بۆ گشت هاوژیانانی خۆشەویست لەسەر ئەو زەویە

من وەک دانیشتوویەکی سەر ئەو زەویە، لەناخمڕا زۆر زۆر بە ئازارو تاسەبارم بە مەرگی کتوپڕی نزیکەی نۆ هەزار مرۆڤی بێتاوان لەو جیهانە نائاسایشەدا.
چ هێدمەگرتنێکە کە چرکە بە چرکە دەبینین و دەبیستین باهۆزێکی ڤایرۆسی گشتگیر هەڵیکردوەو بەکۆمەڵ ئەو مرۆڤە جوانانە وەکو گەڵای دەرخت بەردەداتەوە ، تێکرا هەموو دانیشتوانی جیهانی گەڕاندۆتەوە ناو ماڵەکانیان و سیستەمی ئابووری پەکخستووە و ئاسایشی تەندروستی خستۆتە تەنگژیەکی قوڵەوە .
مرۆڤایەتی لەسەرەتای پێخستنە ناو نائاسایشی و هەڵاسازیەکی گەورەدایە ،یەکەم نیشانەشی بە سەرهەڵدانی ئەو ڤایرۆسە توقێنەرە دەستپێدەکات، کە دەکرێ بڵێین بیرکردنەوەی سڕکردوە، وایکردوە مرۆڤ دەستی نەڕواتە هیچ کارێک و بەبێ جوڵە دەستبکێشێتەوە لە تەواوی ئامانج و هیوایەکانی، تەنها ئەوەندەی مرۆڤ لەدەستی بێت ، ئۆمیدکرنە بۆ دۆزینەوەی ڤاکسینێکێ خێرا ، نزا خوێندنە بۆ ڕاوەستانی ئەو ڕووحڕێزانە لەدەستدەرچووە.
دەمەوێ لێرەوە هەر تاسەباریم نا ،بەڵکو ترسێکی گشتی ڕابگەێنم ،کە پێویستە لەژیانی داهاتووی سەر ئەو زەمینەدا چاوەڕێ بکەین ،حەتمەن ڕووبەڕوشیان دەبینەوە، ئەو ترسانەش بریتین لە بێهێزی و بێدەسەڵاتی زیاتری مرۆڤ و جێگیرەوەی بە ڕۆبۆتەکان، لە دەستەوەستانی زانستی ڕاستەقینە، شێواندنی ژینگە، زاڵبوونی سەروەری ئینفۆتەکنەلۆژیستەکان ، تێکشکانی بەها مرۆییەکان،سەرهەڵدانی جەنگە بایۆلۆژیەکان،خەرەندە بەرینە چینایەتیەکان، لە قەیران هاویشتنی تەندروستی مرۆڤەکان، کۆیلەبوونی * ئۆلگۆریتمی هۆشی دەستکردە ، هتد..
لێرەبەدوا ئێمە دەبێت ئازایەتی ڕاگەیاندنی نائومێدی و ترسەکانمان، هەبێت، چونکە ئەو سەردەمە لەخۆڕا نەکراوەتە سەردەمی خواردنی خێرا ، بەناوبانگبوونی خێرا، دەوڵەمەندبوونی خێرا ، پێکگەیشتنی خێرا ، بەڵکو دەبێت چاوەڕێی مەرگی خێراشی تێدا بکەین ، کە کۆرۆنا جۆرێکە لەو مەرگە خێرایە، ئەو مەرگەی کە هەموو مرۆڤایەتی سڕ کردوە لە چاوەڕوان نەکردنی دا.
.
بە خۆم و پێنووسەکەمەوە سەری تاسەباری دادەنوینێن بۆ قوربانیە بەخەسار رۆیشتوەکانی ئەو باهۆزە شوومە، بۆ هەموو مرۆڤایەتی، بۆ کەسوکاری دڵبەژانیان، بۆ بیرمەندان و نووسەرانی راستەقینە.
هەروەها هێڤیدارم ئەو باهۆزی ڤایرۆسە، کارەساتەکە نەکاتە مەرگێکی سەرتاسەری گشتگیرتر ، ناچارمان نەکات بە دەستکێشانەوەو دڵکێشانەوە لە ژیانی داهاتوومان. لە دڵیشم را سەلامەتی بۆ هەموو هاوژیانەکانی سەر ئەو زەویە دەخوازم و ئومێدەکەم لەو جیهانە نائاسایشەدا ، لە ئایندەدا بتوانین ژیانێکی کەمێک ئارامتر بەسەربەرین.

.* ئولگۆریتمی هۆشی دەستکرد: گۆگڵ ، ئەمازۆن، فەیسبووک.

Negar nadir
\١٩\٣\٢٠٢٠

لەماڵەکانتان بمێننەوە، دەرگاکان داخەن، پەنجەرەکان داپۆشن، پشوو درێژبن.
یەکتری لە باوەش مەکەن، یەکتر ماچ مەکەن، تەوقە مەکەن، با مەودای نێوانتان لە پێنج مەتر کەمتر نەبێت.
دەست مەدەن لە لووت و چاو و گوێ و دەمتان، گەر شوێنێکتان خورا، مەیخورێنن ،دەستمەدەن لە دار و دیوار و تەختە و ئاسن… ئۆقرەبگرن، پشوودرێژبن.
خۆتان لە ناو ماڵەکانتاندا دیل بکەن، پێداویستی و خۆراک ئەوەندەی ئەیتوانن کۆیکەنەوە،بخۆن و بخەون و لەناو جێگاکانتان بمێننەوە.

ئەمانە ئەو دێڕانەن ئەم رۆژانە گوێمان لێی دەبێت، ناوڕۆکی هەموو ئەم رێنوماییانەی زانستە پزیشکییەکان لەسەردەمی بڵاو بوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنادا توانا ی زانستە پزیشکییەکان دیاری ئەکەن بۆ رزگارکردنی مرۆڤ لە بەڵایەک کە کۆئەندامی هەناسە ی مرۆڤ ئەکات بەئامانج.
ئەگەرچی ئەم رێنوماییانە تا ئێستا تەنها رێکارێکن کە مرۆڤ بتوانێت بۆ رووبەرووبونەوەی ئەم بەڵایەرەچاویان بکات، بەڵام هێشتا ئەمە مانای ئەوە نییە کە پرسیارە سەرەکییەکانمان وەلانەین لە کاتێکدا کەجێهێشتنی ئەم پرسیارانەن بوون بە هۆی ئەم قەیرانانەی مرۆڤی ئەم سەردەمە ترسناکترین دۆخی تیابەرێبکات.

ئەمرۆ دوای ئەوەی مرۆڤ پێیوابوو زەوی ئاوەدان کردوەتەوە و شار و وڵاتەکانی لێک نزیک کردوەتەوە وئامراز و ئامێرەکانی داهێناون بۆ کارئاسانی و دوونیای کردووە بە گوندێکی بچووک، دوای ئەو هەموو شانازییەی مرۆڤ بەوەی کە هەر بە زەوییەوە ناوەستێ و ماڵەکان ئەباتە سەر ئەستێرەکانی تر و هەوڵ ئەدات دۆزینەوە لە گەردوندا بکات و نەبینراوییەکانی بخاتە ژێر تەلەسکۆپ و دیوە شاراوەکانی هەڵماڵێت، دوای هەموو ئەم شانازییانە ئەبینین شارەکان چۆڵ ئەکرێن و رێگای نێوان وڵاتەکان ئەبەسترێن و مەودا بۆ دووری مرۆڤەکان لە یەکتر دیاری ئەکرێن، دوای شەڕە گەورە و جیهانییەکانی مرۆڤ بەرامبەر بە مرۆڤ، جارێکیتر کۆلانەکان چۆڵ ئەکرێن و ماڵەکان ئەبن بە زیندان و حەشارگە و شارەکان چۆڵ و بێ گیان ئەکەون.

ئەمە وا ئەکات بپرسین:

ئایا ڤایرۆسێک ئاوا ولە ماوەیەکی کەمدا شکست بەو هەموو شانازییەی مرۆڤ ئەهێنێت؟
ئایا بەرهەمی چەندەها ساڵەی مرۆڤ کە لە زانست و تەکنۆلۆجیادا خۆی ئەنوێنێت، بەو ماوە کەمە هەرەسئەهێنێت ؟
جگە لەو رێنوماییانە و جگە لە هیوایەک بۆ دروستکردنی ڤاکسینێک، زانست هیچ وەڵامێکی هەیە بۆ ئەمدۆخە؟
ئەوەی ئێستا ئەگوزەرێت دۆخێکە سروشت بەرهەمهێنەریەتی یان مرۆڤ؟
زانست چی رۆڵێکی نەرێنی لە بەرهەمهێنان یان بڵاوکردنەوەی ئەم پەتایەدا هەیە ؟

ئەوە روونە کە تا ئێستا جیهان جگە لە زانستە پزیشکییەکان هیچ ئامرازێکی تری بەدەستەوە نییە بۆرووبەروبوونەوە هەر نەخۆشییە ک یان پەتا و ڤایرۆسێ ک کە رووی تێئەکات، بەڵام دوای بانگەشەی مرۆڤ بۆ گشت ئەو پێشکەوتنە زانستی و تەکنۆلۆجییانە و یەکەم دەرکەوتەی دەستەوەستانی مرۆڤ بۆ روبەروبونەوەی وەها دۆخێک ،پرسیاریک سەرهەڵئەدات کە ئایا سەردەمی تێپەڕاندنی زانستە پزیشکییەکان نەهاتووە؟ ئەم پرسیارە هە ربەوەندەشەوە ناوەستێت بەڵکوو تا ئەو شوێنە ئەڕوات کە ئایا ئەمە سەردەمی تێپەڕاندنی زانستە یان پاراستنی ؟

کێشەی زانست چییە ؟
دۆزینەوەکان و پەردەهەڵماڵین لەسەر نەزانراوییەکانی گەردوون وسروشت و زیندەوەران، وەک بەشەدەرکییەکان و ناسینی مرۆڤ بە هەردوو لایەنە بەرجەستەیی و نابەرجەستەییەکەیەوە، وەک بەشە ناوەکییەکان، تا ئێستا لە ئامانجە سەرەکییەکانی زانستن، لە ناویانیشدا زانستە پزیشکییەکانی تایبەت بە مرۆڤ و ئاژەڵ و ناسینیان ولێپرسراو لە چارەسەری نەخۆشی یان هەر کێشەیەک لە بەرکەوتن بە تەنێک یان شتێکەو ە کە دەبێتە هۆی تێکچوونی سیستەمی کارکردنی لەشی ئەو زیندەوەرە.
تا ئەمڕۆ مرۆڤ هیچ هۆکارێکی راستەقینەی تر شک نابات پەنای بۆ ببات لە کاتی رووبەروبوونەوەی هەر تێکچوونێ کە لە بونیاتی ناوەکییدا جگە لەزانستە پزیشکییەکان، بەڵام ئەمە ش ئەوە ناگەێنێت کە زانستی پزیشکی وەڵامدەرەوەی تەواو بێت و رووبەڕووی قەیران نەبێتەوە.
دوای دۆزینەوەی ڤایرۆسەکان و دەستەوەستانی پزیشکەکان لە بەرامبەر هەندێک لەم ڤایرۆسانەدا و بەتایبەتتر دوای سەرهەڵدانی کۆرۆنا و بانگەشەی سیستەمەکان بۆ ناردنەوەی مرۆڤ بۆ ماڵەوە، چیتر زەنگێکی ترسناک دێتە گوێمان و ئیتر کاتی پرسیارکردنی مرۆڤە لە کەموکورییەکانی زانست، ئەم پرسیارانەش کاتێک بەهایان ئەبێت پرسیاری فەلسەفی بن، چونکە زانست خۆی بەرهەمێکی فەلسەفەیە ❪وەک ییکارت ئەڵێ❫ وهەمیشە فەلسەفە لێپرسراو و ئاراستەکەریەتی، بە جۆرێک رەهاکردنی زانست لەهەر دۆخێکدا شیمانەی سەرهەڵدانی قەیرانی گەورەی وەک ئەم قەیرانەن کە ئەمڕۆ مرۆڤ و ئامرازە زانستییەکانی تێکەوتوون.
لەدەرەوەی فەلسەفە هەموو جۆرە رەخنەکردن و تانەدانێک لە زانست، لە جۆری تانە ئاین ی و بەهانە ووەهمی بانگەشەکراو، ئەبێت قەدەغە بکرێت و رێگەنەدرێت ئەوانە شکستەکانی خۆیان بخەنە پاڵ کەماسییەکانی زانست.
هەرچی کێشەی زانستە تەنها فەلسەفە بڕیاردەریەتی، دابڕانی زانست لە فەلسەفە دەرچونیەتی لەو ئامانجەی بۆی هاتوەتەدی و ئاراستەگرتنیەتی بەرەو شێوازێکی مەترسیدار، شێوازێکی بێ پرسیار و بێ شیکار،جۆشداماو لەبەردەم ئاستەنگییەکان و بگرە لە هەندێ دۆخدا خود بە خود بەرهەمهێنەری ئاستەنگ.
ئەوەش ئەو دۆخەیە کە ئەمڕۆ تێیداین، ئەو زانستەی بەرەو ئەستێرەکانی تر بەڕێدەکردین، ئەمڕۆ رێنومایی لەماڵ مانەوەمان ئەکات.

ئەوەی زانستی لە زادەیەکی پڕ لە جوڵە و پرس یای لە چییەتیەوە گۆڕی بۆ کۆتەڵەدارێکی بێ رەگ(دیکارت) وپرسیارەکانیشی گۆڕی بە پرسیار لە چۆنێتی(هایدگەر)، ئەوەی سەرزەمینی لە نشینگەیەکی دامەزراو و سەوزەوە گۆڕی بۆ کارگەی گەورە گەورە و دوکەڵ و مرۆڤی خستەسەر کەڵکەڵەی تێر نەبوون و زەوی دایەدەست کۆمەڵێک سەرمایەداری چاوبرسی و ئەوانی تری دامەزراند وەک کرێکار، ئەوە هەمان ئەو زانستەبوو کە پشتی کردبووە پرسیارەکان و هەمیشە وەڵامەکانی ناو خودی پرسیارەکانا زیندەبەچاڵ ئەکرد.
ئەمانەی خوارەوە نمونەی هەندێک وەڵامی زانستی سەردەمن بۆ زیندەبەچاڵ کردنی هەندێ پرسیار:

• شەمندەفەر چییە؟ بۆ پێوستمانە / وەڵامی زانست: هۆکارێکە بۆ ئاسانکاری گواستنەوە، پێویستمانە بۆزوو گەشتن لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر. پرسیار داخرا.
• فڕۆکە چییە؟ بۆ چیمانە / هەمان وەڵام بۆ بڕینی مەودای دوورتر. پرسیار داخرا.
بەم جۆرە کشان لە دووچەرخە و ئۆتۆمبیلەوە دەست پێدەکەن تا دەگاتە موشەک و دوور هاوێژەکان،هەمیشە بەدواداچوونی پرسیار بە پرسیار جێگەیەکی نییە لە زانستی هاوچەرخدا، مانەوەی زانستیهاوچەرخ لەم دۆخەدا مرۆڤ لە بەرهەمهێنەرێکی ئامانجدارەوە لە ناو ئەرکی فەلسەفیدا ئەگۆڕێت ب ۆبەرهەمهێنەرێکی ب ێ ئامانج لە ناو کایە زانستییەکەیدا، بەم جۆرەش بەرهەمهێنان لەپێناو بەرهەمهێناندائەبێتە ئەرکی لە پێشینەی زانست و بوونی مرۆڤ لەسەرزەوی ئەبەسترێتەوە بە خاوەندارێتی کردنی بۆ بەرهەم هاتووە بێ ئامانجەکانی، نەک هەر ئەوەندە بەڵکو خودی زانست ئەبێتە مۆتەکەیەکی گەورە بۆفەلسەفە و خاڵێک بۆ کۆتایی فەلسەفە دادەنێت ❪هایدگەر❫ و هەموو چەمک و بەدیهێنراوەکانی فەلسەفەش ئەگۆڕێت بۆ دەستەواژە ی بێ مانا، ئەم دۆخە سەردەمی کۆتایی مانایە.

سەردەمی کۆتایی مانا

مرۆڤ لە سەرەتای دەرکەوتنیەوە لە سەر زەوی هەموو هەوڵێکی بۆ مانا بەخشین بووە بە شتەکان، لەسەرەتاییترین ماناوە تا گەشتن بە فەلسەفە، دواتر فەلسەفەش ئەچێتە دۆخی چەقبەستنەوە، دۆخی نادیاری وپەی نەبردن بە وەڵام تا لەدایک بوونی زانستە سروشتییەکان و بەدوایدا زانستە مرۆییەکان، ئیتر زانست ئەبێتە رکابەری گەورە و بەڵێنی گەورە خۆیان ئەخزێننە نێو تەحەدییەکانیەوە، تا کار ئەگاتە ئەوەی زانست وەک یەکەیەکی لێکدابڕاو لە فەلسەفە خۆی نمایش بکات، ئەمە چۆن؟
وەک پێشتر ئەرکی فەلسەفەمان باس کرد لە پرسیار لە چییەتی، هەروەک وتمان زانستی هاوچەرخ دورکەوتنەوەیە لە چییەتی شتەکان و کشان بە ئاراستەی چۆنیەتی شتەکاندا، یان قەتیسمان لە بینیندا ونەناردنی وێنە لە بینینەوە بۆ شیکاری و بارنەکردنی بە گومان لە چییەتی چۆنایەتییەکان. ❪گەڕانەوە بۆ چییتیوۆنایەتی لای مارتن هایدگەر❫
هەموو ئەمانە هێشتا بەتەواوی زانستیان نەئەکرد بە کایەیەک لە دەرەوەی فەلسەفە، ئەگەر بهاتایەو خۆی بارگاوی نەکردایە لە هەندێک لووتبەرزی و بەڵێنی گەورە گەورە، وەک دابینکردنی خۆشگوزەرانی ودۆزینەوە و هەڵماڵینی نهێنییەکانی ناوەوە و دەرەوەی مرۆڤ و بچوک کردنەوەی مەودای نێوان مرۆڤەکان، ئەم بەڵێنانە و داهێنراوە زانستییەکانی تری وەک هۆکارەکانی پەیوەندی و گواستنەوە و دۆزینەوەی ئەنتەرنێتو گەشەسەندنی بیرکاری و بەرنامەسازی و کۆمپیوتەر، مۆبایلی زیرەک و ئەوانی تر، هەموو ئەمانەمرۆڤیان مەست کرد و هەستی خۆبەشت زانییان برد تا ئەوپەڕی، هەروەک چۆنیش سەرقاڵییان بەبەکارهێنانەوە دایبڕاندن لە گومانی ”بۆ بەکارهێنان؟”.
زانست بۆ ئەم کارەی پێویستی بە پیاچوونەوە بوو بە چەمکەکانی ناو فەلسەفەدا، بەوەی مانادان بەکار و بەرهەمی مرۆڤی لەئاستێکی بەرزەوە دابەزاند بۆ ئاستی شتە دووبارە و رۆبۆتییەکان، بەوەشەوە نەوەستا بەڵکوو دوای سەرکەوتنەکانی لە بەرۆبۆت کردنی مرۆڤ و بەکاربردنی لەئیشی دووپات بووەوەی بێ پرسیار و بێ جوڵەدا، ئیدی ئەوەی زانی کە ئەکرێت بەرهەمهێنانی خودی رۆبۆت کار و بازرگانییەکانی ئاسانتر و بە تێچووی کەمتر بەرێبکات، ئەوسا مرۆڤی کرد بە شتێکی بی سوود و بێ کار و لە سوچی ماڵەکاندا گیریدان، هەر لێرەوە هەوڵەکان ناخودئاگایانە چڕبوونەوە بۆ ئەوەی زەوی بکرێت بە کەرەنتیخانەیەکی گەورە.

لەم کاتەدا مانا لە هەبوویەکی یەکلانەکراوە و نادڵنیا و مەزنەوە گۆڕدرا بە شتێکی زۆر دڵنیا و بچوک، ئەمەش سەردەمی کۆتایی مانایە و هەر لەگەڵ خۆیدا سەردەمی کۆتایی فەلسەفەش، ئیتر بانگەشەکەرانی فەلسەفە دونیا پڕئەکەن لە لێکدانەوە کرچ و روکەشەکانیان و سەرنجی خەڵک لە پرسیاری گەورەوە ئەهێننە سەر شتەبچووکەکان، دەست لە بوونی خودی مرۆڤ هەڵئەگرن و سەرقاڵت ئەکەن بە لاوەکیترین شتەوە، تەنانەت رەخنەکانیشیان لە زانست، رەخنەی لاوەکین و تەنها وەک پێویستییەک بۆ تێرکردنی ئارەزووی رەخنەیی مرۆڤ بەکارئەبرێن و هیچی تر.

کۆرۆنا، هەنگاوێک نزیکتر لە مەرگ
نوێترین دەرکەوتەی نزیکی لە مەرگ ڤایرۆسی کۆرۆنایە، تا ئێستا زۆربەی ئەو لێکدانەوانەی بۆ ئەم مەرگەنوێیە کراون، ئەوانەی کەمێک هێزیان تیابێت هەر ئاوانەن کە بە دەوری بازنە زانستییەکەدا ئەسوڕێنەوە، جگە لەمانەش ئەوانی تر بۆ خەیاڵی سیاسی و ئاینی هەندێ مرۆڤی ناو ئەو سیستەمانە نوسراون.
هەندێک پێیان وابوو ئەم ڤایرۆسە دروستکراوی ئەمریکایە، هەندێکی تر وتیان زادەی تاقیگاکانی شاری وهانی چینە، هەندێک ئەڵێن دروستکراوی سەرمایەدارییە وشتی لەم جۆرە…. ئەمە جگە لەوەی کەسانی ناوکایەی ئاینی و سیاسیش قسەیان هەبووە کە من بە پێویستی نازانم قسەکانی ئەوانتان بەبیر بێنمەوە.
هەموو ئەم لێکدانەوانە جگە لەوەی ئەوەندەی تر دەستەواستانمان ئەکەن لە بەرامبەر ناسینی ئەم دۆخە، هیچ یارمەتییەکمان نادەن تا تێبگەین لەوەی هێرشی بۆ هێناوین، ئەمە لە کاتێکدا خودی ئەم ڤایرۆسە هەڵگری لێڵی و ئاڵۆزییەکی زۆرە کە وا ئەکات تێگەشتنێکی ئاسان نەبێت.

ئەوەی لێمان دیارە مەرگ و ترسە کە لە گشت جێگەیەک خۆی بۆ مەڵاس داوین، بە جۆرێک ناتوانی لە هیچ شوێنێک دڵنیابیت، ئەوەی لە بەرچاومانە چۆڵ کردنی شارەکانە، کەوتنی مرۆڤە، بەستنی رێگاکانە، داخستنی سنورەکانە، تەنانەت بەرەو گۆشەگیرکردنی مرۆڤ ئەڕوات، کە ئیتر لەم کاتەدا هەر کەسێکی ئاسایی ئەتوانێت مەترسییەکان بە چاوی سەر ببینێت.
ئیدی جگە لە بینینی مەترسییەکە قسەیەک نییە کە بتوانین لە ناو ئەم دۆخەدا بیڵێین، تەنها شتێک بتوانرێت بووترێت ئەوەیە کە لە دەرەوەی ئەبینرێت، ئەویش بە هاتنەدەرەوە لەو بازنەیەی زانست و خۆپارێزی لە هەرکۆلکە لێکدانەوەیەک کە زیان بە بیرکردنەوە فەلسەفییەکە بگەێنێت.

گەڕانەوە بۆ پرسیارە مەزنەکان دەرچوونە لەو دۆخی سەرقاڵییەی ئەمڕۆ مرۆڤی پێ گیرۆدەیە، ئەو دۆخەی بەها لە مرۆڤ وەرئەگرێتەوە و ئەیانکات بە تەنی هاوشێوە و دووپاتبوەوەی بێ پرسیار. ئەم دۆخە دووپاتبوەوەی مرۆڤ خۆبەخۆ دۆخی مەرگە بە بوون یان نەبوونی هەر ڤایرۆسێک، بەڵام کاتێک مرۆڤ راستەوخۆ مەترسییەکە هەست پێ ئەکات، ئیتر ناتوانێت بەردەوام بێت لەو نۆرمەی پێی قورمیش کراوە، تەنانەت خودی سیستەمە قورمیشکەرەکە ئامۆژگاریت ئەکات بە و ەستان، بە مانەوە لە ماڵەوە، لە کاتێکداپێشتر هەمان سیستەم لە ماڵەکان دەریئەکردین و بەرەو کارگە و بازاڕەکان ئاراستەی ئەکردین.
ئێستاش ئەم سیستەمە بێئاگایە لەوەی کە ناکرێت تاسەر لە کونجی ماڵەکاندا بین و دەرگاکان لەسەر خۆمان دابخەین، لە هەمان کاتیشدا ناکرێت پێچەوانەی رێنوماییەکان هەڵسوکەوت بکەین و ببینە هۆی نانەوەی کارەساتی لەوە گەورەتر، واتە دۆخەکە بە هەردوو ئاراستەکەیدا بەرەو مەترسی ئەکشێت.

ئەی چی بکەن؟
ئەو دۆخەی سەرقاڵی ئەمرۆمان پێمان ئەڵی ئەوەیە کە هیچ نیازێک نییە بۆ خۆداماڵین لە زانست، تەنانەت توانا و ئامادەییەکی لەم جۆرەش بوونی نییە، چونکە زانست بەشێکە لە بوونی ئەمڕۆییمان و هەردوورکەوتنەوەیەک لێی بەرەو دێوانەیی ئاراستەمان ئەکات، لە هەمان کاتیشدا ناتوانین نکوڵی لەوە بکەین کەخودی زانست و تەکنۆلۆجیا ئەگەر بەرهەمهێنەری ئەم مەرگەساتەش نەبن ئەوا بەشدارن لە دروست بوون و تەشەنەکردنیدا، ئیدی شەمەندەفەر و فرۆکە و رێگاکان تەنها مرۆڤ ناگوازنەوە لە جێگایەکەوە بۆ جێگایەکیتر بەڵکو لەگەڵ مرۆڤدا ڤایرۆسەکانیش ئەگوازنەوە.
ئێستا کە هەنگاوێک نزیکترین لە مەرگەوە، لە هەر کاتێکی تر گرینگترە گەڕانەوەمان بۆ لای پرسیارەمەزنەکان، ئەبێت جارێکی تر زانست بخەینەوە ژێر پرسیارەوە، هاوکات خودی زانست لەگەڵ هاوتەریب بەفەلسەفە گەشە بکات و بتوانێت لە قۆناغی دوورتردا شوێنی یەکتربڕی خۆی لەگەڵ فەلسەفە بدۆزێتەوە.

کۆرۆنا و مرۆڤی دابەستە

تا ئێستا دوو رێگا هەیە بۆ رووبەروبوونەوە.

رێگای یەکەم داخستنی مرۆڤە بە رووی مرۆڤدا و مانەوە بە گوێرەی توانا لە ماڵەوە، ئەم رێگا بۆ دابڕاندنی نەخۆشە لە تەندروستەکان و هێشتنەوەی نەخۆشە تا چاک بوونەوە یان مردن بە بێ ئەوەی کەسێکی ساغ لێیەوە تووش بێت. بەڵام ئەم رێگایە پێویستی بە توانایەکی لە بن نەهاتووە کە لە ئێستادا بەدی ناکرێت لەهەموو شوێنێکی سەر زەوی، دواتریش مرۆڤ بە گوێرەی خایاندنی ئەم نەخۆشییە لە دابەستەییدا ئەمێنێتەوە، مرۆڤی دابەستەش مرۆڤێک نییە دوای تێپەڕاندنی قەیرانەکە سودبەخش بێت.
دابەستە مرۆڤێکی تێکشکاوە لەرووی دەرونییەوە و بێتوانایە لەرووی مێشک و جەستەییەوە، بۆیە قەیرانی دابەستەکردنی مرۆڤ قەیرانێکی تر ئەبێت لەدوای کۆرۆناوە، کە رەنگە ئەمەیان کاتێکی زیاتری بوێت بۆدەرچوون لێی.
سەرکەوتنی مرۆڤ لە کەمی و زۆری ژمارەیدا نییە بەڵکو لە بوون یان نەبوونی کەسانی هۆشیاردایە، لەئێستاوە ئەوە دیارە کە مرۆڤی کەرەنتینەکراو بۆ ماوەیەکی درێژ مرۆڤێکی تەندروست دەرناچێت، تەنها لەم دۆخەدا مرۆڤ ئەتوانێت بەرگری لە مانەوەی جەستەیی خۆی بکات، ئەویش ئەگەر بتوانێت بەجەستەیەکی تەندروستەوە بمێنێتەوە، ئەگینا لە رووی دەروونی ناوەکییەوە ئەبێتە کەسێکی تێکشکاو ئەگەر لە ئێستاوە هەوڵی وشیارییەکی سەرتاسەری بۆ هەموو جیهان نەدرێت، هۆشیارییەک هیوایەک دروست بکات بۆداهاتوو، تا ماوەی کەرەنتینەکردن درێژتر بێت مرۆڤ بتوانێت زیاتر هێزبهێنێتەوە ناو خۆی و بگرە ئەوماوەیە وەک ماوەی گومانی دیکارتی بەرێکات ❪ بنواڕ ە پرەنسیپی گومان لای رینیە دیکارت❫

رێگای دووهەم پشت بەستنە بەو تووشبوانەی کە دوای تووش بوون چاک ئەبنەو ە.

ئەم رێگایە تا ئێستا زۆر نەکەوتوەتە جێبەجێ کردنەوە، چونکە هێشتا لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی
نەخۆشییەکەداین و ئەم رێگایەش بەو پرەنسیپە کار ئەکات کە مرۆڤی بەهێز لە رووی جەستە و دەروونیەوە بتوانێت خۆی دەرباز بکات لەو ڤایرۆسە و ئەوانەی کە نەیانتوانی دەربازبن کۆتاییان بێت، بێ ئەوەی ئێمەبتوانین ئیشێکی زۆر گەورە بکەین بۆ رزگار کردنیان.
ئەم رێگایە لە ئێستاوە بەر تانە و تەشەر ئەکەوێت لە لایەن خەڵکانێکەوە کە پێیان وایە رێگایەکی مرۆڤانە نییەو هەوڵە بۆ کوشتنی پیر و بەتەمەنەکان و خۆرزگارکردنی حکومەتەکانە لەو داهاتە زۆرەی بۆ پیر وخانەنشین و خاوەن پێداویستی تایبەت و نەخۆشە درێژخایەنەکان و ئاوانی تر دابین ئەکرێن، ئەمە جگە لەوەی ئەمە بە رێگا یان یاسای مێگەل باس ئەکەن، بگرە ئەشڵێن کە دوور نییە ئەمە دروستکراوی ئەو وڵاتانەخۆیان بێت بۆ گەڕانەوەی ئەو داهاتانە، ئەشڵێن هەر لەبەر ئەمەیە زۆرێک لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکاخەمساردن لە رووبەروبوونەوەیدا.

دوای کۆرۆنا، ئەرکی پاراستنی زەوی

ئەرکی دوای کۆرۆنا لە ئێستاوە دەست پێئەکات، جگە لەوەی باسمان کرد لەسەر شکستی زانست، کە شتێکە ئەبێ دانی پیابنرێت و ئەشبێت دان بەوەدا بنرێت کە بەهەر جۆرێک بێت مرۆڤ و زانستەکانی بەشدارن لەنانەوەی ئەم قەیرانەدا، دوای ئەوەش دانایی لە هەموو کاتێکی تر بۆ مرۆڤ پێویستە و ئەرکی پاراستنی بەهامرۆییەکان و پاراستنی زەوی لەسەر شانی داناکانی ئەمرۆیە.
زانستیش وەک دوا بەرهەمی مرۆڤ شتێکە ئەبێ پارێزگاری لێ بکرێت تا ئەوکاتەی مرۆڤ ئەتوانێت لەقۆناغێکەوە بیگەێنێت بە قۆناغێکی باشتر، لە ئێستادا هەر پشت کردنێک لە زانست پشت کردنە لە مرۆڤ ونانەوەی پاشاگەردانییە و گەڕانەوەیە بۆ سەردەمی چاخە بەردینەکان و خراپتریش.
ئەم ڤایرۆسە و پاشکەوتەکانی تەنها پەلاماری مرۆڤ نادەن، بەڵکو پەلاماری بەهاکانیشی ئەدەن و هیچگومانێک نییە کە دۆخی دوای رزگار بوون دۆخێکی تەواو جیاواز ئەبێت لە دۆخی ئێستا بە رەچاوکردنی ئەوەی ئەم دۆخەی ئێستا چەند دەخاێنێت، تا درێژتربێت قەیراناوی تر ئەبێت، بۆیە رێگای کورت و دانایی زۆر و بیرکردنەوەی زۆر ئەرکی لە پێشینەی ئەمرۆی مرۆڤن بۆ دەرچوون لەم دۆخە.

لەو دوو رێگای پێشتر کە باس کران، ئەکرێت چارەسەرێکی باشتر پێکبێت.

لە رێگای یەکەم دا ئەبێت پارێزگاری و جیاکردنەوەی مرۆڤ بخرێتە ژێر بارێکی تەندروستترەوە نەک بەمشێوەی ئێستا کە مرۆڤ دابەستە بکات، ئەبێت مرۆڤ بە زیندانیش لە ناو ماڵدا هیوای ئازادی لەدەست نەدات و بەرگەی چاوەڕوانی رۆژێکی باشتر و ئایندەیەکی باشتر بگرێت و بتوانێت خۆی پڕچەک بکات بەبیرکردنەوە و دانایی و هەمیشە لە ناو ئەو پرسیارە مەزنانەدا بژی کە مرۆڤایەتی لە سەرەتای بوونیەوە بەرهەمی هێناون، جگە لە پارێزگاری کردن لە توانای جەستەیی و دەروونی و بەرز راگرتنی شکۆی مرۆڤانەی خۆی، هەروەها هەست کردن بە ئازاری مرۆڤی تر لە کۆمەڵگاکانی تر و بەرەنگاربوونەوەی دۆخەکە وەک یەک جەستە و یەک گیان. بەمە مرۆڤ ئەتوانێت پارێزگاری لە توخمی خۆی و لە بوونی سروشتی خۆی وەک ئەوەی کە هەیە بکات و تەنانەت ئامادەش بێت بۆ رووبەروبوونەوەی هەر دۆخێکی تری هاوشێوەی ئەمەش.
ئەمەش لەمرۆدا ئەبێت دەزگاکان و حکومەت و میدیاکان پێی هەستن، گەورەترین ئەرکی ئەمان بەرزراگرتنی هیوای مرۆڤە و راهێنانیەتی بۆ بەرگەگرتن و تێپەڕاندنی دۆخەکە.

لە رێگای دووهەمیشەوە مرۆڤ ئەتوانێت واقیعیانەتر دۆخەکە ببینێت و هەست بە مەترسییەکانی بکات، بەوەش ئەتوانین بەشێک لە ئەنجامە خراپەکانی ئەم دۆخە پێشبینی بکەین و بتوانین قبوڵی بکەین، ئەویش دوای ئەوەی هەموو توانایەکمان بەکارئەبەین بۆ دەرچوون بە کەمترین زیان.
بەڵام ئەوەی لەم رێگاوە هەڵئەهێنجرێت ئەو ئەرکەیە کە چاکبووانی ئەم نەخۆشییە ئەکەوێتە سەریان، ئەرکی دوای کۆرۆنا کە ئەرکی پاراستنی زەوییە.
چاکبووان ئەبێت رابهێنرێن و فێربکرێن چۆن دەسکەوت و بەهاکانی مرۆڤ بپارێزن، ئەبێ پەلە بکرێت لەدەوڵەمەندکردنی بیری چاکبووان و خۆشیان هەستیان بەوە بەهێزبێت و بزانن کە چ ئەرکێکیان لەسەرە، ئەمە ئەو کارەیە کە ئەبێت یەکسەر و بێ دواکەوتن دەست پێ بکرێت و هیچ دەرفەتێک نییە بۆ دواخستنی، چونکە داهاتووی زەوی لە ئێستادا بەدەست ئەوانەوەیە و ئەوان ئەبنە بەرپرسی سەرەکی پاراستنی زەوی.
دیسان ناچارم ئەوە دووپات بکەمەوە کە ئەرکی گەورە دوای پاراستنی زەوی ئەرکی گەڕانەوەیە بۆپرسیارە مەزنەکان و گواستنەوەی مرۆڤە لە سەردەمی قەیرانی زانستەکانەوە بۆ سەردەمی زانستی پرەنسیپدارو پرسیاری دانەخروان.

لەنێو هەر کۆڵانێک کە ئێمە دەژین، کەسانێک هەن، کە بە هۆکاری پیریی و نەخۆشیی و پەککەوتەیی و کەمئەندامیی توانای دابینکردنی پێداویستییەکانی خۆیان نییە، چ بە هۆکاری نەتوانین و مەترسیی دەرچوون لە ماڵ، چ بە هۆی نەبوونی توانای کڕین.

ئێمە وەک هاوسێ و وەک مرۆڤ و وەک بەرپسیاریی هوشیاربوون، ئەرکی هاوپشتیکردنی ئەو کەسانە دەکەوێتە ئەستۆ، هەڵبەتە ئەگەر خۆمان لە باری تەندرووستیی و جەستەیی لەبار و گونجاو بین.

لەوانەیە بەهۆی دانەچڵەکانی ئەو هەست و بەرپرسیارییە کۆمەڵایەتییەی سەرشانی خۆمان، هێشتا ئێمەی لە دوای پاساو بگەڕێین و وەک خۆدزینەوەیەک بپرسین؛ ئەی منداڵان و خزمانی خۆیان نایێن و ئەو ئەرکە لە ئەستۆناگرن و ئەنجامنادەن؟

بێجگە لەوەی کە ئەو پرسیارە لە هوشیاریی و لۆجیک دوورە، دەکرێت پرسیارەکە پێچەوانە بکەینەوە و لە خۆمان بپرسین؛ ئەگەر ئێمە لە دایک و باوکی خۆمان دوور بووینایە و بەهۆی قەدەخەبوونی هاتووچۆ یان دووریی شوێنی ژیان یان نەخۆشبوونی خۆمان توانای فریاگوزاریی خزمانی خۆمان نەبووایە، چی؟ ئایا هەر ئاوا وەک ئێستا کەمتەرخەمانە و نادەربەسانە دەمانگوت : بۆچی منداڵان و خزمانی خۆیان فریای ئەوان ناکەون؟

بەبێ گومان نەخێر و بەپێچەوانەی ئەوە خۆزگەخواز دەبووین و زۆر سوپاسگوزار دەبووین، ئەگەر هاوسێیانی خزمانی ئێمە لە کاتی تەنگانە فریای ئەوان بکەون و پێداویستییەکانی ئەوان دابینبکەن.

دەی لەسەر هەمان بنەما، پێویستە هەر یەک لە ئێمە لە شوێنی ژییانی خۆمان [لە ئاستی گوند و کۆڵان و گەڕەک] بۆ پێکهێنانی (گرووپی هاوپشتیی هاوسێیان) بانگەوازبکەین و ژمارە تەلەفۆنێک بۆ پەیوەندیکردن دەستنیشانبکەین. هەڵبەتە تاکو ئەو کاتەی کە (گرووپی هاوپشتیی کۆڵان) و (گرووپەکانی هاوپشتیی گەڕەک) پێکنەهاتوون، پێویستە هەر کەس لەنێو کۆڵانەکەی خۆی، لەوێ کە هاوسێکان ئەو دەناسن و بڕوای کۆمەڵایەتییان بە ئەو هەیە، پێویستە هەر کەس بەخۆبکەوێت و چاوەڕێی درووستبوونی گرووپی کۆڵان نەبێت [هاوکاتی هەوڵدان بۆ درووستبوونی گرووپی هاوپشتیی کۆڵانەکەی خۆی، هەوڵبدات خۆی بە تەنیا ئەو ئەرکە ئەنجامبدات]، چونکە گرووپە خۆجێییەکان لەو دەستپێشخەرییە کەسییانەوە دەستپێدەکەن و سەرهەڵدەدەن و پابەندکردنی بەشداریکردنی هەر کەسێک و چاوەڕوانمانەوەی هەر کەسێك بۆ درووستبوونی گرووپەکان، دەبێتە هۆی دواکەوتنی درووستبوونی گرووپەکان، بە واتایەکی دیکە، بەو ڕادەی کە هەر کەسێک زووتر لە شوێنی ژییانی خۆی بەخۆدەکەوێت، بە هەمان ڕادە درووستبوون و سەرهەڵدانی گرووپەکان نزیکتر دەبێت.

چۆنیەتی سەرهەڵدانی گرووپی هاوپشتیی کۆڵان؟

وەک پێشتر ئاماژەدرا، کەسێک بە ڕاگەیاندنی ئامادەیی خۆی بۆ هاوپشتیکردنی هاوسێیانی پیر و نەخۆش و پەککەوتە و کەمئەندام یان هەر کەسێکی دیکە کە کۆمەک و هاوپشتی ئێمەی پێویست بێت، لەنێو کۆڵان بە هەڵواسینی بانگەوازێک بۆ پێکهێنانی گرووپێک بۆ هاوپشتیی هاوسێیان یان بڵاوکردنەوەی بانگەوازەکە لەنێو تۆڕی کۆمەڵایەتیی و نووسینی ژمارە تەلەفۆنێک بۆ پەیوەندی، هەڵبەتە ئەگەر بکرێت لەسەر بانگەوازە چاپکراووەکە وێنەی کەسی بانگەوازکەر هەبێت، تاکو بڕوای کۆمەڵایەتیی هاوسێیان بەدەستبهێنێت، هەر ئاوا بۆ ئەوەی هەوڵی هاوپشتییانەی ئێمە لە هەوڵ و هەلپەرستیی کەسانی دیکەی ساختەچی و دەستبڕ یان پڕۆپاگەندەکەرانی ڕامیار و مشەخۆر جیابکرێتەوە.

پاش پەیوەندیکردن و ئامادەیی کەسانی دیکە، لەنێو کۆبوونەوەیەکی ئاشکرا و بە لەبەرچاوکردنی باری تەندرووستی و ئاسایی ئێستا، دەکرێت کۆبوونەوەی پێکهێنانی گرووپەکە لەنێو چات-مەسینجەرێک بێت و هەموو هاوسێیان بتوانن بەشداریبکەن، بۆ نموونە چات-گرووپی فەیسبووکیی لە عیراق و چات-گرووپی تێلەگرامیی لە ئێران، لەبەر ئەوەی کە لەو دوو وڵاتە زۆبەی خەڵک بەکاربەری ئەو دوو تۆرانەیە و نائاشنا نییە و بەکاربردنی ئەوان ئاسانە، ئەگەر نا چات-مەسینجەری دیکەی وەک سیگناڵ Signal و جیتسی Jitsi هەن، کە زۆر باشتر و پارێزراوترن. بەڵام بەداخەوە وەک فەیسبووک مەسینجەر و تێلەگرام گەلیی و گشتیی نەبوونەتەوە و زۆبەری خەڵک ئاگاداری بوونی ئەوان نییە.

لەنێو کۆبوونەوەکە، کەسانی ئامادەی هاوپشتیکردنی هاوسێییان خۆیان دەناسێنن و ژمارە تێلەفۆنی خۆیان بۆ پەیوەندیی ڕادەگەیێنن و بەشدارانی دیکە دەتوانن ژمارە تەلەفۆنی ئەو کەسانە بە هەموو دانیشتووانی کۆڵانەکە بگەیێن.

بەو جۆرە کۆڵان بە کۆڵان تاکو ئاستی گەڕەک و شار گرووپەکان پێکدێن و لە کاتی پێویست چالاکانی کۆڵانەکان دەتوانن فریای کۆڵانەکانی دیکە بکەون، بەڵام ئەوە بەس لە باری پێویستی و گرفتاریی چالاکانی ئەو کۆڵانە. چونکە هاوپشتیی هاوسێییان بڕوا و ناسین و دڵنیایی پێویستە، بەتایبەت کەسانێک کە کەمتر لە ماڵ دەردەچن و پیر و نەخۆش و پەککەوتە و کەئەندامن، پێویستە دڵنیایی زۆرتریان هەبێت. هەڵبەتە، بە بەردەوامبوونی چالاکییەکان، بڕوای کۆمەڵایەتیی پتەوتر و جێگیرتر و فراوانتر دەبێت و تەنانەت ئاستی کۆڵان و گەڕەکیش تێدەپەڕینێت. بەڵام سەرەتا درووستکردن و گێڕانەوەی پێویستە، چونکە هەزاران و سەدان ساڵە ئیمپڕاتۆرییەکان و دەوڵەت و پارتییە ڕامیارییەکان و دەزگەکان و ڕامیاران خەریکی لەنێوبردنی بڕوا و هاوپشتیی کۆمەڵایەتین و درووستکردنەوە و گێڕانەوەی ئەوەی لەنێوبردراوە، شێلگیرییەکی بەردەوامی پێویستە.

ئەرکەکانی گرووپی هاوپشتی کۆڵان؟

لەباری نائاسایی ئێستا کڕینی خۆراک و پێداویستییەکانی دیکە بۆ ئەو کەسانەی کە بە خۆیان توانای دابینکردنی پێداویستییەکانی خۆیان نییە، گەیاندنی ئەو کەسانە بە پزیشک و نەخۆشخانە، بەسەرکردنەوەی بەردەوام بە هۆی تێلەفۆن و تەنانەت سەردانیکردن بەلەبەرچاوگرتنی ڕێنوێییە تەندرووستییەکان بۆ خۆپاراستن لە بڵاوکردنەوە و تووشبوون بە پەتاکان.

بەڵام لە باری ئاسایی و نەبوونی پەتاکان، دەکرێت شەونشینی و گەشت و پیاسەکردن لەتەک کەسانێک کە هاوپشتی ئێمە دەخوازن. بۆ نموونە لە یابان خوێندکاران [قۆناخی نێوەندیی و ئامادەیی] هەر کەسە وەک بەشێک لە پراکتیک سەردانیکردن و کڕین و چێکردنی خواردن و پیاسەکردن لەتەک نەخۆشان و پیران و پەککەوتان و کەمئەندامان لە ئەستۆدەگرێت و بەگوێرەی کات و حەزی خۆی ڕۆژانە یان چەند جارێک لە هەفتە ئەو کەسانە سەردانیدەکات و زۆر جار دەکرێت چەند خوێندکارێک لە کەسانی سەرپەرشتیکراو گرووپێک بۆ سەیران و گەشت و چوونە سینەما یان چوون بۆ پەڕتووکخانەی گشتتیی و باخی گشتیی و شوێنەکانی سەرگەرمیی ڕێکبخەن، یان ڕێکخستنی کۆبوونەوە و خواردنی بەیانی پێکەوە لەنێو نێوەندەکانی کۆڵان و گەڕەک پێشنیاربکەن.

چۆنیەتی ڕێکخستن و ئەنجامدانی هاوپشتی؟

کەسێک کە هاوپشتیکردنی کەسانی پیر و نەخۆش و پەککەوتە و کەمئەندام ئامادەیی خۆی دەربڕیوە و ژمارە تەلەفۆنی خۆی بڵاوکردووەتەوە، لەلایەن ئەو کەسانەی هاوپشتییان پێویستە تەلەفۆنی بۆ دەکرێت، یان بە چات-مەسینجەر لیستی پێویستییەکانی پێدەگات، پێداویستییەکان لەو شوێنانەی کە کەسی داخوازیکەردەستنیشانیکردووە دەکڕێت و دەگەیێنێتە بەردەگە و بە تەلەفۆن بڕی پارەکە بە کەسەکە دەڵێت و کەسەکە هاوپشتیکراوەکە پارەکە لەنێو زەرفێک دەنێت و لەبەردەرگەکەی دادەنێت. لەباری هەبوونی نەخۆشی و گرانەتا، لەبەر ڕۆشنایی ڕێنوێنییە تەندرووستییەکان، کەمترین نزیکبوونەوە و بەریەککەوتن درووست دەبێت. بەڵام ئەگەر پێویستییەکان بەشێک لە کۆمەکە کۆمەڵایەتییەکانی بەخشینی خۆراک و پۆشاک و شمەکی دیکە بێت، ئەوا بە گەیاندنی کۆمەکەکە بە بەردەرگەی کەسە هاوپشتیکراوەکە، بۆ بردنی کۆمەکەکە ئاگاداردەکرێت و گرفتی پێدانی پارە و تووشبوونی پەتا نابێت.

چۆن لە خراپەکاریی و فڕوفێڵی کەسانی خراپەکار بەردەگیردرێت؟

بەداخەوە، لەم کاتە کە لە هەموو کات زیاتر مرۆڤەکان بەتایبەت کەسانی پیر و نەخۆش و پەککەوتە و کەمئەندام ناچارن و کۆمەک و هاوپشتیی دەخوازن، لە زۆر شوێن، تەنانەت لە ئۆروپا کەسانێک پەیدابوون کە بەناوی ڕێنوێنی تەندرووستیی و بیمەی دەرمانیی و تیمی پشکنین و تەنانەت بەناوی کۆمەک و هاریکاری لە خەڵکی ناچار پارە دەکێشنەوە.

لەبەرئەوە، پێویستە هاوکاتی ڕاگەیاندنی ئامادەیی خود بۆ کۆمەک و هاوپشتیی هاوسێییان و درووستکردنی گرووپی هاوپشتیی هاوسێیان، وێنە و ژمارە تێلەفۆن و ناونیشانی خود بە چالاکانی گرووپی هاوپشتیی کۆڵان و کەسانێك کە بە ئەوان کۆمەک و هاوپستیی دەگەیێنین، بدەن و چالاییەکان ئاشکرا و ڕاگەیێندراو بن. هەر ئاوا دانیشتووانی کۆڵان بەتایبەت پیران و نەخۆشان و پەککەوتە و کەمئەندامان لە هەوڵی خراپکارانەی کەسانی نەناسراو ئاگادار و وریابکرێنەوە.

هەڵبەتە نابێت، ئەو ئاگادارکردنەوە و وریاکردنەوانە ببێتە هۆکاری لەنێوبردنی بڕوای کۆمەڵایەتیی بە یەکدی و گومان درووستکردن لەنێو هاوسێیان، بەڵکو پێویستە بەس بە ڕادەی بەرگرتن لە هەوڵی خراپکارانەی کەسانی مشەخۆر و دەستبڕ و بۆرجوا سیفەت، ئاگادارکردنەوەکان بەردەوام بن.

چۆنیەتی یەکگرتنەوە و هاریکاری نێوان گرووپی کۆڵانەکان و یەکگرتنەوەیان لەنێو تۆڕی هاوپشتیی گەڕەک؟

لەتەک درووستبوونی گرووپی هەر کۆڵانێک، پێویستە دەستبەجێ بۆ بانگەوازکردن و هاندانی دانیشتووانی کۆڵانەکانی دیکە هەوڵبدرێت و تاکو ئەو کاتەی کە لە کۆڵانی تەنیشت گرووپی هاوپشتیی درووستنەبووە، پێویستە وەک نیشاندانی نموونەیەک لە باشیی گرووپی هاوپشتیی کۆڵان، بەگوێرەی توانا و کات لە پیران و نەخۆشان و پەککەوتان و کەمئەندامانی کۆڵانەکانی دیکە هاوپشتیی بکرێت و ئەزموون و ڕێنوێنییەکانی خود بە ئەوان بگەیێندڕین، ئەزموونەکان و چالاکییەکان و نموونەکان لەنێو شەونشینی خێزان و پەیوەندی و گفتۆی نێو تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاوبکرێنەوە.

کاتێک گرووپەکانی هاوپشتیی دوو کۆڵان لەنێوان خۆیان هاریکارییدەکەن و گرووپی دیکە درووستدەبن، پێویستە بۆ پێكهێنانی تۆڕی گرووپە هاوپشتییەکانی گەڕەک هەوڵبدرێت و هەر وەک کۆبوونەوەی ئینتەرنێتیی چالاکانی گرووپی هاوپشتیی کۆڵانێک لە باری نائاسایی وەک ئێستا، یان کۆبوونەوەی خۆجێی لە باری ئاسایی دوور لە مەترسی پەتا و قەدەخەبوونی هاتوچۆ، چالاکانی گرووپە هاوپشتییەکانی گشت کۆڵانەکانی گەڕەکێک کۆبوونەوە بکەن و گفتوگۆبکەن و پەیوەندیی و چالاکییەکانی خۆیان ڕێکبخەن.

چۆنیەتی سەرپەرشتیکردنی گرووپەکان و ڕێکخستنی بڕیاردانەکان؟

گرووپە هاوپشتییەکانی کۆڵان و گەڕەک، گرووپی خۆبەخشانە و هاریکاریی و دوور لە قازانج و پلە و پایەی ئابووریی و ڕامیاریی دەبن و لەوەش زیاتر گرووپەکان دارای هیچ پەیوەندی و تایبەتمەندییەکی پارتییایەتی و ئایدیۆلۆجیی و ڕامیاریی نابن و نابێت بە پڕۆپاگەندەی ڕامیاریی پارتیی و ڕێکخراوە ڕامیارییەکان بواربدرێت؛ فیلۆسۆفیی گرووپی هاوپشتیی کۆڵان و تۆڕەکانی هاوپشتیی گوند و گەڕەک و شار بریتی دەبێت لە ( هاوپشتیی هاوسێ بۆ هاوسێ) و بنەمای هاوپشتیکردن و پەیوەندییەکەش بنەما و پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتیی دەبێت و پێویستە لە هەموو پەیوەندییەکی بازرگانیی و ئابووریی و ڕامیاریی و دەستەبژێریی دووربگیردرێت.

کاتێک ئەوە ئامانج و ئەوە شێوازی چالاکییکردنی گرووپە خۆجێییەکانی هاوپشتیی کۆڵان و گەڕەکەکان بێت، بەبێ بێگومان شێواز و ئاستی سەرپەرشتیکردن و بڕیاردانیش گشتیی و کۆڕابەریی (هەمووان ڕابەریی، یان نەبوونی ڕابەریی) دەبێت و هیچ کەس سەرۆک و هیچ کەس هاوسەرۆک نییە و سەرۆکایەتی و ڕێکخستن و بڕیاردانی قووچکەیی بوونی نابێت، هەر ئاوا کە لە باری ئاسایی هاوسێییان هیچ کەس سەرۆک و هیچ کەس ملکەچ، هیچ کەس فەرماندەر و هیچ کەس فەرمانبەر نییە، هەر ئاوا لە ڕێکخستن و سەرپەرشتیکردن و بڕیاردانی گرووپەکانی هاوپشتیی کۆڵان و گەڕەک هیچ کەس سەرۆکی کەسێكی دیکە یان گرووپەکە نییە، هەمووان هاوئاست و هاودەنگ و هاوبڕیار و هاوئەرک و هاوبەرپرسایریی دەبن، ڕێک بە هەمان شێوەی سرووشتی ژییانی کۆمەڵایەتیی.

ئامانج لە درووستکردنی گرووپی هاوپشتیی کۆڵان و تۆڕی گرووپە هاوپشتییەکانی کۆڵانەکانی گەڕەک، بەس هاوپشتیی و کۆمەک و هاریکاریی کاتیی ئەم سەردەمەی بڵاوبوونەوەی پەتا نییە و پێویستە بە ئاسۆی بەردەوامیی پاش تێپەڕاندنی ئەو پەتایە و بۆ بوارەکانی دیکەی ژییان و پێداویستییەکانی کۆلانەکان و گەڕەکان و گوند و شارەکان پەلبهاوێت و وەک تان و پۆی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتییانەی دانییشتووان مرۆڤی کۆمەڵی ئازاد و یەکسان و دادپەروەر پەرووەردەبکەن

بێجگە لەوە، لە باری ئاسایی و تێپەڕاندنی باری نائاسایی بڵاوبوونەوەی پەتا و مەترسییەکانی دیکە، دەکرێت گرووپەکانی هاوپشتیی کۆڵان پێکهێنانی بنکەی ئالووێرکردن و بەخشینی شمەکە زیادەکان، درووستکردنی باخچە کشتوکاڵییەکانی کۆڵان و گەڕەک، بردن و هێنانەوەی منداڵان بۆ باخچە و فێرگە و ڕێکخستنی گەشتکردن و سەیرانی هاوسێییان، درووستکردنی سندووقی کۆمەکی هاوسێییان، پێکهێنانی دەستەکانی پاراستنی کۆڵان و دابینکردنی ئاساییش بۆ دانیشتتووان لە باری هەبوونی مەترسیی جەنگیی و سەربازیی و هەر ئاوا خاوێنکردنەوەی ژینگە و پاراستنی ژینگە و بازنەکانی هاریکاری و ئاڵووێرکردنی بەرهەم و پێداویستییەکان و … تد

نموونەی زیندوو لەو بارەوە، هەر ئێستا لە ئەمەریکا و ئۆروپا لەسەر بنەماکانی کۆمەکی بەرانبەرانە mutual aid درووستبوون و پێکدەهێندرێن و تەنانەت ئامانج و چالاکیی ئەوان زۆر لەو ئاستە زیاتر و فراوانترە، کە من لەنێو ئەم نووسینە وەک نموونە ئاماژەمداوە. ئەوەش بۆ شێوەی ڕێکخستنی ژییانی کۆمەڵەکان دەگەڕێتەوە، کە لەنێوان هەرێم و کۆمەڵەکانی ئۆروپا و ئەمەریکا جیاوازییەکی چەندایەتی و چۆنایەتیی هەیە و لەو بارەوە نووسینەکەی من فرەتر ئاراستەی کۆمەڵی هەرێم و کۆمەڵەکانی خۆرهەڵاتی ناوین دەبێت، بەڵام هاوکاتیش وەک پێداویستییە سەرەتاییەکان بۆ پێکهێنانی گرووپەکانی هاوپشتیی هاوسێیان لەنێو کۆمەڵەکانی دیکەی ئۆروپا و ئەمەریکا ئەو هەنگاوانە هەر بنەما دەبن.

هەژێن
١٩ی مارچی ٢٠٢٠

” دەوڵەت گرنگترین داهێنانە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا”…. کارل. ڤ. دۆیچ

ماوەیەکی باشە، بە وردی و بە دیقەتەوە سەرنج دەگرم لە بیروڕای گشتی تورکی و عەرەبی و فارسی و بە تایبەت ڕۆشنبیران و کەسایەتییە گوێ لێگیراوەکانی نەتەوە سەردەستەکانی دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردستان. ئاخر باری سەرنجی ئەوانم گەلێ لا مەبەستە، ھەر نەبێت گوایە ئەم تاقمە بە چەند ئاوێک لەچاو سیاسی و دەسەڵاتدارەکانیان دا شۆراونەتەوە!. وەک دەبینین ئەم دەستەیە جارەوجار گەر بە کزیی و لاوازیی و لەژێر لێویشەوە بێت، دەیانەوێ دەنگ ھەڵبڕن و شتێ بڵێن خۆیان لە دەسەڵات و عەوامی خەڵک جودا بکەنەوە….
ئێمە گوێمان لە دەنگە شەرمنەکانیان دەبێت، گوایە لەگەڵ مافی کورد دان و ھەندێکیان وەک « حەسەن عەلەوی و سادق زێباکلام » زیاتر هەنگاو دەنێن و دەڵێن: لەگەڵ مافی کورداین تا ڕادەی دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی.
لەڕاستیدا ئەمەش دیوێکی ئەو مەسەلەیە، کە ڕەنگە دەمودەست و بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ببێتە مایەی دڵخۆشی هەر تاکێکی کوردستانی.
لێ گرفتەکە لەوەدایە کاتێ بە وردی دەچیتە بنج و بناوان و گەوھەری بۆچوونی ئەم دەستە و تاقمەوە ،دەبینیت، ئەمان زیاتر لەوانی دیکە لە پەرۆشی پاراستن و چەسپاندن و زامنکردنی دەوڵەتەکەی خۆیان و بەرژەوەندی باڵای نەتەوەکەیان و ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەیی نەتەوەکەیان دان. لەم ڕوەوە ھەرچییەک بۆ تۆ بخوازن، بە ئامانجی خزمەتکردنی پرسی نەتەوایەتی و دەوڵەتە زۆڵەکەکەی خۆیانە. بەواتایەکی دی ئەم بۆچوونە بەرھەمی قەناعەتێکی چەسپاو و ئەزموونێکی دەوڵەمەند و باوەڕێکی بەرزی مافی گەلان و ڕێزگرتن لە ویست و خواستی ئەوانی تر نییە. ئاخر وەک مێژوو سەلماندوویەتی، ئەوان ! ھێندە سوورن لەسەر دژایەتی بوونی کورد و ژیان و مافە سروشتییەکانی، تەنانەت مافی ژیانی ئاسایشی بۆ ناسەلمێنن و بە شایستەی چ ھەقێکی نازانن. لە ھەرڕوانگەیەکەوە بڕواننە پرسەکەی تۆ، وا خۆیان و ھەموو ئاسایشی نەتەوەیی و بەرژەوەندییە دوور و نزیکەکانیان ھەر لەبیرە.
کاتێکیش بۆ کورد لەگەڵ خواست و دامەزراندنی دەوڵەتدان، دەوڵەتی ناوبراویان وەک ئامڕازێک گەرەکە بۆ پتەوکردن و مەحکەمکردنی پێگەی نەتەوەیەتی خۆیان لەو ململانێ و شەڕە ستراتیژی و پرسی ئاسایشی نەتەوەییدا ، کە بەدرێژایی مێژوو ھەیان بووە و دەیان بێت. ھۆکەشی ئەوەیە کیانەکان دەستکردن، نەک بەرھەمی خەباتی میللی و جەماوەریی ، بۆیەکا ھەمیشە لە دڵەڕاوکێ و ترس و نیگەرانیدان .
ئاخر لە ناوچەکەدا ململانێ و شەڕی باڵا دەستی ئەوانە، بەشێکە لە مێژووی تۆمارکراوی ڕاستەقینەی ناکۆکییەکانی نێوانیان. ئەوان تا ئێستا ترس لە کێشەی کورد و رەھەندە نەتەوەییەکانی ، وا بەسەریاندا شکاوەتەوە بە تاکتیک لەگەڵ یەکتردا بوونەتە ھاوپەیمان و لە نێوان خۆیاندا ڕێکەوتنامەیان مۆر کردووە.ڕێکەوتننامەی جەزائیر بە نموونە.
جێی سەرنجە هەردوو لا کۆکن لەسەر خاڵێک ، کە ئاسایش و بەرژەوەندی خۆیانی تێدا دەبیننەوە. ھاوباوەڕەکانی عەلەوی، لە دیدی عروبەیانەوە دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی لە باشووری کوردستان، بە ستراتیژێکی باش و گرنگ دەبینن کە وەک قەڵغان بۆ پاراستنی دەروازەی ڕۆژھەڵاتی عارەبایەتی، لە ھێرش و چاوتێبڕینی فارس و تورک بپارێزێ…بە ھەمان پێودانگ و تێڕوانین، ئاغای زێباکەلام، دەڵێ: لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی کوردیداین لە باشوور، بە نێت و ئاواتی پاراستنی دەوڵەتی ئێران لە ھەڕەشە و مەترسییەکانی عەرەب و تورک.
ھەردوو دەستەکەش بەس باوەڕیان بە دەوڵەتی کوردی لەو بەشەی باشووردا ھەیە، کە بۆتە دیوار و کۆسپێ لەبەردەم خەون و ئاواتی نەتەوەیی خۆیان دا. دەنا زێباکەلام کورد بە فارسی ڕەسەن لەقەڵەم دەدا و تەنانەت مافی خودموختاریشیان لە ڕۆژهەڵاتدا بۆ ناسەلمێنێ. ئەو پێی وایە کورد وەک ئێرانییەک ئەرکە لەسەری شانی داکۆکی بکات لە ئێران و بەرپەرچی ئەو هەڕەشانە بداتەوە، کە لە دەرەوە ڕووتێ دەکەن.
شایانی ئاماژە پێدانە، گەورە زانای تورکی دۆستی کورد «ئیسماعیل بێشکچی» ، وەک تاکە دەنگی تاقانە و ناوازە، لەم دیدەوە بە دوور دەگرین، چونگە ئەو و باوەڕ و تێزەکانی و سزاچەشتنی زۆر و بەردەوامی تێکۆشان و بەرگریی کردن لە پێناوی کورد دا ، بواری چ دەمەتەقێیەکی لەسەر دڵسۆزیی و باوەڕی پتەوی نەلەقیوی زانستیانە و مرۆڤدۆستانەی بۆ کەس نەهێشتۆتەوە. لەتەک ئەوەشدا، بە دووری نابینم ھێشتا لە نێو تورکدا کەسانی تریان ھەبن، وا بیر بکەنەوە وەک ئەوانەی لەسەرێ ئاماژەمان پێ دا.
کەواتە دەرئەنجام ئەوەڕوون و ئاشکرا دەبێت، تا 50% بەرەو ژوورتری تورک و فارس و عەرەب نەبنە بێشکچی ئاسایەکی زانست پەروەر و واقیعبین و مرۆڤدۆست و خاوەن ھەڵوێست ، وا خۆتەفرەدانە ھەر چاوەڕێی داری زڕ بکەیت بەرت بۆ بگرێ و بڵێیت تورک و عەرەب و فارس تێڕوانینی واقیعی و مرۆڤدۆستییانەیان بۆ پرسی کورد ھەیە و ئیمڕۆ نا سبەی بەشێوەیەکی دیموکراسی دەتوانرێ چارەسەری کێشی کورد بکرێ!. ئاخر بنەمای سەرەکی دیموکراسی بە پێوەری زۆرینە و کەمینە دەپێورێ… کورد لە ھەموو بەشە ناشروشتییەکانی تێ ترێنجدراوە، کەمینەیە و ھیچ کات تاکە بڕیارێک بە دەنگ دان و دیموکراسی ناباتەوە.
ئەوەی لێرە گرنگ و ھەستیارە ئاماژەی پێ بدەین، جێی داخە کەوا ھێشتا سیاسی و ڕۆشنبیرانی کورد ھەن، چەند گالیسکەیەک لە یەک ئەسپ دەبەستن!؟…خەباتی نەتەوایەتی کورد، وەک کێشەی نەتەوە و خاکێکی داگیر و دابەشکراو دەکەنە قوربانی دید و بۆچوونێکی ئاینزاییی یاخود ئایدۆلۆژی و مل بۆ خودی دێفاکتۆکە نادەن..
ئەوە واقیعی تاڵی کوردە بەدەست داگیرکەرەکانییەوە. دەکرێ بڵێین کەم وێنەو بێ ھاوتایە، لە سەختی و تراژیدیایی دا. کەواتە، دەستەبژێر و سیاسی کورد، پێویستە کار بۆ بەرھەم ھێنانی گوتار و میکانیزمێکی تری خەبات و بەرەنگاری بکەن.، نەک خۆ وابەستە و دیلی دەقی کتێب و تیۆرییە نامۆکان بکەن.
بەداخەوە زۆرینەی ئەم دوو بەرە ڕۆشنبیر و سیاسییەی کورد،جێ پەنجەیان لەبەرھەمھێنان و داھێنانی کۆشک و تەلاری ھزر و ڕۆشنبیریی کوردیدا نییە، بەڵکو ھەر خەریکی گواستنەوەی ھەڵە و جوینەوەی وتراوە سواوەکان و گرتنەبەری ئەزموونە شکست خواردووەکان و لاسایکردنەوە
پڕ لەناجۆریی و دۆڕاویی نامۆکان دەکەن. بەم ھۆیەشەوە، کورد بە تێکڕا ، لەو مێژووە جەنجاڵ و پڕ لە کوێرەوەرییەی خۆیدا، وزە و سەرمایە و حەزو ئاوات و توانا و لێوەشاوەییەکی گەورە و بێ شومار و گرنگی بە فیڕۆ چووە.
لە ئێستاشدا، چاوپێکەوتنی بیرمەندێکی شیعەی لوبنانیم خوێندەوە« ئەنیس نەقاش» گوایە لە کتێبەکەیدا بەناوی « الکونفیدرالیە المشرقیە» دەرەتانێکی باشی بۆ چارەسەرکردنی کێشە نەتەوەییەکانی وەک دۆزی کوردی خستۆتە بەرچاو.خواستی« دامەزراندنی کۆنفیدڕاڵییەکی رۆژھەڵاتییە لەسەر ململانێ بە سیاسەت نەک بە ناسنامە»…واتە کوردێکی شیعە لەگەڵ فارسێکی شیعە و عەرەبدا یەکگرن و دژ بە کوردێکی سوننە و فارس و عەرەب بن… چونکە ناوبراو پێی وایە، « دابەشکردنی جوگرافیا لەسەر بنەمای ئەتنیکی و مەزھەبی و ئاینی سەرەتای شەڕە نەوەک کۆتایی» … ھاوکات ناوبراو پێی وایە:« کێشەکان ئەوکاتە دەست پێدەکەن کە داوای دروستکردنی نەخشەی نوێ بکەین لەسەر بنەمای جیاکاری نەتەوەیی». واتە لە ئێستاوە کورد بۆی نییە داوای دەوڵەتی خۆی بکات . کاتێکیش دەسەڵاتی کورد ، وەک فارس و تورک و عەرەب نەبێت، شوێن و پێگەیشی لەوان لاوازترە. ئەم بۆچوونە دەیسەلمێنێ کە ئەو ناتوانێ لە خەیاڵی باڵا دەستی عەرەب و ھەژموونی شیعەگەرایی دەرچێ و ھەمیشە خۆی وەک عەرەب پێویستە باڵا دەست بێت و ھاوشان پێشوەخت مسۆگەر بێت ، کە براوەی مەدانە و هەروەها ڕەنگە وەک شیعەش بەھەمان شێواز بیر کاتەوە. ئاخر ئەو فەزڵی عەرەبوون و موسوڵمان بوون بۆی سەلماندووە و پسووڵەکەی داوەتێ. ناوبراو پێی وایە :«دەوڵەتی بنیاتنراو لەسەر نەژادی و دین بەرەو ئاستەنگی گەورە دەبێتەوە». کەچی سەرسەختانە داکۆکی لە ئێران ودەوڵەتە دەستکردەکانی دیکەی عەرەبی دەکات. دەڵێ: »ناوی کوردستان لە ئێران ھەیەتی، ئەوە لە دەوڵەتێکی یەکگرتوودا دەبێ… لە ئێران کورد وەک ھەر عەرەب و تورکمان و فارسێکە، چونکە ئێران لە شەش ئەتنیک پێکھاتووە و یاسا جیاوازییان لە نێواندا ناکات. ئەوێ وەکو کۆنفیدڕاڵییەکی ئەتنیکانەیە لە ئیمپراتۆرییەکی فارسیی بچووکدا«. کەواتە تۆ ھەرچی بەدەست بھێنی ھەر لەژێر ڕکێف و ھەژموونی ئەواندا دەرناچیت و ئێرن ئەو نموونە باڵا و سەرمەشقەیە، مافی خۆیەتی باڵادەست و ئیمپراتۆر بێت و تۆش لە پەراوێزدا ژیان بگوزەرێنی.
ئەم بیرمەندە دەڵێ« لەم کۆنفیدڕاڵییەدا شوێنێک بۆ زایۆنیزم نییە، بەڵام فەلەستین دەبێتە بەشێک لەوە». ئەم ڕاگەیاندنە کتومت ناوەڕۆک و گەوھەری ناڕوون و ناواقیعی و عروبەچێتی و مەزھەبگەرایی بەدیار دەخات.ئاخر ناوبراو ھەم مافی ژیان بۆ ئەوان/ جولەکە ناسەلمێنێ و ھەمیش لە خەیاڵی گرد و مۆڵکردنی وزە و توانا مرۆیی و ئابووری و سیاسییەکانی گەلانی ناوچەکەدایە، بۆ یەکخستنیان لە بەرە و سەنگەرێک دا، لەبەرامبەر جولەکە یاخود ئەوەی ئەو بەردەوام بە زایۆنیزم ناوی دەبات. کەواتە کورد و گەلانی دیکە دەبێت وەک عەرەب شەڕی جیھادی و فەتوای لەناوبردنی ئیسرائیل رابگەیەنن. ئەمەش کتومت پاشکۆیی و چوونە پەراوێزی شەڕ و ململانێیەکەوە نیشان دەدات، کە لە سوودی کورد و خودی ناوچەکەشدا نییە. بە کورتی و کرمانجی ئەرکی سەرەکی کورد دژایەتی داگیرکەران و سەربەخۆیی بەدەستھێنانە.
کاتێک دەڵێ: فەلەستین دەبێتە بەشێکی ئەو کۆنفیدڕاڵییە، واتە دەوڵەتی فەلەستین … ئەو نایەوێ كۆنفیدڕاڵی لەنێوان گەلانی ناوچەکەدا دروست بێت، بەڵکو دەیەوێ عەرەب بە 24دەوڵەتەوە و فارس بە ئیمپراتۆرییەتەکەیەوە ببنە بەشێک لەو جوگرافیا سیاسییە و شەڕی زایۆنیزم درێژە پێ بدەن. کەواتە ئەوە دەزانین ، ئەو نایەوێ کوردی بەیەکگرتوویی و وەک یەک دەوڵەتی سەربەخۆ بێتە ناو ھاوکێشەوە، بەڵکو وەک بەشە بندەستەکانی چوار دەوڵەتە داگیرکەرەکەی. ھەر لەم ڕوانگەیەشەوەیە ھەر ھەوڵ و ئاڕاستەیەکی خەبات و ویست و داوای کورد، بۆ دەوڵەتی کوردی بێت، لەدەرەوەی ویست و کۆنتڕۆڵی ئەوانەوە بێت، یەکەوڕاست بە کاری ئیمپریالیزمی دەزانن و بە ئیسرائیلی دووەم ناوزەدی دەکەن.
ئەنیس نەقاش لە دوا پەرەگرافی قسەکانیدا دەڵێ: »کۆنفیدڕالیزمی ڕۆژھەڵات، کێشەی کورد چارەسەر دەکات.« ناسنامەی مەشریقی دەبێت» ئەمەش جەوھەری گەلانی دیموکراتیکە کە تیۆرییەکەی سەرۆک ئۆجەلان داوای دەکات«.
وەک دەبینین ناوبراو، جەخت لەسەر تیۆرییەکەی ئۆجەلان دەکاتەوە. مەخابن ساڵانێکە لە تیۆرییەکەی ئۆجەلانیش دا تارمایی پاشەکشەیەکی گەورە لە دۆزی نەتەوەیی دا بەرچاو دەکەوێت و جێگە و پێگە و ناونیشانی « دەوڵەتی نەتەوەیی » نییە.کەواتە ھەردوو لا ھاوبەشن لەم پرسە گەوھەرییەدا و بە خۆڕاییش نییە نقاش بۆ رامکردنی کورد ھانای بۆ تێزەکانی ئۆجەلان بردووە.
لێرەدا لای ئەوان/ بۆ ئەوان گرنگ و داواکراو ئەوەیە، کورد بانگاشە و داخوازی «ناسنامەیەکی نەتەوەیی و نیشتمانێکی سەربەخۆ و بوونە دەوڵەت» تی نەبێت و بزری کات. ئەمەش ئەو دەرئەنجامەیە کە گوتاری ئایینی و ئایدۆلۆژیای ئینتەرناسیۆنالیست و ئەندێشەی کۆسمۆپۆلێتی و خەون و خەیاڵی یۆتۆبیایی، سەرمەستەکانی دوور لە واقیع و دەروون نەخۆش و خاوەن گرێی خۆبەکەمزانەکانی بەرەیەکی فراوانی کوردی پێی گرفتار بوون.
بە دیوەکەی تریش دا ئەو دیمەنە قێزەون و بێزارکەر و ئومێدکوژە نمایش دەکات، کە دەستەبژێری گەلانی سەردەست، چ جیاوازییەکی بنجییان لەتەک خەڵکی ڕەشۆک و سیاسی و سەربازی وڵاتەکەی خۆیاندا نییە. بەداخەوە زۆری ماوە لەنێو شۆرش و ڕاپەڕینەکانی کورد دا، ژمارە و ڕێژەیەکی بەرچاو لە ڕۆڵەی گەلانی سەردەست ببین، ھاوشانی کورد بۆ مافی نەتەوەیی و ژیان و دیموکراسی کورد تێ بکۆشن، وەک ئەوەی کاتی خۆی رۆشنبیرە فەرەنسییەکان بۆ سەربەخۆیی جەزایر دژ بە وڵاتەکەی خۆیان کردیان.
کەواتە گەر واقیعبین بین و دروست ریال پۆلەتیک بخوێنینەوە، ئەوەمان بۆ دەسەلمێ، دەمێکە
ئەو خەونە بەتاڵ بۆتەوە، ئەوان! ببنە بەشێک لەو تێکۆشەرانەی بۆ ئامانجەکانی تۆ تێ بکۆشن. گەر هەشبن ! ئەوا ڕێژەیان لە پەراوێزدان.
شایانی گوتنە، لەم وانە مێژووییەوە، باشتر حاڵی بوون، کە پێویستە ستراتیژ و ئامانجی ـ بەدەوڵەتبوون ـ ی خۆمان ڕوون و ئاشکرا بکەین و لە ڕوانگەی خۆمانەوە لەسەر زەمینەی واقیعی کۆمەڵایەتی و مێژوویی و سیاسیەوە ، بەرامبەر بە خۆمان و ئەوان! ئەم ھەقیقەتە مێژووییە بیکەینە دێفاکتۆیەکی نەگۆڕی چەسپاو ، نەک بەدیار داری زڕ و خەونی نەزۆکی ئەوانەوە دۆش دابمێنین.

•

• ھەلۆ بەرزنجەیی 1.3.2020

نەورۆز کۆنترین و گەورەترین و گرنگترین جەژنی هه موو مرۆڤایەتیەو ئەو جەژنە ش هه ر لەسەرەتاوە لە کوردستان سەری هه ڵداوەو هه ر لە کوردستانیشەوە بە دنیا دا بڵاو بووەتەوە،ئێستا بە تەواوی ساغ بووەتەوە کە جەژنی نەورۆز هه مان جەژنی زیندوو بوونەوەی (دەمموزی-خوداوەندی سۆمەریەکان-تەمموز) ە کە لەداستانی هه رەکۆنی سۆمەریدا، بە پێی باوڕی ئایینی سۆمەریەکان ، دەمموزی پاش ئەوەی شەش مانگ وەک سزادانێک دەچێتە (جیهانی ژێرەوەو- بن دنیایێ) لە ڕۆژی نەورۆدا کەدەکاتە ڕۆژی یەکەمی مانگی یەکەمی ساڵی نوێی سۆمەری ، دەمموزی زیندوو دەبێتەوە.ئەو زیندوو بوونەوەیە ڕەهه ندێکی ئایینی ئەفسانەیی سروشتی فەلەکی هه یە، چۆن لەم ڕۆژەدا شەوو ڕۆژ بەرابەردەبن و ساڵ نوێ دەبیتەوە هه ر بۆیە ئەو ڕۆژە کراوە بە ڕۆژی یەکەمی ساڵی نوێ و کۆنتری ساڵنامەی مێژووییش لەوێوە دەست پێدەکات.کە بەڕای ئێمە ئەم ساڵ و ساڵنامەیەو زیندوو بوونەوەی دەمموزی بۆ دوازدە تا پازدە هه زارساڵ پێش زاین دەگەڕێتەوە ، کە هاوزەمەنە لەگەڵ (کشتوکالی ئەشکەوت) لەدەورو بەری ( ئەشکەوتی شانەدەر)و لەگەڵ سەرهه ڵدانی (یەکەمین گوندی کشتوکالی-گوندی زەڤیاچەمێ) کە دیسان بەڕای ئێمە زەمەنەکەی تا پازدە هه زارساڵ پێش زایین دەڕوا. کە ئەو سەرەتا کستوکالیەی ئەشکەوت و گوند دروستکردنە سەرەتای قۆناخێکی گرنگی شارستانیەتەو لەوێوە مرۆڤایەتی پێ دەنیتە قۆناخێکی تری ژیان ، کە زۆر جیایە لەگەل (شارستانییەتی ئەشکەوت) ١هه ر ئەو گۆرانکاری و پێشکەوتنەشە لە ناوچەکە دەبێتە هۆی دروستبوونی (شاری حەسەن کیف) تەمەن دوازدە هه زار ساڵەیی و ( پەرستگای گرێ ناڤوکێ)و (شاری ژیر زەمینی دێرینکۆیۆ) هه شت چین بە ژێر یەکەوەی کوردستان کە ئەم دووەش تەمەنیان بۆ دوازدە هه زار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، کە ئەم دووشارو پەرستگا مەزنە هه رسێکیان کاری شاخکۆلین وزەمین کۆلین و بەردتراشینە کە دەتوانین بە سەردەمی(شارستانیەتی بەرد تراشێن )٢ ناوی ببەین!ئەگەر بەوردی سەرنج بدەین ئەوا گرێ ناڤوکێ پەرستگایەی زۆر گەورەیەو بازنەییە، هه روەها لە نێو شاری ژێرزەمینی دێرینکۆیۆش پەرستگا هه یە کە ئێمە لە لێکۆلینەوەی (دێرینکۆیۆ لەنێوان جیهانی ژێرەوەوی داستانی دەمموزی و بەهه شتی ژێر زەمینی جەمشید) دائەوەمان سەلماندووە کە شاری ژێر زەمینی دێرینکۆیۆی کوردستانی باکوور هه مان جیهانی ژێرەوەی داستانی (عەشتارو دەمموزی) یە، کە لەویدا هه موو ئەوانەی دەچنە خوارەوە وەک سزایەک حەوت دەرگا دەبڕن، کە لە دیرینکۆیۆ لە حەوت دەرگا زیاتر هه یە ، ئەمەش پێمان دەڵێ ؛ شاری دیرینکۆیۆ هه مان جیهانی ژێرەوەی داستانە سۆمەریەکەیە، کە دیسان دەکرێ هه مان ( بە هه شتی ژیرزەمینی جەمشید – وەر) ئەویش بێت .ئەمەش ڕێگای ئەوەمان بۆ خۆش دەکات کە بڵێین: ئەو پەرستگایانە شوێن و جوگرافیای ڕێوڕەسمی چوونە خوارەوی دەمموزی و ڕۆژی زیندوو بوونەوەی بن !
ئەمە هه مووی جارێکی تر دەری دەخات کە( جەژنی نەورۆز) هه مان ڕۆژی زیندوو بوونەوەی دەمموزیییەکە بە ( جەژنی زەگموک)ناسراوە.دەمموزیش داستانێکی هه رە کۆن و گرنگی سۆمەریەکانە ، سۆمەریەکانیش بە ڕای زۆربەی شارەزایان و میژووناسانی کوردستان و ڕۆژهه ڵات ئەوانەن کە لە کوردستانەوە چوونەتە خوارەوەو لەوێ قۆناخێکی تری شارستانیەتیان دەستپێکردووە، کە چوونە تە خوارەوە کوردستانیان چۆڵ نەکردووەو پەیوەندیان لەگەڵ دا نە بڕاوە، بۆ بەڵگەش ئێستا بەردەوام شوینەواری سۆمەریەکان لە کوردستان – هه موو کوردستان – دەدۆزریتەوە ، شوینەواری پێش چوونە خوارەوەیان و دوای چوونە خوارەوەشیان. هه ر بۆیە هه ندێک لە میژووناسانی ناوجەکە سۆمەریەکان بە باپیرانی کورد دەزانن و هه شن دەڵێن: سۆمەریەکان ئەوانەن کە لە ئەشکەوتی شانەدەر هاتوونەتە دەرەوە.
ئەمانە هه مووی ئەوە دەسەلمێن کە نەورۆز جەژنی زەگمەکی سۆمەریەو لە ڕؤژی زیندوو بوونەوەی دەمموزی ئەو جەژنە پیرۆزکراوەو بەردەوام پیرۆز دەکرێ ئەو جەژنەش لە کوردستان سەری هه ڵداوەوهه ر لە کوردستانیش بە دنیادا بڵاو بووەتەوە، چونکە شارستانیەت و کلتوری سۆمەریەکان کاریگەری بەسەر هه موو ئەو میللەت و وڵاتانەی دەورو بەرەوجیهانەوە هه بووە، هه ر بۆیە( گوتی و میتانی وئیلامی و حثی و میدی و کاردۆخیەکان و…هه موو ئەو هۆزو میللەتانەی لە مێژوودا دێنەوە ناو پڕۆسەی مێژووی پیگەیشتنی کورد) ئەم جەژنەیان کردووەوجگە لەوانە نەورۆز هه ر زوو پێش زاین و سەردەمی سۆمەرەوەو ئەکەدو بابلی و ئاشوریش نەوزۆزیان کردووەو ئەوەتە مێژوو باسی ( نەورۆزی بابلی) مان بۆ دەکات و لەسەردەمی ئاشوریش بە ئەکیتۆ ناوبراوە ، ئەمەش ئاسایی بووە ئەم جەژنە جیهانیە گەیشتووەتە هه روڵاتێک و نێو هه ر میللەتێک ئەوا ئەوانیش لە گەڵ کلتوری خۆیان گونجاندوویانە ، بە ڵام ..هه رگیز نەیانتوانیوە میژووەکەی بگۆڕن . ئەوەتە ئێستا لەم هه موو وڵاتانەدا نەورۆز ساڵانە یاد دەکرێتەوە هه مووشێ لە هه مان ڕؤژە ، بۆ نموونە وڵاتانی میسرو هیندو چێن و ئەفغان و تاجیکستان و ئازربایجان و ترکمنستان و قەرەغیزستان و ترکیاو زۆری تر ..! زۆربەشیان نەورۆز بە هی خۆیان دەزانن؛ بەڵام ؛ هیچیان هێندەی کورد بەڵگەی میژوویی و جوگرافی و مرۆیی و زەمەنییان نیە بۆ سەڵماندنی خاوەنداریەتیەکە!

نەورۆزی جیهان
ئەم مێژووەی نەورۆز ئەوە دەسەلمێنێ کە نەورۆز هه ر لەسەرەتاوە ڕەهه ندێکی جیهانی وەر گرتووە و چووتە نیو پەیمان و ڕێککەوتنە گەورەکان ، لەساڵی (٢٣٠زاینی) ئەردەشێری بابکان پاشای دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە شەڕێکدا پاشای یۆنانی دەشکێنێ ولە پەیماننامەیەک دا چەند خاڵێکی بەسەرئەو پاشایەدا دەچەسپێنێ ، یەکێ لە خاڵەکان ئەوە بووە کە لە وڵاتەکەی خۆی نەورۆز وەک جەژنێکی وڵات پیرۆز بکات . بە هۆی ئەو کۆنی و زۆری بڵاو بوونەوەی نەورۆز بە نێو وڵاتاندا تێکەڵ بە میژووی زۆر وڵات و نەتەوان بووەو بە زۆر شێوە ڕووداوی ئەفسانەیی و مێژوویی و ئاینی دراوەتە پاڵ و لە هه ر وڵات و لە نێو هه ر نەتەوەیەک میژوێکی بۆ خۆی پەیدا کردووە ، کە بەم هۆیەوە هه مووان نەورۆز بە هی خۆیان دەزانن، بەڵام؛ کۆنتری و سەرەتایی ترین مێژوو بۆ نەورۆز مێژووی سەر هه ڵدانیەتی لە کوردستان ، مێژووێک کە هیچ مێژوو نووسێک ناتوانی ڕەتی بکاتەوە ، هه ر بەم هۆیەشە کە نەورۆز لە نیو کورد دا ڕەهه ندی کلتوری و ئایینی و سروشتی و نەتەویی وەرگرتووەو تێکەڵ خوێنی خەبات بووە ، ئەوە هه رکوردە لە پێناو نەورۆز خوێنی رژاەو قوربانی بۆ داوە ، دیسان ئەوە هه رکوردە مانگی یەکەمی ساڵی خۆی بە ناوی جەژنی نەورۆزکردووە .
نەتەوە یەکگرتووەکان و بە جیهانی بوونی نەورۆز
نەتەوە یەکگرتووەکانساڵی ٢٠١٠ لەسەرداوای چەند دەوڵەتێکی وەک ئیران و ترکیاو پاکستان و ئەفغانستان و چەندانی تر..کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان جەژنی نەورۆزیان بە فەرمی کرد بە جەژنێکی جیهانی و وەک کلتوری ئاشتی ناساندیان ،تا ئێرە کارێکی جوان و پیرۆز بوو، بەلام؛ بەداخەوە نەتەو یەکگرتووەکان کەوتە هه ڵەیەکی گەورەوە، کە لە ڕووی میژووییەوە بە جەژنێکی ئیرانیان ناوبردوو تەمەنەکەیان بە سێ هه زار ساڵ خەملاند! لە کاتێکدا ئەمە غەدرێکی گەورەیە لە کۆنترین جەژنی هه موو مرۆڤایەتی دەکرێ کە زیاتر لە دوازدە هه زار ساڵە بە بەردەوامی ئەو جەژنە لە کوردستان و تەواوی میزۆبۆتامیاو بگرە هه موو جیهان پیرۆزکراوە !
من لە لێکۆڵینەویەکدا بە ناو نیشانی ( ڕیشەی مێژوویی نەورۆز لە سایت و مالپەرە ئیرانیەکان) بە شێوەیەکی زانستی مێژوویی سەلماندوومە کە ئەو جەژنە لە سۆمەرەوە دێت و بۆ ئەم کارەش ڕای زۆربەی شارەزاو مێژوو نووسانی ئیرانیم هێناوەتەوە ، کە هه موویان پێ لەسەر ئەوە دادەگرن کە نەورۆز لە سۆمەرەوە دێت و جەژنێکی نێوان دوو رووبارانەو تەمەنی زۆر لە سێ هه زار ساڵ پترە! لەوەش کە هه ندێک میژوو نووس نەورۆز بە جەمشید پاشای کەیانی دەبەستنەوە ، کە دەڵێن : جەمشید بەسواری دووچەرەخە زیرینەکەی کە دێو بە ئاسماند بەرەو بابلیان دەبرد، بەتیشکی ڕۆژ زێڕی دوو چەرخەکە بریسکایەوەوخەڵکەکە بەو ڕۆژەیان گوت: (ڕۆژی نوێ – نەورۆز) هه ر ئەو مێژوو نووسانە خۆشیان ئەوە دەڵێن و دەنووسن : ئەگەرچی نەورۆز زۆر پێش ئەوڕۆژەش پیرۆزکراوە . ئەوە جگە لەوەی کە هاتنی جەمشید بۆ بابیل زەمەنەکەی دەهێنێتەوە هه زارەی دووەمی پێش زایین ، کە ئەو زەمەنە زۆر درەنگە بۆ دروستبوونی نەورۆز، نەورۆزی سەری ساڵی سۆمەری و داستانی دەمموزی . لەوە شدا دەتوانین ڕای زۆر لە مێژوو نووسە ئیرانیەکان بێنینەوە کە بە پێداگریەوە نەورۆز بە نەورۆزی دوو ڕووباران و سۆمەر دەزانن، جگە لەوەی کە زۆر لێکۆڵەرو پسپۆری ترک و عەرەب و ڕۆژ ئاوایی ..نەورۆز بە جەژنێکی کوردستانی و کورد دەزانن و لە لێکۆڵینەوەکانیان باسیان کردووە.
ناوی نەورۆز
وەک دەرکەوت نەورۆز لە زەگمەکی سۆمەریەوە هاتووە، ماناکەشی هه ر ڕۆژی نوێ و ساڵی نوێ دەکات، هه ر بۆیە ئەو ناوە لەگەڵ زمان و سەردەمەکان شێوازی جۆراوجۆری وەرگرتووە، بەڵام؛ لە مانای سەرەکی خۆی دوور نەکەوتووەتەوە، لە ڕووداوێکی مێژوویی میدیەکان لە هه زارەی چوارەمی پێش زایین لە ناوچەی ڕەواندز پاشایەکی میدیەکان بە سەر دوژمنە کەی دا سەر دەکەوێ ونۆ ڕۆژ دەمینێ بۆ جەژنی نەورۆز ، چۆن ئەو سەردەمە هه موو سەرکەوتنەکان دەخرانە ڕۆژی نەورۆزو لە نەورۆزا ڕادەگەیێندران ، پاشاکە ئەو نۆڕۆژەی کرد بەجەژن تا ڕؤژی نەورۆزو خەڵکەکە بەردەوام ئاهه نگیان دەگێڕا، هه ر بۆیە پاشتر بە نەورۆز دەگوترا (جەژنی نۆ ڕۆژە) هه روەها لەسەردەمی ساسانیەکان بە جەژنی نەورۆزیان دەگوت 🙁 نوک ڕۆژ) دواتر بە هۆی نووسین و لێکنەکردنەوەی (ز- ژ) لە نووسین دا بە هۆی نە بوونی (ژ) دەنووسرا( نوک روز) ئەمە بەردەوام بوو، تا- نوک- یش بوو بە – نو- نەو – و دواجار لە سەر – نەورۆز – جێگیر بوو، دیارە- نو- و- نوو- و- نەو- هه رسێکیان کوردین وئەمە بەردەوام بوو، بەڵام ؛ بە هۆی نەبوونی – ۆ- و- ژ- و بەکار نە هێنانی بزوێنی (ە)ی کورت نەورۆژ لە جیاتی – نەوڕۆژ – نوروز- دەنووسرا.پاشتر کورد بە هۆی چارە سەر کردنی دەنگەکانی وەک – ڕ- و – ژ – بەکار هێنانی بزوێنی کورت (نەورۆز) ی نووسی و بەردەوام بوو، بەڵام ؛ – ز- ی نەکرد بە – ژ – نەورۆزی بە نەورۆز هێشتەوە، ئەگەر بەوردی گوێ سوکی گوێ لە فارسەکان ڕابگرینو سەرنجی نووسینەکانیان بدەین ئەوا لە گۆکردندا دەڵێن: ( نەورۆز)و دەنووسن (نوروز) بەڵام، نەورۆزەکەی ئەوان سوکترە لە – نەورۆز – ی کورد.ئەوەش کە برەوی زۆری بە ناوی (نەورۆز)دا کتێبی گەورەو کۆنی فارسی (شاهنامە ) بوو ، بە هۆی گرنگی و زۆر خوێندنەوەی بەردوامی شاهنامە لە ناوچە کەداناوی نەورۆزیش کەوتەسەرزاران و نێو شیعرو دیوانەکانەوە .
نەورۆز کلتوری داگیرکراو
لێکۆڵەران بە بەڵگەوە سەلماندوویانە کە نەورۆز جەژنێکی کوردستانی و کوردە، ئێستاش نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی وەک جەژنێکی ئیرانی ناساندوویەتی و تەمەنەکەی بە سێ هه زار ساڵ لە قەلەم داوە ! بۆ ڕاستکردنەوەی ئەم هه ڵەیەی نەتەوە یەکگرتووەکان پێویستە(٠ پەرلەمان و حکومەتی هه رێم) لە گەڵ حکومەتی عیراق لێژنەیەکی پسپۆر لە مێژووی کۆن وسۆمەرو نەورۆزو یاساناس ودبلۆماسی پێکبێنن و بە فەرمی داوا لە نەتەوە یەکگرتووەکان بکەن هه ڵەکەی خۆی ڕاست بکاتەوە . بۆ ئەوەی نەورۆز بە ناوی راستەقینە مێژووییەکەی خۆی بناسرێ و بگەڕێتەوە وڵاتی ڕاستە قینەی خۆی .
نەورۆزو چەند ڕەهه ندێکی تر
ئێستا کە نەورۆز بە فەرمی لە لایەن نەتەوە یەکگرتووەکان کراوە بە جەژنێکی جیهانی و بەتەواوی ناسراوە ، پێویستە کورد وەک خاکێکی داگیرکراو سەیری بکات و هه وڵی گەڕانەوەی بدات ، کە بە بروای ئێمە کارێکی ئەستەم نیەو دەکرێ هه وڵی بەردەوام بەرهه می ببێت.
تا ئەو کارە بە فەرمی دەکرێ پێویستە حکومەتی کوردستان (نێوەندی نەورۆز)٣* دابمەزرێنی و لەسەر زۆر ئاستەوە کاری لەسەر بکات و بیکات بە پردی نێوان وڵاتان. بە تایبەت کە خاکی سەر هه ڵدانی نەورۆز کوردستانەو دەکرێ چەقی ئەو نێوەندەش (ئەشکەوتی شانەدەر) بێت ،
نێوەندی نەورۆز پێویستەچی بکات؟
نەورۆز بەو ڕەهه ندە مێژوویی و گرنگیەی کە هه یەتی شیاوی ئەوەیە لەزۆر لاوە کاری بۆ بکەین .
یەکەم: دامەزراندنی تێپی شانۆیی نەورۆزو ئەو تێپە بەسود وەرگرتن لە کلتوری یادکردنەوەو مێژووەکەی شانۆگەری و درامای چەند ئەلقەیی پێشکەش بکات وئەم دراماو سانۆگەریانە لەناوەودەرەو بڵاوبکرێن و لەسەر تەختە شانۆی وڵاتان پێشکەش بکرێن.
دووەم: سێنەمای تایبەت بە نەورۆز دابمەزرێ و بە فلمی جۆراوجۆر کار لە سەر کلتورو میژووی نەورۆزبکرێ و قۆناخە جۆراوجۆرەکانی میژووی نەورۆز بەدنیا بناسرێندرێ ، هه ر لەسەردەمی ئەشکەوت و گوندی تازەو تادێتە نێو شارو سەردەمی خەباتی نەتەویی و تادەگاتە ئەمڕۆ.
سێیەم : دامەزراندنی تیپی شایی و هه ڵپەڕکی و گۆرانی کوردی بەتایبەت پەیوەند بە نەورۆزو ئەو تیپانە ڕێو ڕەسمی زیندووکردنەوەو یادکردنەوەی کۆن و نوێی نەورۆز بژێیننەوە،
چوارەم : دروستکردنی پەیوەندی هونەری و کلتوری لە نێوان هه موو ئەو وڵاتانەی کە لە کۆنەوە نەورۆز پیرۆزدەکەن ونەورۆزان ئەو تیپانە بێنە کوردستان و میهرەجانی گەورەو جۆراوجۆر بگێڕن .
پێنجەم: دامەزراندنی تێپی هونەرمەندانی شێوەکارو فۆتۆگرافەر کە گرنگی بە بۆنەکانی نەورۆزو سروشتی کوردستان بدەن و وێنە جوان و تابلۆگرنگەکان بکرێن بە پۆستەرو بەدنیادا بڵاوبکرینەوە.
شەشەم ؛ دامەزراندنی دەستەی شاعیران و نووسەرانی نەورۆز کە بە بەرهه می نەورۆزی ساڵانە کۆرو سمینار بگێڕن و بەرهه مەکانیان چاپ بکرێن و بڵا و بکرێنەوە .
حەوتەم: ساڵانە پێشبڕکیی نێوان گۆرانیبیژو شاعیرونووسەرو شێوەکارو شانۆکارو سینەماکارو تیپەکانی هه ڵپەڕکێ سازبکرێ و یەکەمەکان بە ( خەڵاتی نەورۆزی) ٤*خەڵات بکرێن .
هه شتەم: کردنەوەی ئوتێل و چێشتخانەو فرۆشگاو شانۆو سینەما لەدەورو بەری ئەشکەوتی شانەدەرو پێشکەسکردنی خزمەتگوزاریەکان وخۆشکردنی ڕێگاوبان لە هه موو کوردستانەوە تا شانەدەربۆ ئەوەی خەڵک لە هه موو وڵاتانەوە ڕووی تێبکەن.
نۆیەم : دامەزراندنی دەستەیەکی چالاکی میدییاکاری گەشت و گوزاری و شوێنەواری تا ڕاددەی دامەزراندنی کەنالێکی تەلەفزیۆنی تایبەت بە نیوەندی نەورۆزو بۆ بڵاوکردنەوەو ناساندنی چالاکیە کانی سەبارەت بە نەورۆز.
دەیەم: ئەمانە هه مووی دەبێتە هۆی رەخساندنی هه لیکار بۆ چەندین هه زار گەنجیکچ و کوڕی کوردستان و گەڕێکی گەرمی ئابووری دروست دەبێت وکوردستان دەتوانێ بەم کارانە پەیوەندی جۆراوجۆر لە گەڵ زۆربەی وڵاتان پەیدابکات و سودی زۆری سیاسی و دبلۆماسی و ئابووری لێببێنێ.
یازدەهەم: دامەزراندنی تیپی جۆراوجۆری وەرزشی نەورۆزو تێکەل بوون بە چالاکیە وەرزشیەکانی جیهان و بەناوی نەورۆزو بانگکردنی تیپەوەرزشیەکان لە ڕۆژانی نەورۆزو دروستکردنی پێشبڕکێی نەورۆزی و خەڵاتکردنی تیپە براوەکان بە (خەڵاتی نەورۆز)و بە ئارمی نەورۆزەوە.

دواجار ئەم کارو چالاکیانە بۆ نەورۆزو لە ڕۆژانی نەورۆز چاوی دنیای هاوچەرخ لە سەر کوردستان کۆدەکاتەوەو زۆر کۆمپانیا جیهانیەکان بەمەبەستی قازانج و گەشەی ئابووری بە ڕێگای جۆراو جۆری ئەدەبی و هونەری و سینەمای و کلتوریەوە تێکەڵ بەم چالاکیانەی ساڵانەدەبن و بازاڕەکە گەرم تر دەکەنو کوردستان دەبێتە خاوەنی جۆرێک لە (ئۆلەمپیاتی نەورۆز)٥* وهاوشانی ئۆلەمپیاتە جیهانیەکانی تر.

:
وێنەکان بەژمارە
١-سفرەی نەورۆزی
٢-دیاری بردن بۆ پاشا بە بۆنەی نەورۆزپێش زایین
٣-شایی نەورۆزی کچانی ئامەد
٤-جەمشید پاشای کەیانی خاونی – وەر- بە هه شتی ژێرزەمینی – دوازدە هه زار ساڵ پێش زایین
٥-ئەشکەوتی شانەدەرکۆنترین ئەرشیفی هه موو جیهان
٦-ئاگری نەورۆز گەشاوەیە بەدەست گەنجانی ئاکرێ
٧-هێلکاری شاری دیرینکۆیۆی هه شت چێن بەژێریەکەوە ی دوازدە هه زار ساڵ پێش زایین
٨-پەرستگای گرێ ناڤوکێی دوازدە هه زار ساڵ پێش زایین
٩-شاری حەسەن کیف دوازدە هه زار ساڵ پێش زایین
١٠-نەورۆز لە هه ولێر
١١-جەماوەری نەورۆز لە ئامەد
تێبینی: وینەکان بە پێ ژمارەو لە دویەک لە نیو نووسینەکەدا بڵاو دەکرێنەوە.

پەراویزەکان:

١* شارستانییەتی ئەشکەوت : بە پێی ئەو لێکۆڵینەوانەی کە لە نیو ئەشکەوتەکان کراون بە گشتی و بە تایبەت ئەشکەوتی شانەدەر، دەری دەخات مرۆڤەکانی نێو ئەشکەوت خاوەنی جۆری ژیانی خۆیان بوون و جۆرە بیرۆکەیەکی ئایینیان هه بووەو بیرێکی ئەفسانەیی و جۆریک لە گوڵناسیی و خاون زمان و ژیانی کۆمە ڵایەتی ئەشکەوتی خۆیان بوون ،بۆیە دەکرێ بە شاەستانییەتی ئەشکەوت بناسرێ، هه ر بە م شێوەیە دەتوانین شارستانییەتی گوندو شارستانیەتی شارو شارستانیەتی دەوڵەت ناو ببەین، شارستانییەتی شار بۆ سەردەمی شارە وڵات و شارە قەڵا دەگەڕێتەوەو شارستانییەتی دەوڵەتیش واتە کۆبوونەوەی چەند شارێک لە ژێر یەک جۆر حوکمی دەوڵەتی دابن،
٢* شارستانییەتی بەردتراشین : ئەگەر سەرنج بدەین لە کوردستان لە زۆر جیگا بەرد بەکارهاتووەو ئەشکەوت کۆڵدراوەو شاخ تراشراوە ، ئەمەش شاری گەورەی دروستکردووەو ماڵی زۆری تێدا حەواوەتەو نموونەی شاری حەسەن کێف و شاری ژێر زەمینی هه شت چین لە ژیر چینی دێرینکۆیۆ کە دەگوترێ جێگای سی هه زار تا پەنجا هه زار کەسی بە مەروماڵاتەوە دەبووەوە.ئەم (شارستانییەتی بەردتراشین) ە لە پێش( شارستانییەتی قوڕ) دێت.
٣* نیوەندی نەورۆز: دامەزراندنی نێوەندێک بە ناوی – نێوەندی نەورۆز- دەکرێ ئەم نێوەندە سەر بە پەرلەمان بێت و پرۆگرام و بەرنامەی ساڵانەی خۆی هه بێت.
٤* خەڵاتی نەورۆز: بۆ هه موو ئەم جۆرە چالاکیانەی کە باسمان کرد وەک تیپی هونەری و ئەدەبی و سێنەمایی و وەرزشی و کلتوری ، لە پێشبڕکێی نیوانیاندا بە خەڵاتی تایبەتی نەورۆز خەلات بکرێن و ئەو خەلاتە نرخ و بەهای دیاری کراوی هه بێت.
٥* ئۆلەمپیاتی نەورۆز : کۆبوونەوی ساڵانەی ئەم هه موو تیپە چۆراوجۆرە لە کاتی دیاری کراوی نەورۆزو دووبارەبوونەوەی ساڵانەی بۆ خۆی شێوەیەکی ئۆلەمپیات وەردەگرێ و دەکرێ هه ر بەو ناوە ناوبنرێ .

دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن
نەورۆزی- ٢٠٢٠- هه ولێر

نه‌ورۆز یاخود مانگی به‌هار كه‌ به‌ جوانترین وه‌رزی ساڵ داده‌نرێت بۆ مڕۆڤه‌كان, هاوكات بۆ كورد ئه‌م وه‌رزه‌ بۆی جیاوازتره‌ له‌گه‌لانی تر چوونكه‌ خاوه‌ن مێژوویه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می كاوه‌ی ئاسنگه‌ر كه‌ له‌و ڕۆژه‌دا به‌سه‌ر زوحاك سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت و مه‌شخه‌ڵی ئاگری نه‌ورۆز داده‌گیرسێنێت ئه‌و ڕۆژه‌ش 21ی ئازاره‌ كه‌ هه‌موو ساڵێك ئه‌م ڕۆژه‌ به‌یه‌كه‌م ڕۆژی نه‌ورۆز داده‌نرێت و وه‌ هاوكاتیش به‌ساڵی نوێی كوردی داده‌نرێت, ئه‌گه‌رچی به‌دریژایی مێژوو داگیركه‌ران و دووژمنانی كورد به‌ره‌ده‌وام هه‌وڵیان داوه‌ كه‌ كورد ئه‌م بۆنه‌ تایبه‌ته‌ی خۆی نه‌كاته‌وه‌ به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می ڕژێمی به‌عس كه‌ ته‌واوی ئه‌م بۆنه‌یه‌ی له‌ كورد قه‌ده‌غه‌كردبوو به‌ڵام هیچ كاتێك نه‌یتوانی ئیراده‌ی كوردبوون له‌ تاكی كورد قه‌ده‌غه‌بكات.
هه‌ڵبه‌ته‌ كورد له‌م مانگی به‌هار و نه‌ورۆزدا خاوه‌نی ڕۆژی (ڕه‌ش و سپیه‌) ئه‌وانیش بریتین له‌:
ڕۆژه‌ ڕه‌شه‌كه‌ له‌ 16 ئازاری ساڵی1988 وه‌ ده‌ستی پێكرد كه‌ ئه‌ویش بریتی بوو له‌ ئه‌نجامدانی زنجیره‌ شاڵاوێكی گه‌وره‌ی ئه‌نفال و كیمیاوباران كه‌ كرایه‌ سه‌رگه‌لی كورد و به‌تایبه‌تیش هه‌ڵبجه‌ی شه‌هید كه‌ ده‌یان ڕۆله‌ی كورد به‌پیرو به‌گه‌نجه‌وه‌ بوونه‌ قوربانی شاڵاوی ئه‌نفاله‌كه‌ی ڕژێمی به‌عس كه‌ ئیتر به‌هار و نه‌ورۆزی ئه‌و ساڵه‌ بۆ كورد بووه‌ نه‌ورۆزێكی ڕه‌ش.
به‌ڵام پاش چه‌ند ساڵێك له‌و ڕووداوه‌ ڕه‌ش و تاریكه‌ كه‌ كرایه‌ سه‌ر گه‌لی كورد به‌ڵام له‌ به‌هاری ساڵی 1991 كورد توانی ڕۆژی سپی بۆخۆی تۆماربكات ئه‌ویش به‌ ده‌ركردنی به‌عس بوو له‌ ناوچه‌كانیان دا كه‌ ناویان لێنا ڕاپه‌ڕین ئه‌گه‌رچی برینه‌كان و ئازاره‌كانی كورد هه‌روه‌كو خۆی مابوو به‌ڵام توانیان به‌هارو نه‌ورۆزی ئه‌و ساڵه‌ به‌ خۆشی و به‌ڕۆژێكی سپی به‌ڕێی بكه‌ن.
پاش 28 ساڵی دیكه‌دا له‌ به‌هارو نه‌ورۆزێكی تردا جارێكی تر كورد ڕووبه‌ڕووی ناخۆشیه‌كی تر بووه‌ كه‌ ئه‌ویش بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنایه‌, هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م ڤایرۆسه‌ به‌ته‌نیا گه‌لی كوردی نه‌گرتۆته‌وه‌ به‌ڵكو هه‌موو جیهانی به‌خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵ كردوه‌ وه‌ هه‌روه‌ها سه‌رلێشێوانێكی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر گۆی زه‌ویدا درووست كردوه‌, تاكه‌ چاره‌سه‌ری ئه‌م ڤایرۆسه‌ش له‌ ئێستادا بریتیه‌ له‌ خۆپاراستن و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ شوێنی گشتی و قه‌ره‌باڵغی , واته‌ نابێت هاوڵاتیان بۆ كاتێكی نادیار ڕووبكه‌نه‌ شوێنه‌گشتیه‌كان و قه‌ره‌باڵغی درووست بكه‌ن چوونكه‌ ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌بێته‌ هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ فراوانبوونی ڤایرۆسه‌كه‌, ئه‌مه‌ش وا ده‌كات كه‌ نه‌ورۆزی ئه‌م ساڵ و ده‌نگه‌ زوڵاله‌كه‌ی حه‌سه‌ن زیره‌ك له‌ سه‌یرانگاكانی كوردستان جمه‌ی نه‌یه‌ت هاوشێوه‌س ساڵه‌كانی دیكه‌دا, بێگومان ئه‌مه‌ش نابێته‌ هیچ كێشه‌یه‌ك چوونكه‌ گه‌شت و نه‌ورۆز بۆنه‌یه‌كی ساڵانه‌ و كه‌لتورێكه‌ كه‌ هه‌موو ساڵێك دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ به‌ڵام ته‌ندرووستی و جه‌سته‌ی مڕۆڤ هه‌موو ساڵێك دووباره‌ نابێته‌وه‌, ئه‌گه‌ر ئێمه‌ش گرنگی به‌ته‌ندرووستی خۆمان نه‌ده‌ین ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌بێته‌ هۆی زیانگه‌یه‌ندان به‌خۆمان و ده‌ورووبه‌ره‌كانمان , بۆیه‌ نه‌ورۆزی ئه‌م ساڵ به‌ نه‌ورۆزی خۆپاراستن له‌ ته‌ندرووستی خۆمان و خێزان و كۆمه‌ڵگاكه‌مان داده‌نێین بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین به‌شێوه‌یه‌كی سه‌لامه‌ت سه‌ربكه‌وین به‌سه‌ر ئه‌م ڤایرۆسه‌ كووشنده‌یه‌ كه‌ هاتۆته‌ ناومانه‌وه‌.

ئەمڕۆ جەژنی نەورۆزە
یادێکی زۆر پیرۆزە

وڵات جوان و ڕازاوە
ئاڵای بەرزی شەکاوە

سەری ساڵی تازەیە
دنیا پڕ لە بزەیە

یەکەم ڕۆژی بەهارە
وەرزی گوڵ و گوڵزارە

جەژنی خۆشی و شادییە
پەیامی ئازادییە

مێژوی کوردی ئازایە
داستانی کاوەی تیایە

٢١ / ٣ / ٢٠١٧

ئەم نەورۆزە لە مـاڵ دەبین
بڕیارە بۆ ھیچ کـوێ نەچین
بەرگی کــوردی دەکەینەبەر
لەمـــــاڵەوە نایەینەدەر
مۆمی ڕەنگاو ڕەنگ دەھێنین
لەحـەوشە دایدەگیرسێنین
ئاوا یـــــادی دەکەینەوە
سرودەکــــەی دەڵێینەوە

٢٠/٣/٢٠٢٠

عەلی حەمەڕەشید

نــــه‌ورۆزه‌ ئـــه‌مــــــڕۆ گـیـانـــه‌
وه‌رزی بـــــه‌هــــــاری جــــوانـــه‌
ســـــــه‌ری ســـــــاڵی كـوردیــیـه‌
ڕۆژێـــكــــی پــــڕ شــــــادیــــیـه‌
ســـه‌یری ده‌شـت و دۆڵ و شــاخ
بـبـینــن گـــوڵـــی نـێـــو بـــــــاخ
تـه‌مــاشـــا كــــه‌ن خـــه‌ڵــكـیـنــه‌
كـوردسـتـان چــه‌نــد ڕه‌نـگــیـنـه‌
دڵـــگـــــیــــــره‌ ، ئـــــــاوه‌دانــــــه‌
كــــاتی گـه‌شـت و ســـه‌یرانـــــه‌
یـاخــوا هـــــــه‌ر ئــــاوه‌دانــبــێ
ئـــــازادیــــی بـــــه‌رقـــــه‌راربـــێ

 

  ڕۆستەم خامۆش