فڕێدانی جۆرێك لە خواردەمەنی، یان سەرچاوەیەك بۆ خواردنی جۆراوجۆرو سەرەکی چەشنی دانەوێڵەی گەنم و جۆ، بۆ ئەوەی کەم بێت و خواستی لەسەر زۆربێت و نرخی بەرز بێتەوە کردەوەیەکی ڕێگا پێدراوە لە ئەمریکا و لە زۆر ووڵاتیترتی ڕۆژئاوا. دەیان ساڵە بڕی گەورەو قەبارەی گرنگی ئەو خۆراکانەی فڕێ دەدرێنە نێو دەریاکان و ڕووبارەکان و هەندێ جار بیابانەکان دەتوانێ سوچێکی گەورەی هەژاری و برسێتی نەك تەنیا لە جیهان بەڵکو لە نێوخۆی ئەمریکاش چارەسەر بکە، بەڵام ئەم لۆژیکە سەد لە سەدە بەرژوەندو تەماحخوازیە، ئەم میتۆدە نامرۆڤانەیەو نائەخلاقیە، بەربەستە لەوەی هیچ سودێك لەم هەموو خۆراکە خەسار کراوە ببینرێ.

هەروەکو لەم هێلکاریەی وێنەکە دەبینن کە نرخی ١٠٠ پاوەند کە یەکسانە بە(٤٥.٣٥٩ کیلۆگرام) لە شیر لە مانگی ٣ ی ٢٠٢٠ دا دابەزیوە بۆ خوار ١٣$ دۆلاری ئەمریکی، ئەمەش وای کردووە یەکێك لە کۆمپانیا گەورەکانی بەرهەههێنانی شیرەمەنیەکان بە بیانووی مانەوەی بەرهەمەکان و نەفرۆشتنی داوا لە سەرچاوەکانی خۆیان بکەن کە شیرەکانیان بڕژێنن! لە ڕۆژی سێ شەمەی ڕابردوو واتە لە ٣١ ی ئادارەوە ئەو کێلگەو جوتیارانەی کە سەرچاوەی دابین کردنی شیرن بۆ ئەو کۆمپانیا زلە تەلەفۆنیان بۆ کراوە کە هەر یەکە ڕۆژانە ٢٥ هەزار لیتر لە شیری تازە دۆشراوی پاك و تەندروست بڕژێننە نێو زێرابەکانەوە، ئەم کارە لە ٣١ ئادار دەستی پێ کردووە جارێ تا ڕۆژی دووشەمەی داهاتوو ٦ی نیسان بەردەوام دەبێت! ئەگەری تازە کردنەوەشی بۆ قۆناغی درێژتر سەد لە سەدە!

ئەم بێ ئەخلاقیە؛ لە کاتێکدایە کە تەنانەت بە پێ ی داتاکانی ساڵی ٢٠١٨ دا ( ٣٨.١) ملیۆن هاوڵاتی ئەمریکی لە هەژاری دەژین! لەم ڕێژەیە نزیکە ٤ ملیۆن هاوڵاتی خاوەن پێداویستی تایبەتن. هەر لە ساڵی ٢٠١٨ لە داتایەکی تایبەت بە منداڵان ڕوون بۆتەوە (١١.٩) ملیۆن منداڵ لە هەژاریدا دەژین لە ئەمریکا! سێنتەری نیشتیمانی تایبەت بە بێ خانەولانەکانی ئەمریکاش دەڵێت ” ساڵانە (دوو ملیۆن نیو) مناڵ توشی ئەزموونی نەبوونی شوێنی جێنشینی دەبن، لە هەمووشی تاڵتر ئەوەیە ئەوەیە ١١.١ ٪ خێزانەکانی ئەمریکا کە دەکاتە نزیکی ١٤.٣ ملیۆن خێزان توانای زەمانەت کردنی ژەمە خۆراکیەکانی خۆیان نیە، بێجگە لەوەش کە ٢٩.٩٪ دانیشتوانی ئەمریکا کە دەکاتە ٩٣.٦ ملیۆن هاوڵاتی بە پێ ی داتاکانی ساڵی ٢٠١٨ زۆر نزیکن لە هێڵی هەژاری.

ئەم واقیعە؛ لە لایەك هەژاری و برسێتی لە لایەکیتر خواردنێکی تەندروستی وەکو شیر بە هەزاران لیتری فڕێ دەدرێتە زێرابەکانەوە زۆر بە ئازارە، بەڵام لە هەمووی بێ ڕەوشتری سیستەمەکە ئەوەیە کە ڕۆژانە پارەی ٢٥ هەزار لیتری شیری ڕژاو دەدرێتەوە بە خاوەن کێڵگەکان !

هەواڵەکان بەسەر پشتی بای خەما هاتن و
باس لە خەونی قوڵی تۆدەکەن
باس لەو دڵۆپە فرمێسکانە دەکەن
کە دەیانویست دەست بە ژیانەوە بگرن و
لە ژێر پێڵوی خەونی قوڵا قەتیس نەمێنن
فرمێسکەکان
قاڵبووی ڕۆژە سەختەکانی خۆتنن و
لەژێر پێڵوی خەونا ئۆقرە ناگرن
فرمێسکەکان بێ ڕەحمانە
ڕۆحی من ورد دەکەن.

هەواڵەکان جیان
جیان لە هەواڵە پڕ لەسەرشێتکانی
بەگژداچوونەوەی مەرگ

هەواڵەکان باس لە خەونی
سەر تاڵەموی مەرگ و ژیان دەکەن.
هۆ هاوڕێکەم
شەق لە بای خەم دەدەم و
بەسەر پشتی یادەوەرێکاندا دێمەوەلات
دەست دێنم و ڕادەپەڕی
ڕادەپەڕی و پەنجەت لەسەر
پەلەپیتکەی دەمانچەیەکی چواردەخۆر و
تیژ خۆمان دەکەینە ئەوکۆڵانانەی
کەپێمان وایە دەمان باتەوە ماڵی خۆر
پێمان وایە ئەوسەری کۆڵان
ماڵی هەمیشەیی خەندە بزربۆکانە.

ڕابە هاوڕێ
هێشتا ژیان بای ژیانی پێوە ماوە
من لەوێم لەبەر دەرگای ژوورەکەت
دونیایەک قسەم لە پریاسکەی یادەوەریم بۆ هەڵگرتووی
ڕابە هاوڕێ
دڵتەنگم بەخەونی قوڵی تۆ.

2020-April
Nawzad Medhat

كاتێك مرۆڤ‌ هه‌ستئه‌كات چالاكیه‌كانی ژیان له‌ ڕاوه‌ستاندایه‌ له‌ جیهاندا، باری ئابوری وڵاتان به‌ره‌و داڕمان ئه‌ڕوات، جووڵه‌ی هاتووچۆ له‌سه‌ر زه‌وی و له‌ ئاسمانی وڵاتاندا تادێت سست ئه‌بێت، شاره‌ گه‌وره‌كانی؛ له‌ندن، پاریس، نیویۆرك، به‌یجین، ڕۆما، به‌رلین، تورینتۆ، سیدنی و زۆری تریش كشوماتن. فاكتۆری و كارگه‌ زه‌به‌ڵاحه‌كانی وڵاتان له‌ كاركردن وه‌ستاون، كه‌ناڵه‌كانی میدیا و سایتی ئینته‌رنێتی و تۆڕه‌كانی سۆشیال-میدیا هه‌واڵ و وێنه‌ و ئاگاداریی جۆراوجۆری‌‌ ته‌شه‌نه‌كردنی په‌تاكه‌ ئه‌گوازنه‌وه‌‌. وڵاته‌ زلهێزه‌كان ده‌سته‌وه‌ستانن و جبه‌خانه‌ی چه‌كی‌ ئه‌تۆمی و مۆشه‌كی دورمه‌وداكانیان كه‌ نیشانه‌ی هه‌یبه‌ت و باڵاده‌ستیان بوو، بێ توانا و بێ كاریگه‌رین‌ له‌م دۆخه‌ ئاڵۆز و ترسناكه‌دا‌. پزیشك و زانا و توێژه‌رانی زانكۆ و ناوه‌نده‌ زانستییه‌كان و داموده‌زگا و ئامێر و كه‌ره‌سته‌ جۆراوجۆره‌كانی وڵاتانی پشكه‌وتووی جیهان له‌ هه‌وڵ و كۆششدان بۆ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ر. كار و كه‌سابه‌ت نه‌ماوه‌‌، زانكۆ و خوێندگه‌كان داخراون و داهاتووی منداڵ و لاوان نادیاره‌، په‌رستگاكان چۆڵن، په‌یوه‌ندی و گردبونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ره‌و نه‌مان ئه‌چێت، به‌گۆمانه‌وه‌ ئه‌ڕوانیته‌ نزیكترین هاوڕێكانی نه‌بادا هه‌ڵگری ڤایرۆس بن. هه‌ر هه‌موومان به‌‌ره‌و نادیاری هه‌نگاو ئه‌نێین و ترسمان له‌ شتێكی نه‌زانراو هه‌یه‌ ئۆقره‌ی لێبڕیوین، ده‌ستكی ده‌رگاكان، ده‌ستی كه‌سانی خۆشه‌ویستمان، شوێنه‌ گشتییه‌كان، هه‌رهه‌موو هه‌ڕه‌شه‌ن له‌ سه‌ر ژیانمان.‌ دۆخه‌كه‌‌ وایكردووه‌ خه‌ڵك واز له‌ كار و ماف و ئازادی و خۆشی خۆیان بێنن و كونجی ماڵه‌وه‌ بگرن له‌ پێناو خۆپاراستن له‌و ڤایروسه‌‌.

ئه‌وانه‌و له‌ئه‌نجامی دروستبوونی وتیواتی ناو كۆمه‌ڵ و بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌واڵ و ڕاپۆرتی بێسه‌روبه‌ر و ناڕوون له‌ سه‌رچاوه‌ی جیاجیاوه‌، یان له‌‌بری زانایان و پسپۆرانی بواری ته‌ندروستی و زانست، ئه‌بینین سیاسه‌تمه‌داران و به‌رپرسانی نه‌شاره‌زا ئه‌دوێن و هه‌واڵ و زانیاری هه‌ڵه‌ ئه‌گه‌یه‌نن به‌مه‌به‌ستی ده‌ربڕینی هاوخه‌می بۆ خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌یان بۆ‌ ئامانجی سیاسی. بۆیه‌ له‌ هه‌ر شوێنێك هه‌واڵی توشبوون به‌ ڤایروسه‌كه‌وه‌ بڵاوبێته‌وه،‌ نادیاری باڵئه‌كێشێت به‌سه‌ر ڕۆژانی داهاتووی خه‌ڵكدا و كاردانه‌وه‌ی زۆر ئه‌خاته‌ سه‌ر باری ده‌روونیان، ترس و دڵه‌ڕاوكێی له‌ توشبوون به‌ ڤایرۆسه‌كه‌وه‌ دایانئه‌‌گرێت و له ‌زۆر حاڵه‌تدا مۆته‌كه‌ی مردن به‌رۆكیان پێئه‌گرێت و‌ توشی فۆبیا‌ ئه‌بن. ‌ به‌واتایه‌كی تر دیارده‌ی(كۆرۆنا – فۆبیا aCoronaphobi) دێته‌‌‌ ئاراوه له‌ ئه‌نجامی ترسی زۆر و شڵه‌ژان و دڵه‌ڕاوكێی به‌رده‌وام. بێگومان بۆ كه‌سانێك كێشه‌ی ده‌روونیان هه‌بێت، وه‌ك سكیزۆفرینا، پارانۆیا و خه‌مۆكی، شڵه‌ژانی ده‌روونی و هتد، ئه‌وا ژیانیان سه‌ختترئه‌كات و باری ده‌روونییان قورستر ئه‌بێت.
ئه‌و حاڵه‌تی فۆبیایه‌ ته‌شه‌نه‌ ئه‌كات تا ئه‌گاته‌ حاڵه‌تی هیستیریا وه‌ك له‌ كاتی هه‌ڵه‌داوانی خه‌ڵك بۆ بازاڕ و سوپه‌رماركێته‌كان بۆ به‌ده‌ستهێنانی شتومه‌ك و پێداویستیه‌كانی ژیان. له‌ كه‌شێكی وادا زۆرجار بشێوی و ئاڵۆزی و‌‌ ڕووداوی نه‌خوازراوی جۆراوجۆری لێئه‌كه‌وێته‌وه‌، دوورنیه نائارامی و بێسه‌روبه‌ری باڵبكێشێت به‌سه‌ر دۆخی سیاسی و ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تیدا.
‌ پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین، ترس و دڵه‌ڕاوكێ وسترێس نیشانه‌ی لاوازی كه‌سێتی و ترسنۆكی و كێشه‌ی ده‌روونی نین، به‌ڵكو پێویستن بۆ ووریایی و ئاگاداربوونه‌وه‌ و خۆپاراستن له‌ هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسی جۆراوجۆر. ئه‌و حاڵه‌ته‌ ده‌روونییانه،‌ هه‌ر له‌سه‌رتای میژووه‌وه به‌شێك بوون‌ له‌ ئه‌زمونی ژیانی مرۆڤ، وه‌ك میكانیزمی سروشتی بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كان په‌نای بۆ بردووه. دڵه‌ڕاوكێ وه‌ك نمونه‌، بنه‌مایه‌كی گرنگه‌ و‌ هانده‌ره‌ بۆ گه‌شه‌كردن و په‌رسه‌ندنمان و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی گونجاندن و خۆئامه‌ده‌كردنه‌ به‌ره‌وڕووی مه‌ترسی و هه‌ڵكر‌دن له‌گه‌ڵ بارودۆخی دیاریكراودا. مرۆڤ ناتوانێت له‌ دڵه‌ڕاوكێ خۆ به‌دور بگرێت، به‌ڵكو ئه‌توانێت هه‌وڵبدات فێربێت چۆن مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكات بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت كاریگه‌ربێت له‌ ژیانی ڕۆژانه‌یدا‌. گه‌ر خوێندكارێك بۆ نمونه‌، ترس و دڵه‌ڕاوكێی له‌ ده‌رنه‌چوون له‌ تاقیكردنه‌وه‌دا نه‌بێت، ڕاناچه‌ڵه‌كێت و خۆی ئاماده‌ ناكات، یان شۆفێرێك به‌بێ ترس و دڵه‌ڕاوكێ‌ ئۆتۆمبیل لێخوڕێت، بێگومان توشی ڕووداو ئه‌بێت و ژیانی خۆی و كه‌سانیتر ئه‌خاته‌ مه‌ترسی و به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ناوچوونه‌وه‌‌.
له‌ئێستادا باشترین ڕێگاچاره‌، خۆئاماده‌كردنه‌ بۆ ڕووبه‌ڕبونه‌وه‌ی نادیاری ژیانی داهاتوومان. كاتێك له‌ دۆخێكی وادا خۆمان ئه‌بینین، جه‌سته‌ و هۆشمان ‌به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵدانی دۆزینه‌وه‌ی ڕێگاچاره‌ن‌ بۆ هێوركردنه‌وه‌ و هه‌ستكردنمان به‌ ئارامی وه‌ك‌ میكانیزمێك‌‌ بۆ به‌رده‌وامی به‌ژیان. بۆیه‌ زۆر ئاساییه‌ توشی
كاتێك دۆخه‌كه‌ درێژه‌ئه‌كێشێت، زۆرجار ترس و دڵه‌ڕاوكێ و شڵه‌ژان ‌و فۆبیا كاردانه‌وه‌ی نه‌رێنیان لێئه‌كه‌وێته‌وه وه‌ك‌ په‌نابردنه‌ به‌ر خوارنه‌وه‌ی ئه‌لكوهۆڵ و ماده‌ سڕكه‌ره‌كان، یان زیاده‌خۆری و وه‌سواسی و توڕه‌یی و هه‌ڵشاخان به‌ده‌وروبه‌ردا‌. له‌ حاڵه‌تی وادا پێویسته‌ مرۆڤ‌ ژیرانه‌ به‌خۆیدا بچێته‌وه‌ و ژیرانه‌ په‌نابباته‌ به‌ر شێوازی دروست و لۆجیكی بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر ئه‌و حاڵه‌تانه‌دا كه‌ دواتر دێینه‌ سه‌ری.
ده‌رووندروستی له‌سه‌رده‌می كۆرۆناڤایروسدا
كۆرۆناڤایروس زه‌نگی مه‌ترسی لێدا و ئۆقره‌ی له‌ ملیۆنان كه‌س له‌ سه‌رانسه‌ری جیهان بڕیوه‌ و به‌ئاگای هێناینه‌‌وه‌ تا به‌خۆماندا بچینه‌وه‌ و شێوازی ژیان و بیركردنه‌وه‌مان بگۆڕین و ئه‌و بۆچوونانه‌ی له‌گه‌ڵ زانستدا یه‌كناگرنه‌وه‌ به‌لاوه‌یان نێین و‌ ته‌نیا له‌ڕێی زانیاری و زانست و ڕێنماییه‌ ته‌ندروستی و ده‌رووندروستیه‌كانه‌وه‌‌ ئه‌كرێت زاڵبین به‌سه‌ر په‌تا و نه‌خۆشییه‌كاندا‌ نه‌ك به‌ گوێنه‌دان و خه‌مساردی و په‌نابردنه‌ به‌ر نزا و پاڕانه‌وه و خورافاتی بێ بنه‌ما. له‌م ڕۆژگاره‌ی سه‌رده‌می كۆرۆنادا، بایه‌خدان به‌ ده‌رووندروستی هاوتای بایه‌خدانه‌ به‌ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ر بۆ په‌تاكه‌ و چه‌نده‌ كرۆناڤایروس مه‌رسیداره، ترس‌ و تۆقین له‌ نادیاری و مه‌ترسی توشبوون به‌هه‌مان شێوه‌ كاری له‌سه‌ر ته‌ندروستی و باری ژیانی مرۆڤ هه‌یه‌.
ده‌رووندروستی به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌ سه‌لامه‌تی گشتی مرۆڤ و ته‌نیا ئه‌وه‌نیه‌ له‌ بشێوی و شڵه‌زانی ده‌روونی خۆت به‌دوور بگریت، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كاتێك مرۆڤ له‌ دۆخێكدا ئه‌ژێت، تیایدا بتوانێت خۆی بگونجێنێت و هه‌ڵكات له‌گه‌ڵ گوشار و كێشه‌ و كۆسپ و ڕێگری و‌ هه‌ڕه‌شه‌‌كانی سه‌رڕێی ژیانیدا.
بایه‌خدان به‌لایه‌نی ده‌‌روونی و ده‌رووندروستی ئه‌ركێكی پێویست و گرنگه‌ و نابێت به‌كه‌م سه‌یربكرێت له‌م ساته‌وه‌خته‌دا. ئه‌وه‌ی جێی نیگه‌رانییه‌،‌ لای زۆرێك له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵ‌ و بگره‌ لای هه‌ندێك له‌ كاربه‌ده‌ستانی حكومی و بواری ته‌ندروستیش درك به‌ كاریگه‌ری نیگه‌تیڤی لاوازی باری ده‌روونی له‌سه‌ر سیسته‌می به‌رگری و خۆپارێزی له‌‌ توشبوون به‌ په‌تاكه‌ ناكرێت.
تێكچوونی باری ده‌روونی به‌هۆی ترس و دڵه‌ڕاوكێ و سترێسه‌وه‌ هۆكاره‌ بۆ ده‌ر‌دانی هۆرمۆنی كۆرتیزۆل كه‌ كارئه‌كاته‌ سه‌ر لاوازبوونی سیسته‌می ڕێگرتن‌ له‌ میكرۆب و ڤایروسه‌كان(Immune System)، بێگومان‌ له‌پاڵ چه‌ندین هۆكاری تر له‌وانه‌، شێوازی ژیان، كه‌مخه‌وی، جگه‌ره‌كێشان، جۆری خواردن و خواردنه‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، ده‌رووندروستی و دڵخۆشی و هه‌ستكردن به‌ كامه‌رانی و گه‌شبینی ‌هۆكاری گرنگن بۆ به‌هێزكردنی سیسته‌می ڕێگرتن و یارمه‌تیده‌رن‌ بۆ به‌هێزكردنی به‌رگری له‌ش دژ به‌ كۆرۆناڤایروس و په‌تا و درمه‌ جۆراوجۆره‌كان.
چه‌ندین توێژینه‌وه‌ی نوی له‌سه‌ر شێوازی بیركردنه‌وه‌ سه‌لماندویانه‌، ئه‌و نه‌خۆشانه‌ی به‌ شێوه‌ی نه‌رێنی ئه‌ڕواننه چاره‌سه‌ری‌ نه‌خۆشی‌ ڕێژه‌ی چاكبونه‌وه‌یان كه‌متره،‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ی به‌ شێوه‌ی ئه‌رێنی ئه‌ڕواننه‌ چاره‌سه‌ری‌ نه‌خۆشی. ‌

زاڵبوون به‌سه‌ر ترس و دڵه‌ڕاوكێی و كۆرۆنا – فۆبیادا
چه‌نده‌ كۆرۆناڤایروس هه‌ڕه‌شه‌یه‌‌ له‌سه‌ر ژیانی مرۆڤ و مه‌ترسی گواستنه‌وه‌ی و بڵاوبونه‌وه‌ی خێرایه‌‌، ئه‌وه‌نده‌ش ترس و دڵه‌ڕاوكێی توشبوون به‌ په‌تاكه ‌و كۆرۆنا – فۆبیا هه‌ڕه‌شه‌یه‌ و به‌خێرایی‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ له‌ كه‌سێكه‌وه‌ بۆ كه‌سێكی تر و له‌وانه‌شه‌‌‌ كارتێكردنی فاكته‌ری ده‌روونی‌ په‌تاكه‌ گه‌وره‌تربێت له‌ كارتێكردنی په‌تاكه‌‌ خۆی. هه‌ر له‌م باره‌یه‌وه‌
توێژینه‌وه‌یه‌كی ئینستیوتی ماكس پلانك Max Planck له‌ ئه‌ڵمانیا دریخستووه، ‌چۆن په‌تا بڵاوئه‌بێته‌وه، ترس و دڵه‌ڕاوكێیش به‌هه‌مان شێوه ته‌شه‌نه‌ ئه‌كات‌‌‌ و له‌ناو خه‌ڵكدا بڵاوئه‌بێته‌وه‌. له‌ ئه‌نجامی بینینی كه‌سانیتر له‌ خه‌مباری و ناخۆشیدا چ‌ كه‌سانی نزیكبن یان دوور، ستریسی هاوسۆزی ڕوو له ‌زیادبوون ئه‌كات.
كاتێكێكیش له‌ هه‌موو سوچێكی دوونیا خه‌ڵك له‌ ترس و دڵه‌راوكێدابن، هه‌ڵبه‌ته‌ كاردانه‌وه‌ی نه‌رێنی زۆری ئه‌بێت به‌سه‌ر هه‌ر تاكێكه‌وه‌‌. بۆیه‌ زۆر پێویسته‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دابین‌ كه‌ كه‌سوكار و هاوڕێ و كه‌سانی ده‌وروبه‌ری خۆمان هێور و ئارام كه‌ینه‌وه‌. شتو‌مه‌كی زیاد له‌ پێویست كه‌ڵه‌كه‌ نه‌كه‌ین‌ و گه‌ر نیشانه‌ی نه‌خۆشی تیاماندا‌ ده‌ركه‌وت نه‌چینه‌‌ ده‌ره‌وه‌، یارمه‌تی دراوسێ و ده‌وروبه‌رمان بده‌ین‌، چونكه‌ میهره‌بانی و چاكه‌ش ته‌شه‌نه‌ ئه‌كات و بڵاوئه‌بێته‌وه‌ بۆ ئه‌وانی تر.
بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر ترس و دڵه‌ڕاوكێ و كۆرۆنا – فۆبیادا، ئه‌م ڕێنماییانه‌ كه‌ زۆربه‌ی پسپۆرانی بواری ده‌روونی كۆكن له‌سه‌ری پێویستن به‌رچاوبگیرێن.
• بۆ به‌ده‌ستهێنانی زانیاری، پێویسته‌ په‌ناببرێته‌ به‌ر‌ سه‌رچاوه‌ی باوه‌ڕپێكراو‌ وه‌ك وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی و ڕێكخراوی ته‌ندروست جیهانی و تابكرێت دوركه‌ویته‌وه‌ له‌و‌ سه‌رچاوانه‌ی جێی متمانه‌نین و هه‌واڵی بێ بنه‌ما بڵاوئه‌كه‌نه‌وه. به‌تایبه‌ت ئه‌و هه‌واڵانه‌ی له‌ڕێی تۆڕه‌كانی سۆشیال میدیاوه‌ ئه‌گوازرێنه‌وه‌‌.
• پێویسته‌ پشوو بدرێت به‌ مێشك، له‌ڕۆژێكدا ته‌نیا یه‌ك یان دوو جار گوێ له‌ هه‌واڵه‌كان بگره‌ و كات دیاریبكه‌ بۆ گوێگرتن و سه‌یركردنی به‌رنامه‌ی جیاجیا له‌ كه‌ناڵه‌ ته‌له‌ڤیزیۆنه‌كان و بیروڕا له‌گه‌ڵ كه‌سانی تر له‌سه‌ر پرسه‌ جیاجیاكاندا بگۆڕه‌وه‌‌.
• ئه‌وه‌ بزانه‌، باشترین ڕێگا ئه‌وه‌یه،‌ بیر و هۆشت به‌شێوه‌یه‌كی پۆزه‌تیڤ بخه‌یته‌ ‌‌سه‌ر‌ ئه‌و لایه‌نانه‌ی گرنگ و بایه‌خدارن‌ له‌ ژیانتدا، هه‌وڵبده‌ گه‌شبین به‌، چونكه‌ بۆ ئه‌م دۆخه‌كه نادیار و ئاڵۆزه‌،‌ ڕه‌شبینی باری ده‌روونیت خراپتر ئه‌كات. له‌ جیهاندا چه‌ندین قه‌یران و ئافات و كاره‌سات ڕوویاندا و به‌سه‌رچوون و ئه‌م ڤایرۆسه‌ش تێپه‌ڕئه‌بێت و بێگومان زانایان ڕێگای چاره‌سه‌ر ئه‌دۆزنه‌وه‌ بۆی.
• گۆڕینی شێوازی نه‌رێنی له‌ بیركردنه‌وه‌ كه‌ ئه‌بنه‌ هۆی ترس و دڵه‌ڕاوكێ به‌ شێوازێكی ئه‌رێنی و هه‌وڵبده‌ شێوازی دیالۆگ له‌گه‌ڵ خۆتدا بگۆره‌‌، بۆنمونه‌؛ له‌كاتی به‌دیكردنی نیشانه‌ی نه‌خۆشی، له‌بری ئه‌وه‌ی بڵێیت: من نه‌خۆشم یان نه‌خۆشئه‌كه‌وم، ئه‌كرێت بڵێی: وادێته‌ عه‌قڵم‌ خه‌ریكه‌ نه‌خۆشئه‌كه‌وم، واتا‌‌ له‌مێشكی مندا واده‌رئه‌كه‌وێت و له‌ ڕاستیدا خۆی وانیه‌.
• گرنگه‌ په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌رده‌وام بێت، له‌بارودۆخی ئێستای سنوورداركردنی هاتوچۆدا، ئه‌كرێت به‌ڕێگای ئینته‌رنێت و سۆشیال میدیا و ئه‌پلیكه‌یشنی مۆبایله‌وه‌ بێت.
• ئامانجێك دانێ كه‌ بتوانیت به‌ده‌ستی بینیت.
• هه‌وڵبده‌ باش بخه‌ویت.
• گرنگی به‌ جۆڵه‌ی جه‌سته‌ و وه‌رزش بده‌. چونكه‌ وه‌رزش چه‌نده‌ سودی بۆ جه‌سته‌ هه‌یه ئه‌وه‌نده‌‌ش‌ بۆ باری ده‌روونی به‌تایبه‌تی به‌سوده ‌بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی دڵه‌ڕاوكێ و خه‌موكی و سترێس.
• شێوازه‌كانی ئارامبوونه‌وه‌ پێڕه‌و بكه‌، وه‌ك ته‌كنیكی هه‌ناسه‌دان، سه‌رنجدان و یۆگا.

د. سه‌ڵاحی گه‌رمیان
selah.germian@yahoo.com.au

وه‌ره‌ و
له‌ گه‌ڵم هه‌ناسه‌ به‌
چاوه‌كانت داخه‌ و
هه‌ناسه‌ به‌
سینه‌ت پڕ كه‌ له‌ بۆنی ژووره‌كه‌م
ئه‌رێ له‌وێ بێزار نه‌بووی …!!؟
له‌ شانۆ كپه‌كان
له‌ نواندن بێزار نه‌بووی ..!؟
تۆ سوێندت خوارد
تا ئه‌به‌د له‌ چاوه‌كانما بنوی
له‌وێ گه‌وره‌ بی
هه‌موو دونیا ته‌ی كه‌ی و
هه‌ر له‌وێش پیر بی
تۆ به‌ڵێنت دا
كۆتایی به‌م ژاوه‌ژاوه‌ بێنی
به‌م سارد و سڕیه‌ت
وه‌ره‌ و ……
له‌ گه‌ڵم هه‌ناسه‌ به‌
خۆ ئێمه‌ ڕۆحمان ئاوێزانی یه‌ك بوو
وه‌لێ نه‌ وشه‌یه‌كمان وت
نه‌ باسێكمان كرد
نه‌ سه‌ره‌تایه‌ك و
نه‌ خاڵێكمان بۆ كۆتایی بوو
به‌ خه‌نده‌ و نیگا
زۆر شت وترا
جوانترین شت
كات ڕۆی و ته‌مه‌ن ڕۆی
له‌م جه‌نجاڵیه‌دا ژینمان ڕۆی
وه‌ك ئه‌وه‌ی بیه‌وێ ، تا زووه‌ كۆتاییمان پێ بێنێ
بێ ئاگایه‌ له‌وه‌ی نامه‌ ڕۆحییه‌كانمان
كه‌س دركی پێ نه‌كردووه‌
وه‌ره‌ و له‌ گه‌ڵم هه‌ناسه‌ به‌
با ریتمی ژیان دووباره‌ كه‌ینه‌وه‌
وه‌ره‌ و
خو من نازانم چۆن بانگت كه‌م
به‌ چ ناوێ
هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی لێ ئه‌زانم
تۆ بوویته‌ من و منیش تۆ

سلێمانی

21 / 3 / 2020

هەر لەسەرەتای دەست پێکردنی قەیرانی کرۆناوە،حزبی ئێمە دروشمی “ئەبێت هەموو زیندانیەکان ئازاد بکرێن’ ی خستەڕوو. لەبەیاننامەو لێدوان و ئەدەبییاتی حزبیبماندا جەختمان لەسەرکردوەتەوە کە بەهۆی دەست پێکردنی کرۆناوە ژیانی سەدان هەزار ئینسان کەبەشێوەی کەڵەکەکراو لە ژێنگەداخراوەکاندا لەگەڵ کەمترین کەرەستە وپێویستی تەندروستیدا ژیان بەسەر دەبەن، بەو هۆیەوە ژیانیان لەبەردەم مەترسی ڕاستەقینەدایە.
تەنها ڕیگای پارێزگاری لە زیندانیەکان ئازادکردنی دەستبەجییانە.ئەمە پێوستی وئەرکێکی ئینسانیە،نەک ئەركێکی حقوقی-یاسایی.
لێرەدا ئەوەی کە بەندکراوەکان چ دۆسیەیەکیان هەیە،چ تاوانێکیان هەیەو بۆ ماوەی چەندێک سزادراون ؟ وە تەنانەت ئەگەر زیندانی سیاسین یان ئاسایین جێگاو دەورێکی نیە.سەدان هەزار ئینسان کەلەبارودۆخێکی زۆر لەباردان بۆ بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی کوشندەی کرۆنا، وە بەبێ ئەوەی هیچ ئیرادەو هەڵبژاردەیەکیان لە خۆپاراستنیان هەبێت لە بەردەم مەترسی مردندان.
وەئەبێت دەستبەجێ زۆر پەلەبکەین بۆ ڕزگار بونی ئەوان. وە تەنها ڕێگای ڕزگارکردنیان،ئازادکردنیانە لە زیندان وە ئەمەش بنەماو بناغەی ئەرک وداواکاری ئێمە بوە لە مامەڵە لەکێشەی زیندان و زیندانیەکاندا هەر لەسەرەتایی بڵاوبونەوەی کرۆناوە .
هەتا ئەو جیگایەی بۆ دۆسیەیەی زیندانیەکان ئەگەڕیتەوە،هەڵوێستی ئێمە ئاشکرایە.ئێمە بەردەوام خوازیاری ئازادی بێقەیدو مەرجی زیندانیانی سیاسی بووین. زیندانیە سیاسیەکان شەریف ترین کەسەکانی کۆمەڵگەن کە تاوانێکیان نیە، جگە لە ناڕەزایەتیان لە دژی هەڵاواردن وهەژاری و بێ مافی. وە لەگەڵ بڵاو بونەوەی قەیرانی کرۆناو بەبێ بڵاو بونەوەشی ئەبێت دەست بەجێ ئازاد بکرێن.
سەبارەت بە بەندکراوە ئاساییەکانیش ئەبێت بڵێین کە زۆربەی زۆریان بێ تاوانن. سیستەمی دادوەری کۆماری ئیسلامی،لەفەلسەفەی دادوەری وپێناسەی تاوان وسکاڵا وسزا هەتا یاسای تۆڵەسەندنەوە ی چاخی بەردین، هەتا ڕەوەندی دەستگیرکردن و دادگایکردنەکان و هیتر هیتر.
سەرتاپای هەتا لوتکە کۆنەپەرستانەو زاڵمانەو دژی ئینسانیە. لە نیزامێکدا کە دەستدرێژی بۆسەر کچانی منداڵ لەژێر ناوی زەواجدا شەرعی و ڕێگە پێدراوە، بەڵام پەیوەندی نێوان ژنان وپێاوانی بەتەمەن وەیان هاوڕەگەزبازی بەتاوان دادەنرێت و ئەنجامدەرانیان لەگەڵ زیندان و شەلاق و بەردەباران و لەبەرزاییەکەوە سزا ئەدرێن.
لە و نێوەدا قسەیەک ناتوانێت هەبێت بەناوی دادپەروەری و عەدالەت ودادگایی عادیلانەوە. لەگەڵ سەرنگوم کردنی کۆماری ئیسلامیدا ئەبێت دۆسیەیی هەموو بەندکراوەکان دوبارە ئاشکرا بکرێتەوە وە هەموو زیندانیەکان لە دادگایەکی سیکۆلار وعادیلانەو لەسەر بنەمایی یاسای مۆدێرن وئینسانی سەر لەنوێ دادگایی بکرێنەوە.
ئەمە باس و ڕەخنەی بنەڕەتی و بەردەوامی ئێمە بوە لە بابەت بە کاری زیندانەکان وزیندانیەکانەلە جمهوری ئیسلامیدا.
بەڵام لەم بارو دۆخەی ئێستادا تەئکیدی ئێمە لەسەر ئازادی دەست بەجیی زیندانیەکان لەو ڕەخنەیەوە سەرچاوەی نەگرتوە. هەر زیندانیەک لەگەڵ هەر دۆسیەیەکداو بەهەر ڕادەیەک لەتاوانی قورس کە هەیبێت، وە وای دانیین کە بەشێوەیەکی دادپەروەرانەش دادگایی کراوە شیاوی ئەوە نیە لە زیندان بمرێت بەهۆی بڵاوبونەوەی پەتایی کوشندەی کرۆناوە.
بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی کرۆنا لەزیندانەکاندا دەتوانێت چەند جار زیاتر لە دەرەوەی زیندانەکان قوربانی لیبکەوێتەوە، وەهەربۆیە ئەبێت بە شێوەیەکی گونجاو و خێرا ڕێگا لەم کارەساتە بگیرێت.
“جەعفەری عەزیم زادە” ڕوخساری ناسراوو دیاری بزوتنەوەی کرێکاری کەئێستا لەزینداندایە، کۆمەڵێک ڕاستی ڕاچڵەکێنەرو تاڵی سەبارەت بە دۆخی زیندانەکان بەیانکردوە.ئەو دەڵێت “لە بەندیخانەکەی ئێمەدا تەنها دوو ماسک ودوو جوت دەستکێش یان داوە بەنزیکەی ٨٠ نەفەر، هەواڵێک لە کەمترین مەوادی دژی بۆگەن کردن و چاودێری پزیشکی نیە، وە ڕۆژانە سەدان کەس هاتوچۆی زیندانەکان دەکەن ودەتوانن ڤایرۆسی کرۆنا بگوێزنەوە”.
جەعفەر عەزیم زادە دەڵێت “نەک تەنها گیانی دەستگیرکراوەکان بەڵکو گیانی پاسەوانەکان وکرێکاران و کارمەندان و ستافی زیندانەکان هەموو لەبەردەم مەترسی جدیدان. وە هەر بەو هۆیەوە ئەبێت ڕیکخەرانی زیندانەکان وزیندانەکانیش ڕابگیرێن. ئەو ڕایدەگەیەنێت”حکومەت ئەرکێتی کە هەموو ئینسانەکان بی لەبەرچاوگرتنی تاوانەکانیان و بێ لەبەرچاوگرتنی بارودۆخ وپێگەیەک کە هەیانە بپارێزێت”.ئەم بۆچونەو ڕاگەیاندنی ئەم داخوازیە نیشاندەری هەڵوێستی قوڵ وئینسانی و ڕادیکاڵی جەعفەری عەزیم زادەیە لێرەدا ئەو نەک تەنها وەک زیندانیەکی سیاسی بەڵکو وەک نوێنەری تەواوی زیندانیەکان وتەنانەت پاسەوانەکان و ستافی زیندان واتە هەموو ئەو کەسانەی کە بەناچاری بەژیان کردن و ئامادەیە لە ژینگەیەکی داخراو وسنوردارو بەسەریەکداکەوتوو و بیئیمکاناتی زیندان لەبەردەم توش بون بە پەتای کوشندەی کرۆنادا وەستاون قسەدەکات.
باسەکە دەربارەی وەستاندنی کۆبونەوەی نزیکەی ٣٠٠هەزار کەسی زیندانی وهەزاران کەسی پاسەوان وستافی زیندانەکانە. هەر بەوهۆیەوەی کە دەبێت ڕیگری لە کۆبونەوەی چەند کەسێک زیاتر بگیرێت،هەر بەو هۆکارانەوە کە سینەماکان وپیشبڕکێ وەرزشیەکان و کۆبونەوەکان ڕاگیراون،هەر بەو هۆکارانەی کە داوای ڕاگرتنی کارگەکان وناوەندەکانی بەرهەم هێنان دەکەین ،ئەبێت جەخت لەسەر داوای داخستنی دەست بەجێ زیندانەکان بکەین.
ناوەندێکی کۆبونەوەی تر سەربازگەکانن، کەلە سەرتاسەری وڵاتدا زیاتر لە نیو ملیۆن سەربازو پلەدارو فەرمانەبەری لەخۆی گرتوە. بنەکە سەربازیەکانیش ئەبێت هەتا تێپەڕینی لە قەیرانی کرۆنا دابخرێن.
حزبی ئێمە هەر لەسەرەتایی بڵاوبونەوەی کرۆناوە ڕایگەیاند کە کارگەکان ئەبێت دابخرێن وە کرێکاران بە مانگرتن و نەچونە سەرکار ئەبێت ئەم داواکاریە بەسەر دەوڵەتدا بسەپێنن. ئەمڕۆ هاوارو دادی زیندانیەکان لە گرتوخانەی زۆربەی شارە جیاوازەکاندا لەحاڵی پەرەسەندندایە. هەڵهاتنی سەربازەکان لە سەربازگەکانیاندا. لەڕاستیدا سەپاندنی داخستنی شوێنی کۆبونەوە بەسەر حکومەتدا. ئەم بزوتنەوە و ناڕەزایەتیانە ئەبێت بەردەوامیان هەبێت وکرێکاران لە ناوەندەکانی بەرهەمهێنان(جگەلەو بەشانەی کە وەڵام بە پێوستیەدەستبەجێکانی خەڵک ئەدەنەوە) هەروەها ئەبێت بۆ ڕێگری لەڕۆشتنە سەرکار سەرباز دانێن، داخستنی زیندانەکان،سەربازگەکان و ناوەندەکانی بەرهەمهێنان تەنها ڕێگای پاریزگاریە لەژیانی زیاتر سەدان هەزار کەس کە لەبەردەم مەترسی پەتای کوشندەی کرۆنادان.

تا ئەو شوێنەی کە بە زیندانیەکانەوە پەیوەستە لە بەیاننامەو نوسینەکان وبەرنامە تەلەفزیۆنیەکان ولەهەموو تەبلیغات و پراکتیکی حزبیدا و هەروەها لە کۆمیتەوەو کەمپینە ناحیزبێکان کە کادرەکانی حزب چالاکن تێیدا وەکو کۆمیتەی خەبات بۆ ئازادی زیندانیە سیاسیەکان وکۆمیتەی دژی لەسێدارەدان،کەمپەینی هەر ئێستا ئازادیان بکەن Free them nowواتە ئەو دامەزراوانەی کە پێشتر چالاک بون وە لەبارودۆخی ئێستادا ئەرکی ئازادی زیندانیەکان چالاکەنە دەبەنە پێشەوە،وەهەر وەها لە چالاکیەکانی خەبات بۆ وەستانەوە لەدژی کرۆناو کەمپینی ڕزگاری ژیانی زیندانیانیەکان لە دڵی بارودۆخی قەیرانای ئیستادا چالاکانە ڕێکخراوە. ئێمە چالاکانەوشێلگیرانە بەشوێن کاری ئازادکردنی زیندانیەکانەوەین، داخوازی وئامانجەکانی ئەم چالاکیانە لەگەڵ دروشمی’ئازادی بۆ هەموو زیندانیەکان”،”ئازادی بێ کۆت ومەرجی زیندانیەسیاسیەکان”،”ئازادی یان مۆڵەت بۆ هەموو زیندانیەکان” بەلای کەمەوە هەتا کۆتایی هاتنی قەیرانی کرۆنا و هیتری وەک ئەمانەمان دەربڕیوەو ڕاگەیاندوە. وەهەروەها ئەبێت ئەم دروشمانە بخەینە ڕوو وە شرۆڤەیان بکەین وە بانگەوازی خەڵک بکەین بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی وخەبات بۆ بەجێبەجێ کردنی ئەم خواستانە.’داخستنی دەست بەجێی زیندانەکان” .بەگشتی کردنی هەموو ئەم خواستانەو دەربڕینی جەوهەرو هۆکاری بنەڕەتی خستنەڕوی ئەم دروشمانە لە بارودۆخی ئێستادا، بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی کرۆنایە.
خەباتی ئێمە بۆ ئازادی بێ کۆت ومەرجی زیندانیە سیاسیەکان،بۆ سەرلەنوێ دادگایکردنەوەی زیندانیە ئاسییەکاان ولەدژی هەموو سیستەمی دادوەری دژی ئینسانی کۆماری ئیسلامی دواکەوتن هەڵناگرێت،بەڵام لەبارودۆخی ئێستادا سەرەکیترینمان ڕزگارکردنی ژیانی سەدان هەزار زیندانیە.
ئازادی بێ کۆت ومەرج وئازادی هەتا نەمانی قەیران و مۆڵەت وهیتر،هەموی بەهۆیەوە خراوەتە ڕو وە ڕاگەینراوە. کە سەدان هەزار ئینسان لە خراپترین بارودۆخی تەندروستی و لەبارترین بارودۆخ بۆ بڵاو بونەوەی ڤایرۆسی کرۆناو گیان لەدەستدان بەهۆی ئەو نەخۆشیەوە ژیان بەسەر دەبەن ئەبێت بەخێرایی ڕزگاربکەن.داخستنی دەسبەجێی زیندانەکان تەنها ئەو ئامانجانە بەگشتی بەدەست ناهێنێت ،بەڵکو لەهەمان کاتدا زەمانەتی ڕزگار کردنی گیانی پاسەوان وکارمەندان و ستافەکانی زیندانیشە.لەگەڵ دروشم وڕیکخستنی خەبات بۆ”دەست بەجێ داخستنی زیندانەکان،سەربازگەکان،ناوەندەکانی بەرهەم هێنان” ئەبێت بە بەرنگار بونەوە لەگەڵ نەخۆشی کرۆناو حکومەتی هاودەستیدا هەرچی پەرەسەندوترو هەمەلایەنەتر بەرینە پیشەوە.
ئەمە لایەنێکی گرنگی خەباتی ئێمەیە بۆ ڕزگاری گیانی ژمارەیەکی هەرچی زۆرتری ئینسانەکانە لە نەخۆشی کوشندەی ڤایرۆسی کرۆنا.
لەم نەبەردەدا ئەبێت لەهەموو هەنگاوێکدا لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا ڕوبەڕوببینەوە. ئەوە حکومەتێکە کەلە پەنای ڤایرۆسی کرۆنادا لەبەرامبەر خەڵکدا وەستاوە. بەکردەوە وەستانەوە لەدژی کرۆنا جیا نیە لەگەڵ خەبات لەدژی ڕژێمی تاوانکاری دەسەڵاتدار. هێزی جوڵێنەرو بەرەوپێشبەری ئەم جەنگ،جەماوەری خەڵکن. پزیشکەکان وپەرستارەکان وستافە شەریفەکانی نەخۆشخانەکان، کۆمیتەکانی خۆیاری لەهەموو شارەکاندا،کەسایەتی وهەڵسوڕاوانی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیەکان کە دەنگی ناڕەزایەتی خۆیان لەدژی حکومەتی کرۆنای ئیسلامی بەرزکردوەتەوە.
ئەمڕۆ ئەوزیندانیانەی کە دەستیان داوەتە ڕاپەڕین و ئەو سەربازانەی کە لەسەربازگەکانیان هەڵدێن هەموی نیشاندەری هەستانی کۆمەڵگەیە لەدژی قەیرانێك کە کۆماری ئیسلامی دەوری ڕاستەوخۆی لە خولقاندنیدا هەیە.
ئەمە جەنگێکە بۆ رزگاری ژیانی ملیۆنان و مانەوەی کۆمەڵگایە.قەیرانی کرۆنا لەناو دڵی بارودۆخی ناڕەزایەتیەکی گەورەو پەرەگرتو بۆ سەرنگونکردنی کۆماری ئیسلامیدا سەری هەڵدا. ئەم بزوتنەوە پەرەگرتوتر ئەبێت. دەسەڵاتی تاوانکاریش لەدڵی ئەم قەیرانەدا پلەپلە لاوازتر ئەبێت وجەماوەریش توڕە ترو ناڕازیتر دێتە دەرەوە.
ڕاپەڕینی ئەمڕۆی زیندانیەکان وهەڵهاتنی سەربازەکان لە سەربازگەکانیان سەرەتا مژدەبەخشی شۆرش و ڕاپەڕینێکی جەماوەری فراوانی خەڵکە بۆ هێنانەخوارەوەی حکومەتی ئیسلامی.
وەرگێڕانی کاوە عومەر
٤\٤\٢٠٢٠

بۆخوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن ……

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..

گۆرانییەك
( لە باخچان گوێم لە درەختان گرت ،
ناڵە و فیغانیان بوو
لە ئاسماندا گوێم بۆ مەلان ڕادێرا
دیتم كۆچ دەكەن ..
گوێم لە مرۆڤ گرت ،
لە غوربەتی سەردەمدا نەمدۆزییەوە..
نەمدۆزییەوە هاوزاكانم !! )

چی بكەم هاوزاكەم ؟
تا نەیەڵم ئەم شەوە سووتێنەرە
بگاتە چەهرەت؟
دژمنان بۆتی دەهێنن .
بە پێڵاوی پۆڵایینەوە پێشێلت دەكەن ،
لە خەودا سەردانت دەكەن ،
بە خۆشەویستی بانگت دەكەن ..
كەچی تۆ قوربانیی ئەوانی ..؟

چی بكەم هاوزاكانم ؟
كە من لەسەرگردی نامۆیی دانیشتووم ،
لە زەماوەندی مرۆڤدا ،
جەنازەی ئەم جیهانە دەبینم هەژاران هەڵیدەگرن ؟
كەژاوەگەلێك لە چەند كیشوەرێكەوە ،
شەیتان حوكمیان دەكا ؟

چی بكەم هاوزاكانم ؟!
كە هاوزاكەم دەبینم لە قاوەخانەی مەزنان دادەنیشێ‌ ،
تریاكی ئازادی دەكێشێ ‌،
وەك كوێر لاشەی لە مەیخانان ڕادەكێشرێ ‌،
ڕۆشنایی بەلەپی دەستدا دێتەخوار ،
كە جەللادان بە دەوری سەری ئەو شارانەدا دەخولێنەوە
بە ئاگری ئەبەدییەتەوە شۆراون ؟

چی بكەم هاوتەمەنەكانم ؟
كە من هەموو بەیانییەك ،
لە ڕۆژنامە ڕۆژانەییەكاندا
دەنگت بە سووری بەرەواژەوە ،
وێنەی ڕۆژێكی ڕەش دەخوێنمەوە ؟
برسییەتی جووتیاران دەخوێنمەوە..
گۆرانی (نایل) لە كێڵگەیێكی بەردراو
لەناو دێری مەرەزەی سووتاودا ،
وێنەی جورج دەچڕن ،
پەنجەكانییان بەسەر خوێنی خاكی بتپەرستدا
ژەهری لێ‌ دەتكێ‌ ؟

كوا دڕندەی وەستاوی كەناری ڕووبار؟
قوربانیی دیكەی بدەنێ ‌، پاكیزەكانتانی بدەنێ‌ !
خوێنی خوای بدەنێ ‌، كە بەسەر كەڤڕاندا ڕژاوە ..
بیدەنێ‌ !
تا بزانین
مانای بزانین چییە ؟
تا ئاگری مردووان بكوژێنینەوەو
لە مرۆڤەوە دەست پێ‌ بكەین.

چی بكەم هاوزاكانم؟
كە لە تاراوگەدا مەكینان دەبینم
عاشقی بەكرێگیراو بەرهەم دێنن ،
بە شارە داگیركراوەكاندا دەخولێنەوە ،
تژی خۆڵەمێش ،
بەسەر خەمی دۆڕاواندا دەڕۆن و
خانووان ،
بۆ دڕندەی نووستوی دارستانی بیابان
بنیات دەنێن ..؟

چی بكەم هاوزاكانم ؟
كە گوێم لە چەندان نەوەیە
لە برینی گوڵدا كەڵەواژی دەبنەوە ،
تارمایین ،
وەك مەلی زێڕین
مەلە لە دیجلەدا دەكەن ،
پاشان گۆرانی دەچڕن و دەمرن ..
وێنەی عاشقان ،
لە خەمان بەتەنێ‌ دەمرن ..
كە نیشتمانێكیان نەدی پەنای بۆ ببەن ،
وەك چۆن غەریب ،
پەنا بۆ نیشتمانی غەریبان دەبا..؟

چی بكەم هاوزاكەم ؟
منیش وەك تۆ بەكوڵم ،
خەون بە ژنێكەوە دەبینم
لە زینداندا ، لە نێوان من و مەرگ دابنیشێ‌ ؟
لە نیشتمان پتر ، حەزمان لە مێینەیە ..
كە لە جوانترین ڕۆژانی تەمەنماندا تێكماندەشكێنێ‌!
كە ئازادی چەقۆیێكە لەدڵدا ،
دروشمێكە بە نهێنی هەڵیدەگرین و
لە ژووری زیندانێكی لە بیركراودا
بە قاوەوە دەیخۆینەوە.

چی بكەم هاوتەمەنەكانم؟!
كە من بە شێتایەتی ئەو گەنجانەوە ،
لە قوتابخانە دەردەكرێم ،
بە بێدەنگی بە جیهاندا دەسووڕێنەوە و
لەسەر شۆستەی شارە گەورەكاندا
بێ‌ خەم یا نازناوێك
لەوەی دەوڵەت دەیاندا بە خەڵك
دەمرن..؟

چی بكەم هاوزاكەم ؟
كە من لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا
دابەش بووبم ،
میرێك لەناو ڕۆكێتێكدا بەرەو ڕۆح دەچێ‌ ،
لە خێوەتی هۆزەكەمدا دیلم ،
نامۆ لە نێوان ئامێر و خواوەندی ڕووت ،
لە نێوان یەهووداو لەخاچدراوی سەرشانم ..

من یەهوودا نیم ، لە خاچدراو نیم
ئەی تۆ كێی؟ وەرە پێش !
من پێنجی حوزەیرانی عارەبیم
من ئەو حەفتەیەم ، بە سۆزی ڕۆژهەڵاتییانەوە
ڕۆژی لێ‌ هەڵوەران ..
من شەڕی دژ بە خۆمم ..
ئافرەتێك لە باڵای گەلەكەمدا هاتە خوارێ‌
مەمكی فڕێدانە ئاو و وتی:
ئەوەی دەیەوێ‌ ژنی شەڕ بخوازێ‌ با بێتە پێش !

سڵاو ئافرەت !
ئەی ئەوەی لەژێر هەوری شەودا وەستاوی ،
چاوەڕێی نەوەیەكی دی بكە ،
نەوەیەك وەك ساماڵ بروسكە دەداو
وەكو خۆر ، بە ویقارەوە بۆت دێ ‌،
میرێكی عارەب لە پاشەڕۆوە ، ئەمشەو چاوەڕێی بە!
چاوەڕێم بە ئەی سكی بە ملیۆنان منداڵ پڕ!
چاوەڕێم بە تا (ئایندە) منداڵێكی عارەبی دەبێ‌ !
سەركەوتنی چاوەڕوانكراوی لەتۆوە لێ‌ دەكەوێتەوە ..

چی بكەم هاوزاكانم؟
كە خاك پاشای بتپەرستی داومەتێ ‌، عەباڕەش ،
ئەڤین فرمێسكی داومەتێ ‌، گوژاڵك و
ژنی وا بەرهەم دێنێ‌ پێشی مردن
شین لەسەر گۆڕم دەگێڕن ،
داوای دڵداری ڕۆحییان لێ‌ دەكەم ،
كە پێم دەڵێن ،
دەمرم بۆ ئەڤینێ‌ و لەبیرم دەچێتەوە مردووم ؟
من گەلی مردووم، زەمەنی مردووم ،
من پێش مردن ، وەچەیێكی مردووم ..

چی بكەم هاوزاكانم؟
كە من بە غەریبی بەناو غەریباندا ڕادەبوورم ،
غەریب دەرم دەكەن ،
چونكە نیشانەی لەخاچدرانم پێ‌ نییە ..!

چی بكەم هاوتەمەنەكانم؟!
كە من (حەمەد)ی جووتیاری یاخی بم ،
هۆرەكان پەنای بۆ ببەن ..
پۆلیس لە شەوی زەماوەندا ،
لە نێوان گوڵە سوێسن و توتڕكدا ڕاوی بنێ‌ ؟
لە دوایدا تەنیا، وەك دارخورما
لە ماڵی ئاغەدا بمرێ‌
كاروان لای من وەستا ،
سەردەم غەریبی هەستاندم ،
وتی: بڕۆ گوڵ لە بێستانی دەریادا بچنە
هەژاران لەبەری دەكەن ،
گەردانەن لە خانەی مێژوودا
با لە برینی شەهیدان كراسێك بێنن ،
بەسەر كێڵگەی زێڕینی گەنمدا هەڵیخەین ..

• باهۆز گوڵی دارستانی كوژاندەوە
  باهۆز گوڵی خوێنی كوژاندەوە ..
• با بێتە پێش
• چیم لە دەست دێ‌ لە بابلدا بیكەم؟
  كە من پیاوێك بم پێوەندار ،
  جیهان بە گاسنێك به‌ ملمه‌وه‌ دەبینم ،
  لە نووستنیشدا هەڵیدەگرم ؟
• با بچێتە پێش
  لە نێوان گوڵ و گوڵدا چەقۆ ..
  لە نێوان ئازادی و چۆلەكەدا ئاشتی ..
  ڕاپەڕیم ،
  كۆت و پێوەندم هەڵگرتن ،
  ترسی نووستووی ناو پێستم بەڕەڵڵاكردو
  ڕاوەستام دەستم دایە شەڕ لە بابل
  خەمی تەنیای دونیا ..

چی بكەم هاوتەمەنەكانم ؟
كە من چەند مانگێكە توونێلێك
لە ژووری زیندانەكەم لێ‌ دەدەم ،
لە چاوی پاسەوانەكانمدا شاردوومەتەوە ،
دەیخەمە شەو و بۆ هاوڕێكانم دەگریم
كە لەبەر زینداندا لە سێدارە دران ..
منیش هەر كە بەیانی دا ،
بەناو مردوواندا دەخشێم و دەنووم
خەون بە ژنێكەوە دەبینم
لە دەرەوەی شوورەی زیندان بانگم دەكا:

• دوو ساڵە لەبەر دەرگام ،
  لە بارەی (با) وە لێم دەپرسن
  بگەڕێوە لام ، ڕێگات گوڵڕێژ دەكەم !
  لە دڵەوە هاواردەكەم ،
  خۆشەویستەكەم گەڕایەوە ..

چی بكەم خۆشەویستم كە دڵ نەخۆشە؟
چی بكەم كە توونێلەكان ڕێگای زیندانێكن
لە شەودا
بۆ زیندانێك لەشەو؟
چی بكەم دڵەكەم كە دونیا شەوە؟

(ون بوو چەند جار دەكرێ‌ ون بێ‌
تاكو ڕێگا بناسێ‌ ؟
چەند جار دەكرێ‌ عاشق دڵداریێ بكا ،
تا ڕق و كینە هەڵوەرێن ؟
چەند جار دەكرێ‌ زیندانی زیندان بكرێ‌ ،
تا زیندانەكان بڕوخێن ؟
چەند جار ‌ شەپۆل لافاوان بەرپا بكا ،
تا كەنار بە بنەخۆی بدا ؟
چەند جار‌ چەقۆ لە مرۆڤدا بچەقێ‌ ،
تاوەكو ئێش بناسێ‌ ؟
چەند جار ‌ شۆڕش هه‌ڵبگیرسێ ،
تا پیسی پاك بكرێتەوە ؟
چەند جار مەسیح لە خاچ بدرێ‌ ،
تا خاچ ڕا بێ‌ ؟
چەند جار ‌ دژمنان بیابان بگرن ،
تاكو چەك هەڵدەگیرێ‌ ؟
چەند جار دەكرێ‌ هاوار بقیژێنێ‌ ،
تا مردوو گوێیان لێ‌ دەبێ‌ ؟
چەند جار هاوتەمەنەكانم ؟! )

چی بكەم هاوزاكانم ؟
كەمن منداڵێكم لە دارستاندا
لە ناو گورگان لە دایك دەبێ‌ ..
ئایا بگریم ؟
كێ‌ دەنگم دەبیێ‌؟
لە باهۆزی لماوی زیاتر ..؟
كێ‌ گوێی لێم دەبێ‌ ؟

چی بكەم هاوتەمەنەكانم ؟
كە من مێژووییەك لە لەپی دەستم هەڵدەگرم
خوێنی لێ‌ دەتكێ‌ ؟
كە دەروێشێكی كۆتبەندم ،
لەگەڵ تارمایی وا دادەنیشم گاڵتەم پێ‌ دەكەن ؟
قوتابی كۆلیژە بۆشەكان ،
بەسەر ترسدا هەڵبوو،
قوربانیی كتێبە زەردباوەكان ؟

چی بكەم هاوزاكانم ؟
لە كاتێكدا بە ڕمێكی شكاو و زمانێكی بڕاوەوە
بۆ شەڕ دەچم ؟
چونكە من لە ئاشتی شەڕدا نووسراوم ..

چی بكەم هاوتەمەنەكانم ؟
كە من ڕیكلامێك بم بۆ برسییەتی لە تەلەفزیۆندا ؟
چی بكەم ؟!
كە من دوا پیت بم لە زمانی عارەبیدا ؟
داخۆ دەزانم هاوزاكانم؟ هاوزا بە تەنیا كوژراوەكانم ،
كە چۆلپەرستان بەسەر ئەستووندەی زرێپۆشانەوە
لە خاچی دەدەن و
لە خیوەتی غوربەتدا بەسەری دادەدەن ؟
بەژێر خۆڵەمێشی شارە سووتاوەكاندا دەڕوا ،
بوو بە ڕۆژ، پاشان شتەكانی تێدا كوژایەوە ..
بوو بە ژنێكی یافایی ،
سەربازان ماوەیەكی درێژ گەمارۆیان دا ،
كوڕێكیان دایێ‌ نامانناسێ‌ ،
چۆلپەرستێكیان دایێ
خزمەتی خوداوەندەكانی بیابان دەكا ..

تۆ كێی؟
گوێم لێ‌ بوو ، لەو تارماییانەدا بانگم دەكەن
كە لە سێبەردا بەشەڕدێن
لەو شارانەی بەسەر ئاوەوە بەرەو من دەخشێن
لەو كرێكارانەی بە پەتی نەفرەت بە دیوارەوە گرێدراون ..
لەو قوتابییە گوندییانەی بە دەرگای شۆڕشدا تێدەپەڕن ..
بریندار بە ئاگری ئەڤینی كوێر ..

تۆ كێی؟
گوێم لە دەنگێ‌ بوو لە ساراوە دەهات
وتم: با هەستم ئەوە دەنگی ئێوەیە هاوتەمەنەكانم !
دەیناسم وەك هەنگوێنی تاڵ بەسەر لێومەوەیە
وەك گوللە لە دڵمدا دێتە ناوم
خەونەكانم لە ژووری ڕۆژگارمدا ئازاد دەكا
ئەوە دەنگی تۆیە هاوتەمەنەكەم !
دەیناسم كە لە تەنیاییدا
لە گرتووخانەكانی پۆلیس ،
لەژێر قامچی غەواراندا دەناڵێنێ‌ ..
چوون تۆ وەك سپێدەی ، پاراوی ..
وێنەی كەوانەی ماهی ،
لە چاوی دایكێكی عارەبیدا
وتم با هەستم ئەوە دەنگی تۆیە هاوزاكەم
هەستام ، بە قەدەمشكاوییەوە هاتمە لات
نیگەرانیم دەمترسێنێ‌
چیت لێم دەوێ‌ هاوزاكەم ؟
چیت لێم دەوێ‌ نیگەرانیم ؟
من پیاوێكم بێ‌ ناونیشان
شێتێكم لەسەردەمێكی شێتدا
سەرم لە زیندانەكانی دونیا داوە
لە شەڕدا لەگەڵ نەداراندا بووم
لە شەڕی ئەو مرۆڤانەدا بەشداربووم
بەدوای مەملەكەتی خوادا وێڵن
زۆر مردووم و هەستاومەتەوە ..
گوێم لە چەوساوان بووە بوونەتە لەشكر
ڕایانوەستاندووم و
لە بارەی لەشكری من لە ئێوەدا لێیان پرسیوم
ئایا ئێوە ،
لە سەردەمی مرۆڤی دۆڕاودا
لەشكری منن ؟
ئایا ئێوە لەشكری منن
لە سەردەمی نیشتمانی داگیركراودا ؟!

تۆ كێی؟
گوێم لێ‌ بوو
دەنگێك لە ساراوە دێ‌
تۆ كێی؟
من ئەو سەربازەم
لە لەشكری زۆرلێكراواندا گەڕاومەتەوە
تۆ كێی؟
من ئەو عارەبە كوژراوە بێ‌ لاوانەوەیەم
لە ڕۆژنامەكانی ڕۆژانەدا ..
وەرە لام ، دەستت لەملم بكە !
ئەی هاوتەمەنی بكوژ و كوژراوم
با پڕ له‌ ئاشتی بچینە دەرەوە
گوڵ بدەینە لاوان
بەخۆشەویستی بەشەڕبێین
تا لە دڵی مرۆڤدا خۆشەویستی لەدایك بێ‌ و
ئازادی بگاتە دڵی هەموو غەریبان .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(*) وشەی (نایل) جۆرێكە لە گۆرانی چۆلپەرستانی عارەب ،
كە بە تایبەتی لە باشووری ئیراق دا باوە.

بابەت: دوانەخستنی موچەکانی وەزارەتی کارەبا

کرێکاران و کارمەندانی هەموو وەزارەتەکان مافی خۆیانە کە موچەکانیان لە کاتی خۆیدا پێبدرێت و دوا نەکەوێت، بەڵام حکومەتی هەرێم وێڕای دواخستنی موچەکان، پێدانی موچەکانیشی بە گوێرەی گرینگی و هەستیاری وەزارەتەکان ڕیزبەندی کردوە کە موچەکانی چەند وەزارەتێک بەر لە وەزارەتەکانی تر بدرێت.
وەزارەتی کارەبا لەو ڕیزبەندیەی حکومەتی هەرێمدا نیە، گەرچی کارەبا کەرتێکی گرینگ و سەرەکی ژیانی کۆمەڵگەیە و کرێکاران و کارمەندانی کارەبا بەهەمان شێوەی کارمەندانی کەرتی تەندروستی و هێزەکانی ئاسایش لە ئامادەباشیدان و لە کاتێکدا کە قەدەغەی هاتوچۆ ڕاگەێندراوە و شوێنەگشتیەکان ڕاوەستاون بەهۆی پەتای کڕۆناوە، ئێمە درێژە بەکارەکانمان دەدەین بەتایبەت لە بەشی چاکسازی (صیانە) و چاودێری وێستگەکان (مراقب محطة) و چاک سازی ئامێرەکان و تەولید و پاسەوانی، ئەمە لە کاتێکدایە کە خەرجی هاتووچۆی چونەسەر کاریش لەم بێ موچەییەدا، لەسەر حیسابی خۆمانە.
ئێمە داواکارین لە حکومەتی هەرێم کە وەزارەتی کارەباش وەک وەزارەتێکی گرنگ و هەستیار تەماشا بکات و موچەکانمان بەزوویی بدات.
لەکاتێکدا کە پەتای ڤیرۆسی کڕۆنا تەنگی بەهەموان هەڵچنیوە و کۆمەڵگەی نیوە ئیفلیج کردوە، پێنەدانی موچەکانیش لە کاتی خۆیدا ئەوەندەی تر ژیانی کرێکاران و کارمەندان و خەڵکی کوردستانی هەراسان کردوە، بۆیە کرێکاران و کارمەندانی کەرتی کارەبا وەک هەموو کرێکار و کارمەندانی کەرتەکانی تر مافی خۆیانە کاتێک حکومەتی هەرێم گوێ لە داواکاریەکانیان نەگرێت و بەدەم خواستەکانیانەوە نەێت ناڕەزایەتی خۆیان بەشکڵ و شێوازی تر دەرببڕن.

کۆمەڵێک لە کرێکاران و کارمەندانی کەرتی کارەبا

١- سامان طیب. /٢- زاهیر محمد محمد سعید. /٣- عومەر عبدوالڵە حسێن. /٤- سەرکۆ محمد ڕۆستەم. /٥- عبدوالقادر جەلال. /٦- ساسان سیروان. /۷- عطا حسێن. /۸- شەوکەت ماوەتی. /۹- عبدالمحسین حسێن مجید. /١٠- طیب ابراهیم احمد. /١١- هیوا سدیق مصطفى. /۱٢- محمد احمد محمد. /۱٣- احمد عەبدوڵڵا ڕەشید. /۱٤- بەیان ابراهیم ڕەحیم. /۱٥- صباح فایەق کاکەبرا. /۱٦- فاضل علی عزیز. /۱٧- یاسین خلیل. /۱٨- هاوبەش علی ‌جمال. /۱٩- نزار سباح. /٢٠- عزالدین محمد. /٢١- بەهمەن شا محمد. /٢٢- سلام حەمە. /٢٣- ڕزگار طاهیر ابراهیم. /٢٤- عبدالکریم حەمە ڕەشید. /٢٥- علی نوری. /٢٦- خالد محمد صاڵح. /٢٧- محمد سعید. /٢٨- عوسمان علی حسن. /٢٩- بەختیار علی. /٣٠- نەوزاد صلاح الدین ڕەئووف. /٣١- احمد فتاح محمد. /٣٢- فەرەیدون زیرەک نوری. /۳٣- احمد سعید حمە ڕەشید. /۳٤- کاوە کاکە حەمە. /۳٥- کمال کریم. /۳٦- گۆران ابوبکر. /٣٧- ڕزگار طە. /٣٨- ابراھیم عزیز رشید. /٣٩- اکرم علی عبداللە. /٤٠- محمود محمد احمد. /٤١- کاضم حمە حسین. /٤٢- ستار عمر محمد. /٤٣- محمود قادر محمد. /٤٤- ئاودیر حیدر فتح اللە. /٤٥- کامل محمد. /٤٦- یعقوب علی عبدالله. /٤٧- خالید کاکە احمد. /٤٨- رزگار زرار عبدالله. /٤٩- علی عبدلله سالح. /٥٠- دڵشاد عبدالله احمد. /٥١- پێشڕەو حمد امین. /٥٢- خدیجە جوهر فقی. /٥٣- منور خضر رسول. /٥٤- هێرۆ علی بابیر. /٥٥- رزگار محمود سلیم. /٥٦- هەندرێن علی معرف. /٥٧- سامان سعد. /٥٨- سامان سعید شریف. /٥٩- یعقوب احمد. /٦٠- كورده جليل. /٦١- نازاد حمه صالح. /٦٢- منصور شريف. /٦٣- عبدالقادر جلال. /٦٤- حسن محمد. /٦٥- قانع حسن. /٦٦- ئەڵوەند جلال. /٦٧- ئاراس دەروێش. /٦٨- هەوار احمد. /٦٩- سازان علي. /٧٠- شاباز عثمان. /٧١- تارا علي. /٧٢- سيف الدين شواني. /٧٣- لطيف سعيد. /٧٤- دلشاد معروف. /٧٥- شێركۆ مصطفى. /٧٦- ئازاد سعيد. /٧٧- كمال احمد. /٧٨- ئاراس ڕەئووف. /٧٩- ئەژی ڕەسول. /٨٠- إحسان حسن. /٨١- عدنان عبدالله. /٨٢- زانا محمد. /٨٣- هەڵمەت احمد حمه علي. /٨٤- شلێر حمه. /٨٥- زانا مير. /٨٦- عمر مصطفى. /٨٧- بەختيار غفور. /٨٨- هەژار رحيم عزيز. /٨٩- كامل احمد. /٩٠- عبدالله علي كريم. /٩١- ابو بكر سعيد. /٩٢- أديب جمال مصطفى. /٩٣- ڕێبوار صابر احمد. /٩٤- مجید اسماعیل حەمە ئەمین. /٩٥- نەغەدە عوسمان مصطفی.

–-*-

سروشتی جیهان بەشێوەیەکە هەموو بابەتێکی سلبی دیوێکی ئیجابی هەیە وەبە پێچەوانەشەوە
دروستە كۆرۆنا جیهانی داخستوه‌ هه‌ره‌شه‌ دەکات هە‌مووان وه‌كو درنده‌یه‌كی بچوک و بەهێز ته‌ماشای ده‌كه‌ین، به‌ڵام كه‌س بیری له‌وه‌ نه‌كردوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ی مرۆڤ چی درنده‌یه‌ك بوین لە مێژوی مرۆڤایەتیدا
بۆیە لێرەدا دیوی دووەمی کرۆنا ڤایروس دەخەمەروو

١- یەکسانی نێوان مرۆڤ
لەوەتەی مرۆڤ دەژیت تاوەکو ئێستا بە هەموو فەلسەفە و تێۆرەکانمان هیچ کاتێک چینەکانی کۆمەڵگا یەکسان نەبون و
هەژار و دەوڵەمەند
سەرۆک و خەڵک
مەلیک و ئاغا

٢- ژینگه‌ پاک بوەوە .
ساڵانە چەندین دەوڵەت و ریکخراوی ژینگەی پارە و هەوڵ بۆ پاک بونەوەی ژینگە ئەدەن
بەڵام بەقەد کرۆنا زەوی بە ئاو هەوای پاک نەکردەوە
هه‌موو كارگەکانی جیهان له‌گه‌ڵ ده‌رهێنانی نه‌وت و هه‌نارده‌كردنی هۆكاری سه‌ره‌كی بوون بۆ پیس كردنی ئاو و ژینگه‌.
رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی ده‌ڵێت زیاتر له‌ ملیارێك مرۆڤ له‌ جیهاندا بێبه‌شن له‌ ده‌ست كه‌وتنی ئاوی پاك بۆ خواردنه‌وه‌، ساڵانه‌ش3 ملیۆن و 400 هه‌زار كه‌س به‌و جۆره‌
نه‌خۆشیانه‌ ده‌مرن كه‌ هۆكاره‌كه‌ی ئاوی پیسه‌
به‌پێی راپۆرتی ئه‌و رێكخراوه‌ ساڵانه‌ 8 ملیۆن كه‌س له‌ جیهاندا به‌و نه‌خۆشیانه‌ گیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن

٣- هەماهەنگی دوژمنەکان
روسیا هاوكاری ده‌نێرێت بۆ ئه‌مریكا
ئەمریکاش هاوکاری چین ئەکات

٤- راگرتنی جەنگ و راوەستانی منداڵە قوربانیەکان
منداڵان له‌ سوریا و یەمەن و لیبیا و یەفغانستان ئازادانه‌ به‌ گه‌ره‌كه‌كاندا ده‌سورێنه‌وه‌
جەنگ لە سوریا و یه‌مه‌ن له‌ لیبیا له‌ چه‌ند ووڵاتێكی دیكه‌ به‌ ره‌زامه‌ندی لایه‌نی هێرشكەر‌ و به‌رگریكار راوه‌ستا.
ساڵانه‌ 100 هه‌زار منداڵی شیره‌خۆر به‌هۆی شه‌ر و ئاڵوزیه‌كانه‌وه‌ له‌ جیهاندا گیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن، له‌ نێوان ساڵانی 2013 تا 2017، كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا شه‌ر ده‌رگای چه‌ندین ووڵاتی گرت، له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست و ئه‌فریقیادا 550 هه‌زار منداڵی شیره‌ۆخۆر گیانی له‌ده‌ستدا.
ته‌نها له‌ عێراق به‌هۆی شه‌ر و ئالۆزیه‌كانه‌وه‌ 5 ملیۆن منداڵ بێباوك كه‌وتن، له‌گه‌ڵ 1 ملیۆن بێوه‌ژن.

٥- نەمان و کەمبونەوەی روداوی هاتوچۆ
ساڵانه‌ 1 ملیۆن و 200 هه‌زار تا 1 ملیۆن و 300 هه‌زار مرۆڤ به‌ رووداوی هاتوچۆ گیان له‌ده‌ست ده‌دات، به‌پێی داتای رێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی له‌ هه‌موو 24 چركه‌یه‌كدا كه‌سێك به‌ رووداوی هاتووچۆ گیان له‌ده‌ست ده‌دات.

٦- رێگری لە مادەی هۆشبەر
بەپێی ئامارەکان ساڵانە ملێۆنان کەس ئاڵودەی مادەی هۆشبەر ئەبن و بەمردن کۆتای دێت
لە ئێستادا بە هۆی داخستنی سنورەکان بازرگانی کردن کەم بوەتەوە بە شێوەیەک نەماوە

(( دەسەڵاتە خۆسەپێنەرەکان قاچی میللەت
ئەشکێنن و گۆچانێکی ئەیەنێ پێی بڕوا و پێی
ئەڵێن ئێمە نەبین تۆ ناتوانی بڕۆیت……….
چارلی چاپلن ))

…… ڕەنگە حکومەتێک معاش زیا نەکا وتەرفیعاتی خەڵک رابگرێ پێی بووترێت حکومەتێکی لا موبالە ، یان حکومەتێک جار و بار بەهۆی ئەوەی ئەکەوێتە جومعەوە معاش دوا بخا بە حکومەتێکی بێ بەرنامە وەسف بکرێ ، یاخود حکومەتێک لە مەسەلەی دەرماڵە کەمتەر خەم بێ بە حکومەتێکی نا عادیل وەسف بکرێ ، ئەی ئەگەر حکومەتێک یەک دانە ملیار دۆلار لە داهاتی نەوتی ووڵات و خەڵک بدزێ و بیخاتە سەر حسابێکی تایبەتی بانک لە دەرەوەی ووڵات بەچی ناوبەرین ؟ ئەبێ بگەڕێین بۆ سیفەتێکی نێگەتیڤی شایەستە بە شا ن وباڵی ئەو حکومەتە، رەنگە وەسف کردنی بە حکومەتی کوردی باشترین وەسفی سەلبیانە بۆی ، بە مەرجێک ئەو کەسەی ئەو دزییەی لە قوتی خەڵک کردوە هیچ سیفەتێکی حیزبی و حکومی نیە و تەنیا ئەندامی بنەماڵەی خاوەن دەسەڵاتی هەرێمە! ئەمەش ئەو راستیە دووبارە ئەکاتەوە کە بە هەزاران جار ووتراوە کە ” بنەماڵە لەسەروو میللەت و خاک و حیزبەوەن،،” ئەو پارە زۆرە لە کاتێکا خەشنۆش کراوە کە خەڵک لەوپەڕی نەهامەتی و قوڕبەسەری بژیویا بوون ئەویش هەر بەهۆی سیاسەتی فاشیلانەی بنەماڵە لە بە ناو ” سیاسەتی ئابوری سەربەخۆ” وە بوو کە ئەبوایە بە فەشەلی سەربەخۆ ناو بنرایە ، ئەو کات کەس بۆی نەبوو فزە بکا گویا بەغا پارەی نەئەنارد بەناو حکومەتی هەرێمیش پیاوانە نەوتی خۆی ناردوە بەڵام نەک بۆ بەغا بەڵکو بۆ تورکیا !! هەر لەو کاتەیا بۆ بەتاڵان بردنی نەوتەکە وەک مەزاخانە هەڕاج کردنی بە نرخێکی هەرزان، موزەفەر بەهارات ، ببورن موزەفەر پاکستانیەک هاوکاری ئەو فرۆشتنەی ئەکژد ، جگە لەهەقی دەڵاڵییەکەی کە تەنیا 250/هەزار دۆلار بوە ، لە وەزارەتە وەهمییەکەی سەرچاوە سروشتییەکان مانگی یەک ملیۆن دەلار واتا یەک و شەش سفر معاشی بوە ، کاتێک وەزعەکە زۆر بەرەو خراپی ئەڕۆشت معاشی ئەو بێ بەختە کرا بە روبعە ملیۆنۆک دۆلار ( نازانم چۆن پێی ژیاوە !) …..
ئێستاش لە کاتێکا خەڵک بە ناچاری ماڵەوەن ، و کاسبکارانیش بە بێ هیچ داهاتێک ئەبێ شەو بخەنە سەر ڕۆژ ، لە بوونی بەڵای کورونا بە ناو حکومەتی هەرێم دیسان گەڕاوەتەوە بۆ قەوانە دژە خەڵکە کۆنەکە کە مووچە بە نزیکەی دوومانگ جارێ ئەبێت ، بەریتانیا کە نزیکەی 65/ملیۆن کەسی تیا ئەژی و ئەو نەوتەی هەرێمیشی نیە هەرچی مووچەخۆرە تا لە ماڵەوە بێ لەسەدا هەشتای معاشەکەی ئەخرێتە سەر ئەکاونتەکەی سەبارەت بە کاسبار و ئەوانەی بسنزی بچوکیان هەیە دەهەزار پاوەن لەدەوڵەت وەرئەگرن بۆ ئەو ماوەیەی لەماڵەوە ئەبن وەک سەرتایەکی هاوکاری بژێوییان ، جا ئێوە بیهێنە بەرچاوی خۆتان گەر هەرێم نەک بەقەد بەریتانیا بوایە ، گەر دە ملیۆن کەسێک بوایە ئەم بەناو حکومەتە چی لەو خەڵکە لێقەوماوە ئەکرد،،واو بە حاڵی میللەەت…
كورونا بەڵایەکە و یەخەی ئەو عالەمەی گرتوە ، بەڵایەک کە زوو یا درەنگ هەر لەناو ئەچێ ، ئەو بەڵایەی پێش کورونا و دوای کیرونا یەخەی ئەو خەڵکە بەر نایا ئەو دەسەڵاتە خۆسەپێنەرەی هەولێرە کە بەناوی حکومەتی کوردی و چەپڵە و هەلهەلەی حیزب و گروپە کانی تر میللەت وەک پاشكۆیەک و داهاتەکەشی وەک سفرەیەکی بەلاش تێی کەوتوە و ئەوەی حسابی بۆ نەکا میللەت و چونیەتی ژیان بارە ئابووریەکەیەتی ، ئەم دەسەڵاتە هەرچیەک هەیە بۆ مانەوەی خۆی ئەیکات بێ سڵکردنەوە ، ناهەقیشیان نیە لە کەرچەوە بۆ بازرگانی نەوت ، ئەم بەڵایە وا دای نەکوتیوە لاچێ ، ئەوەی ئەتوانێ جێی پێ لێژکا و بیخاتە مەترسی کەوتنەوە تەنها خەڵکە ، زۆر چاوەڕوانیش ساردبونەوەی بە دوایە ، وەک ئەووترێت گەشتۆتە سەر لووتی خەڵک ، گەر کەسێکیش پێی وایە ئەم دەسەڵاتە خۆی و ئارەزومەندانە بە جێمان ئەهێڵێ ، ئەوە خەوە……

پشکۆناکام

زلهێز.. دەڕشێتەوە
ژەهر دەبارێ
من بیر لەو خانوانە دەکەمەوە
کە دەرو پەنجەرەیان کونبڕ نین
لە خەمی ئەو خەیمانەدام
کە با لە خەیمە نشین دەسەڵاتدارترە
دەمەوێ چەتر بۆ ئەو باڵندانە هه ڵدەم
کە بە باڵ بێچووەکانیان دادەپۆشن
ژەهر دەبارێ
پێویستە دەمامک بدەم بە ئاسک و کەروێشک
دەستەوانە بدەم بە بۆق
ژەهر دەبارێ
لە ئاسمانی خودا
ئەو ئاسمانەی کە داگیرکراوە
پێویستە لەسەر ڕێگای ورچ تابلۆیێ هه ڵبواسم :
هاتنەدەرەوە قەدەغەیە .
بەمار بڵێم:
بچۆرەوەو سوڕی متبوون
بەقازو قورینگەکان بڵێم :
لە هیچ دەراوان ئاو نە خۆنەوە
بە کۆترەکان بڵێم :
لەسەر زەوی چینە نەکەن
بە سێو بڵێم :
ڕاوەستێ پێنەگات
تکا لە خونچە بکەم :
دەمنەکاتەوە
بە مەڕەکان بڵێم :
لە کاوێژکردنا پەلەنەکەن
زلهێز.. دەڕشێتەوە
ژەهر دەبارێ
لە خەمی ئەو هه ژارانەدام
کە خانووەکانیان
دە روو پەنجەرەیان نیە
بیر لەو پەپووڵانە دەکەمەوە
کە بەو بچووکی و ناسکییەیان
جوانی و زیندووێتی دەدەن بە سرووشت .

هه ولێر – ٤/٤/٢٠٢٠

ئـەی کـۆرۆنـــای نـالـەبـــــــــــار
هـــار و هـــاجـی نـاهـەمـــــــوار

• * * * * *
  بــــــڕۆ وازمــــــــان لـێـبـێــــــنـە
  ژیـانـمـــــان لـێ مـەشـێـوێــــــنـە
• * * * * *
  ئـێـمـە مـنـــــداڵـیـن جـــــــوانـیـن
  دڵـپــــــــــاک و بـێ تـــــــاوانـیـن
• * * * * *
  لـە بـەدكـــــــاریـت نــــــــاڕازیـن
  خـۆمـــــان لـێـت دەپـــــــارێـزیـن
• * * * * *
  لـێــــــت بـە داخ و بـێــــــــزاریـن
  بـە تـیــاچـوونـت خـوازیــــــاریـن
• * * * *
  بـــــــرۆ مـلــــــــت بـشــــــکـێـنـە
  واز لـە مـــــــرۆڤ بـهــــــــــێـنـە

نەرویـج: ٥/ ئەپـریل/٢٠٢٠

لە وێستگەی شەمەندەفەرەکانەوە
لە بنمیچی کەنیسەکانەوە
لە ژێر منارەی مزگەوتەکانەوە
لە شارە کپبووەکانەوە
لە گەڕەکە کاسبووەکانەوە
لە بازاڕە مەلوولەکانەوە
لە شەقامە چۆڵبووەکانەوە
لە رووبارە گرینۆکەکانەوە
لە دەریا سەرشێتەکانەوە
لە ماڵە زراوچووەکانەوە
لە قاوشی نەخۆشخانەکانەوە
لە هەوای دڵتەنگی دنیاوە
لە هەناسەی مرۆڤەکانەوە
لە باڵەفڕێی باڵندەکانەوە
بۆنی مەرگ دێت
چ زەمەنێکی رەنگ پەڕیوە
یەکەمجارە
مەجنون لە ژوانی لەیلاکەی بترسێت
یەکەمجارە
مەم لە ئامێزی زین تۆقی بێت
یەکەمجارە
شمشاڵ، گوومان
لە هەناسەی شمشاڵژەن بکات
یەکەمجارە
تەنیایی بە یەکسانی
بەسەر هەموواندا ببەشرێتەوە
یەکەمجارە
دەست لە چاو و
سییەکان لە نەسیمی هەڵکردووی
ماچی یار دوور بخرێنەوە
ئەم هەموو سەرەتا غەمگینە
لە گیرفانی کام ئافاتەوە
هاتوونەتە دەر؟
ئەم هەموو دەسپێکە دڵتەنگە
ئاهونزولەی کام چەرخی زامدارن؟
ئەم هەموو تۆڕنادۆی کابووسە
لە پەنا ئازاری کام هەسارەوە دێ؟
هیچ تێناگەم
تێناگەم لە هیچ
ئینجانەی لەززەت دەبینم
پڕ بووە لە تەرمی بۆگەنکردوو
دەرگا کراوەکان دەبینم
مەرگ بە خێرایی خۆی پێیاندا دەکا
ژوانگەیەکی چۆڵ دەبینم
بە داری نائومێدییەوە خۆی هەڵواسیوە
لە دوا وەسێتیدا نووسیوویەتی
زەمەنی باوەشە گەرمەکان تونی بابا چوو
ئیدی سەدەی دابڕان و
کوێربوونەوەی دڵی پڕ ئارەزووی منە
شیعرەکان دەبینم
لە دووتوێی دیوانە کەنفتەکاندا
بەسەر یەکدا ترنجاون و
ناتوانن چیتر
رامووسان لە خۆیاندا جێ بکەنەوە
هێزیان نەماوە
تەوقی تەنهایی کەس بشکێنن
چاو بە ئەسرین بەکوڵ بۆ بەختی رەش و
بۆ ئەو هەموو ماچە چاوەڕوانانەی
ناو دەروونیان دەگرین
گۆڕستانە نوێیەکان دەبینم
تا دێت ئاوەدانتر دەبنەوە و
پڕ دەبن لە مردووی بێ ناونیشان
پڕ دەبن لە خۆزگەی هەڵوەریو
پڕ دەبن لە گوڵی خۆر نەدیو
پڕ دەبن لە حەزی تازە شکۆفەکردوو
پڕ دەبن لە خەونی نەبینراو
پڕ دەبن لە هەناری مێخۆش
پڕ دەبن لە نارنجی هیوا
پڕ دەبن لە سترانی ژیان
هیچ تێناگەم
تێناگەم لە هیچ
لە ژووری سەد و یانزەی
نەخۆشخانەیەکی هەمیشە بێدارەوە
تەرمە تازەکان دەژمێرم
هەروەک ئەوەی دڵڕەقی ژیان بژمێرم
گوێم لە هەناسەدانی بە زەحمەتە
وەک سەدای تەمبوورێکی خەمبار
دەڕژێتە ناو گوێیەکانم
گوێم راگرتووە لە بێدەنگی
گوێم راگرتووە لە خشەی پێی مردن
گوێم راگرتووە لە رژانی تەمەن
گوێم راگرتووە لە نرکەی نەخۆشێک
لە تەنیشتمەوە دەستی لەسەر دڵی راگرتووە
تا بزانێت هێشتا نەمردووە
گوێم لە دەنگی خەیاڵی خۆمە
بەسەرمدا دەشێڕێنێ
چەند لاپەڕەی ژوانت دڕاند
چەند خاوخلیچ بوو لە ئۆڵۆمپیادی ژیندا
چەند چاوەڕوانی توانەوەی جەستەی یار بوویت
لە پەرداخی حەزی فێ گرتووتدا
چەند کۆتری شیعرت
خستە قەفەزی کتێبەکانتەوە
چەند مەست بوویت
بە رۆژە نەهاتووەکانی ئایندە
لەناکاو دەنگی دکتۆرێک هات
بە بڵندی قسەی دەکرد
دەیووت هیچ نییە
حەرفێکی تر لە کتێبی ژیان سڕایەوە
گۆڕێکی بێ ناونیشانی تر زیاد بوو
ئیستێکم دەگرم
بە ترسەوە سەیری کاتژمێرەکەی دەستم دەکەم
ئاه خودایە
چارەگی دەوێت بۆ مەرگ
نۆبەتی هەڵفڕینی مەلی گیانمە
بەرەو ئاسمانە رەش داگەڕاوەکەی عەدەم

5-4-2020
رۆژی یەکشەمە

تێبینی: ئەم دەقە، دەقێکە بەدەم ئازاری نەخۆشییەوە، بە هەناسەسواری و لەژێر ئامێری هەناسەی دەستکرددا لە نەخۆشخانەیەکی دوورە وڵاتدا نوسراوە. سترانێکی غەمباری منە بۆ ئەو ئافاتەی بەسەر مرۆڤایەتیدا هاتووە بە هۆی کۆرۆنا ڤیرۆسەوە. ئێستا کاتژمێر هەژدە و بیست خولەکە، بەپێی ئاماری دوو کاتژمێر پێش ئێستا ژمارەی توشبووانی کۆرۆنا گەیشتۆتە یەک ملیۆن و دووسەد و چل و چوار هەزار کەس، ژمارەی گیان لە دەستدانیش گەیشتۆتە شەست و حەوت هەزار و هەشت سەد و حەفتا و حەوت کەس. هێشتا ڤیرۆسەکە بەخێرایی تیشک بڵاودەبێتەوە. تازە لە بەهاری تەمەنیدایە، تاکو دەگاتە پایزی خۆی، دیار نییە ژیانی چەندی تریش لەگەڵ خۆیدا دەبات.