متمانه‌ و كلتوور.. مه‌رجی له‌پێشینه‌ی خۆپارێزیی و مانه‌وه‌ … ئه‌مین بۆتانی

ئه‌ركی هه‌ر یه‌كێك له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و به‌تایبه‌تی (توێژی بیركه‌ره‌وه‌)؛ وردبوونه‌وه‌ی زیاتره‌ له‌هه‌ر رووداو و په‌ره‌سه‌ندێك به‌مه‌به‌ستی په‌یداكردنی تێگه‌یشتن و وێناكردنێكی هه‌ره‌ نزیك له‌ سرووشت و جووڵه‌ و ئاراسته‌ی پرسه‌كان، بۆ دۆزینه‌وه‌ی باشترین شێوازی به‌رگرتن له‌هه‌ر پێشهاتێكی نه‌خوازراو سه‌باره‌ت به‌هه‌موو كار و كایه‌كانی ژیان.
بێگومان لێره‌دا مه‌به‌ستمه‌ له‌باره‌ی یه‌ك دوو لایه‌نی په‌یوه‌ست به‌ ڤایرۆسی كۆرۆنا بدوێم، هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ی به‌لای منه‌وه‌ گرنگه‌ و ده‌توانم قسه‌یان له‌سه‌ر بكه‌م كه‌ به‌ ئه‌ركی خۆمی ده‌زانم هه‌ر ئه‌وه‌یه‌. به‌ بۆچوونی من؛ ئه‌مڕۆ ئه‌ركی ئه‌و توێژه‌ی باسمكرد ئامۆژگارییكردنی خه‌ڵك نیه‌ چۆن ده‌ست و په‌نجه‌یان بشۆن و ئاگایان له‌خۆیان بێ، چونكه‌ ئه‌وه‌ كاری دامه‌زراوه‌ ته‌ندروستیه‌كانه‌ و لیژنه‌ی باڵای رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنا بڵاوی ده‌كاته‌وه‌ و له‌سه‌ر هاووڵاتیانیش پێویسته‌ پێیه‌وه‌ پابه‌ند بن،، بێجگه‌ له‌وه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ پرسی خۆپاراستن و پابه‌ندبوون به‌ رێنماییه‌ ته‌ندروستییه‌كانه‌وه‌ خواست و هه‌ڵوێستێكی سه‌رانسه‌ریی هه‌موومانه‌.
گوتم (له‌سه‌ر هاووڵاتیان پێویسته‌ پێیه‌وه‌ی پابه‌ند بن)، ئه‌وه‌ بۆ چه‌ندین هه‌فته‌ ده‌چێ قسه‌ی هه‌موومان هه‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ پێویسته‌ پابه‌ند بین بۆ ئه‌وه‌ی به‌ كه‌مترین زیان له‌م په‌تایه‌ ده‌رچین،، به‌ڵام هاوكات هه‌موومان ئاگادارین وڵات هه‌یه‌ هه‌تا ئێستاش كه‌ په‌تاكه‌ چۆته‌ قۆناغێكی یه‌كجار مه‌ترسیداره‌وه‌ كه‌چی جووڵه‌ی نه‌كردووه‌ و وه‌ك پێویست هه‌نگاوی نه‌ناوه‌ بۆ به‌رگرتن و خۆپارێزی و ته‌نانه‌ت پلانێكی ئه‌وتۆشی نیه‌ بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی كۆرۆنا. به‌ڵام خۆشبه‌ختانه‌ له‌ كوردستانه‌كه‌ی خۆمان ده‌بێ دڵخۆش بین به‌و پلان و هه‌نگاوانه‌ی (حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان) و رژدی و په‌رۆشی خودی جه‌نابی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران كاك (مه‌سروور بارزانی) كه‌ له‌گه‌ڵ تیمه‌ لێهاتووه‌كه‌ی پێشمه‌رگه‌ئاسا شه‌و و رۆژ ده‌كه‌نه‌ یه‌ك و ئێشك گرن به‌دیار ته‌ندروستی وڵات و هاووڵاتیانه‌وه‌،، ئه‌وه‌ی له‌ كوردستان كراوه‌ ئه‌زموونێكی ده‌گمه‌نه‌ و هه‌مووان شایه‌تی خێری بۆ ده‌ده‌ن،، دڵنیام ئه‌م كار و هه‌ڵمه‌ته‌ بێهاوتایه‌ی حكوومه‌تی كوردستان ده‌بێته‌ ره‌سید و زه‌خیره‌ و پاشه‌كه‌وتێكی یه‌كجار مه‌زن بۆ خۆناسین و بنیاتنان و كۆكردنه‌وه‌ی پارچه‌كانمان و دواجار تۆكمه‌كردنی ژێمه‌ندی و ئنتیما و ئاوێته‌بوونی خه‌ڵك و خاكی كوردستان،، له‌م رووه‌وه‌ من به‌ش به‌حاڵی خۆم ڤایرۆسی كۆرۆنا وه‌ك به‌ره‌كه‌تێكی مه‌زن ده‌بینم،، چونكه‌ ئه‌وه‌ی لێی ده‌خوێنمه‌وه‌ هه‌رچیه‌كیش رووبدات خوانه‌خواسته‌؛ هه‌ر ئه‌وه‌مان بۆ ساغبوویه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ی كوردستانی له‌ ته‌نگانه‌دا چیمان له‌ده‌ستدێ بیكه‌ین و چیمان له‌ده‌ستهات و كردمان؛؛ ئه‌وه‌ له‌هه‌ر شتێك گرنگتره‌ ئه‌مڕۆ بیبینین و هه‌ستی پێبكه‌ین و بیكه‌ینه‌ خاڵی سه‌ره‌تا و پرۆژه‌ی داهاتوومان. بێگومان گه‌لان و قۆناغه‌كانی ژیان هه‌میشه‌ له‌ ساته‌وه‌ختی مێژوویی و له‌سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی رووداوه‌ نه‌قۆڵاكان (ته‌كانی بوومه‌له‌رزه‌یی)؛ رێڕه‌وی به‌خۆداچوونه‌وه‌یان ئاراسته‌ی نوێتری به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌؛؛ زهنیه‌ت و مێنتالیته‌یان فۆرمات بووه‌ و سه‌رله‌نوێ‌ جیهانبینی و روئیایان بۆ كۆی پرسه‌كانی ژیان گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هاتووه‌،، لێره‌دا ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌م پرسه‌وه‌؛ ده‌مه‌وێ‌ بڵێم پێویسته‌ له‌هه‌موو سه‌نگه‌ره‌كان به‌رگریی بكه‌ین؛ هه‌ر یه‌كه‌ و له‌سه‌نگه‌ره‌كه‌ی خۆی رووبه‌ری به‌ر ده‌می خۆی هه‌موار بكاته‌وه‌؛ موورووی هێزی كه‌ڵه‌كه‌بووی خۆی هه‌ڵڕێژێته‌ كۆشی بنیاتنانه‌وه‌ و سه‌رله‌نوێ بیانكا به‌ په‌تێكی نوێی ژیاندۆستییه‌وه‌.
ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر پرسی؛ بۆچی ده‌بێ (ئه‌وه‌ی پێمان ده‌كرێ بیكه‌ین) هه‌میشه‌ یه‌كسان و هه‌ندێ جار كه‌متریشه‌ له‌ (ئاست و كێرفی پابه‌ندنه‌بوون)؛ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی هه‌موو هه‌وڵه‌كانمان بخه‌ینه‌ گه‌ڕ و ده‌رفه‌ته‌كان ته‌وزیف بكه‌ین، دێین به‌رده‌وامی به‌و راده‌ستبوونه‌ دێرینه‌ی خۆمان ده‌ده‌ین و به‌ (بیانوو)ی جۆراوجۆر پابه‌ند نابین. هه‌ڵبه‌ت لایه‌نێكی ئه‌م كێشه‌یه‌ په‌یوه‌ندی به‌ پرسێكی زۆر دێرینه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ پرسێكی یۆنڤێرسالی كه‌ونیی مرۆڤایه‌تی گشتگیر و (رۆسۆ)یانه‌یه‌ و په‌یوه‌سته‌ به‌ پرسی ره‌وایی و شه‌رعییه‌ت و مه‌شرووعییه‌ت و ده‌سه‌ڵات و گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تی. ئه‌مه‌ی دواییش راسته‌وخۆ بۆ پرسێكی مه‌ترسیدار تر سه‌رده‌كێشێ و وه‌ك ئه‌نجامگیرییه‌كی حه‌تمی و بێ چه‌ندوچوون دێته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ پرس و كۆنسێپتی (متمانه‌)یه‌، هه‌ڵبه‌ت له‌م رۆژانه‌ی رابردوو لێره‌ و له‌وێ‌ هه‌موومان گوێبیستی ئه‌و ئه‌نجامگیریه‌ بووین كه‌ خه‌ڵكانێك له‌ عێراق و وڵاتانی دنیا و ته‌نانه‌ت لای خۆشمان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هاوڵاتی به‌هه‌ر هۆیه‌ك متمانه‌ی به‌ حكوومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی نشتیمانه‌كه‌ی خۆی نه‌مابێ؛ راسته‌وخۆ گوتویه‌تی (ئه‌وه‌ی حكوومه‌ت له‌باره‌ی په‌تای كۆرۆنا ده‌یڵێ راست نیه‌) بۆیه‌ من بڕوای پێ ناكه‌م و (هه‌رگیز پابه‌ندی رێنماییه‌كان نابم)، له‌و بڕوایه‌دام هه‌ر یه‌كێك له‌ گه‌ڕه‌ك و شار و شوێنی نیشته‌جێبوونی خۆی گوێبیستی ئه‌م رسته‌یه‌ بووه‌،، بێگومان ئه‌و روئیا و بۆچوون و مێنتالیته‌یه‌ هه‌ر هه‌مووی شانی حكوومه‌ته‌كان ناگرێته‌وه‌؛ به‌ڵام له‌ كاتی ته‌نگانه‌دا هه‌موو به‌رده‌كانی ئاسمانیش به‌ پشته‌ ملی حكوومه‌ته‌كانی سه‌ر زه‌وی ده‌كه‌ون.
راسته‌، هه‌میشه‌ ئه‌و سه‌رچاوه‌ كلتووریه‌ی كه‌ مێنتالیته‌ و جیهانبینییمان فۆرموله‌ و ره‌نگڕێژ ده‌كه‌ن؛ هه‌ر ئه‌وه‌ هه‌ژموونی به‌سه‌ر ویست و ئیراده‌مانه‌وه‌ زاڵه‌ و رێگا به‌ سه‌رچاوه‌ی دی نادات له‌گه‌ڵیدا هاوبه‌ش بێ یانیش جێگای بگرێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ كه‌سێك كه‌ هێزی دنیابینی و وێناكردن له‌ ئایینه‌وه‌ وه‌ربگرێ‌، یان ئه‌و كه‌سه‌ی بڕوای به‌ تیۆری پیلانگێڕیی هه‌یه‌، یان ئه‌و كه‌سه‌ی كوردگوته‌نی به‌ ته‌بیعه‌ت لاته‌ریك و ره‌شبینه‌، ئه‌و كه‌سه‌ ئاسان نیه‌ بڕوا به‌ بوونی سه‌رچاوه‌یه‌كی دیكه‌ی به‌دیل بۆ متمانه‌ بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ بڕوای به‌ تاقه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی متمانه‌كردن هه‌یه‌ و به‌س، متمانه‌هێنان به‌ سه‌رچاوه‌كانی دیكه‌ی به‌لاوه‌ كوفر و حه‌رامه‌. هه‌رگیز ده‌سه‌ڵاتێكی دنیایی زائیل شوێنی ئه‌و متمانه‌یه‌ ناگرێته‌وه‌ كه‌ خاوه‌نی هه‌ژموونی باڵا و خاوه‌نی دارولبه‌قایه‌، ئه‌م دۆگمابوونه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت دژ به‌ بنه‌مای خودی ئایینیشه‌، گه‌وره‌ترین كۆسپه‌ له‌به‌رده‌م تێگه‌یشتنێكی ره‌وانتر بۆ ئایین به‌ر له‌وه‌ی ببێته‌ كۆسپ له‌به‌رده‌م تێگه‌یشتنێكی ره‌وانتر بۆ دنیا،، به‌ڵام مێنتالیته‌ی مه‌رگدۆستی لێره‌دا به‌ فۆرمێكی نوێتر و مه‌ترسیدار تر ده‌كه‌وێته‌ مانۆڕ له‌گه‌ڵ ژیان و هه‌تا ئه‌گه‌ر كۆڵانه‌كان لێوانلێویش بن له‌ لاشه‌ی تووشبوانی كۆرۆنا؛ ئه‌و هه‌رگیز ئاماده‌ نیه‌ خۆی به‌ده‌سته‌وه‌ بدا و سه‌ركه‌چ بكا بۆ ئه‌قڵ.
بۆیه‌ ئه‌وه‌ی له‌ چین و ئیتالیا و كوردستان و شوێنانی دیكه‌ی گۆی زه‌وی له‌سه‌ره‌تای پرۆسه‌ و پلانی خۆپارێزیی له‌ په‌تای كۆرۆنا به‌دیار كه‌وت؛ شتێكی چاوه‌ڕوانكراو بوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌سانی خاوه‌ن زهنیه‌تی یۆتۆپیایی لاهووتی (به‌ ئایینی و غه‌یره‌ ئایینیه‌وه‌) هه‌ر میكانیزمێكیان به‌لاوه‌ هه‌ڕه‌شه‌ بووه‌ بۆ سه‌ر حورمه‌تی موقه‌دده‌س و پیرۆزیه‌كان، كه‌ حكوومه‌ته‌كان گوتیان تكایه‌ با قه‌ره‌باڵغی له‌ هیچ شوێنێك نه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌مووان پارێزراو بن، كه‌سانی به‌ڕێزی ئایینداری موسوڵمان و كریستیان و بووزی و گشت ئایینه‌كان پێیان وابوو ئه‌و پلانه‌ ده‌بێ توخنی ئه‌و قه‌ره‌باڵغییه‌ی نێو په‌رستگاكان نه‌كه‌وێ كه‌ ناوی نوێژ و په‌رستشی به‌كۆمه‌ڵه‌، چونكه‌ له‌ نه‌زه‌ری ئه‌وان ئه‌وه‌ قه‌ره‌باڵغی نیه‌ به‌ڵكو هه‌تا سه‌ر ئاپۆرای به‌ره‌كه‌ته‌ و هیچ دۆخێك بۆی نیه‌ پێناسه‌یه‌كی ئاوه‌ژووی بكا به‌ به‌را، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و زهنیه‌ته‌ پێی وایه‌ ئه‌وان له‌ سركێته‌وه‌ پارێزراون، یان قه‌ده‌ری ژیان و مه‌رگ له‌ ئاسمانه‌ و پێویست ناكا ئێمه‌ له‌سه‌ر زه‌وی خۆمان سه‌خڵه‌ت بكه‌ین، بێگومان ئه‌و قه‌ده‌رییه‌ته‌؛ سرووش و هێز له‌ كانگای هه‌ره‌ به‌هێزی متمانه‌ وه‌رده‌گرێ‌ كه‌ هێزی بێهاوتای گه‌ردوونه‌ (هێزی ئافرێنه‌ر و خالق)ه‌، به‌ڵام مه‌به‌ستی ئێمه‌ لێره‌دا خوانه‌خواسته‌ ئه‌وه‌ نیه‌ ئه‌و جۆره‌ بڕواهێنانه‌ حاشا به‌ كه‌م و كه‌مبایه‌خ بزانین، نه‌خێر هه‌رگیز وانیه‌ و نابێ، ئازادی ئایین و ئایینداری و بیروبڕوا پرانسیپی نه‌گۆڕی كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تین و وڵاتان و حكوومه‌ته‌كانیش كاریان بۆ فه‌راهه‌مكردنی ئه‌و ئازادیه‌ی هاووڵاتیانی خۆیان كردووه‌ و ئه‌ركی له‌پێشینه‌ی هه‌مووانیشه‌ رێز له‌ ئازادی عه‌قیده‌ و بیروبڕوای به‌رامبه‌ره‌كانیان بگرن. مه‌به‌ست لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ پێویسته‌ په‌رۆشی بڕواداران و ئایینداران له‌ خه‌ڵكێكی دی زیاتر بێ، پێویسته‌ ئه‌وان به‌ كرده‌وه‌ په‌رۆشتر بن له‌ كاسانی دی بۆ پاراستنی ژیان و ته‌ندروستی گشتی، نه‌ك به‌رنامه‌ و پرۆژه‌ و پلانی حكوومه‌ت و دامه‌زراوه‌ به‌رپرسه‌كان به‌ پیلان و كوده‌تا لێكبده‌نه‌وه‌ و پێیان وا بێ (قه‌ده‌غه‌كردنی هه‌موو گردبوونه‌وه‌یه‌ك به‌ نوێژی به‌ كۆمه‌ڵییشه‌وه‌) ئامانج لێی خوانه‌خواسته‌ زه‌وتكردنی ئازادی خه‌ڵك و قه‌ده‌غه‌كردنی نوێژ و په‌رستش و ئاییندارییه‌، نه‌خێر وانیه‌ و بۆ گشت لایه‌ك و بۆ ئاییندارانی به‌ڕێزیش ئه‌وه‌ روون بوویه‌وه‌ كه‌ هه‌رگیز مه‌به‌سته‌كه‌ ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌ندێك كه‌س به‌ مه‌به‌ست و بیانووی جیاجیا ئه‌وه‌یان ده‌ورووژاند گوایه‌ حكوومه‌تی دیموكراتی و علمانی خواخوایه‌تی په‌تایه‌ك بڵاو بێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌په‌نای ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌وه‌ ده‌ست بۆ قه‌ده‌غه‌كردنی نوێژی جه‌ماعه‌ت ببات!!!.
ئه‌مڕۆ له‌وانه‌یه‌ هه‌ردوو پرسی (متمانه‌) و (كلتوور) وه‌ك دوو كێشه‌ی قووڵ رووبه‌ڕووی زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگا و حكوومه‌ته‌كان ببێته‌وه‌ بۆ ده‌ربازبوون له‌ ته‌نگانه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا،، له‌هه‌ندێ وڵات ئه‌گه‌ر فاكتی متمانه‌ش هه‌بێ ده‌بینین جۆری كلتوور و مێنتالیته‌ی خه‌ڵك و كۆمه‌ڵگه‌ هیچ نرخ و به‌هایه‌ك بۆ خاڵی متمانه‌كه‌ش ناهێڵنه‌وه‌، بۆ نموونه‌؛ ئه‌گه‌ر شیعه‌كانی عێراق و ئێران هه‌تا سه‌ر ئێسقان متمانه‌شیان به‌ حوكمڕانیی مه‌رجه‌عه‌كه‌شیان هه‌بێ، حكوومه‌ته‌كه‌ی شیعه‌ چی له‌و مێنتالیته‌یه‌ بكات كه‌ مه‌رجه‌عه‌ ره‌شیده‌كه‌یان هۆكاری سه‌ره‌كی خوڵقاندنی ئه‌و كه‌لتووره‌یه‌ و ده‌یان ساڵه‌ به‌و مێنتالیته‌یه‌ ره‌گه‌كانی وه‌هم بۆ ئه‌و خه‌ڵكه‌ داماوه‌ خێرنه‌دیوه‌ ره‌ش و رووته‌یه‌ ئاو ده‌دات،، هه‌موومان ئه‌و دیمه‌نانه‌مان بینی كه‌ ئاپۆرای زیاره‌تكارانی په‌رستگای ئیمام كازم چۆن خاڵی كۆنترۆڵی هێزه‌ ناوخۆییه‌كان راده‌ماڵن و هاوار ده‌كه‌ن و ده‌ڵێن با سه‌رجه‌م تووشبووانی وڵاتانی چین و ئیتالیا و فه‌ره‌نساش روو له‌ نه‌جه‌ف و مه‌رقه‌دی ئه‌وان بكه‌ن بۆ شیفا و پاكبوونه‌وه‌ له‌ په‌تای ئستیكباری جیهانیی كۆرۆنا.
بیرمان نه‌چێ ئێمه‌ش له‌ كوردستان له‌و نموونه‌مان هه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی ئاسمان و رێسمانمان فه‌رقه‌، ئه‌و حاڵه‌ته‌ هه‌موومان به‌دیمان كردووه‌ و به‌رله‌ چه‌ند رۆژێك له‌ نانه‌واخانه‌یه‌ك ئه‌و نموونه‌ كه‌لتووریه‌ خه‌سته‌م بینی و هیچ به‌لامه‌وه‌ سوپرایز نه‌بوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌مێكه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی خۆم ده‌ناسم، له‌ خاوه‌نی نانه‌واخانه‌كه‌م پرسی بۆچی كرێكاره‌كانت ده‌ستكێشیان له‌ده‌ست نه‌كردووه‌، له‌وه‌ڵامدا گوتی جارێ‌ ده‌ستمان به‌ ئیش نه‌كردووه‌ و تۆ یه‌كه‌مین كه‌سی هاتووی بۆ نان كڕین، راستی ده‌كرد چونكه‌ بینم ناو توونی نانه‌واخانه‌یان به‌ (تراكسووتێكی كۆنی له‌ ئاوهه‌ڵكێشراو) پاك ده‌كرده‌وه‌، خه‌ریك بوو بۆنی گه‌ڵوگونی خاوه‌ن تراكسووته‌ نه‌ناسراوه‌كه‌ له‌ جیاتی بۆنی نانی برژاو هه‌ڵمژم!!!؛ به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌مامكی كردبێ خۆی لێم نزیك كرده‌وه‌ و پێی گوتم؛ بۆچی مامۆستا بڕوات به‌و درۆیه‌ی كۆرۆنا هه‌یه‌؟!، گوتم ئه‌ی ئه‌وه‌ نیه‌ خه‌ڵك به‌به‌ر چاومانه‌وه‌ ده‌مرن!!!، ئینجا به‌حه‌ماسه‌ته‌وه‌ و شه‌هامه‌ته‌وه‌ گوتی: مامۆستا یه‌قینت هه‌بێ ئه‌وه‌ی له‌ دڵه‌وه‌ بڵێ (ئه‌شهه‌دو ئه‌ن لا ئیلاهه‌ ئیڵڵه‌ڵا هه‌رگیز تووشی ئه‌و ڤایرۆسه‌ نابێ)، له‌ وه‌ڵامدا گوتم” ئه‌ی یه‌كه‌مین قوربانی كۆرۆنا له‌ كوردستان مه‌لایه‌كی داماوی به‌ڕێز نه‌بوو؟!؛ تۆ بڵێی له‌ دڵه‌وه‌ (ئه‌شهه‌دو ئه‌ن لا ئیلاهه‌)ی نه‌گوتبێ؟!،، یه‌عنی ڤایرۆسه‌كه‌ هه‌یه‌ به‌ڵام پێویسته‌ له‌ (دڵه‌وه‌) شه‌هاده‌ت بێنین ده‌نا پارێزراو نابین؟!، گوتی” شتی وا نیه‌. دیسان پێمگوت: زۆر چاكه‌ برا؛ به‌یانی مه‌سره‌فی رێگات له‌سه‌ر من؛ وه‌ره‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌چینه‌ ئه‌و قاویشه‌ی نه‌خۆشخانه‌ كه‌ تووشبوانی په‌تای كۆرۆنا لێیه‌ و جه‌نابیشت بڕۆ سه‌ردانێكی ئه‌و داماوانه‌ بكه‌ و له‌گه‌ڵ دوعا و داوای شیفا و سه‌لامه‌تی بۆیان؛ ئه‌ولا و ئه‌ملایان ماچ بكه‌ ئه‌گه‌ر راست ده‌كه‌ی كۆرۆنا بوونی نیه‌. ئه‌وسا پێكه‌نی و نه‌یزانی چۆن چۆنی ئه‌و رووخساره‌ی خۆی رێكبخاته‌وه‌ كه‌ هه‌ڵبزڕكاوی متمانه‌یه‌كی وه‌همی و دوودڵییه‌كی ئاشكرا بوو، بیمامه‌عنا به‌ نیگا گوناحه‌كانی تێیگه‌یاندم” مامۆستا لێیگه‌ڕێ هه‌ر چۆنه‌ با وابێ!!!”. ئێمه‌ لێره‌دا له‌به‌رده‌م پارادۆكسی متمانه‌ و كلتوورێكی شڵۆق و دابه‌شبووداین، جارێكیان پاكوخاوێنی له‌ ئیمانه‌وه‌یه‌ و جارێكیشیان به‌كارهێنانی (شه‌رواڵ تراكسووتێكی كۆنی بۆگه‌نی چڵكن) بۆ خاوێنكردنه‌وه‌ی توونی سه‌موونخانه‌ هه‌رگیز هاودژ نیه‌ له‌گه‌ڵ ئیمان و زه‌وق و پاكوته‌میزی!!!. نازانم من بڕوا به‌ كام پیلانگێڕی بكه‌م؟ كه‌سێك به‌ناوی ئایینه‌وه‌ بۆته‌ خاوه‌نی ته‌ندروستی به‌نده‌كانی خوا و به‌ به‌رچاوی خه‌ڵكه‌وه‌ پیسوپۆخڵی ده‌رخواردی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌دا؟ یان ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ی پێیوایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا پیلانی (ماسۆنییه‌ت و جووله‌كه‌ و ئه‌مه‌ریكا و زلهێزه‌ به‌رژوه‌ندخوازه‌كانه‌) ده‌بێ ئێمه‌ گوێڕایه‌ڵی ئه‌و حكوومه‌تانه‌ش نه‌بین كه‌ علمانین و ئه‌ڵقه‌ له‌گوێی غه‌رب و تاغووته‌كانن و خوای گه‌وره‌ ئێمه‌ ده‌پارێزێ نه‌ك ده‌مامك و ده‌ستكێش و مانه‌وه‌ له‌ماڵ، (قول له‌ن یوسیبه‌نا ئیللا ما كه‌ته‌به‌ڵاهو له‌نا)؛ ئامه‌نتو بیللا، به‌ڵام خۆ ئایین و خودای په‌روه‌ردگار نه‌یفه‌رمووه‌ به‌ده‌ست و پێیه‌كانی خۆت بچۆ ناو ئاگره‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌م ورده‌كاریه‌م هێنایه‌ به‌رباس، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ قسه‌ و لێكدانه‌وانه‌ كرۆك و ناخی پرسی متمانه‌ و پابه‌ندنه‌بوونی زۆرانێك له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌یه‌ به‌ رێنماییه‌كانی خۆپارێزیی له‌م په‌تا نه‌گریسه‌ی خه‌ریكه‌ كێرفی ژیانی مرۆڤایه‌تی نزیك به‌ خاڵی سفر ده‌كاته‌وه‌ و هه‌تا رادده‌یه‌كی زۆر ئه‌گه‌ر بیركردنه‌وه‌ی ئه‌و به‌شه‌ی هاووڵاتیان له‌گشت وڵاتان به‌و جۆره‌ نه‌بوایه‌ كه‌ باسمانكرد؛ ئێستا ژماره‌ی تووشبوان و قوربانیان زۆر زۆر كه‌متر ده‌بوو له‌وه‌ی هه‌یه‌، خۆ ئه‌گه‌ر به‌خۆماندا نه‌چینه‌وه‌ و هه‌مواری ئه‌و تێڕوانینه‌ وه‌همییه‌ دووره‌ ئایین و دووره‌ راستییه‌ زانستییه‌ نه‌كه‌ینه‌وه‌؛ ئه‌وه‌ بێگومان ئێمه‌ و ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی باجی قورستر و قوربانی زیاتر ده‌ده‌ین.
له‌ته‌ك ئه‌و نموونه‌ خراپه‌؛ بێشومار نموونه‌ی دڵخۆشكه‌ر و ئومێدبه‌خشیشمان هه‌یه‌ قوربان.. ده‌نا من هه‌رگیز ده‌ستم بۆ په‌له‌پیتكه‌ی لابتۆكه‌م نه‌ده‌برد و هیچم بۆ نووسین پێ نه‌بوو،، راسته‌ ده‌بێ نموونه‌ ئومێدكوژه‌كان زیاتر هانمان بده‌ن بۆ كه‌وتنه‌جووڵه‌ و ژیان و ئاوه‌دانی؛؛ به‌ڵام هه‌تا ژیان زیاتر سه‌لامه‌ت بێ ده‌بێ زیاتر بۆ په‌ره‌پێدانی ئه‌و سه‌لامه‌تیه‌ی تێبكۆشین، بۆ ئه‌وه‌ی به‌روبوومی كار و تێكۆشانی باشه‌كاران له‌ داهاتوودا به‌شی هه‌موو ئه‌وانه‌ش بكا جیاواز بیریان كردۆته‌وه‌؛ پێویسته‌ هاوكار و یارمه‌تیده‌ر بین خۆمان له‌ مێنتالیته‌ی سووكایه‌تی و شكاندن و نه‌قیزه‌ به‌دوور بگرین،، پێویسته‌ هه‌ر چه‌ند خاڵێكی خراپ به‌دی بكه‌ین؛ ئه‌و راستیه‌مان له‌لا تۆختر بێته‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ ئێمه‌ین باشتر بیرمان نه‌كردۆته‌وه‌ نه‌ك ئه‌وانی دی خراپ بیر ده‌كه‌نه‌وه‌،، رێگای دیكه‌مان نیه‌ بۆ ده‌ربازبوون، ته‌نانه‌ت له‌ ساته‌وه‌ختی ئاساییشدا نه‌ك هه‌ر ته‌نگانه‌ و لێقه‌ومان،، چونكه‌ كه‌ڵه‌كه‌بوونی ره‌فتار و جۆری بیركردنه‌وه‌ی رۆژانه‌مان ره‌گه‌كانی كه‌لتوور و فۆرمی زهنییه‌تی ده‌سته‌جه‌معییمان ره‌نگڕێژ و ره‌گاژۆ ده‌كا.
پێمخۆشه‌ لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ نووسینێكی نووسه‌ر و رۆژنامه‌ڤانی ناوداری ئه‌مه‌ریكی (تۆماس فرێدمان) بكه‌م كه‌ له‌م دواییه‌دا له‌ شێوه‌ی نامه‌یه‌كی كراوه‌ ئاراسته‌ی سه‌رۆك ترامپی كردووه‌ و تێیدا وه‌ك ده‌ستپێشخه‌ری كارنامه‌ی پرۆژه‌یه‌ك ده‌خاته‌ به‌رده‌م سه‌رۆكی وڵاته‌كه‌ی خۆی. پێشنیار ده‌كه‌م بیخوێننه‌وه‌؛ من خوێندمه‌وه‌ و لێره‌دا ئاماژه‌یه‌كی خێرا به‌ ناوه‌رۆكه‌كه‌ی ده‌ده‌م،، فرێدمان به‌ سه‌رۆك ترامپ ده‌ڵێ” من یه‌كێك نیم له‌ لایه‌نگر و دۆستانت، به‌ڵام بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا له‌ یه‌زدان داواكارم سه‌ركه‌وتووتان بكا؛ چونكه‌ ئه‌مڕۆ زۆر شت به‌ بڕیاره‌كانی ئێوه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌،، پێویسته‌ ئێوه‌ پلانتان هه‌بێ و گوێ‌ له‌ پسپۆران و شاره‌زایانی دامه‌زراوه‌ی زانستی بن. هه‌روه‌ها ده‌ڵێ پێویسته‌ بێجگه‌ له‌ مانه‌وه‌ له‌ماڵ، كه‌رتی ته‌ندروستی داتا و ئاماری ورد بخه‌نه‌ به‌رده‌ست به‌ ته‌واوی ورده‌كارییه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین رووبه‌ڕووی ئه‌م په‌تایه‌وه‌ ببینه‌وه‌، رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ك به‌رمه‌بنای داتا و لێكدانه‌وه‌ی زانستی بێ.
كه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی وتاره‌كه‌ی تۆماس فرێدمان بوومه‌وه‌، گوتم باشه‌ ئه‌مه‌ریكای زه‌به‌لاح تازه‌ به‌تازه‌ بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ داتا و ئاماری هه‌بێ، یان هه‌ندێ‌ وڵات تازه‌ به‌تازه‌ به‌ هاووڵاتیانی خۆیان ده‌ڵێن تكایه‌ له‌ ماڵه‌كانتان بمێننه‌وه‌ له‌ پێناو پاراستنی ژیانی خۆتان و ته‌ندروستی گشتی؟!.. هه‌ڵبه‌ت چه‌ند دڵم خۆش بوو به‌وه‌ی حكوومه‌تی وڵاته‌كه‌ی من تا ئێستا بۆ ته‌ندروستی كوردستانیان ئه‌نجامی داوه‌؛ هه‌زارجار دڵخۆشتر بووم، زیاتر شانازیم به‌خۆم كرد وه‌ك كوردستانیه‌كی خاوه‌ن پێگه‌یه‌كی باشتر ئه‌گه‌ر به‌راوردی بكه‌م به‌پێگه‌ و كه‌لتوور و متمانه‌ و جۆری بیركردنه‌وه‌ی هه‌ندێ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رگۆی زه‌وی. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان به‌ شایه‌تی هاووڵاتیانی كوردستان و رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان هه‌ر له‌سه‌ره‌تای قه‌یرانی ئه‌م په‌تایه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا زۆر ده‌ستوبرد و چالاكانه‌ هاته‌ مه‌یدان و ته‌واوی توانا و ئیماكاناتی خۆی خسته‌ دۆخی ئاماده‌باشییه‌وه‌ و سه‌رجه‌م دامه‌زراوه‌كانی خۆیشی وه‌ك یه‌ك تیمی كار به‌ به‌رنامه‌ و پلانێكی تۆكمه‌وه‌ هێنایه‌ مه‌یدان، به‌هه‌ماهه‌نگیه‌كی ته‌واو هاوئاهه‌نگ و ته‌واوكاری یه‌كدی ئه‌وه‌ی بۆیان دانراوه‌ و بۆیان ده‌كرێ‌ به‌زیاده‌وه‌ ده‌یكه‌ن،، شوێن په‌نجه‌ و جێده‌ست و جێهزر و جێدڵ و جێپه‌رۆشییان له‌دیار دیارتره‌. ئه‌و داتا و ئاماره‌ی (تۆماس فرێدمان) بۆ (سه‌رۆك ترامپ)ی پێشنیار كردووه‌ كه‌ دامه‌زراوه‌ ته‌ندروستییه‌كانی ئه‌مه‌ریكا ئه‌نجامی بده‌ن، ده‌مێكه‌ دامه‌زراوه‌ ته‌ندروستییه‌كانی كوردستانه‌كه‌ی ئێمه‌ ئه‌نجامی داوه‌ و ده‌مێكه‌ لیژنه‌ی باڵای رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆڤید نۆزده‌ی نه‌وه‌ی كۆرۆنا ڤایرۆس به‌ لێهاتووییه‌وه‌ ئه‌نجامیانداوه‌ و گه‌یاندوویانه‌ته‌ به‌رده‌ستی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان جه‌نابی كاك (مه‌سروور بارزانی رابه‌ری تیمی كوردستان) بۆ به‌رگرتن له‌ مه‌ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای جیهانی كۆرۆنا ڤایرۆس،، تیمی كوردستان شایانی ده‌ستخۆشی و نه‌وازشی یه‌كجار مه‌زنن، هاووڵاتیانی كوردستانیش كه‌ به‌قه‌د حه‌زیان بۆ ژیان و ئارامی؛ ئه‌وانیش به‌پیر ئه‌و ئه‌ركه‌ پیرۆزه‌ چوون و لێبڕاوانه‌ به‌ رێنماییه‌كانه‌وه‌ پابه‌ند بوون؛ بۆیه‌ ئه‌گه‌ر دانبه‌خۆداگرتن و هه‌ستی خۆ به‌ به‌رپرسیارزانی ئه‌وان نه‌بوایه‌؛ حكوومه‌تیش نه‌یده‌توانی پلانه‌كانی جێبه‌جێ بكا و خوانه‌خواسته‌ ئێمه‌ش له‌ كوردستان ئێستا ژماره‌ی تووشبوانمان له‌ ژماردن نه‌ده‌هات، به‌ڵام خۆشبه‌ختانه‌ هاووڵاتیانی دڵسۆز و به‌ ئه‌مه‌كی كوردستان ئه‌وه‌یان سه‌لماند كه‌ هه‌میشه‌ له‌ ته‌نگانه‌دا ئاماده‌ی قوربانیدانن و ئه‌مجاره‌ش قوربانیدانه‌كه‌ راسته‌وخۆ به‌ ته‌ندروستی و سه‌لامه‌تی خۆیان و ماڵ و منداڵه‌كانیان و خزم و كه‌سی خۆیان و هاونشتیمانیانی خۆیانه‌وه‌ په‌یوه‌سته‌، گه‌وره‌تر له‌ قه‌باره‌ی مه‌ترسیه‌كه‌ به‌پیر رێنماییه‌كانه‌وه‌ هاتن و بوونه‌ هۆی سه‌رخستنی پرۆژه‌ و پلانی خۆپارێزیی سه‌رانسه‌ری له‌ په‌تای كۆرۆنا؛ بۆیه‌ كوردستانیان شایه‌نی ده‌ستخۆشی و پێزانینێكی سه‌نگینن.
لێره‌دا شایانی گوتنه‌ كه‌ ئه‌و ئه‌نجامگیریه‌ش له‌به‌رچاو بگیرێ و به‌ وژدانه‌وه‌ بڵێین؛؛ راسته‌ هه‌ر یه‌كێك له‌ ئێمه‌ ژیان و سه‌لامه‌تی خۆی و ماڵ و منداڵی خۆی خۆش ده‌وێ‌، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ به‌س نیه‌؛ چونكه‌ ئێمه‌ ژیان و سه‌لامه‌تییه‌كی تایبه‌ت به‌خۆمانمان نیه‌ وه‌ك تاك و مرۆڤ؛؛ مه‌رجی ژیان و مانه‌وه‌مان به‌ ژیان و سه‌لامه‌تی ئه‌وانه‌شه‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ناو یه‌ك كه‌شتیداین و ده‌مێكه‌ مرۆڤایه‌تی له‌سه‌ر زاری سكرتێری گشتی رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان هاوار ده‌كات” تكایه‌ با به‌هه‌موومان ده‌ستی پێوه‌ بگرین؛ ئێمه‌ هه‌ساره‌یه‌كی به‌دیل و ئه‌لته‌رناتیڤمان نیه‌”. ئێمه‌ی كوردستانیش له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بڵێین ڤایرۆس درۆیه‌ و گه‌مه‌یه‌كی قێزه‌ونه‌ بۆ مه‌رامی تایبه‌تی زلهێزان وه‌ك لایه‌نگرانی تیۆری پیلانگێڕیی بڕوایان پێی هه‌یه‌ و بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ با ئێمه‌ی كوردستانی ئه‌و په‌تایه‌ وه‌ك ده‌رفه‌تێك ببینین و ئه‌وه‌نده‌ی بۆمان بكرێ‌ وه‌ربه‌هێنانی ئه‌و پرسه‌ بكه‌ین بۆ به‌رژه‌وه‌ندی وڵاته‌كه‌ی خۆمان؛ دڵنیام ئه‌و ماوه‌ كه‌مه‌ی له‌سایه‌ی ترسوله‌رزی ئه‌گه‌ری تووشبوونمان به‌ كۆرۆنا له‌ماڵه‌وه‌ به‌سه‌رمان بردووه‌؛ بێجگه‌ له‌ دۆخه‌ ته‌ندروستیه‌كه‌؛ هه‌ستی قووڵ و پته‌ویشی لای هه‌موومان دروستكردووه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر جاران به‌ ژیانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بووبێتین، ئێستا ئه‌و ئه‌زموونه‌مان زیاتر هه‌ستێكی شانازییكردنی پێبه‌خشیوین، به‌ متمانه‌ی زیاتر له‌جارانه‌وه‌ په‌یوه‌ست و په‌رۆشی ئه‌و كه‌شتییه‌ی خۆمانین كه‌ ناوی كوردستانه‌ و ئه‌گه‌ر سه‌وڵزانێكی باش نه‌بین؛ خوانه‌خواسته‌ هه‌رهه‌موومان به‌یه‌كه‌وه‌ نقوم ده‌بین.. تا ئێستا باشمان هێناوه‌ و سه‌وڵڤانانی ئێمه‌ له‌خوا به‌زیاد بێ دڵسۆز و لێهاتوون، ته‌نیا له‌سه‌ر ئێمه‌ی دانیشتوو له‌ناو كه‌شتیه‌كه‌ پێویسته‌ هێز و وره‌یان پێبده‌ین و هاوكاریان بین؛ نه‌ك وه‌ك هه‌ندێك بكه‌ین كه‌ به‌داخه‌وه‌ له‌م ساته‌وه‌خته‌ هه‌ستیاره‌ عه‌جوولی ده‌كه‌ن و خه‌ریكی كونكردنی ئه‌و كه‌شتیه‌ی خۆیانن؛ كه‌ خوانه‌خواسته‌ ئه‌گه‌ر نغرۆ ببێ؛ تامی گه‌یشتن به‌و به‌ری لێوار به‌كه‌ڵكی چی دێ؟!!!.
ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ هه‌ردوو خاڵی متمانه‌ و كلتوور؛ ئه‌مڕۆ به‌رگه‌گرتن و مانه‌وه‌ و به‌رده‌وامیمان و جۆری مامه‌ڵه‌كردنمان له‌گه‌ڵ پرسی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنا؛ یان باشتر بڵێین ئه‌وه‌ی تا ئێستا كراوه‌ (هه‌ڵبه‌ت باشمان كردووه‌) هه‌رگیز له‌ بۆشاییه‌وه‌ نه‌هاتووه‌، نه‌خێر له‌ بۆشاییه‌وه‌ نه‌هاتووه‌، سه‌ره‌ڕای هه‌موو كه‌موكورتیه‌كانمان له‌ گشت سێكته‌ر و بواره‌كان، سه‌ره‌ڕای هه‌موو ره‌خنه‌كانمان، سه‌ره‌ڕای هه‌موو چاوه‌ڕوانیه‌كانمان، سه‌ره‌ڕای هه‌موو گه‌نده‌ڵیه‌كانمان؛ به‌ڵام ناكرێ‌ چاو له‌ ئاستی ئه‌و توانسته‌ كه‌لتووریه‌ی خۆمان و ئه‌و متمانه‌ ره‌سه‌ن و خۆماڵییه‌ی خۆمان بنووقێنین، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ی كوردستانیی ئه‌و پاشخانه‌ی هێزی به‌رخودان و هێزی مانه‌وه‌یه‌مان نه‌بایه‌، هه‌رگیز حكوومه‌ت و دامه‌زراوه‌كانیشمان به‌م شێوه‌ی ئه‌مڕۆ نه‌یانده‌توانی پارسه‌نگی دۆخێكی شڵۆقی په‌تایه‌كی جیهانی وه‌ك كۆرۆنا سه‌ركه‌وتووانه‌ راگرن و په‌نا به‌خوا و به‌هاوكاری هاووڵاتیان و پلان و پرۆژه‌ی ته‌واوكاری حكوومه‌تی كوردستان به‌سه‌ر ئه‌و كۆسپه‌شدا زاڵ ده‌بین و به‌ زه‌ره‌ر و زیانێكی كه‌م و به‌سوودێكی یه‌كجار زۆره‌وه‌ له‌م تاقیكردنه‌وه‌یه‌ ده‌رده‌چین، پێموایه‌ هه‌موو ئاماژه‌ و پێنوێنه‌كان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئاینده‌ی وڵاتێكی به‌هێزه‌ كه‌ ناوی كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆیه‌، هه‌ر ئه‌زموون و ته‌نگانه‌یه‌ك ئه‌و راستیه‌ی سه‌لماندووه‌ كه‌ كوردستان و كوردستانیان به‌رله‌وه‌ی شایانی ژیانێكی باشتر بن؛ شایانی بیركردنه‌وه‌یه‌كی باشترن، چونكه‌ قورسایی قه‌باره‌ی قوربانیدانی ئێمه‌ پێمان ده‌ڵێ ناكرێ‌ جیاواز بیر نه‌كه‌ینه‌وه‌؛ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین جیاواز بژین؛ جیاواز بیركردنه‌وه‌ و وێناكردنی ژیانێكی باشتر ده‌بێته‌ ئه‌رك نه‌ك بژارده‌.
له‌كۆتاییدا ده‌ڵێم؛ ئێمه‌ی كوردستانی ئه‌گه‌ر بپرسین؛ له‌م راكه‌ڕاكه‌ی كۆرۆنا تا چه‌ند توانیومانه‌ به‌رگه‌ بگرین و سه‌ره‌ داوه‌كان ون نه‌كه‌ین؟ چه‌ند توانیومانه‌ له‌ناو تاریكولێڵی په‌تای كۆرۆنا رووناكایی شه‌فه‌قی سپێده‌ ببینین؟ له‌وه‌ڵامدا؛ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئێمه‌ وه‌ك حكوومه‌ت و خه‌ڵك و دامه‌زراوه‌كان و مامۆستایانی به‌ڕێزی ئایینی له‌گشتی ئایینه‌كان و رۆشنبیران و میدیاكاران و هێزه‌كانی ئاسایش و پێشمه‌رگه‌ و پۆلیس و پۆلیسی هاتوچۆ و زێره‌ڤانی و ئه‌وه‌ی هه‌مانه‌ و نیمانه‌ هه‌ر هه‌مووی (ئه‌گه‌ر كه‌موكوڕییش هه‌بێ) له‌یه‌ك سه‌نگه‌ردا به‌رگریی له‌ ژیان و سه‌لامه‌تی ده‌كه‌ن و له‌سه‌رووی هه‌مووشمانه‌وه‌ پێشمه‌رگه‌ ئازاكانی ناو دامه‌زراوه‌ی ته‌ندروستی به‌ هه‌موو ستافه‌كانیانه‌وه‌ شه‌ونخوونی و رۆژنخوونی و ساتنخوونی ده‌كێشن له‌ پێناو پاراستنی گیان و ژیانی كوردستانیان.
زۆر باش ده‌بێ لێره‌وه‌ زیاتر تێبكۆشین له‌پێناو داڕشتنی ستراتیجێكی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی ئه‌وتۆ ئاینده‌یه‌كی رۆشن بۆ نه‌وه‌كانمان فه‌راهه‌م بكه‌ین،، هه‌ڵبه‌ت پێویستمان به‌ ناوه‌ند و دامه‌زراوه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ی مێژوو و كه‌لتوور و كۆمه‌ڵناسی پسپۆر ده‌بێ، ئه‌وه‌ی هه‌مانه‌ فره‌وانی بكه‌ین و ئه‌وه‌ی فره‌وانه‌ رێكیبخه‌ینه‌وه‌ و ئه‌وه‌ی رێكخراوه‌ به‌ ئاراسته‌ی نوێ و گونجاوتر به‌رنامه‌ڕێژیی بۆ بكه‌ین. پێویسته‌ قه‌یرانه‌كان به‌هێزترمان بكه‌ن، به‌هێزتر به‌ مانای نه‌رمبوونه‌وه‌ی زیاتر و كورتكرنه‌وه‌ی ئه‌و دووراییه‌ی له‌ نێوان كایه‌كان و توێژه‌كان و هاوبه‌شه‌كانی ئه‌و سه‌رزه‌مینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستاندا هه‌یه‌، كارلێكی و وه‌به‌رهێنانی خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كان و به‌رپاكردنی ئاشته‌وایی و كرانه‌وه‌ی زیاتر له‌ پێناو دامه‌زرانی ئاشته‌وایی كلتووری و زامنكردنی ئه‌و متمانه‌ هاوبه‌شه‌ی پێویسته‌ بۆ مانه‌وه‌ی هه‌مووان و زه‌رووره‌تی به‌یه‌كه‌وه‌بوونی هه‌مووان و دایه‌لۆگی هه‌مووان، به‌ ئاراسته‌ی ره‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و گومانه‌ دێرینه‌ی له‌سه‌ر زهنیه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ كه‌ڵه‌كه‌ بووه‌ و زیان به‌هه‌مووان ده‌گه‌یه‌نێ‌، به‌ ئاراسته‌ی ره‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و ترسه‌ی له‌و كورتهێنانه‌ كلتووریه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ وڵاتی ئێمه‌ی به‌ خاك و خه‌ڵكه‌وه‌ كلۆڵ و كۆیله‌ كردووه‌، پێویستمان به‌ كلتوورێكه‌ له‌و دیده‌ واقعییه‌ زانستییه‌وه‌ هێز و متمانه‌ وه‌ربگرێ‌ كه‌ ئه‌وه‌ چه‌ندین ساڵه‌ ئه‌وه‌ی لێی ده‌قه‌ومێ‌ هاوار و هانای خۆی بۆ كوردستان و كوردستانیان دێنێ‌، خێره‌؟ ده‌بێ كوردستانیان له‌خۆیان بپرسن خێره‌؟ ئه‌رێ خێره‌؟ باشه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ی له‌ ترسی كوشتن و بڕین و ترس و برس هه‌ڵدێ و روو له‌ كوردستان ده‌كا، له‌ سووریای عه‌ره‌بی و عێراقی عه‌ره‌بی و به‌غدا و ره‌مادی و مووسڵ و نازانم كوێ و كوێ، له‌ عه‌ره‌ب و غه‌یره‌ عه‌ره‌ب و له‌ موسوڵمان و كرستیان و گشت نه‌ته‌وه‌ و ئایین و ئه‌تنیك و مه‌زهه‌بێك كه‌ لێیان ده‌قه‌ومێ‌ بۆچی ده‌بێ روو له‌ كوردستانه‌كه‌ی ئێمه‌ بكه‌ین، ته‌نانه‌ت دژمنه‌كانمان له‌ كاتی شكست و ته‌نگانه‌دا كه‌ فیشه‌كیان نه‌ماوه‌ بۆ كوشتنمان زۆر به‌ دڵنیاییه‌وه‌ خۆیان راده‌ستی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان كردووه‌، ئه‌وه‌ چ كلتوورێكی جوامێرانه‌یه‌ هه‌مانه‌؟!! ئه‌ی ئه‌و كلتووره‌ی ئه‌وان چی بسه‌رهات كه‌ ئێمه‌یان پێ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندووه‌، ئه‌و كلتووره‌ی ئه‌وان بۆ كوێ‌ رۆیشت كه‌ كوردستانیان پێ داگیركردووه‌ و خه‌ڵكی ئێمه‌شیان پێ چاوبه‌سته‌ و چه‌واشه‌ كردووه‌؟!!!، ئه‌وان چۆن بیر ده‌كه‌نه‌وه‌ گرنگ نیه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ی كوردستانی له‌مه‌ودوا چۆن بیر بكه‌ینه‌وه‌، چیتر خۆمان به‌ قوربانی خه‌ڵك نه‌كه‌ین، رێزیان بگرین هه‌تا ئه‌و شوێنه‌ی رێزمان ده‌گرن، ده‌نا ئه‌وه‌ كلتووره‌كه‌ی ئێمه‌ی كوردستانیانه‌ بۆته‌ چه‌تری ئاشته‌وایی و پێكه‌وه‌ژیان و خێر و بێر بۆ هه‌مووان، بۆیه‌ ده‌ڵێم پێویسته‌ قه‌یران ئه‌وه‌مان فێر بكا هه‌مواری ئه‌و مێنتالیته‌ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ متمانه‌ی به‌ خۆی نیه‌ و به‌خۆڕایی متمانه‌ به‌ ئه‌وانی دی ده‌به‌خشێته‌وه‌، ده‌بێ له‌ درزه‌كانی ئه‌و كلتووره‌ی خۆمان وردبینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بزانین ئه‌و بێتمانه‌ییه‌ له‌كوێوه‌ دزه‌ ده‌كاته‌ نێو ئیراده‌ و خه‌یاڵدانی تاكی كوردستانییه‌وه‌، ده‌ستنیشانی ئه‌و سه‌رچاوه‌ كلتووریانه‌ بكه‌ین خراپ هه‌ژموونی خۆیان رۆكردۆته‌ سه‌رخوانی ساویلكه‌یی و خۆشباوه‌ڕی ئێمه‌، كه‌ دواجار هێزی لۆجیك و ئه‌قڵ و لێكدانه‌وه‌ و ته‌فسیر و ته‌ئویلی له‌ مرۆڤی ئێمه‌ سه‌ندۆته‌وه‌ و له‌ شوێنی ئه‌و هێزه‌؛ هێزی قایلبوون و راده‌ستبوونی به‌ كلتووری ئه‌وانی پێ به‌خشیوه‌، بگره‌ به‌سه‌ریدا سه‌پاندووه‌.
بۆیه‌ ده‌ڵێم؛ ئه‌وه‌ ئه‌ركی ئێمه‌ی كوردستانییه‌ ( به‌تایبه‌ت توێژی بیركه‌ره‌وه‌) زه‌وینه‌ بۆ هه‌ناسه‌دانی ئه‌و كلتووره‌ ره‌سه‌ن و خۆماڵییه‌ی خۆمان خۆش و خه‌رمان و خه‌نی بكه‌ین، هاووڵاتیانی ئێمه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆش نه‌بێ، به‌یانی و دوو به‌یانی هێز و متمانه‌ له‌و كلتووره‌ی خۆیان وه‌رگرن، له‌هه‌موو بیركردنه‌وه‌ و پرس و په‌رستشی خۆیان ئازاد بن و تایبه‌تمه‌ندیی كلتووریی خۆیان بپارێزن و شانازیشی پێوه‌ بكه‌ن، لێره‌دا زیاتر رووی قسه‌م له‌ هاودینه‌ به‌ڕێزه‌كانی خۆمه‌ كه‌ موسوڵمانن، له‌ زۆربه‌ی ئه‌و ئازیزانه‌ی خۆمم بیستووه‌ كه‌ باس دێته‌ سه‌ر ئه‌زموونی وڵاتێكی وه‌ك مالیزیا له‌ بنیاتنان و پێشكه‌وتن؛ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان شانازی به‌و ئه‌زموونه‌ی مالیزیا ده‌كه‌ن، به‌ڵام كه‌ قسه‌ دێته‌ سه‌ر كلتوور و جۆری كرانه‌وه‌ی مالیزیا و تێڕوانینی مالیزیه‌كان بۆ پرسی دین و ده‌وڵه‌ت و تایبه‌تمه‌ندی كلتووری ره‌سه‌ن و خۆماڵیی مالیزیا كه‌ تاكه‌ هۆكاری گه‌شه‌سه‌ندنی ئه‌و وڵاته‌یه‌، ده‌بینی یه‌كسه‌ر باده‌ده‌نه‌وه‌ و خۆیان له‌و بابه‌ته‌ نه‌بان ده‌كه‌ن، هۆكاره‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ دووره‌وه‌ به‌ په‌ره‌سه‌ندنی وڵاتێك شاگه‌شكه‌ ده‌بن كه‌ وڵاتێكی زۆرینه‌ موسوڵمانه‌، هه‌ر ئه‌وه‌یان به‌لاوه‌ گرنگه‌،، ده‌نا ئه‌و ئایینداره‌ موسوڵمانه‌ به‌ڕێزانه‌ی خۆمان كه‌وتوونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌زموون و تێڕوانینی كلتووری جیهانی عه‌ره‌بی و رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ پرسی ئایین و ئایینداری و تێگه‌یشتن و ته‌فسیر و ته‌ئویل و مامه‌ڵه‌كردن له‌ته‌ك تێكستی پیرۆزی ئایین، ده‌نا بۆچی ده‌بێ مالیزیه‌كان ئه‌زموونێكی سه‌ركه‌وتووی موسوڵمانانه‌ی جیاوازیان هه‌بێ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌زموون و روئیا و تێگه‌یشتنی عه‌ره‌ب و تورك و فارس و (كوردی داماوی ژێرده‌سته‌ و وڵاتداگیركراوی ده‌ستی ئه‌و هه‌ر سێ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب و تورك و فارس كه‌ هه‌مان ئایینی مالیزیه‌كانیان هه‌یه‌) به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌و سێ‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ هه‌مان روئیا و جیهانبینی ئه‌وانیان نیه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كلتووری كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دواكه‌وتوو و خاوه‌ن تریدشنی كۆنه‌پارێزی لێوانلێو له‌ غه‌در و كوشتن و داگیركاریی؛ ئه‌سته‌مه‌ بتوانێ‌ روئیای ژیاندۆستی له‌ ده‌قی ئایینی هه‌ڵێنجێ، ئه‌و ئایینه‌ی یه‌زدانی ئافرێنه‌ر بۆ ژیانی مرۆڤه‌كان و بڵاوكردنه‌وه‌ی مه‌یلی ژیاندۆستی بۆ ئاده‌میزادی ناردووه‌، داگیركه‌رانی كوردستان ناشوكری نه‌بێ هه‌ر هه‌موویان موسوڵمانن، كلتووری توركیای ئه‌مڕۆ كلتوورێك نیه‌ ئاكه‌په‌ی ئیسلامی دایمه‌زراند بێ، ئه‌وه‌ كلتووری كه‌مالیسته‌كانه‌، ده‌نا ئه‌گه‌ر ئاكه‌په‌ بۆی بلوێ‌ به‌ شه‌و و رۆژێك ئه‌و كلتووره‌ی توركیا ته‌فروتونا ده‌كات و یه‌كپۆشی و یه‌كباوه‌ڕی به‌سه‌ر هه‌موو خه‌ڵكی توركیا ده‌سه‌پێنێ‌. فارسه‌كانیش كه‌ ئه‌مڕۆ شیعه‌بوونیان به‌سه‌ر وڵاتی هه‌مه‌ڕه‌نگی ئێراندا سه‌پاندووه‌ و ته‌نانه‌ت رێگا به‌ بوونی مزگه‌وتێك بۆ برا موسوڵمانه‌ سوننه‌كانیشان ناده‌ن ئاشكرایه‌ له‌وێ‌ چ ده‌گوزه‌رێ‌. برا عه‌ره‌به‌ چاوه‌ڕه‌شه‌كانیشمان وازحه‌ چیان به‌سه‌رمان هێناوه‌، خوا خێریان بنووسێ كه‌ به‌ سووره‌تی ئه‌نفال به‌سه‌ریان كردینه‌وه‌ و ئێمه‌یان به‌ سزای كافره‌كان گه‌یاند، هه‌رچی ژه‌نگی فقهی توندڕه‌ویی خۆیان هه‌یه‌ به‌ رێگای چه‌ند كوردێكی داماو بۆ كوردستانی خێرنه‌دیو گواسته‌وه‌. به‌ده‌ر له‌وه‌؛ كلتووری كۆمۆنسته‌كان و چه‌تری سۆڤیه‌ت و بارانی به‌ لێزمه‌ی كوردستان و كلتووری به‌رگرییكردن له‌ گه‌لانی سته‌مدیده‌ و هۆنراوه‌ پیاهه‌ڵدان به‌ به‌ژن و باڵای شۆڕشگێڕانی دنیا له‌ كووبا و ڤیه‌تنام و جیهانی سێیه‌م و ره‌شپێسته‌كانی ئافریكا و داماوه‌كانی ئه‌مه‌ریكای لاتین و گۆرانی چڕین بۆ برایانمان له‌ سه‌نگه‌ره‌ پرش و بڵاوه‌كانی ئه‌م گۆی زه‌مینه‌، لاواندنه‌وه‌ی كوردی داماو بۆ تێكۆشه‌رانی دیموكراسی و كلتووری دیموكراسییه‌ت و علمانیخوازی و كرانه‌وه‌ و ئازادی ئینسان و شوێنكه‌وتنی ده‌یان و سه‌دان قسه‌ و قسه‌ڵۆكی راست و ناڕاستی نێو كلتووره‌ جیاوازه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و وڵاتان و میلله‌تان، كه‌چی ئێمه‌ی خاوه‌ن ئه‌و كلتووره‌ نازدار و ژیاندۆسته‌ جوانه‌، ئێمه‌ی كورد و كوردستانی ماندوو و هیلاك به‌ده‌ست خه‌ون و چاوه‌ڕوانیه‌كانی شه‌وگار و رۆژگاره‌وه‌؛ رۆژێك ئاوڕمان له‌خۆمان نه‌دایه‌وه‌ بڵێین خۆ ئێمه‌ش هه‌ین، خۆ ئێمه‌ش تێكۆشه‌ر و ئیماندار و شۆڕشگێڕ و ئاییندار و زانا و بلیمه‌ت و قاره‌مان و دانا و كه‌سی لێهاتوومان زۆره‌، له‌ ئاسمانه‌كه‌ی ئێمه‌شه‌وه‌ فریشته‌ دێنه‌ خواره‌وه‌، ئه‌و ئاسمانه‌ی به‌دیار كوردستانه‌كه‌ی ئێمه‌شه‌وه‌ ره‌نگه‌كه‌ی شینه‌ و شه‌وان ئه‌ستێره‌كان ده‌جریوێنن، بۆیه‌ ده‌ڵێم پێویسته‌ له‌مه‌ودوا كوردستانیانه‌ كوردستانی بین، كوردستانیانه‌ كورد بین، كوردستانیانه‌ توركمان بین، كوردستانیانه‌ عه‌ره‌ب بین، كوردستانیانه‌ دیموكراسی بین، كوردستانیانه‌ موسوڵمان بین، كوردستانیانه‌ سوننه‌ بین، كوردستانیانه‌ شیعه‌ بین، كوردستانیانه‌ مه‌سیحی بین، كوردستانیانه‌ جووله‌كه‌ بین، كوردستانیانه‌ زه‌رده‌شتی بین، كوردستانیانه‌ ئێزدی بین، كوردستانیانه‌ كاكه‌یی بین، كوردستانیانه‌ ئه‌رمه‌نی بین، كوردستانیانه‌ سوببی بین، كوردستانیانه‌ بێدین بین، كوردستانیانه‌ به‌دین بین، كوردستانیانه‌ بژین، كوردستانیانه‌ بمرین، وه‌ك كلتووره‌كه‌ی خۆمان جوان و هه‌مه‌ڕه‌نگ بین، هه‌مووانمان خۆش بوێ، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌مووان هه‌مووانیان خۆش بوێ‌.
ئێمه‌ی كوردستانی ئه‌گه‌ر به‌و ئاراسته‌یه‌ كار بكه‌ین و رۆشنایی بخه‌ینه‌ سه‌ر خاڵ و رووبه‌ره‌ رۆشنه‌كانی كلتووری ره‌سه‌نی ژیاندۆستانه‌ی خۆمان، بێگومان له‌دوای كاركردن و به‌ پرۆژه‌كردنی ئه‌و پرسه‌؛ زه‌وینه‌یه‌كی فره‌وان و به‌ پیتمان ده‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی ره‌گه‌ وشكهه‌ڵاتووه‌كانمان به‌ره‌ به‌ره‌ ئاو هه‌ڵمژن و چرۆ ده‌ربكه‌ن، ئێمه‌ چیڕۆكێكی سه‌ركه‌وتوومان هه‌یه‌ و به‌زیاده‌وه‌ خاڵی دره‌وشاوه‌مان هه‌یه‌ له‌ كایه‌كانی ئایینناسی كوردانه‌ و كوردستانیانه‌ و كایه‌ی لێبورده‌یی و پێكه‌وه‌ژیان و ته‌بایی و ئه‌زموونی چه‌ندین ساڵه‌ی تاڵ و شیرین و سوێرمان هه‌یه‌ ئه‌مڕۆ بۆ ئه‌و پرۆژه‌ی كلتووری كوردستانیه‌ به‌كه‌ڵكمان بێ و به‌ فریامان بگات. پێویسته‌ پارچه‌كانی ئه‌و گه‌وهه‌ره‌ی خۆمان كۆ بكه‌ینه‌وه‌ و ئیتر به‌ رژدی و به‌ مكوڕی بیر له‌ به‌ دامه‌زراوه‌ییكردنی پرۆژه‌سازیی بكه‌ین، حكوومه‌ت هاوكارمان بێ، گشت كه‌سانی لێهاتووی بیرمه‌ند و رووناكبیر و ئایینناس و زانا و دانای چاپووك و چه‌له‌نگ و ستراته‌ژیست و ئه‌كادیمسیه‌ن، هه‌رهه‌موویان پێكه‌وه‌ كار بۆ بنیاتنانی ئه‌و چوارچێوه‌ نشتیمانی نه‌ته‌وه‌ییه‌ بكه‌ن وه‌ك چه‌ترێك بۆ دامه‌زرانی په‌یكه‌ره‌ی كلتووریی كوردستان، له‌وێوه‌ به‌ره‌و سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م كایه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، یه‌كه‌مین هه‌نگاو كۆكردنه‌وه‌ی سه‌رمایه‌ی هزری و چاندی و هونه‌ری و مێژوویی و فقهی زه‌نگینی ئایینی زانایانی پایه‌بڵندی هه‌رچوار پارچه‌ی كوردستان، خستنه‌گه‌ڕی ماكینه‌یه‌كی میدیایی ئه‌كتیڤ و چاوكراوه‌ بۆ گه‌یاندن و ناساندنی لایه‌نه‌كانی كلتووری ره‌سه‌ن و خۆماڵیمان به‌ نه‌وه‌ی ئێستا و ئه‌رشیفكردن و پاراستنی بۆ نه‌وه‌كانی ئایینده‌. هه‌ر ئه‌م رێگایه‌ فریامان ده‌كه‌وێ‌، به‌وه‌ ده‌توانین زامنی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ مرۆڤی كوردستانی متمانه‌ به‌ بوون و هێزی كلتووریی خۆی و حوكمڕانیی وڵاته‌كه‌ی خۆی بكات، به‌م رێگایه‌ كوردستانیان متمانه‌یان به‌ ژیان و ژیاندۆستی زیندوو ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ سه‌ره‌تایه‌كی باش بۆ بنیاتنانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ساغڵه‌م و ته‌ندروست، به‌م شێوه‌یه‌ زهنیه‌ت و مێنتالیته‌ی ته‌ندروست بنیات ده‌نرێ، به‌م رێگایه‌ متمانه‌ به‌خۆمان ده‌كه‌ین و ناكه‌وینه‌ ژێر كاریگه‌ریی كلتووری ئه‌وانی دی و سوود له‌ خاڵه‌ باشه‌كانی كلتووری مرۆڤایه‌تیش وه‌رده‌گرین.
دوا رسته‌م ئه‌وه‌یه‌ بڵێم؛ جاران ده‌گوترا و ئێستاش هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێن؛ دیموكراسیه‌ت و ئاستی كرانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ جۆری تێڕوانین و به‌رخوردی له‌گه‌ڵ توێژی ئافره‌تان ده‌پێورێ‌. ئێستا له‌م قه‌یرانه‌ نه‌قۆڵایه‌ی ناوی په‌تای كۆرۆنایه‌ و سه‌ره‌تایه‌كی نوێ بۆ رێچكه‌ی مرۆڤایه‌تی و ته‌واوی پرس و په‌یوه‌ندییه‌كانی مرۆڤ و ژیان و جووڵه‌ی مێژوو ده‌نه‌خشێنێ‌ و ده‌سه‌پێنێ، پێویسته‌ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ی كورد و كوردستانی دڵخۆش بكا جۆری ئه‌و مامه‌ڵه‌ سه‌ركه‌وتووانه‌ بێ ده‌رهه‌ق به‌و په‌تایه‌ له‌لایه‌ن هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ وه‌ك حكوومه‌ت و ئه‌و قه‌واره‌ جوگرافیه‌ بچووكه‌ی ناوی (كوردستان)ه‌، چۆن دڵخۆش نه‌بین كه‌ دۆخی ئێمه‌ له‌ زۆربه‌ی وڵاتان باشتره‌ و له‌ زۆربه‌ی وڵاتان باشتر و میكانیزمی باشترمان گرته‌به‌ر بۆ پاراستنی هاووڵاتیان، بێگومان ئه‌وه‌ ئه‌زموون و تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌، له‌ تاقیكردنه‌وه‌ی شازده‌ی ئۆكتۆبه‌ر زۆر گه‌وره‌ تره‌، داستانی ئه‌مجاره‌ی هاتنه‌ده‌ستی هه‌رێمی كوردستان بۆ پاراستنی هاووڵاتیان له‌ مه‌ترسی تووشبوون به‌ كۆرۆنا؛ له‌ داستانی پردێ و سحێلا زۆر گه‌وره‌تره‌، دڵنیام ئه‌م په‌رۆشی و هاتنه‌ مه‌یدانه‌ و پابه‌ندبوونه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانی و ئاست و ئه‌دای دامه‌زراوه‌كانی كوردستان له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا ده‌بنه‌ پێنوێنێكی یه‌كجار گرنگ بۆ سه‌رفرازبوونی ئه‌و كوردستانه‌مان كه‌ به‌ درێژایی سه‌دان ساڵه‌ كاره‌سات و مه‌ینه‌تی زۆری چه‌شتووه‌ و بێگومان ده‌رچوونمان له‌م ئه‌زموونه‌ سه‌خته‌ زۆر له‌و رۆژه‌ نزیكمان ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌مێكه‌ خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینین، هه‌ڵبه‌ت به‌ یه‌كڕیزی و ته‌باییمان ئه‌و خه‌ونه‌مان ده‌بێته‌ راستی، با هه‌موومان له‌ پێناو هه‌موو پابه‌ندبین به‌ رێنماییه‌كانی ژیان و ژیاندۆستی.

ئه‌مین بۆتانی
2/4/2020




كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ری خولاودا … هه‌ندرێن خۆشناو

ناتوانین كاریكاتێر به‌بێ رۆژنامه‌گه‌ری بێنینه‌به‌رچاومان، هه‌روا رۆژنامه‌گه‌ریش به‌بێ كاریكاتێر، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ كاریكاتێر په‌یوه‌ندیه‌كی ئامێرانه‌ی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌گه‌ریدا، رۆژنامه‌گه‌ری بوارێكی فراوانه‌ و فره‌جۆریی له‌‌ نێویدا هه‌یه‌، به‌پێی ئه‌م فره‌جۆریه‌ش كاریكاتێر تووشی چه‌ندین كاریگه‌ری ده‌بێته‌وه‌.
بۆ دیاریكردنی ئه‌م كاریگه‌ریانه‌ش ده‌بێت پێشتر ئه‌و فره‌جۆرییه‌ نێوخۆیانه‌ی رۆژنامه‌گه‌ری خولاودا دیاری بكه‌ین، یه‌كه‌م دابه‌شكردنیش كه‌ ده‌بێت باسی بكه‌ین، له‌و ماوه‌ كاتیه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات، كه‌ كاتی نێوان ده‌رچوونی دوو چاپی بڵاوكراوه‌كه‌یه‌، به‌ گوێره‌ی ئه‌مه‌ش ده‌توانین دوو جۆر له‌ بڵاوكراوه‌ دیاری بكه‌ین، گۆڤار و رۆژنامه‌، پێش ئه‌وه‌ی بچینه‌ سه‌ر باسی جۆری دووه‌م كه‌ رۆژنامه‌یه‌، هه‌وڵده‌ده‌ین خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ كاریگه‌ری ئه‌و دوو جۆره‌ له‌سه‌ر كاریكاتێردا، و جیاوازی نێوان كاریكاتێر له‌ گۆڤار و كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌دا بكه‌ین. ‌ ‌
به‌ڕای ئێمه‌ هۆ بنه‌ڕه‌تیه‌كه‌ له‌ بوونی ئه‌م جیاوازیانه‌ ئه‌و ماوه‌ كاتیه‌ درێژه‌ی له‌ نێوان دوو ژماره‌ چاپكراوی گۆڤارێكدایه‌، كه‌ زۆربه‌ی گۆڤاره‌كان له‌ جیهاندا به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌فتانه‌ یان مانگانه‌ یان وه‌رزانه‌ یان ساڵانه‌ چاپده‌كرێن و بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ندێك رۆژنامه‌ هه‌فتانه‌ ده‌رده‌چن و بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی رۆژنامه‌كان به‌ رۆژانه‌ ده‌ژمێردرێن، بۆیه‌ كاتێك ئێمه‌ رۆژنامه‌ له‌ گۆڤار جیاده‌كه‌ینه‌وه‌، مه‌به‌ستمان رۆژنامه‌ی رۆژانه‌یه‌.
ئه‌و ماوه‌ درێژه‌ی له‌ نێوان دوو ژماره‌ی گۆڤارێكدا هه‌یه‌، ماوه‌ ده‌ڕه‌خسێنێت بۆ ئاماده‌كارییه‌كی باشتر بۆ كاریكاتێر، نیگاركێشی كاریكاتێر له‌ ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌كدا ده‌توانێت ژماره‌یه‌كی زۆرتر له‌ رووداوه‌كان هه‌ڵبژێرێت بۆ ئه‌وه‌ی ببنه‌ بابه‌ت بۆ كاریكاتێره‌كانی، هه‌روه‌ها ده‌توانێت بیرۆكه‌ داهێنراوه‌كه‌ی په‌ره‌پێبسێنێت و به‌ شێوه‌یه‌كی شیاوتر به‌رهه‌مبهێنێت، به‌ڵام كاریكاتێریست له‌ رۆژنامه‌دا ناچاره‌ به‌ گه‌یشتن به‌ ره‌وڕه‌وه‌ی په‌له‌په‌لی چاپخانه‌، كه‌ چاوه‌ڕێی ناكات بۆ ئه‌وه‌ی بیربكاته‌وه‌ و بیرۆكه‌كه‌ی پێشبخات و چه‌ندین پرۆسه‌ی تر ئه‌نجام بدات، بۆ ئه‌وه‌ی كاریكاتێره‌كه‌ی به‌ نمونه‌ترین شێوه‌ پێشكه‌ش بكات. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش ئه‌و كاته‌ پێویسته‌ی له‌به‌رده‌سته‌ له‌ گۆڤاردا، رێ به‌ كاریكاتێریست ده‌دات به‌ به‌كارهێنانی ته‌كنیكی زیاتر له‌وه‌ی له‌ رۆژنامه‌دا، بۆ نمونه‌ له‌ گۆڤاردا ده‌توانرێت كاریكاتێر به‌ ڕه‌نگی ئاوی یان رۆنی ئه‌گه‌ر هونه‌رمه‌ند بیه‌وێت جێبه‌جێی بكات، یان جۆره‌ها ته‌كنیكی تر، به‌ڵام له‌ رۆژنامه‌دا كاریكاتێریست ناچاره‌ به‌په‌له‌ هێڵه‌ ره‌شه‌كانی بخاته‌ سه‌ر كاغه‌زه‌ سپیه‌كه‌ی و پێشكه‌شی ده‌سته‌ی نووسینی رۆژنامه‌كه‌ی بكات، به‌م جۆره‌ كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاردا كاریگه‌ریش ده‌بێت به‌ ته‌كنیكه‌كانی جێبه‌جێكردن.
هه‌روه‌ها هۆكاری ده‌روونی خوێنه‌ریش ڕۆڵی هه‌یه‌ له‌ كاریگه‌ری كاریكاتێردا، خوێنه‌ر كاتێك لاپه‌ڕه‌كانی رۆژنامه‌كه‌ هه‌ڵده‌داته‌وه‌، پێشتر ئاماده‌یه‌ بۆ دیتنی رووداوه‌كانی دوێنێ یان پێرێ یان چه‌ند زانیارییه‌كی نوێ سه‌باره‌ت به‌ رووداوه‌ كۆنه‌كان، واته‌ ده‌بێت كاریكاتێره‌كه‌ (مه‌به‌ست له‌ كاریكاتێری سیاسیه‌) په‌یوه‌ست بێت به‌ رووداوێكی نزیك، چونكه‌ ئه‌گه‌ر وێنای بابه‌تێكی كۆنی كرد بۆ نمونه‌ هی ده‌ رۆژی پێشتر بوو، ئه‌م بابه‌ته‌ش پارێزگاری له‌ زینده‌یی خۆی نه‌كردبوو، ئه‌وا كاریكاتێره‌كه‌ وه‌ك بنێشته‌ كۆنه‌ی لێدێت بۆ خوێنه‌ر، تام و چێژی نامێنێت، و كاریكاتێره‌كه‌ كارایی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، چونكه‌ ئه‌و خوێنه‌ره‌ی چاوه‌ڕێی نیگارێكی ده‌كرد كه‌ ده‌ربڕی بابه‌تێكی زیندوو بێت تووشی نائومێدی ده‌بێت، بۆیه‌ كاریكاتێر (كاریكاتێری سیاسی) له‌ رۆژنامه‌دا واباوه كه‌ وێنای بابه‌تێكی نوێ بكات، زۆرێك له‌ كاریكاتێره‌ نایابه‌كان چوونه‌ته‌ ئه‌رشیفه‌وه بێ ئه‌وه‌ی رێی بڵاوكردنه‌وه‌ ببینن، ته‌نیا له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ چاره‌سه‌ری بابه‌تێكی نوێ و زیندوویان نه‌كردووه‌.
به‌ڵام له‌گۆڤاردا (هه‌فتانه‌) خوێنه‌ر پێشتر ئاماده‌یی تێدایه‌ كه‌ بابه‌ته‌كانی هه‌فته‌یه‌كی ته‌واو ببینێت، بۆیه‌ سه‌باره‌ت به‌ خوێنه‌ره‌وه‌ بابه‌تێكی ده‌ رۆژی له‌مه‌وبه‌ر كۆن نیه‌، چونكه‌ گۆڤاره‌كه‌ هه‌فته‌یه‌كه‌ ده‌رنه‌چووه‌، كه‌واته‌ ئه‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ بۆ رۆژنامه‌ به‌ كۆن هه‌ژماركرا، له‌ گۆڤاره‌كه‌دا نوێیه‌، چونكه‌ بابه‌تی زیندوو‌ له‌ گۆڤاره‌كه‌دا، له‌وانه‌یه‌ ئه‌و بابه‌ته‌ بێت كه‌ پێش هه‌فته‌یه‌ك روویدابێت، به‌ڵام له‌ رۆژنامه‌دا بابه‌تی دوو رۆژ پێشتر له‌وانه‌یه‌ زیندوویه‌تی تێدا نه‌مابێت. كه‌وابێت له‌وانه‌یه‌ كاریكاتێر له‌ گۆڤاردا زینده‌گی بۆ ماوه‌یه‌كی درێژتر بێت له‌ كاریكاتێری رۆژنامه‌دا، ئه‌مه‌ش وا له‌ كاریكاتێریست ده‌كات له‌ رۆژنامه‌دا خۆ بگه‌یه‌نێته‌ ره‌وڕه‌وه‌ی رووداوه‌كان به‌ خێراییه‌كی زیاتر له‌ كاریكاتێریست له‌ گۆڤاردا، ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر ته‌كنیكه‌كانی جێبه‌جێكردن و توانینی پێشخستنی نیگاره‌كه‌ و پێشكه‌شكردنی به‌ نمونه‌ترین شێوه‌ به‌ جه‌ماوه‌ر.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ رۆژنامه‌ی خولاو، به‌پێی ئه‌و ماوه‌ كاتیه‌ی نێوان ده‌رچوون و بڵاوكردنه‌وه‌ی دوو ژماره‌دا دابه‌ش ده‌كرێن به‌سه‌ر رۆژنامه‌ و گۆڤاردا، دابه‌شكردنێكی دیكه‌ش هه‌یه‌ به‌گوێره‌ی پسپۆریی هه‌ریه‌ك له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاردا، ده‌توانین چه‌ندین جۆر دیاری بكه‌ین وه‌كو: رۆژنامه‌گه‌ریی گشتگیر، رۆژنامه‌گه‌ریی پسپۆر، رۆژنامه‌گه‌ریی ئاڕاسته‌كراو بۆ به‌شێك یان گروپێكی دیاریكراو له‌ جه‌ماوه‌ر به‌ گوێره‌ی ته‌مه‌ن یان ره‌گه‌ز یان پیشه‌، و رۆژنامه‌گه‌ریی گاڵته‌جاڕ، ئه‌م رۆژنامه‌گه‌رییه‌ش ناوه‌ڕۆكێكی جیاوازی هه‌یه‌ به‌پێ پسپۆری خۆی، بۆیه‌ ئه‌میش كاریگه‌ری خۆی هه‌یه‌ له‌سه‌ر كاریكاتێره‌ بڵاوكراوه‌كانی نێو لاپه‌ڕه‌كانیدا، و وابه‌سته‌ی ئه‌م ناوه‌ڕۆكه‌ی خۆی ده‌كات، له‌وانه‌یه‌ گرنگترینی ئه‌م جۆرانه‌ش رۆژنامه‌گه‌ریی گشتگیر بێت.

هه‌ندرێن خۆشناو




کتێب و هاوێرگە … هۆشیارجەمال

لە ماوەی ڕابردوودا لەدوای گەیشتنی ڤایرۆسی کۆرۆنا بە هەرێمی کوردستان و بڕیاردان بە قەدەغەی هاتوچۆ لە شارەکانی هەرێمی کوردستان و هاندانی هاوڵاتیان بە مانەوە لە ماڵەوە، بە نەچوونە دەرەوە خۆیان هاوێرگە بکەن بۆ ئەوەی بەرکەوتنیان لەگەڵ خەڵکی تردا نەبێت، بەهۆی ئەوەی ئەم ڤایرۆسە کوشندەیە بەشێوەیەکی زۆر خێرا و ئاسان دەگوازرێتەوە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر، کە تەنها کەسێک بەسە بۆ ئەوەی دەیان کەس توش بکات.
هەر بۆیە لە ڕاگەیاندنەکانەوە ڕۆشنبیران و ڕۆژنامەنووسان زۆر گرنگی بەوە دەدەن هاوڵاتیان هانبدەن بۆ ئەوەی ئاشت ببنەوە لەگەڵ کتێب، لای هەموان ئاشنایە (کتێب خوێندنەوە) کردنەوەی دەرگای مەعریفەیە لای مرۆڤ، بەڵام لەم سەدەی بیست و یەکەدا، تا ئێستاش کتێب خوێندنەوە نەبووە بە کلتور، هاوڵاتیان لە ڕابردوو و لە ئێستاشدا زۆربەی کاتەکانیان بە تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان بەسەردەبەن، کە لەجیاتی ڕۆشنبیری جەهل بڵاودەکاتەوە.
بەڵام ئەوەی بۆ من گرنگە ئەوەیە بۆ جەخت لە خوێندنەوەی کتێب دەکرێتەوە ؟ ئایا کتێب خوێندەوە چی بەرهەم دەهێنێت لە کوردستان؟
لە هەرێمی کوردستان ئەو نوخبەی ڕۆشنبیر و نووسەران و ڕۆژنامەنووسان کە هاوڵاتیان هاندەدەن بۆ خوێندنەوەی کتێب، لە ماوەی ڕابردوودا لە جیاتی دروستکردنی ڕۆشنبیری ڕەخنەگر و یاخی، لە جیاتی دروستکردنی ڕوناکبیر و نووسەری بە هەڵوێست، لە جیاتی دروستکردنی ڕۆژنامەنووسی بە جورئەت، لەشكرێک لە ڕۆشنبیری حیزبی دروستکردووە، کە لەپاش نزیکی سی ساڵ لە حوکومڕانی پڕ لە گەندەڵی لە هەرێمی کوردستان، تازە لە نووسینی کتێبی پڕ لە ستایش و ماستاوچێتی دایە، بۆ ئەوەی خۆی شیرین بکات لای نەوەی دووەمی سیاسییەکانی شاخ، لە هەرێـمی کوردستان نووسەران لە چارەکە سەدەی ڕابردوودا زۆربەی هەرە زۆریان نوکی پێنووسەکانیان لە جیاتی ڕەخنەی جددی و بەجێ، بە نوکی پێنووسەکانیان ژەهریان ڕشتووە بە کۆمەڵگادا و هۆکارێک بوون بۆ بەردەوام بوونی گەندەڵی و شۆڕبوونەوەی بەناو سەرجەم جومگەکانی کۆمەڵگادا، نیچەی فەیلەسوف لە کتێبی (مرۆڤی باڵادا) دەڵێت:” لەدیدی مرۆڤی باڵاوە ئەم کەسانە نەفس نزمن، پارە پەرست، ماستاوچییەکان، ڕەشبینەکان، هەواڵدەرەکانی دەسەڵات و ئەو نووسەرانەی کە لەبەر خاتری پارە ئامادەن هەموو پۆخڵەواتێک بنووسن”.
هەر لە ماوەی ڕابردوودا نووسەرێکی بەناو تەنزنووس لە بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنیدا لێیان پرسی ڕەخنەت چییە لە نووسەران لە وەڵامدا وتی خۆیان نادەن لە‌ هێڵە سورەکان، لە ڕاستیدا من چاوەڕێبووم هێڵە سورەکان لای ئەو قسەکردن بێت لەسەر گەندەڵی و دەوڵەمەندبوونی نایاسایی هەزاران کەس لەسەر حسابی کۆی کۆمەڵگا و نەبوونی هێزی نیشتمانی و ناکارایی پەرلەمان و فاشلی حوکومڕانی چارەکە سەدەی ڕابردوو، بەڵام نووسەری بەناو تەنزنووس هێڵی سور لای ئەوەبوو کە بەشێک لە نووسەران دەربارەی ئاین نانووسن و قسە ناکەن، یاخود مجامەلەی ئیسلام دەکەن و قسەی جددی لەسەر ناکەن!؟
ئەمە جگە لەوەی لەشکرێکی تر کە بەناو ڕۆژنامەنووسن لە پشتی کۆمپیوتەر و مۆبایلەکانیانەوە، لە ڕێگای سایتی سێبەر و بەناو ئەهلی و سەربەخۆ و سەدان پەیجی بێ دایک و باوکەوە سەرتاپای ڕاستییەکانی کۆمەڵگایان شێواندووە ، حەقی هاوڵاتی کە لای دوو حیزبی دەسەڵاتە، وایان کردووە کە هاوڵاتی بە شەو و بە ڕۆژ جنێو بە ئەو هێز و چالاکوان و ڕۆژنامەنووسانە بدات کە ڕەخنە دەگرن لەم هەموو گەندەڵی و ستەمکاریەی هەیە لە هەرێمی کوردستان.
وایانکردووە خەڵکی بێنان و بێژیان دەسەڵات وەک بێ دەسەڵات ببینن و ئەو لایەنە سیاسیانەی ڕەخنەی توند و جددیان هەیە و شەڕ دەکەن لە پێناو هاوڵاتیدا وەک دوژمن و گەندەڵ ببینن.
لە کۆتایدا دەپرسم خوێندنەوەی کتێب ئەمە بەرهەمەکەی بێت کە ئەم نوخبە ڕۆشنبیرەی دروستکردووە، خەڵکی بە چی وزە و توانایەکەوە مەیلی بۆ خوێندنەوە بچێت؟ هیوای بە کێ بێت ژیانی بگۆڕێت؟




فێنۆمێنی چەکل …. کاوە جەلال

“چەکل” توانجێکی یان پێڕابواردنێکی سلێمانیانەیە، لێ گەرەکە بەدەر لەوە وەک فێنۆمێن وەریبگرین و ڕەخنەییانە پێوەی خەریک ببین، چونکە لە هەموو بوارەکانی ژیانی کوردان (ی نێو ئێراق)دا تەنیوەتەوە، بەڵێ تەنانەت لە ماڕشی سەندنی سەروەریدایە.
ئاشکرایە وشە تەنیا دەربڕینی زارەکی نییە، بەڵکو هاوکات ناوەرۆکێک یان ڕەوشێکی دەروونی لە خۆدەگرێت، وەک “سازگار”، “هێمن”. هەروەها وشەی دیکە هەیە کە ئەویش واتاکەی ڕۆشنە، بۆ نموونە وشەی “چڵ”، لێ ئەمیان وەک دوو وشە ناوبراوەکەی دی لە ناوەڕۆکێکی هەستەکییەوە دەرنەکێشراوە، بەڵکو ئێمە لە دەرککردنەوە دەزانین کە “چڵ” بەشێکی باریکتر و نەرمتری درەختە لە لقەکەی، ئەمیش باریکتر و نەرمترە لە قەدەکەی. لێ وشەی چەکل بە پێچەوانەی ئەو نموونە هێنراوانەی سەرەوە، هیچ ناوەرۆکێک دەرنابڕێت. هەردوو دەنگی “چە…” و “…کل” زۆر سەیر پێکەوە گرێدراون، ئەوها دەنوێنێت هەروەک پێکەوەگوجاویی دەنگییان یەکی خستبن، هاوکات نەشیاو نییە لە چەقەڵ / چەکەڵ / شاکال-ەوە وەرنەگیرابێت. گەر ڕەفتاری چەکل وەربگرین، کلکەلەقێکانی، بێسەروبەرییەکەی، چاوەڕوانییەکەی بۆ خواردنی لاکی ڕاوکراو و هتد، ئەوا پێدەچێت ئەو گریمانەیە نالەبار نەبێت – ئەمە بێگومان تەنیا گریمانەیە.
ئێمە بە هەوڵێکی دیکەی بەراوردکاری باشتر دەتوانین لە فێنۆمێنی چەکل نزیک بکەوینەوە، واتا گەر بیخەینە بەراوردەوە لەتەک فێنۆمێنی “چڵیت”دا ( کەواتە، وەک فێنۆمێن، سەربەخۆکراو لە ڕەچەڵەکی مێژوویانەی سەرهەڵدانی لە سلێمانی، بێگومان هاوکات لەگەڵ ڕێزدا بۆ کەسی ئەوها ناونراو، چونکە بەگوێرەی وەسفکردنەکانی ئەو کەسە لەتەکیدا یەکناگرێتەوە، واتا چڵیت وەک فێنۆمێن لە ڕەوتی بەگشتیبوونیدا واتایەکی دیکەی وەرگرتووە).
“چڵیت” دەشێت ئاماژە بێت بۆ تلیسانەوە، یان بۆ سەغڵەتکەرێکی لکاو بە کەسانەوە، هاوشێوەی چڵ-م-ی چۆڕاوە بە لووتدا. بە هەر حاڵ لێرەش “چڵ” و “-یت”ی پێکەوەگرێدراو وەک وشە هیچ ناوەرۆکێکی لە خۆ نەگرتووە، هیچ ئاماژەیەک نادات، بەڵکو دەشێت گەمەیەک بێت کە بۆ خاتری ڕاگەیاندنی سانای زار بە خودی “چڵ” بکرێت و لە سپۆنتانێتیی (عەفەوییەتی) خۆڕاگەیاندنەوە بێتەگۆڕێ. وشەکە خۆی، وەک خودی ئەو وشەیە، ئەوها دەرفەتی گەمەی زمانیانە دەدات. ئێمە دەتوانین بۆ پتر تێگەیشتن لەم ڕەوشە دەنگی “ڵ” بە وێنە وەربگرین: زۆر دەشێت چەنەبازییەک کە کەس لێی تێناگات و مایەی سەغڵەتییە بۆ کەسانی دەوروبەر، وا لەو کەسانە بکات کە بەو چەنەبازە ڕاببوێرن، واتا سزای بدەن و بە پێڕابواردنەوە پێی ببێژن: “دە بەسە بڵتە بڵت!”. ئێمە ڕەوشێکی بەم چەشنە، لێ لە پەیوەندیی دیکەدا، لای گریکەکانی ئەنتیکە دەبینین: ئەوان کە خۆیان لە بێگانان بە مەزنتر دادەنا، لێ لەبەر ئەوەی لە دەربڕینەکانیان تێندەگەیشتن، ئەوا بێگانەکانیان لە شێوەی ئاخافتنیانەوە ناو دەنا “باڕ-باڕێس” (بەڕبەڕەکان) کە بە کوردی واتای “بڵتە-بڵت-کەران” دەگەیەنێت.
گەرچی دەربڕینی وشەی چەکل وەک دەربڕینی وشەی چڵیت لەسەر زار ناخۆش نییە، سەرەڕای ئەوە نیشانەی ئەوە نییە کە گۆیا لە خۆشەویستییەوە سازێنرابێت، وەک چۆن بۆ نموونە کوڕێک برادەرەکەی ناودەنێت خولە، عەبە، حەمە و هتد. چەکل هەرگیز لە داکەوتدا بە جیددی وەرناگیرێت و مرۆ حەز بە نزیکبوونەوەی ناکات. کاتێک چڵیت زۆرتر مۆرکی تەپۆ، دوورەپەرێز، بێتاقەت و هتد-ی هەیە، ئەوا چەکل سرکە، زۆر حەزی لە کلکەلەقێ و خوانواندنە لە نێوەندی گشتیدا، لێ بەبێ ئەوەی ئەو خۆی بێت، بەڵکو ئەو کەسانە وەک نمونەی لاساییکردنەوە وەردەگرێت کە وریا و ناسک و چالاکن، ئەمانەش بێگومان کەسانی ئەوتۆن کە بە هیچ شێوەیەک حەز بە نزیکی لە چەکلەکان ناکەن. ئاخر چەکل نە وریایە، نە ناسکە، نە چالاکە. بۆیە کاتێک چەکل لێیان نزیک دەکەوێتەوە، ئەوا ڕاستەوخۆ پێی دەبێژن: “دە لاچۆ چەکل”! ئەی ئەو؟ ئاخ ئەو! ئەو چەکلە! دەمی پان دەکاتەوە، ئەوجا خیش دەکات و بە نابەدڵی لێیان دووردەکەوێتەوە. سەرباری ئەوە هێشتا هەر واز ناهێنێت! نەخێر، ئەو تەنیا بە جەستەی لە ئەوان دوور دەکەوێتەوە، پاشان لە دوورەوە بە تیلی چاو هێشتا هەر لە ئەوان دەڕوانێت.
کەواتە چەکل پڕمەترسییە!
ئاخر چەکل هەردەم “چاو-لێ-کردووە” و بە چەشنێک بووە بە دیلی “چاو-لێ-کردن”ەکانی خۆی، کە ئیدی بەبێ لاساییکردنەوە ناتوانێت پێناسەی خۆی بکات، ئەوجا لەبەر ئەوەی بوێریی نییە چەکلێتیی خۆی بسەنگێنێت، بەڵکو دیلی ڕێژەکانە، ئەوا شوناسی نییە! ئەو خەوشێکی کارەکتەرە.
چەکلی “چاو-لێ-کردوو” هەرگیز کۆڵ نادات، هەردەم لە مەیداندایە و هەرگیز لە مەیداندا نییە: ئەو لە گشت لا دەبینرێت و ئەوەش دەشێت زۆر سانا دەوروبەری لە خشتەبەرێت، چونکە بینینی زۆری وا دەکات نەبینرێت کە ئەو هەردەم چاوەڕێی هەلە. لێ ئایا پەیوەندییەکان هەروا ئاسانن؟ نەخێر. ئیگنۆرانس (خۆغەشیمکردن، پشتگوێخستن) بەگشتی، یان فیزداری و لەخۆباییبونی سوننەگەرایان کە خۆیشیان تا ڕادەیەکی زۆر قایلن بە هەلە هەڵکەوتووەکان بژین و هاوکات هەردەم بینیویانە کە چۆن چەکلەکان بەردەوام دەڕوانن داخۆ کێ ی دەرکەوتووی سیاسی لەکوێ دەرگە لە ئەوان بکاتەوە، بە کورتی، زۆر دەشێت ئەمان پتر کاریگەر بن لەوەدا کە چەکلەکان بە ڕیز ماڕشی سەرکەوتن نمایش بکەن. ئاخر وەک گۆتمان چەکل بەهاکانی پێناسەکردنی خۆی لە دەرەوە وەردەگرێت و دەیانکات بە ڕێنومای ژیانی. ئەوجا ئەوی کۆڵنەدەر هاوکات بەهۆی کەلاخستنییەوە بە بوغز تەنراوە، بۆیە هەر دەرفەتێکی بۆ بێتە پێشەوە، بۆی دەبێت بە هەلی تۆڵەسەندن لە سەرجەم جڤاک، لە کولتوور، بەڵێ لە خودی ئەخلاق. ئەم دیلەی ڕێژەکان تا بۆی بکرێت بە پەخشاندنی تۆڕی رواڵەت بنەڕەتەکان لەکاردەخات! ئاخر چەکل هاوشێوەی کێم ی دومەڵی تەقیو بەڕێی پەیوەندیی سیاسییەوە لەنێوەندی سیاسەت و کولتووردا فیچقەی کردووە، هەروەها بەهۆی بینینی خۆیەوە لە ڕێژەدا تەنیا وەک پاشکۆ و بندەست دەتوانێت بە چۆڕانەوە چالاک ببێت، هەر لەبەر ئەم هۆیەشە کە کەسانی دی بە هەڵوێستمەند و سوننەگەرایانی ئیگنۆرانتەوە (خۆغەشیمکەرەوە، پشتگوێخەرەوە) بێزی لێ دەکەنەوە. ئەو وەک چاوە-ڕوان، ڕاستتر ببێژین وەک چالاکێکی کەلاکەوتووی چاو-لێ-کردوو، چاوەڕوانی هەلە بۆ وەرگرتنی رۆڵەکەی. ئەوجا دەبێت چە هەلێک لەوە لەبارتر بێت کە بەدووی خۆسەپاندنی کولتووری و سیاسیی کەسانی جاهیل و بەدجۆربوودا دەڕەخسێت؟ بەڵێ لەوە “هەلی مێژووییتر” بۆ چەکل ناڕەخسێت! بەم شێوەیە چەکلی بەردەوام پیشخواردۆوە هێدی هێدی، لێ بە خشکەیی، کودەتای خۆی بەسەر هەموواندا دەکات، بە تایبەتی بەسەر “ئەوان”دا کە هەردەم پێیان دەگۆت: “دە لاچۆ چەکل!” تازە ئەو سەردەمە بەسەر چوو! بەڵێ، ئێستا چەکل لە کەناری خۆمۆکییەوە “دێتە پاڵ”، تەنانەت “دێتە نێوانەوە”: ئەو دێتە “پاڵ” بەڕێوەبەر، مامۆستای زانکۆ، تەنانەت دەگات بە ئاستێک کە لە تەنیشت ئەم یان ئەو سەرۆکەوە دابنیشێت، لە بارەگای پارتی سیاسیدا ببێت بە خاوەنی مێزی خۆی! بە چەقەنەیەک، لەسەر نامەی دەمانچەییەک، بڕوانامەی ماستەر یان دکتۆرا یان هەردووکیان بەدووی یەکدا وەربگرێت! لە وەزارەتدا پۆستی باڵای هەبێت! لە ئەنجومەنی پارێزگەدا کات بەسەربەرێت! لێ هاوکات و بەردەوام سەفتە دۆلار یان سەفتە بیستوپێنجی بخاتە گیرفانی کراسەکەیەوە، کە بە لاستیک پێکەوە ڕایاندەگرێت تا سەفتەکەیان تێکنەچێت.
بەم شێوەیە ئیدی لە گشت لا چەنەی چەکل دەبیسترێت. ئەو بێگومان تا بۆی بکرێت هەوڵ دەدات دەستەکەی بە شارراوەیی بهێڵێتەوە، لێ تەنیا ئەو خۆی باوەڕ دەکات کە دەستەکەی شارراوەیە، بە پێچەوانەوە کەسانی دی دەیبینن! جگە لەوە چەکل هەرگیز بە سەقامگیریی دەروونی ناگات. ئاخر ئەو کە هەردەم لە هەوڵی قۆزتنەوەی هەر هەلێکدایە، هاوکات لەوەش بەئاگایە کە دەشێت هەلە هەڵکەوتووەکان نەمێنن، بۆیە دەشێت بە شانازییەوە ڕانک و چۆغەی گرانبەهای هەورامی بپۆشێت، لێ هێشتا هەر لە جانتاکەیدا دیسداشە و عەگالێکی شاردبێتەوە. ئاخر کێ ناڵێ …؟ ئەرێ …! کاکە جیهان پڕە لە مەترسی!




ڕۆڵی باشووری كوردستان لە ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهریدا-6- …ڕه‌سوڵ بۆسكێنی

به‌شی شه‌شه‌م
له‌شكركێشی و ڕاپه‌ڕین به‌ره‌و هه‌رێمی ئازربایجان

به‌پێی ئه‌و نه‌خشه‌ی دانرابوو، ده‌بوو له‌یه‌كه‌م هه‌نگاودا هێزی هه‌ره‌ گه‌وره‌ و چه‌پۆك هاوێژ به‌سه‌رۆكایه‌تی عه‌بدولقادر و هه‌مزاغا، سابڵاخ و دوایی ته‌ورێز داگیر بكات، هێزی دووه‌م به‌ سه‌رۆكایه‌تی موحه‌مه‌د سدیقی دووه‌م كوڕی شێخ ورمێ بگرێت.هه‌رچی هێزی سێیه‌مه‌ به‌سه‌رۆكایه‌تی خه‌لیفه‌ موحه‌مه‌د سه‌ید بوو، ده‌بوو ئه‌و ناوچانه‌ بگرێت كه‌وتبوونه‌ ڕۆژئاوای گۆماوی ورمێ، له‌وانه‌ش شاری سه‌ڵماس و خۆی، شێخ عوبه‌یدوڵڵا خۆی سه‌ركرده‌ی گشتی ئه‌م دوو هێزه‌ی دوایی بوو. سه‌رانی جوڵانه‌وه‌كه‌ پێیان وابوو كردنی ناوچه‌ كوردنشینه‌كانی ئێران به‌ئاگردانی شۆڕش ده‌رفه‌تێكی چاك بۆ په‌ره‌سه‌ندنی شۆڕش پێك دێنێ، ئه‌وان ده‌یانوویست پێشه‌كی ناوچه‌ كوردنشینه‌كانی ئێران ڕزگار بكه‌ن و پاشان باده‌نه‌وه‌ سه‌ر توركیا و كوردستانی لێ بسه‌ننه‌وه‌.
لاوازی و كه‌م ده‌سه‌ڵاتی هه‌ردوو ئیمپڕاتۆری عوسمانی و قاجاری، هه‌لێكی له‌باری بۆ هه‌ڵگیرساندنی جوڵانه‌وه‌یه‌كی ڕزگایخوازی به‌ربڵاو به‌سه‌ركردایه‌تی شێخ عوبه‌یدوڵڵای شه‌مزینی پێك هێنا، له‌سه‌ره‌تای ده‌ستپێكی شۆڕشدا ته‌نیا ناوچه‌ی شه‌مزینان له‌ژێرده‌سه‌ڵاتی شۆڕشدا بوو، به‌ڵام هێنده‌ی پێنه‌ چوو گڕی شۆڕش زۆربه‌ی ناوچه‌كانی كوردستانی توركیا و ئێرانی گرته‌وه‌. له‌ ‌پاشكۆی نامه‌یه‌كی ئیرل گرانڤێل بۆ مسته‌ر گۆشن هاتووه‌،”ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ ئێستا 4.000 هه‌زار تقه‌نگی مارتینی هه‌یه‌ كه‌ 200 دانه‌یان ئێرانیه‌وه‌ ئه‌وه‌ی ماوه‌ توركیه‌”
دوای ئه‌وه‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری سابڵاخ به‌رامبه‌ر كرده‌وه‌كانی هه‌مزاغا كه‌وته‌ ئازاردان و چاوترساندنی خه‌ڵكه‌كه‌، ئه‌وسا هه‌مزاغا بانگی ڕاست بوونه‌وه‌ی عه‌شره‌ته‌كه‌ی خۆی داو داوای پشتگیری و یارمه‌تی له‌ شێخ كرد، له‌ مانگی ئاب دا شێخ عوبه‌یدوڵڵا هه‌زار چه‌كداری به‌سه‌رۆكایه‌تی عه‌بدولقادری كوڕی نارد بۆ یارمه‌تیدانی مه‌نگوڕ، عه‌شره‌تی دڵسۆزی شێخ له‌گه‌ڵ ئه‌و هێزه‌دا له‌سنووری ئێران په‌ڕیه‌وه‌، هه‌تا ده‌هات عه‌شره‌تی تر لایان ده‌دایه‌ لای ڕاپه‌ڕینه‌كه‌.
شێخ عوبەیدوڵڵا پێنج هەزار كوردی سەربەقەڵەمڕەوی ڕۆم و دانیشتووی ئەو سنوورانەی بە شێخ عەبدولقادری كوڕی بچووكی خۆی و هەمزاغا و محەمەد ئاغا و عەبدوڵڵاخانی زەرزاشی لەگەڵ خستن و فەرمانی كۆكردنەوەی لەشكری كوردستان و داگیركردنی هەرێمی ئازەربایجانی پێكردن. له‌ (20- 9- 1880) جوڵاندنی هێزه‌كانی كورد له‌ قۆڵی یه‌كه‌م، به‌سه‌رۆكایه‌تی شێخ عه‌بدولقادر و هه‌مزاغای مه‌نگوڕ به‌ره‌و شنۆ و موكریان ده‌ستی پێكرد. دواتر له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ هێزه‌كه‌ گه‌شه‌ی كرد، بۆ ئه‌مه‌ش شێخ بڕیاری دا له‌كاتی شه‌ڕدا ده‌بێ گیان و ماڵی دانیشتوان پارێزراوبێ، ئابۆت كونسوڵی گشتی به‌ریتانیا له‌ ته‌ورێز له‌ 22ی كانوونی یه‌كه‌می 1880 ده‌نووسێت: ده‌ركه‌وتوه‌ له‌شكره‌كه‌ی شێخ 30,000 كه‌سن، به‌شێكی زۆریان تفه‌نگی مارتینیان پێیه‌، به‌ڵام هه‌موو ئه‌و گوندانه‌ی كه‌وتونه‌ته‌ ڕێی پێشڕه‌وییه‌كه‌یان ده‌ست لێنه‌دراون و ته‌نگیان پێهه‌ڵنه‌چنراوه‌، هه‌موو ئه‌و زه‌خیره‌ و كه‌لوپه‌له‌ی پێویستیش بووبێ شێخ به‌پاره‌ كڕیونی.
هێزه‌كه‌ی هه‌مزاغا و شێخ عه‌بدولقادر بێ ئه‌وه‌ی له‌لایه‌ن هێزه‌كانی سه‌ر سنووری ئێرانه‌وه‌ به‌رهه‌ڵستی بكرێت، گه‌یشته‌ مه‌رگه‌وه‌ڕ، له‌وێش سه‌رۆكه‌ كورده‌كانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ چوونه‌ ڕێزی هێزه‌كه‌وه‌، ڕاپه‌ڕیوه‌كان ڕوویان كرده‌ ناوچه‌ی شنۆ. هه‌مزاغای مه‌نگوڕ بووه‌ (سوپاسالاری) ئه‌م هێزه‌ و له‌ (25- 27- 9- 1880ز) شاره‌كانی لاجان و شنۆ و سندوس ئازادكران.
شێخ عەبدولقادر لەڕۆژی (7)ی مانگی شەوال دا (1297ك) (13- 9- 1880ز- 22- 6- 1259 هەتاوی) هۆردوی لە شنۆ خست و حاجی وەهاب خان و عەبدوڵڵاخان و ئیبراهیم خان و ئەمیر خان سەرلەبەری سوارە و پیادەیان، خۆیان گەیاندێ‌ و دوای دوو ڕۆژ لەوێ‌ جوڵان و لە دوو قۆناغەڕێی مەحاڵی شڵدوز قۆناغیان گرت.
هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ شێخ نامه‌ی بۆ كاربه‌ده‌ستانی ئێران و نوێنه‌رانی وڵاتانی ئه‌وروپی و بێگانه‌كان نارد، ئه‌و نامه‌یه‌ی شێخ له‌ سه‌ره‌تای ده‌ست پێ كردنی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ بۆ كاربه‌ده‌ستانی ئێران و نوێنه‌رانی ده‌وڵه‌ته‌ بێگانه‌كانی نارد، سروشتی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌، هۆیه‌كانی، هه‌روه‌ها هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕاسته‌قینه‌ی ده‌وری شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌و ڕاپه‌ڕینه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ و مانایه‌كی گرنگی هه‌یه‌. شێخ له‌گه‌ڵ دوو كه‌سدا نامه‌یه‌كی بۆ حه‌مزه‌ میرزا حیشمه‌ت وه‌لیعه‌هدی ته‌ختی ئێران نارد، به‌ڵام ئه‌و هه‌ردوو كه‌سه‌كه‌ی گرتن و له‌گه‌ڵ نامه‌كه‌دا بۆ شای ئێران، ناسره‌دین ‌شای قاجار (1832- 1896ز)ی ڕه‌وانه‌ كردن بۆ تاران.
ئه‌و دوو نامه‌یه‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵا بۆ (كۆهرانی)ی میسینێری ئه‌مه‌ریكایی نارد له‌ورمێ، به‌ڕاستی مایه‌ی سه‌رنج لێ دانن، شێخ له‌و دوو نامه‌یه‌دا داوا له‌ كۆهران ده‌كات كۆنسۆڵی به‌ریتانیا له‌ ورمێ له‌و هۆیانه‌ ئاگادار بكات، كه‌ كورده‌كانی به‌ره‌و ڕاپه‌ڕین هاندا.
شێخ عوبه‌یدوڵڵا په‌یوه‌ندیه‌كی دیبلۆماسی فراوانی ده‌ست پێكرد له‌گه‌ڵ كۆنسوڵ و نوێنه‌رانی وڵاتانی بیانی و ئه‌وروپاییه‌كان، بۆ تێگه‌یاندنیان له‌مه‌به‌ستی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌، گفتوگۆی نێوان شێخ و بیانیه‌كان ئه‌وه‌مان بۆ ئاسان ده‌كات له‌نزیكه‌وه‌ سه‌رنج له‌ هونه‌ر و توانای دیبلۆماسیه‌تی شێخ بده‌ین و شوناسی له‌گه‌ڵدا په‌یدا بكه‌ین.
زۆری نه‌برد ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ هه‌موو ناوچه‌كانی كوردی ته‌نیه‌وه‌، له‌نیوه‌ی یه‌كه‌می مانگی ئه‌یلو‌لدا، كورده‌كان ده‌وروبه‌ری لاجان و سه‌رده‌شتیان گرت، هێزی ڕاپه‌ڕیوه‌كان كه‌ به‌چه‌كداری دانیشتووه‌كانی ته‌واو پڕ ببوو، بووه‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی پڕ مه‌ترسی، به‌لای كه‌مه‌وه‌ هه‌موو عه‌شره‌ته‌ كورده‌كانی ئێران لایان دایه‌ لای شێخ عوبه‌یدوڵڵا، له‌وانه‌: مه‌نگوڕ، مامه‌ش، زه‌رزا، موكری، دێبۆكری، گه‌ورك، شكاك، جاف، پیران، ئاهو(ئاگو) (له‌وانه‌یه‌ ئاكۆ بێت)، زوودی و هی تر. له‌ماوه‌ی چه‌ند ؤرژدا هێزێكی زۆری سواره‌ و پیاده‌ كۆبوونه‌وه‌.
هه‌مزاغا هه‌وڵی دا هه‌موو سه‌رۆك هۆزه‌كان و هۆزه‌كانیان له‌ژێر ئاڵای شێخ دا كۆبكاته‌وه‌، هه‌وڵی زۆری له‌گه‌ڵ محه‌مه‌د ئاغای مه‌زنی مامه‌ش و بیوك خانی گه‌وره‌ی قه‌ره‌ په‌پاخ دا ئه‌وانیش به‌شداری ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ ببن، محه‌مه‌د ئاغا له‌ سابڵاخ هه‌وڵێكی زۆری دا كاربه‌ده‌ستانی عه‌جه‌م له‌ مه‌ترسی و گه‌وره‌یی بزوتنه‌وه‌كه‌ هوشیار بكاته‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ڕێ له‌ ته‌شه‌نه‌كردنی بگرن، دوای ئه‌وه‌ی له‌وان نائومێد بوو، ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ په‌ره‌ی سه‌ند، ئه‌وسا ئه‌ویش به‌ناچاری تێكه‌ڵاوبوو.
هێز و ده‌سه‌ڵاتی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ ئێران به‌جۆرێك په‌ره‌ی سه‌ند، وای له‌ (ئابۆت)ی كۆنسۆلی ئینگلیز كرد له‌ ته‌ورێز، له‌ (15)ی حوزه‌یرانی ساڵی (1880)دا به‌ترسه‌وه‌ (تۆمسۆن) ئاگادار بكات كه‌: “شێخ توانی به‌شێكی گه‌وره‌ی عه‌شره‌تی شكاك به‌لای خۆیدا ڕابكێشێت، ئه‌و عه‌شره‌ته‌ی جاران دۆست و جێی بڕوای شا بوو” (ئابۆت) سه‌ر كونسولی ئینگلستان له‌ ته‌ورێز داوای له‌كاربه‌ده‌ستانی ئێران كرد خێرا لیوا كوبوخان له‌ ته‌ورێزه‌وه‌ ڕه‌وانه‌ی سه‌رسنووربكه‌ن، به‌و نیازه‌ی چاوی به‌ نوێنه‌ری عوسمانی بكه‌وێت، بۆ هێمن كردنه‌وه‌ی دۆخی سه‌رسنوور له‌گه‌ڵیدا بكه‌وێته‌ گفتوگۆ، ئابۆت ده‌نووسێت: ” له‌وه‌ش زیاتر قه‌ت حه‌ز به‌وه‌ ناكرێت ڕێگای پێ بدرێت (واته‌ به‌ شێخ) هێز و ده‌سه‌ڵاتی خۆی به‌ناو سنووره‌كانی ئێراندا بڵاو بكاته‌وه‌، ئه‌م ڕایه‌شم به‌ كاربه‌ده‌ستانی ناوچه‌یی ده‌گه‌یه‌نم”.
به‌درێژایی مانگی ئابی ساڵی (1880) ڕووداوی وه‌ها له‌ كوردستانی ئێران سه‌ریان ده‌رهێنا، بوونه‌ هۆ و هانده‌ری نوێ بۆ هه‌ڵچوونی كورده‌كان، هه‌مزاغای سه‌رۆكی مه‌نگوڕی ناسراوی كورد، پاش كۆبوونه‌وه‌ی شه‌مدینان، چالاكانه‌ كه‌وته‌ خۆ ئاماده‌كردن، هه‌مزاغا گه‌لێك له‌ سه‌رۆك خێڵه‌كانی تری ڕام كرد بوو لابده‌نه‌ لای ڕاپه‌ڕینه‌كه‌، ئه‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌ی له‌ شه‌مدینان بۆ پێكهێنانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ دانرا، له‌لایه‌ن گه‌لێك دانیشتووه‌ كورده‌كانی ئێرانه‌وه‌ په‌سند كراو پێشوازی لێ كرا، كۆنسۆڵی ڕووسیا له‌وان ئه‌و هه‌واڵه‌ی ڕاگه‌یاند، گوایه‌ كورده‌كان” له‌لایه‌ن كاربه‌ده‌ستانی ئێرانه‌وه‌ زۆریان لێ ده‌كرێت و ده‌ڕووتێنرێنه‌وه‌ سه‌ریان به‌رزكردۆته‌وه‌ و قین دایگرتوون، ئه‌وان (كورده‌كانی ئێران) به‌وپه‌ڕی شادییه‌وه‌ پێشوازی شێخ ده‌كه‌ن و به‌ڕزگار كه‌ری داده‌نێن، هه‌موویان بگره‌ كه‌س نه‌ماوه‌ لانه‌داته‌ لای”.
ئابۆت كونسوڵی گشتی به‌ریتانیا له‌ ته‌ورێز ده‌ڵێت: كاربه‌ده‌سته‌ ئێرانیه‌كان ناڕه‌زایی ئه‌وه‌ ده‌رده‌بڕن چه‌ند خێڵێك له‌ته‌ڕه‌فی توركیادا ئه‌م كێشانه‌یان دروست كردبێ، به‌واتایه‌كی تر كۆچڕه‌وه‌كان كه‌ دڵسۆزن بۆ شا و تاڕاده‌یه‌كیش سونین هاومه‌زه‌به‌كانیان له‌وڵاتی عوسمانیدا كاریگه‌ریان له‌سه‌ریان هه‌یه‌، به‌هه‌یبه‌ت و ترسه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵای سه‌رۆكه‌ ڕوحیه‌كه‌یان له‌هه‌ردوو دیوی سنووره‌كه‌دا. ڕۆژنامه‌ی (وه‌قت)ی توركی ڕاپه‌ڕینه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ی كوردی ئێران وه‌ها ڕوون كرده‌وه‌ كه‌ ” كورده‌كان زوڵم و زۆرێكی زۆریان لێ ده‌كرێت و باج و سه‌رانیه‌كی زۆریان لێ ده‌سه‌نرێت”
ڕاپه‌ڕیوه‌كان بێ ئه‌وه‌ی به‌رهه‌ڵستیه‌كی ئه‌وتۆ بێته‌ ڕێیان به‌ره‌و سابڵاخی شاری سه‌ره‌كی و گه‌وره‌ی كوردستانی ئێران كه‌وتنه‌ڕێ، موته‌سه‌ڕیفی شاره‌كه‌ كه‌ دیی دانیشتوانی شاره‌كه‌ پشتگیری ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ ده‌كه‌ن بڕیاری دا له‌گه‌ڵ ڕاپه‌ڕیوه‌كان بكه‌وێته‌ گفتوگۆ، له‌ئه‌نجامدا موته‌سه‌ڕیف بڕیاری دا به‌خۆی و ده‌ست و پێوه‌نده‌كانیه‌وه‌ شار به‌جێ بێڵێ و ماڵ و مڵك و چه‌ك له‌گه‌ڵ خۆیدا نه‌بات، پاش ئه‌مه‌ كورده‌كان بێ ئه‌وه‌ی یه‌ك ته‌قه‌ش بكه‌ن شاری سابڵاخیان گرت. ئینجا عه‌بدولقادر ناردی به‌دوای ئێله‌كانی باشوور و باشووری رۆژهه‌ڵات تا ده‌گاته‌ بانه‌ و سه‌قز، داوای لێ كردن خۆیان ڕاده‌ست بكه‌ن، ئه‌وانیش گوێڕایه‌ڵی داواكه‌ی بوون، پاشان حكومه‌تێكی هه‌رێمی ڕێكخست، به‌دانانی حاكم بۆ ئه‌و ناوچانه‌ی ڕاده‌ست بوون، بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری ناوخۆی ناوچه‌ ڕزگاركراوه‌كان شێخ ده‌زگای تایبه‌تی پێكه‌وه‌نا. و موته‌سه‌ریفی بۆ شاری سابڵاخ دیاری كرد. دوای ئه‌وه‌ له‌سابڵاخ پێشڕه‌وه‌ی كرد بۆ ڕووباری تاتاو.
پاشنیوه‌ڕۆی 2ی تشرینی یه‌كه‌می 1880 له‌لایه‌ن شێخ عه‌بدولقادر و هه‌مزاغا له‌گه‌ڵ 10،000 كه‌س په‌لاماری دواب ی دابوو هێرشه‌كه‌ سێ سه‌عات پێش ڕۆژئاوابوون كرابوو. چوار سه‌عاتی خایاندبوو، سه‌لیم خان، چهار ده‌وڵه‌ت، عه‌لی خان حاكمی مه‌راغه‌ له‌گه‌ڵ محسن خانی به‌ختیاری دوای شه‌ڕێكی به‌رگریكارانه‌ ناچاربوون هه‌ڵبێن.
به‌هه‌موو حیسابێك واپێده‌چێ ئێله‌كورده‌كان به‌فه‌رمانده‌یی شێخ عوبه‌یدوڵڵا به‌رده‌وام بن له‌چوونه‌ پێشه‌وه‌یاندا بۆ ناوخاكی ئێران، خێڵه‌ ئێرانیه‌كان ده‌چوون و ده‌یاندایه‌ پاڵ هێزه‌كانی شێخ و حكومه‌تی ئێرانیش له‌شكری ده‌نارد، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز نه‌بوون بتوانن به‌رامبه‌ر كورده‌كان بوه‌ستن، باڕۆن جۆمین له‌و باوه‌ڕه‌دانه‌بوو له‌م كاته‌دا ئێرانیه‌كان بتوانن به‌ره‌نگاری كورده‌كان ببنه‌وه‌، ئه‌وا پێویست ناكا هێزه‌كانی ڕووسیا له‌سنوور بپه‌ڕنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئێرانیه‌كان تێك بشكێن ئه‌وا بارودۆكه‌ مه‌ترسیدار ده‌بێت.
زۆری نه‌برد هێزه‌كانی كورد گه‌یشتنه‌ ته‌ورێز، ئه‌م گورج و گۆڵی و چالاكیه‌ی كورد نواندی و ئه‌و نزیك بوونه‌وه‌ چاوه‌ڕوان نه‌كراوه‌ له‌ ته‌ورێز، شاره‌كه‌ی تۆقاند، خه‌ڵكی شاره‌كه‌ كه‌وتنه‌ خۆیان و ده‌ستیان كرد به‌ قایمكاری كردن، كونسوڵخانه‌ بێگانه‌كان خێرا كه‌وتنه‌ كۆكردنه‌وه‌ی ئه‌رشیفه‌كانیان، به‌و نیازه‌ی ده‌ربازیان بكه‌ن، هه‌ر ئه‌و ترس و په‌ژاره‌ بوونه‌ په‌كی چالاكی و گۆسته‌ و هه‌واڵ گه‌یاندنی خست.
به‌وته‌ی په‌یامنێری ڕۆژنامه‌ی (تایمس) سه‌ركه‌وتنه‌كه‌ی كورد له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو، دانیشتووه‌ كورده‌كانی وڵاته‌كه‌ به‌چاوی ڕزگاركه‌ر سه‌یری شێخ عوبه‌یدوڵڵایان ده‌كرد، له‌ڕۆژانی به‌یه‌كاچووندا له‌گه‌ڵ هێزه‌ ئێرانیه‌كانی سه‌ر سنووردا، نه‌جارێك و نه‌ دوو ڕووی دا سه‌رباز و ئه‌فسه‌ره‌ كورده‌كانی سوپای ئێران هه‌ڵ ده‌هاتن و ده‌چوونه‌ ڕیزی ڕاپه‌ڕیوه‌كانه‌وه‌.
له‌و ڕۆژانه‌ی هێزه‌كانی كورد به‌ره‌و ناوچه‌كانی كورد و ئێران كشان، شێخ عه‌بدولقادر هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ی دووباره‌ ده‌كرده‌وه‌ نابێ هێزه‌كانی كورد ده‌ستدرێژی بكه‌نه‌ سه‌ر ژیان و ماڵ و موڵكی خه‌ڵكه‌كه‌، هاونیشتمانه‌ ڕووسه‌كان ئه‌وانه‌ی له‌ ئێران ده‌ژیان سوودیان له‌م بانگه‌وازه‌ی شێخ عه‌بدولقادر دی، (شولژێڤسكی) مووچه‌خۆری ڕووس له‌ته‌ورێز، له‌بیره‌وه‌ریه‌كه‌یدا له‌ (20)ی تشرینی دووه‌می ساڵی (1880)دا نووسیویه‌تی ده‌ڵێت: “ئه‌ریتۆن نه‌زار به‌گ (هاونیشتمانێكی ڕووس) به‌درێژایی ئه‌و ماوه‌یه‌ له‌ سابڵاخ بووه‌، چه‌ند جار شێخ عه‌بدولقادری دیوه‌، شێخ چه‌ند كه‌سێكی له‌گه‌ڵدا نارد بۆ ئه‌وه‌ی عه‌مباره‌كانی هاونیشتمانه‌ ڕووسه‌كان له‌شار له‌ ده‌ستدرێژی بپارێزن، داواشی لێ كرد ئه‌گه‌ر هاتوو هێزه‌كان پێویستیان به‌گه‌نم و جۆ بوو ئه‌وه‌ پێیان بفرۆشێت و پسوله‌یان لێوه‌رگرێت”.

ماویه‌تی …….




خـەڵــوەتـی کــۆڕۆنـــا … بۆتان لەتیف عەبدولقادر”پـایــان”

-١-
کاتێ ژیان ژەنگ هەڵدێنێ؛
کاتێ گەردوون ماندی ئەبێ؛
وەختێکە گۆی زەوی؛ جومگەکانی هەڵئاوساون..
دۆخێکە بوونەکان؛ زۆر پایەیان داڕزاون!..
بۆیێ دێت و
ئەم سەر ئەو سەری بوونەوەر ئەوەستێنێ..
هەتا پشویێک وەرگرێ وژەنگی بەری بوەرێنێ..
مرۆڤ: ئەم وێستگەیەی؛ وچانێکی تەم ومژاویی ئاڵۆزە..
ئەو: خەیاڵەحەسانەوەیەکی کورت..
ئەم کۆڕۆنا ڤایرۆسە؛
دزەدەردەو بەری قڕێژی ژینگەیە!..
لەچاو؛ چاوی گشتی؛ شاراوەیە!..
هەرچی چاوی وردبینە؛ ورد ئەبینێ و
پێمان دەڵێ: ئەم؛ دەردێکی گلۆباڵە!..
جارێ نەچارە؛ نەپێکوتەی هەیە..
تازە دەرکەوتووەو تاڵە..
لەئێستادا؛
چارەسەری؛ تەنها مانەوە لەماڵە!..
لەخەڵوەتی کۆڕۆنادا؛ لەماڵەوە دەمێنمەوە!..
-٢-
ئەم؛ ڤایرۆسێکی ئاڵۆزە..
دۆستی قەرەباڵغی وگەڕان؛
ئارەزووی تەوقەو باوەشەو
ژینگەی گەشەی؛ چپەی ماچە!..
بەکوردیەکەی پێتان بڵێم:
ڤایرۆس ژەهرە..
تەنۆکەی مردووی زۆر وردن..
خانەی ئێمە؛ گیانی ئەون ولە گەشە؛ بەدەست وبردن!..
ئەم کۆڤید ١٩ نوێیەش؛ بازدانێکە، سەر بەوانەو
سیەکانمان؛ بۆ ئەو مۆڵگەو کاچە!..
لەخەڵوەتی کۆڕۆنادا؛ لەماڵەوە دەمێنمەوە!..
-٣-
خودایە!..
ئەمە چ لوغزێکە؟!..
لوغزی ڤایرۆس!..
هەموو جیهان گوشراوەتە کونجی ماڵ!..
ئەمە چ ترسێکە؟!..
ترسی ئەزەل!..
ئەمە چ گەورەییێکە؟!..
گەورەییت!..
خودایە..
هێزێ.. وزەیێ..
بەرەنگاریێ.. ورەیێ..
لەگێڕانەوەی خەیاڵدا؛
ورەو بەرەنگاری هەیە..
خەیاڵی زانستی..
خەیاڵ؟‌!..
گەلێ جاران باری لەناکاو دەهێنێ!..
ئەندازەی زۆر شتی نەشیاو
ژەهرو مشەخۆر
هەر نامرۆیی وچاوچنۆکیێ.
هەر نەخۆشیێکی ویژدانی ناو کۆمەڵگا تێکدەشکێنێ!..
لەخەڵوەتی کۆڕۆنادا؛ لەماڵەوە دەمێنمەوە!..
-٤-
ئااای خودا!..
دەنگی ئاوازێک دوور دوور دێ
هەردێ هەر دێ هەتا ئەگەتە ناو ماڵمان
دەنگی وشەکانت!..
دەنگی سیڕەی دەرگای ماڵت!..
وەختی بەڕوومان دەدەخرێ!..
دەنگی بانگی هاوارێکی بێ دەرەتان
دەنگی گەروێ کەنوساوەو
خەریکە لەبینین ئەبێ وئەمرێ!..
ئەگەر ڤایرۆسێ دەرکەوێ؛
ڤایرۆسی ئابوری بێ یان چڵێسی
ڤایرۆسی ویژدانی بێ یان هی کورسی
ڤایرۆسی نان بێ یان هی برسی
لەگەڵ یەکەم دەرکەوتنیا؛
بەرگریش دەکەوێتە گەڕ..
سەنگەرەکانی توند دەکاو
لەپێناوی دادو یاسا
لەپێناوی ژیانێکی مرۆیی ئاسا
لەپێناوی یەکسانی وداد، گەشەی یاسا
شەڕی مان ونەمان ئەکا
تا چیڕۆکی قارەمانی وخۆڕاگری
تا چیڕۆکی ورەو وزەو بەرەنگاری
لەهەر ڕۆژنامەو گۆڤارێ
لەهەر ڕادیۆو تیڤیێ دەردەکەوێ لەسەرباسا..
لەخەڵوەتی کۆڕۆنادا؛ لەماڵەوە دەمێنمەوە!..
-٥-
ئەم خەڵوەتە؛ دابڕگەیە
ئایێرگەیە و(کەرەنتینە)..
شار چۆل وهۆل وبێدەنگە
خامۆشە وەرە بیبینە..
ئازیزانم..
هەر چۆنێ بێ؛ خۆشم دەوێن..
تا هەرچی ڤایرۆس هەیە
هەرچی ژەنگی ژیان هەیە
هەرچی قۆرخکاری ودرۆ
هەرچی ژەهرو زیان هەیە لەناو بەرین؛
ئەبێ ئەم گۆی گەردوونەمان پاک ڕاگرین!..
با بەردەوام وێکڕا بژین..
گەر سەردانی یەکیش نەکەین
تەوقە؛ ماچ وموچ وباوەش بەیەکتریش نەبێ؛
با ویژدانمان؛
ویژدان بەگشتی ئازیزان
لەهەر بوارێکی هەبوون وئەم بوونەمان پاک ڕاگرین!..
بامرۆڤی گەردوونی بین..
دژی وەژانخستنی ژیان
دژ بەهەژموونی زۆرداری وزەبوونی بین..
ژیانێکی شایستە بژین
ژینگەدۆست وژیریی تەندرۆستیمان بەرز!..
نەک ئاست نزم لەهەر بوارێ
تەندروستی یان ژیوارێ
نەزان وگێل، بژین وەکو کۆلەوارێ
یان بەپیسی وبەپۆخڵی
یان بێ واتاو بێ ناوەرۆک
گێژو چڵێس بننوسێتەوە ترس ولەرز!..
هەندەکیدیش لەپێناوی مانەوەمان بەیەکەوە
هەموو وێکڕا دەیڵێینەوە:
با هەموو وێکڕا بەجۆشی کڕنۆشێ بۆ خوا بەینەوە!..
لەخەڵوەتی کۆڕۆنادا؛ لەماڵەوە دەمێنمەوە..
-٦-
ئەی خودایە..
لەم بەرزەخە لەدامانم..
هەندێ دەڵێن: ماڵی تۆیان ناشت!..
کلێسا ومزگەوت ودێر
ئیتر؛ نەسزا هەیە نەپاداشت!..
ئااای خودا..
چەند گەمژەییە!..
تاوانی هەر ناخۆشیێ وەختی دەڵێن لەخوا وەیە..
ئایا وایە؟..
شتی ئەوها هەیە؟..
دەستم دامێنت!..
بەئایەتی: ( قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا .. )
ژیری وئاوەزیان ئەبەستن..
هەرگیز خۆیان ناپارێزن..
وەختێکیش کەپێیان دەڵێی؛
گرژو مۆن وتوڕەو پەستن!..
بێ هەودا دەسوڕێنەوە
قسەی سەرزاریان بەردەوام هەر فشەیە
وەک چۆن بڵێی؛
(.. وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ..) هەر نەبێ دێن ودەچن!..
جا نازانم ئاستی هۆشیان ئەوەندەیە؟..
یان بۆ فەرمانی نەبڕواەتە ملکەچن؟!..
بێگومانم؛ تۆ وشیاریت داوە بەبوون
بەهەموو چەشنە مرۆڤێ، ژیرو زەبوون
نابێ دەستەوەستان بژین لەئاستی هەر نەشیاویێ
یان مەترسی وهەر ڕەوشێکی نالەبارە..
لەدواجارا؛
ئەوەی وشیارو وریایە
خۆپارێزو بەئاگایە
هەر ئەوە لەهەردوو جیهان کەوا مرۆڤی کارایە
هەر ئەوە لەهەردوو جیهان کەوا مرۆڤی باڵایە..
ئازیزانم..
گەر ژەهرێ بێ، بیەوێ ژیان ڕاگرێ
کارو بازاڕ بوەستێنێ
قوتابخانە، زانکۆو فەرمانگە دابخا؛
یان وەستانی هەندێ شاخوێنبەری ژیان
لەهەر دۆخێ یان قەیرانێ
بەورە بن قەت ناتوانێ!..
لەدوای هەر نەخۆشی وژانێ، ناخۆشیێ
یان هەر سەختی وتەنگانەیێ
ئەمە فەرمانی خودایە
خۆشی وشادی دێتە ئارا..
خۆڕاگر بن..
ورە بەرزو چوست وچالاک
بەهێز، کارا..
هەر شتێ بێ؛ تێدەپەڕی ومرۆڤایەتی سەردەکەوێ..
با بەهیچ شەپۆلی ناجۆر
سەری بەرزت دانەنەوێ..
چونکە هەر مرۆڤە بەتەنیا
دەبێتەوە بەقارەمانی مەیدانێ!..
خودا هەمووان بپارێزێ لەنەخۆشی ودەردو دژون
قەزاو بەڵا لەژەهرو ڤایروسان کەوێ!..
ئەم خەڵوەتی کۆڕۆنایە؛ دەشکێنم و
لەجاران باشترو ڕێکتر ژیان وەرێ دەخەینەوە!..

بۆتان لەتیف عەبدولقادر”پـایــان”
ئــازاری ٢٠٢٠




قەسیدەی دەفتەری یادەوەریی دێوانەیەک … شیعری: ستیڤان شەمزینی

بیرتە بە دزی پاسەوانەکانی تاریکییەوە
مۆمێکمان داگیرساند
بە بەرچاوی تیغی تیژی شەرەفەوە،
ئەشقمان جەخماخەی دا
لەودیوی پەرژینی نائومێدییەوە،
عەتری دێوانەبوونمان ئەدا
لە بەرۆکی پەیکەرە سیخناخبووەکەی هەست
هەموو رۆژێ لە پرچی زەردی هەتاوەوە،
گیتارمان بۆ فانۆسەکان ئەژەنی
لە کەنار دەریاوە، شیعرمان
بۆ کانییەکی نیشتمان ئەخوێندەوە
چەشنی تریفەی مانگ،
مشتێ رووناکیمان ئەکردە کۆشی شەوەوە
بارانی سۆزمان،
کێڵگەی وشکبووی ماچی سەوز ئەکردەوە
لە دەربەندی خەیاڵەوە،
ئەوینمان بۆ خەرەندی رۆح ئەخستە خوارەوە
سەیری ئاسمانمان ئەکرد،
ئەو دەمانەی هەورەکان پڕ بە خۆیان ئەگریان
بیرتە، بە نیگایەک، بە خەندەیەک
کودەتامان بەسەر بێدەنگی دڵدا کرد
دەستی ژان و خەمە ئاڵەکانمان ئەگرت
بەرەو ئاواییەکانی شادیی
بە پێنووسی جوانیی
سەمفۆنییمان بۆ کۆچی باڵندەکان ئەنووسییەوە
بڕیارماندابوو، پێکەوە لە ئاودا بسووتێین و
لە ئاگریشدا بخنکێین
هەموو حەسرەتمان چێکردنی ماڵێک بوو
لە کەنار تاڤگەکانی ئەندێشە
ماڵێک پڕ بێ لە گوڵ،
تاکو ببێتە ژوانگەی چی پەپوولە سەرگەردانەکانە
لە سەفەردا بووین، لە دەرەوەی مێژوو،
لە دەرەوەی جوگرافیاکان
سەیرمان ئەکرد،
تاکو بزانین ئاو دڵی نەرمی خۆی لە کوێوە ئەهێنێ
بیرمان لەوە ئەکردەوە،
ئاگر ئەو نیگا گەرمانەی لە کام زەمەنەوە هێناوە؟
لە چرکەی بێزارییەکانما،
قوم قوم ئاوی سازگای لەشتم ئەخواردەوە
لە بێدەنگییەکانما،
پەروانە ئاسا خۆم لە ئاگری ناخت هەڵدەسوی
دوو موسافیر بووین، بێ بڕانەوە
قووڵایی گەردوونی ئەشقمان ئەبڕی
لە خاڵی پایانی ئەو گەردوونەدا
جادووییانە بە یەکتر ئەگەشتینەوە!
پێمبڵێ، بیرتە
کاتێ دەستمان دایە دەستەمۆکردنی دڵی یەکتر؟
سپێدەیەکمان پڕ پڕ کرد
لە جریوەی چۆلەکە سەرخۆشەکان
وەک گەڵایەک بە سەر پشتی رەشەباوە
شار و وڵاتان ئەگەڕاین
ئەمانووت ئەشقمان پێکێک شەراب بوو
بۆ ئەبەد مەستی کردووین
بە دوای بنەچەی ئەو ترێیەدا ئەگەڕاین
شەرابی ئەشقی لێ دروست ئەکرێ
خەیاڵمان، لە رێگە پێچاوپێچەکانی پایزدا،
وێڵی بەهارێک بوو
لە گەڵاڕێزانی ئەستێرەکاندا،
چاومان لە دوو گیانیی ئاسمان بوو،
بە ئەستێرەی نوێ و
بە ئەستێرەی دەروون سووتاوترەوە
ئەو دەمەی، باران لە دەستی خودا رژا،
پێکەوە تنۆکەکانمان ئەژمارد
هەر تنۆکێک، ئەسرینی خودا بوو،
بۆ خەونی زڕاوی ئاشقەکان
بیرتە ئەو کاتەی “با”ی ئەوین،
هێمن هێمن هاتە ناو خوێنمانەوە
حکایەتی ئەو کۆتاییانەت لە هزرا ماوە،
مامانی سەرەتاکان بوون؟
سەرمان ئەخستە ناو ئازارەکانی یەکتر،
فریشتەکانمان دەخستە پێکەنین
لە رێگە دوورەکانەوە هاتبووین،
سەفەری ئەشق نزیکی ئەخستینەوە
لە چاوی یەکتردا،
رەنگەکانی پەلکەزێڕینەمان ئەبینی و شرۆڤە ئەکرد
پەڕاوی تۆز لێنیشتووی دڵداریمان،
لە مۆزەخانەی ژەنگگرتووی ناخ دۆزییەوە و
پەڕە پەڕە هەموویمان خوێندەوە
کە هەر لاپەڕەیەک، هەزارەها ئاواز و
سەدان سرووتی لە خۆ گرتبوو،
هەر ئاواز و سرووتێکیش
قەتماخەی هەزارەها برینی دێرین بوو
ئێستا ئەڵێم بیرتە، کۆڵۆمبۆس ئاسا،
کیشوەری ئەشقمان دۆزییەوە؟
زەماندەومان بۆ دەزگیرانیی
گوڵەباخ و پەپوولە ئامادە ئەکرد
چاوی ئیرەییمان بڕیبووە،
توانەوەی بەفر لەسەر سینگی چیا
پێدەکەنین بەوەی “با”ی شەماڵ
پرچی سەوزی درەختی دەئاڵۆزکان
دەگریاین هەر کات گێژەڵوکەی نەفرەتلێکراو
دڵی باخچەکانی ئەشکان
پرسەمان دائەنا
بۆ ئەو نەمامە دڵخۆشەی ئەبووە کۆڵەوژی ئەشق
ئەچووینە رۆخی رووبار
تا چیرۆکی رێبوارانی تینوومان بۆ بگێڕێتەوە
ئەهاتینە لای قاوەگرەوە،
حکایەتی تاڵی وجودمان بەدرۆیەک شیرین بکا
هەر پێکەوە هەڵوژەی ترشی ژیانمان
لە دەمی مردن هێنایە دەرەوە
لە گۆشەنیگای خەونەوە،
چیلکەمان لە شارە زەردەواڵەی واقیع وەرئەدا
لەمدیو ماڵی ئەهریمەنەوە،
مەستانە جۆلانەی پەرییەکانمان رائەژەنی
ئێستا پێت ئەڵێم بیرتە لە پاشماوەکانی مێژوو،
تەنێ ئەشقمان هەڵگرتەوە؟
لە تەمی نوستالیژیا، تەنێ رووناکی رێگەمان
بۆ ئاوێتەبوون لە یەکدا دۆزییەوە
من بە دەفتەری بیرەوەرییەکانما ئەچمەوە،
تەنیا وێنای تۆی تیا ئەچنمەوە
تۆش لە ئاوێنەکەدا بۆ بینینی خۆت،
بەدڵ بیر لە رۆژانی پێکەوەییمان بکەوە
ئەفسانەیەکمان لە توانەوە
خستۆتە ناو لاپەڕە پەرش و بڵاوەکانی دیرۆکەوە
کە تاهەتایە بەسەر زاری لەیلا و مەجنونەکانەوە
وەک سروود بوترێتەوە

(نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس)
12-1-2017




سه‌رۆكی حكومه‌ت جه‌نابتان به‌رپرسی یه‌كه‌من! … د . زاهیر سوران

نزیكه‌ی هه‌شت هه‌فته‌یه،‌ به‌ ده‌یان نووسینم بڵاوكردووتە‌وه‌‌! به‌شێكیان بۆ به‌رپرسانی حكومه‌ت بووه،‌ ئاگادارم كردوونەتە‌وه‌ كه‌ قه‌ده‌خه‌كردنی هاتووچۆ ڕاگرن، دواكه‌وت و ئازادیش مانای به‌ره‌ڵایی نییه‌. له‌ ٢٦ نیسانی ساڵی ١٩٨٦ دا قوتابی كۆلێژی پزیشكی بووم له‌ زانكۆی یاش (یاش، ڕۆمانیا) ئه‌و كاته‌ نزیكه‌ی سه‌رو ملیۆنێك دانیشتوان بوو، نزیكبووین له‌ سنووری روسیا، له‌ ناكاو ده‌نگی ئاگاداركردنه‌وه‌ شاره‌كه‌ی كه‌ڕوكاس كردوو شله‌ژان، پاش چه‌ند چركه‌یه‌ك داواكرا به‌ په‌له ‌و‌ له‌ ٣٠ خولەکدا كه‌س له‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌مێنێت باری نائاسایی راگه‌یه‌ندرا. بۆ ئێمه‌ كه‌ ئه‌و كاته‌ ئێراق و ئێران له‌ شه‌ردابوو وامانزانی تاقیكردنه‌وه‌یه،‌ به‌ڵام كه‌ وتیان ئه‌تۆمی چه‌رنۆبلی ئۆكرانیا ته‌قیوه‌ته‌وه‌و تیشكه‌كه‌ی ڕووه‌و شاره‌كه‌ دێت، ئیتركه‌س له‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌ما نزیكه‌ی ٧ رۆژان له‌ ناوه‌وه‌ ماینه‌وه‌و ته‌نانه‌ت به‌تانیمان گرتبوو به‌ په‌نجه‌ره‌كانیشه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تیشكه‌كه‌ نه‌یه‌ته‌ ژووره‌، هه‌و‌ش پیس بوو بوو، كاتێك هاتینه‌ده‌ره‌وه‌ به‌ ده‌یان باڵنده‌ و ئاژەڵی وەک سه‌گ و پشیله‌ مردبوون، پاشتر ئه‌وانه‌ی تیشكه‌كه‌یان به‌ركه‌وتبوو تووشی شێرپه‌نجه‌ی خوێن بوون.

له‌ ڕاستیدا ده‌بێت حكومه‌ت ئاوا بێت، كوڕی ته‌نگانه‌ بێت، چه‌ندینجار تكامان كرد ئاسایشی ته‌ندروستی بپارێزن، ده‌بێت به‌ تۆپزی بڕیار بدرێت، چیتان كرد؟ به‌ڕێزان،‌ ئایا ده‌زانن ڤایرۆسی كۆرۆنا‌ فره‌ له‌ چه‌رنۆبل مه‌ترسیدار تره‌ بۆ كورد! پێویسته‌ حكومه‌ت به‌ تۆپزی و خێرا میلله‌ت بكاته‌ ژووره‌وه بۆ ئه‌وه‌ی بیپارێزێت، ده‌نا ئه‌م بارودۆخه‌ ناله‌باره‌ درێژه‌ بكێشێت ئه‌وا نیوه‌ی میلله‌ت له‌ برسانا ده‌مرێت نه‌ك به‌ كۆرۆنا. ڕاسته‌ به‌ ناو هاتووچۆ قه‌ده‌خه ‌كراوه، به‌ڵام ‌به‌ ده‌یان عه‌لوه‌، سو‌په‌رماركێت‌‌، بازاری سه‌وزه‌و میوه‌، دوكانی لاكۆڵان كراوه‌یه‌، به‌ده‌یان ئۆتۆمۆبیل، غازفرش، سه‌وزه‌ فرۆش وماتۆڕی ده‌لیڤه‌ری پیزه‌، له‌فه ‌و فه‌لافل فڕكان فڕكانیانه‌‌، به‌ده‌یان ماتۆڕی دی ده‌گه‌ڕێن، بەبەرچاوی قائیمولمه‌قاماته‌‌كانه‌وه‌ جمه‌یان دێت. ده‌رمانخانه‌كان به‌بێ ره‌چه‌ته‌ی پزیشك ده‌رمانی كلۆرۆكین و ئه‌زیترۆمایسین ده‌فرۆشن، بازاڕی دۆلاره‌كه‌ كراوه‌یه‌ به‌س حه‌واڵه‌ بۆ ئه‌ودیوه‌، هیچ دیوێكی تر نییه‌، ئایا ده‌زانن ئه‌و جموجۆڵه‌ چه‌نده‌ به‌ركه‌وتن دروست ده‌كات و پاشتر ده‌بێت باجه‌كه‌ی بده‌ین؟ هه‌رچۆنێك بێت قه‌ده‌خه‌كردنی هاتووچۆ مانای نه‌مانی جوڵه‌‌‌یە، ئه‌گه‌ر قه‌ده‌خه‌كردنه‌ی ئێستا‌ بۆ رازیكردنی دڵ و به‌رژه‌وه‌ندی چه‌ند كه‌سێكه‌ ئه‌وا به‌ لای منه‌وه‌ میلله‌ت گرنگترو پیرۆزتره‌ وه‌ك له‌ بازرگانانی كۆرۆنا ده‌نا كێ ناخوازێت دۆخه‌كه‌ ئاسایی بكرێته‌وه‌ . خودا به‌ ‌ته‌له‌فزیۆنه‌كانی داوه‌، بازاڕیان گه‌رمه‌، ده‌یان شیكارو‌ پسپۆڕی قسه‌ی بێ كرده‌وه‌ ده‌هێنن هه‌ر كه‌سه‌ له‌ ئاوازێك ده‌خوێنێت، ژماره‌یه‌كیان له‌ دڵسۆزیاندا نازانن چی بكه‌ن ئه‌وانی دی بۆ خۆده‌رخستن و نمایشكردنی مۆدێلی قات و بۆینباخه‌‌.

به‌ڕێزان، ئایا ده‌زانن‌ به‌رپرسیاریه‌تییه‌كی یاسایی، مێژوویی و ئه‌خلاقی گه‌وره‌تان له‌سه‌ر شانه‌ به‌رانبه‌ر پاراستنی ئه‌م میلله‌ته (سوێندتان خواردووه‌)، ده‌بووایه‌ زۆرله‌ مێژه‌وه‌ بڕیارێكی بوێرانه‌تان بدایه،‌ به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ فێڵیان لێ كردن (له‌ من نا) ده‌نا بۆچی نه‌تان كرد؟ ئه‌م به‌ڕه‌ڵاییه‌ی سه‌ر شه‌قام وكۆڵانه‌كان له ‌به‌رژه‌وه‌ندی نه‌ میلله‌ت نه‌ حكومه‌تدایه ‌(زیانه‌كانی قه‌ره‌بووناكرێته‌وه‌‌) ئه‌وه‌ قه‌ده‌خه‌كردنی هاتووچۆی ڕاسته‌قینه‌ نییه، بگره‌ ئه‌وه‌ كات به‌ڕێكردن و گاڵته‌ جاڕییه‌‌. به‌داخه‌وه‌، دره‌نگتر نه‌خۆشییه‌كانی پاش كۆرۆنا ده‌بینن؟

به‌ڵام وه‌ك ئیمڕۆ پاش كۆڕۆنا قوڕبه‌سه‌رییه‌كه‌ هه‌ربۆ كارمه‌ندانی ته‌ندروستییه.

به‌پێی یاسا ده‌سه‌ڵاتی ته‌واوتان هه‌یه‌، با ژما‌ره‌ی تووشبوان و زیانه‌ گیانییه‌كان زێده‌تر نه‌چێته‌ بانه‌‌وه‌، گه‌ر بتانه‌وێت ده‌توانن گوێ له‌ ئێمه‌ بگرن و ئه‌و بڕیاره‌ ده‌ربكه‌ن، با زووترو خێراتر بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌ را بگرین. له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌رتی ته‌ندروستی هه‌رێم‌ شه‌ڕی درێژخایه‌نی دژی ڤایرۆسی كۆرۆنای پێناكرێت، ده‌نا له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا باری ئابووری هه‌مووان به‌ حكومه‌تیشه‌وه‌ داده‌ڕمێت!

ھەروەھا ھەقیقەتێک ھەیە دەبێت خۆمانی لێ نەدان نەکەین کە ڕۆژانه‌ ژماره‌ی تووشبوان به‌ ڤایرۆسه‌كه‌ له‌ كوردستاندا به‌ كه‌ركوكیشه‌وه‌ كه‌ كورد زه‌نده‌قی چووه‌ و ناوێرێت ناوی به‌ڕێت له‌ هه‌ڵكشاندایه‌.

ئایا حكومه‌ت ده‌زانێت كه‌ له‌م شه‌ڕی دژه‌ كۆرۆنایه‌دا ئۆتۆمۆبیلی گوللە‌نه‌بر، تۆپی فرۆكه‌شكێن، ده‌زگاكانی هه‌واڵگری، دژه‌ تێرۆر، هێزی هاوپه‌یمانان، بانكه‌ بێپاره‌كانمان و ته‌نانه‌ت فرۆكه‌ی بێفرۆكه‌وانیش ناتوانن رای بگرن، ده‌بێت خۆمان رای بگرین به‌ڵام ئیمڕۆ و ئێستا نه‌ك به‌یانی. ئه‌م ڤایرۆسه‌ چه‌ندین سیسته‌می تۆكمه‌ی ته‌ندروستی تێكشكاند و چه‌ندین سه‌رۆ‌كوه‌زیران و سیاسه‌تمه‌داری دونیای هێنایه‌ گریان و ته‌نانه‌ت وه‌زیرێكی ئه‌ڵمانی خۆی كوشت. ڕاسته‌ ده‌ڵێن: هه‌موو حكومه‌ته‌كان ته‌نیا به‌ هه‌ژاران و نه‌داران فێرو ئازان‌ به‌ڵام هه‌ر هه‌ژارانیش حكومه‌ت ده‌هێننه‌ سه‌ر كورسی، مافیانه‌ به‌ كۆرۆنا گۆڕغه‌ریب نه‌بن، با هه‌وڵ بده‌ین له‌ ئاشتیدا به‌ ڕێزه‌وه‌ به‌ڕێ بكرێن بۆ دوا مه‌نزل‌، له‌ كۆتاییدا ده‌ڵێم: ده‌بێت له‌ بڵند گۆكانه‌وه‌ زه‌نگی ئاگاداركردنه‌وه‌ لێبدرێت بۆ ئه‌وه‌ی كه‌س له‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌مێنێت و هیچ به‌ركه‌وتن و جووڵه‌یه‌ك نه‌مێنێت، ئه‌وه‌ی لاساری كرد ده‌بێت به‌ند بكرێت گه‌رله‌ ماڵه‌كه‌ی خۆشیا بێت. له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌ندێك كه‌س گه‌ر په‌نجه‌یه‌كی شیرینی بخه‌یته‌ نێو ده‌م ته‌ماع ده‌یگرێت هه‌موو په‌نجه‌كانی دی ده‌بات. ڕاسته‌ مرۆڤ ده‌توانێت زۆر شت به‌ قه‌رز وه‌ربگرێت به‌ڵام ناتوانێت ژیان به‌ قه‌رز وه‌ربگرێت چونكه‌ یه‌ك ژیانمان هه‌س و به‌س.

ده‌بێت مه‌منون بن كه‌ لێره‌دا باسی زیانه‌ ئابوورییه‌كانی ئه‌م دۆخه‌ ناله‌باره‌ ناكه‌م.

د . زاهیر سوران

پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان، سلێمانی .

٣ نیسانی ٢٠٢٠




عەزیزم … کەنعان مدحەت

بارانە زەماوەند ، بەردەوامە
هێشووی ئاوس ،
بەر زەنگی دەرگا و
شوشەی پەنجەرەم دەکەوێ ، عەزیزم
دەڵێم : کێێە ؟
جگە لە گێژەڵۆکەی دەرەوە
دەنگێک نییە
منی خستبێتە دڵەڕاوکێ و
دەرەوەی بە هەڵپەرکێ…. عەزیزم
ئیتر زستانە ،
زستانی تەڕ عەزیزم
لە دەرەوە ، عەرز ، بە مشت
زایەڵە خرمە و زەنگۆڵە باران ، بۆ هاوین
کۆ دەکاتەوە عەزیزم
منیش لە دیوی ناوەوە
دوا دڵۆپە جێماوی پەرداخی لە خۆم
مەست تر ئەنۆشمەوە
لە یادمت دوورخەمەوە ،
عەزیزم

بەر ، گوڵ ،
گەڵا ..
تا چڵە ، بە خەندە کەسکەکانی پاریش
بە داری باخمەوە نەماون عەزیزم
باخچە وشک و
چیمەن خنکاو
ژینگە زوێر و نائومێد
مانگیش ئەگەر لە پشت هەورەوە
ژووان لەگەڵ هەسارەما ببەستێ عەزیزم
ئەستێرە ، جارناجارێ مەیلە چاوشارکێ و
شەڕە نیگایەک دەفرۆشێ
هەر تۆ نادیار و بێ هەواڵی عەزیزم
ئاگات لە خۆت بێ
نەخۆش نەکەوی و بەربی
زەوی تەڕە
قوڕ و لیتە تا ئەژنۆ عەزیزم
ناوەختە و ، کەسیشت بە خۆتەوە
نەهێشتووە
گەرمتکاتەوە عەزیزم
دیمەن لە داوتەڵە دەچێ
تۆ تەڕ
قەورسان ،
لە تۆ و باران تەڕترە ، عەزیزم
دەستم بە هەور و تریشقە نەگەیشت
لە شەستەبارانم پرسی
ناوی تۆی گەر پێ بێ
خشتەی لە تۆ بەتاڵە عەزیزم
قەورسان تەڕ و
قوڕ و لیتە تا ئەژنۆیە
منیش لە تەمی قورس لە پێ کەوتوترم
توانای وەیشوومە و
بەری سەرهەڵگرتنێکی تر ناگرم
عەزیزم




پەیامی زیندانی سیاسی سوهێل عەرەبی .. وەرگێڕانی: کاوە عومەر

هەژاری .بۆ دەستەیەکی تر لە ئینسانەکان سەرچاوەی داهاتە
زییندان وفرۆشتنی ئاوی کانزایی
ئاوبڕان لە زۆر بەی کاتەکانی ڕۆژدا ونەبونی ئاوی خواردنەوە،یەکێک لە کێشە گەورەکانی دەستگیرکراوە بەندکراوەکانی گرتوخانەی تارانی گەورە بوە.
ئاوی بەلوعەکانی ئەو گرتوخانەیە هیچ کاتێک بۆ خواردنەوە نابێت،زۆر لینج وبۆن پیسەو ئینسانە بەندکراوەکانی ئەو گرتوخانەیە ناچارن بۆ مانەوەی خۆیان ڕۆژانە یەک ودوو بتڵ ئاو بکڕن لە فرۆشگای ناو زیندانەکە.
ئەڵبەت ئەم گرتوخانەیە تەنانەت ئاویکی گونجاویشی بۆ خۆشتن نیە وکەسانی دەوڵەمەدن”زیندانیە مالیەکان”بۆ خۆشتن سودیان لەئاوی کانزای وەردەگرت.
هەر بتلە ئاوێک یان نرخی فرۆشتنی دەگەیشتە ٢٥٠٠ بۆ ٤٠٠٠ تمەن زۆر جار لە هاویناندا نرخیان ٣ بەرامبەر زیاددەکات وبازاڕی ڕەش دروست دەکات.
مانای وایە ڕۆژانە هەر دەستگیرکراوێک ڕۆژانە بەلای کەمەوە دوو بتڵ ئاو دەکریت وە هەر بتڵێک نرخەکەی لەنێوان ١٠٠٠تا ٣٠٠٠ تمەن قازانجی بۆ بەرپرسانی زیندان تێدایە!
٢٠هەزار بەندکواو هەریەکەیان حدودی ٢٠٠٠تمەن قازانج،تەنها لەڕیگەی فرۆشتنی ئاوەوە بەوان دەگەیەنێت،واتە ڕۆژانە ٤٠ ملیۆن تمەن قازانج بۆ بەندیخانەی تارانی گەورە تەنها لەڕیگەی فرۆشتنی ئاوەوە بەدەست دێت!
لەو ٢٠ هەزار بەندکراوە جگەلە کەمتر لە ٢٠٠٠هەزار کەسیان کە بەهۆی دەستبڕی وبەرتیلی خۆریەوە لە بەندیخانەدان،ئەوانی تر لە هەژارترین بەشەکانی کۆمەڵگەن،کە هۆکاری بنەڕەی هاتنە زیندانیانی شیان هەر هەژاری بوە.
زۆرینەی دەستگیر کراوە بەندکراوەکان لە دەستەکانی ٣،١ ئەم بەندیخانەیە………کەمتر لە ٥ ملیۆن تمەن نیان هەیە و بەهۆی ناچاریەوەکاری نایاسایی وەک مەشروبی کحولی،حەبی هیمن کردنەوەیان دزی بچوکیان ئەنجامداوە توش بون.،وە زۆربەیان لە ناوچەکانی وەک،مەسجید سولەیمان وشارەکانی سەر سنوری وڵات وهەژار نیشینەکانن.
ئەگەر بەدوایی بنبڕکردندا بگەڕیت،ئەبینین٩٠٪یان بەهۆی بارودۆخی ئابوری وکیشەی گوزەرانەوە خراونەتە زیندان وە هەموو ڕۆژێک بەکەسانی لەم جۆرە پردەکرێت.
بەڵام حکومەتی ئێستای ئێران هیچ کاتێک هەوڵی بنبڕکردن وچارەسەری کێشەکاندا نەبوە وتەنانەت لەقسەی خڵکیش داهات بەدەست ئەهێنێت.
ئەگەرچی گرتوخانە بۆ هەموو کۆمەڵگە زیان بەخشە وە بەندکردنی کەسەێک زیان بە هەموو کۆمەڵگە دەگەیەنێت وە هیچ کاتێک گرتوخانەکانی کۆماری ئیسلامی تایبەت مەندی چاکسازیان تێدانەبوە،بەڵام بۆ هەندێک کەمێک قازانچ هێنەر بوە.
بەرپرسەکانی گرتوخانەکان ودەستگایەک کە بەوڕیکخراوەوە پەیوەستن وە هاوکاری زنجیرداریان هەیە،سودێکی زۆریان لەزیندان بونی ئەوان لەو بەندیخانانەدا وەرگرتوە.
با پەیوەست بین نەبەرد(کارزار)ی زیندانیە سیاسیەکان ئەبێت ئازاد بکرێن!داوا لەهەموو ئیوە دەکەم کە بۆ ڕزگارکردنی گیانی هەموو زیندانیە سیاسیەکان پەیوەست ببن بەم نەبەردیەوە!
ناونیسانی پەیوەندی کردن بەئێمەوە:@azadedhankonid
https://t.me/Azadeshan_koni

سوهیل عەرەبی لەدایک بوی تارانە دەرچوی بەشی فۆتۆگرافی زانکۆی ئێران بۆ هونەرو بینا وویبگەڕبوو.کە بەتاوانی سوکایەتی بەئیسلام سزایی لە سێدارەدانی بەسەردا سەپێنراوە.
سوهێل عەرەبی لە ١٦\٨\٢٠٠٩وە دەستگیرکراوەو هاوسەرو مناڵێکی هەیە بەناوەکانی نەسرین نعێمی ووە مناڵەکەی ڕۆجان نعێمی وداکی فەرنگیس مەزڵوم،وە سەرەتا سوهەیل وهاوسەرەکەی بەهۆی بڵاوکردنەوەی چەند بابەتێک لە فەیسبوک پێکەوە دەستگیر کران لەلایەن پاسەوانانی شۆڕش(حرس الثوري)وەپاش چەند کات ژێرێک هاوەسەرەکەی ئازادکرا،بەڵام خۆی بۆ ماوەی دوومانگ لەژوری تاکەکەسیدا مایەوە لەزیندانی حەرەس سەوری داو دواتر ڕەوانەی بەشی ٤ی زیندانی ئەوین کراوە.

وەرگێڕانی: کاوە عومەر




…خه‌ڵك له‌ نێوان خۆپارێزی و زیاده‌رۆییدا عیماد عه‌لی

دیاره‌ نه‌خۆشی و په‌تا جیا له‌ هه‌ر بابه‌تێكی تر پێویستی به‌ مامه‌ڵه‌ی جیاواز هه‌یه‌ و نه‌خوازه‌ڵا ئافاتیكی پیسی وه‌كو كۆرۆنای سه‌رده‌م بێت كه‌ به‌رۆكی به‌جیهان گرتووه، به‌ڵام ئایا ده‌كرێت هه‌موو مێشك و بیركرنده‌وه‌ت له‌م په‌تایه‌ نیگه‌رانت بكات و رارایی و دڵه‌راوكێ باڵی به‌سه‌ر ده‌رووندا بكێشێت؟
ده‌بێت یه‌كه‌مجار بزانین كه‌ خۆپاراستن ئه‌گه‌ر زیاده‌رۆییشی تێدا بكرێت ئه‌گه‌ر قازانجی نه‌بێت زیانی نابیت و به‌لكو پێچه‌وانه‌كه‌ی گوێنه‌دان و خه‌مساردیه‌ ئه‌گه‌ر زیانیشی نه‌بێت ریژه‌یه‌كی دیاریكراو له‌ كاریگه‌ری سه‌لبی خۆی له‌سه‌ر ژیانت له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ به‌ جیده‌هێڵێت. بۆیه‌ نه‌ترسان و گوێنه‌دان و پشت به‌ قه‌ده‌ر به‌ستن له‌مه‌ڕ ئه‌م په‌تایه‌ی ئه‌مڕۆ بیركردنه‌وه‌یه‌كی ناڕاسته‌ و ده‌كرێت له‌ هه‌ر مه‌ودایه‌ك بێت ئه‌گه‌ر زیانی سه‌ره‌كی نه‌بێت به‌ڵام لاوه‌كی خۆی بگه‌یه‌نێت.
ئه‌گه‌ر سوورنه‌بیت له‌سه‌ر خۆپارێزی و به‌ نیوه‌ وناچڵی رێنامییه‌ ته‌ندروستیه‌ دروسته‌كان پیاده‌بكه‌یت، له‌ رێڕه‌وی به‌رده‌وامی ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ كه‌لێنێك دروست ده‌بێت و زیانه‌كه‌ی به‌ قووڵی و گه‌وره‌تر ده‌بێت، ئه‌مه‌ش له‌و روانگه‌وه‌ كه‌ خۆنه‌پاراستن له‌م نه‌خۆشیه‌ هه‌له‌ی یه‌كه‌م دوا هه‌ڵه‌شه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌س ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی نازانێت كه‌ به‌كوێت ده‌گه‌نێت و، ئه‌گه‌ر دواهه‌ناسه‌شت نه‌بڕێت ئه‌وا ئه‌گه‌ری زۆره‌ له‌گه‌ڵتدا به‌به‌رده‌وام بێت و به‌رگریت لاواز بكات و سیه‌كانت سیست بكات و بڕی هه‌ڵمژینی ئۆكسجینی پێویست بۆ له‌شت نه‌گاته‌ خانه‌كان و پرۆسه‌ی ئۆكساندن و كارلێكی میتاپۆڵیزم تا راده‌یه‌كی گه‌وره‌ یان كزبێته‌وه‌ یان به‌ ناكارایی سیه‌كان په‌كی ده‌كه‌وێت و، ئه‌گه‌ر سیه‌كان زۆر زه‌ره‌ر بكه‌ن ئه‌وا به‌ ژیان مه‌مره‌ و بژی ژیان به‌سه‌ربه‌رده‌به‌یت و هه‌ر هیچ نه‌بێت له‌ ته‌مه‌نت كه‌م ده‌كاته‌وه‌.
به‌ڵام له‌لایه‌كی تره‌وه‌ وه‌زعی ده‌روونی باش و بوێری له‌گه‌ڵ خۆپاراستنه‌كه‌دا بێت، ئه‌گه‌ر به‌رگریت به‌هێز نه‌كات ئه‌وا ناهیڵیت ئاستی به‌ره‌نگاری و به‌رگری له‌ ئه‌م فایرۆسه‌ نه‌عله‌تیه‌ دابه‌زێت و، ناهێڵێت كاریگه‌ریی فایرۆسه‌كه‌ زۆرتر بێت له‌ حاڵه‌تی زۆربونی ترسی ده‌روونی و ته‌نانه‌ت خانه‌كانی له‌شیشت به‌ بیركردنه‌وه‌ی سه‌لبی و ترس و كارلێكه‌ كیمیاوه‌یه‌كانی نیوخۆیی له‌شت تیكده‌چێت، به‌ تایبه‌تی مێشك و خانه‌ په‌یوندیه‌داره‌كان له‌گه‌ڵ بیركردنه‌وه‌تدا له‌په‌یوه‌نده‌یه‌كی به‌تیندان و له‌پرۆسه‌ی میتاپۆڵیزمی په‌یوه‌ست به‌ قازنج بینین له‌ خۆراك و فیتامینه‌ پێویسته‌كان له‌گ ده‌بێت و هێزی به‌ره‌نگاریت كه‌م ده‌كاته‌وه‌ و ئه‌مه‌ش لای خۆیه‌وه‌ به‌راسته‌وخۆ ئه‌گه‌ری زاڵبونی په‌تاكه‌ ئه‌گه‌ر له‌ له‌شتدا هه‌بێت زیاتر ده‌كات.
ئه‌مه‌ له‌ لایه‌تی په‌یوه‌ست به‌ كه‌سه‌كه‌وه‌ وه‌كو خۆی و چۆنێتی مامه‌ڵه‌ كردنی له‌گه‌ڵ ئه‌م حاڵه‌ته‌ كتوپڕه‌ی جیهان و ناوچه‌كه‌شمان، به‌ڵام ئه‌و بوارانه‌ی كه‌ زیاتر ئه‌گه‌ر به‌ ناراسته‌وخۆش بێت كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌م كه‌یس و پرسه‌ هه‌یه‌ ئه‌ویش؛ باری دارایی خیزانه‌كان و رارایی و دڵه‌راوكی له‌ به‌رێوه‌بردنی ژیان و گوزه‌ران و بیركردنه‌وه‌ له‌ده‌رامه‌تی خێزان و، سه‌رباری ئه‌وه‌ش ئه‌و هه‌موو هه‌واڵ و په‌ستان و فشارانه‌ی به‌رنامه‌كانی تیڤی و سۆشیال میدیا و فه‌راهه‌مبونی كات و بوار بۆ گوێبیستی هه‌موو شتێك زیانی زیاتره‌ له‌ قازانجی.
ئه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ند بێت به‌ كوردستانه‌وه‌ لایه‌نی وه‌زعی ده‌روونی و خه‌مساردی و گوێنه‌دان و بیری میتافیزیكی و رۆلی سه‌لبی خاوه‌ن بیروبۆچونه‌ ئایدیاڵه‌ ئایینیه‌كان و به‌تایبه‌تی ئیسلامی سیاسی و بانگه‌شه‌كارانی دینی به‌رژه‌وه‌ندخوازه‌ كه‌ زیانی له‌ فایرۆسه‌كه‌ زیاتره‌، یان وردتربڵێین، ئا ئه‌م سه‌رخانه‌یه‌ هاوكاری زه‌مینه‌ خۆشكردنی باش ده‌كات بۆ به‌ ئاسانی وه‌رگرتنی ڤایرۆسه‌كه‌ و قوڵبونه‌وه‌ی كاریگه‌ریه‌كانی له‌سه‌ر توشبوو.

بۆیه‌ ئه‌وه‌ی پێویسته‌، بێ گویدان به‌ دابونه‌ریت و قسه‌ی به‌رژه‌وه‌ندخوازه‌كان و باوه‌رداران به‌ ئه‌فسانه‌ و خورافات خۆت بپارێزه‌، ئه‌گه‌ر زیاده‌رۆییشت كردبێت و ترسو دڵه‌راوكێت نه‌بێت و وره‌ت به‌رز بێت و پاكوخاوێنیت پشتگوێ نه‌خستێت، ئه‌گه‌ری توشبوونت زۆر زۆر كه‌متر ده‌بێت. هه‌ر بۆیه‌ سود له‌م هه‌له‌ زێرینه‌ بۆ كاری ئیجابی وه‌كو خوێندنه‌وه‌ و داهێنانی ناچاری ببینه‌ و كاته‌كه‌ت دابینكراوه‌ و، ته‌نها ماوه‌ته‌وه‌ خۆت چه‌ند ده‌توانیت ئیستغلالی بكه‌یت و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ره‌نتینه‌ی دڵخوازی خۆت به‌ڕیده‌كه‌یت ده‌توانیت كارێكی وا بكه‌یت كه‌له‌ رۆژی ئاسایی نه‌توانبێت بیكه‌یت، ته‌نها وره‌ و ویستت به‌هێز بێت و هه‌میشه‌ لایه‌نی ئیجابی حاڵه‌ته‌كه‌ به‌ خۆپارێزیه‌كه‌وه‌ ببه‌سته‌وه‌ و ئه‌گه‌ر بتوایت له‌گه‌ڵ خوتدا دانیشه‌ و برۆ خه‌ڵوه‌ته‌وه‌ و له‌و به‌ینه‌دا مه‌هێله‌ هیچ كه‌سێكیش ساتو سه‌ودات له‌گه‌ڵدا بكات، تاوه‌كو له‌ هه‌ر كاتێكدا بێت ئه‌م هه‌وره‌ لێڵه‌ ده‌ره‌وێته‌وه‌ و به‌ڵام باشترین شت ئه‌وه‌ی كه‌ خۆت له‌كاره‌كه‌ نه‌بانمه‌كه‌ و چاوه‌ڕیی ماوه‌ی نزیك مه‌كه‌ بۆ به‌یه‌كجاری ئاسایی بونه‌وه‌ی وه‌زعه‌كه‌. ‌




شەڕی دەستەویەخەی مرۆڤ و کۆرۆنا … رەزا شوان

ڤایرۆسی کۆرۆنا (گۆڤید نۆزدە) کە بۆ یەکەمین جار لە رۆژی (١٢/ دێسەمبەر/٢٠١٩)
لە شاری (وۆهـان) لە چین دەرکەوت. لە ماوەیەکی کەم و خێرادا، خێراتر لە رۆکێتی بالیسی، بڵاوبۆوە و سنووری کێشوەرەکان و دەریالۆشەکانی بڕی.. تا ئێستا لە (١٨٠) وڵاتی جیهاندا بڵاوبۆتەوە. ئیشوکاری راگرتووە و بازار و دوکان و مۆڵەکانی داخستووە و شەقامەکانی چۆڵکردووە. ژیان و جوڵەی ئاسایی راگرتووە و مرۆڤی خستۆتە ترس و دڵەڕاوکێوە.. زیانێکی زۆری بە پشک و بە سەرمایەی زەبەلاحترین کۆمپانییەکان و بە ژیرخانی ئابووری و بەرهەمهـێنان و بە ناردن و هاوردەکردنی دەوڵەتان گەیانـدووە.
حکومەتەکانیش جیهانیش، بۆ رووبەڕووبوونەوە بەرگرتن لە تەشەنەکردنی پەتای کوشندەی کۆرۆنا و بۆ پارستنی گەلەکانیان، چوونەتە سەنگەری بەرگری کـردنەوە.

ئەمڕۆ مرۆڤ و کۆرۆنا لە شەڕێکی گەردوونی دەستەویەخەی گەورە و کوشندەدان.. تائستا چەندین هەزار کەس بەم پەتایە مردوون و بە هەزارانی تووشبووش پێـوەی دەناڵێنن.. شەڕەكەش بەردەوامە و نازانین کەی کۆتایی دێت.. شایەنی باسیشە و جێی ئەوپەڕی سوپاس و رێز و پێزانینن، کە سوپایەکی پزیشکی و کارمەندانی تەندروستی بە ئەوپەڕی دڵسۆزی و بە رۆحێکی لەخۆبردن و گیانبەخشانەوە، لەم شەڕە سەختە بەرەنگاری کۆرۆنا بوونەتەوە و سەرسەختانە بەرگری لە مرۆڤ دەکەن.. جەختیان کردەوە و سەلماندیان کە خاوەنی پیشە و پەیامێکی پیرۆز و مرۆڤـایەتین.
لە پێشا حکومەتەکان بە هەندیان نەزانی، خەمساردبوون بۆ پارستن گەلەکانیان لەم پەتا جیهانییە، ئامادەیی و رێ و شوێنی پێویستیان نەگـرتەبەر.. تا کۆرۆنا گەیشتە سەریان.
دەستی یارمەتی و هاوکاریشیان بۆ چین درێژ نەکرد، بۆ ئەوەی بە یارمەتی و هاوکاری هەموو لایەکەکیان، لە زێدی لەدایکبوونی گەمارۆی کۆرۆنا بدەن و نەهێڵن تەشنە بکات و بەو خێراییە بگات بە زۆربەی وڵاتانی جیهان.. بەڵام چین بە تەنیا خۆی رووبەڕووی کۆرۆنا بۆوە و توانی کۆنترۆڵی بکات و رایبگرێت.. خەریکە بەجارێ لە وڵاتی چین دا کۆتایی پێبهـێنن.
وڵاتان تا ئێستاش باجـێکی زۆری ئەم خەمساردی و گوێپینەدانەیان دەدەن، لەوانەش ئیتاڵیا و ئیسپانیا و ئێران و ئەمریکا، کە پشکی شێریان لە مردن و تووشبووندا هەیە.
لە بەشێکی زۆری وڵاتانی جیهاندا، بۆ خۆپاراستن و رێگـرتن لە تەشنەکردنی زیاتری کۆرۆنا، هاتوچۆیان قەدەغەکردووە و باری نائاساییان راگەیاندووە، هەروەکو ئەوی کە لە شەڕێکی سەخت و قورسدابن.. بۆ ئەوەی کەمترین زیانیان لێبکەوێت.
کۆرۆنا، پەردەی لەسەر گەندەڵی و دەسەڵاتی گەندەڵ و دزینی سامانی گەلان هەڵـماڵی. ڕاستی لاوازی و فشۆڵی گڵۆبالیزمیشی خستەڕوو، کە تەنیا بانگەشە و دروشمی رووت و زل بوو.. کۆرۆنا هەست و ویژدانی مرۆڤایەتی و چاچوچنۆکی و خۆبەرژەوەنـدی و قورخکردن و هاوڕێی تەنگانەشی ئاشکرا کرد.. بۆ نموونە: کۆمپانییەکانی چین، نیوەی دەمامک و بەدلەی پارستن و دەستکێشیان بۆ وڵاتانی جیهان بەرهەم دەهـێنا، لە کاتی بڵاوبوونەوەی کۆرۆناشدا، دوو هـێندەی تریان بەرهەم دەهـێنا، بەڵام حکومەتی چین، هەر هەموو دەمامک و بەدلەکانی لە کۆمپانییەکانی کڕی و نەیهێشت یەک دەمامک و یەک بەدلە بە وڵاتانی جیهان بفرۆشن. لەسەر ئەوەشەوە دەمامکی لە وڵاتانی تر کڕی.
ڤایرۆسی کۆرۆنا، رووی راستی دەوڵەتانی یەکێتی ئەورۆپا و بازاڕی هاوبەشی ئازادی ئەوروپاشی ئاشکرا کرد.. دەرکەوت کە هەر بە نووسین یەکێتییان هەبووە.. ئیتاڵیا کە ئەندامێکی یەکێتی ئەوروپایە.. دوای بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا بە شێوەیەکی مەترسیدار لە وڵاتەکەیدا، داوای یارمەتی لە دەوڵەتانی ئەندام لە یەکێتی ئەوروپا کرد، داوای لێکردن دەمامک و دەرمانی پـزیشکی بدەنێ.. بەڵام کەسیان دەستی یارمەتییان بۆ درێژ نەکرد و بە پارەش هيچیان پێ نەفـرۆشت.. ئەڵمانیا کە دەوڵەتێکی دەستڕۆی یەکێتی ئەوروپایە ئەویش یارمـەتی ئیتاڵیا و فەرەنسای نەدا.. هەریەکەش لە روسیا و تورکیاش، ناردنی دەمامک و دەرمانی پزیشکیان بۆ ئەو وڵاتانە قەدەغـەکرد، کە پەیوەنـدی بازرگـانیان پێکەوە هەبوو.
تەنیا چین تا رادەیەک، بە دەمامک و بە ناردنی تیمی پزیشکی، یارمەتی ئیتاڵیای دا.
ئەمریکاش، کە وەکو وڵاتێکی زلهێز ناسراوە، لووت بەرزی خۆی نیشاندا و لە پێشەوە بە فشە و گاڵتە باسی کۆرۆنەیان دەکرد.. بەڵام کۆرۆنا لووتی پێ نەواندن و دەریخست، کە ئەمریکا زلهێز نییە.. لە ئەمڕۆدا ئەمریکا لە ریزبەندی یەکەمی دەوڵەتانی جیهانە لە ژمارەی تووشبووان بە پەتای کۆرۆنا.. گەرچی ئەمریکا خاوەنی گەنجـینەیەکی گەورەی دەمامک و دەرمان و کەرستەی پزیشکییە.. کە خۆی دروستی کردوون، بەڵام لە ساڵی (٢٠٠٩) وە هیچ دەمامکێکی تری بەرهەم نەهـێناوە.. پێشبینی ئەوەشیان نەکردووە کە دۆخ و کارەساتێکی وایان بەسەردێت.. بۆیە لە ئەمڕۆدا پێویستییەکی زۆر زیاتـریان بە دەمامک و بە دەرمان و بە پزیشک و بە کارمەنـدی تەندوستی هـەیە.. پێشیان شەرمە داوای شارەزایی لە چین بکەن، کە چۆن توانیان بەو خیراییە گەمارۆی کۆرۆنا بدەن و زاڵبن بە سەریـدا.
بێگومان سبەینێ وەکو ئەمڕۆ نابێت، پێشبینی ئەوە دەکرێت کە گۆڕانکاریەکی گەورە لە لە جیهاندا لە زۆربەی بوارداکاندا روودەدات. زۆریش لە حکومەتەکان لاواز دەبن. زۆر لە وڵاتان بە پەیوەندییەکانیاندا دەچنەوە. دووریش نییە کە بەڵانسی هێزی و پێشڕەویی جیهان بگۆڕێت.. گەلێ هەڵویست و گۆڕانی چاوەڕوان نەکراو بێتە ئـاراوە.. دووریش نییە کە دەوڵەتان کۆتایی بە بەشێک لە ناکۆکییەکانیان بهێنن و لەیەک نزیک ببنەوە.
ئەو هەموو پارە خەیاڵییەی کە وڵاتانی جیهان تا ئێستا، لە بەرهەمهـێنان و لە کڕینی چەکی کوشندە و سووتێنەر و کاولکەر خەرجیان کردوون.. گەر دەیەکی ئەو پارەیە لە بەرهەمهێنان دەرمان و کەرەستە و دەزگای پزیشکی و لە توێژینەوە و تاقیکردنەوە و داهێنانی دەرمان و چارەسەری نەخۆشییەکان و پەتاکان و لە پێگەیانـدنی ژمارەیەکی زۆری پزیشک و کارمەنـدانی تەندروستی و لە دروستکـردنی تاقـیگە و نەخۆشخانەدا خەرج بکرایە.. بە دڵنیاییەوە، زۆر لەو نەخۆشیانەی کە تا ئەمڕۆش هیچ چارەسەریان بۆ نەدۆزراونەتەوە، بە هەموو جۆرەکانی شێرپەنجەشەوە، دەرمانیان بۆ دەدۆزینەوە و چارەسەریان دەکردن.. دەشبووین بە خاوەنی ژینگەیەکی پاک و بە ئاسانیش دەرەقەتی کۆرۆنا و لە کۆرۆناش کوشندەتـر دەهـاتن.. بەم دۆخە مەترسیدارەش نەدەگەیشتین.
بە هەموو رۆکێتە کێشوەربڕەکان و بە فـڕۆکەی جەنگی و بە تانک و بە بۆمـب و بە مۆدێـرترین چەکیان، تا دەگاتە چەکی ئەتۆمیشیان.. کۆرۆنایەکیان بۆ لە ناونابـرێت.
بەڵام مـرۆڤ گەشبینە و بێ هـیوا و بێ ئومید نییە.. دانەماوە و چۆکی بۆ ڤایـرۆسی کۆرۆنا دانەداوە.. ئەگەرچی تا ئێستا هیچ ڤـاکسینێکی کاریگەر بۆ لەناوبـردنی کۆرۆنا نەدۆزراوەتەوە، بەڵام پزیشکان و زانایان و شارەزایانی دەرمانسازی لە تاقیکردنەوە و لە هەوڵێکی بێوچانـدان و زۆر نزیکبوونەتەوە لە دۆزینەوە و دروستکردنی ڤاکسینێکی لەناوبەری کۆرۆنا. ئەم هەوڵ و تاقیکردنەوانەش پێویستی بە بودجەیەکی زۆر گەورە هەیە.. کۆمپانییە زەبەلاحەکانی ئەم بـوارە، لەوە دەترسن کە لە پـڕێکـدا کۆرۆنا کۆتایی بێت.. ئەمانیش زیانێکی زۆر بکـەن.
پسپۆران جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە ئەم ڤایرۆسە (گۆڤید ـ نۆزدە) بەو ژمارە مردوو و تووشبووانەش کە تا ئەمڕۆ تۆمارکراون، بەڵام کۆرۆنا گەورەترین کوشندە نییە. لە پێش کۆرۆنادا، چەند پەتایەکی تری کوشندەتر بڵاوبوونەوە، گەورەترینیان:
تاعوونی رەش(نەخۆشی رەش): (لە ئەوروپادا لە ساڵانی : ١٣٤٨ـ ١٣٤٩) ز، کە نزیکەی بیست ملیۆن کەسی کوشت. بۆ نموونە: نزیکەی لە (سەدا شەستی) هەموو دانیشتوانی وڵاتی نەرویجی کوشـت.
تاعوونی گەورەی لەندەن: لە دوو ساڵی ( ١٦٦٥ـ ١٦٦٦ ) ز، زیاتر لە (١٠٠) هەزار کەسی کوشت، کە لەو کاتەدا دەیکرد بە چارەگێکی دانیشتوانی لەندەن. ئەم تاعوونەشی لە هـۆڵندەوە بـۆ هـات.
تای زەرد: لە ساڵی (١٧٩٣) دا، تای زەرد لە دەڤەری ڤـیلادلڤـیای ئەمریکا بڵاوبـۆوە، نزیکەی (٤٥) هەزار کەسی کوشت.
تاعوونی گەورەی مارسیلیا: لە ساڵی (١٧٢٠) دا، شاری مارسیلیای فەرەنسی تووشی تاعوون هات و لە ماوەی چەنـد رۆژێکـدا زیاتر لە (١٠٠) هەزار کەسی لێکوشتن.
پەتای کولێرە: کە لە ساڵی (١٨٢٠) لە شاری کەلکوتای هـیندی بڵاوبۆوە، تەشنەی کرد و باشووری ئاسیا و رۆژهەڵاتی ناوين و رۆخەکانی دەریای سپیشی گرتەوە، تا گەیشتە چـین. ئەم پەتایە زیاتر لە (١٠٠) هـەزار کەسی کوشت.. کولێرە کوردیشی گرتـەوە.
نەخۆشی ئایـدز: لە ساڵی (١٩٧٦) لە کۆنگۆ دەرکەوت و بە هەموو جیهانـدا بڵاوبۆوە، لە ئەمڕۆدا ژمارەی تووشبووان بە ئایـدز لە جیهاندا، زیاتر لە (٣٦) ملیۆن تووشبووە.

بێجگە لەو پەتایانە، دواتریش ئەنفلـۆنزای بەراز، ئەنفلـۆنزای ئیبۆلا، ئەنفـلۆزای باڵندە. تا دەگاتە ڤایرۆسی کۆرۆنای ئەمـڕۆ.
دکتۆر (هەوارد مارکـێل) لە زانکۆی میشیگان دەڵێت:”بە بۆچوونی من، بە زۆری بە هاتنی مانگی (مایۆ یا یۆنیۆ یا یۆلیۆ) ی ئەمساڵ ئەم ڤایرۆسە کۆتایی بە خۆی دێنێت.
(سایتی فـۆکس) یش قسەی شارەزایان دەگێڕێتەوە، کە دەڵـێن” بۆ کۆتـایی هـاتنی ئەم ڤایرۆسە، سێ سیناریۆ هەیە. یەکەمیان: ئەوەیە کە هەوڵە تەندروستییە گشتییەکان بە ئەنجام دەگات و کۆنترۆڵی بڵاوبوونەوەی دەکرێت. دووەمیان: ئەم ڤایرۆسە لە کاتێکی دیاریدا خۆی دەسووتێنێت. سیناریۆی سێیەم: ئەوەیە کە دەشێ (گۆڤید ـ نۆزدە) بگۆڕێت بە ڤایرۆسێکی تر. هەروەکو چۆن پێشتر رووی دا، لە ساڵی (٢٠٠٩) دا، جۆرێکی تازەی (ڤایرۆسی ئەنفلۆنـزا)ی (ئێـچ یەک، ئێـن یەک) هـاتنە ئاراوە و وەکو پەتایەکی جیهانی گەمارۆی زەوی دا”
هـیوادام هەموومـان دووربین لە تووشبوون بە کۆرۆنا و ئەم دۆخەش بەسەربچـێت.

رەزا شوان
نەرویـج: ٢/ ئەپریل/ ٢٠٢٠




تەندروستی خۆم … شیعر بۆ منداڵان – ڕۆستەم خامۆش

ژیــرم، پــاکــم، خـاوێـنـم
مـــن پـابـەنـدی ڕێنوێـنـم

لـەبـۆ تـەنـدروســتی خۆم
دەستەکانم جوان دەشۆم

ناهێڵم هـەرگیـز پـیـس بم
نامەوێ جەستە سیس بم

بــەڕاســتـی خـۆپــارێـــزم
بـۆیــە ســاغ و بــەهێـــزم

دەژیـــم وا بــە دڵخۆشـیی
مـن دوورم لـە نـەخۆشـیی

دەروون و گیان ئـاسـودەم
بەختـیـار و لێـو بەخەندەم

    شیعر بۆ منداڵان
    ڕۆستەم خامۆش
   هەولێر ۲٠۲٠/۳/۳۱