمه‌نه‌ كه‌ مه‌به‌ستی تری هه‌بێت، وه‌كو ئه‌و مه‌به‌ستانه‌ی كه‌ كاریكاتێر هه‌یه‌تی، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وێنه‌ بڵاوكراوه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌، نیگارێكی كاریكاتێری بوو، مانای وایه‌ كه‌ ده‌سته‌ی نووسه‌ران له‌ جیاتی وێنه‌ی هاوپێچ كاریكاتێری به‌كارهێناوه‌، پێویست ناكات به‌وێنه‌ی هاوپێچ یان باكگراوند بژمێردرێت.




خۆم، تا کۆتایی، خۆم … زانا سامان

بەو هەموو برینەوە چۆن بڕژێم
قەڵەم لەم ئاستەدا
گۆجبووە و
توانای دەربڕینم شۆڕدەبێتەوە هەتا
توانەوە لە وجوددا
تا خۆخواردنەوە لە تەنیایدا
هەتا نامۆبوون لە غەریبیدا،
بەو هەموو ئازارەوە …
چۆن بتوانم حیکایەتی دڵشکانی خۆم
لە توێی شیعرێکدا بنووسمەوە
ئاخر من … دەمێکە دابڕاوم
لە مێژە تەنیایم تێدا ڕوواوە و
جار نییە ڕوانینم کز نەبێت،
لەوەتەی باران هەیە
من عەزاب دەچێژم
لەوەتەی گەردوون هەیە
بەر تیشکەکانی دەکەوم
ئیتر ئاوایە …
لەوەتەی زەوی هەیە شەڵەقاوم
لەوەتەی خۆم هەم
دیاردەیەکی ساختەم بە ژیان،
ئیتر ئاوایە …
من لە گریانەوە فێربووم
نۆتەکانی قەسیدە جیابکەمەوە
لە وەرینەوە
لەمسی بارینم کرد و هێشتا
هەر لە سەرەتای وتنەوەیەکی نەوتراوم،
خەیاڵ تا دێت قۆقز دەبێتەوە
عەجەب چلۆن تێدەپەڕێت بە بوونما
تێڕامانە وردوخاشەکان،
ئیتر ئاوایە …
دەبێت خۆمبم … خۆم
خۆمبم هەتا کۆتایی ئەم شیعرە
خۆمبم تا ڕاچەنینێکی نوێ
خۆمبم هەتا ئامادەکردنی مردن
تا ونبوونێکی بەپەلە
هەتا توانەوە لەم گشتگیرییەدا
تا باڵقبوونی هەتاو
تا خەجاڵەتبوونی غەریبی
هەتا تەریقبوونەوەی تەنیایی
ئەبێت تەنیا بە تەنها خۆم بم.

زانا سامان




باخی گوڵ … محەمەد بەرزی

بـاخـەکـەی مـاڵـی خـۆمـان
ڕازاوە بــە گـوڵـی جــوان

مینا ، مێخەک ، وەنەوشـە
بـۆن و بـەرامـیـان خـۆشـە

گــوڵـەبــاخـی ڕەنـگاوڕەنـگ
گـەشـاوە بـۆ مـاچـی هـەنـگ

چـنـور و شـەوبــۆ و لالــە
شەیدان بـۆ ڕووی پەپولـە

نـازنـاز و گـوڵـە بەیـبـوون
شنەی شادین بـۆ دەروون

بۆ باخی گەش و جوانم
هـەمـیـشە بـــاخـەوانــم

٢٠ / ٧ / ٢٠١٧




ڕۆژی کۆمەڵە لە شاری تۆرۆنتۆ

دۆستان و ھۆگران و ھاوڕێیانی کۆمەلە لە شاری تۆرنتۆ و دەورو بە ر
ئە مساڵیش وەکوو ھە موو ساڵانی تر و، رێورەسمێک بۆ بەرز راگرتنی نیوسە دە خە باتی کۆمەڵە بە رێوە دە چێت.ھە ر لێرەو ە لە ھە موو ئە و ئازیزانە ی کە خەباتی پێشکە وتنخوازانە ی کۆمەڵە بە خە باتی خۆیان دەزانن دە عوەت دەکە ین کە بەشدار بن و ئەمساڵیش لە گەڵمان بن لە رێورەسمی بەرز راگرتنی ئەم خە باتە پر لەشانازی و پێشکە وتوانە دا.
شوێن:

Bayview Avenue 7755
Thornhill Toronto
کات: شەممە پانزدەی فیبریوری
کاتژمێر: حە وتی سەرلە ئێوارە تا ھە تا کاتژمێر یەکی سەرلەبەیانی

کۆمیتەی دەرەوەی ولاتی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران لە شاری تۆرنتۆی کانادا.




ئاگەهداری …. بۆ رۆژنامەنڤیسێن دهۆکێ

رێكخراوا گەشەپێدانا مەدەنییەت CDO و سەنتەرێ میترۆ METRO ب پشتەڤانیا وەزارەتا دەرڤەیا ئەمریکا دچارچوڤێ پروژێ بهێزکرنا شیانێن روژنامەنڤیسێن پێکهاتێن جودایێن ئایینی و نەتەوەیی وەکی ( کاکەیی، یەزیدی، زەردەشتی، کلدوئاشور سریانی ،بەهایی ،تورکوماني ،شەرکەسی،ئەرمەنی،شبک،یەهودی،صابئی و هتد)، كو ل پێنج پارێزگەهێن عیراقێ دێ هێتە جێبەجێکرن ، و ژوان خولەک ژی ژ بۆ رۆژنامەنڤیسێن ( پارێزگەها دهۆکێ ) دێ هێتەڤەکرن .
ئارمانجا خولێ :
ئاڤاکرنا شیانێن بەشداربوانە دبوراێ نڤیسینا راپورتێ و چاڤدێریکرنا پێشێلکاریێن مافێ مروڤی و روژنامەنڤیسان ،و ڤەکولین دکەیسێن وان دا، و دیارکرنا مافێن پێکهاتان ب یاسایێن عیراقێ و رێککەفتنێن نیڤدەولەتی .
ئەڤ خولە دوو قۆناغە، قۆناغا تیۆری و بۆ دەمێ سێ (3) رۆژان ، پاشی دقۆناغا پراكتیکیدا بۆ دەمێ هەیڤەکێ دێ ل دامەزراوەیەکا میدیایی کارکەن .
خول دێ ب زمانێ (عەرەبی) هێنە پێشکێشکرن ، ئەگەر پێتڤی بوو وەرگێڕ، دێ ئامادەبیت.
مەرجێن بەشداریێ:
• رۆژنامەنڤیس بیت(هەردوو رەگەز)، ژپێکهاتێن ئایینی
• تەمەن دناڤبەرا (18 بۆ 40 ساڵ) بیت
• خوجهێ پارێزگەها دهوکێ بیت
• ئەزمونا كارێ رۆژنامەنڤیسێ كێمتر نەبیت ژ شەش هەیڤان
• بکێمی دوو راپۆرت یان نوچەیێن بەلاڤکری هەبن ل راگەیاندنان (بینین، بیستن ، نڤیسین ، ئەلكترۆنی)
• پێگیربیت ب بەرنامێ دەمیو رۆژانی خولێ
دڤی لینکێ ل خارێ دیارکری ناڤێ خوتومارکە :
ئاگاداری ( كوردى- عربي)
بۆ رۆژنامەنوسانی دهۆک
رێكخراوی گەشەپێدانی مەدەنییەت CDO و سەنتەری میترۆ METRO بە پاڵپشتی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا لە چوارچێوەی پرۆژەی بەهێزكردنی توانای رۆژنامەنوسانی پێكهاتە جیاوازە ئاینی و نەتەوەییەکان وەک( کاکەیی، یەزیدی، زەردەشتی، کلدوئاشور سریانی ،بەهایی ،تورکوماني ،شەرکەسی،ئەرمەنی،شبک،یەهودی،صابئی و هتد)، كە لە پێنج پارێزگای عێراق جێبەجێدەكرێت، خولێك بۆ رۆژنامەنوسانی ( پارێزگای دهۆک) جێبەجێدەكات.
ئامانجی خولەكە:
بنیاتنانی توانستی بەشداربوانە لە بواری راپۆرت نوسین و چاودێرێكردنی پێشێلكاری مافی مرۆڤ و رۆژنامەنوسی بنكۆڵكاری، لێكۆڵینەوە لە كەیسەكانیان، دیاریكردنی مافی پێكهاتەكان بە یاساكانی عێراق و رێكەوتنە نێودەوڵتییەكان.
ئەم خولە دوو قۆناغە، قۆناغی تیۆری و بۆ ماوەی سێ (3) رۆژ ، پاشان لە قۆناغی پراكتیكدا بۆ ماوەی یەك مانگ لە دامەزراوەیەكی میدیا كار دەكەن.
خولەكان بە زمانی (عەرەبی) پێشكەش دەكرێن، ئەگەر پێویست هەبوو بە وەرگێڕ، ئامادە دەكرێت.
مەرجەكانی بەشداری:
• رۆژنامەنوس بێت (هەردوو رەگەز)، لە پێكهاتە ئاینییەكان
• تەمەنی لە نێوان (18 بۆ 40 ساڵ) بێت
• دانیشتوی پارێزگای دهۆک بێت
• ئەزمونی لە كاری رۆژنامەنوسی كەمتر نەبێت لە شەش مانگ
• لانەی كەم دوو راپۆرت یان هەواڵی بڵاوكراوەی هەبێت لە راگەیاندنەكان (بینراو، بیستراو، نوسراو، ئەلكترۆنی)
• پابەند بێت بەرنامەی كات و رۆژانی خولەكە.

لەم لینكەدا ناوی خۆت تۆمار بكە:
https://ee.kobotoolbox.org/x/#cnaH2KVz