ئامادەکردنی لە ئەڵمانییەوە: کاوە جەلال
دیمانەیەک لەتەک ئێڕنست ڤۆلف، ڕۆژنامەوان. ئەم دیمانەیە لە 20.03.2020 لە (eingeschenkt.tv) ئەنجامدراوە. لە خوارەوە بڕێکی کەمی دیمانەکە بە داڕشتنەوەیەکی ئازاد دەدەمەوە. ک. ج.

بەشی یەکەم

• ئێرنستی هێژا، تۆ کتێبەکەت بەم ناونیشانە نووسیوە: “سونامی ی دارایی بەڕێوەیە”. ئایا هەنووکە خۆمان لە کوێدا دەبینینەوە؟ لە سەرەتای یان لەنێو جەرگەی سونامیەکەداین؟
• ئێمە لەنێو جەرگەی سونامیەکەداین. ئەوەی هەنووکە دەیبینین دوایەمین گەورە شەپۆلی سونامیەکەیە. ئێمە پێشتر دوو گەورە شەپۆلی دیکەی سونامیەکەمان ئەزموون کردووە، یەکەمیان ساڵی 1998 بوو، ئەو دەمە سیستەمی دارایی هێندەی نەمابوو تێکبشکێت، پاشان ساڵی 2007/2008 کە سیستەمی دارایی لە لایەن بانکە ناوەندییەکانەوە ڕزگار کرا، ئەوەش بە ڕژاندنی زۆری پارە بۆ نێو سیستەمەکە و دابەزاندنی بڕی سوو. لێ ئێستا پێدەچێت شەپۆلی کۆتاییمان هەبێت، چونکە ئێستا دەبێت لە پاشخانی تێکچوونی بۆرسەکاندا کە ئەم ماوەیە لە بازاڕانی پشکەکاندا یان لە بازاڕەکانی قەرزپێداندا بینیمانن، بۆمبی دیرێڤاتەکە (*) تەقیبێتەوە. کەواتە ئەم سیستەمە تازە تیاچوو. ئەوەی ئێمە هەنووکە دەیبینین، بریتییە لە تێکشکانی تەواوەتی و سەرجەمییانەی سیستەمی دارایی، واتا ئەو سیستەمە کە ماوەی 70 ساڵ لەگۆڕێ بوو.
• ئێمە هەردووکمان دەزانین کە لە تیۆریدا سیستەمەکانی سوو تەمەنکورتن. لێ لە ڕابوردوودا بانکە ناوەندییەکان هەوڵیان دا بەڕێی دابەزاندنی بڕی سوو و لافاوی پارەوە هەموو ئەوانە لە ژیاندا بهێڵنەوە کە لەژێر مەترسیی مەرگدا بوون. ئایا ئەوە ئەمجارەش سەردەگرێت؟
• من وای بۆ دەچم کە ئەوە ئەمجارە سەرناگرێت. ئێمە لە دیسەمبەری ڕابوردوودا تێکشکانێکی گەورەمان هەبوو. پێشتر بڕی یەکجار زۆری پارە خرایە نێو سیستەمەکەوە، بڕی سووەکان بەردەوام زۆرتر دابەزێنران، ئەوجا بەدوویدا هەوڵ درا سیستەمەکە ڕێکوپێک بکرێتەوە، واتا بگەڕێنرێتەوە بۆ شێوە ئاساییەکەی. لێ ئەو هەوڵە دیسەمبەری ڕابوردوو شکستی هێنا. لە دیسەمبەری ڕابوردووەوە سەرلەنوێ دەبینین کە بڕی سووسەندن بەردەوام پتر دادەبزێنرێت، ئەوە بە شێوازێکی یەکجار زۆر. لە دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا دوو کەمکردنەوەی بڕی سوو ئەنجامدران، بە ڕێژەی یەکجار زۆر، جارێک بە بڕی0,5%، جارێکی دیکەش وا بزانم 1,5% یان 1,25%.
• بە هەر حاڵ کتوپڕ دابەزێنرا بۆ سەر ئاستی سفر. وابزانم ئەوە شەوی یەکشەممەی ڕابوردوو بوو. خۆی دەبوو دابەزاندنەکە ڕۆژی چوارشەممە ڕووبدات، لێ ئەنجامدانی دابەزاندنەکە لە یەکشەممەدا سیگنالێک بوو بۆ بازاڕەکانی دارایی کە پێی گۆتن: بەڕێزان ئیمە ناتوانین تا ڕۆژی چوارشەممە ڕابووەستین…
• دروستە. ئەوەش پێشانی دەدات کە بانکە ناوەندییەکان چیدی دەرفەتیان نەماوە بۆ ئەوەی ئەم سیستەمە ڕزگاربکەن. ئەوان تەنیا ئەم دوو دەرفەتەیان هەیە: یان بەردەوام پارەی زیاتر دەرخواردی سیستەمەکە بدەن یان بڕی سووەکان دابەزێنن هەتا ئاستی ژێر سفر. لێ ئەو دابەزاندنانەی بڕی سوو نەیانتوانی مەبەست بپێکن. هەموو وەبەرهێنەرانی پارە پشکەکانیان فرۆشت، ئەوان بەکۆمەڵ چوون بۆ بۆرسەکان و شێتانە دەستیان کرد بە کڕینی ئاڵتون و زیو. بە هەر حاڵ، هەنووکە سیستەمەکە لە تێکشکاندایە، بە دیدی من تازە هیچ شتێک فریای ناکەوێت. بێگومان ئێستا دەبێت تاوانبارێک بدۆزرێتەوە بۆ ئەو تێکشکانە. من باوەڕ دەکەم ئێستا ئەو تاوانبارە دۆزراوەتەوە، ئەوەش لە فۆرمی ڤایرۆسێکدا.
• لێ ئەو دوژمنە نادیارە.
• بێگومان وایە. من پزیشک نیم، شارەزاییم لە پزیشکیدا نییە، لێ من دەزانم هەندێکی ئەوە ڕاست نییە کە بە ئێمە دەگۆترێت. منیش سەرەتا پەیوەند بە ڤایرۆسەکەوە ترسام، دوای ئەوەی یەکەم هەواڵەکانمان لە چینەوە یان هەواڵە ترسێنەرەکانمان لە ئیتالیاوە پێگەیشتن. لێ مرۆڤ پێویستە لێرەدا ئارام بێتەوە و بە تەواوەتی لەوە بکۆڵێتەوە کە ئەو هەواڵانە لەکوێوە دێن. لە پشتی هەموو هەواڵەکان و ڕەوشەکانی نەخۆشکەوتنەوە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) خۆی دەبینێتەوە، ئێستاش گەرەکە بپرسین کە کێ لە پشتی ئەم ڕێکخراوەی تەندروستیی جیهانییەوەیە. ئەم ڕێکخراوە ساڵی 1948 لە لایەن چەندین دەوڵەتەوە دامەزرێنرا، هەر ئەو دەوڵەتانەش لە یەکەمین دە ساڵەکانی تەمەنیدا بە تایبەتی پارەکەیان بۆ دابین دەکرد. لێ ئەوە لە میانەی هەڵوەشاندنەوەی ڕێسا و ڕێنوماکانی پەیڕەویدا لە هێز خرا، ئەمەش دیاردەیەکی زۆر گرنگ بوو لە کایەی سیستەمی داراییدا، کە پێکەوە لەتەک شەپۆلێکی زەبەلاحی بە ئەهلیکردنی کەرتی دەوڵەتیدا ئەنجام درا، کە هەروەها ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانیشی گرتەوە. ئەوە بوو لە حەفتاکانەوە باربووییە دەوڵەتییەکان هەمیشە کەمتر کرانەوە، بەرانبەر ئەوەش باربوویی ئەهلی چوونە نێوییەوە، ئەو دامەزراو و فیرمایانەش بریتین لە فوندەیشنەکان و پیشەسازیی دەرمان کە هەنووکە 85%یان لەدەستدایە.
• کەواتە ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ئۆرگانێکی لۆبیی پیشەسازییەکانی دەرمانە؟
• من وای دەبینم. ئاخر گەر مرۆ تەمویلە داراییەکە لە پاشخاندا ببینێت، ئەوا ناچارە ببێژێت کە ئێستا نەک دەوڵەتان، بەڵکو فوندەیشنەکان و پیشەسازیی دەرمان کاریگەرییان بە سەرییەوە هەیە. ئەو دامەزراوانەش هیچی دیکە نین جگە لە ڕێکخراوی ئەوتۆ کە تێیاندا کەسانی دەوڵەمەند پارەکانیان لە دەستپێڕاگەیشتنی زەریبە بەدووردەگرن. لەم پەیوەندییەدا گەورەترین فوندەیشنی نێو ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بریتییە لە (bill and miranda gates foundation)، کە خۆی وەک ڕێكخراوێکی خەیری دەردەخات، لێ ئەوەندە بەسە کە تەماشای پاکەتی پشکەکانی فوندەیشنەکە بکەین. ئەو پشکی زەبەلاحی لە کۆکا کۆلا و پێپسی کۆلادا هەیە، کەواتە لە بەرهەمهێنەری ئەتۆدا کە هێندە مەبەستیان تەندروستیی گەل نییە. ئەمە زۆر سەرنجڕاکێشە. ئەوجا پیشەسازیی دەرمانیش بە هەمان شێوە ئەو کاریگەرییەی لەسەر ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی هەیە. با بڕوانین کە لە پاندێمییەکانی ڕابوردوودا چی ڕووی داوە، بۆ نموونە کاتێک ساڵی 2005 ئەلفلۆنزای باڵندە بڵاوبۆوە. ئەو دەمەش وەک ئەمڕۆ لە لایەن ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانییەوە پەرچەکرداری هاوشێوە نوێنرا. ئەو دەمە بەڕێوەبەرێکی ڕێکخراوەكە گۆتی، کە بەهۆی ئەو ئەلفلۆنزایەوە چاوەڕوانی 7 ملیۆن مردوو دەکەن. ئەو دەمەش هیستریایەکی یەکجار گەورە وروژێنرا، حکومەتەکان ناچار بوون بە ڕێژەی خەیاڵی دەرمان لە پیشەسازیی دەرمان بکڕن، لێ لە سەرەنجامدا کەمێک زیاتر لە 150 کەس بەهۆی ئەو ئەلفلۆنزایەوە مردن، لە ئەڵمانیا یەک تاکە کەس نەمرد. لێ تیجارەتەکە بە ڕێژەی خەیالی ئەنجام درا. ئەوجا هەمان ئەو بەڕێوەبەرە ساڵی 2007 گواستییەوە بۆ لای یەکێک لە گەورەترین پیشەسازییەکانی دەرمان بە ناوی نۆڤارتیس (Novartis). ئەو هەموو بەرژەوەندییە لە پاشخاندا کاران. گەر مرۆ ڕەچاوی ئەمانە بکات، ئەوا ئەمڕۆ پێویست ناکات بخزێتە نێو هیستریاوە.
• کەسان هەن کە بە ترساندن پارە پەیدا دەکەن، ئێمە لە لایەکی دی ئەم قۆناغەی دێریڤاتمان هەیە، کە کۆرسەکانی بۆرسە دادەبەزن. ئێستا سەرەتای ئیفلاسکردنی چەندین فیرما دەستی پێکردووە، دەوڵەتەکانیش بە هەمان چارەسەری ڕابوردوو وەڵام دەدەنەوە، کە لە خودی ڕابوردووشدا سوودی نەبووە، واتا ڕشتنی زۆرتری پارە، یان ڕێکخستنی کاری کورتخایەن و هتد. ئەوجا بەهۆی هیستریای کۆرۆناوە دەوڵەتان لە ئاستی جیهاندا بواری ئابوورییەکەی خۆیان لەکاردەخەن، لێرەشدا بڕی پارە هەڵدەئاوسێنرێت، لێ بەرانبەر ئەوە هەنووکە دەرخستەکانی شمەک و کاروباری خزمەتگوزاری بچووکتر دەبنەوە. ئایا ئەوە ئامادەسازییەکی تەواوەتی نییە بۆ هیوپەر ئینفلاسیۆنێک (گرانبوونی بەزری شمەک)؟
• بێگومان وایە. وابزانم هۆنگ کۆنگ یەکەم دەوڵەت بوو کە “هێلیکۆپتەر مۆنی” (helicopter money)ی بەگەرخست، واتا پارەی هێلیکۆپتەر کە بەو پێیە هەر هاوڵاتییەک بڕێک پارەی لە لایەن حکومەتەوە یان بانکی ناوەندییەوە بۆ حەواڵە دەکرێت. هەروەها ئەمەریکا هەمان پلانی ڕاگەیاند، حکومەتانی دیکەش لەم پەیوەندییەدا تێبینیی خۆیان دا. لێ پارەی هێلیکۆپتەر دوایەمین هەوڵدانی هیوابڕاوە بۆ ڕزگارکردنی ئەوە کە چیدی ڕزگار ناکرێت. ئاخر ناشێت تەنیا یەکجار پارەی هێلیکۆپتەر بدرێت، بەڵکو دەبێت ناوبەناو لە میانەی دیاریکراودا بدرێت، لێرەشدا ئاشکرایە گەر دەست بنرێتە بینی بواری ئابوورییەوە، ئەوا دەبێت شتێک پارە بەو خەڵکە بدرێت تاکو خۆیان لە ژیاندا بهێڵنەوە. ئەوجا خەڵک بەو پارەیە شت دەکڕێت، کە کاریگەریی لەسەر نرخەکان دەنوێنێت، بۆیە دەتوانین ببێژین کە ئەوە هیوپەر ئینفلاسیۆنی بەدوودا دێت.
  …
  ئەوجا پەیوەند بە نرخی نەوتەوە نێوەندێکی دیکەی گرنگمان هەیە. ئێمە هەنووکە تەنیا تێکشکانی سەرجەمییانەی سیستەمی داراییمان لە جیهاندا نییە، بەڵکو هەروەها خۆمان لە سەرەتای سەردەمی ڕێکخستنەوەیەکی ستراتیژیانەی نوێی ڕێکخراوی جیهاندا دەبینینەوە. لە مانگی سێی ئەم ساڵدا ڕووداوێکی گرنگ هەبوو کە لە نێوەندی گشتیدا ئەوەندە دانوستان نەکرا، واتا کۆنفرانسی ئۆپیک لە ڤیین. هاوکات لەپاڵ ئەودا ڕێکخراوێکی دیکە هەیە بە ناوی ئۆپیک پلوز (Opec plus)، کە روسیا و چەند دەوڵەتێکی دی سەر بە ئەمیانن. ئەم دوو ڕێکخراوە گەورەترین دەرهێنەری نەوتن لە جیهاندا. لەم ڕەوشەدا دەوڵەتی سعودی عەرەبی کە لە ڕۆژهەڵاتی نزیک یەکێک بوو لە گرنگترین هاوپەیمانەکانی ئەمەریکا، تەواو ئاشکرا دژی ئەمەریکا وەستایەوە. بێگومان سەرجەمی مەسەلەکە کەمێک شاررایەوە، وا پێشان درا کە گۆیا سعودی عەرەبی و ڕوسیا ناتوانن ڕێکبکەون، لێرەشدا مەسەلەکە ئەوە بوو کە بڕی دەرهێنانی نەوت کەمبکرێتەوە، چونکە هەنووکە بەهۆی کەمیی ڕێژەی بەرهەمهێنانەوە زۆر کەم داخوازی لەسەر نەوت هەیە، بۆیە ویستیان بڕی دەرهێنانی نەوت سنووردار بکەن بۆ ئەوەی نرخی نەوت بەرز بمێنێتەوە، لێ لەسەر ئەوە وا پێشان درا کە گۆیا نەیانتوانیوە ڕێکبکەون، ئەوجا گۆیا ناکۆکی هەبووە لە نێوان سعودی عەرەبی و ڕوسیادا. لێ گەر بە وردی بڕوانین، ئەوا دەبینین کە گەورەترین دۆڕاوی ئەم مەسەلەیە ئەمەریکایە. ئەمەریکا لە ساڵانی رابوردوودا توانیی بەڕێی فڕێکینگ-ەوە (Fracking) خۆی لە ڕووی وزەوە سەربەخۆ بکات، لێ سەدان ملیۆن دۆلار ڕژێنرانە نێو ئەم ئیندوسترییەی (گەلە فیرما بەرهەمهێنەری) فڕێکینگەوە. کێشەکە ئەوەیە کە فڕێکینگ پێویستی بە نرخێکی تا ڕادەیەک بەرز بۆ نەوت هەیە، نزیکەی 60 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، …
• لێ ئەوان لە حاڵەتی نرخی هەنووکەی نەوتدا بە 20 یان 26 دۆلار زیانی زۆر گەورە دەکەن…
• بەڵی ئەو فیرمایانە لە تێکشکاندان. ئەوجا دەبێت هاوکات ئەوەش بزانین کە هەنوکە گەورەترین بڵقی قەرزمان لە ئاستی جیهانیدا هەیە. هەموو ئەو قەرزانە کە هەن و دەبێت بدرێنەوە، هەنووکە توانا بۆ دانەوەیان نییە، بۆیە ئێستا بڕی قەرزی تەمەڵ (**) چەند جا زیاد دەکات، لەم ڕوانگەیەشەوە سیستەمی دارایی لە چەند لاوە فشاری لەسەرە کە ئیدی ناتوانێت خۆی بهێڵێتەوە. کێشەکەی دی بریتییە لە بڵقی دێریڤات. بەڵێ تەنیا دابەزینی نرخی نەوت بۆ ژێر 30 دۆلار لە توانایدایە بڵقی دێریڤات بتەقێنێت، چونکە نەوت لە ئاستی جیهاندا گەورەترین بابەتی بازرگانییە، سەرجەمی بازرگانیەکانیش لە بواری نەوتدا بەڕێی دێریڤاتەوە مسۆگەر دەکرێن، ئەم مسۆگەرکردنەش کاری خۆی پێ بەدیدەهێنرێت گەر نرخی نەوت تا ڕادەیەک لە ئاستێکدا ڕابگیرێت.

() دێریڤات: ئامرازەکانی دارایی کە نرخەکەیان یان کۆرسەکەیان لە بابەتێکی بازاڕەوە وەک بەهایەکی زەمینەیی دیاریدەکرێت. (*) قەرزی تەمەڵ بەو جۆرە قەرەزە دەگۆترێت، کە لە لایەنی قەرزدەرەوە ڕیسکێکی گەورە لە خۆ دەگرێت، کە دەشێت قەرزوەرگر توانای دانەوەی نەبێت.

ئەمرۆ جیهان لەبەردەم کارەساتێکی جیهانیدایە، پەتای کۆرۆنا ژیان وپەیوەندی کۆمەڵایەتی وئابوری جیهانی خستووەتە دۆخێکی نائارام و جیاوازترەوە، بێگومان پەیوەندی سیاسیش لەسەر ئاستی دونیادا گۆڕانکاری بەسەردادێت و کاریگەری وکاردانەوەکانی لە سەرەتای دەرکەوتندان، ئەوەی کە هەتا ئیستا بەزەقی دیارە نائارامی جیهانە بەدەست ڤایرۆسی کۆراناوە، دەنا هێشتا نائارامی سیاسی وەک پێویست بەدیار نەکەوتووە. بەڵام سەرەتاکانی لە لێدوانەکانی کۆشکی سپی و مۆسکۆو پەکیندا دیارن.
ئەگەرچی هێشتا رێژەی مردن بەهۆی کۆرۆناوە کەمە، بەڵام وروژاندنی لەراگەیاندندا دڵەڕاوکێ وترسێکی زۆری بەجێهێشتووە، ئەمەش بێ هۆکار نییە، بەهەرحاڵ ئێستا مرۆڤایەتی لەبەردەم پرسیاری ئالۆزدایە، ژیان و بەرێوەبردن بەرەو کوێ دەچێت ؟ چارەنوسی مرۆڤ بەتایبەتیش مرۆڤی کەم دەرامەت چی وچۆن دەبێت؟ ئیدی مرۆڤ چۆن دەژی و چۆن دەمرێت ؟ ئەمە پرسیاری هەموو مرۆڤێکە جا کەسێکی سادەی ناو کۆمەڵگابێت یاخود سیاسی، مرۆڤەکان هەرچییەک بن (ئاینی وئایدۆلۆژیی بن، هەر پێگەیەکیان هەبیت، یان نەیانبێت ؟ دینداربن یان بێدین چەپن یان ڕاست) هەموو بەدوای وەڵامەوەن.
لەباری گەنگەشەوە ڕاوبۆچۆنەکان جیاوازن، مەلاکان سەرەتا بەغەزەبی خوداو دواتر بەڕەحمەتیان دەزانی، رایەکیش هەیە بەدەستکردی وڵاتان و جەنگی بایۆلۆژی دەزانن، هەندێکیش وای لێک دەدەنەوە زەوی بەدەست بەرهەمهێنان و پیسکردنی ژینگەوە ماندووە، بەڵام گرفتی ئەم تێڕوانینە لە سەرباری دیوەزانستییەکەشی زیاتر لە ئایدیالیزم و خورافیاتەکەیدایە کەوەک تۆڵەیەکی یەزدانی لێکدانەوەی بۆدەکرێت، لە کاتێکدا ئەمە بەرهەمهێنانەوەی جارێکی تری تراژیدیای مرۆڤە بۆناودونیای خەون وخەیاڵ و چاوەڕوانی و بێدەسەڵاتی مرۆڤ، لەکاتێکدا کە هەر هەژمونی مرۆڤە دەستکاری سروشتی کردووەو کەوتووەتە وێزەی و ئاسمان و زەوی ودەریا دەپشکنێ و ڕاوی قازانج دەکات، جەنگی گەورە هەڵدەگرسێنێ .راستە مرۆڤ وزەوی پێویستیان بەپشووە. بەڵام ژیان بۆمرۆڤ و پاکی بۆ ژینگە، بە دوعاو پاڕانەوەی ئاینداران و خەون وخەیاڵی ڕۆمانسیانە ناگەڕێتەوە، بەڵکو بەپلان وهوشیاری وکەم بوونەوەی تەماح وهەڵپەی قازانج دەبێت.
نیولیبرالیزم و بازاری ئازاد مرۆڤایەتی هەڵداوەتە پەراویزەوەو قازانی کردووەتە سەنتەر، بازاریش قازانج وجوڵەی دەوێ، هەرەوەک چۆن جەنگە گەورەکانی مۆدێرنە خوێن وجەستەی ملیونان مرۆڤ رایدەگرن وماشێنی گەورەی جەنگ هاڕینی مرۆڤ و خەرجکردنی باروت وعەقڵی زاناکان و نەخشەو پلانی ژەنەراڵەکانی جەنگی دەوێ، بازاریش پسپۆڕو زانای گەورەی ئابوری وبازرگانی و بەرهەمهێنان و دۆزینەوەی کڕیارو بەکاربەرو هونەری بازاڕکردنی پێویستە.
لەراستیدا ئەم دۆخەی جیهانگیری مرۆڤایەتی ماندوو دڕدۆنگ کردووە، هەمووشتێک لەپێناوی قازانجدا، لەکاتێکدا مرۆڤی ئاسایی هەموو شتێکی لەپێناوی ژیاندا دەوێت، ئەوەی قازانج لە خوێنیدا دەگەڕێ سەرمایەدارە نەک هەموومرۆڤێک، زۆرینەش ئەوەی هیوای بۆ دەخوازن ژیانێکی شکۆمەندانەی ئارامە نەک قازانجی زۆرو وێرانکردنی زۆر، جەنگاوەرانی سوریاو عێراق ئەوەی هیوای بۆدەخوازن وەستانی جەنگ و گەڕانەوەیە بۆ ژیانێکی بێسەرئێشە، بەڵام کۆمپانیا گەورەکانی بەدەستهێنانی وزە ئەوەی هیوای بۆ دەخوازن بەدەستهێنانی گازونەوتە لەسوریا نەک سەلامەتی گیانی مرۆڤەکان!
لەدوای کۆرۆنا دەوڵەت وکۆمپانیا زەبەلاحەکانی دونیا بەجۆرێکی تر نەخشەی ژیان وجەنگ وململانێکان دەکێشنەوە، بەڵام بەدڵنیایی ئەوەی بیری لێدەکەنەوە بەرژەوەندی تایبەتیە نەک گشتی، قازانجە نەک سەلامەتی مرۆڤایەتی، بەڵام ڕەنگە شێوازی جەنگ وململانێکانیان بگۆڕن، دەرمان وفاکسین دەچنە پاڵ نەوت وگاز ودکتۆرو نێرس وکارمەندانی تەندروستی لەپاڵ سەربازو ژەنراڵەکانی جەنگ دادەنرێن، کارگەی چەکسازی و زانایانی بۆمبەکان و زانایانی بایۆلۆژی ئەرکیان گرانتر دەبێت، فایرۆسی کۆرۆناو ئەوانەی تریش کەلە داهاتودا ناوێکیان بۆ دەدۆزرێتەوە جێگەی ساروخە زیرەکەکان دەگرنەوە.
هەرچۆنێک بێت ڤایرۆسی کۆرۆنا لەروی فیزیکییەوە لە ئێستا کوشندەتر نابێت، بەڵام نائارامی ودڵەراوکێ و جەنگی دەرونی زەمینەسازییەکی باش دەکات بۆ جەنگی داهاتوو، زۆربەى پسپۆڕانی ئابوورى پێیان وایە “جەنگی سارد” کە ئێستا سەرۆکى ویلایەتە یەکگرتووەکان، دۆناڵد ترامپ دژى چین بەتایبەتى بەرپاى کردووە، بۆ هەردوو لایەن “وێرانکارە دەبێت “.بەڵام پێدەچێت جەنگەکە بۆ هەموو جیهان وێرانکار دەبێت ئەم گرنگی دانەش بەکۆرانا ئەوەی لێدەخوێندرێتەوە کە مرۆڤ ئامادەبێت بۆ مەرگی دەستەجەمعی و بێرەحمی، کەهەر ئێستا هەست وسۆزی مرۆیی رولەلێژییە، دەوڵەتەکانیش خوێنساردانە تەماشای مەرگی مرۆڤەکان دەکەن، ئیدی دیکتاتۆرەکان وەک سەدام وهیتەلەرومیلۆسۆڤیچ وئەردۆگان نامێنن، کە ئەوانەی بەکۆمەڵ دەیانکوشتن دەبوو پاساوێکیش بۆ ڕەوایەتی تاوانەکەیان بدۆزنەوە، بەتۆمەتی ( رەگەزە پیسەکەو خیانەتکارانی نیشتمان)دەکوژران، ئیدی مەرگی بەکۆمەڵی مرۆڤ دەچێتە دۆخێکی ترەوە بەپێشچاوی ئازیزانەوە دەبێ و دەوڵەت و پیاوانی ئاینیش وەک قەدەری خوایی و کارەساتی سروشتی و پەتاوتاعونی سەراسەری وێنای دەکەن.

(فەیلەسوفی ئیتالی جیرۆرجیۆئاگامبێن خاوەنی کتێبی، بیرکردنەوە لەڕوانگەی چەپەوە، لەوتارێکی ڕۆژی ٢٦ ی فێبریوەریدا پێیوایە ئەمە لەلایەن دەسەڵاتەوە گەورە کراوە بۆ بەرتەسک کردنەوەی ئازادی لەخەڵک و ڕاهێنانیان بۆ دەسەڵاتی زیاتری دەوڵەت بەسەریانەوە، هەمان بۆچونی هەبوو لەساڵی ٢٠١٦ دا کاتێک بە هۆی هێرشە تیرۆرریستییەکانی داعشەوە، دەوڵەتەکانی ئەوروپا باری نائاسییان ڕادەگەیاند.) بروانە لینکەکەی خوارەوە ماڵپەڕی ئاوێنە رۆژی ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٠- ئەنوەر حمەودارا عەزیز. بەپێچەوانەشەوە ژیژاک دەڵێت ڤایرۆسەکە پاشەکشە بەسەرمایەداری دەکات ومرۆڤایەتی یەک دەخاتەوەوسنورێک بۆسەرمایەداری دادەنێت، هەر لەئاوێنەدا ئاماژە بە وتارێکی سلاڤۆی ژیژاک، کراوە کە (ڕەخنە لەم بۆچونە ئەگرێت وپێیوایە ئەم پەتایە جدییەوەو لە دواجاردا زیاتر برەو بەکۆمۆنیزم دەدات، چونکە سەرکەوتن بە سەر کۆرۆنادا هاوکاری وڵاتانی دونیائەخوازێت)
زاهیرباهیر نوسەریی دیاری ئەنارشیست لەوتاری ئەمرۆیدا کەلە واڵەکەیدا بڵاوی کردووەتەوە، باس لە رەوشی لەندەن و هەنگاوەکانی دەوڵەت دەکات بۆ بەرتەسککردنەوەی ئازادییەکان و بێمشوری وخوێنساردی لەبەرانبەر توشبوانی ڤایرۆسی کۆرۆناو دەست ئاواڵاکردنی پۆلیس بۆ ئیجرائاتی توند لەگەڵ سەرپێچی کاران، باهیر نوسیوێتی : (دیمانەی دوێنی شەوی کاتژمێر ٧ی کەنالی 4Tv لەندەن لەگەڵ وەزیری تەندروستی و دکتۆرەکان بەتایبەتی کە ڕاپۆرتی خەستانەیەكیش خوێنرایەوە دەریخست کە هیچ ئامادەکارییەك نەکراوە. تەنانەت هەندێک لە دکتۆرو نێرسەکان لەسەرحسابی خۆیان پێداویستی خۆپاراستنیان کڕیوە. ئێستا ڕونە کە حکومەت خەمی هاووڵاتیانی نیە)
جاک ئەتالی گەورە ئابوریناس و سوسیۆلۆجیستی فرانسی و راوێژکاری پێشوی سەرۆک شیراک لە بلۆگی خۆیدا بابەتێکی گرنگ وئومێد بەخشی بڵاوکردووەتەوەو هاورێم نەوزادشوانی وەریگێڕاوەتە سەرزمانی کوردی رای وایە کە لەسەرەتاوە بەوریایی وهۆشیارییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم دۆخە تەندروستیەدا بکەین کەسبەی دەگۆڕێت بە دۆخێکی سیاسی گرنگترین کارێک کە پێویستە بکرێت کۆنترۆڵکرنی شەپۆڵەکانی هەڵچونە تەندروستی و ئابورییەیە کە جیھان دووچاری بووە.
جاک ئەتالی دەڵێت : “ھیچ شتێک گەرەنتی سەرکەوتنمان ناکات و لە کاتی شکستماندا گیرۆدەی ساڵانێکی سەخت و تاریک دەبینەوە ئەمە بەواتای ئەوە نیە کە کارەساتەکە حەتمیە، بەڵام بۆئەوەی بتوانین رێگری لێ بکەین پێویستە دوور بڕوانین، بۆ رابردوو و داھاتویش هەتا بەرچاو روون بین لەمەڕ رووداوەکان ”
ئەوەی جیگەی مەترسییە درندایەتی و بێویژدانی سەرمایەدارییە، پێدەچێت جەنگێکی بایۆلۆژی هەڵبگیرسێنێ و جارێکی دی دونیای دوجەمسەری دروستبکەنەوە بەڵام ئەمجارە ململانێی جەمسەری چینی وئەمریکی مرۆڤەکان بهاڕێت، ململانێی بازرگانی چین وئەمریکا لە ئازاری ساڵی ٢٠١٨ ەوە هەتا دێت گەرمتر دەبێت، (دوابەداوای بڕیاری ترەمپ بۆ داسەپاندنی نرخی کاڵای چینی بەتایبەتیش بە سەر پۆڵاو فافۆنی ھاوردە کە لە چینەوە دەچوونە ئەمریکا دەستی پێکردوە)بروانە ماڵپەری سەحر ١٦ی تەموزی ٢٠١٨ (هەرئەوسا یانگ جچی سەرۆکی لێژنەی کاروباری دەرەوەی پارتی کۆمۆنیستی چین لەبەرانبەر ئەمریکادا گوتی : بەرژەوەندییە گرینگەکانمان ھێڵی سووری پەکینە، ھەرلەبەر ئەمەش ھیچ وڵاتێک، لەوانە ئەمریکاش نابێ لە بارەی لاوازکردنی بەرژەوەندییەکانی چین تووشی وەھم ببێت. وتیشی پەکین سەرباری ھەڵسوکەوتی سیاسیی ئاشتیانەی خۆی داکۆکی لە بەرژەوەندییە گرینگەکانی خۆی دەکات.) هەمان سەرچاوەی پێشوو.
چونکە سەرەتاکانی ئەم جەنگە دیارە هەرچی چینە شەرمنۆکانە باسی ئەوە دەکات کە ئەمریکا ڤایرۆسەکەی پیتاندووەو هەرچی ئەمریکاشە حزبی شیوعی چین بەوە تۆمەتبار دەکات زانیارییان پێنادات لەسەر نەخۆشەکانی کۆرۆنا پۆمپیۆ دەڵێت: (حیزبی شوعی چین بەشدارە لەپێنەدانی زانیاری تەواو لە سەر نەخۆشیەکە بۆ ئەوەی خەڵکانیتر تووش نەبن، کاتی ئەوەش دێت چین تاوانبار بکەین بەم قەیرانە، بە درێژایی ھەزار ساڵی رابردوو ھەموو پەتایەکی گەورە بۆتە ھۆی گوڕانکاری بنەڕەتی لە سیستمی سیاسی میللەتان و ئەو بەھایانەی کە سیستەمەکانیان لەسەر بنیات نراوە. ئەگەر پەتای کۆلێرای سەدەی چواردە لە ئەروپا وەک نمونە لەبەرچاوبگرین کە بووە ھۆی لەناوبردنی نزیکەی سێ یەکی دانیشتوانی کیشوەرەکە ، دەکارین بێ زیادەڕۆیی بڵێین کە رۆڵێکی گرنگی گێڕا لەوەی ئەروپای کۆن چاوبخشێنێتەوە بەپایەی سیاسی پیاوانی ئاینیی و گۆڕانکاری رێشەیی تیا بکات. لە ئەنجامدا دەزگاکانی پۆلیس ھاتە کایەوە بەوەی تاکە شێوازێک بوو بۆ پارێزگاریکردنی گیانی دانیشتوان. ئەوەش بوو بە ھۆی لەدایکبوونی دەوڵەتی ھاوچەرخ و لە گەڵیدا بڵاوبونەوەی توێژینەوەی زانستی وەک بەرئەنجامی راستەوخۆی ئەو کارەساتە تەندروستیە مەزنە) ڕای ئەم ئابوری ناسە ئومێدبەخشە هاوکات رێنیشاندەریشە بەوەی کەمتر کالای ناپێویست بکڕین و بگەڕێینەوە بۆ پێداویستیە بنەڕەتیەکان، بەرای جاک ئیدی لە پۆست کۆرۆنادا ” فێردەبین رێزی مرۆڤ وزەوی بگرین، لەراستیدا ئەوە گرفتی مرۆڤی هاوچەرخ بووە کە غرورانە یاخود گێلانە بەسەرزەویدا رۆیشتووەو نرخی بۆ دانەناوە، ئیدی رۆڵی مرۆڤ بریتی دەبێت لەیارمەتیدانی یەکتری بۆ ڕودانی ئەو گۆڕانکاریەکی باشترو جدی ، نەک ئەم ئەستێرەیە وێرانبکەین.

عومەر محەمەد
٢٥ی ئازاری ٢٠٢٠ – سلێمانی

—————————————————————–
سەرچاوەکان

1. ماڵپەڕی ئاوێنە رۆژی ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٠- ئەنوەر حمەو دارا عەزیز.
2. وتارێکی هاوڕێم زاهیر باهیر رۆژی ٢٥ی ئازار لەواڵی تایبەتی خۆی.
3. http://kurdish.sahartv.ir/news/%D8%AC%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86-i345268 تەلەفزیونی سەحر- کوردی
4. سەرچاوەی قسەکانی پۆمپیۆ کەناڵی (CNN) ە کە هاوڕێم جەبارئەحمەد وەریگێراوەتە سەر زامانی کوردی ولەواڵی خوی بڵاوی کردووەتەوە.
5. جاک ئەتالی گەورە ئابوریناس وسوسیۆلۆجیستی فرانسی و راوێژکاری پێشوی سەرۆک شیراک کە لە بلۆگی خۆیدا بەخش وبڵاوی کردووەتەوە، نەوزاد شوانی وەریگێڕاوەتە سەرزمانی کوردی ورۆژی ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٠ لە واڵی خۆی بڵاوی کردووەتەوە.

کاتێ تراژیدیا شوناسی یەکگرتوو لەق دەکا

ئێمەتان بە تەنیا جێهێشت!
نووسینی: ستیفانۆ بڕوزیی
وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە : ڕزگار عومەر

سوپاس بەڕێز ماکرۆن

سوپاس خاتوو مێرکل

سوپاس کە لە کاتی تەنگانە ئێمەتان جێهێشت

سوپاس کە ڕازی نەبوون؛ تەنانەت ماسکی سادەو شتیترمان بۆ بەرەنگاربوونەوەو بڵاوبونەوەی ڤایرۆسەکە پێ بدەن!

خۆ ئێمە پارەکەمان دەدا، دەزانن ؟

ئێمەی ئیتاڵی کە ئێوە بە پیس وپۆخڵ بە بێ ڕێز، هەمەجی و ساکار، هەژار..هەندێ جار بەمافیا ناویان دەبەن ! بەڵام با بەبیرتان بهێنینەوە؛ ئێمە بووین یەکەم جار ڕێگاوبان و قوتابخانەمان دروست، ئێمە ئەلف و بێ ی نوسینمان فێرکردن کە ئێوە ئەمڕۆ بەکاری دەهێنن، یاساو ماف، ڕێکخستنی دەوڵەت و دەوڵەتی یاسا ئێمە بۆ ئێوەمان شیکردوە.

ئێمەی ئیتاڵی، خاوەنی کارە هونەریە نەمرەکانی نێو مۆزەخانەکانتانین، خاوەنی دەستنوس و ڕێنماییە دێریینەکان کە ئێوە وانەی لەسەر دەکەن و جێ بەجێی دەکەن. ئیتاڵیەکان؛ ئەوانەی بە قوربانی و بەو شتانەی پێشکەشیان کردووە خاوەنی لەسەدا حەفتای ٧٠٪ کەلەپوری هونەری و کلتوری جیهانن! کەلەپورێك کە ئێوە بۆ ئەوەی خەڵك لە مۆزەخانەکانتان بیبنێ نرختان بۆی داناوە! ئێمەی ئیتاڵی مانای هونەرو کلتورمان بە ئێوە بەخشی کە شارستانیەتەکەی ئێمەو هی ئێوەش لەسەری بنیاتنراوە، مانای بەرزو ڕەهاو ڕێکی ئیستاتیکا، ئەو پایە بەرزە لە دوای ئێمە کەس پێینەگەیشتووە، ئێمەی ئیتاڵی شارستانیەتمان پێدان، شارستانیەتێك کە وێرانتان کرد کاتێ بردتانە سەدەکانی ناوەڕاست، دوایی دووبارە بۆئێوەمان دروست کردەوەو گەشە و پێشکەوتنمان سەرلەنوێ بۆ هێنانەوە لە هونەر، جوگرافیا، ئابوری، ئەندازیاری بیناسازی.

ئێمەی ئیتاڵی پەنیری پەرمەزان، مۆتزەرێلا، بروشوتۆ، مۆرتادیلا، سەلامیی، رافیولی، توتیلینی، لازانیا، جیلاتۆ، پیزا چەندین وچەندین شتیترمان داهێنا! ئێمە ترێ مان بردە فەڕەنسا، ئێمە ئێوەمان فێری شەڕاب دروست کردن و چاندنی دارمێو کرد، هەروەها ئێمەین هەموو ساڵێك دەبێ دژ بە هەوڵەکانتان بوەستینەوە کاتێ لاسایی مارکە بازرگانیەکان و بەروبومەکانمان لە دونیای جوانی و مۆدێلەکاندا دەکەنەوە!

بەڵام ئێوە: بەڕێزان ترامپ و جۆنسن

سوپاس بۆ ئێوە کە لە جیاتی یارمەتیدانمان هەرچی شتێکتان لەدەست هات کردتان بۆ تەریك کردنمان! بەڕێز ترامپ با بە بیرت بهێنینەوە، ئەگەر کەشتیوان و دەریاوانە ئیتاڵیەکان نەبوونایە ئێستا تۆ لە زەویەکی ووشك دانیشتبووی و نەتدەتوانی ڕۆڵی سەرۆك ببینی، ئەگەر دەریاوانێکی ئیتاڵی سەفەری نەکردبا بەرەو نەهات و نادیار ڕەنگە تۆ ئێستا تەنیا توانای پەتاتە خواردنت هەبوایە!

بەڵام تۆ بەڕێز جۆنسن

بە بیرت دەهێنمەوە کە سەروەت و سامانی نەتەوەکەت لە ژێر ئەو ئاڵا ئیتاڵیە دروست بوو، کە ئێمە دامان بە ئێوە لەسەر کەشتیەکانتان هەڵیدەن تا خۆتان لە هێرشی جەردەکانی دەریا بپارێزن، ئاڵای “خاچی قەشە جۆرجیو” کە ناوچەی (گێنەوا)ی ئیتاڵی بە ئێوەیان دا، کە بەبێ بوونی ئەو ئاڵایە ئێوە لە لایەن هێزە دەریاییەکانی دەریای ناوەڕاست بۆمباران دەکران. ئێمە ئێوەمان فێرە دەریاوانی کرد، کە بە خراپە بەکارتان هێنا بۆ فراوان خوازیتان. تا ئەمڕۆش هەر کاتێك تەلەفۆنتان بەکارهێنا داهێنەرەکەی ئێمەتان (میوتچی) لەیاد بێت، کاتێ سەیری تەلەفزیۆن دەکەن یان گوێ لە ڕادیۆ دەگرن ” مارکۆنی” تان لەیاد بێت، هەر کاتێك کارەباتان بەکار‌‌هێنا (ئەگەر تەمەن یاوەرمان بێت) لە یادتان بێت کە هەرگیز دروست نەدەبوو ئەگەر بەرهەمەکانی بلیمەتی ئیتاڵی “فێرمی” نەبوایە.

ئێمەی ئیتاڵی؛

بانکەکان و زانکۆکانمان دروست کرد، ئێمە تیئۆری ئەگەرەکان، تەلارسازی، ئەندازیاری، گەردوناسی، ڕۆژژمێری، مۆسیقامان داهێنا. کریستۆفر کۆلۆمبۆس، مارکۆ پۆلۆ، لیۆناردو داڤینشی، مایکڵ ئەنجیلۆ، بیرنینی، تیتیزیانۆ، ڕافائیلۆ، برۆفیلیسکي، گالیلۆ، ئۆکتاڤیانۆ، فیسبازیانۆ، ئۆریلیۆ، دانتی! دەتوانم بەردەوام بم تا چەند کاتژمێریکیترو ناویتر ڕیز بکەم ، هەموو ئەوانە وەکو ئێمە ئیتاڵی بوون!

گوێبگرن ئازیزانم، کاتێ ناوی ئیتاڵیا دەهێنین، دەبێ ڕێك بوەستی و سەردانەوێنی! دەبێ بزانی ڕەگی شارستانیەتی ڕۆژئاوا لێرەیە! کاتێ لەئەمڕۆدا ئیتاڵیا هانای بۆ هێنان و داوای شتێکی لێکردن، دەبوایە بۆی ڕابکەن و فریای بکەون، چونکە ئەگەر ئیوە دووبارە شارستانیەتی ڕۆژئاوا ببەنەوە سەدەکانی ناوەڕاست باوەڕ ناکەم ئەمجارە ئیتاڵیا سەرلەنوێ هەڵسانەوەتان بۆ دروست بکاتەوە!

دوای هەموو ئەوە، ئەگەر پێتان وایە ئەمە پەیوەندی بە ئێوە نیە، کەواتە شتەکانی خۆتان بۆ خۆتان، چێژ لە ملیۆنان تۆن ئاسن ببینن کە شارەکانتانی کەلەبچە کردووە، کاتێکیش سەردانی مۆزەخانەکانتان دەکەن تکایە لای بەرهەمە هونەریە ئیتاڵیەکان مەوەستن چونکە ئاوا سەردانەکەتان زۆر بەخێرایی کۆتایی دێ! ڕەنگە بتوانن سەردانی کارگەی ئوتومبێلە جوانەکان و کارگەکانی ئوتومبێلی گازوایل بکەن. بڕۆن سەردانی کۆشکەکانتان بکەن، کە لەلایەن ئێمەوە تەنیا وەکو شارۆچکەی سادەیە، یان بڕۆن بۆ ئەو پایتەختانەی کە دەیانەوێ لاسایی ڤینیسیا، فلۆرینسا، ڕۆما بکەنەوە، هەوڵدەن سەردانی جوانترین وڵاتی دونیا ” ئیتاڵیا” نەکەن لە کاتێکدا ئێوە لە پشتەوە خەنجەرتان لێدا، باوەشمان کراوە نابێت، تەنیا بۆ ئەوانە نەبێت کە لەکاتی تەنگانە بە هانامانەوە هاتن! دەرگای شارە جوانەکانی خۆمان کە وێنەی نیە لە دونیا تەنیا بۆ ئەوان واڵادەکەین، ئەوان دەتوانن بچن بۆ سەیرانی شارەکانی: ڤینیسیا، ڕۆما، فلۆرینسا، گێنەوا، ناپۆلی، بولۆنیا، بیزا، سیزی، سیینا،تۆرینۆ،بالیرمۆ، اگریجێتۆ، میلانۆ، کریمۆنا، مانتۆڤا، فیرارا، توسکانا، مۆنت فیراتۆ، دۆلۆمیتی، لابولیا، سیسلی، سێردینیا!

ئیوە بوون وڵاتی یۆنان ی داماوتان بە سیاسەتە ئابوریەکانتان وێران کرد، هەمان هەوڵتان دا لەگەڵ ئیتاڵیا بەڵام شکستان هێنا، ڕەنگە ئێستا پێشبینی هەواڵی کۆتایی ئێمە ببیستن، بەڵام لە ناواخنی ئەم خۆپەرستیە زۆرەتان بیرتان چوو کە ڤایرۆس دان بە سنوورە جوگرافیەکان نانێت و لە هەمووان دەدات، ئەگەر دوێنی یارمەتی ئێمەتان بدایە لە هەوڵەکانمان بۆ کۆنتڕۆڵی ئەو پەتایە لەجیاتی تەریك کردنمان ولۆمە کردنمان، رەنگە خۆتان لە ئەمرۆدا نەدیبوایە لە هەمان دۆخ کە بۆ لە دەست چوونی ئازیزانتان دەگرین!

خۆپەرستیتان گەڕایەوە بۆتان!

سوپاس

“ڕۆژی قیامەت بریتییە لەو ئامادەیە کە ئاوڕی لە ڕابوردوو داوەتەوە”

بۆخوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن ……..

عومەر محەمەد
٢٥ی ئازاری ٢٠٢٠ سلێمانی

دەڵێن کۆرۆنا هەژارو دەوڵەمەند ناناسێت، ئەگەرچی دەزانم گەیشتووەتە ماڵی سەرۆک و وەزیرو پەرلەمانتارانیش، بەلام هێشتا بڕوا بەوە ناکەم هەژارو دەوڵەمەند نەناسێت، بە هیوام دۆخەکە هێندە خراپ نەبێت وەک چاوەروان دەکەم، چونکە من بە ئەزمونی خۆم لەناو تراژیدیادا بەدەرئەنجامێکی ناخۆش گەیشتووم، بەتایبەتی کاتێک لەرێکخراوێکی بیانی کارم دەکرد، خەڵک موچەو نانی نەبوو ئێمە بەدۆلار موچەمان وەردەگرت، ئەو دڵرەقییەی ئێستا لەپەرلەمانتاران و بەرپرسان دەیبینن، لە کارمەندە خۆشگوزەرانەکانی رێکخراوەکانم دیووە، جا ئەگەر ئێمە لە (N.G.O)کان مانگانە ٢٠٠ دۆلارێکمان وەردەگرت وخۆمان بە پاشا دەزانی، ئەوانەی لەوسەروەختەدا کارمەندی (UN) بوون لە سەروی ١٠٠٠ دۆلاریان وەردەگرت، ئەم نوخبەیە لەهەموو کەس زیاتر بەر مرۆڤی هەژارو شکستخواردوو ئاوارەی ناو سەربازگەو قوتابخانەکان دەکەوتن. ئەو رۆژانە هەژاری هەتا نزیک مەرگ کوشندە بوو، لەبەرانبەریشدا، دڵرەقی و بەدکاری دەسەڵات و سەرمایەداران هەتا لوتکە ڕۆیشتبوو.
کۆی دۆسێی ئەنفالم بە فەرامۆشکراوی وبەبزنسکردن وبازرگانی پیوەکردنەوە دیوە، بازرگانەکانی ئێسک وکەللەسەرم بە ئۆتۆمبیلی های مۆدێل و بە شیکی وبەچاکەت وپانتۆڵ وبەرگی زۆرگرانبەهاوە دیوە، لە ناو دۆسێی ئەنفالدا خوێنساردی و بێباکی نزیکترین کەسی ئەنفالکراوانم دیوە، بەگشتی مرۆڤی بێهەست و بێ ویژدان و بە درەفتارو بێ مۆراڵم زۆردیوە، لەلایەک مرڤ هەبوون لە ناو کۆمەڵگاکاندا هەروا کەمێک لەم لای مەرگەوە دەژیا، بەگشتی ژیانیان لەناو کۆمەڵگا زۆرەملێکان هێندە سەخت وتوش بوو، جیاوازییان لەگەڵ نوگرەسەلمان تەنها ئاوهەوا بوو، دەنا هەمان ژینگەو تاسو حەمام بوو، تەنانەت لەناو خزم وعەشرەت و ماڵەکانیشدا حەجاجێک هەبوو. بەناز* لە تۆپزاوا لە دایک ببوو، دوای ئەنفالکردنی باوکی مامەکانی رێک لە ژورەوە زیندانیان کردبوو، موچەکەی باوکیشیان دەخوارد، ئەگەر لە تۆپزاوا لە باوەشی دایکیدا بوو، لەکۆمەڵگە زۆرە ملێکەدا بینینی دایکیشیان لێ زەوت کردبوو. عەدالەت تاقە دەربازبووی خێزانێکی ٥ کەسییە هەر بۆمەینەتی بەجێماوە ئەو حەجاجی عروبەی نەدیوە بەڵام دەیان شەق وقامچی حەجاجەکانی کوردی بەرکەوتووە، حەجاجەکان عەرەب نەبوون، کوردبوون، ئامۆزای بوون موچەکەشیان دەخواردو تێشیان هەڵدەدا. خاتوون تاقانە دەربازبووی ماڵی باوکێتی هەرئەوەندەی گوتیان موچەی ئەنفالکراوان دێت مامی لەنفوس ئەویشی مراندبوو، لەبەرئەوەی موچەکەی هەڵلوشێت !
ئەم مرۆڤە شکستخواردوانە پێویستیان بەهەستانەوەو شکۆ بوو، کەچی راگەیاندنەکان وا وێنایان دەکردن، کە داوای موچەوئیمتیاز دەکەن ! بەلام نا ئەوان داوای شکۆو دادپەروەرییان دەکرد داوای هەناسەیەکیان دەکرد بۆیان بگەرێتەوە ئاخر خۆ هەموو جارێک هەناسە هەوایەکی پاک نیە، هەندێک جار قسەیەکی خۆشە، سڵاوێکە،
لەڕوی دۆکێومێنت و رۆشنبیریی وبەجیهانی کردنی دۆسێکەو بەجیهان ناساندنەوە گوێم لە فشەوفیشاڵ وفڵتەفڵتی جیاوازبووە، لەزۆر کۆڕوکۆمەلیش بەشداربووم، بەڵام نیازو ئامانج لەدواییدا دەردەکەوت (سەفەر، پارە، پاداشت) و هەندێک جاریش دادەبەزی بۆ خواردنەوەی تەنها بیبسییەک بەبەلاش، بۆفێی ناوهۆتیلەکان و خەون وخەیاڵی بۆفێ خۆرەکان و ژیانی قوربانییەکان لەناو کۆمەڵگەی زۆرەملێی شۆرش و صمودو پیرەمەگرون و بەحرکە زۆر زۆر لێک دورو جیاوازبوون.
کاتێک دەستم دایە تۆمارکردنی چیرۆکەکانی ئەنفال، هێندە خۆشخەیاڵ بووم، وامدەزانی نەک هەردەستم دەگرن بەڵکو رەنگە نەپەرژێمە سەر دۆستان و دڵدانەوەی ئەوانەی دێن هاوکاریم دەکەن، برواتان بێت هەر چالاکوانەکان خەریک بوو سەرم بەفەتارە بدەن، ئەوەی بەراستی و بەدڵ بەتەنگەوە هات کەسە زۆر سادەو ساکارەکانی ناوکۆمەڵگا بوون نەک دەزگا رۆشنبیری وحکومیەکان وڕێکخراوەکانی تایبەت بەئەنفال ! سەدام وبەعس روخان و ئەم بێباکی وخۆدزینەوەیە هەر بەردەوام بوو، ئەوە ٣٣ ساڵ تێپەڕی و ئێوەش وەک من شاهیدی دروستکردنی سەدان مزگەوتن لەلایەن حزبە ئیسلامیەکانەوە، شاهیدی دەیان کافێ و مۆڵ و مەلەوانگەو باخو ڤێلای گرانبەهان لەلایەن دەوڵەمەندانی نیشتمان پەروەرەوە، بەڵام کوا سەنتەرێک بۆ دۆکێومێنت و توێژینەوە ؟ کاتێک قسە دەهاتە سەر ئەنفال وهەڵەبجە هەموویان دەمەوەربوون بەلام کوا خەرمانی چیرۆکە تۆمارکراوەکان ؟ دەیان رێکخراو بۆ ئەو پرسە دروستکران کوان لە کوێن و چییان کرد ؟ هەموویان گوتویانە گۆڤارەکەتان گرنگە، کارێکی باشە و گۆڤاری ئەنفالستان مێژووی ئەنفال دەنوسێتەوە، بەڵام بەلایانەوە ئاساییە ئەم گۆڤارە بووەستێ و چاپ نەکرێت ! حکومەت هاوکاری چەندین کەسی ناچالاکی کردووە بەناوی ئەنفالەوە ئۆفیس دانێت، بەپارەو پولی حزب و حکومەت گەشت بکات، کتێبی خراپ چاپ بکات، ئەمە بۆچی ؟ خراپترین کتێب دەربارەی ئەنفال وهەڵەبجە چاپکراون و سەدان کەس دەڵێن دەستتخۆش بێت کەس نییە بڵێت ئەو کارە خراپەت بۆکرد ؟!
هەتا ئێستا خاوەنی دوو فیلمی زۆرباش نین چیرۆکی ئەنفال وهەڵەبجە بگێڕیتەوە، بەڵام ئامادەبوون هونەرمەندی بیانی، سەماکاری بێ ئەزمون، لۆتی و سۆزانی و دەڵاڵی هەموو شتێک بانگ بکەن بۆکوردستان و بەبەستە دۆلاری لە گیرفان بنێن، لەکاتێکدا دایکان وباوکانی ئەنفالکراو پێویستیان بە سەلامێک بوو، بەرپرسانی وڵات ! دەست ودیاری بەهاداریان بۆ خوشکی گێلفرێندەکەی بریمەر دەنارد ئەگەر باوەرناکەن (برۆن یادەوەریی “ویداد فرانسیس” دیاری پێبەخشراو بخوێننەوە!) .
بەهەرحاڵ، ئەمەم تەنها وەک پێشبینی کارەسات نوسی، بەهیوام ڤایرۆسی کرۆنا هەتا ئێرەبێ و ببڕێتەوە وکارەسات رونەدات، چونکە ئەگەر رویدا لەناوئەم دڵڕەقیەدا مرۆڤایەتی دوابزمارلە تابوتی خۆی دەدات، بە هیوام دوای کۆرونا مرۆڤایەتی وەک ئێستا بێباک وخەمسارد نەمێنێتەوە، خەڵکی هەژار بەتەنگ خۆیانەوە بێن وخۆیان نەدەنە دەست دوعاوپاڕانەوەیاخود وەهمی چاوەروانی لە خێروسەدەقەی دەوڵەمەندان و بەرپرسان. بەڵکو هەژارانیش بەخۆیاندا بچنەوەو ژیانی خۆیان لەسەر بەرژەوەندی گشتی رێکبخەنەوەو دۆخەکە بەبارێکدا وەرچەرخێنن تیایدا مرۆڤ بەشکۆوە بژی و مردووەکانیان بەحورمەتەوە ئەسپەردەی خاک بکەن.

*- هەموو ناوی بەنازو خاتون و عەدالەت خوازراون، بەڵام چیرۆکەکانیان راستیە .

نووسینی: ستیڤان شەمزینی

من لێرە باس لە پێکهاتەی جینەتیکی ڤایرۆسی کۆرۆنا و رێوشوێنەکانی خۆپارێزیی ناکەم، ئەمە کاری پزیشکەکان و دامودەزگا پەیوەندییدارەکانە. دەمەوێت لێرەدا سەرنجی خوێنەر بۆ خودی ژیان و بوون رابکێشم، لێ ژیانی ئێمە لە رووی تەندروستییەوە هیچ گرەنتییەکی نییە، ئەمەش مانای ئەوە نییە لە پرۆسەی ژیانکردن بەردەوام نەبین، هەموو بە تازیەباریی و پەژمووردانە چاوەڕێی هاتنی ئەو ڤایرۆسە بکەین، دەشێ ئێمە لە ماڵەکانی خۆمانەوە بە دوای دیوی ئیستاتیکیی ژیاندا بگەڕێین، هونەری ژیانکردن ئەوەیە لە دۆخی کەرانتینەدا رووبەڕێکی تر بۆ بەردەوامیدان بە بوون و ممارەسەی ژیان بدۆزینەوە. ترس لە مردن، یارمەتی ژیان نادات، بەڵکو رێگەی مەرگ نزیکتر دەکاتەوە، هەرچەندە ترس غەریزەیەکی ئینسانییە، بگرە پێویستیشە، بەڵام ناشێ ترس هەموو شتێکمان لە بیر بباتەوە، ناکرێت بە رەنگی پەڕیوەوە چاوەڕێی چارەنووسی خۆمان بکەین. دەبێت گەمە بکەین و بەردەوام بین لەسەر ژیان، ئەمە کارە راستەقینەکەیە دژی مەرگ، ئاخر هەرچەند مردن ئازاربەخش بێت، لەبەرئەوە نییە شتێک لە بارەی ئەو عەدەمییەتەوە دەزانین، نا، لەبەرئەوەیە مرۆڤ لەوە حاڵی بووە لە مەرگدا ئەوەی لە دەستی دەچێت ژیانە. یان ئەو سەرمایە رەمزیی و ماددییانەیە لە تەمەنی خۆیدا بەدەستی هێناون لە دەست دەدات.
مەرج نییە هەموو دەمێک دیوە ئیستاتیکییەکەی ژیان بریتی بێت لە خاوەندارێتیکردن لە شتی گەورە و هاتنەدی ئاواتە مەزنەکان، مرۆڤی ئێمە رانەهاتووە لە بچووکترین رووبەڕدا زۆرترین چێژ وەربگرێت. وەک دەوترێت گەشتی مرۆڤ سەفەری بەردەوامە بەدوای ژیاندا تاکوو بڕێکی زۆر لە شادومانی چنگیر بکات، “شادومانی رێژەییە و ناکرێت تەنیا رووخسارێکی هەبێت”. زۆرجار بیر لەوە دەکەمەوە مەرج نییە بۆ ئەوەی بەختەوەر بین دەبێت شتی زۆر گەورە و گرانبەهامان هەبێت!، جاری وایە بەختەوەریی ئێمە پابەندی شتی زۆر بچووکە. ئەمە چیرۆکێکی “ئۆسکار وایڵد”ی بیر خستمەوە کە بیست و دوو ساڵ زیاترە خوێندومەتەوە. کارەکتەری سەرەکی چیرۆکەکە خوێندکارێکە و لە یەکێک لە دێڕەکانی سەرەتاوە وا دەپەیڤێت “ئاخ بەختەوەریی چەند بەندە بە شتی زۆر بچووکەوە”. ئەو کارەکتەرێکە چی بەرهەمی فەلسەفی و زانستیی هەیە هەموویانی خوێندۆتەوە، بەڵام چون لە باخەکەیدا گوڵێکی سووری نییە تاکو مەرجی سەماکردنی لەگەڵ نازدارێ پێ بەدیبهێنێت، هەست بە خاپووربوونی رۆحیی دەکات. زۆرێکمان لە هەمان دۆخداین. رەنگە من زۆر شتی گەورەم لە ژیاندا هەبێت یان هەبووبێت، بەڵام بەختەوەرییم لە شتێکی زۆر وردیلەدایە، لەوانەیە لەوەدا بێت زمانی گۆی بکردبا و چاوم ببڕیبا ناو چاوانی یار و پێی بڵێم خۆشم دەوێی. هیچ کات نەمتوانیوە بێ چاوداخستن ئەم وشەیە بڵێم. ئەم شتە بچووک دێتە بەرچاو، بەڵام لای من گەورەترین دڵەڕاوکێیە.
ئەوە راستییەکی حاشاهەڵنەگرە مرۆڤ سرووشتکردانە سترێسە، هەڵبەتە مەبەستم سترێسە بچووکەکانی ناو ژیان نییە، بەڵکو مرۆڤ بەشێوەیەکی وجوودیانە سترێسە، بەو پێیەی بوونی مرۆڤ بوونێکە بۆ مردن، ئەوەش سترێس دەکاتە پرۆسەیەکی ناچاریی، ئەمە روانینی قووڵی فەیلەسووفێکی وەک هایدگەرە لەبارەی بوونەوە، ئەو پێیوایە لە بری نائومێدبوون، پێویستە ژیان بە جیددی وەربگرین!. کۆی ئەم تێڕوانینەی لە کتێبە بەنامێکەیدا “بوون و کات Sein und Zeit” و کتێبەکانی تریدا چڕکردۆتەوە و پێداگریی لەوە دەکات رارایی مرۆڤ کۆتایی نایەت چون دەرکی ئەوە دەکات ئەو هاتۆتە بوون و بەرەو مردن رێکەوتووە، لێ تێگەیشتن لە هایدگەر و کتێبی “بوون و کات” کارێکی ئاسان نییە، تەنانەت کوڕەکەیشی تاکوو مرد لە کتێبە دەگمەنەکەی باوکی تێنەگەیشت، بەڵام ئەوەی من تێیگەیشتووم هایدگەر هیچ رێگەیەکی تر لە بەردەم مرۆڤدا ناهێڵێتەوە و مەحکومی دەکاتەوە بە ژیان.. ژیانیش هەروەک لەلای فەیلەسووفی دێرینی گریک “ئەبیکۆر” برتییە لە زنجیرەیەک چێژوەرگرتنی بەردەوام و چڕکردنەوەی هەبوونمان لە پێناوی گەیشتن بە زۆرترین ئەندازەی لەززەت.
نکۆڵی ناکرێت چێژ لە دیتنی کوردییدا، کورت دەکرێتەوە بۆ سێکس، لە کاتێکدا سێکس تەنیا روویەکی چێژە، هەرچەند من وەک “ئیڤا ئایزمان” ناڵێم “شتێکی داڕزیو و گەنیو لە سێکسکردندا هەیە” بەڵام ناتوانم خۆم لەو گۆشەنیگایەی “سلاڤۆی ژیژەک” ببووێرم، کاتێک دەڵێت “سێکسوالێتەی مرۆیی لە خودی خۆیدا لادەرانەیە، ئاوەڵاشە لەبەردەم هەڵگەڕانەوە سادۆمازۆخییەکاندا”. ژیژەک لە قسەکردن بەردەوام دەبێت تا ئەو شوێنەی دەڵێ “من گۆشت و جەستەی هاوبەشەکەم وەک پاڵشتێک بۆ رایکردن و بەدیهێنانی فەنتازییەکانم بەرکاردەهێنم”. ئەمە دەمانباتە بەردەم ئەو پرسیارە ئاڵۆزەی ئایا سێکس پرۆسەیەکە لە چوارچێوەی فەنتازیای پێشوەختەدا؟ ئایا هاوبەشیکردنی سێکسیی تەنیا بۆ رایکردنی ئەو فانتازیایە؟. هەرچۆنێک بێت، سێکس دیوێکی شادییهێنی چێژە، ئەگەرچی ژیان شتێکی جیددیترە لە سێکس، چێژەکانیش بەربڵاوترن لە سێکس، بەڵام خەونی هەموو مرۆڤێکی سەرکوتکراو لە رووی سێکسییەوە دەچێتەوە سەر سێکس.

دەرکی ئەوەش دەکەم دنیا تەواو تاریک داهاتووە، ئەو دۆخەش تەنێ بەهۆی کۆرۆناوە نەخوڵقاوە، دەشێ مرۆڤ لە کاتێکی نزیکدا زاڵ بێت بەسەر ئەو ڤایرۆسەدا و سەرئەنجام گرەوەکە بباتەوە، بەڵام نائومێدییەکانی تری نێو ژیان، بەرهەمی سیستمێکی ئابووری و سیاسیین سایەی کردووە بەسەر جیهاندا. کاپیتالیزم ئەو ڤایرۆسە دیارەیە تەنانەت وەک هیپنۆسی خواوەندی خەون لە ئەفسانەی گریکییدا کە کچی دایکە شەو و باوکە تاریکییە دەستی گرتووە بەسەر روئیاکانیشماندا، بەم هۆکارە هەنووکە شانۆی دنیا بەو دۆخە نیهێلستییەدا تێدەپەڕێت لە فیلمی “جۆکەر”دا تەوزیف کراوە. مرۆڤ چیتر ناتوانێت خاوەنی هیچ خۆی بێت بە خودی تراژیدیاکانیشەوە، ناچار بووە ژیانی خۆی وەک کۆمیدیایەکی خوێن سارد رێک بخات، مەحکومە بووە بەوەی کاردانەوەی کوێرانەی هەبێت و بەرچەکرداری بیر لێنەکراوە و خەفەتبارانە بنووێنێت. شانۆی ژیان لە سایەی سەرمایەداریی و نەبوونی هێزێکی کۆمەڵایەتی لەبەرانبەریدا، لەو شێتخانەیە دەچێت ئارسەر “جۆکەر” سەمای تێدا دەکات. لەم نێوەندەدا سێمپتۆمی ئەدەبی و هونەریی وێنەدانەوەی ئەم دۆخە ناهەموارەن کە ژیانیان کردۆتە جۆرێکی نوێی کابووس. تەنانەت زۆرێک لەو ئومێدانەی مرۆڤ خۆی پێ دەبەستێتەوە، خەنجەرن لە رۆحیدا، سمارتەی دەکەن، تەنانەت هەر هەنگاوێکی بچووک لە راستای دژایەتی سیستمی زاڵ، مشارێکی ئابووری لەبەردەمیدا قووت دەکرێتەوە. لەگەڵ ئەمەشدا دەبێت بەردەوام بین لەسەر ژیان، دەبێت هەریەکەمان لە ماڵەکەی خۆیەوە، رەنگی ژیان بکاتەوە، ئەم کەرانتینەکردنە دەرفەتێکە بۆ رامان و بیرکردنەوە. بۆ بەهێزبوونی مرۆڤ، بۆ بینینی جوانناسانەی ژیان.

ئەوەی لەم دەمەدا بیرم بێتەوە، چیرۆکێکی ئەڵمانییە بە ناوی “ماراسۆنی بۆقەکان”. چیرۆکەکە بەسەرهاتی چەند بۆقێک دەگێڕێتەوە ماراسۆن دەکەن لە گۆڕەپانێکدا لە پێش چاوی هەزاران ئامادەبوو. رێگەکەیان زۆر دوور و درێژە، هەموو بۆقەکان بە گڕوتینەوە دێنە مەیدان، بەڵام لە ژێر کاریگەریی قسەی هاندەران یەک یەک سارد دەبنەوە و دەست لە ماراسۆنەکەیان هەڵدەگرن، بەو پێیەی دەکەونە بن هەراوزەنای تەماشاچییان کە هاوار دەکەن زۆر زەحمەتە ئەو رێگا تولانییە بە بۆقێک ببڕدرێت، بەڵام یەک تاکە بۆق بەهیچ شێوەیەک ناکەوێتە ژێر رکێفی ئەو هاتوهاوارەوە! بۆیە دەگاتە کۆتا خاڵی گەمەکە و سەرکەوتن بەدەستدەهێنێت، هەموو سەریان لەوە دەسوڕمێت چۆن تەنیا ئەو بۆقە لەبەردەم ئەو هەموو هاتوهاوارەدا خۆی گرت و نەڕووخا!؟ کاتێک دەیانەوێت نهێنی ئەمەی لێ بپرسن، بۆیان دەردەکەوێت بۆقە سەرکەوتووەکە نابیست “کەڕ” بووە و بەهیچ کلۆجێک گوێی لە قسەی هاندەران نەبووە. ئەوەی لەم داستانەوە فێری دەبین سووربوونە لەسەر ئامانجەکانمان، گەورەترین ئامانجیش خودی ژیانە.
وەک ئەوەی تازە لە کۆما بێداربووبمەوە، شتەکانم دێنەوە یاد. هەربۆیە لەم دەمەدا شانۆگەریی “ئەحەی کڕنو”م بیر کەوتەوە.
ئەحەی کڕنو ئەو کارەکتەرە ریالییە ئایدیالییە بوو، من لە رێی شانۆگەرییەکی تەلەفزیۆنییەوە پێی ئاشنا بووم. هونەرمەندی کۆچکردوو “عوسمان چێوار” ئەو شانۆگەرییە چەند پەردەییەی بۆ تیڤی ئامادە کردبوو، نازانم چ ساڵێک بوو بە دەقیقی، بەڵام من لە ناوەڕاستی نەوەدەکانی سەدەی پێشوودا لەسەر شاشەی تیڤی گەلی کوردستان بینیوومە. لەم شانۆگەرییەدا ئەحەی کڕنو کەسایەتییەکی نیمچە زۆربایی هەیە، کوردێکی پاکژدڵ و دڵسۆزە و پەیوەندییەکی بەتینی بە ئایدینتێتی خۆیەوە هەیە، لێ کەسایەتییەکی ترسنۆکە، بەڵام خەونە هەرە گەورەکەی ئەوە بوو وەک شەهیدێک و خۆبەختکردوویەکی نیشتمانی ناوی بچێتە دیرۆکەوە، کەچی ئەم خەونە لەناو ترس و بیمی ئەو لە مەرگ بوو بە هەڵم، بەڵام چێوار خەونەکەی بۆ تەواو دەکات و لە رێی شانۆگەرییەکەوە بەو ئارەزووە مەزنەی دەگەیەنێت، بەوەی لە کۆتاییە تراژیدییەکەیدا پەتی سێدارە دەکاتە گەردنی. ئەمەش یەکەمین جار بوو هونەرمەندێکی دەرهێنەری کورد سەرنجم بۆ لای ئەوە پەلکێش بکات کارەکتەرێک بگەیەنێتە خەونەکەی و لە دنیای مەجاز و سیمبولیکدا وەک شەهیدێک ناوی تۆمار بکات.

ئێستاکە وێناکە بە تەواویی هەڵگەڕاوەتەوە و کۆمەڵگە پڕ بووە لەو جەلادە رۆشنبیرییانەی بە پێچەوانەی چێوارەوە ئاوێنەی ئارەزووەکانی تاک و گشت دەشکێنن. خەونە ئاڵەکانمان تەژی دەکەن لە دێو و درنج، سەری خەیاڵەکانمان بە پووچییەکانی خۆیان دەپەڕێنن. من وەک مرۆڤێک چەندان خەونم هەبوو، ناچاربووم هەمان ئەو کارەی چێوار بۆ ئەحەی کڕنوی کردبوو بۆ خۆمی ئەنجام بدەم، کەچی دەستەیەکی رۆشنبیری زار قەرەباڵغ کە مێشکیان لە ناو دەمیاندایە، دێنە نێو خەونەکانمەوە و نەعرەتی نەفرەتیان رۆژە رێیەک بڕ دەکات و بەدەنگێکی نازولاڵ دەقیژێنن درۆ دەکەیت. درۆ دەکەیت. یان چەند پیاوێکی گرگنی ماسکدار تیغ لە لەشی ناسکی خەونەکانم دەکەن و سەمای عاشقانەم بە وازیکردن بە کلکی شەیتان دەبینن، ئەمەش دەکەنە کەرەستەیەکی ژەهراویی و وەک هاوڕازێکی ئەهریمەن بەو گوڵە و گوڵزارەم دەناسێنن من تامەزۆییم هەیە بۆ بۆنکردنیان. کارەساتە گەورەکەی ئێمە ئەوە نییە تەکنۆلۆژیا سەرقاڵی داهێنانی ریکۆردەرێکە بۆ تۆمارکردنی ئەو خەونانەی دەیبینین، بەڵکو چیرۆکە تاڵەکە ئەوەیە ژمارەیەک قەڵەموەشێنی کلاسیکی سەرقاڵی ئەو خەونانەشن بەخۆمانەوە دەیانبینین، یان بەو دنیایەوە دەیبینین بەشێوەیەکی مەجازیی تێیدا هەناسە دەدەین. بۆچی باسی ئەمەم کرد؟ دەمەوێت بڵێم، ناکرێت زوڕنای نائومێدیی وەڕسمان بکات، نابێت بەو دەستە چەپەڵانەی دێنە خەونەکانمەوە ئیدی توانای خەونبینین لە دەستبدەین، ناشێ تەسلیمی ئەو رەشبینییە پووچە ببینن ژیان وەک تاڵاو نیشان دەدات. ئەرکی ئێمە داهێنانی خەونی نوێیە بۆ ژیانێکی جوانتر.
هەنووکە دەستم لەژێر چەناگەم داناوە، بیر لە داهێنانی چێژی نوێتر دەکەمەوە لەم زیندانەی ناو کارانتینەیە. پێموایە خۆشبەختی خورافەیەکی دێرینە، بەڵام لەم کپییەدا خەیاڵ بەوەوە دەکەم، چۆن دەکرێت ژیان زەنگین و جوانتر بکەین، ئەمە لەخودی ژیان خۆیدا نییە، ئەمە ئەرکی خۆمانە بیئافرێنین، من باسی سۆسیالیزم ناکەم وەک سیستمێکی جیهانی، بەڵکو باسی ئەرکێکی تاکەکەسی دەکەم، هیچ نەبێت بیر لە هەندێ لە ئەندێشەکانمان بکەینەوە چۆن و بە چ میکانیزمێک لە بەندیخانەی مێشک ئازادیان بکەین و بێنە سەر ئەرزی واقیع. هەر لەم چرکەساتەدا هەناسەیەکی دەستکرد هەڵدەمژم و بەدەم ئازاری لەشمەوە، زەردەخەنەیەک دێتە سەر لێوم! چونکە ئەو شیعرەی پێش دەساڵم بڵاونەکردەوە کە بەم شێوەیە دەستی پێدەکرد:
بە لای کەلاوەی ژیاندا تێپەڕیم
بۆنی نائومێدیی کاسی کردم
لە ناکاو کەوتمە زێرابی مەرگەوە
ئەگەر ئەمڕۆکە ئەو شیعرە بنووسمەوە، پڕی دەکەم لە هاندان بۆ بەردەوامییدان بە ژیان. تەنیا ئەو دێڕە وەک خۆی دەهێڵمەوە مردنم بە زێراب وەسف کردووە.

25-3-2020
نەخۆشخانەی گلیاد

بەقسەم مەینە،
دەترسم لە زمان بوونەوەم تف لە خۆت بکەیت.
ئەوانەی لەم دێرەدا وازم لێدێنن، لەگەڵم نەژیاون
تا ڕاڤەکەرێکی کەتواری ژێر پێستی شیعرم بن.
بەقسەم بکە،
بێدەنگیم دەهۆڵ و زوڕنایەکی تەقیوە،
کە سەری خۆمتان بۆ بادەدەم لە چاکەی خۆم نییە…
گمە گمەی کۆترەکانی دەستم
هەنگاوەکانم بەرەو تیرێژی پەڕێکی کۆنە شار دەبا.
تا چاو بڕ بکا
ورد و درشتی ئێرە پڕن لە حیکایەت و
شەوان منداڵەکان خەون بە دار لاستیکێکەوە دەبینن و
ژنان لە ڕۆژە زێرابییەکانیان قەڵسن.
گەرچی بە گوند بوونی جیهان وەک ڕووبارێک لە پێشم دەڕوا،
ئەمما نیشتیمان وەک لاسکە گەنمێکی ژەنگاوی پڕە لە بێهودەیی.
لە سەردەمی بە جیهانبوونی دونیادا،
وەکو کرم
لە سەر لقی دار بەڕوویەکدا هەتاو پشتی ئازارەکانمان ماچ دەکا و
ئەهریمەن ئاسا لە تەنیشت ژیانەوە سەرەقوتێ لەگەڵ تابلۆ ڕەنگینەکانی سروشت دەکەین و
وەتەنە دڵگیر و شیرینەکەی “فایەق بێکەس” ئاوەژوو دەکەینەوە بە گوناهـ.
لە توڕەیی ڕەشەبای ئێوارەدا،
شکۆفەی پەیمانێکی ئەبەدی لەدایک بوو.
درەخت سوێند بەسەری دواهەمین گەڵای وەریوی دەخوا،
مەلیش بەسەری ئاسمان سوێند دەخوا و
ئاگر بە سەری ئاو…ئاو بە سەری باران و
بارانیش بە خودا و
خوداش بەهەموویان.
هێشتا پڕم لە وێردی پەلکە گیای مناڵیم،
پڕم لە ژانە شیرینەکانی دوا ژوان و
لە جاڕدانی دەستگرتن بە تەنیایی.
پڕم لە گیرفانە خاڵییەکانی ساتێکی چاوچنۆک و
خۆدزینەوە لە ڕاستییە تۆقێنەرەکان.
پڕم لە مانگی لەت لەت بوو.
لە شقارتەی داگیرساو.
پڕم لە ژووری سارد و سڕی نیشتیمان.
پڕم لە گریان و زەرخەنە،
لە ئاگردانی ئێواران و
لە خوانێکی ڕووتی هەژاران.
پڕم لە شەقامی باڵا بەرزی مۆدێرن و
پڕم لە بەرزە پردی ئەمەکداری نێوان جەللاد و فریشتە.
پڕم لە ئەو…لێ خاڵی لە ناو و دەنگ و ڕەنگی خۆم.
من دەمگووت: شەقامێک هەزاران ڕێبواری لەو سەر تا ئەو سەری عەدەم بەیەک ناساند،
کەچی بە هەزاران ڕێبواری دەست و پێ سپی
فەقیانەی کراسی دوو شەقامیان بەیەکەوە بۆ گرێ نەدرا.
تۆ دەتگووت: بیرتە ئەو چۆلەکانەی بەیانیان خوناوی فرمێسکەکانی شەویان لە خۆ هەڵدەسوی، ئێستاکە بوون بە چیرۆکە قۆشمەییەکانی قەلەباچکەکانی بەر دەرگا.
من دەمگووت:جاران یەک ئاغا و هەزار خزمەتچی،
ئێستا هەزارویەک ئاغا.
تۆش گووتت:جاران یەک نیگا ئاماژەی دونیایێک خۆشەویستی بوو،
ئێستا دونیایێک خۆشەویستی بە نیگایێک دەسڕێتەوە.
هەر وایە ئەزیزم،
لە ئاگردا خۆڵەمێش نەمری بە دەستدێنێ،
لە مرۆشدا بەری دەست.
ژیان چەشنی جگەرەیەک دەمانپێچێتەوە،
ئازار داماندەگیرسێنێ و
کات دەمانکێشێ،
تەمەنیش لە ئاونی مەرگدا سەرمان پاندەکاتەوە.
“بەهانە” ئەمەکدارترین پیاوی تەنگانەی هەموو خراپییەکان و
لەهەمانکاتیشدا بێدەسەڵاترینیان بوو،
ئەو کاتەی درۆکان بەناوی ئەوەوە دەکران چەند بێ زمان بوو!
‏لێرە، زەوی لە خڕێتی خۆی سەری گێژە،
مرۆ لە هاڕاوی ئەو گەردیلانەی ڕۆحی هەنجن هەنجن دەکەن،
بەڵام…
هێشتا هیوایەک هەیە بۆ ژیان.

کەنار فاخر

نابێت هه‌یبه‌تی پێشمه‌رگه‌ بشكێنین!

سه‌ره‌تا كه‌ منداڵێك له‌ دایك ده‌بێت، فێری زمانی دایكی ده‌بێت واته‌ دایك، یه‌كه‌م مامۆستای مرۆڤه‌. پاشتر فێری وشه‌و قسه‌كردن ده‌بێت و ئه‌وجا هێدی هێدی فام ده‌كاته‌وه‌و چاكه‌و خراپه‌ له‌ یه‌كدی جودا ده‌كاته‌وه‌. كورد هه‌میشه‌ ژێرده‌سته‌ بووەو‌ هه‌رگیز ئازاد نه‌بووه‌ به‌ئێستایشه‌وه‌‌‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی خۆمان حه‌زمان لێی بووه‌ زمانی دایكمان پشتگوێ بخه‌ین‌، هه‌ستمان به‌ نزمی و سووكی (له‌چاو نه‌ته‌وه‌كانی تردا) كردووه‌، پێمان عه‌یب بووه‌، نه‌مان ویستووه‌ بایه‌خی پێ بده‌ین. ڕاسته‌ هه‌ندێك (به‌ ژماره‌ی ده‌ست ده‌ژمێردرێن) نه‌گبه‌ت كه‌ شێوی شه‌ویان نه‌بووه‌و هه‌موو ژیانی خۆیان ته‌رخان كردووه‌و خه‌ریكی زمان و ئه‌ده‌بیی كوردیی بوون و تەمەنی خۆیان لەپێناویدا کردۆتە قوربانی‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئەدەب و زمانی کوردیی به‌ زیندوویی بمێنێته‌وه‌. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ كورد به‌ هه‌ڵه‌ له‌ ئایین تێگه‌یشتووه‌.

لای كورد ئایین بۆته‌ هه‌موو شتێك وەک: دایك، باوك، زمان، منداڵ، ویژدان و ته‌نانه‌ت نیشتیمانیش. به‌داخه‌وه‌ لێره‌شدا زۆربه‌مان به‌ هه‌ڵه‌ لێی تێگه‌یشتوون (ناحاڵی)، هه‌ر كه‌س به‌ بۆچوونی خۆی و تێگه‌یشتنی له‌ زمانی ئاره‌بی دژی كورد به‌ كاری ده‌هێنێت كه‌ زمانی زگماكی كه‌سمان نییه‌ و نه‌بووه‌ و لێكی ده‌داته‌وه‌. ئاره‌بی زمانێكی ده‌وڵه‌مه‌ندی ئاڵۆزی نه‌ته‌وه‌یه‌كی بێگانه‌یه‌ ‌و به‌ شه‌دده ‌و فه‌تحه‌یه‌ك مانای وشه‌‌كان ده‌گۆڕدرێن و لێكدانه‌وه‌ی جودای بۆ ده‌كرێت، ئه‌وه‌ش گوناهێكی دییه‌ كه‌ كورد ده‌ی كات له‌به‌رئه‌وه‌ی زۆربه‌ی ئاره‌ب خۆیان ناتوانن لێكدانه‌وه‌ بۆ زمانه‌كه‌ی خۆیان بكه‌ن جا وای له‌ ئێمه‌ی كورد.

با زۆر نه‌چینه‌ ناو بابه‌ته‌كه‌وه‌ ئێستا كاتی ئه‌وه‌یه‌ یارمه‌تی هه‌ژاران بده‌ین نابێت بۆ خۆده‌رخستن بێت نابێتیش ده‌ستی راست به‌ ده‌ستی چه‌پ بزانێت، دڵی یه‌كدی ڕابگرن، ده‌ست مه‌نێن به‌ رووی نه‌دارانه‌وه‌ (ڕۆژان رۆژی له‌ دوایه‌) مه‌هێڵین خراپه‌كار هه‌بێت له‌ نێوماندا، به‌ كوردیی و به‌ كورتی خودا له‌ هه‌موو ئایینه‌ ئاسمانییه‌كاندا فه‌رموویه‌تی چاكه‌ بكه‌ وخراپه‌ مه‌كه‌.

له‌ به‌رواری ٣١ / ١ / ٢٠٢٠ وە‌ به‌ نووسین و به‌ده‌م هاوار ده‌كه‌م، خۆتان له‌م ڤایرۆسه‌ نوێیه‌ بپارێزن! له‌ یه‌كدی نزیك مه‌بنه‌وه‌، ئێمه‌ كوردین فره‌ جایاوازین له‌ كۆمه‌ڵگاكان و نه‌ته‌وه‌كانی دی و ترایبه‌تمه‌ندی خۆمانمان هه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ مۆدێلی خۆپاراستنی ئه‌وان بۆ ئێمه‌و ئێره‌ له‌بار نه‌بێت به‌لام ده‌توانین سوود له‌ بۆچوونه‌كانی دی وه‌ر گرین، باشتره‌ ده‌ستی خۆتان ماچ بكه‌ن له‌ منه‌تی بێگانه‌‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئاش له‌ خه‌یاڵێك ئاشه‌وانیش له‌ خه‌یالێك. نزیكه‌ی٣ هه‌فته‌ زیاتره‌ ڕووی ده‌مم له‌‌ حكومه‌ته‌ ده‌ڵێم:- ئێمه‌ له‌شه‌ری كات داین، كات له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئێمه‌دا‌ نییه‌! هاوكات داوام (چه‌ندین ته‌كلیف و واسیته‌) له‌ حكومه‌ت كرد ٢ هه‌فته‌ هاتووچۆ (هه‌موو جوڵه‌یه‌ك) قه‌ده‌خه‌ بكات، ئه‌وانیش به‌ كه‌ماڵی ئیسراحه‌ت وەك پیشه‌یی هه‌میشه‌ییان بڕیاره‌كانیان ده‌ركرد . گه‌ر له‌سه‌ره‌تادا شۆڕشگێرانه‌و خێرا گورج و جۆڵانە (سه‌وری و فه‌وری) بڕیاریان بدایه‌ زۆر زۆر باشتر بوو، له‌ ١-١٥ ئازاردا باشتر كۆنترۆل ده‌كرا، ئیمڕۆ زیانه‌ ئابووری و ده‌روونی و ته‌ندروستییه‌كان فره‌ كه‌متر دەبوون، نه‌ده‌گه‌یشتینه‌ قۆناخی فۆبیای چه‌مچه‌ماڵ، ده‌ربه‌ندیخان و سه‌ربین… ‌ زانیاری دژبه‌یه‌ك و هه‌ڵه‌ی راگه‌یاندنه‌كان وایان له‌ خه‌لك كرد چاوه‌ڕێی (چاوه‌ڕوانی نه‌خۆشییه‌كی بێده‌رمانه‌) چاره‌سه‌رو كۆتان و نه‌خۆشخانه‌ بكات، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ بازرگانانی جه‌نگی كۆرۆنا، به‌داخه‌وه‌ به‌ هۆی هه‌ڵه‌ی ڕاگه‌یاندنی فه‌یسبووك و خۆمان و ئیداریی ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ گه‌یشتینه‌ ئه‌م ڕۆژه!

ئه‌و ڕۆژه‌ی هه‌مووان له‌سه‌رئه‌عساب ده‌ژین (مێشكمان ماندووه‌)، گشتمان له‌ خۆشه‌ویسته‌كانمان دوورین یان دابڕاوین، كه‌م كه‌س هه‌یه‌ ترووسكێك رووناكی تێدا مابێت، هه‌مووان دەستیان به‌رزكردۆته‌وه‌ بۆ‌ ئاسمان و ده‌پاڕێنه‌وه‌ وده‌ڵێن : خوایه‌ پۆزه‌تیڤ نه‌بێت واته‌ تووشی ڤایرۆسه‌كه‌ نه‌بوو بێت، گه‌ر هه‌بووش با كه‌م بێت چونكه‌ به‌رگه‌ی له‌مه‌ زیاترو خراپتر ناگرین.

به‌ڕێزان، ڤایرۆسی كۆرۆنا‌ هه‌موومانی جه‌نجاڵ كردووه‌و ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كه‌ خه‌ریكه‌ ته‌نگمان پێ هه‌ڵده‌چنێت به‌ڵام ده‌بێت هه‌موومان هه‌موو سیناریۆ خراپه‌كانمان له‌به‌رچاودا بێت. هه‌رچه‌نده‌ دره‌نگ وه‌ختانێك بۆ كۆنترۆڵكردنی رێنماییه ته‌ندروستییه‌كانی قه‌ده‌خه‌كردنی هاتووچۆ به‌شێك له‌ شه‌ره‌فی به‌رپرسیاریه‌تییه‌كه‌ درا به‌ پێشمه‌رگه‌، به‌ڵام پێویسته‌ به‌ ژماره‌یه‌كی كه‌م بێت وه‌ك هێمایه‌ك (جۆره ‌ترسانێك) له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ نابێت ئه‌وه‌نده‌ ئاسایش، پێشمه‌رگه‌‌‌، پۆلیسی هاتووچۆ، كارمه‌ندی قائیمولمه‌قام… تاد بخرێنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان (هه‌یبه‌تیان مه‌شكێنن) وا مه‌كه‌ن‌ ئه‌وان قه‌رەڵه‌باڵغی دروست بكه‌ن . ئه‌و برایانه‌ی سه‌ر شه‌قامه‌كان وه‌ك ئه‌وانه‌ی نێو نه‌خۆشخانه‌كان‌ پێویستیان به‌ كه‌لوپه‌لی خۆپاراستن و چه‌تریش (سه‌یوان) هه‌یه ‌چونكه‌‌ نابێت چه‌كه‌كانیان ته‌ڕ ببێت ونابێت ئه‌وه‌نده‌ش له‌ ئۆتۆمۆبیل و سه‌رنشینه‌كانی‌ نزیك ببنه‌وه‌ به‌ركه‌وتن‌ له‌ گه‌ڵ ئۆتۆمۆبیل و سه‌رنشینه‌كانی ناویدا رووبدات (ئه‌وه‌ كارێكی مه‌ترسیداره‌).

ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ نابێت حكومه‌ت پێشمه‌رگه‌و ئاسایش به ناهه‌ق بكات به‌ قوربانی كۆمه‌ڵێك تێنه‌گه‌یشتوو له‌ حكومه‌تیش و له‌ میلله‌تیش. ده‌بێت پێشمه‌رگه‌ له‌ چه‌ند خالێكدا دابنرێن وه‌ك چاودێر بۆ كاتی نه‌خوازراو (هیوادارین پێویست نه‌بێت) نه‌ك بۆ كۆنترۆڵكردن به‌تایبه‌تی كه‌ ئه‌م چه‌ند رۆژه‌ کەش وهه‌وا ناله‌بارەو به‌ره‌و ناخۆشی ده‌چێت.

له‌ كۆتاییدا ده‌بێت ده‌زگاكانی خێرخوازی به‌ هانای كه‌مده‌رمه‌ته‌كانه‌وه‌ بچن (قه‌ڵه‌باڵخی دروست نه‌كه‌ن) راگه‌یاندنه‌كان وشه‌و زمانی پاراوی كوردیی ئاسایی به‌كاربهێنن له‌ ئاخاوتن و نووسیندا، بۆ ئه‌وه‌ی وره‌ی دانیشتووان به‌رزبكه‌نه‌وه (له‌وه‌ زێده‌تر میلله‌ت تووڕه مه‌كه‌ن) ‌و زانستیانه‌ و كوردانه‌ ئاگاداریان بكه‌نه‌وه‌‌ تا هاوكاریی یه‌كدی بن و به‌ یه‌كگرتوویمان سه‌ر ده‌كه‌وین. هاوكات نابێت هه‌ركه‌سێك كه‌مێك ناساخ بێت ڕوو بكاته‌ نه‌خۆشخانه‌ ، ته‌نانه‌ت گه‌ر تووشبوی ڤایرۆسه‌كه‌ش ‌بێت نابێت به‌ته‌مای نه‌خۆشخانه‌ی پێنج ئه‌ستێره‌یی ‌بێت. پێویسته‌ دانیشتوان ئه‌و ڕاستییه‌ بزانن كه‌ ته‌نیا ئه‌وانه‌ی باری ته‌ندروستییان خراپه‌ ده‌برێنه‌ نه‌خۆشخانه‌ ده‌نا ژماره‌یه‌كیان به‌رگریی له‌شیان فره‌ خاسه‌ و باش به‌رگه‌ی ده‌گرن و پێویسته‌ له‌ ماڵه‌وه‌ به‌ پێی نیشانه‌كان چاره‌سه‌ری خۆیان بكه‌ن و كه‌سی ساخ له‌ خۆیان كۆنه‌كه‌نه‌وه!‌ بۆ ئه‌وه‌ی تووشیان نه‌كه‌ن تاكو نه‌خۆشییه‌كه‌ به‌ڕێ ده‌كه‌ن‌. له‌ مانگی نۆڤه‌مبه‌ری ساڵپاردا دا ٤ نه‌خۆشی خۆم تووشی ئه‌نفلۆنزایه‌كی ده‌گمه‌نی به‌هێز بوون (ته‌مه‌نیان له‌سه‌روو ٦٠ ساڵانه‌وه ‌بوون) نزیكه‌ی یه‌ك مانگ له‌ ماڵه‌وه‌ مانه‌وه‌ و نه‌هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ وه‌لێ كه‌سیان پێیان نه‌خسته‌ نێو‌ نه‌خۆشخانه‌ ‌وسوپاس بۆ خودا ئیمڕۆ هه‌رچواریان قنجو قیتن و ته‌ندروستییان فره‌ خاسه و چ عه‌یبێكیان نییه‌‌.

هیوادارم هه‌مووان كوردانه‌ ئیراده‌تان به‌هێز بێت، بۆ ئه‌وه‌ی به‌رگریی له‌شتان به‌هێز بێت و پێكه‌وه‌ به‌ كه‌مترین زیان له‌ نه‌خۆشییه‌كه‌‌ ڕزگارمان بێت، پێویسته‌ له‌م قۆناغه‌دا چاونه‌ترس بین تێكڕا كارمه‌نده‌ خۆنه‌ویسته‌كانی ته‌ندروستی‌‌ له‌ كاتی پێویستدا (به‌پێی توانا) به‌ هاناتانه‌وه‌ دێین. مرۆڤی خاوەن یژدان و بە ئیرادە ھەمیشە بەرگەی ئازارەکانی ڕۆژگار دەگرێت.

د. زاهیر سوران

پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ درمه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی.

٢٦ / ئاداری ٢٠٢٠

له‌ هه‌لومه‌رجی نائاساییدا، وه‌كو ئه‌مرۆ كه‌ باس باسی ڤایرۆسی كۆرۆنایه‌، ده‌نگوباسی نائاسایی زۆر ئه‌بێت. زۆرجار مرۆڤی تینوی هه‌واڵ بایه‌خ به‌ هه‌موو بڵاوكراوه‌یه‌ك ئه‌دات، بێ هیچ وردبونه‌وه‌یه‌ك له‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵه‌كه‌، یان مه‌ودای راستیی ئه‌و بابه‌ته‌، به‌ تایبه‌ت له‌ جیهانی ئه‌مڕۆی تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، كه‌ پڕه‌ له‌ هه‌واڵی سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ش.
ئه‌م راسته‌یه‌ ساكاره‌ی تینوبوونی هه‌واڵ له‌ لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ بازاری كه‌سانیی “به‌دمه‌به‌ست” و “تاریكبیر” گه‌رم ئه‌كات. ئه‌مانه‌ش زۆرن: سیاسه‌تمه‌دارانی به‌ سروشت په‌ڕگر وكینه‌له‌دڵ، یان ئه‌وانه‌ی خۆیان كردوه‌ته‌ “پسپۆرو شاره‌زا” كه‌ له‌راستیشدا كاره‌كانیان دووره‌ له‌ هه‌موو پێوه‌رێكی زانستی، به‌ تایبه‌تیش لایه‌نگرانی تیۆری كه‌ینوبه‌ین (نڤریه‌ المۆامره‌)، كه‌ هه‌رگیز ناتوانن و نایانه‌وێ خۆیان له‌ قه‌ره‌ی باری راسته‌قینه‌ی رووداوه‌كان بده‌ن… ئه‌م سێ پۆله‌ به‌دمه‌به‌ست و تاریكبیره‌، كه‌ ژماره‌شیان كه‌م نیه‌، به‌ هیوای گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ گوماناوییه‌كانیان، له‌ تاوانباركردنی نه‌یارانیان یاخود بۆ چه‌سپاندنی بیره‌ ژه‌هراویه‌كانیان، له‌ لای خۆیانه‌وه‌ ده‌ست ئه‌كه‌ن به‌ هه‌ڵبه‌ستن و هۆنینه‌وه‌ی هه‌واڵ و بانگاشه‌ی دوور له‌ راستییه‌وه‌. خوێنه‌ری ساده‌و خۆشباوه‌ڕیش به‌م بابه‌تانه‌ ئه‌كه‌وێته‌ داوی خوێندوه‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌واڵه‌ هه‌ڵبه‌ستراوانه‌… كێشه‌كه‌ له‌ كاتێكدا ئه‌بێته‌ كێشه‌یه‌كی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی مه‌نگ و گێره‌شێوێن، ئه‌گه‌ر كه‌سانیی ئه‌كادیمی یان رۆشنبیر، به‌ هۆشیاریانه‌، یان له‌ بێ ئاگاییه‌وه‌، ببنه‌ ئامرازی بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و هێرشه‌ ناله‌باره‌ی تاریكبیران. بۆیه‌ له‌ دامێنی ئه‌م راستیه‌وه‌ ئه‌توانین بڵێین: ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر به‌ گشتی و رۆشنبیریش به‌تایبه‌تی ئه‌ركی سه‌رشانی له‌و روه‌وه‌ فه‌رامۆش بكات، كه‌ هیچ به‌دواداچوونێك بۆ ئه‌و هه‌واڵانه‌ ئه‌نجام نه‌دات، ئه‌وا بۆ تاریكبیران زۆر به‌ ئاسانی ئه‌ڕه‌خسێ، بیانكه‌نه‌ ئامرازێ بۆ ئامانجه‌ ره‌شه‌كانی خۆیان و بتوانن دڕ بده‌نه‌ بیروهۆشی كۆمه‌ڵگه‌و، بیروباوه‌ری خه‌ڵكی به‌ جۆرێك بشێوێنن. ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگاو وڵاتێكدا هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت له‌ ناو كۆمه‌ڵگا دیموكراتیه‌ پێشكه‌وتوه‌كانیشدا هه‌ستی پێده‌كرێت.
باشترین رێگا بۆ به‌رگرتنی ئه‌م شه‌پۆڵه‌ زیانبه‌خشه‌ی به‌دكاران وتاریكبیران ئه‌وه‌یه‌، هه‌ركاتێك هه‌واڵێكی به‌ روخسار گرنگ، به‌ڵام گوماناویت، پێگه‌یشت، به‌ تایبه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی نافه‌رمیه‌وه‌ بێت، چه‌ند چركه‌ساتێكی خۆت بۆ ئه‌و هه‌واڵه‌ ته‌رخان بكه‌. لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك بۆ هه‌واڵه‌كه‌ بكه‌ و بزانه‌، ئاخۆ ئه‌و هه‌واڵه‌، هه‌رهیچ نه‌بێت له‌ لایه‌ن دو سه‌رچاوه‌ی بڕواپێكراو وبێلایه‌نه‌وه‌ پشتراست كراوه‌ته‌وه‌ یان نه‌؟ ئه‌گه‌ر شتی وات نه‌دۆزیه‌وه‌، ئه‌وا به‌ گومانه‌وه‌ ته‌ماشای ئه‌و هه‌واڵه‌ بكه‌. یان هه‌ر هیچ نه‌بێت بڵاوی مه‌كه‌ره‌وه‌. به‌مه‌ش گورزێ له‌ ئامانجی تاریكبیران ئه‌ده‌یت.
ده‌زگای میدیا فه‌رمیه‌كان هه‌زار ویه‌ك حیساب بۆ سه‌رچاوه‌كانیان ئه‌كه‌ن و نایانه‌وێ به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵی ناڕاست بكه‌ونه‌ به‌ر شاڵاو و ره‌خنه‌وه‌. خۆ ئه‌گه‌ر هه‌واڵێكی گرنگی ئه‌وتۆشیان ده‌ست كه‌وت له‌ سه‌لماندنی راستیه‌كی پڕبایه‌خ یان رچه‌شكێن، ئه‌وا دڵنیابه‌، زۆر به‌ په‌له‌ ئه‌و هه‌واڵه‌ ئه‌گه‌یه‌ننه‌ خوێنه‌رانیان وه‌ك یه‌كه‌مین سه‌رچاوه‌. به‌مه‌ش ئه‌ركێكی سه‌ره‌كی كاره‌كانیان به‌ ئه‌مه‌كه‌وه‌ له‌ راگه‌یاندندا به‌دی ئه‌هێنن.
بۆیه‌ خوێنه‌رو رۆشنبیران پێویسته‌ هه‌میشه‌ وریای هه‌واڵ وپڕوپاگه‌نده‌ی تاریكبیران بن!

ئاوات ئه‌سعدی
25/03/2020

ڤایرۆسی کۆرۆنا (گۆڤـید ـ نـۆزدە) لە زۆربەی وڵاتانی جیهانـدا بڵاوبۆتەوە، بـووە بە پەتایەکی ترسناک و کوشندەی جیهانی و ژمارەی تووشبووان و مردووان رۆژ لە دوای رۆژ، لە زیادبوون و هەڵکشاندایە، مرۆڤی سەرقاڵکردوون هەموو بوارەکانی ژیانیشی سڕکردوون.. ڤایرۆسی کۆرۆنا جەنگـێکی بایۆلـۆژی و سایکۆلۆژی دەستەویەخـەی لە دژی مرۆڤ بەرپـا کردووە ، شەڕێکی گەردوونی وەهاش بەبێ زیان و قوربانیدان نییە.
تا ئەمڕۆ دەرمانێکی کاریگەری دژە ڤایرۆسی کۆرۆنا نەدۆزراوتەوە.. بەڵام پزیشکان و دەرماسازان لە هەوڵ و کۆشش و تاقیکرنەوەی بەردەواماندا و زۆر نزیکبوونەتەوە لە بەرهەمهێنانی دەرمانی دژە کۆرۆنا. پێویستە گەشبین بین و بێ هیوا و بێ ئومێد نەبین.
پێویستە بە تەواوی پەیڕەوی رێنماییەکان خۆپاراستن لە تووشبوون بە کۆرۆنا بکەین و مەترسییەکانی ئەم پەتایە بە هەنـد وەربگرین.. وتراویشە: “خۆپـاراست.. باشترە لە چارەسەرکردن”.. هـیوادارم کە تـووش نەبـن و لەم بەڵایـە بەدووربـن.
دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان (منداڵان و ڤایرۆسی کۆرۆنا).. بۆچی منداڵان کەمتر یا بە دەگمەن تووشی کۆرۆنا دەبن..؟! ئەم پرسیارە پزیشکان و زانایانی بواری تەندروستی و توێژەرانی ئەم دیاردەیەیان سەرسام کردووە ، تا ئێستا نەگەیشتوونەتە وەڵامێکی راستی و گشتی کە بڕوایان پێی هەبێت.. ئەوەی تا ئێستاش لەم بارەیەوە بڵاویان کردوونەتەوە، بۆچوون و رای تایبەتییە. هەنـدێک پێیان وایە کە هـۆی تووشنەبوونی منداڵان بە پەتای کۆرۆنا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەم هـۆیانە:
١ـ لەبەر ئەوەی سییەکانی منداڵان پاکترن و هـەوای پيس کەمتر چووەتە سییەکانیان.
٢ـ منداڵان جگەرە و نێرگەلە ناکێـشن، کە زیان بە سییەکان دەگەیەنن.
٣ـ نەخۆشی درێـژخایـەن لە منـداڵانـدا کەمترە.
٤ـ لەبەر ئەوەی منـداڵان قەڵەو نین و لە جـم و جووڵی بەردەوامـدان.
٥ـ خانەکانی جەستەی منداڵان هوتێـل نین بۆ کۆرۆنا و بتوانن تێیانـدا بحەوێنەوە.
تا ئێستا وتـراوە کە کۆرۆنا مەتـرسی لەسەر تووشبوونی منداڵان نییە و نایگـرن.. بەڵام توێژینـەوەکـان ئەم بۆچـوونەیـان، بە هـەڵە خستەوە و بۆیـان دەرکـەوت کە منـداڵانیـش تووشی کۆرۆنا دەبـن و توانای گواستنەوەشیان بۆ کەسانی تر هـەیە.
ئەو هەواڵەش زۆر بە خێرایی بە جیهانـدا بڵاوبـۆوە، کە کۆرپەیەک دوای سی کاتژمێر لەدایکبوونی لە (٥ / فێبرواری/٢٠٢٠)دا لە وڵاتی چین، تووشی کۆرۆنا بوو، تا ئێستا بچووکترین منداڵی تووشبووی تـۆمارکراوە.

بە پێی تۆژینەوەکانی ناوەندی تەندروستی چین، ژمارەیەک منداڵانی خوار تەمەن (١٠) ساڵانیش تووشی پەتـای (گۆڤـید ـ ١٩) بوون، هەر ئەو ناوەنـدە رەتیشی کـردەوە، کە نیشانەکانی ئەم پەتایە لە منداڵانی تووشبوودا دەرناکـەون.
ئەو (٢٧) منـداڵەی کە لە نەخۆشخانەکـانی شاری (وۆهـان)ی چـیندا خەوێنـران و پشکنینیان بۆ کرا، لە سەرتا هـیچ نیشانەیەکی پەتاکەیان تێدا دەرنەکەوتووە، تەنیا ئێشێکی کەمیان هەبووە، کەمێ کێشەشیان لە کۆئەندامی هەناسەیاندا هەبووە، لەگەڵ ئەوەشدا یەکێکیان گیانی لەدەست دا.

بەڵام (لـویس بـۆنت) کە پزیشکێکی هـۆڵەندییە، کە لـێکۆڵینەوەی لە کـێسەکـەی ئـەم منداڵەی چینییە کـردووە کە گیانی لەدەست داوە، بـۆی دەرکـەوتـووە، کە ئەو منـداڵە کێشەی دیکەی تەندروستی هەبـووە. واتە مردنەکەی بە هـۆی نەخۆشی ترەوە بووە.
پزیشکە هۆڵەندییەکە، ئەوەشی بۆ دەرکەوتووە کە منداڵانی کوڕ زۆرتر لە منداڵانی کچ تـووشی کۆڤـید نـۆزدە دەبـن.. هـیچ ئاماژەیەکـیشی بە هـۆی ئـەم جـیاوازییە نـەداوە. سەنتەری کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکانی چین، ئەوانیش لە تۆژینەوەیەکی وردا لەسەر ڤایرۆسی کۆرۆنا، ئەوەیان بۆ دەرکەوتووە، کە ژنـان و منداڵان ئەگەری کەمتریان هەیە بە تووشبوونی ڤایرۆسی کـۆرۆنـا و گیان لە دەسـتـدان.
لەگەڵ ئەوەشدا، منداڵانی تووشبوو دەتوانن ڤایرۆسی کۆرۆنا بۆ گەورەکان بگوازنەوە.
تا ئێستا کەمترین رێژەی تووشبوون بە کۆرۆنا، لە ریزی منداڵانـدا هەیە.. تازەتـرین لێکۆڵینەوەش دەربارەی بڵاوبوونەوەی پەتـای کۆرۆنا، لە لایەن کۆمەڵەی پـزیشکی ئەمریکییەوە بڵاوکرایەـوە، توێـژێنەرەکان ئەوەیان لەم بڵاوکراوەکەیاندا راگەیانـد، کە تووشبووانی کۆرۆنا لە ریـزی منداڵانـدا، بە دەگمەن هـەیە.
مامۆستای زانستی ڤایرۆسەکان لە زانکۆی (ریدینگ) ی ئینگـلتەرا، دەڵێت:”بە هۆکاری نـاروون و نـاورد بە لامـانەوە، وا دەردەکەوێـت کە منـداڵان بە تـەواوی لەو ڤـایـرۆسە پارێـزراون، یان تووشبوونیـان بە قـورسی نیـیە”
ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت، کە منداڵان تووشی نموونەیەکی سووکی نەخۆشییەکە دەبن، بە جۆرێک کە هیچ نیشانەیەکیان پێـوە دیارنییە.. لە کۆتـاییدا دەبێتە هـۆی ئەوەی کە کەسوکاریان بە هەنـدی نەزانن و نەیان بەن بۆ لای پـزیشک یا نەخۆشخـانە.. بـۆیە حەڵەتەکانی تووشبوونیشیان تۆمارناکـرێـت.
مامۆستای وانەبێژ، خاتوو (ناتالی ماکدیرمۆت) لە لە زانکۆی لەنـدن، هاوڕایە و دەڵێت:
“ئەو منـداڵانەی کە تەمەنیان لە پێنج ساڵان زیاتـرە، لەگەڵ هەرزەکارانـدا، سیستمێکی بەرگری بەهێزی پارستنیان هەیە بۆ بەرگریکـردن لە دژی ڤایـرۆسەکان.. لەوانەیە کە تووشبن و ڤـایرۆس بچێتە گیانیانەوە، بەڵام بەسووکی نەخۆش دەکەون، لەوانەش کە هـیچ نیشانەیەکیان لێ بەدی نەکرێـت”
بڵاوبوونەوەی کۆرۆنای ئێستا لە چـیندا، تەنیا روداو نییە، لە بڵاوبوونەوەی نەخۆشی (سارس) لە چیندا، کە هۆیەکەی ڤایرۆسێکە هەر لە جۆرێ کۆرۆنا. لە ساڵی (٢٠٠٣) لە کۆی (٨٠٠٠) توشبوو (٨٠٠) کەس گیانیان لەدەست دا.. لەو ژمارە تووشبووە، رێژەی تووشبوان لە ناو منداڵانـدا، نزیکەی (لە سەدا دە) بوون، بە سووکیش گرتیان.
لە ساڵی (٢٠٠٧) دا ناوەندی کۆنترۆڵی نەخۆشییەکانه ئەمریکی راگەیاند کە (١٣٥) منـداڵ تووشی ڤـایرۆسی (سارس) بوونە.. بەڵام هـیچ حاڵەتێکی گیان لەدەستـدان لە نێوان منـداڵان و هەرزەکارانـدا تۆمار نەکـرا.
هەر (ناتالی ماکدیرمۆت) لەو بڕوایەدایە، کە منداڵان بۆیە تووشی ڤایرۆسەکە نەبوون وەکو گەورەکان، چونکە پەتاکە لە کاتی سەری ساڵی تـازەی چـینیدا بڵاوبـۆوە، لەو کاتەدا قـوتابخانەکان داخـرابـوون. بۆیە رێژەی منداڵانی تووشبوو بە ڤایرۆسی کۆرۆنا دەگمەنە، هەروەها دایکـان و باوکـانیش، لە هەموو کەس زیاتـر جگەرگۆشەکـانیان لە تووشبووان دووریان دەخـەنەوە.. بـەڵام لەگەڵ ئەوشـدا ڤـایـرۆسەکە تەشـەنەی کـرد و بـڵاوبـۆوە.. ئەو بیرۆکەیەش بە هـەڵە کەوتـەوە، کە منـداڵان تووشی کـۆرۆنـا نابـن و نایگـرن.
هەر لەم بارەیەوە، توێـژێنەرانی (ناوەنـدی کۆنترۆڵی نەخۆشییەکانی ئەمریکی) دەڵـێن:
“ئەوانەی لێکۆڵینەوەیان لەسەر ئەو منداڵە تووشبووانە کردوون، ئەوانەی تەمەنیان لە دوانزە ساڵان کەمتر بوون، لە نەخۆشخانەکاندا پێویستییەکی کەمتریان بە چارەسەرکرن هەبووە”
سەرەڕای ئەوەی کە جەخـت لەسەر ژمارەیەکی کەمی منـداڵانی تووشـبوو بە ڤایرۆسی کۆرۆنان کرا، بەڵام شارەزایان بڕوایان بەوە نییە کە ئەم پەتایە بۆ منداڵان ناگوازرێتەوە و تـووش نابـن.
هەر لەم بارەیەوە (ئەنـدرۆ فـریمان) لە زانکۆی ( کاردیـڤ) لە (ویڵـز) کە شارەزایەکی نەخۆشییە گواستراوەکانە، دەڵێت:” ئەمە زیاتر راسترە کە منداڵان رادەیەکی بەرگـرییان لە دژی ڤـایرۆسی کۆرۆنـا هـەیە.. هـۆیەکی کەش بۆ ئـەوە دەگـەڕێتەوە کە دەسـەڵات بە دوادچوون بۆ حاڵەتەکانی منداڵان ناکات کە نیشانەکان لێیان دەرناکەون، یا بۆ ئەوانەی کە نیشانەکان بە سووکی لـێیان دەردەکـەون”
بەرزکردنەوەی ورەی منداڵان:
١ـ پێویستە بە شـێوازێکی ساکار و ئاسان، باسی ڤـایـرۆسی کۆرۆنا بۆ منـداڵان بکەین. ئەو مـژدەیەشیان پێـبدەین، کە منـداڵان زۆر بە کەمی تـووشی ئەم پەتـایە دەبـن، گەر خۆیان بپارێزن تووشینابن، گەر توشیشبن سووک دەیگـرن و زۆرش چاکـدەبنەوە.

٢ـ داوایان لێبکەن کە پابەنـدبن بە رێنماییەکـانی خۆپاراستن لە تووشبوون بە کـۆرۆنا. رۆژی چەنـد جارێک بە ئاوی شلەتـێن و بە سابوون، پاک دەستەکانیان و دەموچـاویـان بشـۆن.. گەر پێویستیشی کـرد لە گەڵ ئێـوەی دایکـان و باوکـانیانـدا بۆ شوێنێک بچـن، پێویستە دەمامک لە دەموچاویان بکەن و دەستکـێش لەدەستەکانیان بکەن.. تەوقـەش لەگەڵ کەس نەکەن، نەچنە شوێنی قەڵەباڵغی، پەنجەش بە دەم و لووت چاویان نەکەن.
٣ـ گەر تووشی تەنگەنەفەسی و کۆکە و ئازار بوون و تایان لێهات و هەست بە ئێش و بێ تاقەتی بکەن.. پێویستە بیانبـەن بۆ نەخۆشخانە و پشکـنینی پێویستیان بۆ بکەن.
٤ـ هەوڵبدەن بە چەند رێگایەک ورەی منداڵەکانتان بەرزبکەنەوە.. لە پێش منداڵەکانتان پێویستە خۆتانیش ورەتان بەرزبێت.. گەشبین و هیواداربن بۆ سەرکەوتن بەسەر پەتای کۆرانـادا.. تا منداڵەکانیشتان چـاو لە ئێوە بکەن و حاڵەتـێکی ئاسایی بێت بە لایـانەوە.
٥ـ چـیرۆکی خۆش و هـۆنراوەی ناسک و مەتەڵـیان بۆ بخـوێننەوە و نوکتەی خۆشیان بۆ بگـێڕنەوە و لەگەڵیانـدا پێبکەنن و یـاری بکـەن.
٦ـ قەڵـەمی رەنگـاوڕەنگ و کاغـەز بخـەنە بەردەستـیان.. با تاوێک بە وێنەکـردنـەوە سەرقـاڵـبن.. تێبـینی وێنەکـانیشیان بکـەن و بزانـن گوزارشـتیان لە چـی کـردوون.
٧ـ بە وانەکـانی قوتابخـانەدا بچـنەوە.. گەر دەتـوانن وانـەی تازەیـان فـێـربکـەن.
٨ـ رۆژی تاوێکـیش، با سەیـری بەرنامەکـانی منـداڵان لە تەلـەفـزیـۆنـدا بکـەن.
٩ـ لە ئیشوکاری ناوماڵـدا، ئەرکی سووکیان پێ بسپێرن و ستایشی کارەکـانیان بکەن.
١٠ـ بێگـومان خـواردن و خواردنـەوەی بـاش و پێویست، توانـای بەرگـری جەستەیی منـداڵەکـانتان لە دژی ڤـایـرۆسی کـۆرۆنـا و لە دژی هەمـوو جـۆرە ڤـایـرۆسەکـانی تر بەهـێز دەکات.. ئەمەش خاڵێکی گـرنگ و پێویستە لە رووبەڕووبوونەوەی کۆرۆنـادا.
١١ـ نووستن بە رادەی پێویست، بەرگری لەش لە دژی ڤایرۆسەکان بەهێزدەکات.. بۆیە پێویستە منداڵەکانتان رابهـێنن کە مەستی نووسـتن بـن.
١٢ـ بێجگە لەو خاڵانەی ئێمە باسمان کرد.. بە دڵـنیاییەوە ئێوەی دایکـان و باوکـانیش رێگای تر و بیـرۆکەی جـوانی ترتان هـەیە، بۆ سەرقاڵکـردنی منداڵەکـانتان و بۆ ورە بەرزکردنەوەیان لەم دۆخە نا ئاساییەی رووبەڕووی هەموو خێزان و تاکێک بۆتەوە.

رەزا شوان
نەرویـج: ٢٥/ ئادار/ ٢٠٢٠

چ حەشرێکە ناو جەرگەی شار
لە پایتەختم
لە ھەموو شارانی دونیا
سەدا و لوورەی چۆڵەوانی
خورپەیەکن
بە ناخی مرۆ ڕۆ دەچێ
لە کەناری
ھەر دەریا و ڕووبار و شارێ
لە سەر شۆستەی
ھەر قەڵايه ك
بن دیوارێ
تەرمی فرمێسکێ دەبینم
لە خەندە و پێکەنینێکی درۆ دەچێ
بۆنی بزەی لێوەکانتان
چرپەی پیاسەی خیابان
پرسەی حەسرەتی گرینۆک
ژاوەژاوی نێو بازاڕتان
فتیلەیەکی پڕپۆڵە و
بە سوتماکن
ژەمێ پشووی ئامێزی ئیبن مستەوفی
نیگای دووری بازاڕی سپی نیشتیمان
دەستەسڕی ئەشکی چاوانمان ھەڵدەخا
کەچی ھەستمان
مردووی ژەنەڕاڵی ڤاکسینێکی
نێو کۆرڤاکن
لەو دیو گەڵا ڕەنگاڵەکانی بن قەڵا
تەسبیحی ھەناسەی ئێوە
دەھۆنێتەوە چۆلەکە
ژەندرمە جل بۆرەکانیش
سۆزی ئێوەیان دزیوە و
دان ڕۆ دەنێن بۆ کۆتر و بۆ تەڵەکە
نافورەکانی لای مەچکۆ
لێوڕێژن لە وشکاییتان
بێ قەڵبەزەی سیحر و جوانی
سەمای مەرگە و
پەنجەمۆری تەڕی ئێوەی
لێ نیشتووە
لە باتەوە
سەرەتاتکێی سیروان و کۆڵانی کۆنی تەعجیل بکە
یا بە بەر قەڵای پڕ دەنگا ڕابمێنە
مەحشەرێکی پڕ شیوەنە
کەسێ نەبێ
شان و ملی قەڵا شێلێ
ئاای کە بە ھەست و پڕ سۆزن
چ ئاپۆڕا و جەنجاڵیتان بۆ ئەم شارە
جێ ھێشتووە

Bad Camberg
25l3 l 2020

بەرپرسانی
هەرێم لە هەردوو زۆنی زەردو سەوز، لەسەر ڕەخنەگرتن لە شێوازی مامەڵەی
دەسەڵاتدارانی هەریم لەگەڵ پرسی ڤایرۆسی کۆرۆنا، هەریەکە لە مامۆستا (سەنگەر
جەوهەر) لە شارۆچکەی تەق تەق و رۆژنامەنوس (هێمن مامەند) لە هەولێر، دەستگیر و
زیندانی دەکەن.

ڕەخنەی
هێمن مامەند لە دەسەڵاتدارانی هەولێر ئەوەبووە کە بەرامبەر بە ژیانی هاوڵاتیانی
کەمدەرامەت بێباکن و تائێستا مووچەی مانگی ١٢ی مووچەخۆرانیان نەداوە و ئاماژەی
بەوە کردوە کە ئەگەر بارودۆخەکە بەو جۆرە بڕوات خەڵکی برسی و هەژار ناتوانن هەتا
هەتایە پابەندی مانەوە بن لە ماڵەکانیان و دەڕژێنە سەر شەقامەکان. مامۆستا سەنگەر
جەوهەریش لەسەر ڕەخنەی لە ئیدارەی شارۆچکەی تەق تەق دەستگیراکراوە.

گومان
لەوەدا نیە کە حکومەتی هەرێم لەهەردوو زۆنی زەرد و سەوزدا، بێجگە لە سیاسەتی
کەرەنتینەکردن و زیندانیکردنی خەڵك لە ماڵەکانیاندا، هیچ رێوشوێنێکی دیکەی نەگرتوە
بۆ ڕوبەڕووبونەوەی کارەساتێك کە ڕەنگە بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە ڕووبەڕووی خەڵکی
کوردستان بێتەوە. بێجگە لە هەندێ هەنگاوی کەموکورتی تەندروستی کە بەهیچ جۆرێك
وەڵامدەرەوەی بارودۆخەکە نیەو هەروەها دابەشکردنی برێك کۆمەكی خۆراکی بەسەر هەندێ
هاوڵاتی کەمدەرامەتدا لەرێگای خێرو سەدەقەی هەندێ لە دەوڵەمەندانەوە، کە ئەوەشیان
کردوە بە منەت و موزایەدە بەسەر خەڵکەوە. لە کاتێکدا حکومەتی هەرێم و دوو حزبە
دەسەڵاتدارەکەی ناوچەی سەوزو زەرد، ئەرکیانە لەو سامانەی کە ساڵانێکی زۆرە لە
داهات و قووتی خەڵکی کوردستان تاڵانیان کردوە، کۆمەکی دارایی بە بێکارکراوەکان
بکات و هاوکاری پزیشکی و خۆپاراستن و خۆراک بەسەر هاوڵاتیانی کەمدەرامەتدا دابەش
بکات و مووچەی مووچەخۆران بە بێ دواکەوتن دابەش بکات، بەڵام لە بەرامبەر هەموو
ئەوانەدا بێدەنگ و کەمتەرخەمە. بە هەزاران خێزان پێویستیان بە مووچەکانیانە و
هەزارانی دیکە کە بەکاری رۆژانەیان ژیانی خۆیان و خێزانەکانیان دابین دەکەن، ئێستا
ڕوبەڕووی برسێتی دەبنەوە. ئەوە لە کاتێکدا کە نزیکەی دوو هەفتەیە خەڵك لە
ماڵەکانیاندا کەرەنتینەکراون و تا کۆتایی مانگی ئازار قەدەغەی هاتوچۆ بەردەوام
دەبێت و ئەگەری ئەوەش هەیە کە درێژتر بکرێتەوە!

ئێمە
لە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان سەرکۆنەی ئەو سیاسەتە ملهوڕانەیەی
دەسەڵاتدارانی هەرێم دەکەین کە بەناوی خۆپاراستن لە ڤایرۆسی کۆرۆناوە دەیانەوێ
فەزای سەرکوت و تۆقاندن بەسەر خەڵکدا بسەپێنن. داوا دەکەین دەستبەجێ هەردوو دەستگیرکراوەکان
ئازاد بکرێن و هاوکات بەرپرسیارێتی خۆیان بۆ دابینکردنی سەلامەتی ژیان و گوزەرانی
هاوڵاتیان جێبەجێ بکەن. بێگومان خەڵکی کوردستان ناتوانێ بەناوی سیاسەتی
کەرەنتینەکردنەوە سیاسەتی برسیکردن  قبوڵ بکات و بەناچاری بۆ پاراستنی
ژیانی خۆیان، وەکو چۆن ئێستا پەیڕەوی لە رێنماییە تەندروستی و خۆپارێزیەکان دەکەن،
بەرگری لە قوتی ژیانیان دەکەن!

حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان

٢٥/٣/٢٠٢٠ 

ئه‌گه‌ر به‌ ته‌ماشایه‌كی سه‌رپێیانه‌ش بێت بڕوانیینه‌ كابینه‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی حكومه‌تی هه‌رێم ده‌گه‌ینه‌ ئه‌ڕاستیه‌ی له‌ ئیداره‌ دانی دامه‌زراوه‌كانی دوڵه‌تداریدا به‌ شێوه‌یی پله‌به‌ندی پلان دانان كاریان نه‌كردووه‌، سه‌ره‌ ڕایی هه‌بوونی وه‌زاره‌تێك به‌ ناوی پلاندانان. هه‌ر بۆیه‌ له‌ سه‌رجه‌م كاره‌كانی حكومه‌ت كاریگه‌یی ڕۆژو ڕه‌زامه‌ندی لایه‌نی به‌رامبه‌ر كه‌ كاربه‌ده‌ستان حكومه‌ت به‌ ئامانجی جێ‌ به‌جێكردنی مرامه‌كانی خۆیان به‌ ئامانجی گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ی كه‌ خۆیان ده‌یانه‌وێت نه‌ك دامه‌زراوه‌كانی حكومه‌ت به‌ سه‌ر ده‌رئه‌نجامی كاره‌كانیانه‌وه‌ دیاره‌ چونكه‌ كاربه‌ده‌ستانی ئه‌م هه‌رێمه‌ ئیدی نازانم بڕوایان به‌ پلان نیه‌ یان له‌ بنه‌چه‌دا پلان بوونی نیه‌ بۆجێ‌ به‌جێكردنی كاره‌كان، هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین كاربه‌ده‌ستانی یه‌كه‌می حكومه‌ت و وه‌زاره‌ته‌كان به‌ بێ‌ له‌ به‌رچاوگرتنی ئه‌ركی به‌رپرسیارێتی به‌رامبه‌ر تاكه‌كانی ئه‌م هه‌رێمه‌ ده‌ست ده‌به‌ن بۆ سه‌رجه‌م كایه‌كانی حكومه‌ت داری به‌ نموونه‌ سندوقی خانه‌نیشینی فه‌رمانبه‌ران كه‌ ئه‌مه‌ رێژه‌یه‌ك له‌ موچه‌ی فه‌رمانبه‌ران ده‌بڕێت به‌ ئێستاشه‌وه‌ بۆ ئه‌م سندوقه‌ كه‌چی تائێستا كه‌س نازانێت ده‌چێته‌ كۆێ وه‌ چی لێدێت؟ هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین كاتێك حكومه‌ت توشی ساده‌ترین قه‌یران ده‌بێت كاربه‌ده‌ست به‌ بێ‌ سڵمینه‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر هاولاتیان به‌شێوه‌یه‌كی ته‌موو مژاوی ئفلاس بوونی حكومه‌ته‌كه‌یان ڕاده‌گه‌ینن به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی هه‌ستی به‌رپرسیارێتیان تێدابێت، هۆكارێك بێت بۆ ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی خۆیان. كاتێك ده‌بینین به‌ سی ساڵ له‌ ته‌مه‌نی حكومڕانی ده‌سلاتی كوردی كه‌چی خاوه‌نی هیچ سیویله‌یه‌كی نقدی نه‌بێت بگره‌ زۆربه‌ی ئاماژه‌كان به‌ سالبیش ده‌رده‌كه‌ون. كه‌واته‌ ئه‌ ئه‌مه‌یه‌ حكومه‌تداری ڕۆژ كاتێك مامۆستایانی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رد هاتنه‌ سه‌رشه‌قامه‌كان به‌و ئامانجه‌ی كه‌ ئه‌م ده‌سته‌ی كومه‌ڵگا عه‌رشی كورسیه‌كانیان هه‌ڵنه‌له‌رزێنن به‌ بێ‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی زانستیانه‌و پلان بۆدانراو به‌ڵكو به‌شێوه‌یه‌كی پیلان بۆدانراو مووچه‌كه‌یان زیاد ده‌كه‌ن و بگره‌ ده‌یخه‌نه‌ سه‌ره‌تای لیستی مانگانه‌ی مووچه‌وه‌، هه‌مان كاریش ڕاست ده‌رده‌چێت كاتێ‌ شه‌ڕی نه‌گریسی داعش سه‌ریی هه‌ڵدا كه‌واته‌ پێشمه‌رگه‌ پارێزه‌ری نیشتمانه‌ ئاراسته‌ی سه‌همه‌كه‌ كاربه‌ده‌ستان به‌لای ئه‌واندا شكایه‌وه‌، ئه‌م جوڵه‌ پێكردنی ئاراسته‌ی سه‌همی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی كاربه‌ده‌ستان تا زه‌مه‌نی كرۆناش به‌رده‌وامی هه‌یه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئێستا كه‌ ده‌بینین كه‌رتی ته‌ندروستی و وه‌زاره‌تی ناخۆ له‌ پێشه‌وه‌ی لیسته‌كه‌ی حكومه‌تدایه‌ بگره‌ له‌ ئه‌گه‌ری درێژه‌ كێشانی ئه‌م دۆخه‌ لیستی مووچه‌ به‌م شێوه‌یه‌ی لێدێت ئه‌میش له‌ به‌ر ڕۆشنایی ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ر زاری خۆیانه‌وه‌ به‌تایبه‌تیش وه‌زیری ناوخۆ كه‌ ده‌لێت داهاتی ناوخۆ نزیك بۆته‌وه‌ له‌ سفر كه‌واته‌ 250 ملیار دینار له‌ داهاتی ناوخۆ كه‌ حكومه‌ت بۆ مووچه‌ به‌كاری ده‌هێنا كه‌م ده‌كات، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌شدا كاتی نه‌وت به‌نزیكه‌ 60 دۆلاری ئه‌مه‌ریكی بوو وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتیه‌كان مانگانه‌ 350 ملیاری به‌ شێوه‌یه‌كی نه‌گۆڕ ده‌خسته‌ سه‌ر حسابی وه‌زاره‌تی دارایی ئه‌ی ئه‌گه‌ر هاتوو نرخی نه‌وت به‌نرخی ئه‌مڕۆی كه‌كه‌متره‌ له‌ 22 دۆلار له‌م حاڵه‌ته‌دا ده‌بێت حكومه‌ت پاره‌ بدارت كۆمپانیاكانی نه‌وت ئه‌ویش به‌هۆی جۆرێتی گرێبه‌سته‌ نه‌وتیه‌كانی هه‌ریم كه‌واته‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ ئه‌م بڕ پاره‌یه‌ش له‌ داهاتی هه‌رێم ئه‌گه‌ر سفر نه‌بێ‌ كه‌واته‌ نزیكه‌ له‌ سفر. ئه‌وه‌ی ده‌مێنێتوه‌ 21 ملیاره‌كه‌ی هاوكاریه‌كانی حكومه‌تی ئه‌مریكایه‌ كه‌ ئه‌میش كه‌می كردووه‌ بۆ 8 ملیار دینار كه‌واته‌ حكومه‌تی هه‌رێم ئه‌وه‌ی له‌ به‌رده‌ستیدایه‌ ته‌نها ئه‌و 453 ملیاره‌كه‌ی بغداد ده‌ كه‌ به‌ناویی مووچه‌ی مانگی سێ‌ 2020 به‌ڵام حكومه‌تی هه‌رێم بۆ دابه‌شكردنی مووچه‌ی مانگی دوانزده‌ هه‌ندێ‌ له‌ وه‌زاره‌ته‌ بچوكه‌كانی پێ دابه‌ش ده‌كات (بێجگه‌ له‌ وه‌زاره‌ته‌كانی خوێندنی باڵا و په‌روه‌رده‌ و اوقاف) ئه‌و باقیه‌یی ده‌مێنێته‌وه‌ ده‌درێت وه‌ به‌ مووچه‌ی مانگی یه‌كی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی و ناوخۆ چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌سلاتداران هه‌رێم تا ئێستا له‌ گه‌ڵ ئه‌م دوو وه‌زاره‌ته‌داییه‌ ئه‌مه‌یه‌ پیلانی ده‌سڵاتدارانی ئه‌م هه‌رێمه‌ نه‌ك پلان……….

شاخه‌وان سه‌نگاوی
shaxewan.saed@gmail.com