دەوڵەتانی ئەوروپا پێویستە یەکسەرە بەهانای پەنابەرانی یۆنانەوە بچن بەتایبەت دورگەی لێسبۆس Lesbos (کەمپی مۆریاMoria)
ڕێککەوتنی نوێی ئەوروپای یەکگرتوو لەگەڵ تورکیا کاتێکی زۆرتری دەوێت(کە بەنیازن وئۆکەیتان بۆ کردووە)، دەستپێکردنەوەی پرۆسەی لێکۆڵینەوەی داواکانی پەنابەران کاتی زۆرتری دەوێت( کە لە١.٤.٢٠٢٠) ەوە لەیۆنان دەستیپێکردۆتەوە. هەر لەمانگی فیبریوەری ٢٠٢٠ ، سەدان ڕێکخراوەی لایەنگرانی مافەکانی پەنابەرانی نێونەتەوەیی وئەوروپایی ، سەدان نوسەر وسیاسەتمەدارو هەلسوڕاوان، دەیان نامەی کراوە یان ئاراستەی پەرلەمانی ئەوروپاو دەوڵەتەکانیان کردووە بۆ ڕزگارکردنی پەنابەرانی یۆنان بەتایبەت کەمپی مۆریا.
لەتەواوی یۆنان نزیکەی ١٠٠ هەزار پەنابەر دەژین، ژیانی ٤٣٥٠٠یان زۆر سەختە ئەوانەی بەسەر کەمپەکاندا دابەشکراون.(بە تایبەت کەمپی مۆریا، لە لێواری کارەساتێکی گەورەی مرۆیدایە).
زۆر دەمێکە لایەنگرانی مافەکانی پەنابەران داوای باشترکردنی هەلومەرجەکە دەکەن. تەنانەت پرۆفیسۆرJean Ziegler (جین تسیگلەر (٨٦ ساڵ) وەک جێگری سەرۆکی نێردەی یوئین بۆ مافی مرۆف، لەسەردانی مانگی مەی ٢٠١٩ بۆ کەمپی مۆریا، کتێبێکی نوسی بەناوی (شەمەزارییەکەی ئەوروپا)، هەر لەو کتێبەدا باسی ڕەقبونەوەی دوو مناڵ لەسەرما دەکات، هەوڵی خۆکوژی مێردمناڵ وپاشماوەی برینەکانی سەرجەستە، ڕاپۆرتیکی ووردە لە داڕوخانی هەموو بەهایەکی ئینسانی ومافەکانی مرۆڤ وداواکانی پەنابەری . وە نێوی دەنێت ((ستراتیژی تیرۆر)) بۆ تۆقاندنی پەنابەران کە ئیدی لە بیر لە هەلاتن بەرەو ئەوروپا نەکەنەوە ودابنیشن لە نیو جەنگ وکوشتاروهەژاریدا زیندە بەچاڵ بکرێن.
تکایە، تکایە ، هیچی تر کات بەفیڕۆ مەدەن، هەلومەرجەکە یەکجار ترسناکە. لەکەمپی مۆریا نزیکەی ٢٢ هەزار کەس کە لەبنەڕەتدا بۆ کەمتر لە٣٠٠٠ کەس بنیاتنراوە کۆکراونەتەوە، بە ١٣٠٠ کەس یەک بەلوعەی ئاو یان هەیە کە ئەویش بەزۆی دەبڕدرێت، بە سەدان کەس یەک توالێتیان بەر دەکەوێت، قەتارەی دورودڕیژی نۆرەکانی خواردن وتوالیت وئاو، پاڵەپەستۆو قەرەباڵخیەکی زۆریان دروستکردووە. زبڵدانی گەورە وچڵکاوی قووڵ ، کەمترین ئاستی تەندروستی تیا بەدی ناکرێت. لەو ٢٢ هەزار پەنابەرە، ٨هەزاریان مناڵن وزیاتر لە ١٦٠٠ کەسیان ئەو مناڵ ومێرد مناڵانەن ودابڕاون لە کەس وکاریان یان خۆیان لە دەستکەس وکاریان هەڵاتوون. سەدان نەخۆش وپەککەوتە وبەتەمەنی تیدایە.، بئومێدی ، ترس لەئایندە، بێخزمەتگوزارییەکان، بێکار وبێ قوتابخانە، بواریان بۆ سەدان نەخۆشی دەروونی سازداوە. بەگشتی پەنابەران هەموو شتێکیان لێسەندراوەتەوە کەداوایان لێدەکەن خۆیان کەرەنتینە بکەن.
زەنگی هۆشداریی کردنەوەکە لێیدا. لەکەمپی ریتسۆنا ( Ritsona ی ٧٥ کم دوورە لەئەسیناوە) کە ٢٥٠٠ پەنابەری تیا نیشتەجێکراون ، لەسەرەتای مانگی ٤دا ژنێکی ئەفریکایی مناڵی دەبێت، تاقیکردنەوەی فایرۆسی کرۆناکەی پۆزەتیف دەبێت، هەر لەو کەمپەدا، ٢٠ کەسی تریش هەڵگری فایرۆسەکەن و تەواوی کەمپەکەش لە کەرەنتینەدان.
تائێستا لەکەمپی مۆرینا بەپێێ راگەیاندنەکان، کچێکی گریکی کە لەسوپەرمارکیتیکدا ئیشی دەکرد توشی پەتای کرۆنا بووە. بەڵام لە حاڵەتی پەڕینەوەی پەتاکە بۆ نێو کەمپەکە، ئیدی دەبێت پێشبینی کارەساتی گەورەی مرۆیی بکەین. دەبێت پێشبینی مەرگی بەکۆمەڵ بکەین.٢٢٠٠٠ هەزار کەس ٣ دکتۆریان هەیە.لە تەواوی نەخۆشخانەکان ٦ ئامێری هەناسەدان هەیە، داودەرمان زۆرکەم وگرانە. بەهۆی ئەم دەرد وپەتایەشەوە ، بەشێکی زۆر لەو خۆبەخشانەی یارمەتی پەنابەرییان دەدا، کشاونەتەوە بۆ وڵاتەکانی خۆیان.
ئەم ئینسانانە لەلایەن مرۆڤایەتیەوە بۆ تیاچوون ومەرگ جێهێڵراون. نابێت ڕێگا بدەین.
بۆیە گواستنەوەی پەنابەران بۆ هوتیلەکان، خانوەچۆڵەکان، دروستکردنی خانووی سەفەری تەختەیی ، دواکەوتن هەڵناگرێت ودەوڵەتی یۆنان بەرپرسی یەکەمە .
گواستنەوەی بەپەلەی هەموو ئەو پەنابەرانەی کەلەلایەن وڵاتە ئەوروپییەکانەوە بەڵینیان وەرگرتنیان پێدراوە.
حکومەتی عێراق و هەرێمی کوردستان بەتەنگ هانای ئەو پەنابەرانە عێراقیانەوە بچن و گیان وژیانیان لەم دۆخە سەختەدا قوتار بکەن.
هەموو ئەوانەی کەسو کارییان لە یۆناندا بەتایبەت لەکەمپی مۆرینادا گیریان خواردووە تکایە بەهانایانەوە بچن.

جەمال کۆشش٥.٤.٢٠٢٠

تۆ وەرە ناو ژیانەوە
قاچەکانت لە سێبەری وشە بڕوێنە با
تیشکی خۆر نەتسوتێنێ
کراسە ڕەشەکەت، لە دڵی ئەو ئێوارە غەمگینە بکەوە و
بەکراسە کەسکەکەت یاخود بە وەنەوشەییەكەیان
دەرگای ئێوارەم بۆ بکەوە
.مەترسە تۆ لەناو ژیان دا بیت ئەمن مەرگ لە ئامێز دەگرم و درزێک دەبینمەوە.
لێیەوە سەیری تۆ بکەم
قاچاغچیەک دەبینمەوە تا لە سنووری مەحاڵ بمپەڕێنێتەوە
تۆ وەرە ناو ژیانەوە لێرە خۆر، بە بێ باکی ھەڵدێ و
بە بێ نازیش، ئێواران تیشکەکانی خۆی کۆدەکاتەوە
لێرە زەمەن ” زۆپا”یەکی دووکەڵگرتووە و
بەبۆن و ژانەسەرەرەکەی “سەردەم” دەتۆرێنێ
تۆ لێرە دوورکەوە ئێرە گۆڕستانێکی گەورەیە
گوڵەکانی مات و مەلولن
درەختەکانی بەرێکی تاڵگرتوون
زۆنی غەم جێناھێڵم تا لە هاتنەوەی تۆ
بۆ ناو ژیان دڵنیانەبمەوە
دیسان سوراوەکەت لێوی بەیانی تەڕکردۆتەوە و
دەنگت تامی خواردنی گۆڕیوە
ئارام دەبم و بێ ترس لەگەڵ مەرگدا دەسوڕێمەوە
دەزانی بزە و پێکەنینە کورتەکانت چەند لۆچیان خستە سەر ڕوخسارم؟
تۆ وەرە ناو ژیانەوە بەڵێنت پێدەدەم لێوی ئازارەکانم دەکرۆژم و
نایەڵم قاقات بقرتێنن
نایەڵم بێ نیشتمانیم پێوە دیاربێت،
نایەڵم بێ جێگایی بڕستم لێ ببڕێت،
نایەڵم …
تۆ وەرەوە ناو ژیانەوە
ئەوسا لەگەڵ تۆدا دەبوژێمەوە

شوان حەسەن

به‌شی حه‌وته‌م

هێرشی شێخ عوبه‌یدوڵڵا بۆ سه‌ر شاری ورمێ

هێزه‌كانی شێخ عوبه‌یدوڵڵا ئه‌وه‌نده‌ چالاكانه‌ هێرشه‌كانیان ئه‌نجامدا، له‌ماوه‌یه‌كی كه‌م توانیان ناوچه‌یه‌كی زۆر ئازاد بكه‌ن و گوشاربحه‌نه‌ سه‌ر شاری ورمێ، له‌و باره‌یه‌وه‌ ئابۆت كۆنسۆڵی گشتی به‌ریتانیا له‌ ورمێ له‌ 7ی تشرینی یه‌كه‌می 1880 بۆ تۆمسن ده‌نووسێت، ورمێ له‌ژێرده‌ستی كورده‌كان دایه‌ به‌فه‌رمانده‌یی شێخ سادق، هیچ شتێك نیه‌ رێ له‌ شێخ سادق بگرێ بۆ داگیركردنی ورمێ، ئه‌و هێزانه‌ی له‌به‌رده‌ستی ئیقبال الدوله‌ دان دوو فه‌وجن، به‌ڵام له‌ناوچه‌كه‌دا په‌رش و بڵاو بوونه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ر كورده‌كان له‌پڕ په‌لاماری ورمێ بده‌ن، زۆر زه‌حمه‌ته‌ حاكمه‌كه‌ بتوانێت به‌رگری بكات، ناتوانێت به‌هه‌موو زیاتر له‌ 700 كه‌س كۆبكاته‌وه‌، ورمێ یش بێگومان هه‌مان چاره‌نووسی سابڵاخی ده‌بێت.
به‌ڵام ئه‌و هێزه‌ی به‌سه‌رۆكایه‌تی شێخ عوبه‌یدوڵڵا په‌لاماری ورمێی دا، قۆرتی هاته‌ڕێ، كاربه‌ده‌ستانی ئێران به‌یارمه‌تی هێزه‌ ناوچه‌ییه‌كانی ئه‌وێ بۆ ماوه‌یه‌ك خۆیان پێ ڕاگیرا. دۆخی ناوه‌وه‌ی هێزه‌كانی كوردی ده‌وری ورمێ كه ‌به‌ سه‌رۆكایه‌تی شێخ عوبه‌یدوڵڵا بوو كه‌مێك ئاڵۆزی تێكه‌وت، كاربه‌ده‌ستانی ئێران به‌یاریده‌ی هێزه‌كانی ناوشار توانیان ماوه‌یه‌كی درێژ خۆیان ڕاگرن و به‌رهه‌ڵستی بكه‌ن، شێخ عوبه‌یدوڵڵا كه‌ ئابڵوقه‌ی ورمێی دابوو، له‌ (21)ی تشرینی یه‌كه‌مدا دوو كه‌سی به ‌نامه‌وه‌ نارد بۆ شاری ورمێ و داوای له‌ دانیشتوانی شار كرد به‌خواستی خۆیان شاره‌كه‌ بده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌، ئیقبال الدوله‌ بڕیاری به‌رگری داو خۆی به‌سێ فه‌وجه‌وه‌ له‌نێو دیواره‌كاندا قایبم كرد. مه‌لا گه‌وره‌كانی شار له‌ وه‌ڵامی ئه‌مه‌ دا دڵسۆزی و مل كه‌چێتی خۆیان پیشانی شێخ دا، به‌رامبه‌ر به‌مه‌ ئیقباڵ ئه‌لده‌وله‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری شاری ورمێ كه‌وته‌ خۆ كۆكردنه‌وه‌ و قایم كردنی شووره‌ی شاره‌كه‌.
پێنج كەس له‌ خەڵكی شاری ورمێ‌ بەنوێنەرایەتی چوون بۆ لای شێخ بۆ مۆڵەت وەرگرتن بەمەبەستی دواخستنی له‌ گرتنی شاری ورمێ، نوێنەرەكانی شار بۆ ئه‌وه‌ی شێخ له‌ گرتنی شاره‌كه‌ دوابخه‌ن چوون داوای مۆڵه‌تی لێ بكه‌ن چه‌ند ڕۆژێك هێرشه‌كه‌ دوا بخات بۆ ناو شاری ورمێ، ئه‌و نوێنه‌رانه‌ بریتی بوون لە: سەید موڕتەزای ئەمین شەرع، ئاغا میر جەعفەری پێشنوێژ، ئاغا سەید ئیسماعیلی سەرۆك بازرگانان، حاجی میر جەباری ڕەوزەخوێن و ئاغا میرزا غەفوور، ئەم دەستەیە لەسەرووی چۆمی (ئاجو)ی شارەوە، تووشی شێخ عوبەیدوڵڵا و لەشكرە فراوان و ئامادە و پڕجۆش و هەراوهوریاكەی بوون، كە بە زرێ‌ و چەك و ئاڵای سپی و تەدارەكی جەنگی و گۆوەندەوە، لەهاوئاوزەنگی و تەك شێخ عوبەیدوڵڵا بەرەو شار دەهاتن، نوێنه‌ره‌كان لە ئەسپەكانیان دابەزین و ئاوزەنگیان ماچكرد و عەرزیانكرد، تەشریف هێنانی حەزرەتی شێخ بۆ ورمێ‌ ئینشائەڵڵا یەكجار موبارەك و پیرۆزە و هەموو دانیشتوانی شار، چاویان لە چاكەی حەزرەتی شێخە، زۆر بەپەرۆسەوە تامەزرۆی ئەوەن لەبەرامبەر هەموو هاوشاردا، بەمیهرەبانی و دڵنەرمیەوە لەگەڵیاندا هەڵسوكەوت بفەرموێ‌.
شێخ لەوەڵامدا وتی: “ئەگەر ئێوەی خەڵكی ورمێ‌ كەللەڕەقی مەزهەبی بەلاوە بنێن، هەروا دەبێ‌، و سۆزی زۆرتان بەرامبەر دەنوێنرێ”‌، ئەوانیش وتیان لەحەزرەتی شێخمان داوایە، دوو ڕۆژی ترمان موڵەت بەخەڵكی ورمێ‌ پێ‌ مەرحەمەت بفەرموێ‌، تا لەگەڵ ئیقبال دەولەدا قسەبكەین، چونكە ئێمە لەگەڵ هەموو خەڵكی شاردا بەڵێنمان داوە گوێڕایەڵی فەرمانتان دەبین و ئەگەر ئەویش هەروا نەكات، لەشار دەریدەكەین و ئەوسا تەشریف بۆ شار دەهێنن.
شێخ عوبه‌یدوڵڵا تێ گه‌یی مۆڵه‌ته‌كه‌یان بۆ به‌ده‌سته‌وه‌دانی شار نه‌بوو، به‌ڵكو بۆ ته‌فره‌دانی ئه‌و و بۆ به‌سه‌ربردنی كات بووه‌، تا خۆیان بۆ به‌رگری ئاماده‌بكه‌ن، شێخ لەوەڵامی ئەوانەدا وتبووی دەزانم ئێوە درۆ لەگەڵ مندا دەكەن و ڕووی لە میرزا غەفوور كرد وتی: ئەی پێم نەوتیت، مەیەڵن ئیقبال دەولە بێتە شار؟ ئەی چۆن هێشتان و ڕێگاتان دا بێتە شارەوە؟
دوای ته‌واو بوونی ماوه‌ی مۆڵه‌ته‌كه‌، ئه‌وسا شێخ بڕیاریدا په‌لاماری شاره‌كه‌ بدات، ئیقباڵ ئه‌لده‌وله‌ به‌و نیازه‌ی وه‌خت وه‌ده‌ست بخات، په‌نای برده‌به‌ر (ئابۆت)ی كۆنسۆڵی به‌ریتانیا و داوای لێ كرد بكه‌وێته‌ نێوانیانه‌وه‌ و ناوبژیان بكات، ئابۆت له‌و نامه‌یه‌ی له‌ (22)ی تشرینی یه‌كه‌مدا نووسیویه‌تی ده‌ڵێت:” ئیقباڵ ئه‌لده‌وله‌ داوای لێ كردم پیاوه‌تی له‌گه‌ڵدا بكه‌م و وا له‌شێخ بكه‌م له‌گه‌ڵیا بچێته‌ مه‌یدانی گفتوگۆوه‌ و ڕازی بكات، بۆ ماوه‌یه‌ك واز له‌شه‌ڕ بێنێ، به‌ڵكو له‌و ماوه‌یه‌دا بتوانێ ده‌نگی خۆی به‌ پایته‌خت یان ته‌ورێز بگه‌یه‌نێ”.
(ئابۆت) گورج هاته‌ مه‌یدانه‌كه‌وه‌ و كه‌وته‌كار، هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ كه‌وته‌ڕێ، به‌و نیازه‌ی خواسته‌كه‌ی ئیقباڵ ئه‌لده‌وله‌ به‌شێخ بگه‌یه‌نێ و داوای لێ بكات بۆ ماوه‌یه‌ك په‌لاماردانی شاره‌كه‌ بوه‌ستێنێ. به‌ڵام شێخ گفتی نه‌دا له‌گه‌ڵ ئیقبال ئه‌لده‌وله‌ دانیشێ و گفتوگۆی له‌گه‌ڵدا بكات، شێخ عوبه‌یدوڵڵا ئامانجی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی كوردی بۆ (ئابۆت) ڕوون كرده‌وه‌، هه‌روه‌ها ناحه‌زی و نابه‌دڵی خۆی به‌رامبه‌ر كاربه‌ده‌ستانی ئێران ده‌رخست، هه‌ر دوای ئه‌مه‌ شێخ، خه‌لیفه‌ سه‌ید موحه‌مه‌دی دونیادیده‌ی نارده‌ لای (ئابۆت) به‌و نیازه‌ی وا له‌ (ئابۆت) بكات بڕوا به‌نیاز پاكی و په‌یوه‌ندی چاكخوازی شێخ عوبه‌یدوڵڵا به‌رامبه‌ر به ‌ده‌وڵه‌وته‌ ئه‌وروپاییه‌كان بكات و عه‌داله‌تی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی كوردی بۆ دووپات بكاته‌وه‌، سه‌ید موحه‌مه‌د دۆخی كورده‌كانی بۆ (ئابۆت) ڕوون كرده‌وه‌، ئه‌و دۆخه‌ی له‌وه‌دا نه‌مابوو چاوی لێ بپۆشرێت، ئه‌وه‌ی بۆ ده‌رخست چۆن كاربه‌ستان و مووچه‌خۆره‌ ئێرانیه‌كان یاسا ده‌خه‌نه‌ ژێر پێ، به‌تایبه‌تی كرده‌وه‌ ناڕه‌واكانی موته‌سه‌ڕیفی ورمێی ده‌ست نیشان كرد، له‌ ئه‌نجامی ئه‌م كۆبوونه‌وه‌یه‌، (ئابۆت) ده‌نووسێت: ” شێخ نیازی وایه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و عه‌شره‌تانه‌ی توركیا و ئێران بدات كه‌ خه‌ریكی تاڵانی و جه‌رده‌یین، چونكه‌ ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وه‌یان له‌باردانیه‌ و له‌ ده‌ستیان نایه‌ سنووره‌كانیان له‌ جه‌رده‌یی و تاڵانی كردن بپارێزن و یاسا بچه‌سپێنن و مافی ڕه‌وا به‌ گاور و موسڵمانه‌كان بده‌ن و به‌یه‌ك چاو سه‌یریان بكه‌ن و ڕێگا بۆ گه‌شه‌كردنی خوێنده‌واری و پیشه‌سازی و قوتابخانه‌ و كڵێسه‌كان پاك بكه‌نه‌وه‌.
ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێت ته‌نیا یه‌ك شته‌ ئه‌ویش پشتگیری كردنی مه‌عنه‌وی ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپاییه‌كانه، شێخ داوا ده‌كات تاقی بكرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر نه‌یتوانی كوردستان پێك بهێنێ و له‌وێ حكومه‌تێكی قایم و به‌هێزی دروست نه‌كرد، ئه‌وه‌ با له‌به‌رده‌م دادگای نوێنه‌رانی ئه‌وروپادا دادگایی‌ بكرێت و ئه‌نجامی ئه‌وه‌ش چی ده‌بێت باببیێت”.
به‌ریتانیا نه‌یده‌ویست ده‌سه‌ڵاتێكی تازه‌ی گه‌نجی خاوه‌ن هێز له‌ناوچه‌كه‌ سه‌رهه‌ڵ بدات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ (ئابۆت) له‌ نوێنه‌ری شێخی گه‌یاند دووبه‌ره‌كی نێوان كورد و ئێرانی به‌لاوه‌ گرنگ نیه‌ و گرنگیه‌كی ئه‌و تۆی پێ نادا، (ئابۆت) ئاگای له‌وه‌ بوو (300) له‌ ئاسوورییه‌ شاخاوییه‌كان به‌ سه‌رۆكایه‌تی میترۆپۆل ماریۆزیف، لایان داوه‌ته‌ ته‌ك كورده‌كان هه‌وڵی دا ئاسوورییه‌كان به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌وروبه‌ری گۆماوی ورمێ ده‌ژیان، له‌ دواڕۆژدا نه‌ده‌نه‌ ته‌ك كورده‌كان، هه‌ر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ خێرا خۆی گه‌یانده‌ كڵێسه‌ و له‌وێ له‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی گه‌یاند به‌ریتانیا هه‌میشه‌ چاوی له‌ چاكه‌ و چاره‌نووسی دانیشتوانه‌ گاوره‌كانه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌بێ له‌ بزووتنه‌وه‌كه‌ی كورد دووره‌ په‌رێز بووه‌ستن.
ئابۆت ده‌ڵێت: كاتێ ورمێم جێ هێشت شێخ به‌ 6.000 كه‌سه‌وه‌ بارگه‌ی له‌خوار چیای سیر لێدابوو، نامه‌یه‌كی دامێ بۆ كوڕه‌كه‌ی (سدیق) كه‌ زۆر به‌ڕێز و لوتفه‌وه‌ پێشوازی لێ كردم.
شێخ عوبه‌یدوڵڵا بڕیاریدا په‌لاماری ورمێ بدات
شێخ هێرشی بۆ سه‌ر ورمێ‌ له‌ 22ی تشرینی یه‌ك‌ ده‌ستی پێكرد له‌هه‌موولاوه‌ گه‌مارۆی شار درا، به‌ڵام تا 28ی مانگیش هیچی ئه‌وتۆیان نه‌كرد، بۆ سه‌ردیواره‌كان كورده‌كان ته‌نیا یه‌كجار تا ناو ده‌روازه‌ی چه‌رباش هاتن، به‌ڵام به‌ زیانه‌وه‌ پاشه‌كشه‌یان پێكرا. دانیشتوانه‌كه‌ ویستیان ته‌سلیم بن، به‌ڵام ئیقبال الدوله‌ بڕیاری دا به‌رگری له‌شاره‌كه‌ بكات.
له‌ (23)ی ئه‌یلولدا كاتێك شێخ بڕیاری دا په‌لاماری ورمێ بدات، (ئابۆت)ی ئاگاداركرده‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گاوره‌كانی ورمێ پیا بگه‌ن شاره‌كه‌ به‌جێ بهێڵن. داوای له‌ (ئابۆت) كرد له‌گه‌ڵ سیمۆن ئاغای ئه‌رمه‌نیدا شار به‌جێ بهێڵن و شار به‌جێ هێشتنیش بۆ دانیشتووه گاوره‌‌كان ڕێك بخات. (ئابۆت) له‌ بیره‌وه‌ریه‌كانیدا ده‌ڵێت: ” به‌و پێشنیاره‌ ڕازی بووم، به‌یانی سه‌عات نۆ له‌گه‌ڵ دكتۆر كۆهران و دوو پۆسته‌چیه‌ ئێرانیه‌كانم ڕوومان كرده‌ ده‌روازه‌ی گه‌وره‌ی شار”، به‌ڵام ئیقبال ئه‌لده‌وله‌ كه‌وته‌ گولله‌ باران كردنیان و ناچاری كردن بگه‌ڕێنه‌وه‌، شێخ كه‌ به‌مه‌ی زانی داوای له‌ (ئابۆت) كرد به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی بداتێ تا له‌ دواڕۆژدا به‌به‌ڵگه‌ ده‌ركه‌وێت كرده‌وه‌كه‌ی شێخ تا چ ڕاده‌یه‌ك پیاوانه‌ و مه‌ردانه‌ بووه‌، به‌ڵام ئابۆت خواسته‌كه‌ی به‌جێ نه‌هێنا.
توركیا به‌وپه‌ڕی ئاگاییه‌وه‌ ده‌یڕوانیه‌ ته‌شه‌نه‌كردنی ڕووداوه‌كان له‌ ئێران، توركیا له‌سه‌رێكه‌وه‌ كه‌ بۆ سوودی خۆی ده‌گه‌ڕا یارمه‌تی پێكهێنانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی ده‌دا دژی ئێران، له‌سه‌رێكی تریشه‌وه‌ له‌سه‌ركه‌وتنه‌كانی كورد ده‌سڵه‌میه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تا كه‌ بزووتنه‌وه‌كه‌ له‌ خۆكۆكردنه‌وه‌ دابوو، ئه‌سته‌مبوڵ كه‌وته‌ خۆئاماده‌ كردنێكی جه‌نگی ته‌واو، هه‌ر له‌ ڕۆژانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌دا هێزی جه‌نگی عوسمانی له‌ ئه‌رزوروم كۆبوونه‌وه‌.
لێدانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ له‌لایه‌ن ئێران به‌ هاوكاری ده‌وڵه‌ته‌ بێگانه‌كان
له‌م دۆخه‌ ناهه‌موار و ئاڵۆزه‌دا حكومه‌تی ئێران به‌هه‌موو جۆرێك هه‌وڵی ده‌دا بزووتنه‌وه‌كه‌ی كورد له‌ناوبه‌رێت، به‌فه‌رمانی ڕاسته‌وخۆی شا هێزه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ئێران به‌سه‌ركردایه‌تی گشتی ئیعتماد ئه‌لسه‌ڵته‌نه‌ به‌ره‌و ته‌ورێز كه‌وتنه‌ڕێ، به‌شێكی تری هێزی سوپاش به‌سه‌رۆكایه‌تی حه‌مزه‌ میرزا حیشمه‌ت الدوله‌، له‌ 4ی تشرینی دووه‌می 1880 له‌تارانه‌وه‌ كه‌وته‌ڕێ، ژماره‌ی هێزه‌ به‌یه‌ك گه‌یشتوه‌كانی ئێران 20.000 هه‌زار سه‌رباز و 20 تۆپخانه‌ و 12یان تۆپی كرۆپ، بوون. ئه‌فسه‌ری ئه‌وروپایی (نه‌مساوی) له‌گه‌ڵ ئه‌م هێزه‌دا بوون، به‌قسه‌ی زۆر سه‌رچاوه‌ ئه‌و هێزانه‌ی له‌ تارانه‌وه‌ هاتبوون له‌لایه‌ن ئه‌فسه‌ره‌ نه‌مساوییه‌كانه‌وه‌ مه‌شقیان پێ كرابوو، چه‌ندین هێزی تر به‌ره‌و ناوچه‌ی شه‌ڕه‌كه‌ هاتن، له‌و كاته‌دا هێزه‌كانی كورد گه‌مارۆی ته‌ورێزیان دابوو.
ئێران داوای پشتگیری‌ كۆمه‌كی سه‌ربازی ڕووسیای كرد دژی كورده‌كان، به‌و باوه‌ڕه‌ی ئه‌و سه‌رهه‌ڵدانه‌ ئه‌وه‌ی چاوه‌ڕێ ده‌كرێ زۆر گه‌وره‌تر ده‌گرێته‌وه‌ و بۆ سنووری ڕووسیاش بڵاوبێته‌وه‌، ڕێگا به‌هێزه‌كانی ڕووسیا ده‌درێت له‌ خاكی ئێراندا مانۆڕ بكات بۆ ئه‌وه‌ی شۆڕشه‌كه‌ی كورد دامركێنێ.
هاوزه‌مان له‌گه‌ڵ ناردنی هێزه‌كانی ده‌رباری قاجار بۆ شه‌ڕه‌كه‌، ته‌قه‌للا دیپلۆماسیه‌كانی شا سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست هێنا، كاتێك هێزی كورد هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ ته‌ورێز كرد، ته‌نگه‌تاوی ده‌وڵه‌تی شای ئێران گه‌یشته‌ ڕاده‌یه‌ك هاواری برده‌به‌ر هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی ڕووسیا و ئینگلیز بۆ بڵاوه‌ پێكردنی جوڵانه‌وه‌ی كورد داوای یارمه‌تی و پشتگیری لێ كردن، تزاری ڕووس هات به‌ده‌نگ بانگه‌وازی شاوه‌ و بۆ ئه‌وه‌ی جوڵانه‌وه‌كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی خۆی نه‌ترازێ و ناوچه‌ی تر نه‌گرێته‌وه‌ سوپای ڕووسیای له‌سه‌ر سنوور مۆڵ دا، ئه‌لیكسانده‌ری دووه‌م فه‌رمانی دا به‌هێزه‌كانی ڕووسیا له‌قافقاس بچنه‌ سه‌ر سنووری ئازه‌ربایجانی خواروو، بۆ ئه‌وه‌ی له‌كاتی پێویستدا به‌قازانجی ئێران خۆیان له‌ شه‌ڕ هه‌ڵقورتێنن، كاربه‌ده‌ستانی چار كه‌ ئه‌ركی دۆستایه‌تی سه‌رشانیان به‌رامبه‌ر حكومه‌تی شا به‌پێویست داده‌نا، هێزێكی گه‌وره‌یان له‌ نه‌خچه‌وان له‌ نزیك سنووری ڕووسیا و ئێران به‌سه‌رۆكایه‌تی ئه‌لخازۆف كۆكرده‌وه‌. له‌ ئه‌نجامدا كوردستان وه‌ك قه‌ڵه‌مڕه‌وێكی داخراو بۆ هه‌ر سێ سوپاكه‌ی ئێران و توركیا و ڕووسیای تزاری مایه‌وه‌.
ژماره‌یه‌كی زۆر قۆزاقه‌كان گه‌یشتنه‌‌ نه‌خچه‌وان و بۆ جولفا، پێده‌یچێت ڕووسیا ته‌عزیزاتی زۆری له‌ زه‌خیره‌ی جه‌نگ بنێرێت بۆ قارس، ڕووسیا مه‌ترسی ئه‌وه‌ی هه‌بوو ئه‌گه‌ر یاخی بوونی كورده‌كان به‌ كوردستانی توركیا و ئێرانه‌وه‌ سه‌ربكه‌وتایه‌ و ئه‌ماره‌تێكیان پێكبهێنایه‌، ڕووسیا دوژمنێكی یه‌كجار گه‌وروه‌ی بۆ په‌یدا ده‌بوو، له‌نزیك قارس و بایه‌زیده‌وه‌ به‌ره‌نگاری بوایه‌ته‌وه‌، ئاماده‌بوو ده‌وروبه‌ری ئه‌لیكسانده‌ر پول و تفلیس كاول و وێران بكات، له‌به‌رئه‌وه‌‌ حكومه‌تی ڕووسیا ڕیوشوێنی خۆپاراستن دانا، به‌رامبه‌ر هه‌ر ڕووداوێكی چاوه‌ڕوان نه‌كراو.
شای ئێران هه‌ر به‌وه‌ش نه‌وه‌ستا خۆی بۆ لێدانی بزووتنه‌وه‌كه‌ی كورد ئاماده‌ بكات، به‌ڵكو په‌نای برده‌ به‌ر ڕووسیا و به‌ریتانیاش، به‌و نیازه‌ی به‌جووته‌ زۆر له‌توركیا بكه‌ن ڕێ و شوێنێك بدۆزێته‌وه‌ بزووتنه‌وه‌كه‌ی كوردی پێ له‌ناوبه‌رێت. له‌لایه‌كی تر گه‌له‌كۆمه‌كێی دیپلۆماسی، ڕووسی، به‌ریتانی، ئێرانی له‌ ئه‌سته‌مبوڵ توانی بابی عالی ناچار بكات، هێزه‌كانی خۆی له‌ موش، بدلیس، ئه‌رزروم، ئه‌رزنجان، وان كۆبكاته‌وه‌ و به‌ره‌و هه‌كاری و مه‌ڵبه‌نده‌كانی ڕاپه‌ڕینی بنێرێ، شوێنه‌ ستراتیجیه‌كان بگرن و سنووری ئێرانی – عوسمانی قایم بكه‌ن.
ته‌یمورخانی سه‌رداری ماكۆ به‌گه‌رمی خۆی بۆ لێدانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ی كورد ئاماده‌كرد، تاڕاده‌یه‌كی زۆر هه‌موو هێزه‌ جه‌نگیه‌كانی خانێتی پڕ چه‌ك كرد، مینۆرسكی له‌و گه‌شته‌یدا كه‌به‌خانێتی ماگین دا كردی له‌ ڕاپۆرته‌كه‌یدا ده‌نووسێت: “له‌ منداڵ و پیاوانی پیری به‌ته‌مه‌ن به‌ولاوه‌ كه‌سی تر نه‌ماوه‌ته‌وه‌”، جگه‌له‌مه‌ش ته‌یمورخان زۆری له‌ دانیشتووانه‌ ئه‌رمه‌نه‌كان كرد به‌شداری په‌لاماردانه‌كه‌ی كورد بكه‌ن.
شێخ كه‌بیستی ته‌یمورخان به‌له‌شكرێكی پێنج هه‌زار كه‌سه‌وه‌ له‌ سه‌ڵماسه‌وه‌ به‌ره‌و ورمێ كه‌وتۆته‌ڕێ سوپایه‌كی دوو هه‌زار چه‌كداری به‌سه‌رۆكایه‌تی موحه‌مه‌د سدیق نارده‌سه‌ر، به‌ڵام ته‌یمورخان توانی ڕێگاكه‌ی خۆی بگۆڕێت و له‌ ڕێگایه‌كی تره‌وه‌ به‌ره‌و شاری ورمێ بڕوات، ئه‌وسا شێخ عوبه‌یدوڵڵا ناچاربوو ڕووبه‌ڕووی ته‌یمورخان بووه‌ستێ.
سه‌ره‌تای شكستی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌
پێكداهه‌ڵپژانی خوێناوی له‌نێوان سوپای ئێران به‌پشتگیری جاشه‌ ده‌ره‌به‌گه‌كانی ئێران به‌سه‌ركردایه‌تی ته‌یمورخانی سه‌رداری ماكۆ و له‌نێوان كورد ڕوویدا، له‌یه‌كه‌م به‌یه‌كداچووندا له‌ نزیك (بیلاوی) شێخ عوبه‌یدوڵڵا تووشی نه‌هامه‌تی هات، له‌ 19ی تشرینی دووه‌می 1880 هێزه‌كانی شێخ له‌ ورمێ كشانه‌وه. شێخ ناچار بوو به‌هێزه‌كه‌یه‌وه‌ به‌ره‌و جانیسقه‌ڵا بگه‌ڕێته‌ دواوه‌. دوای ئه‌و شه‌ڕانه‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا ناچاربوو ڕوو بكاته‌ كێوه‌ سه‌خته‌كانی كوردستان. دوای هێرش و تێكهه‌ڵچوونی دژوار و خوێناوی، بۆ ماوه‌ی نزیكه‌ی (22) ڕۆژ له‌ (12- 11- 1880) هێزه‌كانی كورد به‌سه‌ركردایه‌تی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ قۆڵی ورمێ به‌ تێكشكاوی به‌ره‌و مه‌رگه‌وه‌ڕ و برادۆست پاشه‌كشێ ده‌كه‌ن، ته‌یمورخان شوێنی كه‌وت، له‌ڕێگاش كه‌وته‌ ئازاردان و تاڵان كردنی دانیشتووه‌ بێ ده‌سه‌ڵاته‌كانی كورد و ئه‌رمه‌ن و ئێرانیه‌كانی ورمێ.
ڕاپه‌ڕیوه‌كانی تریش ئه‌وانه‌ی به‌ره‌و سابڵاخ – ته‌ورێز ده‌ڕۆیشتن كه‌وتنه‌ دۆخێكی ناهه‌موار و ته‌نگانه‌یه‌كی پڕ ئه‌ندێشه‌وه‌، كاربه‌ده‌ستانی ئێران بێ به‌زه‌ییانه‌ تۆڵه‌یان له‌ كورده‌كان سه‌نده‌وه‌. هه‌وڵی داگیركردنی (موراغا)شی دا له‌دواییدا به‌بۆنه‌ی شه‌ڕی ناوخۆوه‌ نه‌یتوانی هێرش بكاته‌ سه‌ر ته‌ورێز و هێزه‌كه‌ی پارچه‌ پارچه‌ بوو. له‌12ی تشرینی دووه‌م 1880 هیزه‌كانی شیخ قادر و هه‌مزاغا كشانه‌وه، له‌و كاته‌دا له‌شكری كورد 1500 كه‌س زیاتر نه‌بوو، چونكه‌ زۆرایه‌تی خێڵه‌كان ڕۆیشتبوونه‌وه‌ بۆ ماڵه‌كانیان به‌و تاڵانیه‌ی ده‌ستیان كه‌وتبوو له‌ میاندواو.
خۆفرۆشتنی سه‌رۆكه‌ كورده‌كان، ڕاكردن و به‌جێ هێشتنی هێزی ڕاپه‌ڕیوه‌كان شێخ عه‌بدولقادر و هه‌مزاغای ناچار كرد خێرا بگه‌ڕێنه‌وه‌ به‌ره‌و دواوه‌، هێزی ڕاپه‌ڕیوان زیانێكی زۆریان لێ كه‌وت.شێخ عه‌بدولقادر له‌و نامه‌یه‌دا بۆ باوكی نارد هۆی سه‌ره‌كی لێ قه‌ومان و ژێركه‌وتنه‌كه‌ی ده‌باته‌وه‌ سه‌ر خۆفرۆشتنی سه‌رۆكه‌ كورده‌كان،” هه‌ندێك له‌ پیاوه‌كانم وازیان هێنا و لایان دایه‌ لای دوژمن، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش تووشی نه‌هامه‌تی هاتین، پیاوه‌كانم ئاره‌زووی هه‌ڵاتنیان هه‌بوو، ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێك هه‌وڵم دا ده‌ست به‌سه‌ر ئه‌و كه‌موكوڕییه‌دا بگرم، ئه‌گه‌ر ترس و له‌رز داینه‌گرتنایه‌ ئه‌وه‌ له‌سه‌رخۆ و به‌ئاسانی دابین ده‌كران.”
ئه‌و زیانه‌ی ساڵی (1880) له‌ ڕاپه‌ڕیوه‌كان كه‌وت، به‌زۆری به‌هۆی ئه‌و سه‌رۆك عه‌شره‌ته‌ كوردانه‌وه‌ بوو، ته‌نیا جه‌رده‌یی و تاڵانی كردن هانی دابوون بێنه‌ ڕیزی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌وه‌، دۆخی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ش هێنده‌ی تر به‌ره‌و نووشوستی چوو، له‌ئه‌نجامی ئه‌وه‌ی چه‌ند ده‌ره‌به‌گێكی كوردی به‌شداربووی ڕاپپه‌ڕینه‌كه‌ ئامانج و مه‌به‌ستیان ته‌ماع و به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان بوو.
دوای كشانه‌وه‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ ورمێ ئێرانیه‌كان ده‌ستیان كرد به‌ سوتاندنی گونده‌كانی كورده‌ سونیه‌كان له‌ 13 و 14ی تشرینی دووه‌می 1880 چه‌ندین هه‌زار له‌ هێزی نیزامی و هاوڵاتیان ڕۆیشتن بۆ باڵۆ و تاڵانیان كردووه‌، ماڵه‌كانیشیان ئاگرتێبه‌رداوه‌، وا باس ده‌كرێ 50 كه‌س له‌ دانیشتوانه‌ نێرینه‌كان سه‌ربڕدرابن، ئه‌و هێزه‌ی به‌دوای شێخدا چوو دۆزیبونیه‌وه،‌ زۆر له‌كابرایه‌ك كرابوو كه‌لله‌سه‌ری كوڕه‌ كوژراوه‌كه‌ی بكات به‌دامێنی جله‌كانیه‌وه‌ و به‌ناو كه‌مپه‌كه‌دا بیانگێرن و پیشانی خه‌ڵكی بدات، پاشان سه‌ربازه‌ ئێرانیه‌كان ته‌جاوز و خراپه‌كاریان كرده‌ سه‌ر گوندی تریش. خراپه‌كاری و ته‌جاوه‌زی زۆری هێزه‌ ئێرانیه‌كان له‌ورمێ و سابڵاخ دا، بۆته‌ هۆی ناڕه‌زایی سه‌فیری تورك له‌تاران به‌رامبه‌ر حكومه‌تی ئێران.
هێزه‌كانی ئێران به‌درێژایی ئه‌و ڕێگاوبانه‌ی پێیدا ده‌ڕۆیشتن گونده‌كانی كوردیان تاڵان ده‌كرد و ده‌سوتاند، هه‌ر كوردێكیان به‌رده‌ست بكه‌وتایه‌ ده‌یانكوشت، به‌زه‌ییان به‌ منداڵ و ئافره‌ت و پیره‌كاندا نه‌ده‌هاته‌وه‌، هێزه‌كانی سوپاسالار كه‌له‌ تارانه‌وه‌ نێردرابوو، گه‌لێك له‌ گونده‌كانی ده‌وروبه‌ری سنه‌یان سوتاند، به‌وته‌ی ڕۆژنامه‌ی (وه‌قت) سوپاسالار فه‌رمانی دابوو هێزه‌كانی به‌زه‌ییان به‌كوردا نه‌یه‌ته‌وه‌ و گونده‌كانیان بسوتێنن و هه‌رچی گه‌نم و جۆیه‌كیان هه‌یه‌ له‌ناوی به‌رن و به‌برسیه‌تی به‌جێیان بهێڵن.
پیلان گێڕانی مه‌زنانی كورد و شكانی هێزی كوردان
ئەم مەزنانەی كورد ژێربەژێر و بەنهێنی لەناو خۆیاندا بڕیاریاندا بوو شێخ عەبدولقادر و هەمزاغا بگرن و بیاندەنە دەست ئیعتماد سەڵتەنە، ئەوانیش بە پیلانەكەیان زانی و لە نیوەشەودا بەچل سوارەوە ڕووە و سابڵاغ ڕۆیشتن، دووسێ‌ ڕۆژێ لە سابڵاغدا مانەوە و دوایی عه‌بدولقادر و هێزه‌كه‌ی ڕوویان كردە مەرگەوه‌ڕ، لەگەڵ باوكی بەیەك گەیشتەوە. ڕۆژی (10- 11- 1880ز) دوو سه‌عات دوای خۆئاوا بوون، شێخ عه‌بدولقادر و هه‌مزاغای مه‌نگوڕ، له‌ سابڵاخ چوونه‌ده‌رێ و هه‌ر ئه‌و شه‌وه‌ش به‌دوایاندا نزیكه‌ی (500) خێزانی سابڵاخی به‌خۆیان و ماڵ و منداڵه‌وه‌ له‌ سابڵاخ ده‌رچوون و ڕوویان له‌ (سه‌رده‌شت) و (بانه‌) و شوێنه‌ سه‌خته‌كانی تر كرد. ته‌قه‌ی تفه‌نگ و ده‌مانچه‌ و هاوار و ناڵه‌ی ژنان و منداڵان و هاتوهاواری سه‌یر و سه‌مه‌ره‌، له‌سابڵاخ و ده‌روبه‌ری هه‌ڵده‌ستا، و تا به‌ره‌به‌یانی ئه‌و شه‌وه‌ هه‌ر به‌رده‌وام بوو. كه‌ڕۆژ بووه‌وه‌، له‌ ئاماری (1400) بنه‌ماڵه‌، ته‌نیا (300) خێزان له‌ سابڵاخدا مابوونه‌وه‌، كۆشك و ته‌لاری ماڵان له‌ گۆڕستان ده‌چوو. شێخ عوبه‌یدوڵڵا و عه‌بدولقادر و محه‌مه‌د سدیقی كوڕی له‌گه‌ڵ هه‌ندێ له‌ هێزه‌كانی له‌مانگی (ذی الحجه‌ی 1297 – تشرینی دووه‌می 1880) له‌سنوور په‌ڕینه‌وه‌ بۆ ناو خاكی عوسمانی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ناوچه‌ی شه‌مدینان. هەمزاغاش ڕووە و لاجان بە ئێلەكەی خۆیەوە چووە ساری قامیش، كەجێگایەكی سەخت و هەڵەموتە، قایمكاری دامەزراند، عەبدوڵڵاخانی زەرزا و مەزنانی تریش هەریەكەیان ڕووی لەلایەك كرد و هەندێ‌ لەسەرانی موكری لەوانە خانباباخان و قادرئاغا و گوڵاوی ئاغا و ئەحمەد بەگ هاتنە لای لەشكری ئێران و هەریەكەشیان پاكانە و پۆزش و تاوانی خۆی ڕوون كردەوە و داوای لێبوردنیان خواست. به‌ڵام خان بابا خانی كوڕی مه‌جیدخان كوژرا. له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و گونده‌ی له‌شكری ئێران ناردرا بۆ پاراستنی له‌و گونده‌وه‌ ته‌قه‌ كرا بوو، هه‌ندێ سه‌ربازی ئێرانی كوژرابوون، له‌ ئه‌نجامی ئه‌وه‌ش ئیعتماد ئه‌لسه‌ڵته‌نه‌ش بۆمبارانی گونده‌كه‌ی كرد و خانیشی سه‌ربڕی،ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ش شكستی هێناو ته‌نانه‌ت نه‌یتوانی ناوچه‌كانی سنه‌ و كرماشان بگرێته‌وه‌ كه‌ به‌شێكی گرنگ و فراوانی كوردستان بوو.
میسته‌ر تۆمسن ده‌ڵێت: ئێستا هیوای حكومه‌تی ئێران بوژاوه‌ته‌وه‌ به‌وه‌ی بتوانێت له‌ ڕێگای گفتوگۆوه‌ یه‌كبوونی كورده‌كان بترازێنێت و له‌ت له‌تیان بكات، ئه‌م هیوایه‌ش له‌و ناڕێكیانه‌وه‌ دێت، ئێستا له‌ناو كورده‌كاندا ده‌ركه‌وتووه‌ هه‌ندێ له‌و كوردانه‌ شێخیان به‌جێ هێشت و حه‌ز ده‌كه‌ن بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ وڵاته‌كه‌ی خۆیان بۆ لای شا.
كشانه‌وه‌ی هه‌مزاغا و هێزه‌كه‌ی بۆ سنووری عوسمانی
پاش ئه‌وه‌ی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ شكستی هێنا و كشانه‌وه‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا و شێخ عه‌بدولقادر چوونه‌ خاكی توركیاوه‌، زۆربه‌ی عه‌شره‌ته‌ كورده‌كانی ئێران ملكه‌چی خۆیان پیشانی شادا، عه‌شره‌تی مه‌نگوڕ به‌سه‌رۆكایه‌تی هه‌مزاغا له‌مه‌یداندا مایه‌وه‌ و ده‌ستبه‌رداری به‌رهه‌ڵستی كردن نه‌بوو، ئه‌و عه‌شره‌ته‌ی له‌سه‌ره‌تای ڕاپه‌ڕینه‌كه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كاربه‌ده‌ستانی ئێراندا نه‌گه‌یشته‌ یه‌كاڵاكردنه‌وه‌یه‌كی مام ناوه‌ندی، شا هێزێكی چوار فه‌وجی سواره‌ی نیزامی به‌سه‌رۆكایه‌تی عه‌لی خانی ئه‌فشار نارده‌سه‌ر ئه‌م عه‌شره‌ته‌ مل نه‌ده‌ره‌، سه‌ربازه‌ ئێرانیه‌كان گونده‌كانی هه‌مزاغایان وێران كرد، گه‌لێك له‌ كورده‌كانیان كوشت و به‌دیل گرت، به‌وته‌ی هه‌واڵ نووسی هێزه‌كانی ئێران، هه‌زاره‌ها وشتر به‌ باری گرانی تاڵانیه‌وه‌ له‌ گونده‌كانی عه‌شره‌تی مه‌نگوور به‌دی ده‌كران.
هه‌مزاغا له‌گه‌ڵ چه‌ند چه‌كدارێكی كوردا خۆی گه‌یانده‌ ناوچه‌ شاخاویه‌كانی سه‌رسنووری توركیا -ئێران، له‌وێ كه‌وته‌ خه‌باتی پارتیزانی، هه‌مزاغا شه‌به‌یخونی له‌ هێزه‌ پێشڕه‌وه‌كانی ئێران كرد و ترس و له‌رزی له‌ناویاندا بڵاوكرده‌وه‌.
هێزەكانی دەوڵەتی ئێران لە قۆڵی موكریان، دوای پاشەكشێ‌ پێكردنی هێزەكانی كورد لەناوچەكانی : میاندواو، موكریان، ڕۆژی دووشەمە (22- 11- 1880ز) هەموو بەئامادەبووونی (میرزا حسین سوپاسالار) لە گوندی (قەرەقشلاق)ی نزیك سابڵاغ، یەكیان گرتەوە، و ڕۆژی سێ‌ شەمە (23- 11- 1880ز) لە قەرەقشڵاق كۆبوونەوەیەكی بەربڵاوی سەربازییاندا لە قەرەقشڵاق بڕیار دەدەن ببن بە دوو بەشەوە، بەدوو قۆڵدا بچن بۆ شوێن كەوتنی هێزەكانی شێخ عوبەیدوڵڵا و شێخ عەبدولقادر، لە قۆڵی (مەرگەوڕ) و هێزەكانی هەمزاغای مەنگوڕ، لەناوچەی لاجان و سەردەشت، هێزی یەكەمیان بە سەركردایەتی (حیسامولمولك) بۆ قۆڵی مەرگەوەڕ، هێزی دووەمیان بەسەركردایەتی (حەسەن عەلی خانی گەڕووسی) پێكهات، ئەوەشی دەمێنێتەوە، بۆ سندوس (نێوان سابڵاغ و شنۆ) بگوێزرێتەوە.
ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ و به‌ند و بالۆره‌ی دوژمنانی
دوژمنانی كورد بۆ كه‌م كردنه‌وه‌ی بایه‌خی ڕاپه‌ڕین و شۆڕشه‌كانی كورد هه‌میشه‌ به‌ندوبالۆره‌ی ئه‌وه‌یان لێ داوه‌، ئه‌م شۆڕشانه‌ به‌ ده‌ستكیس و پیلانی لایه‌نی تر دروست بووه‌، تائێستاش به‌رده‌وام لێی ده‌ده‌نه‌وه‌، گوایه‌ بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد ده‌ستنێژی ئینگلیز و ئه‌مریكایی و سه‌هیۆنیزم و ئێران و سۆڤیه‌ت و گه‌لێك لایه‌نی دیكه‌ن، تائێستا له‌ زمان به‌ڵگه‌نهێنیه‌كانی حكومه‌تی به‌ریتانییه‌وه‌ ڕاده‌ی بێ ویژدانیی ئه‌و جۆره‌ بوختان و تۆمه‌تانه‌مان به‌پێی توانا نیشان ده‌ده‌ن، یاخود ناو ناتۆره‌ی ناشیرینیان ده‌رباره‌ی بڵاو كردۆته‌وه‌ وه‌كو كوشتن و تاڵانی و ڕاو و ڕووت كردن، له‌ 3ى ئابى 1880‌ مستر گۆشن بۆ ئێرل گرانڤیل ده‌نووسێت:” ده‌رباره‌ی مه‌سه‌له‌ی كورده‌كان له‌ ویلایه‌تی وان دا، زۆر كه‌م مه‌سه‌یه‌ك هه‌بووه‌ ئه‌وه‌نده‌ قسه‌م له‌سه‌ر كردبێ، له‌گه‌ڵ عابدین پاشادا ئه‌وه‌نده‌ی پێویستی مامه‌ڵه‌ كردن به‌توندی له‌گه‌ڵ ئه‌م بانده‌ ڕووتكه‌ره‌وانه‌دا، من زۆر جار گه‌ڕاومه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌و ڕاپۆرته‌ به‌رده‌وامانه‌ی پێم ده‌گات ده‌رباره‌ی ئه‌و تاڵانیانه‌ی ده‌كرێن، ئه‌و سیسته‌مه‌ی بابی عالی په‌یڕه‌وی كردووه‌ له‌وه‌ڵامدا ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات پێوه‌نانێكی زۆر هه‌یه‌، به‌و ڕاپۆرتانه‌ی به‌من و خه‌ڵكی تریش ده‌گه‌ن، به‌ڵام ئه‌و سه‌رپێچی كردنانه‌ كه‌ ڕووی داوه‌ پێویسته‌ بخرێته‌ پاڵ ئه‌و باندانه‌ی‌ سنووری ئێرانیان به‌زاندووه‌، سوپاس بۆ خوا له‌ویلایه‌ته‌كه‌دا تائێستا هیچ شتێك ڕووینه‌داوه‌ شایانی باسكردن بێ، زیاتر له‌ هه‌موو كاتێ كه‌سانی نیه‌ت خراپ هه‌وڵ ده‌ده‌ن ئاسایی ترین شت زل بكه‌ن، ئێمه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین سروشت و گرنگی هه‌ر حاڵه‌تێك به‌بێ دواكه‌وتن بڵاو بكه‌ینه‌وه‌. شه‌وی پێنج شه‌مه‌ی ڕابردوو ده‌نگه ‌ده‌نگێكی گه‌وره‌ په‌یدابوو ده‌رباره‌ی حاڵه‌تێك كه‌ 800 سه‌ر مه‌ڕ دزراوه‌، به‌خێرابی دوو تابور نێردرا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌، به‌پێی شایه‌تی قه‌شه‌كانی كلێسه‌ ژماره‌ی مه‌ڕه‌ دزراوه‌كان كه‌م كراوه‌ته‌وه‌ بۆ 30 سه‌ر، ئه‌مه‌ سیسته‌می پێوه‌ نانه‌. له‌كاتێكدا كاربه‌ده‌ستانی كونسۆڵخانه‌كانی ڕووس ه‌ به‌ریتانیا ڕاستیه‌كانیشیان زانبیوه‌، به‌ڵام هه‌رگیز درێغیان نه‌كردووه‌ له‌بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م تانه‌ و ته‌شه‌ر و به‌ند و باوانه‌ بۆ به‌دناو كردنی كورد و شۆڕش و ڕاپه‌ڕینه‌كانی له‌ ڕاپه‌ڕینی شێخ عوبه‌یدوڵڵاش به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ كاردابوون بۆ به‌دناوكردن و گومان خستنه‌ سه‌ر ڕاپه‌ڕینه‌كه‌.

ماویه‌تی …….

بۆ / دکتۆر کەنعان مەدحەت

سەرسوڕماوم نازانم چۆن بانگت بکەم هۆ ئەسڵزادەی گەرمیانی
چ نورێ بووی کە دەرکەوتی لەشـــــــــــەوەزەنگی کوردایەتی!
دەفرۆشــــــــرێین وهەموو دەگرین دەناڵێنین شین و واوەیلامانە
کوشـــــتەی دەستی غەدرو خیانەتی ئەم گورگــــــــــە دوو پێیانە
لەســــەردەمی رۆم و فارس تامەلەکــــــــــــی و جووت حیزبەکە
ئێمە مەڕو شـــــوان گورگ و قەسابەکان بۆمان دەکوتن تەنەکە
لـە چ شەوێکی دەیجورا خۆری ئاواتی شــــۆڕشت وا تاوی سەند
پێویســـــــــــــــتمانی رزگارمان کە لەم خەراباتەو کۆسپ و کەند
نوری بینایی پیرەمێرد،هەتیوی روت و رەجاڵ و بێوەژنانی بێکەس
خنکاو پەل دەکوتێ بۆ چڵێك، تاوەکو بێتە هانای وەك فریادڕەس
ئەم شــــیعرە وەفاو خەڵاتە بۆ هیمەت و هیوای بەرزت باڵا چنار
کەی دەژین وەك مرۆڤ ئێمەش دوور لە دەڵەك و واشەو زۆردار؟

سەرۆكی رێكخراوی تەندروستی جیهانی وتی” پڕۆپاگەندە چەواشەكاریەكان لە كۆرۆنا مەترسیدارترن”, رێك لە كوردستان لەسایەی حكومەتی وەك كابرای درۆزن وامان بەسەر هات, كە ماڵەكەشی سوتابوو, هاواری دەكرد سوتاین كەس باوەڕی پێ ناكرد, چونكە سابیقەی درۆی باش نەبوو.بە پێی راگەیاندنی حكومەت بێت 48 كاتژمێرەكە بۆ كۆنترۆڵكردنی شوێنەوارەكانی پرسەكەی گەڕەكی كارێزانی شاری هەولێرە كە 32 كەس تووش بووەو 8 میوانی سلێمانیشیان هەبووە, ئەوان بەدوای بەركەوتەكاندا موعتەجەولیان راگەیاندووە, ئەمە لە نەورۆز رویداوە, لە ماوەی 15 رۆژی دواتردا بە پێوەری جیهانی بێت, دەبێت ژمارەیەكی زۆر هاووڵاتی توش بوبێت, چەند بەرابەری ئەو ژمارەیە, لێ بەهۆی نا رۆشنی زانیاریەكانی وەزارەتی تەندروستی و نە ناساندنی توش بووان بە خەڵك , نازانین كێ و كام دراوسێمان كۆرۆنای لە باخەڵدایە, ئاخر چۆن بزانین بەركەوتەین یان نا؟, چینی و سەنگافوری و كۆرییەكان بەرنامەی مۆبایلەكەیان وا ریك خستبوو, كەسی تووش بوو لە كوێبوایە, چی بكردبایە دەورەبەرەكەی ئاگاداری هەنگاوەكانی بوون , لێ لای ئێمە هەر ژمارەیەو زیاد دەكات نە ناو و نە گەڕەك نەزانراون .
با واز لە حكومەتی درۆزن بێنین, بێینە سەر پڕوپاگەندەی خەڵكی راستگۆ, ئەو 48 كاتژمێرە بووە گرەوێكی قورس, هەڵهێنانی پێویستی بە پیاوی قاوە خۆر هەبوو, هەر بابایەو نوسینێك یان گرتەیەك بڵاو دەكاتەوە وەك هەنگی لە دارا دۆزیبێتەوە سڕی 48 كاتژمێرەكەی ئاشكرا كرد, هەمانە باوەڕی بە هەموو كرد جگە لەوەی حكومەتی درۆزن, یەكێك دەڵێت گازی سارین دەڕێژن , باشە سارین گازێكی كیمیاوی مرۆڤ كوژی كوشندەیە, بیڕێژن خۆ كەسمان دەرناچین,دەبوایا پێرێ شەو فاتیحایان بۆمان بخوێندایە, هەموومان ئێستا بمردینایا, كاكی دی دەڵێت تۆڕی ئەنتەرنێتی 5 جی تاقیدەكرێتەوە, باشە كاكە 5جی تاقیكراوەتەوەو وا لە زۆر وڵاتان وەك چاینە و كۆریاو ژاپۆن و ئەمەریكاو مۆناكۆو بەلجیكاو …… كاردەكات, كار لە تاقیكردنەوە نەماوە…, دواتر ئێمەی كورد چ كارمان بەو تاقیكردنەوەیەوە هەیە, خۆ نەك عامود دارێكیشمان بۆی نەچەقاندووە, یەكێك دی دەڵێت رەوە داعشێكیان هێناوە بۆ قەرەچوغ و لەوێ جێگیركراون, كاكێكی دی فلیمی دەیان تەنكەرمان بۆ دەگرێت بەرەو خازر دەڕۆن دەڵێت ئەمە نهێنیەكەیە, ئیشەكە دزیەو هیچی دی نییە, هەر بە راستیش تانكەرە نەوت قونیان ناوە بە یەكترەوە و ملی خۆیان بەم هەرزانی بازاڕی نەوتە شۆڕ كردۆتەوە, دەڵێی فیلن و لە شەڕی تەیرە ئەبابیلە تێكە شكاون , هەر شتێكیش باسی نەوت و تانكەر و دزی پێكەوە تیا بێت بە سانایی رستەكەی پێ دروست دە كەین و لای ئێمە غەریب نییە لە گەڵیدا راهاتوینە.باشە ئێمەی نەگبەت كە لە كونی ماڵەوە خۆمان لە كۆرۆنا شاردۆتەوە, ئاگامان لە زەواڵ نییە, گوناح نیین لەم بارودۆخە ناخۆشە, بەم هەموو چیرۆكە درۆیە مێشكمان هیلاك دەكەن, باوەڕ بە كامیان بكەین؟؟؟, تكایە رەحمێكمان پێ بكەن.
هێشتا 48 كاتژمێر تەواو نەبوەو خوا رەحمان پێ بكات.

چی ئەڵێی ؟چی ..
دوای گەڕانێ ،
خوێندەوارێکت دێتە ڕێ ،
شیعر ئەنووسێ ..
بۆ تاوێ لای دادەنیشی ..
وا ئەزانی سوهراپت دۆزیوەتەوە
سودفەی فروخت کردووە ..
ئەو هەر سەرقاڵی ووشەیە و
تۆیش بێ ئیشی ..
٭ ٭ ٭
کە سەیر ئەکەی ،
هەر تاوێکە و ..
لە پڕ تەپ وتۆزی شیعر ،
لە ڕوخساری ئەتەکێنێ و
ئەشواتەوە ..
کانزایەکی ڕەق ..ژەنگاویی ،
دەردەکەوێ و ..
لە مەرکانە قەوزە گرتووەکەی
چەند ساڵە ،
تا ئەتوانێ ئاوی لێڵ و
سەرە مێکوتە ئەخواتەوە ..
٭ ٭ ٭

قەت ڕووی داوە ،
کلیلی کتێبخانەکەت
دابێ بە ڕۆشنبیرێک و ..
کەچی قاچاخچی بووبێت و
کتێبەکان لە داخانا
یەک یەک خۆیان سووتاندبێ ؟
قەت ڕووی داوە ،
لەناو شەقامی شیعرێکا ،
لە پڕا کافیتریایەک ،
وای لێکردبی پۆلیسێ
بانگهێشتی کوپێ شیعر کەی ،
کوپە قاوە لە داخانا
یەک یەک خۆیان شکاندبێ ؟؟

٭ ٭ ٭

قاچاخچیەکەم ..
پۆلیسەکەم ..
با ئێمە ئەهلی خەیاڵ و
ئێوە ئەهلی خزمەت و
ڕاستی و چاکە بن ..
ئیتر قەت یاسا ناشکێنم ،
ئێوە خەریکی کەلەپچە و
فیشەک و
باری قاچاخ و دەسڕێژ و
ڕاکە ڕاکە بن ..
منیش به دیار دێڕێکەوە ،
چی ووشەیە خەرجی ئەکەم ،
تا ئەگەمە دنیای دەروون ..
ئەوەی ئێوە لێی ئەترسن ..
زەق زەق تەماشای ئەکەن و
پڕ دەمیشتان بنێشت ئەجوون

ماشائه‌ڵا له‌ گه‌وره‌یی خودا، تێنه‌گه‌یشتن و بێتوانایی میلله‌ت و كوالێتی باش و به‌رزی نه‌خۆشخانه‌كانمان، پێشێلكردنی زه‌قی مافی نه‌خۆش له‌ دابینكردنی سابون وته‌والێتی پاكژدا. به‌ڕێزان له‌م كاته‌دا خه‌ڵكی دونیا به‌ گشتی حه‌زناكه‌ن له‌ شاشه‌كانه‌وه‌ ڕووخساری كاربه‌ده‌ستانی حكومه‌ت ببینێت، باشتره‌ خۆتان دووربخه‌نه‌وه‌و خۆتان بپارێزن لێی . یه‌كێك له‌ هاوپیشه‌كانم دوێنێ نامه‌یه‌كی ده‌نگی بۆناردم، به‌پێی قسه‌كانی ئه‌و، نه‌خۆشخانه‌ی رزگاری هی زه‌مانی سه‌دامه‌ كه ‌دروستكراوه‌، زۆرم پێ ناخۆش بوو له‌به‌رئه‌وه‌ی قسه‌كانی هه‌ق بوون، ئێمه‌ش‌ هه‌میشه‌ چیكلدانه‌مان گچكه‌یه‌و قسه‌ی هه‌قمان پێ ناخۆشه‌، گه‌ر دڵسۆزو خه‌مخۆر بیت ده‌بێت شه‌وه‌كه‌ی نه‌خه‌ویت وهه‌وڵی چاره‌سه‌ركردنی بۆ بدۆزینه‌وه‌. به‌ڵام جیاوازییه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ هه‌میشه‌ پزیشك حه‌زی له‌ نه‌خۆشخانه‌و قاوشی پاكوخاوێن، ستافی باش، ئازا، به‌تواناو كارخۆشه‌ویسته‌ وه‌لێ پێویسته‌ خاوه‌نكاریش‌ كه‌لوپه‌لی پێویستی رۆژانه‌ بۆ كارمه‌ند (تووشی ڤایرۆسه‌كه‌ نه‌بن) و نه‌خۆشه‌كان دابین بكات و هیچ كامێكیان فه‌رامۆش نه‌كات ، ئه‌و فیلمه‌ی كه‌ دوێنی بینیم راشكاوانه ده‌ڵێم ‌شۆكی كردم له‌به‌رئه‌م هۆیانه‌ی خواره‌وه‌:
١- له‌و قاوشه‌دا یه‌ك كارمه‌ندی ته‌ندروستی تیادا ده‌رنا‌كه‌وێت نه ‌له‌دوورنه‌ له‌ نزیكه‌وه تەنانەت ‌ له‌ ڕاره‌وه‌كه‌شدا كه‌س دیار نییه‌ ،ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌و چه‌ند نه‌خۆشه‌ چاودێریكه‌رێكیان نه‌بووه بگره‌ بۆ كاتی پێویست دوگمه‌ی زه‌نگی ئاگاداركردنه‌وه‌شی تێدا نه‌بوو‌. هاوكات مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌خۆشخانه‌كه‌ ستافی پێویستی ئاماده‌ كراوی به‌رده‌ستی نییه‌ كه‌ رێگری دروستبوونی‌ كاره‌سات بكه‌ن.
٢-له‌م كاته‌دا هه‌موو كارمه‌ندانی ته‌ندروستی هاوارده‌كه‌ن كه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ له‌سه‌ر نایلۆن، شوشه‌، ته‌خته‌…تاد چه‌ند كاتژمێرێك تا چه‌ندین رۆژێك ده‌مێنێته‌وه‌، گه‌ر كارمه‌ندانی نه‌خۆشخانه‌ دۆلاب و به‌ جیا مێزی نێو ژووردابین نه‌كه‌ن ئێ باشه‌ بۆچی ئه‌و زبڵه‌‌ له‌ سه‌رئه‌و زه‌وییه‌ دانرابوون ؟ ئایا ده‌زانن مه‌ترسی گواستنه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌ هه‌ر له‌ نێو ژووره‌كاندا بۆ ستاف چه‌نده‌ ؟.
به‌ڕێزان، گه‌ر به‌ مه‌به‌ست و بۆ ناشیرینكردنی نه‌خۆشخانه‌كه‌ ڤیدۆكه‌ تۆمارکراوە‌ بۆ زه‌نده‌ق بردنی خه‌ڵكی ده‌ره‌وه‌ی نه‌خۆشخانه‌ ڤیدیۆكه‌ كراوه‌‌ ئه‌وا ده‌بێت پاش چاكبوونه‌وه‌ی ئه‌و نه‌خۆشه‌ بدرێته‌ دادگا. گه‌ر ئه‌و وێنه‌ ڤیدیۆیانه‌ ڕاستیشه‌ ده‌بێت به‌ڕێوه‌به‌ری ‌نه‌خۆشخانه‌كه‌ لێپرسینه‌وه‌ی له‌ گه‌ڵدابكرێت هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو نه‌خۆشێك مافی خۆی هه‌یه‌ به‌ڵام ئه‌ركی ‌سه‌رشانیانیش هه‌س‌‌ كه‌ ده‌بێت ڕاستگۆ بن، نابێت كه‌سانی دی تووشی نه‌خۆشییه‌كه ‌‌بكه‌ن هاوكات پرۆپاگه‌نده‌ی پلان داڕێژراو‌‌ بڵاونه‌كه‌نه‌وه بۆ رووخاندنی وره‌ی دانیشتوان ودژی كارمه‌ندانی نه‌خۆشخانه‌ و حكومه‌ت.
٣-ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ له‌لای من ئه‌وه‌یه‌ بۆچی ئه‌و نه‌خۆشخانه‌ گه‌وره‌یه‌ ئاماده‌كراوه‌ بۆ نه‌خۆشانی كۆرۆنا ؟ گه‌ر به‌ڕێوه‌به‌ری ته‌ندروستی هه‌ولێر گومانی ئه‌وه‌ی كردبووكه‌ له‌ناكاو ڤایرۆسه‌كه‌ خێرا بڵاوده‌بێته‌وه ‌و پێویستی به‌ ٤٠٠ قه‌ره‌وێڵه‌یه‌ به‌و شێوه‌ خراپه‌ كه‌ ده‌بینرێت (ئه‌ی چی ده‌كه‌ن بۆ پێشانگا نێو ده‌وڵه‌تییه‌كه‌ی هه‌ولێر) تا ئێره‌باشه. ‌ئایا سه‌رچاوه‌ی ترس و گومانه‌كه‌ی له‌ كوێوه‌ دروست بوو؟ گه‌ر وایه‌ ئایا (به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌) ٤٠ پزیشكی كارامه‌، ١٠٠ په‌رستیار، ٥٠ یاریده‌ده‌ری خزمه‌تكردن وهاوكات گواستنه‌ی نه‌خۆشه‌كان،٢٠-٤٠ كارمه‌ندی ستافی ئه‌مباركردن ودابه‌شكردنی كه‌لوپه‌ل كارمه‌ندانی به‌شی تیشك ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ستافی به‌شی خۆپاراستن و پاكوخاوێنی نێو نه‌خۆشخانه‌ و كارمه‌ندانی به‌شی چێشتخانه‌یان ئاماده‌كردووه‌، بیریان له‌و ڕاستییه‌ نه‌كردبووەوه‌ ئاماده‌كردن و دابین‌كردنی ستافی تایبه‌ت و پێداویستییه‌كانی دژی ڤایرۆسه‌كه‌ پێش ئاماده‌كردنی نه‌خۆشخانه‌كه‌بوو، ده‌نا یارمه‌تیدان و چاككردنه‌وه‌ی نه‌خۆش كارێكی ئاسته‌مه‌ زۆر جاربه‌ پزیشك ناكرێت.
٤- نه‌بوونی ته‌والێتی كورسی (غه‌ربی)، سابوون و ئه‌لكهۆلی پاكژكردنه‌وه‌ی ده‌ستی نه‌خۆش، كاخه‌زی ده‌ست هیشككردنه‌وه‌ وكیسه‌ی خۆڵ كۆكردنه‌وه‌ له‌پێش هه‌موو شتێكه‌وه‌یه‌، دووش (گەرماو) واته‌ شوێنی خۆشتن هه‌ر زۆر پێویستن و به‌شێكن‌ له‌ رێنماییه‌كانی پاكوخاوێنی نێو نه‌خۆشخانه‌، لێره‌دا به‌شێكی سه‌ره‌كی مافه‌كانی نه‌خۆش وه‌لانراوه‌.
هه‌ڵه‌ی هه‌موو وه‌زیره‌كان و به‌رپرسانی تری به‌شی كڕینی هه‌موو وه‌زاره‌ته‌ یه‌ك له‌ دوا یه‌كه‌كانی ته‌ندروستی بایه‌خ نه‌دان و پشتگوێخستنی ‌كڕینی پێداویستی‌ گرنگی نه‌خۆشخانه‌كانه، ‌ئاسانترینیان چه‌رچه‌ف بووه‌ بۆ شاردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌زاران هه‌زار به‌تانییه‌ ناشیرینه‌ ڕه‌نگاو ره‌نگه‌ مه‌ترسیداره‌ تووكنه‌یه‌ كه‌ له‌ شاشه‌ی ته‌له‌فزیۆنه‌كانه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌ن له‌به‌رئه‌وه‌ی دڵی مرۆڤی ساخیش سه‌خڵه‌ت ده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ له‌ نه‌خۆشخانه‌كانی دنیادا به‌تانی زه‌رد یان شین هه‌یه،‌ به‌ڵام به‌رگی ئوتوكراوی قوماشی تێگیراوه‌، پاكو خاوێنتر‌، جوانتر و دڵكراوه‌تر ده‌رده‌كه‌ون‌ بۆ خودی نه‌خۆش ومیوان و ئێنجا بۆ كارمه‌ندانی ته‌ندروستی‌.
به‌ڕێزان، من له‌ ئێوه‌ باشتر ده‌زانم سیسته‌می ته‌ندروستی له‌ كوردستاندا ناته‌ندروسته‌ وسه‌قه‌تیان كرد به‌ڵام له‌ خۆشه‌ویستی بۆ كاره‌كه‌م وسه‌لامه‌تی نه‌خۆشه‌كانمه‌وه‌ باشترین ئامۆژگاری هاوپیشه‌ییانه‌ وبرایانه‌م بۆتان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چیدی مه‌چنه‌ به‌رده‌م كامێراكان، ئه‌وه‌نده‌ شوێنه‌كان به‌سه‌رمه‌كه‌نه‌وه‌ (گه‌ر فره‌ پێویست نییه‌) گه‌ر پێویستیشه‌ ئه‌وا ئه‌و هه‌موو به‌ ناو ڕۆژنامه ‌نووسانه‌ له‌ ده‌ورتان كۆمه‌كه‌نه‌وه‌، (بێده‌نگ بڕۆن و بگه‌ڕێنه‌وه‌) له‌به‌رئه‌وه‌ی گه‌ر ده‌سته‌ڵاتتان پێ نه‌دراوه‌ یان نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كاره‌كانتان ئه‌نجام بده‌ن ئه‌وا ده‌توانن داوای لێبوردن بكه‌ن و واز له‌ به‌رپرسیاریه‌ته‌كه‌‌تان بهێنن با له‌م كاته‌ هه‌ستیاره‌دا خۆتان و وه‌زاره‌ته‌كه‌ تێك نه‌شكێن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێكشكاندنی ئێستای نه‌خۆشخانه‌ مانای تێكشكاندنی حكومه‌ت و بگره‌ میلله‌تیش ئه‌وسا‌ هیچ كه‌سێك وته‌نانه‌ت مێژووش لێتان نابورێت ووه‌ك خۆتان ده‌یه‌ژن: با كاره‌ساتی‌ مرۆیی‌ روونه‌دات . تكایه‌ به‌ نووسراو داوای یارمه‌تی له‌ شاره‌زایان بكه‌ن هیچ عه‌یب نییه و با فه‌رشی سوور بۆ بێگانه‌ دانه‌خه‌ین، باوه‌ڕناكه‌م كه‌س نه‌بێت (مه‌گه‌ر بێویژدان بێت) و نه‌یه‌ت به‌ هاناوه‌ .‌ له‌ ئیمڕۆوه‌ وا باشتره‌ كاره‌كانتان به‌ نوسراو جێبه‌جێ بكرێت،‌ ئه‌و كاته‌ی به‌ هاتووچۆ و كۆنگره‌ی رۆژنامه‌وانییه‌وه‌ به‌فیرۆی ده‌ده‌ن (كارده‌كاته‌ سه‌رتوانای بیركردنه‌وه‌ وبڕیاردانی هه‌ڵه‌شه‌) پێشتریش ئاماژه‌م پێكردووه‌ ئێمه‌ شه‌ڕمانه‌ له‌ گه‌ڵ كاتدا و كاتیش له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئێمه‌دا نییه‌، باشتر وایه‌ كاتتان‌ ئاماده‌ بكه‌ن بۆ پیتاك كردن، دابینكردنی ستاف، كه‌لوپه‌لی خۆپاراستنی نێو نه‌خۆشخانه‌كان كارمه‌ندان و نه‌خۆشه‌كان.
له‌ كۆتاییدا هیوادارم جه‌نابی وه‌زیر كه‌ خۆیان پێشتر به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی ته‌ندروستیش بوون، به‌ دڵێكی فراوانه‌وه‌ ڕه‌خنه‌كانم لێ وه‌ربگرێت و هه‌وڵی به‌ په‌له‌ی (دڵگەرم) جدی بدات بۆ چاره‌سه‌ركردنیان نه‌ك به‌ دوژمنایه‌تی، ئیهانه‌ و ته‌شهیر بیداته‌ قه‌ڵه‌م (پاشتر ئاگر له‌سه‌ر پشتم بكاته‌وه‌) له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌موومان خۆمان به‌ خه‌مخۆری میلله‌ت ده‌زانین و هه‌موومان دڵمان گه‌رمه‌، هاوكات من ڕقم له‌ كه‌س نییه‌ و نه‌بووه‌ به‌ڵام كه‌مته‌رخه‌مییه‌كان مه‌ترسیدارن، هه‌ڵسوكه‌وته‌ نابه‌جێكان یان پشتگوێخستنی به‌رپرسیاریه‌تییه‌كانی كه‌رتی ته‌ندروستی به‌رانبه‌ر نه‌خۆش فره‌ ناڕه‌حه‌تم ده‌كات ئه‌ویش له‌ دڵسۆزی وخه‌مخۆری خۆمه‌وه‌یه‌‌‌‌ بۆ كۆنترۆڵكردنی‌‌ باشتروخێراتری ڕه‌وشه‌كه‌یه‌‌ ‌‌كه‌ هه‌موومانی كردۆته‌ ئامانج وده‌بێت ده‌ست له‌ نێوده‌ست بین بۆ خزمه‌تكردنی نه‌خۆش و رێگرتن له‌فره‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسه‌كه‌ نه‌ك دژی یه‌كدی.

د. زاهیر سوران
پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌ درمییه‌كان و گشتییه‌كان ، سلێمانی.
٧ نیسانی ٢٠٢٠

تێبینی: ئاما‌ده‌م گه‌ر گه‌ره‌كتانه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا ستافێكی باشی كارا‌مه‌تان بۆ ئاماده ‌بكه‌م تا له‌و ده‌رده‌سه‌رییه‌ رزگارتان ببێت، به‌ مه‌رجێك به‌شداران و پێداویستییه‌كانی خوله‌كه‌م بۆ ئاماده‌ بكه‌ن و كه‌س ته‌دەخول (ڕۆچوون) نەکات.

ڤایرۆسی كۆرۆنا هه‌موو جیهانی گرتووه‌ته‌وه‌و رۆژانه‌ ژماره‌یه‌كی گه‌وره‌ مرۆڤ له‌ناو ئه‌بات وزیاتر له‌ نیوه‌ی دانیشتوانی سه‌ر زه‌وی ناچاركردووه‌ له‌ ماڵ بمێننه‌وه‌ وه‌ك رێگه‌گرتن له‌ زیاتر ته‌شه‌نه‌كردنی و بڵاوبوونه‌وه‌و ئه‌و بارودۆخه‌ بووه‌ته‌ مایه‌ی به‌دبه‌ختی بۆ هه‌مووان به‌ تایبه‌ت بۆ هه‌ژاران و له‌ پاڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای كۆرۆنا هه‌ژاری و برسێتی بڵاو بووه‌ته‌وه‌‌.
به‌ هۆی كۆرۆناوه‌ باسی ده‌زگاكانی خێرخوازی گه‌رمه‌و، حزبه‌كان كه‌وتوونه‌ته‌ كێبركێ و پاره‌ كۆكردنه‌وه‌‌و هه‌رچه‌نده‌ ئامانجی ئه‌و ده‌زگانه‌ خزمه‌تكردنی به‌رژه‌وه‌ندی گشتییه‌ وه‌ك بایه‌خدان به‌ په‌روه‌رده‌و فێركردن وپێشخستنی كۆمه‌ڵگاو یارمه‌تێدانی خه‌ڵكی لێقه‌وماوو، كاركردن به‌بێ جیاوازی ئاین و ره‌گ و تایفه‌ و پێست به‌ڵام به‌داخه‌وه ‌زۆرجار له‌ به‌ر زاڵبوونی بیری حزبایه‌تی ئاراسته‌كه‌ی ئه‌گۆردرێت.
ده‌زگاكانی خێرخوازی قازانج نه‌ویسته‌و بۆ جێبه‌جێ كردنی ئامانجی به‌رزو گه‌وره‌ی‌ وڵات به‌بێ جیاوازی و دوور له‌ حزبایه‌تی هه‌وڵ ئه‌ده‌ن و، كار بۆ نه‌هێشتنی هه‌ژاری و بارگرانی خه‌ڵك ئه‌كه‌ن و هه‌روا بۆ بته‌كردنی مافه‌ بنه‌ره‌تییه‌كانی مرۆڤ و ژینگه‌و كۆمه‌ڵگا له‌ رێی راهێنان بۆ كه‌سانی بێكار بۆ ئه‌وه‌ی ببنه‌ كه‌سانی خاوه‌ن به‌رهه‌م و، له‌ هه‌ندێ وڵات ده‌زگاكان یارمه‌تی لاوان ئه‌ده‌ن و ئه‌بنه‌ زامنكردنی پێداویستییه‌كانی هاوسه‌رگیری و، كار بۆ جه‌نگاوه‌ره‌ دێرینه‌كان و كه‌سانی نه‌خوێنده‌وارو بێ ئه‌زمون ئه‌دۆزنه‌وه‌.
له‌ زوربه‌ی وڵاتان ده‌زگاكانی خێرخوازی به‌ شێوه‌ی هه‌ره‌مه‌كی دانه‌مه‌زراون به‌ڵكو ئه‌بێت هه‌موو ئامانجه‌كانی به‌ پێی به‌رپرسیاره‌تی یاسایی بێنته‌دی و بار قورسی سه‌رجه‌م چین و توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگا له‌ رێی گه‌شه‌دان به‌ په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌لایتییه‌كان سوك بكات و له‌ هه‌مان كاتدا بایه‌خبدات به‌ مافه‌كانی مرۆڤ و هه‌وڵبدات هه‌ژاری نه‌مێنێت و سواڵكردن بنبر بكات.
ده‌زگاكانی خێرخوازی بۆ كارو چالاكییه‌كانی پشت به‌ یارمه‌تی و كۆكردنه‌وه‌ی پیتاك و هاوكاری دارایی ئه‌به‌ستێت و سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی خه‌ڵك و رێكخراوه‌و داموده‌زگاكانی ناو كۆمه‌ڵگایه‌و نابێت به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك بۆ سوودی تاك وحزب و به‌رپرس و كه‌سانی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات به‌كاربهێنرێت و، ئه‌بێت بۆ خۆشی ئه‌و كه‌سانه‌ بێت كه‌ له‌ ژیانیاندا تووشی ناخۆشی و شه‌رو كاره‌سات بوونه‌ته‌وه‌و بۆ خۆشگوزه‌رانی كۆمه‌ڵایه‌تی و، بێ له‌ هاوكاری دارایی پیتاك وه‌ك جلوبه‌رگ، پێڵاوو خواردن رۆڵیان هه‌یه‌ و، ئه‌م ده‌زگانه‌ دابه‌ش ئه‌بن به‌ سه‌ر: پاراستنی ژینكه‌، پاراستن و یارمه‌تیدانی ئاژه‌ڵ، وه‌ده‌ستهێنانی ده‌رمان و عیلاجی نه‌خۆشه‌كانی شیرپه‌نجه و هتد … ‌
زۆر كه‌ره‌ت پاره‌و پیتاكی كۆكراوه‌ به‌شی كاروباری ده‌زگاكان ناكات بۆیه‌ روو له‌ سه‌رچاوی دارایی تر ئه‌كه‌ن وه‌ك ئاهه‌نگگێران وچالاكی جۆراوجۆرو هه‌مه‌چه‌شنه‌ یان فرۆشتنی شتومه‌ك و به‌رهه‌می سه‌ر به‌ ده‌زگاكان و، به‌و‌ شێوه‌یه‌ش باری ئابووری ئه‌بوژێته‌وه‌و یارمه‌تی بۆ هه‌ژاران و هه‌تیوان زیاتر ئه‌بێت و، یارمه‌تییه‌كان ئه‌درێن به‌ خه‌ڵكانی نه‌خۆش و پیرو په‌ككه‌وته‌و خاوه‌ن پێداویستییه‌كان و ئاماده‌كردنی داوده‌رمان و جاروبار نه‌شته‌رگه‌ری كردن بۆ لێقاوماوان و، له‌ رێی بیرلێدان یارمه‌تیدانی ده‌وڵه‌ت ئه‌ده‌ن بۆ ئه‌و شوێنانه‌ ئاوی پاكی خواردنه‌وه‌یان نییه‌.
ده‌زگاكانی خێرخوازی له‌ زۆر رووه‌وه‌ یارمه‌تی پێشكه‌ش ئه‌كه‌ن وه‌ك كردنه‌وه‌ی خولی فێركردن وپه‌ره‌دان به‌ بواره‌كانی رۆشنبیری و كۆمه‌ڵایه‌تی و ، بایه‌خدان به‌ كێشه‌كانی ژنان و به‌رگری له‌ مافه‌كانی و چالاككردنی رۆڵیان له‌ ناوكۆمه‌ڵگاداو، هه‌وڵدان بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی گیروگرفتی چه‌وساوه‌كان و، به‌شداریكردن بۆ لابردنی بارسه‌نگی له‌ سه‌ر ئه‌و خێزانانه‌ی تووشی زه‌ره‌روزیان بوونه‌ته‌وه‌و، بایه‌خدان به‌ لاوان وبه‌رزكردنه‌وه‌ی باری رۆشنبیرییان سه‌باره‌ت به‌ دیموكراسی، ئازادی، مافه‌كانی مرۆڤ، سه‌روه‌ری یاسا و دژایه‌تیكردنی گه‌نده‌ڵی.
تا ئێستا ژماره‌یه‌ك چاوچنوك و چاوبرسی هه‌ن بوونی ئه‌م جۆره‌ ده‌زگانه‌ له‌ پێناو كاری نه‌شیاوو ناشه‌رعی ئه‌قۆزنه‌وه یان له‌ پاره‌ی ئه‌م ده‌زگانه‌ ئه‌ده‌ن به‌ هونه‌رمه‌ندان به‌ نیازی ئه‌وه‌ی هونه‌رمه‌ندان ده‌زگای نوێ دابمزرێنن و ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتوو بن پاره‌ی زۆرتر كۆ ئه‌كه‌نه‌وه‌و، ئه‌و كات ده‌ستبه‌سه‌ر پاره‌كه‌ ئه‌گرن و بۆ خۆیان خه‌رجی ئه‌كه‌ن.
لای خۆمان به‌رپرسان حزبایه‌تی به‌ ده‌زگاكانی خێرخوازی ئه‌كه‌ن و نموونه‌ش زۆره‌و له‌وانه‌ له‌ كاتی بوومه‌له‌رزه‌كه‌ی شاری ده‌ربه‌ندیخان له‌ شه‌وی 12/11/2017 زیانێكی زۆر به‌ر شارو خه‌ڵكه‌كه‌ كه‌وت و، زیانه‌كانیش به‌ ( 19) ملیار دینار خه‌مڵێندرا بێ ئه‌وه‌ی 4 هاوڵاتی گیانیان له‌ده‌ستداو ژماره‌یه‌كی زۆریش بریندار بوون و جێی ئاماژه‌یه‌ سه‌رۆكی حكومه‌ت نێچیرڤان بارزانی به‌ڵێندا كه‌ حكومه‌ت قه‌ره‌بووی زیانه‌كان ئه‌كات به‌ڵام له‌مرۆدا زیان لێكه‌وتوانی بوومه‌له‌رزه‌كه‌ نێگه‌رانن وحكومه‌ت هیچی نه‌كرد به‌ڵام رێكخراوه‌كان سه‌ر به‌ پارتی و یه‌كێتی و حزبه‌كانی تر هه‌ندێ خێوه‌ت ، به‌تانی، سوپاو ئازووقه‌یان دابه‌ش كردو جێی ده‌ستخۆشییه‌ و، ئه‌وه‌ی جێی ره‌خنه‌و گازنده‌یه‌ هه‌ر یه‌ك له‌و حزبانه‌ دووچاوگی و جیاوازییان كردو، یه‌كه‌م بۆ ئه‌ندامه‌كانی خۆیان و دووه‌م بۆ لایه‌نگیرانیان و ئه‌وه‌ش مایه‌وه‌ بۆ لێكه‌وتوان و لێقه‌وماوان و، باشتر وابوو هه‌رچی هه‌بوو بدرایه‌ به‌ ده‌ست به‌رپرسانی حكومه‌ت له‌ شاره‌كه‌ و له‌ رێی ئه‌وان دابه‌ش بكرایه
كێبركی له‌ نێوان حزبه‌كان هه‌یه‌و ئه‌گه‌ر پارتی ده‌زگای خێرخوازی بارزانی هه‌یه‌، ئه‌وا یه‌كێتی ده‌زگای مرۆیی مامی هه‌یه‌ كه‌ ناسنامه‌كه‌ی ئه‌ڵێت رێكخراوێكی قازانج نه‌ویسته‌ و، كێبركی به‌ناوی خێرخوازی له‌ نێوان كوره‌كانی نێچیرڤان بارزانی و مه‌سرور بارزانی هه‌یه‌ و، كه‌س نازانێت پاره‌ و سامانی ئه‌و رێكخراوه‌انه‌ چه‌نده‌؟ و ، له‌ كوێوه‌ هاتوون؟ و، چۆنچۆنی خه‌رج ئه‌كرێن؟ و، جارێكیان یه‌كێك له‌و كورانه‌ گۆرانیبێژێكی ئه‌مرێكی بانگهێشت كردو بوو بووه‌ مایه‌ی زه‌ره‌رو خه‌ڵكێكی كه‌م چوون بۆ ئاهه‌نگه‌كه‌و كابرای ئه‌مریكی چه‌ند ده‌فته‌ر دۆلاری وه‌رگرت و خێۆخوازییه‌كه‌ شكستهێنا. ‌.
6/4/2020

دەرگا لەسەر جیهانی خۆم
دادەخەم و
بەخۆم دەڵێم
ئیدی تەنها
خۆتت بەسە!
رۆژێک دادێت
کە سەیری ئاسمان دەکەم
بە خۆم دەڵێم
ئیدی زەمین
تۆی وەدەرنا
لێرە تەنها
ئازادیت بەسە!
رۆژێک دادێت
کە سەیری خۆم دەکەمەوە
بە خۆم دەڵێم
بێدەنگیت
تاریکیت
دێوانەییت
بۆچی لە ماڵی شیعرێکدا
بەجێ نەهێشت!!!
رۆژیک دادێت…

بەناز فاتیح

به‌دوور له‌ باره‌ جیهانی و ناوچه‌كه‌، راسته‌وخۆ له‌كوردستان و كاریگه‌ریه‌كانی كۆرۆنا بۆ ئه‌م چه‌ند رۆژه‌ ببینین، زۆر شتمان بۆ روون ده‌بێه‌وه‌. ئه‌وه‌ی ویستیان به‌ كوردستانی بكه‌ن له‌ به‌ره‌هایی گواستنه‌وه‌ی بۆ نێو دونیای سه‌رمایه‌داری له‌سه‌رجه‌م سیكته‌ره‌كنی ژیانی خه‌ڵك و گوێ گرتن و چه‌مانه‌وه‌ و نوچدان بۆ مره‌جه‌كانی ده‌زگا چاوچنۆكه‌ جیهانیه‌كان و هه‌وڵی نیوه‌ناچڵێ گۆرێنی ژیانی خه‌ڵك بۆ دونیای سه‌رمایه‌داریی بێ ره‌حم و دروستكردن و زه‌فقبونه‌وه‌ی باری جیاوازی چینایه‌تی زه‌ق و، گۆڕینی هه‌موو شتێك كه‌ بۆنی مرۆڤایه‌تی لێبێت ته‌نها بۆ ماده‌ بۆ ته‌نها مه‌به‌ستێك كه‌ ئه‌ویش كاڵاو قازنج و زیده‌به‌رهه‌م بێت، وا به‌ یه‌ك گۆڕینی سروشتی سه‌ری هه‌موانی دای له‌ دیوار. له‌سه‌رجه‌م رووه‌كانی ته‌ندروستی و په‌روه‌رد و فێركردن و كار و كرێكار و كشتۆكاڵ وباری كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌مووی به‌ تاكه‌ هۆكارێك داڕما و ساخته‌ی دونیای دوور له‌ مرڤایه‌تی و ته‌نگبینی بیری تاكگه‌رایی ده‌رخست.
دوای ئه‌وه‌ی خه‌ریك بوو ورده‌ ورده‌ سێكته‌ری ته‌ندروستی له‌ حكومه‌تیه‌وه‌ ‌و شێوه‌یه‌ بگۆرن بۆ ئه‌هلی كه‌ مامه‌ڵه‌كردنی نه‌خۆش وه‌كو به‌كاربه‌ر و مه‌عمیل و نه‌خۆشخانه‌ وه‌كو كۆمپانیایه‌كی قۆرخكاری هاوشێوه‌ی كارگه‌كانی تری وه‌كو دروستكردنی تۆپ و فرۆكه‌ و ئۆمتۆمبیل مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكه‌ن و داوو ده‌رمان نه‌ك وه‌كو چاره‌سه‌ر به‌ڵكو وه‌كو كاڵایه‌كی رووتی بێ ناوه‌رۆكی مرۆڤایه‌تی ته‌نها و ته‌نها له‌ پێناو قازانج و به‌س ئه‌گه‌ر كوالیه‌ته‌كه‌شی له‌ هیچ ئاستێكدا نه‌بێت، ئه‌وه‌تا ده‌ركه‌وتن له‌سه‌ره‌تای ئاراسته‌ی گۆڕێن توشی قه‌یران هات و خۆشنودی و گه‌شكه‌كردنی ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم له‌مه‌ڕ گۆرینی سیستمی هه‌رێم به‌ رێنمایی و ئامۆژگاریه‌كانی داموده‌زگاكانی دونیا سه‌رمایه‌داری و فه‌رمانره‌واكانیان، ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ كۆرۆنا ئه‌و خورافاته‌ی له‌ مێشكی به‌رپرسانی ده‌سترۆیشو چێنرابوو بۆ گۆرینی هه‌ولیر بۆ دوبه‌ی و كوردستان بۆ ولایه‌تی داڵاس بوو به‌ خه‌ونێكی زڕاو به‌ مۆته‌كه‌ی حه‌قیقه‌تی دونیای مرۆڤایه‌تی راسته‌قینه‌. لێره‌دا نه‌ سه‌رمایه‌داری و نه‌ش ئه‌م جۆره‌ دیموكراسی و به‌ناوئازادیی سه‌خته‌یه‌ و نه‌ش هه‌نگاوه‌ نه‌گونجاوه‌كانی فه‌رمانره‌وایانی هه‌رێم رووه‌ و سه‌رمایه‌داری بێ ژێر خانی ئابووری گونجا دادی نه‌دان و نه‌ك بۆ هه‌رێم به‌ته‌نها به‌ڵكو بۆ جیهانیش ده‌ركه‌وت كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای رێگه‌ی راست خۆی به‌سه‌ر ئه‌م دونیا فریوده‌ره‌ ساخته‌چێتیه‌ی دونیای سه‌رمایه‌داریدا ده‌سه‌پێنێت.
له‌لایه‌كی تره‌وه‌ بۆ هه‌موو ئایدیالیسته‌ میتافیزیكه‌ ئایین په‌یڕه‌وانی كوردستان ده‌ركه‌وت كه‌ نه‌ مزگه‌وت و نه‌ش مه‌لا و خه‌تیب و ده‌م سپی بیر خه‌یاڵاوی و نه‌ش سیتمی كۆمه‌ڵایه‌تی دواكه‌وتوی به‌سه‌رچو و نه‌ش پۆپۆلیستی سیاسی رۆڵی له‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ راسته‌قینه‌كانی خه‌ڵكی كوردستان به‌قه‌د یاریده‌ده‌رێكی پزیشكدا نیه‌. به‌ڵی ئه‌و راستیه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌وه‌ی كوردستان نیازی بوو بیكات له‌ قازانجی نزیك و دورمه‌ودا و دوارۆژی ئه‌م گه‌له‌ نیه‌ و ده‌سه‌لاتدارانی هه‌رێم تایبه‌تمه‌ندهیه‌كانی ئه‌م گه‌له‌یان نه‌خوێنده‌وه‌ و ویستیان لاسایی پێخاوسه‌كان و تازه‌دیده‌ نه‌دیوبدیه‌كان و ره‌فتاری روكه‌شیانه‌ی دوور له‌ ناخی په‌ڕه‌سه‌ندنی سروشتی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ پرسی كورد و به‌رژه‌وه‌ندی گه‌له‌كه‌ی ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر به‌خۆشیان نه‌زانن كه‌ فه‌رمان و رێنمایی ده‌ره‌كی پێیان ده‌كه‌ن و ئه‌وان هیچیان به‌ده‌سته‌وه‌ نیه‌ جگه‌ له‌ ملكه‌چبون چه‌مانه‌وه‌ نه‌ بێت.
له‌لایه‌نی ته‌ندروستیه‌وه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ نه‌خۆسخانه‌ی تایبه‌ت و پزیشك و به‌ڕیوه‌به‌ره‌ سه‌رمایه‌داره‌كانی بواری ته‌ندروستی ئه‌هلی له‌م قه‌یران و ته‌نگژه‌یه‌ وه‌كو باری ناله‌باری خه‌ڵك به‌ هۆی كۆرۆناوه‌ هیچیان له‌ده‌ست نایه‌ت و ده‌ستودامان بێ ئه‌وه‌ی هه‌نگاوێكیش بنێن داده‌نیشن و هیچ رۆڵێكی ئه‌رێنی مرۆڤدۆستانه‌یان نیه‌( ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ته‌نها ئامانجیان قازانجی مادیه‌ و به‌س). بۆیه‌ ئه‌گه‌ر كۆرۆنا و لێكه‌وته‌كانی زنجیری به‌ستنه‌وه‌ی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ مه‌رجه‌كانی دونیای سه‌رمایه‌داری به‌یه‌كجاری نه‌پچڕێنێت له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا ته‌نانه‌ت له‌ رووی سیاسیشه‌وه‌ سه‌ریان ده‌دات له‌ نه‌گونجاندنی بیر و ره‌فتاریان له‌گه‌ڵ ویستو به‌رژه‌وه‌ندیه‌ راسته‌قینه‌كانی گه‌لی كوردستان و كۆرۆنا ئاسا ناچاری ملكه‌چبونیان ده‌كات.

پرسیار: تۆ کێی؟
کۆرۆنا: نە بە چاو و نە بە زەڕەبینی تیشکیش من نابینی.
پرسیار: رەچەڵک و خێزانت کێن؟
کۆرۆنا بە پێی زانیارییەکان من لە بنەماڵەی ڤایرۆسەکانم، بە (ڤایرۆسی تاج) ناسراوم.
پرسیار: تۆ تازەیت یا کۆنیت؟
کۆرۆنا: تازەم.
پرسیار: ئایا تۆ گیانلەبەریت؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: ئایا لە دەرەوەی جەستەدا زیاد دەکەیت؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: بە چ خێراییەک زیاد دەکەیت؟
کۆرۆنا: من وەک تەنیا خانەیەک دەچمە گیانەوە.. لە ماوەی بیست و چوار کاتژمێردا، ژمارەم زیادەکات و دەگاتە دە ملیار.
پرسیار: بۆچی ناویان ناوی (گۆڤـید ـ نـۆزدە)؟
کۆرۆنا: بۆ کورتکردنەوەی وشەکانی ناوەکەم.. ناوم لەم سێ وشەیە پێکهاتووە: (کۆرۆنا، ڤایرۆس، دیسیاس) نۆزدەکەش، ئەوەیە کەمن لە ساڵی (٢٠١٩) سەرم هەڵدا. (١٩) دوو ژمارەی کۆتایی ساڵی سەرهەڵـدانمە.
پرسیار: بۆ یەکەمین جار لە کەی و لە کوێدا دەرکەوتیت؟
کۆرۆنا: لە مانگی دێسەمبەری ساڵی رابردوو، لە زێدی سەرهەڵدانم لە شاری (وۆهان) لە چین دەرکەوتـم.
پرسیار: چۆن لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێیتەوە؟
کۆرۆنا: بە هۆی ئەو پریشکانەوە، کە لە کاتی کۆکین و پژمیندا، لە دەمی کەسێکی تووشبووەوە دەردەپڕن و بەر کەسێک یا کەسانی نزیکیان دەکەون.
پرسیار: ئایا بە هۆی هەواوە دەگوازرێیتەوە؟
کۆرۆنا: حەز بەم هۆیە ناکەم.
پرسیار: لە کوێوە دەچیتە گیانی مرۆڤەوە؟
کۆرۆنا: لە دەمیەوە، یا لە لووتیەوە، یا لە چاویەوە.
پرسیار: بۆ ماوەی چەند، لەسەر کەلوپەل و شتومەک و کەرەستەکاندا دەمێنیتەوە؟
کۆرۆنا: لە چەند کاتژمێرێکەوە بۆ چەند رۆژێک.

پرسیار: کەسی تووشبوو، لە ماوەی چەند رۆژدا، دەردەکەوێت کە تووش بووە؟
کۆرۆنا: لە دوو رۆژەوە بۆ چوار رۆژ.. ئەوپەڕی: لە پێنج رۆژ یا لە شەش رۆژدا.
پرسیار: بۆ چی مەبەستێک دەچیتە گیانی مرۆڤەوە؟
کۆرۆنا: بۆ ئەوەی هێڕش بکەمە سەر سییەکانی و دایبڕزێنم.
پرسیار: باشترین ژینگە بۆ تۆ چییە؟
کۆرۆنا: ژینگەیەکی تەڕی تاریک و سارد.
پرسیار: ئایا حەز لە ژینگەی وشک و گەرم دەکەیت؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: سیانەی نیشانەکانی تووشکردنت چین؟
کۆرۆنا: ١ـ تالـێهاتن.. ٢ـ وشکە کۆکە.. ٣ـ شەکەتی و ماندووبوون.
پرسیار: ئایا ڤاگسین (دەرمانی دژ) هەیە بۆ لەناوبردنت؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: ئایا چارەسەرت هەیە؟
کۆرۆنا: نەخێر.
پرسیار: چۆن لە رێگای پشکنینەوە دەدۆزرێیتەوە؟
کۆرۆنا: بە وەرگرتنی تەڕی لە لووت یا لە دەم یا لە قوڕگ، لە تاقیگەدا پزیشی پسپۆر پشکنینی ورد بۆ ئەو وەرگرتووە دەکات.. دەردەکەوێت ئەو کەسە تووش بووە یا نا.
پرسیار: جیاوازی تۆ چییە لەگەڵ ڤایرۆسەکانی تردا؟
کۆرۆنا: خێرایی بڵاوبوونەوەمە.
پرسیار: باوباپیرانت کێن؟
کۆرۆنا: ١ـ (سارس)ی چینی.. ٢ـ (مێرس)ی سعوودی.
پرسیا: لە هەواڵەکاندا راگەیاندرا، کە دەرمان هەن کارت تێدەکەن.. ئایا ئەمە راستە؟
کۆرۆنا: بەڵێ.. هەوڵی بەربەرەکانیم دەدەن.. دەیانەوێت بەو دەرمانە کۆنانە بمکوژن، کە بۆ پەتاکانی تر دروستکراون.. بەڵام شکستیان هێنا بۆ لەناوبدنم.
پرسیار: دەتوانی ناوی هەندێ لەو دەرمانانە بهـێنيت؟
کۆرۆنا: کۆمپانیایەکی فەرەنسی، ئەوەی وت: بە دەرمانی گرانەتا یا دەرمانی دژە ئیبۆلا یا دەرمانی دژە ئایدز یا ئامیفلوە، یا بە جۆری تری دەرمانە دژە ڤایرۆسەکان، کۆرۆناش لەناودەچێت.. بەڵام بە هەموویانەوە نەیان توانی بمکوژن.. تائێستا ئازادم و سەربەستم و بێدەربەستم.. بە خێرایی لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر دەڕۆم.
پرسیار: شتی تازە هەیە بۆ لە ناوبردنت؟
کۆرۆنا: هەندێ لە پزیشکان هەوڵی ئەوە دەدەن، کە بە ڤاگسینی دژە سیل بمکوژن.. بەڵام شکستیان هـێنا.
پرسیار: ئەی گیاوگۆڵ و دەرمانی میللی، وەکو: رەشکە و رازیانە و نەعـنا و…؟
کۆرۆنا: هاهاها.. هاهاها.. هاهاهاهاهاها.
پرسیار: رقت لە چییە؟
کۆرۆنا: رقم لە، مانەوە لە ماڵەوە.. پاک و خاوێنی کەسی.. هەوا گۆڕین.. ژینگەی وشک و گەرم.. چەند جارێک ئاو لە دەم وەردان (غەڵغەڵەکردن).
پرسیار: ئایا تۆ بچیتە گیانی هەرکەسێکەوە دەیکوژیت؟
کۆرۆنا: نەخێر.. هەندێ کەس و لایەن و میدیا و راگەیاندنەکان، ترس و تۆقین لەناو خەڵکیدا بڵاودەکەنەوە.. لە راستیدا لە (سەدا هەشتای) نەخۆشەکانم بەبێ چارەسەر چاک دەبنەوە.. نزیکەی (لە سەدا حەڤدە)ی نەخۆشەکانیشم پێویستیان بە جیاکردنەوە هەیە و لە نەخۆشخانەکاندا بە چارەسەری ئاسایی چاک دەبنەوە.. بەڵام لە (سەدا دوو ـ بۆ ـ چوار)ی نەخۆشەکانم دەکوژم.
پرسیار: خەسڵەتی ئەو کەسانەی دەیانکوژیت چییە؟
کۆرۆنا: ئەو بەتەمەنانە دەکوژم، کە تووشی نەخۆشییە درێژخایەنەکانی وەکو: شەکرە و پاڵەپەستۆ و نەخۆشی هەناسە تەنگی بوونە.
پرسیار: منداڵانیش تووش دەکەیت؟
کۆرۆنا: بەزەییم بە منداڵان دێت.. بە زۆری وازیا لێدەهـێنم.
پرسیار: هێڕش دەکەیتە سەر نێرینە یان مێینە؟
کۆرۆنا: بەزۆری بۆ سەر نێرینە.
پرسیار: فێرم ناکەیت چۆن خۆمت لێ بپارێزم؟
کۆرۆنا: ١ـ لە ماڵەوە بمێنەوە.. لە قەڵەباڵغی و لە گردبوونەوە و لە تێکەڵبوون خۆت دووربگرە.. مەچۆ بە پرسە و مزگەوت و بۆ میوانی.
٢ـ بە بەردەوامی و بە شێوەیەکی باش دەستەکانت بشۆ و پاکژکردنەوە بەکاربهـێنە.
٣ـ گەر پژمین و کۆکەت هات.. کلێنکسێکی پاک بە دەمتەوە بگرە.
٤ـ ماوەی زیاتر لە مەترێک.. لە نێوان تۆ و کەسێکی گومانلێکراوی تووشبوو هەبێت.
٥ـ زۆر پێویستە هەوای ماڵەکەتان بگۆڕی.. بە کردنەوەی پەنجەرەکان و دەرگاکانی ژوورەکانتان بۆ ماوەیەک.. رۆژی سێ و چوار جار دووبارەی بکەرەوە.
٦ـ رۆژانە چەند جارێک، بە شلەی پاکژکەرەوە، شتەکان و دەسکی دەرگاکان و سەرمێز و دەزگای کۆمپیوتەر و مۆبایل و شتەکانی تر پاک بسڕەوە.. پێڵاوکانت لە دەرەوە دانێ.
٧ـ رۆژی چەند جارێک بە ئاوی شلەتێن، ئاو لە دەمت وەردە ( غەڵغەڵەکردن بە ئاو).
پرسیار: دەربارەی دەمامک و دەستکێش قسەم بۆ بکە، ئایە پێویستە بەکاریان بهـێنین؟
کۆرۆنا: بە کارهێنانی دەمامک و دەستکێش، بۆ کەسانی تووشبووان و گومانلێکراوان پێویستە.. بۆ سەرجەم تیمە پزیشکییەکان و پەرستیاران و کارمەندانی تەندروستی ناو نەخۆشخانەکان بۆ ئەو کەسوکارانەش کە چاودێری دۆخی نەخۆشە تووشبووەکانیان و گۆمانلێکراوەکانیان دەکەن.. دەمامک و دەستکێش و بەدلەی خۆپارێزیان پێویستە. بەڵام بۆ ئەودوای خەڵکی پێویست نین.
پرسیار: ئایا نیشانەکانی تووشبوون لە هەر نەخۆشێکی تووشبوودا دەردەکەون؟
کۆرۆنا: نەخێر.. بەشێکی زۆر لە نەخۆشەکان، کە تووشدەبن و چاکیش دەبنەوە، سەغڵەتنین و پێی نازانن، هیچ نیشانەیەکیشیان لێ دەرناکەوێت.
پرسیار: لە کێ دەترسیت؟
کۆرۆنا: لەم کەسانە دەترسم: ١ـ لە توێژینەوەی زانیاری و لە زاناکان. ٢ـ لە هۆشیاری و لە رۆشنبیری خەڵکی.. ٣ـ لە پلان و لە بەرنامە خۆپارێـزییەکان.
پرسیار: میستەر کۆرۆنا.. ئایا راستە کە تۆ دروستکراوی هەواڵگریت (موخابەراتیت)؟
کۆرۆنا: هەندێ کەس و لایەن وا دەڵـێن.. ئەوەی وا دەڵێت با نەترسێ و بیسەلمێنێت.
پرسیار: رووی رەشی تۆمان زانی.. ئایا رووی سپێشت هەیە؟
کۆرۆنا: بەڵێ.
پرسیار: چیین.. باسیان بکە؟
کۆرۆنا: ١ـ متمانەم بۆ خێزانەکان گەڕانەوە و کەسەکانیانم کۆکردنەوە.
٢ـ ژینگەم پاک کردەوە.. لە ماوەی تەمەنی کورتم دا، ئەوەی من لە بارەی ژینگەوە هێناومەتەدی.. ئەو کۆنگرە نیۆدەوڵەتییانەی کە دەربارەی ژینگە بەستران، بۆیان نەهاتەدی، لەو کۆنگرە نێودەوڵەتیانەش: کۆنگرەی(ستۆکهۆڵم: ١٩٧٢) و کۆنگرەی (نیـرۆبی: ١٩٨٢) و کۆنگرەی (رویـۆدۆجـانیرۆ: ١٩٩٢).
٣ـ فشۆڵی و لاوازی سیستمی تەندروستی جیهانیـم ئاشکراکرد.
٤ـ مرۆڤ خۆی بە خوا دەزانی.. سەلماندم کە چەند لاواز و بێدەسەڵاتە.
٥ـ پەردەم لە رووی گەندەڵی و دەسەڵاتدارە گەندەڵ و دزەکان هەڵمـاڵی.
٦ـ هەندێ وا خۆیان پێشان دەدەن کە بە خۆیاندا چوونەتە و روویان لە باشی کردووە.. بەڵکو راست بکەن.
پرسیار: بۆچی عەرەبەکان تووش ناکەیت؟
کۆرۆنا: جیاوازی لە نێوان هیچ نەتەوەیەک ناکەم.. بەڵام رژێمە عەرەبییەکان راشکاوی و راستگۆییان نییە.. بۆیە راستییەکان بە گەلەکانیان ناڵـێن و لێان دەشارنەوە.
پرسیار: تێڕوانین بۆ ئایندە چـییە؟
کۆرۆنا: دەشێ مرۆڤ ڤاگسینێک یا دەرمانێکی کارگەر بدۆزێتەوە و لەناوبەرن.
پرسیار: بەڕێـز کۆرۆنا.. ئایا ویـژدان ئاسوودەی؟
کۆرۆنا: بەڵێ.. هۆش و ویژدانی مرۆڤم راچەنی و تووشی شووکم کردن.. جیهانی دوای کۆرۆناش جیاواز دەبێت لەگەڵ جیهانی پێش کۆرۆنا.
پرسیار: چی ئامۆژگـارییەکم دەکەیت؟
کۆرۆنا: لە ماڵەکەتـدا بمێنەوە.. تا چارەسەرێک دەدۆزرێتەوە.. یا ڤاگسینێکی گونجاو دروست دەکرێێت.
تێبینی: ئەم نووسینە، لە سایتی “اراء حرة” دا، لە (٢٦/٣/٢٠٢٠) دا بڵاوکراوتەوە، ناوی نووسەری لەسەر نییە، بە دەستکارییەوە لە زمانی عەرەبییەوە وەرم گێڕاوە بۆ سەر زمانی کوردیمان.
رەزا شوان
نەرویـج: ٧/ ئەپـریل/ ٢٠٢٠