مارکس فەیلەسوف نیە، مێژوو نوسیش نیە، زانایەکی دونیای سیاسەت و ئابوری و کۆمەلایەتی نیە، تەنانەت مامۆستایەکی پلە یەکی هیچ لەم بوارانە نیە. هەروەها ماۆمستایەکی بەهرەداریش نیە کە کۆکتێلێکی هەموو ئەو بوارانە بە یەکەوە کوڵاندبێ و دەفرێکی پانی لێ ئامادە کردبێت. جێ و شوێنی مارکس لە مێژوودا لە دەرەوەی هەموو ئەوانەدایە.

مارکس سەرەتاو دەستپێکردنی ڕەخنەیە لەسەردەمی مۆدێرنە، ئەم رەخنەش بە ڕەخنە گرتن لە جیهانی ڕاستەقینە دەستی پێکرد. ئەم ڕەخنە ڕادیکالەش لە کاپیتالیزم وا دەخوازێ و ڕێگا دەدا بە دۆزینەوەی بنچینەکانی نامۆبوون لە سیستەمی بازاڕو چەوسانەوەی دانەبڕاوی کرێکاران.
بناغەی سەرەکی چەمکی “بەها” لەم ڕەخنە ڕادیکاڵە دێتەدەرەوە. هەر ئەو ڕەخنەشە ڕێگا خۆش دەکا کە تێبگەین لەو یاسا مەوزوعیانەی کە زاڵ و سالارە بەسەر دووبارە بەرهەمهێنانەوەی سیستەم، کە بنیاتنراوە لە ژێر ئەو جموجۆڵانەی لە کاتی چاودێری کردنی واقیع لە سەرخانی کۆمەڵگە دەیبینن .
مارکس لەو ڕەخنە ڕادیکاڵەی لە جیهانی واقیعی دەیگرێ شتێکیتریش زیاد دەکا، ئەو دێ ڕەخنە لەو گوتارانەش دەگرێ کە پەیوەندی هەیە بەم واقیعه،چەشنی گوتارە: فەلسەفی ، ئابوری، کۆمەڵناسی، مێژوویی، زانستە سیاسیەکان. ئەم ڕەخنە ڕادیکاڵە، پەردە لەسەر ڕووی راستەقینەو پشتگیری ئەم گوتارانە لادەدا، کە لەدوا شیکردنەوەدا: بریتین لە گوتاری بیانوو هێنانەوەو شەرعیەتدان بە هەڵس و کەوتەکانی دەسەڵاتی سەرمایەی هەژموندار.

بۆ ئەوەی ” مارکسیست” بیت، بێ سێ ودوو دەبێ لەو شوێنەوە بەردەوام بی کە مارکس دەستی پێکرد. ئەمە وەستان نیە لە تەك مارکس بەڵکو دەبێ لەمارکسەوە دەست پێبکەین. مارکس پێغەمبەرێك نەبووە کەهەموو ئەنجامگیریەکانی ” ڕاست” و ” کۆتا” بووبێت، بەرهەمەکانی ئەو تیئۆرێکی قوفڵ لێدراو نیە. چونکە مارکس ” بێ سنوورو بێ کەنارە” ، چونکە ئەو ڕەخنەیەی دەستی پێکرد بێ سنوور و بێ کۆتاییەو هەمیشە بەتەواو نەکراوی ماوە و پێویستە ڕەخنەکە خۆی بابەتێك بێ بۆ ڕەخنەگرتن لە خۆ ( مارکسیزم کە لە ساتێکی دیاریکراوفۆرمۆڵە دەبێ، دەبێت خۆشی بکەوێتە ژێر سێبەری ڕەخنەی مارکسیستی). مارکسیزم دەبێ بێ وەستان خۆی بە ڕەخنەی ڕادیکاڵ دەوڵەمەند بکا، دەبێ واسەیری هەر نوێبوونەوەیەك بکا کە سیستەم بەرهەمی دێنێ کە ئەمە بواری نوێ ی مەعریفیی مرۆڤایەتین.

کورتە ناونیشانی کتێبی سەرمایە، بریتیە لە ” ڕەخنە لە ئابوری سیاسی” ئەمە مانای ئەوەنیە ئەمە ڕەخنەیە لە ئابوریەکی سیاسی خراپی (ڕیکاردی) تا ئابوریەکی سیاسی باشی (مارکسی) شوێنی بگرێتەوە. بەڵکو ئەمە ڕەخنەیە لەو زانستەی ناونراوە “زانستی ئابوری” و خستنە ڕووی ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی ئەم زانستە ( واتا ئەم شتانەی بۆرژوازی دەیڵێت و داوەری پێ دەکا لەهەڵس و کەوتەکانی خۆی)؛ هەروەها ڕەخنەشە لە بەهای ئەو زانستە ئابوریە لە ڕووی مەعریفیەوە، پەردەلادانە لەسەر سنورداریەکانی ئەم زانستە. ئەم رەخنەیە داواکردنێکە بۆ وەستانەوە دژ بەو بە ناو زانستە کە خۆی وا دەنوێنێ دابڕاو و سەربەخۆیە لە ماتریالیزمی مێژوو، پەیامی ڕەخنەکە ئەوەیە کە ئابوری سیاسی ناتوانێ سەربەخۆ بێت لە ماتریالیزمی مێژوو. ئابوری سیاسی ئەو شێوە دەرەکیەیە کە ماتریالیزمی مێژوو(واتا کێشمەکێشمی چینایەتی) لەژێر سەرمایەداری ڕوخسار دەگرێ. لەسەر ئاستی لۆژیکیشدا، ماتریالیزمی مێژوو بە پێش ئابوری دەکەوێ، بەڵام زۆرانبازی چینایەتی لە ژێر سایەی سەرمایەداری لە بۆشایی وچۆڵەوانی ڕوونادات، بەڵکو لەسەر بناغەیەکی ئابوری کاری خۆی دەکا، هەندێ یاساش بەرهەم دێنێ کە لە روخساردا ئەم یاسایانە ئابوریانە خۆ دەنوێنن.

من سەرەتا لێکۆڵینەوە لەسەر ئەم پەیوەندیانە دەکەم هەروەك چۆن لە کتێبی سەرمایە تەعبیری لێکراوەو خراوەتە ڕوو، واتە لەتیئۆری شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، هەروەها ئەم پەیوەندیانە لە ژێر سایەی سەرمایەداری هاوچەرخ، واتە لە ژێر سێبەری ئەمڕۆمان – واتە ئیمپریالیزم.

تێزەکانی من من ئەمانەی خوارەوەن :
١) ماتریالیزمی مێژوو کڕۆکی مارکسیزمە، لەبەر ئەوە:
٢) دۆخی مەعریفی یاساکانی ئابوری سەرمایەداری بە جۆرێکە وای لێدەکا بکەوێتە ژێر ڕکێفی یاساکانی ماتریالیزمی مێژوو:
٣) لە ژێر سایەی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری ، یاساکانی ئابوری دۆخێکی تیئۆری وا لەخۆی دەگرێ کە جیاوازە لە دۆخی ژێر شێوازەکانی بەر لەسەرمایەداری: تەنانەت :
٤) یاساکانی ئابوری سەرمایەداری بە شێوازیكی بابەتیانە بوونی هەیە؛ دوا خاڵ:
٥) ئەم یاسانەش لە دواشیکردنەوەشدا لە ژێر ڕکێفی یاسای ” بەها” دان.
بەم جۆرە بە بۆچوونی من زۆرانبازی چینایەتی لە ژێر سەرمایەداری بە گشتی، لە جیهانی ئیمپریالیستیش بە تایبەتی ، لە سەر بناغەو بنچینەیەکی ئابوری دیاریکراو ئیش دەکا، هەر ئەویشە ڕۆڵ دەبینی لە گۆڕینی ئەم بناغەیە.

خوێندنەوەم بۆ مارکس؛ بە دڵنیایی ڕۆشنبیریەکی گرنگ و پڕی بە دوای خۆیدا هێناو قەناعەتی پێهێنام لە هێزی ئەم ئەندێشەیە.بەڵام؛ هێشتا من بە هەستێکی چەشنی ئەوەی ئەمە بەشم ناکا خۆمم بینیەوە! چونکە من پرسیارێکی سەرەکیم هەبوولە بارەی دواکەوتوویی” کۆمەڵگەکانی ئێستای ئاسیا و ئەفریقیا کە “لەژێر قۆناغی گەشەسەندن” دان، من لەوبارەوە وەڵامم لای مارکس نەدۆزیەوە، بەڵام لەجیاتی ئەوەی لە مارکس دوور بکەومەوەو بڵێم ئەپدەیت نەبووە، بەسادەیی گەیشتمە ئەو ئەنجامگیریەی کە بەرهەمەکانی ئەو تەواو نەکراون.

زیادەیەکی سەرەکی کە من خستومەتە سەر تیئۆرەکە: پەیوەندی هەیە بە گواستنە لە یاسای ” بەها ” بۆ یاسای “بەهای گلۆبالیزەکراو” لەسەر بنچینەی بونیادی هەرەمیی -جیهانی کراوی- نرخەکانی هێزی کار بە دەوری ئەم ” بەها” یە. کە پەیوەندی هەیە بەو هەڵس و کەوتانەی بەڕێوەدەچێ بۆ دەست گەیشتن بە سەرچاوە سروشتیەکان.

ئەم ” بەها” بەجیهانی کراوە خۆی بریتیە لە بناغەی ڕەیعیی ئیمپریالیستی. لێرە من دەڵێم ئەوەی ئاماژەم پێداوە پەردە لادەدا لەڕوخساری بزوێنەری ڕاستەقینەی ناکۆکیەکانی سەرمایەداری/ ئیمپریالیستی و ئەو بەریەککەوتنانەی پەیوەندیدارن، بەجۆرێك کە چینە کۆمەڵایەتیەکان و نەتەوەکان هەموویان نوقمی بەرامبەرکێ و ناکۆکی وزۆرانبازیەکانن، نوقمی وردو درشتی هەموو هۆکارە لقدارەکانی ئەم ناکۆکیانەن.
هەروەها دەڵێم خوێندنەوەمان بۆ مێژووی هەردوو سەدەی بیست و بیست و یەك ؛ هیچ نیە بێجگە لە سەرلەنوێ دەرکەوتن و-یان ” بوژانەوەی” خەڵك و گەل و نەتەوە پەراوێزخراوانەی سیستەمی جیهانی سەرمایەداری ئیمپریالیستی.
………………………………………………………………………..

تێبینیەکانی وەرگێڕ: ئەم نوسینەی لێرە دەیبینن بریتیە لە هەڵبژاردنی چەند پەرەگرافێكی هەڵبژاردە لە پێشەکی کتێبی
(THE LAW OF WORLDWIDE VALUE )
کە چاپی ئینگلیزی ئەم کتێبە لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوکراوەتەوە. ئەم کتێبە ئەوەندەی من ئاگاداربم تەرجومە کراوە بۆ زمانەکانی (فەرەنسی ، عەرەبی ٢٠١٢) . دەقە عەرەبیەکە کە لە فەرەنسیەوە کراوە کاتێ بەراوردم کرد بە ئینگلزیەکە پڕە لە کەم و کورتی و جیاوازی، نازانم خەتای وەرگێڕەکەیە یان دەقە فەرەنسیەکە وایە ئەمە کەسی فەڕەنسی زمان دەتوانێ قسەی لەسەر بکا. بەڵام دەقە ئینگلیزیەکە سەد لەسە جێگای متمانە بوو. یەك سوود لە دەقە عەربیەکە هەبوو کە لێرە بەکارم هێناوەتەوە، ئەوان ناونیشانی پێشەکیەکەیان لە تەعبیرێکی نوسەر خۆی وەرگرتووە کردویانە بە ناونیشانی پێشەکیەکە، منیش هەمان تەعبیرم لاجوان بوو بەکارم هێنا.

به‌شی یه‌كه‌م

((ئەم کارەم بە ماندووبونی هەردوو هاوڕێیانی پزیشکم د.کامەران قەرەداغی و د.وەسفی تاڵەبانی پێشکەشە))

دەروازە: لەدایکبوونی پرسیار

هەندێک نووسین بەگشتی و فەلسەفیش بەتایبەت نازانرێت کە چۆن لەدایکدەبن، وەک ئەم نووسینە بۆنموونە. ئەم نووسینە، ناونیشانەکەی و بەشێک لە تێۆریزەکانی زادەی دادوەرییەکی پێش وەخت و تێڕامانێکی ئامادە نین بەقەد ئەوەی کە دەرکەوتنی کۆرۆنا خستیانیە هزری نووسەرەکەیەوە. بەڵێ نووسینەکە نیگای کارتێکەری بزووتنەوە و شەپۆلی فەلسەفیی جیاجیا و ئەندێشەی هەندێک هزرەڤانانی تێکەوتووە بەس هەرگیز ئەمە ئەوە ناگەیێنێت کە پێمانوابووبێت کە ڕۆژێک دێت و لەژێر ناونیشانی “فەلسەفە و کۆرۆنا ” نووسینێک دەخەینە بەردەست خوێنەرانمان.
هاتنی کۆرۆناڤایرۆس Coronavirusهاتنی چاخ و سەردەمێکی فەلسەفیی نوێ نییە هەروەک ئەوەی لە فەلسەفەدا باوە کە چاخەکان یان سەردەمەکان بە واتا و ڕووداو(بۆنموونە تازەگەری،ڕێنیسانس،ڕۆشنگەریی) یاخود بە بزووتنەوە و ڕێبازە فەلسەفییەکانەوە ناوزەددەکرێن یاخودیش گرێدەدرێنەوە، تەنانەت لە بواری پزیشکیشدا کۆرۆنا سەردەمێکی پزیشکی نییە بەقەد ئەوەی کە بەشێکە لە مێژووی ڤایرۆس یان زانستی ڤایرۆس Virology(ڤایرۆسناسی)، کە ئەوەش دەچێتە خانەی مایکرۆبایۆلۆژی Microbiologyیەوە(ئەو زانستەی لە زیندەبچووکەکان دەکۆڵێتەوە).لێرەوە دەڵێین ، بەو مەرجە هاتنی کۆرۆنا دەرکەوتنی دیاردەیەکە شایانی تێڕامانی مەزنە کە مرۆڤەکان ئامادەبن فێربوون لە کۆرۆناوە بەدەستبهێنن و تێگەیشتنە جوانکاری، ڕەوشتیی و کۆمەڵایەتییەکانیان بەرەو ئاستێکی باڵاتر بەرن.
بەدڵنیاییەوە لە قۆناغی پۆست -کۆرۆناڤایرۆس Post-Coronavirus پرسیاری نوێ لەدایکدەبن و مرۆڤەکانی کۆمەڵگە جیاکانیش سەبارەت بە داهاتوو، بەو شتەی بەڕێگاوەیە و هیچی لەبارەوە نازانین،ڕووبەڕووی لێخوردبوونەوەی جیا دەبنەوە: هەنگاوەکانی پۆست کۆرۆنا چیدەبن؟ چۆن مامەڵە لەتەک سێستەمی خواردن و سێکس و حەوانەوەمان بکەین؟ ئابووری پێش بە سیاسەت دەداتەوە یان بەپێچەوانەوە؟ئەی شوێنی تەندروستی (ئاگایی تەندروستی، پەروەردەی تەندروستی) لە هاوکێشە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکاندا چ ڕەوتێک وەردەگرێت؟ مەرگ،جەستە،ساغی/ناساغی ئەمانە چییان بەسەردێت؟ ئەدی دژەجوولەگەرایی Antisemitism، ڕەگەزپەرستیRacism ، ڕق لە ژن، ئیسلامۆفۆبیا، پیسکردنی سروشت، چۆن دەکەونەوە؟ ڕۆژێک دێت بڵێین سوپاس بۆ کۆرۆناڤایرۆس کە پەردەی لەسەر یەک دونیا درۆ و ناڕوونی Obscurantism(تاریکیپەرستی) مرۆڤی هاوچەرخ هەڵدا یان ئێژین نەخێر هەرگیز کۆرۆنا بە شادمانی Ecstasy خۆی نەگەیشت و هیچی فێرنەکردین. ئەوە بۆچوونێکی فاشیستانەیە کە سوپاسگوزاری کۆرۆناڤایرۆس بین، هەر ئەوە تێۆری مالتۆسمان Thomas Malthus بیردەخاتەوە کە پێیوایە بۆ چارەسەرکردنی کێشەی زۆری دانیشتوان و ترسی کەمی خواردن ڕژێمەکان پێویستە ناساغی و نەزۆکی بڵاکەنەوە، لێ ئەوانە لەولاوە بوەستێت خۆ کۆرۆنا دروستکەری بیرکردنەوە بوو لەسەر داهاتوو، ڕۆشتن بوو لە بیرکردنەوەی خودی خۆوە بۆ بیرکردنەوەی خودی ئەویتر. هاتنەدەرەوە بوو لە “من” و چوونیش بۆ لای “تۆ” ،بێسڵەمینەوە ئەمەش وایکرد بیربکەینەوە لەوەی کە””من و تۆ””پێکەوە چۆن ڕووبەڕووی کۆرۆنا ببینەوە کە پێشتر بەیەک ئاشنانەبووین.کۆرۆنا ڕێزمانی گفتوگۆی جێندەری گۆڕی بەرەو ئاقارێکی ڕەوانبێژی سەرسامکەر. کۆرۆنا جارێکی تر وتاری ڕۆشنگەری Enlightment ڕۆژئاوایی خستەوە ژێرپرسیار و چارەنووسی دروشمەکانی شۆڕشی فەرەنسی(ئازادی، یەکسانی، برایەتی)سەرلەبەر هەڵتەکاندووە. کەواتە کۆرۆنا سەرلەنوێ ئەو تێگەیشتنە فەلسەفیی، زانستیی ،هونەریی و ئابوورییەی تەڵخکرد کە بنەمای بۆ ئەو وتارە دانابوو کە فەلسەفە ناوی لێنابوو وتاری مۆدێرنە، ئەمەش بەهۆکاری ئەوەی کە لەگەڵ تەوژمی باس لە کۆرۆنا بەها هاوبەشەکان کە پێشتر وتاری ڕۆشنگەریی خەمی بوو بیپارێزێت و جیهانگیریش دەمامکی ئابووری بۆ زیادکردبوو کۆرۆنا وێنەکانی گۆڕی. شار کە بەرهەمی گەشەی مۆدێرنەیە چارەنووسی وا بەدەست کۆرۆناوە.
کۆرۆنا شاری خامۆش و هێمنکرد، بەجۆرێک بێدەنگیکرد کە شارە پۆست مۆدێرنەکان جارێکیتر بە شەرمەوە دەرکەونەوە. کۆرۆنا وایکرد شار ترسناک و نەخۆشئامێز بێت. لە سەردەمی کۆرۆنا دا ژیانی”من” و ژیانی “تۆ”لە شاردا وەک یەک کپکرا. کپبوون بوو بە تایبەتمەندی مۆزەخانە و باڵاخانە و یاریگا مەزنەکان و لەگەڵ کۆرۆناشاپاتریۆتیزم(نیشتیمانچیەتی) کە سەرلەنوێ سەریهەڵدایەوە شانبەشانی تەوژمی جیهانگیریی،کە سێ دەیەی بە فەرمی پڕکردەوە،لە شارە جیهانیگیرییەکانا خەمی زاڵبون بەسەر کۆرۆنا دەخۆن. کۆرۆنا وایکرد جیهانگیری تەندروستی سەرنجی بخرێتەسەر و ئابووری ببێتە پرسیار لەسەر ئەو جۆرە لە جیهانگیرییە. هەر جیهانگیری تەندروستیشە کە وایکرد وڵاتانی نیولیبرالیزم تادەگاتە ئەو وڵاتانەی مافی نەخۆش و کارمەندی تەندروستی تیا پارێزراو نییە هەموو چاویان لەسەر ئەمەریکا بێت کە بۆ لە بەر تەوژمی کۆرۆنا وای بەسەرهات؟بەشێک لە وڵاتان بەتایبەت عەرەبی-ئیسلامی کە هەمیشە لە سیاسەتە دەرەکییە ڕەشەکانی ئەمەریکا زەرەرمەندبوونە بەتاسەوە دەڕواننە دوا هەواڵەکانی کۆرۆنا لە ئەمەریکا.بەشێک لەوە هەر پەیوەندی بە جۆری سیاسەتەکەی ئەمەریکاوە نییە بگرە پەیوەندی بەو بانگەشانەشەوە هەیە کە ئەمەریکایەکان لە بواری زانست و زانینی پزیشکیدا کردویانە.
کۆرۆنا لەڕێگای مێژووی ڤایرۆس و ڤایرۆسناسییەوە پێماندەڵێت گەردوون و مرۆڤ ،چاترە بڵێیین، گەردوون و بوونەوەرەکانی ناو بوون لە دێرزەمانەوە بە ڤایرۆس و بەکتریا ئاشنان و کارلێکیشیان لەسەر یەک داناوە و فەلسەفەش لەم بارەیەوە لە مامەڵە لەتەک زانستە سروشتییەکان دیرۆکێکی دەوڵەمەندی هەیە.وێرای ئەوە،فەلسەفە و کۆرۆنا واتە لەیەک نزیکبوونەوەی بیرکردنەوەی فەلسەفی و بیرکردنەوەی پزیشکی. لە سەردەمی کۆرۆنا فەلسەفە پتر لە پزیشکی نزیکبوەوە ئەوەش بە حوکمی قسەکردنەکانی فەلسەفە لەسەر چەمکگەلێکی وەک جەستە،مەرگ،تەندروستی،چارەسەر،دووچاربوون و پێوەبوون ئەمەو تادەگاتە نێوان(دیستانس)ی تەندروستی کۆمەڵاتی، کەرەنتینەکردن وپاقژی و.. .

سەرنج:
ئەوەی لە دووتۆیی ئەم نووسینەدا دەوترێت دەبایە هەر بوترایە و زۆر لەمە باڵاتریش پێویستیدەکرد بێینەگۆ، لێ وتنەکانمان پووخت و چڕدەکەینەوە و دواتر کاردانەوەکانی کۆرۆنا درێژەی وتنەکانمان و ئاقارەکانیشی دیاریدەکات. ئەم “دوژمنە نادیارە” هۆکاری شێوازی چۆنیەتی وتنەکانمانە و تازەگەریەکانیشی ئاڕاستەی نەوتراوەکانمان دەستنیشاندەکات، کە پاشان دەبن بە وتن یان لەڕێگای ئەوەن ببن بە وتن. هاوکات ئەوەی لێرە گۆدەگرێت لەلایەک و ، ئەوەش کارمەندانی تەندروستی و هێزەکانی ناوخۆ و پێشمەرگە ڕۆژانە ئەنجامیدەدەن تا تووشبوانمان ڕوو لە کەمی و کەمی بنێن شایانی ڕێزە. ئەوەی لێرەدا دەوترێت پێویستی بەزۆرتر بەدواچون و قووڵبونەوەیە،کە ئەوەش کاری دواترمانە. ڕاڤەکردنەکە لایخوارەوە لە چەند پەڕەگرافێکدا جەمسەرگیردەکەین و ناسنامەی پەڕەگرافەکانیش دەخەینە خزمەتی سەرەکی باسەکەوە کە “فەلسەفە و کۆرۆنا”یە.

وتنی فەلسەفە و کۆرۆنا

کۆرۆنا شایانی وتنە؟ وتن لەمەڕ کۆرۆنا بۆ کوێمان دەبات؟ فەلسەفە مافی وتنی لەسەر کۆرۆنا هەیە؟ کێ ئەم مافە بە فەلسەفە دەبەخشێت؟ مافی ئەوەی کە فەلسەفە وتن سەبارەت بە کۆرۆنا قۆرخبکات؟ گومانیناوێت بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە لەوێوە وەسەرەتادێین کە، فەلسەفە لەم کاتانە وتنی خۆی هەیە. وتنێک کە نادوبارە و وروژێنەرە. ئەو کاتانە فەلسەفە پێویستە بێتەگۆ کە شیاوی بۆ وتن لە ئارادایە. شیاویش پێویستییە بۆ ئەو وتنە. وتنی پێویست دەگمەن و وتنئامێزە. ئەم جۆرە وتنە وتنێکە کە نەوترا و بیرلێنەکراو پێکەوە گرێدەداتەوە. وتنی وتراوئامێز چییە؟ ئەو وتنەیە شایانی وتنە، واتە وتن شایانی گۆکردنە. وتنێک کە ئیدی کاتی وتنی هاتووە. وتنەکەش وتنێکە کە بێدەنگی تێدەپەڕێنێت و زۆنێک بۆ وتن بۆخۆی دێنێتەسازاندن. لەو شوێنەی شتێک هەیە بۆ وتن بێدەنگی، نەوتن، لەسەرە مەرگ دا دەبێت. ئەمە بۆ لێدانی ئەو تێزەیە کە بەم جۆرەیە: “ئەو دەمەی شتێک نییە بۆ وتن ،چاترە بێدەنگبین”.ئەو بێدەنگییەی پەیوەندی بە وتنێکەوە هەیە کە شایانی وتن نییە ئەو وتنەیە کە هیچمان بۆ قسەکردن پێنییە، کە هیچمان بۆ وتن پێنەبوو چاترە نەوتن هەڵببژێرین. بەدڵنیاییەوە ئەو نەوتنەش بێدەنگی لێبەرهەمدێت، بێدەنگیەک کە بەرهەمی شایانی نەوتن بووە، لێ بێدەنگی ،بەردەوام، بێ لایەنی نییە، بەڵکو زۆرجار ئەندێشەیەک لە پشتەوەی خۆیڕاحەشارداوە.
بێدەنگی لەم شێوەیە ناچارییە،بەڵام لاوازیی نییە.پێچەوانەی ئەو جۆرە بێدەنگییەش ، بێدەنگی ناچاریی، بێدەنگییەکە لێوان لێوە لە ترس و بێ هێزی و دژە جەمسەری ئەمەش وتنە، وتنێک کە دلاوەریی و توانایی تیا سەزبووە. بۆ؟ چونکە کە بێدەنگیی لەدایکدەبێت بوێری و دلاوەریی نامێنێت. هەموو بێدەنگییەکان داناییان تیانییە. بەشێکی زۆر لە بێدەنگییەکان بێئاگایی و ترسنۆکیان تیا مەڵاسدراوە. شکاندنی بێدەنگیش بە وتنێک پێویستە کۆتای بێت کە وتراوئامێز بێت، شایستەی گۆکردن بێت، قابلیبێت بە ئاخاتن. وتنی لەو جۆرە درەنگ دێتەدونیاوە. بەپێی ئەوەی دەگمەن و نادوبارەیە جوگرافیای خۆی دەبەزێنێت و بۆ هەمووان پێویست و شایانە. بۆیە وتنی بیرمەندەکان لە یەک شوێن ئۆقرەناگرن،پیرنابن و بێزارکەیش نیین. هەرچی ستێڤێن شرۆدێرە Steven Schroeder بەجۆرێکی تر وتنی نەوتن، “وتنی هیچ ” شرۆڤەدەکات:” تاکە ڕێگا بۆ وتن لەمەڕ هەموو وتنێک وتنی هیچە، نەک بۆ وەستان لە وتن ،بەڵکو بۆ هێنانە لەرزینی سێستەمی هێز و ڕەتکردنەوەی بەرهەمەکانی ئەو سێستەمە. سێستەمەکەش لە بێ توانایی بیرۆکراتەکان و دڕندەیی دیکتاتۆرەکان و خولانەوەی سیاسییەکان دەبینێت”. با هەنووکە هاوکێشەکە بە شێوەیەکی تر بخوێنینەوە. کاتێک کە ئێمەی مرۆڤ دەڵێین “هیچم بۆ وتن نییە” جیایە لە نەوتن. هیچم بۆ وتن نییە زۆرجار بەرهەمی پەشۆکاوی و دەستەوەستانە لە ئاست شتێک کە شایانی وتنە. لەوێ، واتە کە وتن بوونی نییە، بێدەنگ نەزان و نادانەیە، لێ گوزارەی هیچ ناڵێم هەڵوێستەیە لەسەر وتراو کە زۆر وتنی قێزەوەن و بێ ماناکردووە. بەواتایەکی تر. کۆرۆنا کە هات وتنی سەپاند. کۆرۆنا بەم هاتنەی خۆی سەپاند، سەپاندنێک کە درزی خستە تێگەیشتنەکامان لەمەڕ داهاتوو.
بەم جۆرە وتن لە بۆشاییەوە دروست نابێت. کۆرۆنا هەیە بۆیە وتنیش هەیە. وتن دۆزی هەیە. پێویستی بە شوێنە. کۆرۆنا کە شوێنی داگیرکردووە پێویستی بە وتنە. کۆرۆنا کە ڤایرۆسە و ئەویش نازیندووە بەوە زیندوو بوو کە هاتە ناو خانەخوێمانەوە. ئێستا ئەو دەژی و گەشەدەکات.لە کوێ؟ لەناو جەستەی ئێمە و لەناو شادەمارەکانمان، لەناو شادەماری کۆمەڵگە و زمان و ڕوناکبیریماندا دەخولێتەوە و کاری خۆی دەکات. فەلسەفەش کە لەسەرەتای دەرکەوتنیەوە وتنی لەسەر مرۆڤ و دەوروبەری ئەم مرۆڤە هەبووە هەنووکە بەپێویستی دەزانێت کە وتن لەسەر کۆرۆنا بهێنێتەگۆڕێ.هەموو وتنێک جێکایەک بۆ خۆی شایستەدەکات و لەو جێگایە ڕووبەرێک بۆ پیادەکردنی دەسەڵاتی خۆی دەدۆزێتەوە. کەوابوو وتن دەسەڵاتە، هاتنەکایەوەی هێزە.
وتن ڕاڤەکردن دەسازێنێت ئەوەش توانایی لەخۆیدا پەنهاندەکات. وتنی لەخۆڕا وتنی بەتاڵ ئەوەش نەوتن یان بێمانای لە وتن دروستدەکات کە لە کۆتایدا تێنەگەیشتن پێکدێنێت. وتنی لەم شێوەیە،وتنی بۆش، فیزیای نییە، چونکە جێگا داگیرناکات و هێزیش هەرگیز پێکناهێنێت. وتنێکی توانایی تێدا نەبوو شیکاریش دروستناکات. ئەمەش لەبەر ئەوەی کە وتن، هەروەک نووسین، دەسەڵاتە. ویست بۆ وتن ویستە بۆ هێز. وتنی فەلسەفە وتنی دایکە( فەلسەفە لە زمانانی بێگانە مێیە)،هاوسەرگیری فەیلەسوفیش لەگەڵ فەلسەفە هاوسەرگیرییە لەگەڵ وتن، لەگەڵ بیرکردنەوە و پرسیارسازیدا.
کۆرۆنا فەلسەفەی هێنایە گۆ. فەلسەفە کە بیرکردنەوەیە وتن دەسازێنێت. بیرکردنەوەش کۆرۆنای کردە بابەت بۆ وتنەکانی، لێ شای وتنەکان،بەپێیئەوەی کە، وتنی فەلسەفییە وتنی فەلسەفیش لە ساتەوەختی کۆرۆنادا لە ئاستێکی تر ڤایرۆس دەخاتە نێو وتنەکانی خۆیەوە. بێماناش نییە بیرمەندە گەورەکانی ڕۆژئاوا لەو بارەیەوە هاتن گۆ: ئالان بادیۆ Badiou، جیۆرجیۆ ئاگامبێن Agamben، سڵاڤۆی ژیژێک Žižek، لۆک فێری Ferry، میشێل ئۆنفرێ Onfray ، ئێدگار مۆران Morin ، ژان -لۆک نانسی Nancy، ئەنتۆنیو نێگری Negri و..هتد.
کاتێک بیرکردنەوەی فەلسەفی لەگەڵ بیرکردنەوە لەمەڕ کۆرۆنا هاتەئاراوە بیرکردنەوەی فەلسەفی لەتەک بیرکردنەوەی پزیشکی یەکیگرتەوە کە ئەوەش یەکگرتنەوەی فەلسەفە بوو لەگەڵ پزیشکی یان تەندروستیدا، بەڵام فەلسەفە نایەت بە زمانی پزیشکی قسە لە کۆرۆنا، لە ڤایرۆس، لە کەرەنتینەکردن ، لە ئاسایشی تەندروستی تاک و کۆمەڵ،لە پانیک (شڵەژان)،لە ماڵەوە بوون، لە قەدەغەی هاتووچۆ ،لە مەودای تەندروستی بکات. وتنی فەلسەفە لەسەر کۆرۆناڤایرۆس هاوکات وتنیشیەتی لەسەر پرسیارە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ڕەوشتییەکان، کە ئەوەش وەک هەمیشە پرسیاری باشە و خراپە، مەرگ و ژیان، بێدادی و دادپەروەری دێنێتەپێشەوە. جیاوازی نێوان فەلسەفە و کۆرۆنا هەر ئەوە نییە کە کۆرۆنا زیندوو نییە و بەهاتنەناو خانەخوێکەوە ،لە ڕێگای مشەخۆرییەوە، دەست بە ژیان دەکات و فەلسەفە زیندووە، بەڵکو ئەوەشە کە کۆرۆنا خانە نییە،بەڵکو پشت بە خانەخوێک دەبەستێت تا گەشەبکات، هەرچی فەلسەفەیە زیندووە و عەقڵێک بەرهەمیدێنێت و تایبەتمەندی مشەخۆرانەی نییە و ئەمەش وادەکات فەلسەفە وتنی هەبێت و هەڵوێستە لە ئاست شتەکانی ناو بوونمان وەربگرێت ئەو گرفتارییەش، کۆرۆنا، بهێنێتە گۆ کە هەموو دووچاریبووینە.

ماویەتی…..

ئه‌گه‌رچی، له‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، به‌رده‌وام هه‌وڵی به‌ كولتووریكردنی خوێندنه‌وه‌ و ئاشناكردنی مرۆڤ به‌ كتێب ده‌درێت، وه‌لێ هێشتا خوێندنه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، نه‌ بۆته‌ كولتوورو بگره‌ له‌ په‌روێزیشدایه‌.چونكه‌ ئێمه‌ خوێندنه‌وه‌، وه‌ك پێداویستییه‌كی سه‌ره‌كی ژیان، هاوشێوه‌ی هه‌ر پێداویستییه‌كی دیكه‌ی سه‌ره‌كی، كه‌ بوون و ژیانمانی پێوه‌ به‌نده‌ نابینین. كاتێ خوێندنه‌وه‌ش نه‌ بووه‌ پێداویستییه‌ك، ئیدی به‌لای كه‌سه‌كانه‌وه‌ گرنگ نییه‌ بوونی هه‌یه‌ یان نا.
ڕه‌نگی وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ئاسان بێت كه‌ بۆچی خوێنه‌ری كتێب له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، له‌ ئاستێكی یه‌كجار بچووك دایه‌، بێگومان وه‌ڵامه‌كه‌ی له‌ به‌ر ئه‌وه‌یه‌، ئه‌گه‌ر مرۆڤ خۆی عه‌شقێكی گه‌وره‌ و بێ سنووری بۆ كتێب وخوێندنه‌وه‌ نه‌بێت، نابێته‌ خوێنه‌ری كتێب. ئه‌وه‌ خوێنه‌ره‌ خۆی خۆی دروست ده‌كات و كتێب ده‌كات به‌شێك له‌ شوناسی ژیانی.هیچ هێزێك ناتوانێت كتێب لای كه‌سێك خۆشه‌ویست بكات، ئه‌گه‌ر ئه‌وكه‌سه‌ له‌ ناخه‌وه‌، عه‌شقێكی گه‌وره‌ی بۆ كتێب نه‌بێت. خوێندنه‌وه‌، وه‌ك كردارێكی هزریی و كه‌سی و به‌شێك له‌ هوشیاریی مرۆڤه‌كان، په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ زه‌مه‌ن و شوێن و ڕووداوێكه‌وه‌. ئه‌وه‌ بۆیه‌ خوێندنه‌وه‌ نه‌بۆته‌ كولتوور لای ئێمه‌، چونكه‌ له‌ په‌راوێزی ژیانه‌وه‌ ده‌یبینین. بڕوامان وایه‌، خوێندنه‌وه‌ كات و ساتێكی دیاریكراویی هه‌یه‌ و ده‌شێ له‌و كاته‌دا، هه‌موومان بخوێنینه‌وه‌ و ببینه‌ خوێنه‌ر. زۆركه‌سم بینیوه‌، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌و خوێنه‌رێكی دیاری كتێب بووه‌، وه‌لێ دواجار دابڕاوه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌. له‌ ڕاستیدا، ئه‌وانه‌ خوێنه‌ر نین، چونكه‌ خوێنه‌ری كتێب، له‌ ژێر كاریگه‌ریه‌تی هیچ ڕووداو گۆڕانكارییه‌كی تایبه‌تی و گشتی، له‌ خوێنه‌وه‌ دانابڕێت. بۆیه‌ شتێك نییه‌ به‌ ناوی خوێنه‌ری هه‌میشه‌یی و خوێنه‌ری دابڕاو.
خوێنه‌ر،خوێنه‌ره‌، ئیدی باكی به‌وه‌ نییه‌ زه‌مه‌ن چ زه‌مه‌نێكه‌ و شوێن چ شوێنێكه‌. زۆرم بینین له‌وكه‌سانه‌ی كه‌ سه‌ره‌تا خوێنه‌ری كتێب بوون، وه‌لێ دواجار به‌ هۆی شووكردن، چوونه‌ نێو ژیانی هاوسه‌رگیریی، سیاسه‌ت و حزبایه‌تی،سه‌فه‌ر،كاركردن، له‌ خوێندنه‌وه‌ دابڕان، كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا خوێنه‌ری كتێب نه‌بوونه‌، به‌ڵكو هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ كاره‌كته‌ری نێو دونیای خوێندنه‌وه‌ نه‌بوون. ئینگلیزه‌كان ده‌ڵێن:_(مانه‌وه‌ له‌لووتكه‌ سه‌ختتره‌ له‌ گه‌یشتن به‌لووتكه‌). خوێنه‌ری كتێب لای من، ئه‌وكه‌سه‌یه‌ كه‌ بۆ ئه‌به‌د له‌ لووتكه‌كه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌ و ئه‌وێ ده‌كاته‌ زێدی هه‌میشه‌یی خۆی.له‌ نێوان كتێب و خوێنه‌ری جددییدا، په‌یوه‌ندییه‌كی ڕوحی و ئۆرگانیكی وهه‌میشه‌یی هه‌یه‌.په‌یوه‌ندییه‌ك، كه‌ هیچ گۆڕانكارییه‌كی ژیان كاری تێ ناكات. ئه‌وانه‌ی خوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی كتێبن،بۆ كاتێكی دیاریكراو ناخوێننه‌وه‌، به‌ڵكو ده‌خوێننه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بژین. من هه‌میشه‌ ده‌ڵێم: خوێندنه‌وه‌ تلیاكه‌،ئه‌وانه‌ی فێری ده‌بن، ناتوانن ده‌ستبه‌رداری ببن. كاتێ كتێب ده‌بێته‌ خۆراكی ڕوحی مرۆڤێك و له‌گه‌ڵ پلازمای خوێنی تێكه‌ڵاو ده‌بێت،مه‌حاڵه‌ هیچ هێزێك بتوانێت بیوه‌ستێنێت.ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێت ببنه‌ خوێنه‌ری كتێب، ده‌بێ خوێندنه‌وه‌ بكه‌نه‌ خه‌می سه‌ره‌كی ژیانییان، ده‌بێ خوێندنه‌وه‌ وه‌ك پێویستییه‌كی ژیان ببینن. له‌كاروانی ژیانی خۆمدا، هه‌ژاری و نه‌هامه‌تی وسه‌ختی یه‌كجار زۆرم بینی، كه‌وتن له‌ خوێندن و ڕه‌فزی كچان و شكست له‌ خۆشه‌ویستی و عشقم بۆ ڕه‌گه‌زی به‌رامبه‌ربینی،له‌ده‌ست دانی ئازیزان و هاوڕێیانم، كه‌ به‌شێك بوون له‌ ڕوحمبینی، ده‌مه‌قاڵێی وردوو گه‌وره‌ی نێوان دایكم و باوكمم زۆر بینی، بێ پاره‌یی و نه‌بوونی و چه‌رمه‌سه‌ری زۆرم به‌ ئێستاشه‌وه‌ دیوه‌،وه‌لێ هیچ یه‌ك له‌مانه‌، نه‌یانتوانی و ناشتوانن له‌ كتێب و خوێندنه‌وه‌م داببڕن. ئه‌گه‌ر خوێنه‌وه‌ و كتێب نه‌بوایه‌، ئه‌سته‌م بوو بتوانم به‌رگه‌ی ئه‌و گۆشه‌گیرییه‌ و ته‌نهایه‌ كوشنده‌یه‌ بگرم كه‌ ته‌مه‌نێكه‌ تیایدا ده‌ژیم.
ئه‌و كاته‌ی قوتابی په‌یمانگا بووم له‌ هه‌ولێرو له‌گه‌ڵ هاوڕێی نووسه‌رم(نوری بێخاڵی)به‌ یه‌كه‌وه‌ له‌ ژوورێك ده‌ژیاین، ژووره‌كه‌مان نانی تیا نه‌بوو، كاره‌بای تیا نه‌بوو، سووته‌مه‌نی وسۆپای تیا نه‌بوو، ڕایه‌خ و بگره‌ ساده‌ترین كه‌لوپه‌لیشی تیا نه‌بوو، به‌ڵام ده‌یان كتێبمان له‌سه‌ریه‌كتری كه‌ڵه‌كه‌ كردبوو بۆ خوێندنه‌وه‌. ئه‌وانه‌ی بڕوایان وایه‌ به‌ هۆكارێكه‌وه‌ له‌خوێندنه‌وه‌ دابڕاون، له‌ ڕاستیدا خوێنه‌ری كتێب نه‌بوون، ئاخر كێ هه‌یه‌ ده‌ستبه‌رداری شتێك بێت له‌ ژیان كه‌ خۆگریه‌تی و خۆشی ده‌وێت.خوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌، هه‌رگیز له‌ خوێنه‌وه‌ و كتێب دانابڕێت.ئه‌و بۆئه‌وه‌ كتێب ناخوێنێته‌وه‌ تا كاتی كه‌ره‌نتینه‌ی له‌ ماڵ ته‌واو بكات، ئه‌وبۆئه‌وه‌ كتێب ناخوێنێته‌وه‌ چونكه‌ كۆرۆنا له‌ ماڵ زیندانی كردووه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌ چونكه‌ ده‌زانێت خوێندنه‌وه‌ پێویستییه‌كی هه‌میشه‌یی و ڕۆژانه‌یی هزریی و ڕوحی كه‌سه‌كانه‌. نابێ خوێندنه‌وه‌ ببه‌ستینه‌وه‌ به‌ پێشهاتێكی دیاریكراو، به‌و مانایه‌ی چونكه‌ هه‌موومان ئێستا به‌ هۆی قه‌ده‌غه‌ی هاتووچۆوه‌ له‌ ماڵ ئاخنراوین، ئه‌وا ده‌بێ له‌ به‌تاڵی كتێب بخوێنینه‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌موو شوێنێك و هه‌موو زه‌مه‌نێك، هی خوێنه‌وه‌یه‌.
ئه‌وه‌ بۆیه‌ ناتوانین خوێندنه‌وه‌ بكه‌ینه‌ نه‌ریت، چونكه‌ پێمان وایه‌ كه‌ بێ ئیش و ده‌ست به‌تاڵ بووین، باخۆمان به‌ كتێب سه‌رقاڵ بكه‌ین. من ده‌زانم و دڵنییام وه‌ك چۆن ئاسمان شینه‌، به‌و شێوه‌یه‌ش به‌ هه‌زاران له‌وانه‌ی له‌ ئێستادا، له‌ ترسی و كۆروناو به‌ هۆی قه‌ده‌غه‌ی هاتوو چۆوه‌ كتێب ده‌خوێننه‌وه‌، دوای ته‌واوبوونی بارودۆخه‌كه‌، ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر ڕیتمی ژیانی كلاسیكی ڕۆژانه‌یان و پشت له‌ كتێب ده‌كه‌ن. ئه‌مانه‌ نه‌خوێنه‌رن ،نه‌ عاشقی خوێندنه‌وه‌. چونكه‌ خوێنه‌ر بێ كتێب، بۆ چركه‌ ساتێكیش ناژیت.وه‌ك چۆن ئۆكسجین نه‌گاته‌ سییه‌كانی ده‌مرێت، به‌و شێوه‌یه‌ش كتێب نه‌خوێنێته‌وه‌، شێت ده‌بێت. مه‌حاڵه‌ بتوانین به‌ كۆرۆناو به‌ كه‌ره‌نتینه‌، خوێنه‌ر دروست بكه‌ین ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ خۆی خوێنه‌ری كتێب نه‌بێت. بۆیه‌ كاتێ له‌ په‌یجی هاوڕێم(یاسین برایم) ئه‌و ئاگایینامه‌م بینی كه‌ به‌ ناوی(كۆرۆنا خه‌ڵوه‌تی خوێندنه‌وه‌یه‌)ڕایگه‌یاندووه‌، له‌ ڕاستیدا سه‌یرم پێهات. ده‌بوو ئه‌و هاوڕێیه‌م بزانێت، كه‌ ژیان پێویسته‌ خه‌ڵوه‌تی خوێندنه‌وه‌ بێت نه‌ك كۆرونا. كۆرونا ته‌واو ده‌بێت، به‌ ته‌واوبوونیشی، ئه‌و خه‌ڵوه‌ته‌ش هه‌ڵده‌گیرێت، به‌ڵام خه‌ڵوه‌تی ژیان به‌رده‌وامه‌. ئه‌و كه‌ خۆی خوێنه‌رو نووسه‌ره‌، ده‌بێ په‌یامی ئه‌وه‌ بێت كه‌ هه‌میشه‌ مرۆڤ بخوێنێته‌وه‌، نه‌ك ته‌نها له‌ كاتی كورونا. من ده‌زانم ئه‌مه‌ له‌ دڵسۆزیی و به‌ته‌نگه‌وه‌ هاتنه‌، به‌ڵام باشیش ده‌زانم خوێنه‌رو عاشقانی كتێب به‌وشێوه‌یه‌ دروست نابن. له‌ ئه‌زموونی ژیانی خۆمدا، كه‌سانی زۆرم بینی كه‌ خوێنه‌ری كتێب بوون، به‌ڵام له‌ به‌ر سیاسه‌ت، ژیانی تایبه‌تی، چوونه‌ هه‌نده‌ران، كاروباری ژیان، پشتییان له‌ كتێب كرد. لای من خوێنه‌رێكی ڕاسته‌قینه‌ و جددی، له‌ هه‌زاران خوێنه‌ری ساخته‌ و ده‌م ده‌می گرنگتره‌.
زۆركه‌س داوای كتێبییان لێ كردووم، كه‌ هێناویه‌تییانه‌وه‌، پێم گوتوون: كتێبه‌كه‌ت خوێنده‌وه‌؟ ده‌ڵێت:نه‌خێر نه‌متوانی ته‌واوی بكه‌م. خوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی كتێب به‌ بڕوای من ده‌بێ كرمی كتێب بێت.كه‌ كتێبێك بڵاو ده‌بێته‌وه‌، هه‌موو تاسه‌ی من ئه‌وه‌یه‌ چۆن بتوانم ئه‌وكتێبه‌ ده‌ست بخه‌م و بیخوێنمه‌وه‌. بۆ من وه‌ك خوێنه‌رێكی ئاسایی، گرنگ نییه‌ كۆرونا هه‌یه‌ یان نا، قه‌ده‌غه‌ی هاتووچۆیه‌ یان ژیانی ئاسایی، شه‌ڕه‌، یان ئاشتی، له‌كام شارو وڵات و جێگه‌م، ئه‌وه‌ گرنگه‌ كه‌ ده‌بێ بخوێنمه‌وه‌. چونكه‌ ناتوانم بێ خوێندنه‌وه‌ بژیم. له‌ ژیانمدا زۆر شتی تایبه‌تیم له‌ده‌ست داوه‌، وه‌لێ هه‌رگیزازهه‌رگیز نه‌متوانیوه‌ كتێب و خوێندنه‌وه‌ له‌ده‌ست بده‌م. چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌ كتێبه‌كانه‌وه‌ فێری بووم، له‌ هیچ كه‌سێكی دیكه‌وه‌ فێری نه‌بووم. شانازییه‌كی گه‌وره‌یه‌ كه‌ كوڕی كتێب بووم.كتێب په‌نجه‌ره‌یه‌ك به‌ سه‌ر ژیانی مرۆڤ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ له‌ هه‌زار كڵاوه‌ ڕۆژنه‌وه‌ ژیانی تێدا ببینێت. من هه‌رگیز باوه‌ڕم به‌ خوێندنه‌وه‌ی كاتی و خوێنه‌ری كاتی نییه‌. شتێك نییه‌ به‌ ناوی دابڕان له‌ خوێندنه‌وه‌، به‌ڵكو خوێندنه‌وه‌ پێویستییه‌كی ڕوحی و هزری مرۆڤه‌. وه‌ك چۆن پێویستییه‌ ماكییه‌كان پێویستن بۆ ژیان، به‌و شێوه‌یه‌ش ده‌بێ خوێندنه‌وه‌ پێویست بێت.خوێنه‌ربوون، به‌رهه‌می شه‌ونخوونی و ده‌ست له‌ ملانێیه‌كی دوورودرێژی كتێبه‌.
خوێنه‌ربوونی كتێب، به‌رهه‌می ده‌ دوانزه‌ ڕۆژی كه‌ره‌نتینه‌ و قه‌ده‌غه‌ی هاتووچۆ نییه‌.ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێت ببنه‌ خوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی كتێب، ده‌بێ خۆیان بۆ كتێب یه‌كلایی بكه‌نه‌وه‌، ده‌بێ ده‌ست به‌رداری زۆر شت بن له‌ پێناو كتێبدا. ئه‌گه‌ر نه‌توانن ئه‌مه‌ بكه‌ن، پێویسته‌ ڕێزی خۆیان و كتێبیش بگرن. خوێندنه‌وه‌، یاریكردن نییه‌، هه‌ر ده‌مێك ئاره‌زوومان كرد، هه‌ڵیبده‌ینێ، خوێندنه‌وه‌ سه‌فه‌رێكی ئه‌به‌دیی و بێ كۆتاییه‌، سه‌فه‌رێكه‌ ناكرێت له‌ نێوه‌ی ڕێگادا بوه‌ستیت. ئه‌وانه‌ی له‌ نیوه‌ی ڕێگه‌دا هاوڕێكانییان جێدێڵن، له‌ پیرۆزیی وگه‌وره‌یی هاوڕێیه‌تی نه‌گه‌یشتوون كتێبیش هه‌روایه‌. بیرمه‌ ساڵانێكی زۆر له‌مه‌وبه‌ر و له‌سه‌رده‌می به‌عسدا، كه‌ كتێب وه‌ك ئێستا بڵاونه‌بوو، شیعره‌كانی عه‌بدوڵا په‌شێوم له‌ هاوڕێیه‌كم خواست و سه‌رجه‌می شیعره‌كانیم له‌ تێنووسێكدا نووسییه‌وه‌، كه‌ ئێستاش ئه‌وتێنووسه‌م ماوه‌.ئه‌گه‌ر خۆشه‌ویستیم بۆ شیعر و عه‌بدوڵا په‌شێو نه‌بووایه‌، سه‌لیقه‌ی ئه‌وه‌م نه‌بوو به‌دیار هیچ شتێكه‌وه‌ دابنیشم.ئه‌م نموونانه‌، بۆ ئه‌وه‌ نییه‌ فیزی پێ لێ بده‌ین، بۆ ئه‌وه‌ نییه‌ خود شانازیی پێوه‌بكه‌ین، كه‌ هاوڕێیانم ئه‌وانه‌ی من ده‌ناسن، ده‌زانن چه‌ند كه‌سێكی گۆشه‌گیرو دووره‌ په‌رێزم كه‌ هه‌رگیز مه‌گه‌ر به‌ ده‌گمه‌ن، ده‌نا له‌ نێوه‌نده‌ ڕۆشنبیرییه‌كه‌ ده‌رناكه‌وم. به‌ڵكو بۆ ئه‌وه‌مه‌، گوزارشتێكی بچووك له‌ په‌یوه‌ندی خوێنه‌رێك و كتێبه‌وه‌ بكه‌م كه‌ خۆمم.ئه‌و ئه‌زموونه‌ پێم ده‌ڵێت، ئاسان نییه‌ ببیته‌ خوێنه‌ری كتێب، مه‌گه‌ر خولیایه‌كی بێ سنوورت بۆ خوێندنه‌وه‌ له‌ ناخدا نه‌بێت. كه‌م نین ئه‌و نووسه‌رو هونه‌رمه‌ند و شانۆكارانه‌ی، خۆیان ڕۆشنبیرو خوێنه‌رو كه‌سانی به‌ توانان، به‌ڵام كوڕو نه‌وه‌كانییان، سه‌دو هه‌شتا پله‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانن و ڕقیان له‌ هونه‌رو نووسین و خوێندنه‌وه‌ و شانۆیه‌. ئه‌مه‌ بۆچی وایه‌؟ چونكه‌ خۆیان له‌ ناخه‌وه‌ عاشقی كتێب و خوێندنه‌وه‌ نین، ئه‌گه‌ر كه‌سێكیش ئه‌و عشقه‌ی له‌ ناخدا نه‌بێت، مه‌حاڵه‌ بتوانین دروستی بكه‌ین.بێگومان ده‌توانین هانی بده‌ین،زه‌مینه‌ی بۆبڕه‌خسێنین، باسی بایه‌خ و گرنگی خوێندنه‌وه‌ی بۆ بكه‌ین، به‌ڵام ناتوانین بیكه‌ینه‌ خوێنه‌ری ڕاسته‌ قینه‌ی كتێب.
دروست وه‌ك ئه‌وه‌ی پزیشكێك چاره‌سه‌رێك بۆ نه‌خۆشێك دا ئه‌نێت و هه‌موو بایه‌خی خورادنی چاره‌سه‌ره‌كه‌ی بۆ باس ده‌كات، وه‌لێ ئه‌گه‌ر خودی نه‌خۆشه‌كه‌، چاره‌سه‌ره‌كان به‌كار نه‌هێًنێت، بێگومان لێره‌دا، هێزو ڕێنوێنی و تواناكانی پزیشكه‌كه‌، شوێنی خۆی ناگرێت و هیچ بایه‌خێكی نییه‌. بۆ خوێندنه‌وه‌ش هه‌مان شته‌.چ تێگه‌یشتنێكی هه‌ڵه‌یه‌ پێمان وابێت، مادام له‌ ماڵه‌وه‌ین و كه‌رنتینكراوین، مادام ده‌سه‌ڵات قه‌ده‌غه‌ی هاتووچۆی ڕاگه‌یاندووه‌، ئیدی ده‌بێ كتێب بخوێنینه‌وه‌.ئه‌ی پێش قه‌ده‌غه‌ و دوای هه‌ڵگرتنی قه‌ده‌غه‌؟ ئه‌ی دوای نه‌مانی كه‌ره‌نتینه‌ و ئازادبوونمان؟ ئه‌و كات بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر ڕیتمی ژیانی كلاسیكی و ڕۆژانه‌ و پشت له‌ كتێب و خوێندنه‌وه‌ بكه‌ین؟.

                                                        ڕواندز_نیسانی 2020

گەر سەیری ھەواڵە جیھانیەکان بکەی ، کە بەشێوەی راستەوخۆ لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکاندا ئەبیندرێت ، تاووتۆ و گفتوگۆی رۆشەنبیران و موسڵمانان ئەکرێت و دەبیندرێت، قێز لە بوونی مرۆڤایەتیش دەکەیتەوە لەو سەردەمە :گشتی نەفرەت لە ئەمریکا و ئەوروپا دەکات ، گشتی نزا ئەکات بۆ نەمانی گشت مرۆڤەکانیان بەدەر لە موسلمانان ، گشتی بەو ئاواتەن و چاوەڕوانی روخانی یەکجارەکی ئەوروپا و ئەمریکان ، رق و قینەی بێ پایەنیان بەرامبەر ئەو وڵاتانەیە .بەڵێ ئەی برای رۆشەنبیرم ئەمرۆ چەند جار نەفرەتت کرد ؟ ئەی چەند جار ئاواتخواز بووی بە نەمانی ئەم وڵاتانە ؟ ئایا بۆنی بڵاوبوونەوەی زیاتری ڤایرۆسەکەت کرد لە ئەوروپا و ئەمەریکا ، دڵی تا چەندێک خۆش کردیت؟ و چەند جار ئاوات خواز بووی کە چرکە بە چرەکەی رێژەی ھاوڵاتیانیان زیاد بکات لەم پەتایە و ئابوریەکەیان زیاتر بتەپێ .ھەندێک لە رۆشەنبیرانی ئسلامجی کورد یان خۆڕھەلات بەگشتی ، کێشەیەکی دەرونی گەورەیان ھەیە لەگەل ئەمریکا و ئەوروپا ، ھەرچەند لە دڵیشا موسڵمانیان خۆشناوێت .
یەکەم : لەبەر ئەوەی زۆرینەیان چوینە ناو رێگای رۆشەنبیری لە دەرگاکانی چەپەوە ، ئەوانیش وا رەچاو ئەکرێن کە دژی سەرمایەداری و ڕۆژئاوان بە شێوەیەکی گشتی ، ئەمەش یەکێکە لە بنەمای ناسنامەکانیان . ئەم دژایەتیەش لەم ماوەیە زۆر جوان بەدەرئەکەوێت ، کاتێک ئەبینین ئەم کۆمەڵە رۆشەنبیرانە ، پەناو پاڵپشتیان بۆ چیین و روسیا ئەچەمێنەوە . باس لە شێوازی بنبر کردن و رێگاکانی چین ئەکەن بۆ ڤایرۆسەکە ، ھیچیش لە جوێن ئاواتەکانیان ناشارنەوە دەرھەق بە ڕۆژئاوا و ئەمریکا ، ئارەز و حەزەکانیشیان بۆ سەرکەوتنی چیین و روسیایە ، ئاواتە گەورەکەیان ئەوەیە کە ئەم دوو ھێزە شوێنی ئەمریکا بگرنەوە .
رۆشەنبیری کورد و رۆژھەلات ھەردەم خەون بە دیموکراسی و ئازادی ئەبینن و نەمانی شەری ھەژاری ئەکەن ، ئێستاکە پشت و پەنای خۆیان بە وڵات و رێبازە سەرکوتکەرەکەیان ئەبستن ، ئەو ولاتانەی کە ئستغلالی ھەژاری کرێکارەکانیان ئەکەن ، لە کار کردنێکی کەم نرخ و یانیش گەر بێت و سەرپێچی بکەن ئەخرێنە ناو زیندانە ژەنگاویەکانی رژێمەکانیان . ئەم دوو ولاتە ھەر لە خۆیاندا شۆسیالست نیین بە ھیچ شێوەیەک ، بەڵکو دڕندەترن لە سەرمایەداریەکەی ، سەرمایەداری روسی و چیین ئەوانەی حوکمی ئەکەن پەیوەست نین بە رەوشت و یاسایێک وەک ئەوەی لە ئەمەریکا ھەیە .
کرێکاری رووسی و چیین ئەو ماف سەربەستیانەیان نییە وەک کرێکاری ئەمریکی و ئەوروپی ، تاوەکو خەون و خۆشیش بە داھاتی مانگانەیان ببینن و ماف و ئازادی سیاسی و کۆمەڵایەتیەکەشیان وەک ھاولاتی ئەمریکی نییە .

رەنگە ھاوڕا بیت یان جیاواز بیت لەگەل سیاسەتەکانی ترامپ و شێوازی مامەلە کردنی لەگەل نەیارەکانی ، منیش یان زۆرێکیشمان رەنگە ھاوڕای نەبیین لە زۆر شتدا ، بەڵام ئایا ترامپ ئەمەریکایە ؟ لە ھەمان کاتیشدا ئەویش پابەند کراوە بە بنەماو یاسا کە لەسەری چەسپێندراوە نەرمی و تووندی بنوێنێت لە شێوازەکانی ئەمەش بۆ ھاوسەنگی .رەنگە دەستەلاتەکەی چەند مانگێکی تر بخایەنێت یان چوارچسالی تر ، بەڵام ئەمریکا بەردەوام ئەبێت لە دیموکراسیەکەی .
گەر ھاوپشکیشم بکەن لە نێوان چین و روسیا بەلایەک و ئەمریکاش بەلایێک بێ گوومان ئەمریکا ھەڵدەبژێرم بێ ھیچ دوودڵیەک .
ئەزانی بۆ ؟ : ئەمریکا یەکەم وڵات بوو لە جیھان دەولەتی دروست کرد لەسەر بنەمای ماف و رەوشتیەکان .یەکەم وڵات بووە کە لە دەستورەکەی لێپرسینەوەی سەرۆکەکانی پابەند کردوە . یەکەم وڵاتە زۆرینەی دانیشتوانەکانی لە کۆچەرانن و کۆچەریش دەرفەتی ژیانی ھەیە لە ئازادی و چێژ وەرگرتن لە ژیان ، ڕۆلەکانیشیان مافی ئەوەیان ھەیە ببن بە سەرۆکی وڵات .رەنگە بێیت پێم بڵێیت : ئاخەر ئەوان ھەلوسوکەوتی خراپیان نواندەوە لەگەل دانیشتوانە بنەرەتیەکەی و کۆیەلەو نیزامی جیاکردنەوەی رەگزپەرستیان دان پێدانابوو .بەڵێ ئەمە راستە و ڕویداوە ، بەلام ھەر خۆشیان بوون دوو ھێزی سپی پێست بە گژ یەکدا چوون و لە یەکتریان کوشت بۆ ئازای کۆیلەکان ، ھەمان ئەو وڵاتەیە کە سەرکردەکانیان داوای لێبوردنیان کرد بۆ ئەو ماوەیە رەگەزپەرستیە و تاوانەکانیان ، ھەمان ئەو وڵاتەیە کە کوڕی رۆلەیەکی کۆچەری ئەفریقی ھەڵبژارد وە ک سەرۆکی وڵات ، ھەمان ئەو وڵاتەیە کە بەرگری کرد لە جێگرە ژنێکی موسڵمان بۆ لەبەرکردنی سەرپۆشەکەی ، ئەو ولاتەیە کە ھاتووچۆی تیادا دەکەیت بە ئازادی ، زۆر بە سەربەستیش ئەتوانی رەخنە لە سەرۆکەکەی بگریت و بێ ئەوەی ترس لە چاودێری یان خرانە زیندان یان دەرکردن بکەیت .

دیموکراسیەت رۆمانسیەت و خەونێک نییە ، دیموکراسیەت گەراجێکە بۆ چاک کردنەوەی ئۆتۆمبیلەکان ، پێکدادان و سوتان و توانەوەیە ، بۆنی ناخۆش و ئارەقە رشتن و ھەڵەکانە ، بەڵام لە کۆتایی میکانیکی زیرەک فێر ئەبێت لە ھەڵەکانی و پەرە بە خۆی ئەدات و ئۆتۆمبیلەکەش سەر لە نوێ ئەچێتەوە سەر رێگا بێ ھیچ کێشەیەک لەبەر ئەوەی پارچەی دروستکرا و رێنمایەکی کاریگەری ھەیە . دیموکراسیەتی راستەقینە بەردەوام توانای ھەیە خۆی پاک بکاتەوە تا ئەگەرێتەوە سەر رێرەوێکی راست ، لەبەر ئەوەی دانئەنێت بە ھەڵەکانی .
ئەوانەی خەون بە ولات و سیستەمێکی بێ وێنە و خەیاڵاوی ئەبینن بەردەوام مرۆڤایەتی لە نەھامەتیەک بۆ نەھامەتیەکی تر ئەبەن .سەیر بکە وەک خەون خەیاڵی فاشیزمیەکان ، یان خەون و خەیاڵی شوعیەکان ، یا خەون و خەیالی ئیسلامیەکان . کە چۆن گەلەکانمانیان یان جیھانیان لە وێرانی بۆ وێرانی برد . ئەمەش لەبەر ئەوەی سیستەم و یاسایێکی پۆلاینیان نەبوو بۆ گشت جیھان ، ھەروەھا توانای رەخنە گرتنی خۆیان نەبوو تا بگەرێنەوە سەر رێرەوێکی راست .

گەر دەتەوێت بزانیت جیاوازی نێوان سیستەمی ڕۆژئاوای و چیینی چۆنە یان بە شێوازێکە ، سەیرکە بزانە چی کرد کۆمپانیای ( میدترونیک ) ئەم کۆمپانیایەش خاوەنەکەی کەسێکی دامەزرێنەری ئەمریکیە بە ناوی ( ئیزل پاکین ) خاوەن داھێنانێکی پاک و بێ گەردە ئەویش : رێکخستنی لێدانەکانی دڵی دەستکردە . ئەم کۆمپانیایە تاتبەتە بە دروستکردنی ئامێرەکانی پزیشکی ،دوای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا ھەستا بە پلاندانانی ئامێرێکی ھەناسە دانی دەستکرد کە بە سۆفتوۆریک کاردەکات و ھەموو کەسێک لە توانای دا ھەبێت دروستی بکات بە خۆڕای بۆ رزگار کردنی سەدەھان و ھەزاران گیان.

ئایا تا ئێستا گوێتان لە ھیچ ئامێرێک بووە چیین دروستی کردبێت ؟
بەردەوام چیین سیخوری کردوە لەسەر ئەم کۆمپانیانە و بایەخێکی کەمی بە ئامێرەکان داوە و یان کۆپی کردون و بە نرخێکی ھەرزان فرۆشتویەیی .
ئەمریکا و بنەماکانی سەرمایەداری بەشێکن لە بنەمای ڕۆژئاوایی، کە جێبەجێیکرد بۆ ڕۆشەنبیری رۆژھەڵاتی ھەموو ئەو خەونانەی کە بە خەیال یان لە فلیمێکدا ئەیبینی ، ھەر لە مافەکانی مڕۆڤ و مافەکانی دەربڕین و گواستنەوە و مافەکانی پەیوەندیەکان و مافی پاراستنی کەمینەکان ، ھەروەھا کرانەوەی گەلان لە نێوان خۆیاندا ، پێشخستنی لێکۆلینەوەی زانستی و ، پێشخستنی تەکنەلۆژیا و پێشخستنی پزیشکی و ئازادی و بەھرەداری و داھێنان .
رۆشەنبیرێکی رۆژھەڵاتی ھیچ کات خەون بەوە نابینێت مناڵەکەی بۆ چین بنێرێت بۆ فێربوون و زانست ، بەڵکو ئەینێرێت بۆ ئەمریکا و ئەڵمانیا ، یان ئەیبات بۆ خوندنگا و سیستەمە ئەوروپیەکان . گەر بێتو بەراوردێکیش بۆ ئەم رۆشەنبیرە بکەین لە نێو ئامێرەکان ، ھەر لە لاپتۆب و مایکرۆسۆفت و ئایفۆن و گۆگل و فایسبوک و ھەر لە داودەرمان ئامێرە پزیشکیەکان و ئامێرەکانی ناومال جۆرەھا کەرستەی تر ، باوەڕ ناکەم کەسیان کەرستەی چینی ھەڵبژێرن ھەر لە خودی موسڵمانانیش .ھەمان ئەو ڕۆشەنبیرە ، ئەمریکا تاوانبار دەکات و ئەلێت ولاتێکی بێ شارستانیەتە و ئاوات خوازە بروخێت و نەمینێت .

بەڵام شارستانیەت چییە ؟
بەلێ رەنگە ئەمریکا مێژوویێکی درێژی نەبێت تا باسی پاشاو ئیمبراتۆریەتەکان لە مێژووی خۆی تۆمار بکات . بەڵام رۆشەنبیریەک و شارستانیەتیێکی بەھێزی ھەیە ، ئەمیش درێژکراوەی شارستانیەتی رۆژئاوایە ھەر لە ئغریق تا ئێستامان ، شارستانیەتی سەرنج راکێش و بەتین و پۆڵاین دروست ئەبێت لەسەر بنەما و رۆشەنبیری کار ومافی مرۆڤ و بەھرە و زانست . ئەم تێکەلەیەش تا ئێستا نە چیین نە روسیا پێی نەگەیشتون . لەبەر ئەوەی ئەوان بەرھەمھێنان پێش مرۆڤ دێخن و مافی تایبەتیش لە پێش ھەموو بایەخێکە .من ئاوات خوازم چیین و روسیا و گەلانی گشت جیھان و کوردیش بگات بەم تێکەڵەیە .
ھیواخوازیشم ئەمریکا بایەخ و پەرە زیاتر بەخۆی بدات دەرفەتی باشتر و ئەزموون وەربگرێت لە ھەڵەکانی ، لەبەر ئەوەی ئەو وڵاتە لە خۆی گرتوە لە توانای زانستی و بەھرەمەندی و سیاسی و مرۆڤایەتی وکە زۆر بایەخدارە بۆ گشت جیھان ، بە تایبەتیش کاتی کێشەکان و بەرنگاریەکان، کە ڕووبەڕوی مرۆڤایەتی ئەبێتەوە لەم رۆژگارانەماندا.

چراکە تەماوی ترە
لەوەی پشت گوێ بخرێ
شەوە یەلدا لە موی نیوان باریکترە
گەر ملی یەک بە یەکیان بە پەتا نەکرێ
عەیب لە دییەکانما شک نابەم
چوون سوار لە ناسوار
ئاواش ،
مەی لە ئاو جیادەکەمەوە
نە مەست ، نە حەیران و نەش خەواڵوم
بە دەست کاریگەری لێکەوتەکانەوە

• ئەوانەی دەجزێنە مۆخ و
  بە ئاوات و
  سەنگ و
  گەدە و قووتم.. _ ناتەواوم
  چاوم لە هەنگاوی ئاوسی
  مەیلە و سوور و
  گشتییە
  خوازیاری ڕاپسکانێکی تریشقانەم
  درەختی ڕیشەکوتراوی بێ بەر ڕاتەکێنێ
  ڕێژنەی یەکلاکەرەوە رێکبخا
  لافاو ،
  بە پلیکانێی چەما ، سەرخا
  چی تەپۆڵک و
  زۆڵە کۆ لوتکەیە.. بیانسڕێتەوە
  نەبینراوەکان وەک بینراو هەڵێنجێنێ
  شتەکان هەر هەمو
  وەک خۆ
  بخاتە روو
  ئەو مانگرتنە پچڕ پجڕانەی ئیرە و ئەوێ
  سەرانسەریی یەکخا
  بوێرێ بەو بەرنامە بێ پایە و
  ناوەڕۆکە کرچ و کاڵانەیان بڵێ:
  هیچوپوچ و
  پوکن..
  پوک ، پوک
  بە وتەی پێشینان: لە بنی هەمانەکە با
  یا لەناویان دەبا
  یان تیا ئەچین !!
  ئازارکێشانی ئەم درم و دەردە
  لە خودی (بار)ی سەخت و
  قورسترە
  لە قوڵایی شەوگارەوە
  دەیان خێڵ و
  خانەوادە..
  لە جامە ڕەشەکانەوە
  وەک قەلەڕەش دەڕشێنە سەر جادە
  هەر ئەڵێی مێردەزمەی ناو مەتەڵ و
  ئاژەڵە درندەی ناو جەنگەڵن
  بڕینی (ساتر)
  خەمی گەورەی چەقۆیە
  داڕێشتنی نەخشە و
  داگیرسانی هەر کڵپەیەک
  سوێێ مژدەیە
  بازار.. بازگە..
  دەزگا و مەیخانە تا مزگەوت
  هەر هەمو دەکوڵێن
  لە سەرەوەی ویست و
  خەباتی یەکپارچەییەوە
  شۆردەبنە خوێنبەرەکانی تەور و داس
  بۆ سڕینی کلی چاو و
  خەنەی گیراوی
  قژی خاو
  لەم قەیرانە جەنجاڵەدا
  دز و پاڵەوان لێک ناکرێنەوە
  مەرد و نامەرد
  گاندەر و گانکەر هاوسەنگن
  لە حەن کۆنە ڕاوێژکاری سەر بە دوژمن
  دەسەڵاتداران.. بێدەنگن
  زۆرن ئەوانەی باس لە رووخان و
  ڕاماڵینی گومەز و منارە و
  کەعبە دەکەن
  هەڵوێست.. لە مەبەستی بێگەرد
  بەتاڵ دەکەن
  لەبەر زبری رووداو و
  لە ناوبردنی ئەرشیفەکان
  قڕکردن و
  کیمیا باران…
  بەراوردی خۆ بە فریشتەی سەر شان دەکەن
  نەبینراوەکان وەک بینراو هەڵێنجێنن
  شتەکان هەر هەمو
  وەک خۆ
  بخەنە روو
  بە وتەی پێشینان :
  لە بنی هەمانەکە بەن
  یا تیا ئەچن ، یا تیا ئەچین
  بەسە ئیتر !!

١٥/١/٢٠١٩ کفری

/١/

وتیان خەواڵوەکە
وڕێنەی دەکرد
پێش ئەوەی بنوێ
دەیگوت
کوان سی ساڵی تەمەنی شەبەیخون؟
یان لە ژێر پێی
تانجییە گەڕەکانی ڕاوا
گلان و
لە تەپوتۆزی جەنگەکانی ئەواندا
بزر بوون؟
ئیتر هەر چوار وەرزی ساڵیش
بە ڕووحمان سار بوون

راستە بە چاو خەوتوو
بەڵام هێشتا بە دڵ زیندوو
ئەی نازانی
چەند باشە ئەو مەودایە
بۆ عوزلەتی قەومی کەوتوو
پێیان بڵێ: با گوێبگرن
لە نیقاشی
کرۆناکانی ناخی نوستوو

• ئەم نووسینە ئیلهامی شیعری /هاوڕێم لە خەونی قوڵت ڕابە/ ی نەوازاد مدحەتی لە پشتە

/٢/

زۆر درەنگ
کۆتەکانمان پچڕان
ئەو کۆتانەی
نازانین بۆ
لە گەردنمان کرابوون
ئەو ساتانەش
خەڵك سەرەوخوار
ئازادییان ئازار دەدا
بەڵام هێشتا
هەر کات ماوە
زۆر درەنگی نەکردووە
تا دەریخەین
جوانییەکانی نێوەمان
کە هیچ گۆڕانیان
هێشا بەسەر نەهاتووە

+ئەم نووسینە ئیلهامی شیعری /ئەندێشەی وەهم/ی گەشاو محمد عەتای لە پشتە

ئیتر ئەگەر
پەرلەمانتارێکی موعارەزە
ھاتە شاشەی تەلەفزیۆن ..
ووتی : فڵان مەسئول دزە ..
لاپەڕەیەکی پیشانی کامێراکە دا و ..
ووتی : ئەھا داواکاری یاساییم
بەرز کردۆتەوە و
کەچی داواکاری گشتی
لێم وەرناگرێ ..
ئەگەر ووتی : فڵان حیزب
داھاتی نەوتی بردووە و ..
فڵان بیرە نەوت و فیسار
کێڵگەی غازیش ،
بە تایبەت بۆ ئەو ئیش ئەکەن ..
لاپەڕەیەکی بەرز کردەوە و
ووتی : ئەوەیش داوای یاساییە
کە ھەموویم تیا نوسیوە و
دادوەر لێمی وەرناگرێ ..!!

• * *
  پێی بڵێن :
  ناماقوڵیت کرد
  ھەی خەت مایل ..
  شەریکی دز ..
  سیخوڕ ..
  ناپیاو..
  (ئێوە لە پرسەی موسعەبا خوڕ ئەگرین و
  لە ژێرەوە لەسەر سفرەی ئەبوسوفیان ،
  پارووی گەورە و چەور ئەگلێنن
  شەرمەزار بن ،
  ٣٠ ساڵە جوکە جوکتانە
  ٣٠ ساڵە نوکە نوکتانە ..
  میللەت پڕ ئەکەن و .. خاڵی ئەکەنەوە
  وەکو بتڵی غاز و ..
  خۆتان سوور ئەکەنەوە لەسەر تی ڤی و..
  دوایی لە ژێر پێی دەسەڵات ئەبن بە خاکەناز و ..
  دەست پان ئەکەنەوە بۆ موچەی شەش ملیۆنی ..
  ئێوە لە سەگ گڵاوترن ..
  لە سیخوڕ زۆر بەدناوترن ..)
• * *
  پێیان بڵێن
  دز
  درۆزن
  مەقاش
  نامەرد
  ناکەس
  خوێڕی
  سەخیف
  جەلاد
  سیل
  سەرەتان
  داردەست
  سەگ و زمانحاڵی
  ژێر بە ژێری
  سەرکوتکەران

پێیان بڵێن
پیاو بوونایە
ڕاست بوونایە
مەرد بوونایە
٣٠ ساڵ دزینی نیشتمان
لە وەڕە وەڕی دەخستن
یەکێکتان
تەنھا یەکێکتان
لەبەردەم بینای پەرلەمان
خۆی ئەسووتان

پێیان بڵێن
پیس خۆر
حەرام خۆر
حیز فرسەت
کاسەلێس
قۆنەرە
نانەجیب
بێ شەرەف
تانجی
لە ڕێ لادەر

نەوزاد بەندی