کرۆنا وەکوو تراجیدیا و پێویست … نووسینی: احمد منتصر

وەرگێڕانی: گۆران عەبدوڵڵا

بێکاربوونی فەرمانبەرێک کە دەیناسی، بێباوەڕبوونی تەواو بە بوونی داهات لە داهاتوودا، پێداویستییەکانی پاککردنەوە، داهاتی ئاسایی ناتوانێت دابینیان بکات. خۆ کارانتین کردن لە ماڵەوە بەبێ مووچە، یان رۆشتن بۆ کار و بوونی ئەگەری زیاتر بە تووشبونت، هتد… ئەمە ئەوەیە کە زۆر کەس نەیویستووە زانیاریان لە بارەوە هەبێت لە سیستەمی سەرمایەداریدا، لەئەمرۆدا هەموو خەڵک بەگشتی تێیدا دەژی.
ناکرێت دڵخۆشبین بەم قەیرانە، تەنانەت ئەگەر بەهانەکانیشمان سەلماند دژ بەم سیستمە، بەئومێدی ئەوەی خەڵک لە دژیان ڕاپەڕێت، بەڵکوو لەسەرمانە ڕابمێنین لە ڕاستییەکی دڵتەزێن کەوا پێویستیمان بە کارەساتێکی لەمشێوەیەیە بۆ ئەوەی بیر لە ڕێکخستنی کۆمەڵگەکەمان بکەینەوە.

ڕاستییە دڵتەنگکەرەکە چییە؟!

وا دەردەکەوێت ژیانمان یەکە، خۆر بۆ هەمووان هەڵدێت، باران بەسەر هەموواندا دەبارێت، بەڵام لەوێ کەسانێک هەن لەپشتی سکرینی کۆمپیوتەرەکانیانەوە کاردەکەن لە ژورێکی ئامادەساز و دڵخۆشکەر، کەسێکی تریش لە ژێرتیشکی خۆرێکی گەرمدا، لەولاترەوە کەسانێک پێشوازی لە باران دەکەن لە ناو کۆشکەکانیانەوە کە هەموو شتێکی بە شێوەیەکی گونجاو ڕێکخراوە، ئەوانی تریش بە شێوەیەکی هەڕەمکی لە ناو خانوگەلێکی شڕ دەژین کە باراناو و ئاوی زێرابەکانیان تێکەڵاودەبێت.
ژیان یەک نییە، ئەمەش واقیع پێمان دەڵێت سەرباری هەر جیاوازی و پۆلینکردنێک، بارودۆخەکە چینایەتییە، بوونت پەیوەستە بە پەیوەندییە چینایەتێکانتەوە، ئەوکاتەی نەخۆشی دێت، ڕووبەڕووی هەموان نابێتەوە وەکوو یەک، هەیە توانای زۆرترین خەرجی هەیە لە ڕێیی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی بیمەوە، یان ئەو پارە زۆرەی کە دەیخاتە دەستی دکتۆرەکانەوە لە باشترین و بەناوبانگترین نەخۆشخانە و کلینیکە تەندرووستێکان، زۆرێکمان لە سەرە دوورو درێژەکان ڕیز دەبەستین بۆ پشکنینی بەخۆڕایی لە خراپترین نەخۆشخانە گشتێکاندا.
ئەمڕۆ پەتای کرۆنا دونیای داگیرکردووە، لەپای بارودۆخێکی تەواو نا دادپەروەرو نایەکسان و بونی ڕیزبەندیەکی گەورەی چینایەتی. جیهان لە دۆخێکی تەواو دژوار و دژدا دەژییت، لە لایەکەوە بوونی ئەو هەموو ئیمکاناتە زۆرەی کاڵاو بوونی ئەو هەموو پێشکەوتنە تەکنۆلۆجییە لە لایەکی ترەوە.
ڕاستییەکی دڵتەنگکەر، کەواتە بە جێهێڵراوین بە تەنیا، بێ کارێکی بەردەوام یان داهاتێکی پۆشتەو پەرداغ یان بونی بیمەی کۆمەڵایەتی، لە ڕاستیدا بەتەنها ماوینەتەوە بۆ ڕووبەرووبونەوەی ئەم پەتایە.

ڕوبەڕووبونەوەیەکی نا دادپەروەرانە

پاش گۆشەگیرکردنی تاک و سەرقاڵکردنیان بە ڕایە گشتێکانی بازرگانی و بابەتگەلێکی بێناوەڕۆک و خوڵقاندنی بارودۆخێکی گشتی لە لاموبالاتی کە لە ڕێی پڕوپاگەندە ئایدیۆلۆجێکانەوە گەشەی پێدەدرێت، هەروەها درووستکردنی کۆمەڵگەیەکی بەکاربەری بێ بەهاو جوانی. هاوڵاتی تۆمەتبار دەکرێت بە نەبوونی حەزی جوانی و پاک و تەمیزی لە ڕووی تاک و ئەخلاقیاتە گشتێکانەوە، وەنەبوونی فەرهەنگی هەڵسوکەوتکردن لەگەڵ کارەساتەکاندا، لەگەڵ زۆرێکی تر لە تۆمەت کە لە بنەڕەتدا لە ئاکامی سیاسەتێکەوە سەرچاوە دەگرێت کە هاوڵاتی تەریک خستۆتەوە لە دونیای خۆی، لە کات و دۆخێکدا هیچ ڕێگایەکی تری لە پێشدا نەماوەتە تەنها ڕزگارکردنی خۆی و خێزانەکەی نەبێت!
وەلانانی هەستی هاوپشتی کۆمەڵایەتی و ئینسانی، وە هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوەو ئەحزاب و کۆمەڵە و سەندیکاکان و هەر ناوەندێکی تر کە مەبەستی ڕێکخستنی تاک بێت لە ڕێکخراوی بە کۆمەڵدا بە ئامانجی بیری تاکگەرایی و گۆشەگیری. درووستکردنی ڕوحیەتی تاکگەرایی لە مندالاندا بۆ ئەوەی تەنها بیر لە خۆی و داهاتووی خۆی بکاتەوە و هیچ پاڵنەرێکی هاوپشتی کۆمەڵایەتی بۆ ئەوانی تر نەبێت نە بادا ببێتە مایەی دوواخستنی یان سەرئێشە بۆی.

ئەوکاتەی یەکێکیان دەڵێ:

” لەسەر هەمووانە بەمشێوەیە یان بەشێوەیەکی تر هەڵسوکەوت بکەن ….” ئیتر ڕێنوێنی و زانیارێکان دادەبارێنن بەسەر خەڵکدا، دەبێت لە ڕاستییەک وشیار بین کە ئەو خەڵکە دابەشکراون بەسەر چینەکاندا. ڕاستییەک هەیە کاتێک کە چینە هەژارەکان پابەند نابن بە ڕێنوێنییە سەلامەتێکانەوە ئەوە لە نەزانیانەوە نییە وەک ئەوەی لایەنگرانی چینی دەسەڵاتداری سەرکوتگەرە دەیانەوێت ئاوای بناسێنن، بەڵکوو ئەوە بارودۆخی ژیانیانە پاڵیان پێوەدەنێت، شێوەی کارو تواناییە داراییە سادەکانیانە کە ڕۆژانە ناچاریان دەکات لە بەکارهێنانی پاسە گشتێکان و چوونە شوێنە قەرەباڵغەکان. داهاتە سادەکەی بەشی بژێوی ڕۆژانە و کرێ خانوو ئاو و کارەباکەی ناکات ئەی چۆن بتوانێت پێویستییە پاکژ کەرەوەکان و هتد…. دابین بکات.
ئەو کاتەی داوا لە ملیۆنان کەس دەکرێت کە هێزی کاری ڕۆژانەیان دەفرۆشن بۆ دابینکردنی مانگانەکەیان بۆ پەیوەستبون بە ڕێنماییەکانەوە، هەرچەندە سوودمەندیشبن لەو ڕێنماییانە، کەچی پشتگوێیان دەکات چوونکە لەگەڵ بارو گوزەرانی ژیانی ئەودا نایەتەوە کە هەڵاواردنێکی چینایەتی بە سیاسەتێکی دیاریکراو ژوری خەوەکەشی لێداگیرکردووە. ئەمە ڕووبەڕووبونەوە نییە لەگەڵ پەتاکەدا بەڵکوو ئاڵوگۆڕکردنە بە ژیانیانەوە، یان کارەنتین و لەدەستدانی موچە یان چوون بۆ کارو شانسی زیاتر تووشبون بە نەخۆشی، کەواتە سەرپشککردن لە مردن بە برسێتی، یان مردن بە نەخۆشی، هەریەک لەمانە تەواو کەری ئەوی ترە.

قەیران لە ناو قەیران

تاوەکوو ئێستاش ناوەندێکی فراوان هەیە لە چینی ناوەند لە نیگەرانی و گوماندایە لەوەی کارێکیان هەیەو دەیانەوێت دەستی پێوەبگرن، ئەو توێژە بەردەوام لە دڵەڕاوکێی بەردەوامدایە، ترس لەوەی لەچینەکانی خوارەوە لە ئاکامی کێبڕکێ هەلی کارەکەی لە کۆتاییدا لێببرێت، ئەو ترسەشی لە ئاکامی دەستپێوەگرتنیەتی بەهەموو بیرو باوەرە موحافەزەکارەکانەوە. خێزانگەلێکی تەواو پاتریاکی، کە بەردەوام پاڵ بە منداڵەکانیانەوە دەنێن بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی بەرز بۆ ئەوەی خێزانەکە لە ڕووی چینایەتییەوە بەرزبێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەم توێژە بەرژەوەندی جیاوازی هەیە و لەگەڵ یەکتر تەبا نابن، چونکە لەسەر بنەمای تاک و بەرژەوەندی تاک بنیاتنراوە: چونکە بەرژەوەندی کەسەکان بەرژەوەندیەکی زاتییە، پەیوەست نییە بە بارودۆخی کۆمەڵەوە.
چینی ناوەند بە چاوێکی سوکەوە دەڕوانێتە هەژاران، چونکە بە دۆڕاویان دەزانێیت و بۆیە چارەنووسیان هەژارییە. چینی ناوەند پێیوایە کار،خواردن، ماڵ و جل و بەرگ و سەیارە مافێکە هەموو کەسێکی سەرکەوتوو شارەزا لە بواری کاردا دەتوانێت دەستیان پێیبگات! چینی ناوەند باس لە حەزو ئارەزو زەوق و خۆشگوزەرانی و سەفەر و سینەما و جۆری خواردنی باش دەکات و پێیوایە زۆرینەی خەڵک دوواکەوتون لە ڕووی فەرهەنگییەوە بۆیە ئەو درکەیان نییە! لە کاتێکدا ئەمشێوەیە لە ژیان بەزۆر بەسەر خەڵکی هەژاردا سەپێنراوە و تەنها وەکوو کاڵا سەیردەکرێن.
ئەم چینە ڕقی لە دەوڵەمەنەکانە و بێزی لە هەژاران دەبێتەوە، هەمیشە فریودەدرێت بە بردنە سەرەوەی داهاتی ساڵانەکەی و قەرزی بانقی و زۆر دەسکەوتی تر ، ئەمیش تەنها خێر و زەکات دەزانێت وەک یارمەتی بۆ خەڵکی هەژار کە لە خۆیدا زۆر ڕووکەشانە و کارێکی نزمە و دەتوانن لە هەر کاتێکدا بیبڕن.
لە خوارەوە ناوەندێکی فراوانی هەژاران هەیە کە بەتەواوی نائومێد بوونە لە کۆمەڵگەو دەوڵەت و هیچ پەیوەندییەکی زیندوویان بە کۆمەڵگەوە نەماوە. لە قەراغەکانی شار ژیان دەکەن، لەو شوێنە قەرەباڵغانە کە بەشێوەیەکی هەڕەمەکیان درووست بوونە و بێبەشن لە خزمەتگوزارێکان و لە بارو دۆخێکی مادی ناجێگیردان، دەبنە قوربانی لەکارێکدا یان دوو، یان قوربانی قەرزوەرگرتن وەیان بە لاڕێدا دەبرێن و تێوەدەگلێن لە کاری جەریمەدا.
هەر بۆیە لە شەڕە گەورەکاندا کۆمەڵگە یەک ڕیز نابن، بەڵکو شەڕی لابەلا دێتە پێشەوە: خەبات لە نێوان نا-کۆمەڵ وەلانراوەکانی کۆمەڵگە و کۆمەڵگە چینی ناوەند کە توانای بەکاربردن و شیعاراتی هەیە، خەبات لە نێوان ئەوەی هیچی نییە و هیچیش لە دەست نادات لەگەڵ ئەوانەی نایانەوێت ئەوەی کۆیانکردۆتەوە لەدەستی بدەن، لە نێوانی ئەوانەی هیچ پەیوەندییەکیان بە کۆمەڵگەوە نییە، لەگەڵ ئەوانەی پەیوەندی و بەرژەوەندی گەورە بە کۆمەڵگەیانەوە دەبەستێت.

کورۆنا وەکوو تراجیدیا و پێویست

ڕۆشنە کرۆنا هەڵگری چ تراجیدیایەکە، نەک هەر خێرا بڵاو بونەوەکەی لە ئاستی کیشوەرەکاندا یان تووشبوون و مردنەکان.
بەڵکوو ئامارەکان ئاماژەی زۆر ترسناک دەخەنەڕوو کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی ژیان زۆر خراپبێت لە دۆخێکی جیاوازدا، بەپێی دووا ڕاپۆرتی لیژنەی ئابوری و کۆمەڵایەتی نەتەوەیەکگرتووەکانی خۆرئاوای ئاسیا (ESCWA) بەلایەنی کەمەوە ٥٢ ملیۆن لە خەڵکی وڵاتانی عەرەب زمان کێشەی کەمبونی خواردنیان دەبێت، هەروەها بەگوێرەی ڕێکخراوەی جیهانی خۆراک، ڕێژەی ٧٥% کۆمەڵگەی بەشەرییەت کێشەی کەم خۆراکیان دەبێت، هەمان ڕاپۆرت ئاماژەی بەوە کردووە کەوا وڵاتە عەرەبێکان ساڵانە ٦٠ ملیار دۆلار خواردن بە هەدەر دەدەن!
هەمان ڕاپۆرتی (ESCWA) ئاگاداری دەدات کەوا ١٠٢ ملیۆن لە خەڵکی وڵاتانی عەرەبی بەئاراستەی هێڵی هەژاریدا دەڕۆن، هەروەها لەدەستدانی ملیۆنێک و حەوت سەد هەزار هەلی کار، پێشبینیش دەکرێت داهاتی نێوخۆی وڵاتە عەرەبێکان لایەنی کەم ٤٢ ملیار دۆلار کورت بهێنێت.
هندستان یەکێکە لە وڵاتە تازە پێشکەوتووەکان و خاوەنی دانیشتوانێکی زۆرە، مەزەندە دەکرێت لە ٦٠%ی دانیشتوانەکەی واتە ٥٠٠ ملیۆن بەلایەنی کەمەوە هەڕەشەی برسیبونیان لەسەربێت لەم مانگەدا، ئەی وڵاتە تازە پێشکەوتووەکانی تر دەبێت چۆنبن؟!
ئەمریکا کە ناوەندی سەرمایەداری جیهانە، لە یەک هەفتەدا ٣ ملیۆن خەڵک فۆرمی بێکارییان پڕکردەوە، ئەم ژمارەیە پێنج جار زیاترە لەو ئامارانەی کەلە ١٩٨٢ لە ئەمریکا تۆمار کراون.

ئەمانە و لەوەش زیاتر ئاکامەکانی ئەو پەتا جیهانییەمان پێ نیشان دەدات کە چۆن هەموو ئەو پەتایانەی تریشی خستەوە ڕوو کە چۆن مرۆڤ لەسەدەی بیست و یەکیشدا لەگەڵیاندا دەژی: برسێتی و ئاوارەیی و بێکاری، بەڵام کرۆنا گرنگی خۆشی هەیە چونکە بیری جیهانی بونی بە هاوڵاتی دا، ملیۆنەها کەس لە ئاستی جیهاندا هەستی بەوەکرد ئەزمەی جیهانی چی دەگەیەنێت، گرنگە بەو ڕادەیەی توانیتی تۆپی پێ و چەندین دیاردەو بابەتی پوچ ڕابگرێت، گرنگە بەوڕادەیەی بۆ مرۆڤ دەردەکەوێت کە چۆن هاوپشتی و کارە مرۆڤانەکانیان لە پێناوی کاری بەکۆمەڵ و سامانی گشتیدا گرنگی خۆی هەی، گرنگە بەو ڕادەیەی کە پەردەی لادا لەسەر برسێتی و پێویستییەکانی ملیۆنەها ئینسان بە داو دەرمانی خۆڕایی لە ئاستی جیهانیدا، گرنگە بەو ڕادەیەی تێگەشتن فەراهەم دەکات سەبارەت بە گشتیکردنی نەخۆشخانەکان و دەستەبەرکردنی بەرهەمە پێویستییەکان بە گوێرەی پێویست، گرنگە بەو ڕادەیە کە سەرنجی خەڵک بۆ ئەو قەیرانە ڕادەکێشێت کە لە ناو جەرگەی سیاسەتی جیهانیدایە، ئەوەی کراوەتە بەشێک لە ژیانمان. ئەمە لەخۆشیدا تیشک دەخاتە سەر ئەو هەموو دزییەی کە لێمان دەکرێت لە خواردن و پێداویستییە تەندروستی و ژیانێکان، لە جیاتی ئەوەی تاک گیرۆدەی کێشە تایبەتێکانی خۆی بێت، هەمووان دەکەوینە بەرانبەر یەک تراجیدیای گشتییەوە، دەوڵەمەند و خاوەن گەنجینەکانیش لە قەیراندا ناچار دەبێت سەروەتەکانیان بخەنە پێش چەوساوەو هەژارەکان، هەمووان لە بەر ڕمی پەتاداین، جیاوازی و چارەسەر هەر سیاسەتە، یان سیاسەت و پاشتر چارەسەر، وە ژیان بەرهەمدەهێنرێتەوە لە بەرژەوەندی گشتیدا و سیاسەت بەرهەمی دەبێت بۆ هەمووان.
لە کۆتاییدا ناتوانین بگەڕینەوە بۆ بارودۆخی ئاسایی ئەوەی پێیمان دەوت ژیان لە بنەڕەتدا و بەدیاریکراوی ژیان نەبوو.

أحمد منتصر
كاتب سياسي واجتماعي من مصر

سەرچاوە:

https://al-hamish.net/author/ahmedmontasser/




رۆشنبیری کورد و خولانەوە لە بازنەی ترادیسیۆندا * … نووسینی: ستیڤان شەمزینی

رۆشنبیری راستەقینە کەسێکی رادیکاڵە، نە ئەخلاقگەرایە و نە ئامانجگەرا
جان پۆڵ سارتەر

رۆشنبیری کورد هیچ نییە جگە لەبوونەوەرێک کە وێنەدانەوەی هەمان ئەو دۆخە کۆمەڵایەتی و سیاسییەیە لە کوردستاندا بوونی هەیە. راستە مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە و ژیان و بیرکردنەوەی دەکەوێتە بن کارتێکردنی سروشتی سیاسیی و کۆمەڵایەتی و ئابووری ئەو ژینگەیەی تێیدا دەژی، بەڵام رۆشنبیری کورد بە هەموو پێوانەیەک مرۆڤێکی نەریتییە و هیچ جیاوازییەکی ئەوتۆی نییە لەگەڵ تێکڕای خەڵکدا، هەروەک ئەوان بیر دەکاتەوە و رەفتار دەکات، وەک ئەوانیش لەزۆربەی ئەگەر و پێشهاتەکاندا دەکەوێتە ژێر کاریگەریی سۆزەوە نەک عەقڵ، ئەوەش پێچەوانەوەی بیرکردنەوەی رۆشنبیر و کاری رۆشنبیرییە. لەپووختەترین پێناسەدا رۆشنبیر کائینێکی عەقڵانییە و بیرکردنەوە و مامەڵەی لەسەر پێوەرە عەقڵانییەکانە، بەڵام رۆشنبیری کورد بیرکردنەوە و رەفتارەکانی زادەی سۆز و میزاج و کۆمەڵێک پێوەری خێڵەکین کە بەهەموو فۆرمێک لە دژی عەقڵانییەتن.

ئەو هەموو بڕیار و تێزەکانی خۆی لەبەرئەنجامی خوێندنەوەی قووڵ و روانگەی زانستەوە فۆرمۆڵە نەکردووە، بەڵکو زیاتر کەوتۆتە ژێر رکێف و قورسایی بیرکردنەوەی گشتیی و دیاردە باوەکانەوە. رۆشنبیری کورد کاتێک هەست بەزەقبوونەوەی دیاردە و پرسێک دەکات لەئاستی گەلێریدا “شەعبی”، ئەو بێگەڕانەوە بۆ زانست و خوێندنەوەی هەمەلایەنە لەگەڵ دیاردەکە خۆی دەگونجێنێت، ئیدی لەوە بەولاوە هیچ هەڵسەنگاندنێکی بۆ واقیعەکە و ئەنجامەکانی دواتر نییە. بۆیەکا رێگە بەخۆم دەدەم بێژم، رۆشنبیری کورد بەردەوام لەچوارچێوەی بازنەی نەریتی کۆمەڵایەتی و سیاسیی باودا دەخولێتەوە و زۆر لەوە بێتواناترە هەنگاوێک لەو چێوەیە دەربچێت ترادیسیۆن بە دەوری هەموو تاکەکاندا کێشاوێتی بە خودی رۆشنبیریشەوە.

رۆشنبیری کورد و سیاسەت

نووسەری ناوداری بەرەچەڵەک کورد “یەشار کەمال” جارێکیان لە دیمانەیەکیدا وتی “بەڵام سیاسەت هونەر دەخاتە مەترسییەوە”. ئەگەر کەمێک بۆ نێو قووڵایی و دیوی ناوەوەی ئەم وتەزایە بڕۆین، بێگوومان دیارە مەبەستی یەشار کەمال ئەوەیە: رۆشنبیریی و سیاسەت دوو کێڵگەی جیاوازن، ئەگەرچی هەندێکجار لەیەکتریش نزیک بن، بەڵام دواجار هەردوو شتی لەیەک جیاوازن. بەم پێیە خستنە خزمەتی هونەر و رۆشنبیریی بۆ سیاسەت کارێکە هونەر و رۆشنبیریی دەخاتە بەردەم مەترسییەوە. گەر کەمێک ئەم حاڵەتە روونبکەینەوە، دواجار لەنێوان سەرکردەیەکی سیاسیی و رۆماننووس و شاعیرێک هیچ جیاوازییەک نامێنێت ئەگەر هەردووکیان بەدوو ئامڕازی ناچوونیەک خزمەتی ئامانجێکی هاوشێوە بکەن کە سیاسەتە. ئەم دەربڕینەش هیچکات قێزەونکردنی سیاسەت نابەخشێت، بەڵام رۆشنبیریی رۆشنبیرییە و سیاسەتیش سیاسەت.
رۆشنبیری کورد بەدرێژایی دەیەکان ئەرکێکی سیاسیی گەورەی لەئەستۆ گرتبوو، ئەگەر لەشاعیرە کلاسیک و دێرینەکانەوە بیگرین تاکو دەگاتە نووسەرە هاوچەرخەکانمان، هەریەک بە نۆرەی خۆیان کایەی رۆشنبیریی و ئەدەبییان بۆ ئامانجی سیاسیی بەکاربردووە، ئەمەش زادەی غیابی سیاسیی و سەرکردەی سیاسیی گەورە بووە تاوەکوو بتوانێت لەرێی هونەرەکانی سیاسەتەوە خەباتی نەتەوایەتی کورد لە وێستگەیەکەوە بۆ یەکێکی تر بگوازێتەوە. ئەگەر بڕوانین، “حاجی قادری کۆیی” شاعیر، لەرێی شیعرەوە دەیەوێت گیان و هەستی نەتەوەیی و ناسیۆنالیستیی لە کن نەوەکانی کۆتایی سەدەی نۆزدەی کورد دروستبکات، وەک ئەوەی ئەو لەشارەکانی ئەوکاتی تورکیای عوسمانیدا هەستیپێکردووە. پیرەمێرد و دڵدار و بێکەس و قانع و…تد، هەریەک بەنۆرەی خۆیان و لە جیهانبینی خۆیانەوە بەهەمان کار هەڵستاون، بەڵام ئایا وەزیفەی شیعر، دروستکردنی هەستی ناسیۆنالیستییە یان نا؟.
بێگوومان شیعر ئەو وەزیفەیەی لای سەرەوەی نییە، شیعر هونەر و هەڵکۆڵینە لەبواری زماندا، شیعر هەستی ناوەوەی مرۆڤە، بەڵام کاتێک هەموو شتێک هەر لە شیعرەوە تا دەگاتە وتاری رۆژنامەکان بارگاویی دەبن بە سیاسەت، دیارە ئیشکالییەتێک لەجیهانبینی رۆشنبیری کورددا بوونی هەیە. چوونکە هەمیشە دەیەوێ هەم رۆشنبیر بێت و هەم سیاسەتمەدار، ئەدەب بنووسێت بۆ مەبەستی سیاسیی، شیعر بنووسێت بۆ بەرگریی نەتەوەیی و ئامانجی سیاسیی …هتد، ئەم ئیشکالیەتەش ئەگەرچی لەمێژینەیە وەک لەپێشتردا ئاماژەمان بۆ کردووە، بەڵام تا بەئێستاش دەگات هەمان نەریت و کار بەردەوام خۆی بەرهەمدەهێنێتەوە.
وەک خۆم لەچەند ساڵی رابروودا زۆر دڵخۆشبووم بەبانگەشەی دەستەیەک رۆشنبیری کورد بۆ لێک جیاکردنەوەی سیاسەت و هونەر و ئەدەبیات لەیەکتر، تا هەر کام بەجیا لەکێڵگەی خۆیاندا درێژە بەچالاکیی بدەن، ئومێدێکی گەورە بوو وەختێک دەستەبژێری نوێی رۆشنبیریی کوردیی دەیەویست خۆی لەسیاسەت جیابکاتەوە و ئەو کارە بۆ سیاسەتمەدارەکان جێبهێڵێت، ئەو دەنگانە بەئاشکرا دەیانووت با جارێکی تر ئەزموونی ئەحمەد هەردی و هێمن موکریانی دووبارە نەکەینەوە کە بینیمان سیاسەت سەری ئەدەبەکەیانی خوارد، کەچی بەداخەوە هەمان ئەو دەستەبژێرە هەموو ئەدەب و جووڵە و کارە رۆشنبیرییەکانی خۆیان خستۆتە گرەوێکی سیاسیی رووت و سەرکەوتن و ژێرکەوتنی بزووتنەوەیەکی رامیاریی دیاریکراوەوە. ئەمەش یەکێک لە نەخۆشییە کوشندەکانی رۆشنبیریی کوردیی کە هەمیشە کاری رۆشنبیریی، یان تێکەڵاو بە کاری سیاسیی کراوە یاخۆ بووە بە پاشکۆی سیاسەت.

تۆنی مۆریسۆن، دەڵێت “نابێت خۆم بخەمە هەڵوێستێکی وەهاوە کۆتاییەکەی ئاشکرا بێت، یان چوار دەوری داخراو بێت، چوونکە ئەوەی لە دونیای نووسیندا کردوومە بە ئامانجی بەرفراوانکردنی ئاسۆکانم بووە، نەک داخستنیان”. بە پێچەوانەوە رۆشنبیری کورد خۆی خستۆتە کۆڵانە داخراوەکانی سیاسەتەوە، ئەو کۆڵانانەی لە دەرچەیەکی فراوانەوە دەچیتە ناویان و هیچ رێگەیەکیش نییە بۆ دەرچوون تیایاندا، ئەو کۆڵانانەی وەک تونێلێکی رەش و تاریک وەهان. رۆشنبیری کورد بەردەوام خۆی دەخاتە نێو کۆمەڵێک مەعمەعەی سیاسییەوە، دواجاریش جگە لەنائومێدیی هیچی تری لێ ناچنێتەوە، رۆشنبیری کورد دۆنکیشۆتانە بڕیار دەدات و دەیان سەرچڵیی دەکات بۆ ئامانجی سیاسیی کە هەمیشە ئاسۆکانی نووسینی تاریک و تەسکتر دەکاتەوە. کەوابوو سیاسەت یەکێکە لە نەخۆشییە موزمن و ترسناکەکانی رۆشنبیریی کوردیی و لەوەتی تاکی رۆشنبیری کورد هەیە زیاد لەهەر شتێکی تر باجی هەڵوێستە سیاسییەکانی خۆی دەدات. راستە رۆشنبیر مرۆڤێکی دابڕاو نییە لەواقیع و بوونەوەرێکی بێ هەڵوێستیش نییە، بەڵام پێش هەر شتێک ئاشکرایە رۆشنبیر هیچ کات سیاسەتمەدار نییە.

رۆشنبیری کورد .. ترادیسیۆن و تازەگەریی

رۆشنبیر نابێت بوونەوەرێکی نەریتی بێت و بەهەمان ئەو رێچکە و توولەڕێیانەدا بڕوات سەرجەم کۆمەڵگە پێیدا دەڕۆن، ئەو رێگەیەکی جیاوازی هەیە و هەمیشە خوڵقێنەری نەریت و روانگەی نوێ و دنیابینی نوێیە. رۆشنبیر نەک لەگەڵ نەریتە باوەکانی کۆمەڵ دۆستایەتی و نزیکایەتی نییە، بەڵکو سەرلەبەریان رەتدەکاتەوە، کاتێکیش ترادیسیۆن رەتدەکاتەوە بە ئەڵتەرناتیڤەوە دەست بۆ ئەم ئەرکە دەبات. رۆشنبیران بەدیهێنەرانی جیهانبینی و واقیعە تازەکانن، هەر هیچ نەبێت وەک تاکەکەس دژی هەموو ئەو بەها سواوانە دەوەستنەوە مرۆڤ کۆت و بەند دەکەن. بەپێی ئەم پێناسەیە “کارڵ مارکس” رۆشنبیرە، چوون ئەو هاتووە سیستمی سەرمایەداریی رەتبکاتەوە و لە جێیدا ئەڵتەرناتیڤی تایبەتی خۆی پێیە. “چۆمسکی” رۆشنبیرە، چوونکە ئەو تاقانەترین تاکی دەستەبژێرە لە ئەمەریکا کە سەرلەبەری ئەو دنیابینییە رەتدەکاتەوە خۆی لە سەردارێتی ئەمەریکادا دەدۆزێتەوە.
رۆشنبیری کورد رۆشنبیرێکی سووننەتییە و دەستی بە باڵای ئەو نەریتە کۆمەڵایەتییە سواوانە گرتووە مرۆڤی کوردی کۆت و زنجیر کردووە، رۆشنبیری کورد لەناو هەمان ئەو فەزایەدا دەژی، ترادیسیۆنەکانی کۆمەڵی کوردەواری وەک جوگرافیایەک بۆ ژیان و بیرکردنەوە دیاریکردوون. رۆشنبیری کورد هەمیشە خەریکی جووینەوە و دووبارەکردنەوەی ئەو میتۆد و تێزانەیە لانیکەم چەند دەیەیەک بەر لەئێستا لە ئەوروپا وەک دوا تێز و دوا میتۆد لە ئارادابوون، وەک خۆم رۆشنبیرێکی کورد شک نابەم ئاگای لە دوا گەشەکردنە فیکریی و فەلسەفییەکانی ژیاری خۆرئاوا بێت، لەوەش خراپتر بەهەموو گرێ دەروونی و خەسڵەتە خێڵەکییەکانییەوە خوازیارە وەک ئیلێتی و رۆشنبیری مۆدێرن ناوی بهێنرێت.
ئانتۆنی گیدنز دەنووسێت: ریشەی وشەی سووننەت tradition دەگەڕێتەوە بۆ زەمەنگەلی کۆن. وشەی ئینگلیزیی tradision لەریشەی لاتینی tradere وەرگیراوە و بەواتای گواستنەوە یان پێدانی شتێکە بەکەسێک پارێزگاریی لێبکات. بەم پێیە ترادیسیۆن بە مانای پارێزگارییکردن لە شتێکی دیاریکراو دێت لەیەک دۆخدا. رۆشنبیر نابێت پارێزگاریی لەهیچ دۆخێکی راوەستاو بکات، بەپێچەوانەوە ئەرکی ئەوە لایەنگریی لە گۆڕان و وەرچەرخانی بەردەوام بکات، هەروەک چۆن پێویستە خاوەنی بڕوایەکی کۆنکرێتی نەبێ، بەڵکو دەبێت بەردەوام سەرقاڵی هەڵکۆڵین و توێژینەوەی زانستیی بێت، ئەوەش زامنی زیندوو مانەوەی تاکی رۆشنبیرە. ترادیسیۆن هەمیشە دژی تازەگەریی و بیر و بۆچوونە نوێیەکانە، هیچ بیر و بۆچوونێکی نوێش لەئارادا نییە ئەگەر رۆشنبیر لە ئارادا نەبێت. با نموونەیەک وەربگرین، لەسەدەکانی ناوەڕاستدا کەنیسە بەهەموو توانایەکەوە بۆ داکۆکیکردن لە عەقڵییەتی رەها و چەسپاوی ئاینیی “کریستیانی”، بەرەو رووی زانایان و رووناکبیران وەستایەوە، چیرۆکی گالیلۆ و سووتاندنی زانایان و ئەشکەنجەدانی لایەنگرانی بیردۆزەکانی “کۆپەرنیکۆس” لە ئاستی میللیشدا بیستراوە، کە نموونەیەکی هەرە دیاری شەڕی نێوان ترادیسیۆن و تازەگەریی بووە. ئێستاش هەمان شەڕ لە نێوان ترادیسیۆن و تازەگەریی لە ئارادایە بەڵام بەئامڕاز و فۆرمی جیا “دیارە لێرەدا قسە لەسەر خۆرئاوایە”.

رۆشنبیری کورد نەک هەر کێشەی لەگەڵ نەریتەکاندا نییە، بەڵکو ئەویش بەشێوەیەک لەشێوەکان پارێزگاییان لێدەکات و ئیلهامیان لێوەردەگرێت، ئەو نەک ناتوانێت تازەگەر و مودێرن بێت بەڵکو هەر لەبنەماوە نایەوێت کارێکی لەو جۆرە ئەنجامبدات، چوونکە لەدژی خۆیەتی و بوونی ئەو وەک ژمارەیەک کەسی ئیستهلاکیی دەخاتە بەردەم پرسیاری زۆرە. بەبڕوای “ئاکیا یوتاکا”ی شاعیری ژاپۆنی “نوێگەریی هاوچەرخی دەگرێتەوە”. واتە دەرخوارددانی بەرهەمی هاوچەرخ بە خوێنەری هاوچەرخ، بەرهەمهێنانی گووتاری رۆشنبیریی هاوچەرخ بۆ مرۆڤی هاوچەرخ، ئەگەر ئەدەب و رۆشنبیرییەک گوزارشت لەکێشە و خەون و دنیابینی مرۆڤی هاوچەرخ نەکات، نەک نوێگەر نییە بەڵکو کەلەپوورێکی بێ کەڵکە، چەندە ئەشکەوت بۆ مرۆڤی شارنشینی ئەم چاخە وەک شوێنی نیشتەجێبوون بایەخی هەیە، بەرهەمی کۆن “واتە بە فۆرم و تەکنیک و ناوەڕۆکی کۆن” ئەوەندە بایەخی بۆ مرۆڤی مودێرن هەیە، ئەو مرۆڤەی لە سەدەی زانیاریی و دیجیتاڵدا دەژی.

چوونکە وەک “نازک ئەلملائیکە” بۆی چووە “ژیانی سەردەمانە ئەدەبی تازەی دەوێ، وەچەی نوێی شیعریی و ئازاد دەخوازێت، تاکوو داهێنانێک پێشکەش بکات هاوتەریب بێت لەگەڵ داخوازیی و سەرنج و تێڕوانینەکانیان بۆ ژیان”. کێشەی رۆشنبیریی کوردیی ئەوەیە باسی واقیعێک بۆ مرۆڤی کورد دەکات نەک پێی ئاشنا نییە بەڵکو لەگەڵیشی ناگونجێت. ئەگەر رۆژانە، لاپەڕەی رۆژنامە و گۆڤارەکان بکەینە نموونەیەکی زیندوو، ئەوا رۆژنامەی کوردیی ئەوەندەی خاوەنی مێنتەلێتییەکە کە هەمان مێنتەلێتی سیاسییەکانە، بەچارەگی ئەوە خاوەنی دیدێکی رۆژنامەوانی و رۆشنبیریی نییە، رۆژنامەی کوردیی بووە بە حکایەتێکی سەیر و بەردەوام جگە لەدوێنێ شتێکی تری پێ بەرهەم نایەتەوە. بەدەگمەن لەرۆژنامەی کوردییدا خزمەتگوزاریی بۆ خوێنەران هەیە، من ئەگەر بمەوێ سبەی بڕۆم بۆ دهۆک هیچ رۆژنامەیەک نییە پێمبڵێ داخۆ کەش و هەوا چۆن دەبێت. ئیدی لەم نموونەی سادەوە بیگرە تاکوو دەگاتە گەورەترین نموونە. ئەمەش دەرخەری ئیفلاسیی باکگراوەندی رۆشنبیریی و رۆژنامەوانیی، نووسەر و رۆژنامەنووسی کوردە.
ئەدۆنیس پێیوایە “رۆشنبیریی عەرەبیی پەیوەندیی نییە بە ژیانی عەرەبییەوە لە ئێستادا، چوونکە ئەو رۆشنبیرییە نەیتوانیوە خۆی داببڕێنێت لە رێڕەوی تەقلیدییانە، پێویستە لەسەر رۆشنبیری عەرەب خۆی داماڵێت لە بەرگی تەقلیدییانە تا هیچ نەبێت بتوانێت لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی ژیاندا هەنگاو بنێت”. رۆشنبیری کورد هەر هەمان ئەو کارانە دەکات، سیاسییەکان دەیکەن، رۆشنبیری کورد دوورترین سنووری بیرکردنەوەی لە سنووری بیرکردنەوەی سیاسییەک تێناپەڕێت، بەپێچەوانەوە هەندێکجار سیاسیی و توێژە تەکنۆکراتەکان چەند فرسەخێک لە پێشی رۆشنبیرەکانمانەوەن هەم لە رووی تێفکرێنەوە، هەم لە رووی جۆری مامەڵەکردنەوە.

ئەوەشی لەناوەندی رۆشنبیریی کوردییدا روو دەدات، هەر هەمان شتە کەلەناو زەمینەی کۆمەڵایەتی کوردییدا روودەدات، کاتێک گوێت لە جەدەل و دایەلۆگی نێوان دوو رۆشنبیر دەبێت، هیچ تێرم و موفەردەیەک نییە بیسەلمێنێت ئەو دووانەی گفتوگۆ دەکەن رۆشنبیرن نەک خەڵکێکی رەشۆک، چوونکە رۆشنبیری کورد بەهەمان زاراوە و تەکنیکەوە مامەڵە لەگەڵ کایەی رۆشنبیرییدا دەکات کە خەڵکی رەشۆک و ئاسایی لە قسە و گفتوگۆی ئاسایی نێوان خۆیاندا بەکاریدەهێنن. زۆرجار زمانی دایەلۆگ و پەیڤینی نێوان خەڵکی ئاسایی و تەنانەت نەخوێندەوار لە ئاستێکی بەرز و ئەخلاقیتردایە بە بەراوورد بەپەیڤینی رۆشنبیری کورد. دروستکردنی چیرۆکی سەیر و عەنتیکە، هەڵبەستنی تۆمەتی درۆ، دەستبردن بۆ ئابڕووی ئەویتر، چەند نموونەیەکن رۆشنبیری کورد هیچکات سڵی لێنەکردوونەتەوە لە کاتێکدا زۆر دڵنیام بۆ هاووڵاتیانی ئاسایی “عەوام” هەروا هاسان نەبووە ئەو جۆرە تۆمەتانە بدەنە پاڵ یەکتر.

رۆشنبیری کورد و کەلەپووری رۆشنبیریی کوردیی

هیچ رۆشنبیرییەک ناتوانێت هەنگاوی تازەگەریی بنێت بەبێ ئاوڕدانەوە لە کەلەپوور. هیچ رۆشنبیرییەک ناتوانێ وێستگەکەی بەجێبهێڵێت بێ خوێندنەوە و هەڵکۆڵینی کەلەپووری رۆشنبیریی. ئەگەرچی ئێمەی کورد لەرووی کەلەپووری رۆشنبیرییەوە هەژارین، بەڵام ئاوڕدانەوە بۆ رەگوریشەی ئەو رۆشنبیرییە یەکێک لە مەرجەکانی تێپەڕاندنێتی. هەرچەندە کولتووری نووسین لەنێو کورددا کولتوورێکی تازەیە بە بەراوورد بەگەلانی تر، هەم لەبەرئەوەی گەلێکی رەوەند و دوور لەژیانی شارنشینی و شارستانی بووە، هەم بەو هۆیەی بەردەوام گەلێکی ژێردەستە و داگیرکراو بووە، تۆ سەیر بکە لەسەردەمی رێنیسانسی ئەوروپادا، ئەو کیشوەرە شەپۆل و مەوجی دەدا و رۆژانە هەزاران لاپەڕە لەفیکر و فەلسەفە بەرهەم دەهاتن، کورد چیتری لێ بەجێنەماوە جگە لە مەم و زین، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بمانەوێت یان نا، کەلەپوورێکی رۆشنبیرییمان هەیە کە زیاتر شیعر بەسەریدا زاڵە، ئەوەش بناغەکانی رۆشنبیریی ئێمەیە.
وەک لەسەرەتاشەوە وتمان شیعر هەموو وەزیفەیەکی لە ئەستۆی خۆی دانابوو، هەر لەسیاسەتەوە تا دەگاتە چاکسازیی کۆمەڵایەتی. شیعر تاکە زمان بوو نەوەکانی پێشووی کورد تێیبگەن و تینووێتیان پێی بشکێت، ئەمەش لەبەرئەوەی شیعر زمانی قۆناغی کشتوکاڵییە و تەنانەت هۆزە زۆر سەرەتایی و دواکەوتووەکانیش دەتوانن شیعری جوان و ئاست بەرز بێژن و بنووسن، بەڵام ناتوانن رۆمان بنووسن، ناتوانن لە فیکر و فەلسەفە تێبگەن، بۆیە ئاساییە بۆ کوردێک کە تا سەرەتای سەدەی بیستەم ئاشنای ژیانی شارنشینی نەبووە، کەلەپوورە رۆشنبیرییەکەی بریتی بێت لە شیعر. ئاساییە شاعیرەکان دەستەی یەکەم و پێشڕەوی رۆشنبیرانی کورد بن.
خەزعەل ئەلماجدی پێیوایە، “هەرچەندە بەنێو قووڵایی زەمەندا رۆبچین، ئەوەندە کاریگەریی رابردوو کەم دەبێتەوە، بەڵام رابردوو وەک دەست، دەستی لێنادرێت، لەسەر هونەرمەند یان داهێنەر پێویستە ئەو مێژووە هەڵکۆڵێت نەک بۆ گەڕان بە دوای حەقیقەتدا، بەڵکو بۆ گەڕان بە دوای بنەڕەتێک بۆئەوەی بتوانێت رەخنە لەو بنەڕەتە بگرێت و دووبارە رەگەزەکانی ئەو بنەڕەتە لە شیعر و هونەر و فیکر بنیاتبنێتەوە”. کەچی رۆشنبیری کورد هێشتا “رەفیق حیلمی” نەخوێندۆتەوە بازیداوە بۆ ئارکۆلۆژیای مەعریفە و سەرقاڵی “میشێل فۆکۆ”یە!. رۆشنبیرێکی کوردمان هەیە هێشتا بە کتێبەکانی “مەسعود محەمەد” ئاشنا نەبووە، دەم لە پۆست مودێرنە دەکوتێ و خوێندنەوە بۆ پەرتووکەکانی “زیگمۆند باومان” دەکات، رۆشنبیرێکمان هەیە هێشتا چوار دێڕی نییە لەسەر “جەزیری” یان “خانی”، سەدان لاپەڕەی لەسەر درێدا یان مارکس رەشکردۆتەوە، تەنانەت من رۆشنبیرم دیوە بەبێ ئەوەی یەک دێڕی “مارکس”ی خوێندبێتەوە، هەموو فەلسەفەی ئەو فەیلەسووفەی زەڕبی سفر کردووە و وەک ئەوەی دیزاینەری جلوبەرگ بێت، دەڵێت مارکس و تێزەکانی باویان نەماوە!!.
رۆشنبیری ئێمە رۆشنبیرێکی کڵۆڵە، بناغەی کارە رۆشنبیرییەکانی لەسەر لم و لە هەوای شێداری وەهمدا هەڵچنیوە، رۆشنبیری کورد، بوونەوەرێکە نەک توانای تێپەڕاندنی رابردووی نییە چوونکە لێی تێنەگەیشتووە، تەنانەت توانای دووبارەکردنەوەی ئەو رابردووەشی نییە، زۆرێک لەوانەی دەم لەفەلسەفەی هاوچەرخ وەردەدەن نەک “مەسعود محەمەد”یان تێنەپەڕاندووە دەبێت بەوە قنیات بکەین ئەگەر بتوانن بگەنە ئاستی ئەو لەتوێژینەوە و شرۆڤەی فیکر و فەلسەفەدا، ژمارەیەک شاعیر بوون بەنوێنەری شیعری کوردیی نەک هەر ناتوانن چەند هەنگاوێکیش پێش “گۆران” بکەون، بەڵکو دەبێت بەوە رازی ببین ئەگەر بتوانن ئەوەیان لەدەست بێت “گۆران” لە کاتی خۆیدا لە بۆتەی ئەدەب و نوێکردنەوەی شیعری کوردییدا ئەنجامی دا.

کەوابوو ئاساییە ئەگەر بڵێین رۆشنبیری کورد نەک لەسەر خەرمانی کەلەپووری رۆشنبیریی کوردیی و بە توێژینەوە لەخاڵە بەهێز و لاوازەکانی ئەو رۆشنبیرییە، ناتوانێت تەکانێک بۆپێشەوە بدات، بەپێچەوانەوە بەهۆی نەخوێندەواریی و کڵۆڵیی مەعریفییەوە خەریکە ئەوەشی هەیە نابووتی دەکات و بۆ هەمیشە لەناوی دەدات. رۆشنبیری تازەی کورد هیچ ئیزافەیەکی پێ نییە، بۆیە هێشتا ئێمە تینووێتی خۆمان لە شیعری نالی و مەحوی و مەولەوی، لەکتێبەکانی مەسعود محەمەد و لە رۆمانەکانی ئیبراهیم ئەحمەد و حسێن عارف ..هتد، دەشکێنین، ئەمە لەیەکێک لە ماناکانیدا دەستکورتیی مەعریفیی ئەو ئیلێتییە لووت لەئاسمان و شڵەژاوەیە لە ئەدەبیاتی خۆماندا بە رۆشنبیری کورد ناوزەدمان کردوون.
ئەدۆنیس، دەربارەی گرفتەکانی رۆشنبیریی عەرەبی دەدەوێت و پێیوایە: رۆشنبیریی عەرەبیی لەئەمڕۆدا بوونی نییە!. دەتوانین رۆشنبیریی عەرەبیی لەدوو شتدا کورت بکەینەوە: یەکەمیان رۆشنبیریی تەقلیدگەرا و کتێبە کۆنە ئاینییەکان، ئەویش لە رواڵەتدا نەوەک لە ناواخن و ناوەڕۆکدا. دووەم: رۆشنبیریی وەرگێڕدراو. بەدەر لەم دوو حاڵەتە شتێک نییە بەناوی رۆشنبیریی عەرەبییەوە. ئەم حاڵە لەرۆشنبیریی کوردییدا گەلێک خراپترە، چوون کەلەپووری نووسین و فەرهەنگی کورد بە بەراوورد بە کەلەپووری نووسینی عەرەبیی گەلێک هەژارە، تەنانەت ئاینی راستەقینەی کورد “زەردەشتییەت” چی لێنەماوەتەوە جگە لەچەند پەڕەیەکی پەرش و بڵاوی کتێبی “ئاوێستا”، ئەو زانا و عارفە موسڵمانە کوردانەشی بەدرێژایی مێژوو هەڵکوتوون، هەمیشە بە زمانی عەرەبیی نووسیوویانە، ئەمە لەلایەک و لەبارێکی تریشدا کولتووری وەرگێڕان لەنێو کورددا زۆر سست و لاوازە و لەریزی نەبووان حیسابی بۆ دەکرێت. وا بیر دەکەمەوە، خراپمان نەوتووە ئەگەر بڵێین شتێک نییە بەناوی رۆشنبیریی کوردییەوە بەپێچەوانەوە ئەوەی هەیە ئیقتباس و دووبارەکردنەوەیە، بەم هۆیەوە رۆشنبیریی کوردیی کەمترین کاریگەریی هەیە لەسەر رێڕەوی ژیانی خەڵک و ئاڕاستەکردنی بیر و بۆچوونیان بەفۆرمێکی نوێ و هاوچەرخانە.

تاراوگەی رۆشنبیری کورد

هاوڕێیەکی دێرینم، یەکێکە لەمارکسیستە خوێندەوار و چالاکەکان و لەسەرەتای حەفتاکانی سەدەی رابردووەوە وەک مارکسیستێک کاریکردووە، بەڵام لەدەیەی هەشتاکاندا بەهۆی بارودۆخی سیاسیی ئەوکاتی وڵاتەوە ئاوارە و دەربەدەری مەنفا بوو، لە ئەڵمانیا گیرسایەوە. بۆ منی باسکرد ئەو لەکوردستان زۆرترین بەرهەمەکانی مارکس و ئەنگلس و لینین و بیرمەندانی تری سۆسیالیستی خوێندبۆوە، وەختێک چۆتە ئەڵمانیا و بەزمانی ژێرمانی و لە کەش و فەزای سەرمایەداریی خۆرئاوادا، بەرهەمەکانی کارڵ مارکس و هزرمەندە مارکسیستەکانی دیسان خوێندۆتەوە، سەر لەبەر دید و بۆچوونەکانی ئاوەژوو بۆتەوە، بەو مانایە نا، دژی دیدی سۆسیالیستی خۆی وەستاوەتەوە بەڵکو بەو واتایەی هەستیکردووە ئەوەی ئەو لەمارکسیزم تێگەیشتووە لەکوردستاندا هیچ شتێکی لە مارکسیزم نەچووە، تەنانەت وەکوو کەسێک کە هیچ بەرهەمێکی سۆسیالیستی نەخوێندبێتەوە لە سەرەتاوە دەستی کردبووەوە بەخوێندنەوەیان.
مەبەستم لەگێڕانەوەی ئەو حکایەتە هەروا بەکورتی بۆ روونکردنەوەی ئەو حاڵەتەیە رۆشنبیری ئێمە دەرگیریی بووە، ئەویش هەم نەزانینی زمانی بێگانە، هەم بێبەشبوونە لەژیان لەسایەی ئەزموونی دەوڵەمەندی فەرهەنگ و رۆشنبیریی خۆرئاواییدا. ئەگەر سەدەیەک بەر لەئێستا سەدان رۆشنبیر و منەوەری کورد بچوونایەتە ئەوروپا و لەوێ سەرقاڵی توێژینەوە و مەعریفە و فیکر بوونایە بێشک ئێستا ئەوە حاڵی رۆشنبیریی کوردیی نەدەبوو، کە بە بۆچوونی زۆربەمان رۆشنبیرییەکی بەرتەسک و هەژارە. دووریی جوگرافیی و نەبوونی کیانێکی کوردیی لە فۆرمی دەوڵەتێکدا، وایکرد زۆر درەنگتر لە تورک و عەرەبەکان رۆشنبیرانی ئێمە بەر کولتووری رۆشنبیریی رۆژئاوایی بکەون، کە ئەو کولتوورە خەنی و بەهێزە بناغەی ژیاری پێشکەوتووی ئێستاکەی دنیایە.

ئەگەر نموونەی حاجی قادری کۆیی بهێنینەوە، یارمەتییەکی زۆرمان دەدات بۆ روونکردنەوەی ئەو دۆخە. حاجی یەکێکە لەو شاعیرە دەگمەن و سەرەتاییانەی راستەوخۆ و بێ سڵەمینەوە باسی ژیاری خۆرئاوا و ئاستی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی و فەرهەنگیی ئەو شارستانییەی کردووە، بەڵام حاجی قادر ئەزموونێکی بەرجەستەی لەگەڵ ئەو ژیارەدا نەبووە، هیچ کات سەفەری پاریس یان لەندەن یاخۆ هەر پایتەختێکی تری وڵاتانی ئەوروپای نەکردووە، لە نزیکەوە ئاشنای قوتابخانە فیکریی و فەلسەفییەکانی ئەو ژیارە نەبووە، ئەو لە رێگەی خوێندنەوە و بیستنەوە سەرسام بووە بە خۆرئاوا، بێگوومان ئەگەر حاجی قادر، دەرفەتی هەبووایە و بچووبایەتە ئەوروپا بێگوومان سەرلەبەری سەرسامبوونی بۆ ئەوروپا دەگۆڕا و رەنگە پرۆسەکە لەسەرسامبوون و چەند کۆپلە شیعرێکەوە وەرچەرخایە بۆ پڕۆژەیەکی فیکریی و رۆشنبیریی گرنگ. وەک چۆن “مەولانا خالیدی نەقشبەندی” لە هیندستانەوە دێتەوە بەپڕۆژەیەکی ئاینیی- نەتەوەییەوە یاخۆ چۆن “حاجی تۆفیقی پیرەمێرد” بە پڕۆژەیەکی رۆژنامەنووسیی و نەتەوەییەوە لەئەستەمبۆڵەوە بۆ سلێمانی دەگەڕێتەوە، دەکرا ئەگەر سەفەری شاعیر و منەوەرانی کورد بە تایبەت لەو سەدەیەدا بگەیشتبایەتە ئەوروپا سیمای رۆشنبیریی کوردیی ئەوسا و ئێستاش لە ریشەوە بگۆڕابایە و هەنووکە لەقۆناغێکی پێشکەوتووتری رۆشنبیرییدا بووینایە.

“مامۆستا جەعفەر” لەکتێبی “مێژووی بیری کوردی” لاپەڕە “433”، دەربارەی سەرسامیی حاجی قادری کۆیی بە ژیاری خۆرئاوا دەنووسێت، (شاعیر خۆی شار بەشاری ئۆرۆپای رۆژاوا نەگەڕاوە و لەهیچ لایەنێکیش، لە لایەنەکانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و فەرهەنگی و پیشەسازی قووڵ نەبۆتەوە. ئەو لەدوا شاری نیمچە رۆژهەڵاتی– نیمچە رۆژئاوای خوارووی رۆژهەڵاتی ئەوروپادا، یان بەشی ئاسیایی ئەستەمبۆڵ ژیاوە. ئەو ئیعجاب و سەرسوڕمان و رامانە بەهۆی بیستنی وخوێندنەوەی دەنگوباس و راپۆرتەوە بووە، یان بینینی هەندێ داهێنانی ئەوروپی ..هتد، بێگومان شاعیر، فەڕەنسی، یان ئینگلیزی بزانیبایە و لەشارێکی فەڕەنسا یان بەریتانیای گەورە بژیابایە “نموونە: رفاعە رافع الگهگاوی –تخلیێ الابریز فی تاخیێ باریز-“، ئەو دەمە حاجی بە شێوەیەکیتر باسی ئۆرۆپای دەکرد و سەرسوڕمانەکەی بەشێویەکیتر دەبوو).
ئەگەر حاجی تاراددەیەکی زۆر سەرسام بووبێت بە شارستانێتی ئەوروپا، ئەوە لەولاوە دەیان شاعیری تری کلاسیک و کۆنمان هەیە، زۆرتر لەژێر کاریگەریی ئاینی ئیسلام و بە دیاریکراویی تەسەوف دابوون، بۆیە بە بەراوورد بە عەرەب و تورک و فارسەکان، کورد زۆر درەنگ ئاشنای ئەوروپا بوو، درەنگتریش رۆشنبیرەکانی گەیشتنە ئەوروپا تاکوو سەرسامییان بگۆڕن بە پڕۆژە. عەرەبەکان لەسەردەمی هەستانەوە “رێنیسانس”دا، ژمارەیەکی باشی رۆشنبیرەکانیان گەیشتنە ئەوروپا و توانیان سوود لەئەزموونی ئەوێ وەربگرن، فارسەکانیش هەروا. تورکیش، ئەگەرچی عوسمانییەکان نەیاری سەرسەختی ئەوروپاییەکان بوون کەچی ناچاربوون سوود لە کولتوور و رۆشنبیرییان وەربگرن، بەڵام لەگەڵ هاتنە سەر کاری ئەتاتورک و ئیتحاد ئەلتەرەقی بۆ سەر کورسی دەسەڵات لە تورکیای نوێدا، پرۆسەی پرۆ رۆژئاوایی زیاتر بەهێز بوو، تەنانەت بووە کردەیەک لە خوێندنگە و زانکۆکانەوە دەستیپێکرد تاکوو دەگاتە ئاستی راگەیاندن و دەسەڵاتیش. لەم بارودۆخەدا کورد بەهۆی زوڵم و زۆریی داگیرکەرانەوە ببووە نەتەوەیەکی پاشکەوتوو، بێبەش بوو لە پریشکی فەرهەنگی رۆژئاوایی، بۆیە رۆشنبیرییەکەی سەد دەر سەد رۆشنبیرییەکی خێڵەکیی بوو، یان لە باشترین حاڵەتدا لەچێوەی کولتووری کۆمەڵگەی کوردییدا خۆی لە قاڵبدابوو .
هزرمەندی ناسراوی عەرەب “هاشم ساڵح” لەیەکێک لە وتارەکانیدا دەربارەی ئەزموونی خۆی لەئەوروپا، نووسیبووی “زۆر بەراشکاویی و بێ هیچ فێڵکردنێک دەڵێم: ئەگەر بەر لە چارەگە سەدەیەک پێش ئێستا ئەو هەلەم بۆ هەڵنەکەوتبایە و سەردانی ئەوروپام نەکردبایە، ئەوا دەژیام و دواتریش دەمردم بەبێ ئەوەی لە هیچ شتێک گەیشتبم” پاشان “ئەگەر نەهاتمایەتە ئەوروپا نەمدەزانی رێگایەکی دی جگە لەو رێگا کۆنە بەجێماوە سەدان ساڵەیە، هەیە بۆ تێگەیشتن لەئاین”. لەدۆخی کوردییدا بەشێک لەرۆشنبیرانی کورد دان دەنێن بەوەدا ئەزموونی ئەوروپا بۆ ئەوان بایەخێکی گرنگی هەبووە و ئەگەر لەیەکێک لەچرکەساتە مێژووییەکاندا نەچوونایەتە ئەوروپا ئەوە هەر وەک رۆشنبیرێکی تەقلیدیی دەمانەوە.
فەرهاد پیرباڵ یەکێکە لەو رۆشنبیرانە و لەیەکێک لەدیمانەکانی خۆیدا کە لە ساڵی 2004 لەگەڵیدا سازدراوە، باسی ئەزموونی خۆی لەپاریس دەکات و لەوەڵامی پرسیارێکدا دەڵێت “پێش ئەوەی بچمە پاریس لێرە لە رێگەی زمانەکانی عەرەبی و فارسی، بەرهەمی سوریالیم خوێندبۆوە، بەڵام هیچ کاریگەرییەکی ئەوتۆیان بەسەر منەوە جێنەهێشت و لە ناوەڕۆکەکەی تێنەگەیشتم، بەڵام دوای چوونە پاریس، پێموایە لە ناوەڕۆکەکەی تێگەیشتم و وەک گوتم سوودێکی زۆرم لێبینی هەر لەوێش کەشفی کوردبوونی خۆم کرد، زانیم کورد و کوردبوون چییە، تۆ شوێنێکی تر دەبینی و دەخوێنییەوە، ئنجا دەزانی تۆ لە کوێی مەسەلەکانی و تۆ چیت و پێویستیت بەچییە؟”. خولاسە پیرباڵ زۆر لەوە زیاتر پێداگیریی دەکات و تەنانەت بوونی خۆی وەک کوردێک لە کوچە و کۆڵانەکانی پاریس و لەشەقامی شانزێ ئەلیزێ و قاوەخانەی مۆنتی کارلۆ دەدۆزێتەوە، ئەمە هەمان ئەزموونی پیرەمێردی شاعیرە کە پڕۆژە ناسیۆنالیستیێکی خۆی لەکوچە و کۆڵانەکانی ئەستەمبۆڵدا گەڵاڵە دەکات و دەیهێنێتەوە بۆ کوردستان، ئەوە لەهەمان ئەزموونی مەولانا خالید دەچێت لەمەنفا پڕۆژەیەکی ئاینی و نەتەوەیی دەدۆزێتەوە و دەیهێنێتەوە بۆ وڵات. بۆیەکا بۆ تێگەیشتن لەخودی خۆت ئەوجا لەجوغز و بنج و بنەوانی رۆشنبیریی و فەرهەنگی چەندین سەدەی خۆرئاوایی، پێش هەر کارێک پێویستە لانیکەم چەند ساڵێک لە وڵاتانی رۆژئاوای ئەو کیشوەرە بژیت و توانات هەبێت بەسەر یەکێک لە زمانە گرنگەکانی ئەوروپادا.
ئێرە شوێنی ئەوەیە بپرسین: ئایا رۆشنبیرانی کورد “ئەوانەی لە ئەوروپان” چەند کەڵکیان لە مانەوەیان لەو کیشوەرە و لەژیاری خۆرئاوا وەرگرتووە؟ ئایا جگە لە چەند تاکێک رەوەندێکی زۆری کورد لەرۆژئاوا توانیووێتی پەرە بەرۆشنبیریی خۆی بدات بەسوود وەرگرتن لەئەزموونی ئەوێ؟، ئایا مانەوەی چەندان ساڵەی سەدان قەڵەم بە دەستی کورد لەوڵاتانی خۆرئاوایی، هیچ پڕۆژەیەکی رۆشنبیریی نوێ و تازەگەری بەدوای خۆیدا هێناوە؟. لە راستیدا شیاوترین وەڵام بەو پرسیارانە، تەنێ نەخێرە. رۆشنبیری کورد ئەگەرچی بەجەستە لەستۆکهۆڵم یان لە پاریس یاخۆ لەندەنە، کەچی وەک رۆح و وەک دنیابینی لە کوێرە گوندێکی تەریکی کوردستانە، رۆشنبیری کورد ئەگەرچی گەیشتۆتە ناو زانکۆ بەناوبانگەکانی جیهان، بەڵام وەک تێگەیشتن و بیرکردنەوە هێشتا ناتوانێت چێوە و بۆتەی خێڵەکیی تێپەڕێنێت و ببێتە خاوەنی دنیابینییەکی شارستانی و نوێ کە بەهەموو کلۆجێک پێچەوانەی ئەو نەریتە خێڵەکییە بێت هەژموونی بەسەر عەقڵی تاک و کۆی کۆمەڵی کوردەوارییدا کردووە.
رۆشنبیری کورد ئەگەرچی لە رشتەکانی فەلسەفە و سۆسیۆلۆجیا و زانستە مرۆییەکانی تردا دەخوێنێت، کەچی هێشتا بەهەمان زمان دەپەیڤێت کە زمانی کۆمەڵێکی رەوەند و کشتوکاڵییە. ئەمەش دەرخەری واقیعێکی تاڵە، ئەویش ئەوەیە رۆشنبیری کورد وەک هەزاران کرێکاری بیانیی رووی لەخۆرئاوا کردووە “لێرەدا مەبەست بێ نرخکردن و سووکایەتی نییە بە چینی کرێکار” تەنانەت کەمترین توانای تێکەڵبوون و کارلێککردنی هەیە لەگەڵ کولتووری وڵاتانی ئەوروپی یان خۆرئاواییدا. لە کورتترین دەربڕیندا، رۆشنبیری کورد بەهەمان دنیابینی و عەقڵییەتەی گوند و شارەکانی کوردستانەوە لە ئەوروپا دەژی، کە نە توانای پڕۆژەی رۆشنبیریی نوێی هەیە بە پشبەستن بە ئاستی پێشکەوتنی ئەوێ، نە دەتوانێ وەک تاک خۆی تەیار بکات بە زانست و فەرهەنگی مودێرنی خۆرئاوایی.

وتەی کۆتایی

ئەو ئیسلامییە توندڕۆیەی بەچەقۆ هێرشی کردە سەر “نەجیب مەحفوز”، بە هۆکاری نووسینی رۆمانی “اولاد حارتنا”، کاتێک لە دادگا پرسیاری لێکرا، ئایا رۆمانەکەت خوێندۆتەوە؟. زۆر بێباکانە لەوەڵامدا وتی: نەخێر، بەڵام ئەمیرەکەم خوێندویەتییەوە و ئەو باشتر دەزانێت چییە!!. بەشێک لەرۆشنبیرانی ئێمە بەهەمان شێوەی ئەو ئیسلامییە توندڕۆیە بیر دەکەنەوە و رەفتار دەکەن، مارکس رەتدەکەنەوە و نەیانخوێندۆتەوە، نیتشە دەکەن بە پێغەمبەری نازییەکان و مەحکوومی دەکەن کەچی نەیانخوێندۆتەوە، جنێو بە لینین دەدەن و یەک کتێبی ئەویان بە بینین هەر نەبینیوە جا نەخاسمە خوێندبێتییانەوە. رۆشنبیریی کوردیی بەهۆی ئەو تەرزە رۆشنبیرەوە لە ئەو ئیسلامییە توندڕۆیەی بەچەقۆ هێرشی کردە سەر “نەجیب مەحفوز”، بە هۆکاری نووسینی رۆمانی “اولاد حارتنا”، کاتێک لە دادگا پرسیاری لێکرا، ئایا رۆمانەکەت خوێندۆتەوە؟. زۆر بێباکانە لەوەڵامدا وتی: نەخێر، بەڵام ئەمیرەکەم خوێندویەتییەوە و ئەو باشتر دەزانێت چییە!!. بەشێک لەرۆشنبیرانی ئێمە بەهەمان شێوەی ئەو ئیسلامییە توندڕۆیە بیر دەکەنەوە و رەفتار دەکەن، مارکس رەتدەکەنەوە و نەیانخوێندۆتەوە، نیتشە دەکەن بە پێغەمبەری نازییەکان و مەحکوومی دەکەن کەچی نەیانخوێندۆتەوە، جنێو بە لینین دەدەن و یەک کتێبی ئەویان بە بینین هەر نەبینیوە جا نەخاسمە خوێندبێتییانەوە. رۆشنبیریی کوردیی بەهۆی ئەو تەرزە رۆشنبیرەوە لە سەرگەردانی و بێناسنامەییەکی گەورەدا ژیان دەباتە سەر.
رۆشنبیرێکمان هەیە بێ هیچ توێژینەوە و ئاناتۆمییەک بیرێکی سیاسیی یان فەلسەفیی پیرۆز دەکات و یەکێکی دیکە دەداتە بەر نەفرەت. تۆ سەیر بکە بێویژدانترین رۆشنبیری دونیا بەرامبەر بە”مارکس”، رۆشنبیری کوردە، چوونکە هەم وێنای “مارکس”ی هاوجووت کردووە لەگەڵ وێنای ئوسامەی کوڕی لادن و خوێنڕێژێکی وەک جۆزیف ستالین، هەم هەر باسی مارکس هاتە پێشەوە یەکسەر رەتیدەکاتەوە و بەپێغەمبەری مرۆڤکوژیی وەسپی دەکات، بەبێ ئەوەی بیری بکەوێتەوە، هەر ئەو فەیلەسووفە بوو، وتی “مرۆڤ گەورەترین سەرمایەیە”، بەبێ ئەوەی بیری بکەوێتەوە ئامانجی هەرە سەرەکیی مارکس تەنیا و تەنیا مرۆڤی رووت و گێڕانەوەی مرۆڤ بۆ دۆخی سروشتیی خۆی بوو، بەڵام ئەو هیچ نابینێ و کتێبی “کۆتایی مێژوو”ی کردووە بەتەلقینی بیری ئەو فەیلەسووفە مەزنەی کە هەمیشە وەک “تابۆیەک بەئاسمانی” جیهانەوە ئامادەیی هەیە. خولاسە ئەوەی پەیوەندیی بە ناوەڕۆکی ئەم باسەوە هەبێت ئەوەیە رۆشنبیری کورد بوونەوەرێکی بیرکەرەوە نییە، بوونەوەرێکی خەلاق و داهێنەر نییە، بوونەوەرێکی ناوازە و خاوەن دنیابینییەکی جودا نییە لە دنیابینی گشتیی. بەم هۆیەوە رۆشنبیری کورد هەم رۆشنبیرێکی ئەخلاقگەرایە و هەم ئامانجگەرا، بەپێچەوانەوەی ئەو وتەزایەی “سارتەر”ەوە کە ئێمە لەسەرەتای نووسینەکەوە بەتایتڵی گەورە هێمامان بۆ کردووە.

*ئەم نووسینە چاپتەری یەکەمە لە کتێبی “گووتاری پۆپۆلیستی و خەونی بچووکی رۆشنبیرانی کورد” کە لە ساڵی 2018 لە کوردستان چاپ و بڵاوکراوەتەوە.




کورتەیەک لە مێژوی سەرهەڵدانی یەکی ئایار !… مستەفا باهر

یەکی ئایار ڕۆژی جیهانی چینی کرێکاران، رۆژی بیرهێنه‌ره‌وه‌ی مێژوی خه‌باتی چینی کرێکاره‌ له‌سه‌رتاسه‌ری جیهاندا، لە په‌یوەند به‌ خه‌باتی کرێکارانەوه‌ بۆ کەم کردنەوەی کاتی کارکردن لە ڕۆژێکدا بۆ‌ هه‌شت کاتژمێر‌.
هەمو ساڵێک لە یەکی ئایاردا لەبەشێکی زۆری جیهاندا کرێکاران بەو بۆنەیەوە مارشی یەکی ئایار بەڕێدەخەن و جەژندەگێڕن . ئەو ڕۆژە لە بەشێکی زۆری ئەو وڵاتانەدا بوە بە پشوی رەسمی. بەڵام لە بەشێکی تری ولاتەکان وەک ئەمەریاکاو کەندا و ئوسترالیا لەکاتێکی ترد دەکرێتە پشو کە لەمانگی ئەیلولدایە ڕۆژی یەکی ئایار بە رەسمی ناناسن. چەند وڵاتیش هەیە کە تاوەکو ئێستا ڕێگا نادرێت بە کرێکاران هیچ جۆرە چلاکیەک بکەن و ئەوڕۆژەش بە ڕەسمی ناناسن وەک،(سعودیەی عەرەبی،عومان و ئەفغانستان.). بزانین سەرتای سەرهەڵدانی ئەم رۆژە لە کوێوە سەرچاوەی گرتوە.
سەرەتای ئەم بیرۆکەیە لە لایەن کریکارنی ئوسترالیاوە دەستی پێکرد . لە رۆژی ٢١ نیسانی سالی ١٨٥٦ کریکارانی ئوسترالیا بڕیاری ڕاگرتنی یەک رۆژ کارکردنیان دا و ، لە کۆبونەوەیەکی فراواندا بڕیاریان دا کە خەبات بکەن بۆ کەم کردنەوەی کاتی کارکردن ، کە دەبیت کاتی کارکردن لە رۆژێکدا لە ٨ کاتژمێر زیاتر نەبێت.کە لەوکاتەدا کرێکارن لە ١٢ بۆ ١٤ کاتژمێر کاریان دەکرد.
بڕیاری ئەم کریکارنە هەر بە ووڵاتەوە نەوەستا ،بەرەو ئەمریکا ڕۆشت ،لەوێش لە سالی ١٨٦١ تێکۆشان بۆ کەم کردنەوەی کاتژمێرەکانی کارکردن دەستی پێکرد. له‌ ساڵی ١٨٧٧ کرێکارانی هێلی ئاسن مانیان گرت و داوای کەم کردنەوەی سەعات کاریان دەکرد، بەڵام له‌لایه‌ن پۆلیس‌ و سوپای ئه‌مریکاوه‌‌ به‌ شێوه‌یه‌کی توند‌وتیژ هێرشیان کرایه‌ سه‌رو سەرکوتیان کردن.
له‌ ساڵی ١٨٨٤دا فیدراسیۆنی سه‌ندیکا‌و یه‌کێتیه‌ کرێکاریه‌ ڕیکخراوه‌کان له‌ ویلایەتە یه‌گرتووه‌کانی ئەمریکاو‌‌ و که‌نه‌دا که‌ له‌ساڵی ١٨٨١ ەوە پێکهات بوو،‌‌ بڕیارێکی ده‌رکرد که‌ له‌ به‌شێکیدا‌ ده‌ڵێت:” له‌ یه‌کی ئایاری ١٨٨٦ به‌دوواوه‌ ده‌بێ کرێکاران لە ڕۆژێکدا تەنها هه‌شت سه‌عات کاربکەن، بانگه‌وازی هه‌موو ڕێکخراوه‌ کرێکاریه‌کان دەکەین که‌ یاساکان به‌ جۆرێک ئاراسته‌ بکه‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌م بڕیاره‌دا بێته‌وه‌”.
ساڵێک دوای ئه‌وه‌ هه‌مان فیدراسیۆن به‌یانێکی تری بڵاوکرده‌وه‌‌ و تیایدا دووپاتی دەکردەوە که‌ سیسته‌می هه‌شت سه‌عات کار ده‌بێ له ١ی ئایاری ١٨٨٦ەوە کاری پێبکرێت، لە ئەمەریکاش کرێکاران رۆژانە ١٠ بۆ ١٢ و ته‌نانه‌ت ١٤ کاتژمێر کایان دەکرد.
له‌ چه‌ند مانگ به‌ر له‌ ڕۆژی دیاریکراوەوە واتە ١ی ئایاری ١٨٨٦بە سەدان هه‌زاران کرێکار، ڕێکخراو و ناڕێکخراو هاتنه‌ مه‌یدانی خه‌باته‌وه‌، شاری شیکاگۆ له‌ ویلایه‌تی ئیلینۆی ناوه‌ندی خه‌بات‌ و ڕوبه‌ڕوبوونه‌وه‌ بوو له‌ پێناوی کەم کردنەوەی سەعاتی کارکردن، یه‌کێتی ناوه‌ندیی کار له‌ شیکاگۆ ڕابه‌رایه‌تی ئه‌م جووڵانه‌وه‌یه‌ی ده‌کرد که‌ پێکهاتبوو له‌ 22 یه‌کێتی‌ و ریکخراوی کرێکاری.لە یەکی ئایاردا بە ١٠٠ سەدان هەزار کرێکار راژانە سەرشەقامەکان و بە دروشمی ٨ کاتژمێر بۆ کارکردن ٨ کاتژمێر بۆ پشوو ،هەشت کاتژمێریش بۆ خەو،. دروشمێکی تریش هەشت کاتژمێر کارکردن بەبێ بڕینی هەقدەست لەوکاتەدا کریکاران رۆژانە بە ٣ دۆلار کاریان دەکرد، ڕژانە سەر شەقامەکان.
له‌ رۆژی ٣ ئایاری ١٨٨٦ که‌ هێشتا له‌ هه‌ندیک شوێن مانگرتن به‌رده‌وام بوو بۆ به‌دیهێنانی خواستی هه‌شت سه‌عات کار، له‌ کۆمپانیایه‌ک به‌ ناوی ماکۆرمیک پۆلیس ته‌قه‌ی له‌ مانگرتنی کرێکاران کرد و‌ ژمارەیەک کوژاراو برینداری لێکەوتەوە. بۆ ڕۆژی دوایی به‌ مه‌به‌ستی ناڕه‌زایی ده‌ربڕین به‌رانبه‌ر بەو په‌لاماره‌ دڕندانه‌یهی پۆلیس. بانگه‌وازی گردبونەوەی کرێکاریی له‌ مه‌یدانی هه‌یمارکێت ‌له‌ شاری شیکاگۆ ده‌کرێت.
گردبونەوەکە به‌ شێوه‌یه‌کی ئارام بەڕێوەدەچێت، کاتێک دوا قسه‌که‌ر له‌سه‌ر مینبه‌ر ده‌بێت کۆبوونه‌وه‌که‌ به‌ هۆی باران بارینی زۆرەوە. ژمارەی بەشداربوان زۆر که‌م ده‌بێته‌وه‌‌و ته‌نها ٢٠٠ که‌س له‌ مه‌یدانه‌که‌دا ده‌مێنن‌، له‌و کاته‌دا هێزێکی پۆلیس که‌ بریتی ده‌بێت‌ له‌ ١٨٠ پۆلیس ده‌ڕژێنه‌ مه‌یدانه‌که‌‌ و فه‌رمان ده‌ده‌ن‌ که‌ بڵاوه‌ بە گردبونەوەکە بکرێت‌، له‌ کۆتاییدا بۆمبێک له‌لایه‌ن نه‌ناسراوێکه‌وه‌ کە تا ئێستاش ناسنامەی ئاشکرا نەکراوە فڕێ ده‌درێته‌‌ ناو پۆلیسه‌کانه‌وه‌‌ و پۆلیسێک ده‌کوژرێت‌ و شه‌ش پۆلیسی تر بریندارده‌بن‌.
له‌ پاش ئه‌وه‌ پۆلیس ته‌قه له‌ کرێکاران ده‌که‌ن ‌‌‌و ژماره‌یه‌کیان لێ ده‌کوژن‌ و بریندار ده‌که‌ن تا ئێستاش به‌ شێوه‌یه‌کی دیاریکراو ڕانه‌گه‌ینراوه‌ که‌ چه‌ند سیڤیل به‌ ده‌ستی پۆلیس کوژراون‌، پاشان پۆلیس په‌لاماری ماڵی کرێکاران‌ و ئۆفیسی یه‌کێتیه‌ کرێکاریه‌کانی ده‌ده‌ن‌‌ و سه‌دان کرێکار ده‌ستگیر ده‌که‌ن‌.
سه‌ره‌نجام به‌بێ هیچ به‌ڵگه‌یه‌کی سه‌لمێندراو له‌ دادگایه‌کی بێسه‌ره‌وبه‌ردا، حه‌وت که‌س له‌ ڕابه‌رانی کرێکاریی به‌ تۆمه‌تی پیلانگێڕان بۆ کوشتنی پۆلیس به‌ سێدارە و که‌سێکیان به‌ ناوی ئۆسکار نیب به ١٥ ساڵ زیندان سزا دەدرێن، له ١١ی نۆڤه‌مبه‌ری ١٨٨٧دا چوار له‌و ڕابه‌رانه‌ به‌ ناوی )ئه‌لبێرت پارسۆنس، ئه‌دۆلف فیشه‌ر، ئۆگۆست سپایس‌ و جۆرج ئینجل) لەسێدارە دەدرێن و لویس لینگ له‌ زینداندا خۆی ده‌کوژێت‌.یەکێک لە سیدارە دراوەکان بەناوی (ئەو گەست سبایس) سەرنوسەری رۆژنامەیەکی کرێکاری بوو دەڵێت
( ئەوکاتە دێت کە بێدەنگیمان لە گۆڕەکانماندا بەهێزتردەبێت لە وتارەکانمان).هەروەها نامەیەک بۆ هاژینەکەی و منداڵە بچوکەکەی بەناوی جیم دەنوسێت کە پاشان هاوژینەکەی لە کۆبونەیەکی جەماوەریدا دەیخوێنیتە کە تیادا دەڵێت.( کوڕە بچوکەکەم کاتێک کە گەورە دەبیت و دەبیت بە لاو کە هیواکانی من جێبەجێ دەکەیت ،ئەوکاتە دەزانیت من بۆچی کوژراوم،هیچ شتێکم نیە پێت بڵێم تەنها ئەوەندە دەڵێم کە من بێتاوانم.لەپێناو ئامانجێکی پیرۆزدا دەمرم بۆیە ناترسم،کاتێک کە گەورەدەبیت شانازیم پێوەدەکەیت و چیرۆکی من بۆ هاوڕێکانت دەگێڕیتەوە.
دوای لێکۆلینەوەیەکی زۆر ورد کە چەند ساڵی خایاند گومان لەوە دەکرێت کە پۆلیسەکان خۆیان بۆمبەکەیان هاویشبیت .ئەم کرێکارانە هەمویان بێتاوان دەرچون. لەساڵی ١٩٩٢ لەسە بڕیاری عومدەی شیگاگۆ ئەوپارکە کرا بە شوێنێکی گرنگی ئەو شارە. لەسالی ٢٠٠٤ مۆنیمینتێک بۆ هەمو قوربانیانی ئەو کارەساتە لەو پارکە دانرا.
ڕەنگدانەوەی ڕوداوەکەی شیگاگۆ لە ئەوروپا !
لە ساڵی ١٨٨٩ له‌ یه‌که‌مین کۆبوونه‌وه‌ی ئه‌نته‌رناسیۆنالی دووه‌م (دووەم ڕێکخراوی جیهانی کرێکاران) که‌ له‌ پاریس به‌بۆنه‌ی سه‌دساڵه‌ی شۆڕشی فه‌ره‌نساوه به‌سترا، به‌ پیشنیاری رایمۆند لاڤیان، بە بۆنه‌ی ساڵیادی ناڕه‌زاییه‌کانی شیکاگۆوە، بانگه‌وازی خۆپیشاندانی سه‌رتاسه‌ری‌ و جیهانی له‌ یه‌کی ئایاری ساڵی ١٨٩٠دا کرد، خۆپیشاندانەکان‌ به‌ ڕادده‌یه‌ک سه‌رکه‌وتوو بوون که‌ ساڵی دواتر واتە ١٨٩١ یه‌کی ئایار به‌ ڕه‌سمی له‌ لایه‌ن کۆنگره‌ی دووه‌می ئه‌نته‌رناسیۆنالی دووەم‌ وه‌ک چالاکیه‌کی ساڵانه‌ ناسرا. لەم مێژوە بە دواوە لە ئەوروپاش هەمو ساڵێک یادی یەکی ئایار بەرز ڕاگیراوە،زۆر چاریش شەڕوپێکدادان لەبەینی کریکاران و پۆلیسدا دروست دەبوو، کوژراو برینداری زۆری لێدەکەتەوە.لەسالی ١٨٩١ لە رۆژی یەکی ئایاردا تێک هەڵچون لەبەینی پۆلیس و کرێکارانی هەریەک لە فەرنسا، ئیتالیا، هەنگاریا دروست بوو ژمارەیەک کوژارو برینداری لێکەوتەوە.
لە ساڵی ١٩٠٤ لە کۆنفرانسی ئەنتەر ناسیۆناڵی دووهەم لە ئەمیستەردام بانگەوازی هەمو پارتە سۆسیال-دیمکراتیەکانو یەکێتیە کرێکریەکانی کرد لە هەموو وولاتەکان بۆ خۆپیشاندان لە رۆژی یەکی ئایاردا بۆ بەدەست هێنانی خواستی هەشت کاتژمێر کار لە ڕۆژێکدا.لەو مێژوە بەدواوە ساڵانە خۆپیشاندان و مانگرتن لەسەرتا سەری جیهاندا دەکرا. بۆ نمونە

له‌ یه‌کی ئایارسالێ ١٩١٩ له‌ ویلایه‌تی ئۆهایۆ له‌ ئه‌مریکا پۆلیس هێرش دەکاتە سەر خۆپیشاندەران و تیایدا ٤٢ کەس له‌ کرێکاران کوژراون‌و بریندار بوون‌ ته‌نها له‌به‌رئه‌وه‌ی ئاماده‌ نه‌بوون ئاڵا سوره‌کانی ده‌ستیان داگرن‌ (شایانی باسه‌ پاش ئه‌و ڕووداوه‌ ئاڵای سور له‌ ئۆهایۆ به‌ یاسا قه‌ده‌غه‌ کراوه‌)
له‌ ووڵاتی ئه‌لمانیا له‌ یه‌کی ئایاری ساڵی ١٩١٢٩ کریکاران خۆپیشاندانیان سازکرد و پۆلیس هێرشی کردە سەریان و ٣٢ کرێکار کوژراون‌‌ و ژمارەیەکیش بریندار بوون.
لە یەکی ئایاری ساڵی ١٩٧٧ لە تورکیا پۆلیس هێرشی کردە سه‌ر خۆپیشاندانی یه‌کی ئایار له‌ مه‌یدانی ته‌قسیمی ئه‌سته‌مبوڵ ٤٢ کوژراو و ٢٢٠ برینداری لێ که‌وته‌وه‌.

عێراق .

لە ١٥ نیسانی ساڵی ١٩٤٥ کرێکارانی هێلی ئاسن دوای ئەوەی بۆ ماوەیەک لەگەل بەڕیوەبەری کۆمپانیاکە کەوتنە گفتوگۆ بۆ جێبەجێ کردنی داوا کاریەکانیان کەبریتی بوو لە زیادکردنی کرێ،جێبەجێ کردنی بریاری یاسای کاری ژمارە ٧٢ ی ساڵی ١٩٣٧ دوای ئەوەی داواکانیان بۆجێبەجێ نەکرا. کریکاران بۆ ماوەی ٢١ ڕۆژ دەستیان کرد بە مانگرتن.بەرێوەبەرایەتی کۆمپانیاکە بەهاوکاری پۆلیس کەوتنە گرتنی بەشێک لە کرێکاران بەتایبەتی سەرۆکی نەقابەکە .دوای ئەوش کرێکاران هەر بەردەوام بوون تا سوپای بەریتانا بەشداری کردو نەقابەکەی بەتەوایەتی داخست .

لە یەکی ئایاری ساڵی ١٩٤٦ کرێکارانی کۆمپانیای نەوتی کەرکوک لە عیراق داوای زیادکردنی مووچەکاناین کرد.لەگەڵ کۆمەڵیک داوکاری تر.دوای ئەوەی کە ماوەیەکی زۆر چاوەڕوانیان کرد و جوابیان نەدرایەوە ،لە رۆژی ٣ی تەموزی ساڵی ١٩٤٦ کریکارانی شەریکەی نەوت دەستاین بەمانگرتن کرد.لە ٧ی تەموز وەیزری ئابوری (الاقتصاد) عێراق کە بابەعلی شێخ محمود بوو هات سەردانی کردن. چەند گفتو چەند هەڕەشەی لێکردن ،بەڵام کرێکااران هەر سوربون لەسەر مانگرتنی خۆیان. لە رۆژی ١٢ تەموز کرێکاران و خانەوادەکاناین لە پارکی گاورباغی کۆدەبنەوە، پۆلیس هێرش دەکاتە سەریان و ١٢ کەسیان لێدەکوژێت و٣٠ کەسیش بریندار دەبێت.پارێزگای کەرکوک بەرێوەبەری پۆلیسی کەرکوکی تاوان بار کرد ئەویش لەلای خۆیەوە فەرماندەی ئەو مەفرەزەیەی کە ناردبوی بۆ سەرکوت کردنی خۆپیشاندەران ئەفسەرێک بوو بەناوی سەعید عبدالغنی ئەوەی تاوانبار کرد، بەڵام لە دادگادا هەمویان بێتاوان دەرچون. تەنها وەزیری ناوخۆعبدللە قصاب نەبێت کە لە ڕۆژی ١٧ ی ئاب لەسەر ئەو کارەساتە دەستی لە کارکێشایەوە .

لە ٢٣ی نیسانی ساڵی ١٩٤٨ کرێکارانی شەریکەی نەوتی کەی ٣ لە نزیک شارۆچکەی حەدیسە، بۆ باشترکردنی ژیانیان و زیادکردنی کریکەیان و هەقی بەڕەسمیەت ناسینی ڕێکخراوەکەیان دەستیان بەمانگرتن کرد ،لە دوای ١٤ رۆژ مانگرتن دەسەڵاتداران، نانی کریکارەکانیان بڕی کە لە ریستۆرانتی شەریکەکە دەیان خوارد. لەگەڵ بڕینی ئاو کارەبا لە ماڵەکانیان لە هەمو لایەکەوە گەمارۆی ئابوریان خستنە سەریان. کرێکاران لە رۆژی یەکی ئایردا بە ڕێپێوان بەرەو بغدا ڕێکەوتن کە ٢٥٠ کم دورە، هەرچەدنە لەڕیگا بەشیکیان گیرانو گەراندنیانەوە بۆ سەر کارەکانیان و ئەونی تریشیان پێش ئەوەی بەگەنە بغداد بڵاوە پێکردن .ئەم خۆپیشاندانە لەوکاتەدا حزبی شوعی عێراقی سەرپرشتی دەکرد.

. رۆژی یەکی ئایار بوو بە رۆژی خەبات و تێکۆشان بۆچینی کرێکاران، لەو بەروارەوە تا ئێستا ساڵانە لەڕۆژی جیهانی کرێکاراندا ،کرێکاران لەسەرتاسەری جیهان چالاکی ڕێکدەخەن و لە زۆر وڵات هێرش دەکرێتە سەریان و دەرئەنجام قوربانی لێدەکەوێتەوە.ئەم کێشمە کێشە چینایەتە هەر بەردەوام دەبیت تا کریکارو سەرمایەدارمابیت، تا چوسینەرو چەوساوە مابیت ئەم نایەکسانیە دەمێنێت. تەنها هێزێکیش کە دەتوانێت کۆتایی بەم ململانیە چینایەتیە بێنێت شۆرشی کرێکاری وهاتنە مەیدانی چینی کرێکارە بۆ گرتنە دەستی دەسەڵات تەنها حکومەتی کریکاریە کە یەکسانی بەرقەر ردەکات.

بژی یەکی ئایار رۆژی هاوپشتی چینایەتی کرێکاران
مستەفا باهر
هڵسنکی

٢٥/٤/٢٠٢٠




ئاتەئیزم و بزوتنەوەی دژی ئاینی دیمانە لەگەڵ محسین ئیبراهیمی … وەرگێڕانی: کاوە عومەر

بەشی دوهەم

سیامەک بەهاری:ململانێ ودژایەتی ئاین وئاتەئیزم لە ئێران مێژویەکی پڕ لە هەورازو نشێوی هەیە.بەر لەوەی بچینەناو ئێرانی هاوچەرخ وجوڵانەوەی دژی ئاینی فراوان لەناو خەڵکدا باشترە چاوگێڕانێکی کورتی خێرامان هەبێت بەم بابەتەدا.کێشمەکێش لە دژی ئاین لە کاتی بزوتنەوەی مەشروتەدا چۆن بوە؟کەسە دیارەکانی ئەو بابەتە چ کەسانێک بون وە چیان دەوت؟
محسین ئیبراهیمی:لە ئێرانیش وەک هەموو دونیا.مامەڵە لەگەڵ ئاینی ڕێکخراو وە ئاین بەشێوەی گشتی توێژێکی فراوان لەجوڵانەوەی هزری وسیاسی خۆدەگرێت.هەوڵدان بۆ چاکسازی لە ئاین خۆیدا،گونجاندنی ئاین لەگەڵ پێداویستیە نوێیە کۆمەڵایەتی وئابوریەکاندا،جوڵانەوەی سیکۆلاریستی بە مانای جیایی “ئاین لە دەوڵەت” ڕەخنەو گاڵتەکردن بە خورافاتی ئاینی و دورخستنەوەی پیاوانی ئاینی،ئاتەئیسم وەکو بێ باوەڕی بەخودا و باوەڕ نەبون بە خولقێنەرو سەرئەنجام ئەنتی تەئیسم واتە بەرهەڵستی و خەباتی کاریگەر لەگەڵ باوەڕ بەخودابون و سڕینەوەی خودا لە ژیانی فکری ئینسانەکاندا لایەنی جیاوازن لە ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ ئایندا.کە لە نیوەی سەدەی نۆزدەهەم ولەکاتی ڕودانی شۆڕشی مەشروتەدا جوڵانەوەیەکی پەرەسەندوی بەخۆیەوە بینی.
چەند تایبەت مەندیەکی هاوبەش و دیار لەنیوان ناسراوترین کەسایەتیەکانی ئەو سەردەمەدا کەبە “ڕۆشنگەرانی” بەرلە شۆڕشی مەشروتە ناسراون وە بەشێوەیەک لەگەڵ ئایندا ڕوبەڕوبونەوەیان هەیە.
لەگەڵ پێشەوایانی ئاینی و ئاینی ڕێکخراودا کێشەیان هەیەو لەبەرامبەریاندا هەڵوێستی ڕەخنەگرانە وڕیفۆرمیستیان هەیە بەڵام لە هەمان کاتدا لە بەرامبەر مەسەلەی خوداو قورئان وپیغەمبەردا زۆر پارێزکارن.ڕەخنە لەخورافاتی ئاینی دەگرن وگاڵتەی پێدەکەن بەڵام وابیر دەکەنەوە کە خوداو پەیامبەرو ئیمامەکان ئەبێت بپارێزرێن..وابیر دەکەنەوە کە ئەبێت چاکسازی لە ئیسلامدا بکرێت ولەگەڵ بارودۆخی نۆێدا بیگونجێنین چونکە بەو شێوەیەی ئیستای ناتوانێت وەڵام بە پێویستیە ئابوری وکۆمەڵایەتیەکانی ئەم سەردەمە بداتەوە.هەندێک لە ڕوی سیاسیەوە باوەڕیان بە”یەکێتی زانا و بیرمەندەکانە” و وابیر دەکەنەوە کە بڕیارە زاناکان ئیسلام ڕزگارکەن و هۆشمەندەکانیش مەملەکەت؛بڕیارە زانا وەڵامی دەرونی خەڵک بدەنەوەو بیرمەندەکانیش بە پێویستیە ئابوری وکۆمەڵایەتیەکان ولە کۆتاییدا هەردوکیان کۆمەک بکەن بە”گەشەو پێشکەوتن”ی مەملەکەت!بوچونێک کە دواتر لە بزوتنەوەی مەشروتەدا ناچار بوو سازشێکی سیاسی بکات لەگەڵ پیاوانی ئاینیداسازشێک کەلەسەر بنەماکەی یاسای پەیوەندیدار بە گونجاندنیان لەسەر بنەمای شەریعەتی ئیسلامی بە تەئیدکردنی پێنج موجتەهیدە پلەیەکەمەکەی.

ئەدەبیاتی”ڕۆشنگەران” و”نوێخوازانی” ناسراوی ئەو سەردەمەی وەکو عەبدولکەریم تالیبۆف ،میرزا مولکەم خان وتەنانەت ئاغاخان کرمانی کەڕادیکاڵترە لەوانیترە لێوان لێوە لە بەخشین بە ئاین لەکاتی بەربەرەکانێی لەگەڵ زانایانی ئاینی و ڕەخنەو تەنانەت ڕوبەڕوبونەوەی لەگەڵ خورافەتی ئاینیدایەلەم نێوەدا میرزا فەتح عەلی کە مەلازادە یەکی لەیزپەڕێنراو(مستثى)ەکە پێویستە بەشێوەیەکی جیاواز قسەی لەبارەوە بکێت.
عەبدلڕەحیم تالیبۆف یاسای دابەش دەکات بەسەر مادی و مەعنوەیدا.یاسا بە تەواوکەری شەرع دەزانێت.پەیامبەرانیش بەدانەری یاسای پەیوەندیدار بەڕۆح و دەرون وداناو زاناکانی میللەتێکیش وەکو یاسادانەری مادی دەناسێنێت.بەبۆچونی ئەو جگە قسەی خودا گوایە وەک خودا کۆنە وهەموو یاسا ئاینیەکان دەکرێت بەپێی سەردەم بیان بیانگۆڕیت.
میرزا مولکەم خان کەسایەتیەکی دیکەی دیاری نوێ خوازی ئەم سەردەمەیە کە بەوتەی خۆی ئەیەوێت”هزری سیاسەتی ڕۆژئاوا”لەگەڵ”تێگەشنی ئاینی ڕۆژهەڵاتدا”تێکەل بکات.کۆنەپارێزیەکەی لەبەرامبەر بەئایندا لەلایەکەوە لەگەڵ دواکەوتوی خەڵک شرۆڤەدەکات: “هزری پێشکەوتوخوازی مادییم لە فافەی ئاین پێچراوەدا ئەخستە ڕوو بۆ ئەوەی کە هاونیشتیمانیەکانم ئەو واتایانە بەجوانی تیبگەن.”بۆ بردنە پێشەوەی بیروڕاکانی پەنای بۆ باوەڕی زانایانی ئیسلام دەبرد بەو ڕونکردنەوەی کە:”لەم مەملەکەتەدا بەبێ دەسەڵاتی ئیسلام،واتە بەبێ سەرکرایەتی زانایانی ئیسلام هیچ کارێک بەدروستی ناچێتە پێشەوە.”
میرزا ئاغاخان کرمانی کەلەنێو ئەو توێژەدا لەهەمویان ڕادیکاترە ناکۆکیەک لەنیوان ئاین وتەمەدوندا نابینێت بەڵام لەهەمان کاتدا هەموو ئاینەکان بەبەرهەمی بارودۆخی مێژوویی و شیاوی گۆڕان ولەناوچون دەزانێت.ئاین بە بەرهەمی ترس و نەزانین دەزانیت وە ئاواتەخوازە کە گەشەی زانست ببێتە هۆکاری کەمبونەوەی بیروباوەڕی ئاینی.لەبارەی خوداوە ئەڵێت”خودا خەڵکی دروست نەکردوە بەڵکو ئەوە خەڵکە کە خودایەکیان دروست کردوە..واتە خەیاڵێکیان داتاشیوە.”هۆکارێکی پێشکەوتنی ڕۆژئاوا بەوە دەزانێت کە:”مەیسحیەکان ئینجیلی دروستکراوی بێ سەروبەرییان ماچکرد و لە سەر تاقی کڵێسا دایان نا و هەنگاویان بەروە دونیایی زانست وهونەرنا ئەگینا ئەمڕۆ هیچ کەس لەوان گەداترو هەژارترو نەزانتر نەدەبوو”.
میرزا ئاغاخان کرمانیش وەکو ملکەم خان کۆنەپارێزی(موحافەزەکار)یەکەی لەبەرامبەر ئاین و پێویستی کۆمەک وەرگرتن لە زاناکان دەخاتەپاڵ ئاستی تێگەشتویی خەڵک.هەرچەندە زانایانی ئاینی”بە “مشتێک مەلای بێ هەست “” ناودەهێنێت بەڵام وای بۆدەچێت کە””چونکە هەتا ئێستا خەڵکی ئێران فەلسەفەی هێز نیە وە هەمویان چەوساوەو و پێویستیان بە فەناتیسم هەیە(دەمارگیری ئاینی)…داوای کۆمەك لە خێڵی نیوە زیندوی مەلایان هەتا ئاستێکی دیاری کراو یارمەتی داوا بکات ئەگەری هەیە زوتر بگاتە ئامانجەکەی.”لەبەراورد بە میرزا ملکەم خان ئەم کەمترخۆشباوەڕی هەبوو بە پێاوانی ئاینی وەوە ئەوانی “بە مشتێک مەلای بودەڵەو کەم ئاوەز”ناودەهێنا.ئەڵبەت ئەویش وە باقی ڕوشنگەرە ناسراوەکانی تر چزوی گەستنی نەدەگەشتە ڕەخنەی میرزا فەتح عەلی ئاخوندزادە کەئارامیدا نەدەمایەوە کە هەموو ئاینی بە بنەماو سەرچاوەی فەسادی ئەخلاقی ئینسانی دەزانی.
ئەبینین کە بەشێکی گرنگی نوێخوازانی سەردەمی شۆڕشی مەشروتە کەلە ئەدەبیاتی مێژونوسانی ‘ڕۆشنگەری’ ناویان دەهێنرێت لەڕوانگەی ڕەخنەی ڕادێکاڵ لە ئاین لە ناتەواوی ڕاستەقینەدا ئازاریان دەکێشا.پێویستە لە فرسەتێکی تردا سەبارەت بنەما کۆمەڵایەتی وچینایەتیەکانی ئەو ناتەواویانە قسەبکەین.

سیامەک بەهاری:میرزا فەتح عەلی ئاخوندزادە کێ بوو؟جیاوازی لەگەڵ کەسایەتیە ڕەخنەگرەکانی تری ئاین سەردەمەکەیدا لەچیدابوو؟پێگەی لە مێژووی ئاتەئیسم لە ئێراندا چییە؟
محسین ئیبراهیمی:ئاخوندزادە ڕەخنەگرێکی ئاشتی هەڵنەگری دژی ئاینی بوو.بێ باکانە ڕەخنەی لە خودا و پەیێغەمبەروقورئان وئیمام وئیمام جومعەو مەلا وخورافات دەگرت وە گاڵتەی دەکردن وەبەزەیی بەهیچ دەرکەوتەیەک لە دەرکەتوە ئاینیەکاندا نەدەهاتەوە..ئەو هەر ئاتەئیستێک نەبوو بەڵکو ئەنتی تەئیستێکی تەواو کەماڵ بوو.
ئاخوند زادەش وەک ڕۆشنگەرەکانی پێش شۆڕشی فەرەنسا پێکەوە دژی هەردوو پاشایەتی ڕەهاو ئاین بوو.جوتێک کەلە کەناری یەکدا وپێکەوە کۆمەڵگەیان ئەسیر کردبوو.ئاتەئیسمیش تەنها جوڵانەوەیەکی ڕۆشنبیرانەی دژی ئاین نیە بەڵکو دژی سەرکوتی پاشایەتیشە.لەمەیدانی سیاسیدا باوەڕی بەوە نەبوو کە ڕیفۆرم لەسەرەوە بکرێت..لەڕوانگەی ئەوەوە شۆڕشی جەماوەری خەڵک بەوتەی خۆی”گیللەت هەموی”ڕێگە چارەیەهەرچەندە ئامانجی سیاسی لە شۆرشێکی لەو شێوەیە لە مەرجدارکردنی پاشایەتی لەسەر بنەمای یاسا شتێکی زیاتر نەبوو.
لە ئەدەبیاتی لێکۆڵەرەوەکانی سەردەمی مەشروتەدا ئاماژە بە پرۆتستانیسمی ئەو کراوە.بەڵام ئەو بەپیچەوانەی پرۆتستانیسمی مارتن لۆسەری سەدەی شانزە بەهیچ شێوەیەک خوازیاری ڕیفۆرمی ئاینی نیە.مەبەستی نیە نیوانگری لەنێوان باوەڕدار وخودا بخاتە لاوەو وەئینسان ڕاستەوخۆ بەبێ پێغەمبەرو ئیمام ببەستێتەوە بەخوداوە بەڵکو دەیەوێت کە خودا خۆی ڕیشەکێش بکات.لە پیناسەی پروتستانیسمەکەی خۆیدا ئەڵێت کە ئینسان ئەبێت بەتەواوەتی وبۆ یەکجاری خۆی لە “مافی خودا”ڕزگار بکات وتەنها بە”مافەکانی خولقێنەرەوە”پابەند ببێت.نەک تەنها دەیەوێت دەستی ئاین و پیاوانی ئاینی لەکاروباری حکومەتدا کۆتابکات بەڵکو ئەیەوێت ئاین لە قەڵەمڕەوی ژیانی خەڵک بەتەواوەی بسڕێتەوە.بەرگری لە عەقڵی ئینسان دەکرد لەبەرامبەر ئاین و داب ونەریتدا.باوەڕی بەخوداو درستکەر نەبوو.دونایی وبونەوەرەکانی بە خالق وخولقێنەریش دەزانێت.
وەکو ئەنتی تەئیستێکی سەرسەخت،لە ڕێگای هێرشکردن بۆ بارەگای خوداو بۆ کتێب وپەیامبەران وئیمامەکانیشی سۆزێکی نەدەنواند.هەموو سومبوڵە ئاینیەکانی بە چزوی ڕەخنەو وتەنزەکانی دەگەزیت. ناڕەزایەتی دەرئەبڕێت لەدژی توندوتیژی و نادادپەروەری خودا لەدۆزەخدا.گاڵتە بە لەموباریکترو لەشمشێر تیژترو لە ئاگر سوتێنەرتری پردی سیرات دەکات.کەخودا لەدۆزەخەکەیدا چێژ لەبەردەوام زیندوکردنەوە و سوتاندنەوەیان وردەگرێت”بە میر غەزەب وجەلاد وقەساب”ناودەبات بانگەواز دەکات کە ئەبێت لە خودایەکی دڵ بەرد وبێ بەزەیی، خودایەک کە هێج بەرامەیەکی لە دادپەروەری ووێژدان هەڵنەمژیوە وە”دژیکە” دورکەوینەوە .

محمەد وەک’مێبازێک” دەناسێنێت کە بەپێی باوەڕی زانایانی ئاینی سونەو شیعەش خۆیان”چونکە چاوی کەوتە سەر هەر هەرژنێک وئارەزوی جوڵا بۆی ئەوە هاوسەرەکەی ئەرکیتی کە لیی جیاببیتەوە هەتا لەو مارە بکریت” گاڵتە و سوکایەتی بەخودا دەکات کە شوێن کەوتەی شەهوات وئارەزواکانی پەیامبەرەکەیەتی و””پلەی کارخانەچێتی محمەدی”قبوڵ کردوە.:خودای موسڵمانەکان هەرکاتێک شەهوەتی پێغەمبەر جوڵابێت وە ئارەزوی ژنێک دەکات بە ئایەتێکی پێویستەوە جوبرەئیل دەچێتە سەروکاری بە شێوەیەک کە”پەڕو باڵەکانی جوبرەئیلی بێچارەش … لەم هەمو هاتو چۆیەدا هەڵوەری وتێکشکابون.
قورئانی نەک هەر بەکتێبێکی ئاسمانی نەدەزانی بەڵکو بەکتێبێکی دەزانی کە سەرچاوەی لە”خەیاڵاتی” محمەدو،”خەیاڵاتی بیکەڵک وباوەڕی پوچی”وەگتبوو.
لە دایک بونی ئیمامەکان لە پەهلەوی دایکەوە دەست پێدەکات وە پەیدا نەبونی ئیمام زەمان بە جۆرەئەفسانە یەک دەزانێت کە تەڵەکەبازەکان دروستیان کردوە و ساویلکەو جاهیلەکان دوبارەی دەکەنەوە. ئەو ڕستە پڕ مانایەی واڵتەر بهێننەوە بیرتان کە”یەکەمین ئاخوند یەکەمین فێڵباز بوو کەلەگەڵ یەکەمین گێلدا پەیوەندیان کرد.
بەهۆی دژە ژن بونی هێرشی توند ئەکاتە سەر ئیسلام.لەبەرگری کردن لەمافی ژندا وەکو ئینسانێک هێرش دەکاتە سەر پەیامبەر کە ئەسڵەن ئەو چ مافێکی هەیە کە بە هاتنەخوارەوەی ئایەتی حیجاب نیوەی بەنی بەشەری خستوەتە “زیندانی هەتاهەتایی” ژن لە ئەدەبیاتی ئاخوندی زادەدا ئینسانێکە کەلە بەرامبەر بێ مافی وستەمی سەر ژناندا بەرگری دەکات و ئەیەوێت ئازاد بێت لە بڕیاردان لەسەر ژیانی خۆی. ئاخوندی زادە بەسەر هیچ نانکۆکیەکی ئیسلام لەگەڵ خۆشیەکانی ئینساندا تێناپەڕێت.لەبەرامبەر کوشتن وئەشکەنجەی مۆڵەت پێدراو لە کایەن ئیسلامەوە بەرگری لە مافی ژیانی ئینسان دەکات.تەنانەت دوژمنایەتیەکانی ئیسلامیش لەگەڵ شادیەکانی ئینساندا لە نیگاتیژو وردبینانەکانی ئاغازادەدا بە شاراوەی نامێنێتەوە.
ئەو بەتەنها دژی خورافەتی ئیسلامی نیە.هەموو ئاینەکان بە”ئەفسانە” دەزانیت وەبۆ بەرگری لە ئینسانیەت لە دژی هەموو ئاینەکانە.بەکورتی ئەو تەنها ئاتەئیستێک نیەکە لەباوەڕی کەسییدا رزگاری بوبێت لە خورافەتی خودا.دژی خودایەکە،کە خەبات لە دژی خوداو خورافاتەکانی بە لایەنێکی گرنگی خەباتێکی کۆمەڵایەتی وسیاسی دەزانێت لە دژی دیسپۆتیزم(سەرکوت)و زۆرداری وبێ بەشی ونایەکسانی.دژە خودایی(Anti-theism)لایەنێکی شۆڕشە لەدژی بارودۆخی ئیستایە.لەم ڕوانگەیەوە چاولە(لاسای،و) ڕۆشنبیرانی ئەورپا دەکاتەوە کە ئەوەندە “بەرنگاری وخەباتیان کرد کە خەڵکیان هەڵخڕاند هەتا””ڕیوالیسیۆن،واتە شۆڕشیان کرد” و خۆیان “لە ژێردەستەیی مەسیحیەت ودەسەڵاتی پاپا وقەشەکان ئازادی کرد.

ناسیۆنالیزمی ئاخوند زادە

ناتوانیت باسی ئاخوند زادە بکەیت و سەبارەت بە ناسیۆنالیستیەکەی قسەنەکەیت.ئەویش وەک هاوسەردەمەکانی گیرۆدەی مەیلی ناسیۆنالیستی دژی عەرەبییە.باسی ئیسلام وەکو ئاینێکی عەرەبی دەکات کە ناکۆکە لەگەڵ کلتوری ئێرانیدا.توانج لە ئێرانیەکان ئەدات کە بۆ کارەساتەکانی نەتەوەیەک پرسە دەگێڕن کە لەگەڵ ئەوانەدا”نە هاونیشتیمانن ونە هاوزمان”نن.قەڵس دەبێت کە”عەرەبە سەباییەکان تایبەتمەند و سروشت دڕندەکان””کتێبە”فارسیەکانیان’سوتاند ولەناوبرد.سەرئەنجام شانازی بە پادشاکانی حەخا مەنشیە ئێرانیەوە دەکات و وەکو “پادشا فریشتە کردارەکانی فارس” ناویان دەبات “کە یاسای دادپەروەرانەیان”عەرەبەکانیان نابود کرد:” ئەی بەداخەوە بۆ تۆ ئەی ئێران!شکۆکەت لەکوێیە؟هێزەکەت لە کوێیە؟خۆشیەکانت لەکوێیە؟کەعەرەبە ڕوت وبرسیەکان هەزارو دووسەد وهەشتا ساڵە تۆیان بەدبەختکردوە”.
بەبڕوای من دەتوانیت ئەم ڕوانینە بە جدی وەربگریت کە ئەم بێزاریە لەڕادەبەدەرەی لە ئیسلامێک کە لە عەرەبستانەوە سەریهەڵداوەو پەیامبەرەکەشی کەسێکی سەر بە خێڵە عەرەبەکانە کاریگەری هەبوە لەسەر ئەم تێڕوانینە ناسیۆنالیستیەیی.وادەرئەکەوێت ناوهێنانی ئیسلام لەگەڵ عەرەبستان و پەیامبەرێک لە خێڵە عەرەبەکانە کە بۆتە هۆکاری ئەوەی هەرچی نەهامەتیەکانی خەڵکی ئێرانە شانبەشانی ئیسلام بە عەرەبەکانیش دەگشتێنێت.ئاشکرایە کە هەر ڕادەیەک لە بێزاری لە ئاینێک کەجگەلە داڕزاوی و سوکایەتی ودواکەوتویی و زەلیلی و خوێنرێژی هیچی لی سەوز نەبوە هێشتا ناتوانێت پاساو دەری هیج دەرەجەیەک لە ناسیۆنالیزمی دژی عەرەب و لەپەنای ئەودا کڕنوش بردن بێت لەبەرامبەر شکۆو مەزنی پادشاکانی دێرینەکانی ئیراندا.
باقڕ موئمینی لە لیکۆلینەوە بەنرخەکەیدا لە کتێبی “ئاین و دەوڵەت لە سەردەمی مەشروتەدا”سەبارەت بەچاوپۆشیەوە سەبارت بە ناسیۆنالیزمەکەی ئاخوندی زادە قسەدەکات.ئەڵێت ئەو سەرباری هیرشی بۆ سەر ئیسلام وەکو ئاینیکی عەرەبی و سوکایەتی بە عەرەبەکان”هاوسەنگی خۆی لە نێوان زیادەڕۆی و کەمتەرخەمیەکاندا لەدەست نادات و پیگەی خۆی وەک ناسیۆنالیستێکی دیموکرات وپێشکەوتوخوازی پیشڕەو دەپارێزێت”.
ئەبێت ئەوەش زیاد بکەی کە ناسیۆنالیسمی ئاخوندی زادە لەهەمان کاتتدا لەژێر کاریگەری پێوستی جینایەتی و کۆمەڵایەتی بۆرژوازی تازە سەرپیکەوتودایە بۆ دروستکردنی دەوڵەتی-میللەتە.ئەو لە ئەدبیاتەکانیدا نەک تەنها”قسە لەتوانای میللەت وپاراستنی نیشتیمان لە دەستبەسەراگرتنی نەتەوە بێگانەکان” دەکات.بەڵام لەهەمان کاتتدا”نیشتیمان پەرستی میللەتی فەرەنسا”و برەودان بە زانست وشارستانیەتی ئەوروپی ڕاسپاردەو و تەرویج دەکات هەتا بنەمایەک بۆ”ڕێکخستنی ئێرانیەکان بەشێوەی میللەتی یەکگرتو وسەربەخۆ وبەهرەمەند لە ئازاد وپیشکەوتویی”بێت.واتە لایەنێکی گرنگی تری ناسیۆنالیسمی ئاخوندی زادە هەوڵدان بوە بۆ سەربەخۆیی”دەوڵەت-میللەت” هەر بەو شێوەی کە پیشتر لە ئەوروپا بەئەنجام گەیشتوە.خەبات دژی دواکەوتوی کلتوری وئاینیش لایەنێکی گرنگی تری هەر ئەو هەوڵەیە*.

٢\١٠ ٢٠١٥
وەرگیڕانی کاوە عومەر
٢٣\٤\٢٠٢٠
ماویەتی …..




ئه‌م دنیا و ئه‌و دنیا به‌ده‌ر له‌م دنیایه‌ … سەباح ڕەنجدەر

بڵێی جارێكی تر خۆمان له‌ خۆمان ڕابمێنین

ژیان درێژ ببێته‌وه‌

                   *        *        *

هه‌ڵم
تاوده‌ده‌م
به‌ره‌و
ئاسمان

با ببارێ

به‌ڵا
لاده‌دا
و وێنه‌ی
ناو كاتی مردوو

ده‌كاته‌وه‌ به‌ هەنگ

بۆ بەهێزكردنی شیلە
دەیانڕژێنێتە كۆڵانەكانی شار

شارێك له‌ بیره‌وه‌ریدا
خوێنی ناو برینی
ده‌رده‌كه‌وێ

كاتژمێریش ده‌به‌مه
دواوه

ڕوخساری نوێژكه‌رێك
گه‌ڕایه‌وه‌ ناو یه‌كه‌م
گزنگ 

شان و ملی دایكی تامه‌زرۆیی
شێلا

له‌ شێوه‌ی
شیر هه‌وێنبوو

خوێنی ناو برینی ناسی
و شمشێری ڕووتی دراده‌ست

نه‌بووه
وێنه‌ی
ناقۆڵا و په‌ڵه‌‌یه‌كی
هه‌ڵبزڕكاو

له نزیك ڕێگایه‌ك
دانیشتووم و هێز ده‌خه‌مه‌وه
ئه‌ژنۆم

ڕۆژ سپێده بدات

به‌ ڕوونییه‌كی
ته‌واو
ڕوون ده‌چمه
ناو شار

ڕووه‌كی
تیشكی سه‌رسوڕهێنه‌ر

ڕه‌گی
ده‌هێنێته‌ ناو ده‌ستی
و گه‌ڵاكانی
ناكه‌ون

ده‌شتایییه‌ك
كه خاوه‌نی
كلیله‌كانی
دنیایه

ڕوخساری گه‌رمی
باپیرانی سروشتخوازیش‌

ده‌رگای
شار كلیل و قفڵی نه‌كه‌وتووه

له‌ سێبه‌ری
كلكی ئه‌ژدیها
داندراوه‌

هاتوچۆ تێیدا ده‌ستی
به‌ تاج

بۆ سه‌ری
كه‌س
درێژ ناكات

جگه له نه‌ریت
و ڕێوڕه‌سمی
پشیله‌

نامۆ و ناكام له‌به‌ر
ئاگری حه‌وت
ماڵان

به‌چكه‌ چاونه‌پشكوتووه‌كانی
گه‌رم
ده‌كاته‌وه‌

مۆسیقای پێی ئاشنا
نابیسترێ

ئاوی شار لێڵ و گرانه

به‌ڕۆژوو
ناتوانێ بیخواته‌وه

شیعر و نوێژی هاوڕێ
خاكییه‌كه‌م

دواڕكات له‌ به‌ره‌به‌یاندا
ناسینه‌ له چاوێكی گه‌رمدا

ئاسۆی تێدا سوورده‌بێت

یان شكۆی ئاهه‌نگێكه‌

دڵی بۆمان ده‌كاته‌وه‌ و جوانی ده‌هێنێته‌ ناومان

ده‌ستێك
ده‌بێته‌ هه‌ڵگری

هه‌موو
ناو و میوه‌ی
دره‌خته‌ به‌ ته‌مه‌نه‌كان

به ده‌شتایییه‌كی
تابڵێی ڕوون ڕاده‌كا

هه‌ناسه‌یه‌ك
وه‌رده‌گرێ

چاوی به‌رزده‌كاته‌وه
و ده‌بینێ
سوارێك

نهێنی ڕاگرتووه‌ و بۆ لای دێ

بێپه‌روایی
چووه‌ته‌ ڕه‌گیه‌وه‌ و له‌ناو
گه‌شه‌ی
ده‌ژی

ئێمه‌ین
به ده‌ورییه‌وه
گه‌رمایی
گیانین

هێز ده‌خاته‌وه
ئه‌ژنۆی
و دێته‌وه
شار

په‌یكه‌ری
ناوداره‌كان
كه‌سمان
ناناسنه‌وه

ده‌پرسن
ئێوه پشتێنی كام پشتن

پێش به‌رزكردنه‌وه‌ی
ده‌ستی
دوا ماڵئاوایییان

برینه‌كانیان
پاراو نه‌كراون

خۆیان له‌بیرچووه‌ته‌وه
و ته‌ماشای
باڵنده‌یه‌ك
ده‌كه‌ن

به‌سه‌ر
هێلكه‌ی
به‌سه‌رچوودا
كڕكه‌وتووه

ناوچه‌وانی
دره‌وشاوه‌ی
ده‌بێته
ده‌شتایییه‌ك
كه

خاوه‌نی
كلیله‌كانی
دنیایه 

باڵنده‌یه‌كی
ونبوو دێته‌وه
ناوی و سه‌رگه‌ردان
نافڕن

له‌ گه‌رمایی
باڵه‌كانیدا

بۆنی خۆشی دره‌ختی
كاژ و

گوڵدانی زه‌ماوه‌ند
و

له ‌خه‌و
هه‌ستانی
دوای هه‌ڵگرتنه‌وه‌ی
گه‌زۆی
خه‌ون
و

ڕۆژی هه‌ستانه‌وه‌ دڵیان بۆمان ده‌كه‌نه‌وه‌

دژی باڵه‌كان
شه‌ڕ
ڕاناگه‌یه‌نین

فڕین سێبه‌ره‌ به‌سه‌ر
ڕێگاكانه‌وه‌ و ئاواتت ده‌دا

گوڵه‌كان
له به‌یانییه‌وه
چاوه‌ڕوانن
ببیندرێن و هێڵه‌كان
ڕوونتربن

به ته‌نیا
ده‌نكه
هێلێك بشكێنه ناو

چاپه‌ست
و ئاگری حه‌سره‌تێكی
كۆن خۆشكه

به‌ سه‌د
هه‌زار
زمان قسه‌ ده‌كات

شه‌رابێكی
دۆزیوه‌ته‌وه‌

ده‌یخاته‌ دڵی هەموو خاوەن
پرسەیەك

ده‌ركه‌وتن
دێت و ده‌بێته
خاوه‌نی
ئاگری پاگژكراوه‌

ئومێد له هێڵه‌كانی
ئه‌مپه‌ڕ
و ئه‌وپه‌ڕت
ده‌ڕژێنه

ناویه‌ك
و له‌ بۆنی گوڵ ناترسی

مشتێك گه‌نم
له‌بن
كووپه‌ی
ماڵ ده‌چێنیت

زانیت چی له بیرخۆت
ببه‌یته‌وه

چیش به‌بیر
خۆت بهێنیته‌وه

دوورییه‌ك
وه‌ك
ساده‌یی
گوێت لێ ده‌گرێ

له‌ناو
چاوترووكانه‌كان
وه‌رتده‌گرێ
و ده‌تباته
ماڵێك

به‌خته‌وه‌ری
تێدا نووستوون و بارانێك له‌ ئه‌ستێره‌

ڕژاوه‌ته‌ سندووقی ڕازیان

جانتاكه‌ت
له شانت داگره و كه‌لوپه‌لی
پێویست جیابكه‌ره‌وه

دوودڵ به‌سه‌ر
پرددا‌ مه‌وه‌سته‌

تكا ده‌كه‌م
په‌له‌ بكه‌ كاتژمێر بخوێنه‌وه‌ و بپه‌ڕه‌وه‌

كیژه‌كانمان
كه‌زییان
به‌ ئاڵای

به‌ سێبه‌ر
و هه‌تاوی
تۆوه‌ ده‌نووسێنن

له‌ ئاواز و یه‌كه‌م
ته‌زووی
دره‌وشانه‌وه‌دا
نقوومن

كه‌وان
ده‌شكێن
و تیر ده‌كه‌ونه‌ خوارێ

فه‌رمانێك له‌ باڵدا
ده‌نگ هه‌ڵدێنێ

له‌قله‌ق
له‌ هه‌ولێر
هه‌ڵفره‌

دڵه‌ڕاوكێت
هه‌رگیز
دوایی نایه‌ت

زێد ناوكه‌ له‌ سێوێكی ئاڵدا

وه‌ك
منداڵ گه‌وره‌ ده‌بێ
و شاخه‌كانیش
به‌رزن

كاتێك خه‌ریكین
ته‌ماشا
ده‌كه‌ین

مردن به‌لاماندا
تێپه‌ڕیبوو

مانگیش لەسەر كانیی په‌یام
و ئیلهام خەوتووە

ڕوخساری ئاشقێكە
لەسەر جوانیی دێتە دەنگ

دەیەوێ بەرەبەیان
ببینێ

                   *        *        *

ئه‌ی به‌ره‌به‌یانی

ڕسكان و

خه‌مڵین و

تاج و

شانازی

كاتی هاتووه‌

ده‌شتایییه‌ك كه‌ خاوه‌نی كلیله‌كانی دنیایه‌

له‌ خۆی دڵنیابێ و وشه‌ به‌وشه‌ ژیان فێربێت

چیا به‌ هه‌ڵدێر كۆتایی نایه‌

كانوونی
یه‌كه‌می
2018 هه‌و‌لێر

  • له‌
    20/2/2019 له‌ هۆڵی پێشه‌وا له‌ هه‌ولێر له‌ جله‌ی گیانشاد: حه‌كیم كاكه‌وه‌یس
    خوێندایه‌وه‌.



ڕۆڵی باشووری كوردستان لە ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهریدا-10- … ڕه‌سوڵ بۆسكێنی

به‌شی ده‌یه‌م

كۆبونه‌وه‌ی ئه‌حمه‌دبه‌گ له‌گه‌ڵ سه‌رۆك هۆزه‌كان له‌ هه‌ولێر

دوای ئه‌وه‌ی سوڵتان عه‌بدولحه‌مید ئه‌حمه‌د به‌گی یاوه‌ری بۆ گفتوگۆ یان ڕاستتر بۆ ده‌داوخستنی شێخ نارده‌ نه‌هری بۆ لای شێخ عوبه‌یدوڵڵا و ئه‌حمه‌د به‌گ ماوه‌ی سێ ڕۆژ له‌گه‌ڵ شێخ عوبه‌یدوڵڵا كۆده‌بێته‌وه‌ ده‌رباره‌ی كاروباره‌كان گفتوگۆ ده‌كه‌ن، شێخ به‌نیازی ئه‌وه‌ی كاروباری كوردستان بده‌نه‌ ده‌ست خۆیان و ئه‌حمه‌د به‌گیش به ‌مه‌به‌ستی ڕازی كردنی شێخ بۆ ڕۆیشتن بۆ ئه‌سته‌مبوڵ و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و تێكدانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌، شێخ عوبه‌یدوڵڵا شێخ عه‌بدولقادری كوڕی و شێخ محه‌مه‌د سه‌عید له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د به‌گی یاوه‌ر ده‌نێرێت بۆ ڕه‌واندز به‌ مه‌به‌ستی گفتوگۆ له‌گه‌ڵ سه‌رۆك هۆزه‌كان، ده‌رباره‌ی دروست كردنی كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆ، دواتر ده‌چن بۆ هه‌ولێر و له‌گه‌ڵ زۆرێك له‌ سه‌رۆك عه‌شایره‌كانی باشووری كوردستان كۆده‌بنه‌وه‌.
ده‌رباره‌ی چوونی ئه‌حمه‌د به‌گ و شێخ عه‌بدولقادر و شێخ محه‌مه‌د سه‌عید بۆ هه‌ولێر به‌ مه‌به‌ستی چاوپێكه‌وتن و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ سه‌رۆك هۆزه‌كان، هه‌موو ئه‌م زانیاریانه‌ له‌لایه‌ن حه‌سه‌ن عه‌لی خانی گه‌ڕووسی له‌ دوو نامه‌دا به‌ مێژووی: 18ی ڕەبیعی دووەمی 1298كۆچی (19-3- 1881ز) بۆ عەلائولدەولە: ئەمیرنیزام ناردووه، وادیاره‌ له‌ ئه‌مه‌ وه‌ڵامی نامه‌یه‌كدا بۆی نووسیوه‌، له‌و زانیاری و ده‌نگوباسانه‌ی دڵنیا كردووه‌ته‌وه‌، له‌به‌شێكی نامه‌كه‌دا ده‌ڵێت:
نامەی ژمارە :89
(بەشێك لەنامەكە)
لاپەڕە: 253
مێژوو: 18ی ڕەبیعی دووەمی 1298كۆچی (19-3- 1881ز)
بۆ عەلائولدەولە: ئەمیرنیزان
” نامەی پایەبەرزتانم پێگەیشت، ئەگەرچی هەر هەواڵێك بووبێت، لەنامەی سێ‌ شەمەدا بۆ جەنابتانم نووسیوە، بەڵام دیسان لەڕووی پڕكێشیەوە، ئەمەشتان عەرز دەكەم، ماوەیەك لەمەوبەر هەندێك خێڵ لەگەڵ كوڕەكەی شێخ”عوبەیدوڵڵا”دا –مەبەستی لە شێخ عەبدولقادرە- چوونەتە هەولێر و ماوەیەكیش لەوێ‌ ماونەتەوە، ئەوانەش بریتی بوون لە : هەمزاغای مەنگوڕ، محەمەد ئاغای ئاكۆ و خێڵی (نورەدینی) ئەمڕۆ دوازدە ڕۆژە ڕۆیشتوون و بڕوای تەواو هەیە، ئەمجارە لەجاران زیاتر دڵنیایان كردوون، ئەگینا ئەم گیانفیدایە ئەوەی لاڕوونە، یەكێكیان هەمزاغایە و ئەمساڵ جێیەك نەبووە بتوانێ‌ تیایدا بسرەوێ‌ و جێی ئاشكرای نەبووە، تیایدا نیشتەجێ‌ بێت، كەچی ئەویان لەهەموو كەس زیاتر دڵنیا كردووە و فریوداوە.
ئەمڕۆش كە چوار شەمەیە، دیسانەوە خەڵكم بەرەو لای (ڕەواندز) و (باڵەك) ناردۆتەوە، خوایار بێ‌ بەهیوام دەنگوباسی تەواو بهێننەوە، هەر كاتێ‌ هەواڵی تەواویشیان هێنایەوە، دەستبەجێ‌ بەره‌و لای جەنابتانی دەنێرمەوە، خۆ ئەگەر وایدابنێین بەرپرسانی دەوڵەتی عوسمانیش ئەوانە نەگرێت و لێیان نەپێچێتەوە، ئەوسا بە پشتیوانی خوا، هەرئەوەندەی پایەبەرزی هێژاتان لەكاتی پێویستدا پشتیوانی و هاوكاری ئەم خەزایەتان لوتف بفەرموون، ئیتر نەك هەر عەشایەر، بەڵكو ئەگەر سەرلەبەری ئێل و تایەفەی مامەش –یشم بەكوشت داوە، دەبێ‌ بەجۆرێك خزمەتێكی وا بەدەوڵەت بكەم، بۆ لەمەودوا بۆ ڕۆژگار، بەیادگار بمێنێتەوە، دەبوایە ئەم هەواڵانەم عەرز بكردایە”.
بەگوێرەی ئەم نامەیەی محەمەد ئاغا و بەپێی دەنگوباسی پەرت وبڵاوی تر، كەلە شوێنانی ترەوە هاتووە ئەوە دەسەلمێ‌، كۆبوونەوەی سەرانی عەشایەر لەهەولێر و چوونی هەمزاغا بۆ ئەوێ‌ و بە دوای ئەمانەشدا بڵاوبوونەوەی بانگەوازنامەكانی شێخ عوبەیدوڵڵا، چەند ڕۆژێك لەمەوبەر، نموونەی یەكێكیانم ناردە خزمەتتان، هەموو ئەمانە بەخواست و ڕەزامەندی و ئیمزای بەرپرسانی دەوڵەتی عوسمانی بووە، پشتیوانی كردنی سەرانی ئەو دەوڵەتەش، لەبەرنامە بۆگەنەكانی شێخ، بەڕادەیەك بووە، یەكێكی وەك هەمزاغا، سەرەڕای ئەو هەموو ترس و لەرزەی پێشتر لە دەوڵەتی عوسمانی هەیبووە، و ناو بە ناوێك بە پەنامەكی و نهێنی، خۆی بەخاكی عوسمانی دادەكرد، و خێزان و كەسانی خۆی، بەدزییەوە لەو سەر سنوورانە دەبینی، دیسانەوەش بەپەلە و پەنامەكی دەگەڕایەوە و خۆی لەكون و كەلەبەری ئەو چیایانەدا حەشاردەدا، كەچی وائێستا، ڕوون و ئاشكرا بەوپەڕی دڵنیاییەوە دەچێتە هەولێر و لەكۆبوونەوەی سەرانی عەشایەردا ئامادە دەبێ‌. یەكێكیش لە ئامانج و نیشانە زەقەكانی ئەم كۆبوونەوەیە، ئەوە بێت كوڕەكەی شێخ و سەرانی عەشایەر، پەیمان تازە بكەنەوە، ئەوە بەڵگەی ئەوەیە دیسانەوە فیتنە و ئاژاوەیەكی تازە دەقەومێ‌.
دەنگوباسی تریش، كە گێردراوەتەوە و وەرمانگرتووە، لەدووتوێی نامەیەكدا بووە، كە “شاهنازبەگ” بۆ “فەیزوڵڵا بەگ”ی ئامۆزای نووسیوە، بریتییە لە:
“دەنگوباسی ئەم لایەتان خواستبوو، پۆستێكی دەوڵەتی بەهەمزاغا دراوە، كە بكرێتە قایممقامی پشدەر و بیتوێن و شێخ عەبدولقادری كوڕی شێخ عوبەیدوڵڵاش لە (نەهری) یەوە بۆ هەولێر هاتووە، بەگوێرەی قسەی خەڵكی سلێمانی و جەنابی قایممقامیش، چل سەربازیان داوەتێ‌، واتە مانگێك دوای بەهار دیسانەوە شەڕ لەگەڵ ئێراندا دەست پێدەكاتەوە، پەیتا پەیتاش ئازوقە بۆ سلێمانی دێت، تائێستا (20) هەزار تەغار گەنم بۆ سلێمانی هاتووە، كە هەر تەغارێكی پازدە تەغاری موكریانە و (19) بار تفەنگی كوڵە ( مارتین) یش، كەهەر بارەی (60) دانەیە، لەسلێمانی كەڵەكە كراوە، دووجبەخانەش پڕ لە فیشەك كراون و بەردەوامیش هەر دێت و ڕۆژانەش چەندان دەستە سەربازی دەوڵەت، لەنیوەشەودا، دەگەنە سلێمانی و كەسیش نازانێ‌ بۆ كوێ‌ دەچن، ! بەگوێرەی گەیشتنی ئەم هەموو زەخیرە و كەرەستانە بێت، ئاشكرا دیارە شەڕ دەست پێدەكاتەوە، ئیتر چی دیكە عەرزبكەم! كەس سەری لە كاری ڕۆمی (عوسمانی) دەرناچێ‌، لە كۆتایی مانگی ڕەبیعی دووەمدا (تەقی پاشا) بۆ سلێمانی دێت، بەڵام ئێستا (10) فەوج سەرباز لەسلێمانیدا ماونەتەوە و هی تریش هەر دێت و دەڕوات و كەسیش نازانێ‌”.
لە دووتوێی ئەم نامەیەدا دووشت هەیە:
یەكێكیان ئەوەیە، داكۆكی و پشتیوانی كردنی دەوڵەتی عوسمانی لە هەمزاغا، كە سەرچاوە و بنچینەی هەموو بەدكارییەكە، گەیشتۆتە ڕادەیەك، هەر تەنیا بەوە دانەكەوتووە، دڵنیای بكات، بەڵكو پۆستی قایممقامی دوو ناوچەی گرنگی (پشدەر) و (بیتوێن)ی پێداوە، كە هەردووكیان بەسنووری دەوڵەتی مەزنمانەوە چەسپیون و هاوینەهەواری زۆربەی هۆز و ئێلەكانن.
دووەمیشیان ئەوەیە، بەرپرسانی دەوڵەتی عوسمانی، خەریكی تەدارەكسازی و خۆئامادە كردنێكی زۆرن و سەربازی زۆری خۆیان بۆ چەندین جێگای گرنگ ناردووە.
نامەی تریش كە هەمیشە لەولاوە دێن، هەموویان جەخت لەسەر ئەوە دەكەن و ئەوە دەسەلمێنن فەرمان لە بابیعالی یەوە هاتووە، تا سەرباری ئەو سەربازە چەكدارانەش كە ئێستا ئامادەن، سەربازی مۆڵەت دراویش بانگ بكەنەوە و پڕ چەكیان بكەنەوە، دەبێ‌ تاكۆتایی ئەم مانگە ئامادە بكرێن”.

كۆتایی هاتنی كۆبونه‌وه‌ی ئه‌حمه‌دبه‌گ له‌گه‌ڵ سه‌رۆك هۆزه‌كان له‌ هه‌ولێر
دوای كۆتایی هاتنی كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌حمه‌د به‌گی یاوه‌ر له‌گه‌ڵ سه‌رانی عه‌شایردا یاداشتنامه‌یه‌ك ده‌نووسن بۆ بابی عالی له‌ ئه‌سته‌مبوڵ ده‌نێرن، ئه‌حمه‌د به‌گیش به‌ڵێنیان پێده‌دات تاماوه‌ی 40 ڕۆژ ئارام بگرن، تاكو وه‌ڵامه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌و كات ئه‌گه‌ر به ‌ئاره‌زووی ئه‌وان بوو باشه‌، ئه‌گینا ئازادن له‌وه‌ی بڕیاری چی ده‌ده‌ن، ماوه‌ی كۆبوونه‌وه‌كه‌ش دوو شه‌و ڕۆژی خایاندووه‌ و دوای ته‌واو بوونی كۆبوونه‌وه‌كه‌، ئه‌حمه‌د به‌گی یاوه‌ر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ ئه‌سته‌مبوڵ و شێخ عه‌بدولقادر هاتووه‌ته‌ كۆیه‌ و دواتر هاتووه‌ته‌ بیتوێن، لای مامه‌ندئاغای پیران ماوه‌ته‌وه‌، تاكو ئه‌و كاته‌ش كه‌ هه‌موو ئه‌م زانیاریانه‌ له‌گه‌ڵ سێ نامه‌دا ده‌ست حه‌سه‌ن عه‌لی خانی گه‌ڕووسی كه‌وتووه‌ و له‌لایه‌ن نابراو له‌ نامه‌یه‌كدا بۆ: عەلائولدەولە: ئەمیرنیزام نووسیوه‌ كه‌ ده‌ڵێت:
نامەی ژمارە : 90
لاپەڕە: 262
مێژوو: 27 ڕەبیعی دووەمی 1298 كۆچی (28- 3- 1881ز)
بۆ: عەلائولدەولە: ئەمیرنیزان
بەفیداتان بم
هەواڵ و ڕووداوەكانی پێشتر و ئەو بابەتانەی پێوەندیان بەم سوپایە و ئەم ناوچەیەوە هەیە، بەرودوا لەنامەكانی ڕابردوودا ڕامگەیاندوون، دیارە چاوی بەڕێزتان پێیان كەوتووە و لێیان ئاگاداربوون، ئەو هەواڵ و زانیاریانەش لەم دوو سێ‌ ڕۆژەدا بەنووسین و بەدەمی دەستكەوتوون، بەو جۆرەن بەدوور و درێژی باسیان دەكەم:
یەكەم: محەمەد ئاغای مامەش لەنامەیەكدا، كە دوێنێ‌ ناردوویە، ئاوای نووسیوە: ” دەنگوباس وایە ماوەیەك بەر لەئێستا، “یاوەر”ی تایبەتی لەبارەگای قەیسەرییەوە بۆ لای (شێخ عوبەیدوڵڵا) هاتووە و (شێخ قادر) ی كوڕی لەگەڵ یاوەردا بەرەو هەولێر چوون. سەرۆك هۆزەكانیش هەموویان لەگەڵ شێخ قادر و یاوەردا كۆبوونەتەوە، هەر لەوێ‌ نامەیەكیان بەگوێرەی دڵی شێخ نووسیوە و تیایدا زۆریان بە شان و باڵی “شێخ” دا هەڵگووتوە و ئەو نامەیەشیان بەیاوەر داوە و یاوەریش لەوێوە بۆ ئەستەمبوڵ گەڕاوەتەوە و بەڵێنی داوە لەماوەی (40) ڕۆژدا وەڵامی ڕوون و ئاشكرا بەشێخ و سەرۆك هۆزەكان بكاتەوە، ئەوسا بەرنامەی كاری شێخ ڕوون بكرێتەوە و بڕیاری لەسەر بدرێت.
دوا بەدوای گەڕانەوەی یاوەر، سەرۆك هۆزەكانیش هەر كامیان بۆ ماڵی خۆیان گەڕاونەتەوە، شێخ قادریش لە هەولێرەوە بۆ “كۆیە” چووە و لەوێشەوە بۆ “بیتوێن” چووە و لای (مامەند ئاغای پیران) لایداوە و پیاوەكەی منیش هەر لەوێ‌ بەجێی هێشتوون.
چەند ڕۆژێكیش لەمەوبەر هێزێك بۆ ناوچەی “ڕانیە” هاتووە و تائێستاش هەر لەوێ‌ ماوەتەوە. ڕووداوەكان هەر ئەوانە بوون بەڕوونی ڕاگەیەنران.
نامەیەكیش كە پیاوێكی سلێمانی بۆ عوسمان ئاغای گەوركی نووسیوە و ئەویش نامەكەی بۆ ئەم كەمینەیە ناردووە، ئەمە دەقەكەیەتی: ” ئەگەر لە هەواڵی ڕووداوەكان پرسیار دەكەن، (یاوەر) و كوڕەكەی شێخ عوبەیدوڵڵا (شێخ عەبدولقادر) بۆ شاری هەولێر هاتوون و هەمزاغاش بۆ ئەوێ‌ چووە، ئاكامی كارەكەشیان ڕوون نییە، بەڵام ئەوەی ئاشكرایە ئەوەیە، چەند ڕۆژێكی تر، ئەم ناوچەیە گێرە و كێشە و ئاژاوە دایدەگرێ‌، ئەوەی پێویست بوو وترا، جا بەچی چارەسەری دەكەن بەڕێزتان باشتر دەزانن.
نامەیەكی تر لە عوسمان ئاغای “دریاز”ەوە بۆ (حەسەن ئاغای قوم قەڵا) هاتووە، كه‌پیاوێكی ماقوڵە و ناوەرۆكەكەی ئاوایە”:
ئەحمەد بەگی یاوەر، كەلای سوڵتانەوە ڕاسپێردرابوو، هاتە “نەهری” لەوێشەوە لەگەڵ شێخ قادری كوڕی شێخدا بۆ هەولێر چوون و هەموو هۆزە گەورە و بچوكەكانی گەرمیان و هی تریش، كە لەكوێستانەوە بۆ گەرمیان هاتوون، بانگهێشتن كرد و بۆ هەولێریان بردن، (منیش كەلەوێ‌ بوم) . دوو شەو و ڕۆژ لە هەولێر ماینەوە. ئەحمەد بەگ دڵنەوایی زۆری ئەم هۆزانەی كرد و بەرەو ئەستەمبوڵ گەڕایەوە، لەنێوان خۆیاندا بڕیاریانداوە شێخ و ئەم هۆزانە، ماوەی دوومانگ چاوەنواڕبن، تا ئەحمەد بەگ دەچێتە خزمەتی سوڵتان. ئەوسا ئەگەر كاروباری شێخ بەباشی سەری گرت، چاكتر، ئەگەریش وا دەرنەچوو، ئەوا خۆیان ئازادن و هەروەك ساڵی پار، خەریكی كاولكاری و ئاژاوە نانەوە دەبن،. شێخ قادریش تائێستاكە لە “بیتوێن”ە. چەند ڕۆژێكی تریش لێرە دەمێنێتەوە، تا عەشایەر و كوردانی ئەم مەڵبەندە، یەك بخات و یەك ڕایان بكات، ئەوسا بۆ “نەهری” بگەڕێتەوە. لەوێش تا وەڵامی ئەستەمبوڵ دێتەوە ، كۆبوونەوەیەك پێك بهێنن، ” .
ئەمە ئەو دەنگوباسە ڕاست و باوەڕ پێكراوانەن و ناوەرۆكی هەر (3) نامەكەش لەیەك نزیك و وەك یەك وان… هەواڵێكی تریش كە بیستومە و بێژەرەكەی پیاوێكی باوەڕپێكراوی بیانیە و سوێندم بۆ خواردووە ناوی نەهێنم ، ئەمەیەكە :
وەك لەنامەكاندا خوێندتانەوە، دەوڵەتی عوسمانی بەڕاشكاوی، شێخ عوبەیدوڵڵا و سەرۆك هۆزەكانی بەگشتی و هەمزاغای بەتایبەتی لە پشتیوانیی و هاوكاری خۆی دڵنیا كردەوە و وەك لەنامەكانیشدا نووسراوە، ئەحمەد بەگی یاوەر كۆبوونەوەیەكی لەشاری هەولێر پێكهێناوە و هەموو سەرۆك هۆزەكان نامەیان بۆ سوڵتان نووسیوە و لەڕێی ئەحمەد بەگی یاوەرەوە بۆیان ناردووە و داوای یارمەتییان لێ‌ كردووە. هەر لەو دانیشتنەدا هەموو سەرۆك هۆزەكان، سوێند و تەڵاقیان خواردووە، هەموو پێكەوە یەك دڵ و یەك دەنگ، بۆ جارێكی تریش شێخ عوبەیدوڵڵا بەسەرۆك و ڕابەری خۆیان بزانن و بەزوویی و بەكۆمەڵ، ڕووبكەنە ئەم لایە و نیاز و مەبەستیشیان لەبنەڕەتەوە، هەروەك ساڵی پار، داگیركردنی مەڵبەندی موكری و شاری سابڵاخ بێت.
هەر ئەم پیاوە، نامەیەكی شێخ عەبدولقادری شێخ عوبەیدوڵڵای نیشاندام، بۆی نوسیوە، تیایدا وتووە: (60) تمەن لە قەرزەكەی كەلەسەرمە، بۆم ناردیت و ئەوەش لام دەمێنێت، بەم زووانە خۆم بۆ سابڵاخ دێم و دەتدەمەوە.
ئەم دەنگوباسە نووسراوە و دەمییانە، كە عەرز كران، بەجۆرێك لەم ناوچەیە و ناوچەكانی دەوربەر، قاو وابڵاوبوونەتەوە، ئیتر بۆ داپۆشین و شاردنەوە نابن. دژایەتی دەوڵەتی عوسمانیش لەگەڵ دەوڵەتی خۆمان لەو بارەیەوە و نیازی شێخ عوبەیدوڵڵا و دەستوپێوەندەكانیشی بۆ ئاژاوە نانەوەی دووبارە، كە تاو تاو و جارجار تێپەڕیوە، لەبەر ئەوەی هەموویان چاویان لێرەیە و جێی هەموو دڵە ڕاوكێ‌ و مەترسیەكیش شاری سابڵاخ و مەڵبەندی موكرییە. ئەم كەمینەیەش چونكە بەرپرسی ئەم ناوچەیەیە و لەگەڵ ناحەزانی دەوڵەت بەرەو ڕووە، بۆیە بە پێویستی دەزانم ڕابگەیەنم، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو پێشكەییانەی باس كران، دەبێ‌ هۆش و بیری بەڕێزی پایەبەرزتان بە ئێرەوە بێت، تا خوا بەو ڕۆژەنەكات، شل نەبینەوە و ئەو شتە بەپەلانەی بەلای خۆمەوە، بۆ ئەم كارە بەپێویستیان دەزانم، ئەمانەن :
یەكەم: لە سبەنێوە، كە دووشەمەیە و (27)ی ڕەبیعی دووەمە، سوپای میری كە بریتیە لە سوارە و پیادە و تۆپخانە، لە ماڵان و ئەملا و ئەولا دێنمە دەرێ‌ و كۆیان دەكەمەوە و لەدەرەوەی شار، لەجێیەك كە بەچاكی دەزانم، هەردووكیان بەهەموو كەلوپەلی پاراستنەوە بۆ دامەزرێنم و خۆمیش هەر له‌وێ‌ دەبم.*
ئیتر ئه‌حمه‌د به‌گی یاوه‌ری جه‌نگی سوڵتان، له‌پاش ئه‌وه‌ی سه‌ردانی هه‌ولێریان كرد و له‌گه‌ڵ سه‌رۆك هۆزه‌كانی ناوچه‌كه‌ و ژماره‌یه‌ك له‌ ناودارانی ناوچه‌كه‌، چاویان به‌یه‌ك كه‌وت و نامه‌ی گله‌ییان بۆ سوڵتان نارد، هه‌ڵوێستی عوسمانیان به‌راورد كرد به‌ هه‌ڵوێستی ڕووسیا كه‌ تیایدا هاتووه‌: ” بۆچی ده‌وڵه‌تی ڕووس لایه‌نگیری له‌ كۆمه‌ڵ و دینی خۆی بۆ پشتیوانی له‌گه‌ڵ قه‌ره‌په‌پاغ و سڕبستان كردووه‌، كه‌چی ئێوه‌ كه‌ خه‌لیفه‌ی موسڵمانانن، چۆن ڕازی ده‌بن ده‌وڵه‌تی عه‌جه‌م، بۆ خزمه‌تی مه‌زهه‌بی خۆی، خوێنی ئێمه‌ بڕێژێ و ماڵمان تاڵان بكات و مه‌زهه‌بمان بگۆڕێ و له‌نیشتمانی ڕاسته‌قینه‌ی خۆشمان ئاواره‌مان بكات.” ئیتر عوسمانیه‌كان به‌شێخیان ڕاگه‌یاند ئه‌م ده‌قه‌یان ناردووه‌ بۆ وڵاتان و ئه‌وانیش ڕه‌زامه‌ندی و پشتگیری خۆیان بۆ ڕاگه‌یاندون دژی ڕووسیا، پاش ئه‌وه‌ شێخ له‌ قسه‌كانیدا بۆ خه‌ڵكی ناوچه‌كانی دیكه‌ی كوردستان، ئه‌وه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه‌ هاوكاری فه‌ڕه‌نسا و پرووسیا و به‌ریتانیای به‌ده‌ستهێناوه‌ و داوای یه‌كخستن وخۆئاماده‌كردن له‌ كورد ده‌كات.
په‌راوێز:

  • بە پێی ئه‌م قسه‌یه‌ بێت نزیكەی (4) مانگ ئەم هۆردووەی حەسەن عەلی خان لەماڵانی خەڵك و لەسەر سكی دانیشتوانی سابڵاخ بەخێوكراون و سەربازگەیەكی تایبەتیان نییە.

    ماویه‌تی …




کورد و گەلانی ئێران مانگی دەستکردیان ناوێ.. نان و دەرمان و ئازادییان دەوێ .. رەزا شوان

ئاخوندە خوێنمژەکانی کۆماری سێدارەی ئیسلامی ، کە لە ساڵی (١٩٧٩) وە، بەری خەبات و شۆڕش و راپەڕین و قوربانیدانی گەلی کورد و گەلانی ئێرانیان زەوتکرد و دەستیان بەسەر دەسەڵاتی ئێراندا گرت.. لەو ساڵەوە تا ئەمڕۆ، بۆ زیاتر خۆسەپاندن و خۆقایم کردن و قورخکرنی دەسەڵاتی تایفی و مەزهەبی، لە جیاتی هێنانەدی هیواکان و داواکارییەکانی گەلانی ئێران و گەلی کوردمان، کەچی بە ئاگر و بە ئاسن، بە داپلۆسین و سەرکوتکردن، بە کوشتن و بڕین و راونان، بە زیندانیکرن و لە سێدارەدان، بە لێدان و بە ئەشکەنجەدا، بە برسیکردن و هەژاریکردن، وەڵامی داخوازییەکانی گەلی کورد و گەلانی ئێرانیان دایەوە و دەدەنەوە.. لە ئێران و لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئازادی و دیموکراتی و مافەکانی مرۆڤ و یەکسانی و دادپەروەری و سەروەری یاسا، لە سایەی دەسەڵاتی ئەم ئاخوندە خوێنمژ و رەگەزپەرست و کۆنەپەرست و تایفەپەرستانەدا، لە ژێری هیچەوەن.. تا ئێستا نزیکەی هەشت ملیۆن ئێرانی و کورد، لە ئێران و لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا بە هۆی ستەمی رژێمی ئێرانەوە، نیشتمانی خۆیان جێهێشتوون و بوونە بە پەنابەر لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا و کەنەدا و ئوسترالیا.. ئەوانەشی کە ماونەتەوە بە تەمای ژیانی خۆیان نینن.. لە ژیانێکئ سەخت و دژەار و ترسدا دەژین و ساواکی بێڕەوشت و پاسدارانی خوێنڕێژ، نیشتمانی خۆیان لێکردوون بە دۆزەخ.

تەنها لە ساڵی (١٩٨٨) دا، بە فەرمانی راستەوخۆی (خومەینی) گۆڕبەگۆر، (٣٠)
هەزار زیندانی سیاسی بێ دادگایی کردن، لە ئێران لە سێدارە دران، بەشێکیان کوردن.
شایەنی باسیشە، یەکێک لەو تاوانبارە سەرکییانەی، کە دەستی هەبوو لە کۆمەڵکوژی ئەم سی هەزار زیندانییە لە سێدارەدراوانە، ناوی (حمید نوری) یە، کە دادوەرێکی ئەو سەردەمەبوو لە سزادانی زیندانییەکان. حەمید نوری لە رۆژی (٩/ نۆڤەمبەر/٢٠١٩) لە فڕۆکەخانەی نیودەوڵەتی سوید، لە(ستۆکهۆڵم) لە لایەن پۆلیسی سویدەوە بە تاوانی کۆمەڵکوژی زیندانیای سیاسی لە ئێران لە ساڵی (١٩٨٨)، دەستگیرکرا، لەسەر ئەو تاوانەی، دادگای سوید دادگایی کرد.. نازانن سزای زیندانیکردنی دراوە یا نا.

رژێمی ئاخونەکانی کۆماری سێدارەی ئیسلامی، هەموو پارەکانی سامانی نەوت و گاز و داهاتی ئێرانیان، لە دروستکردنی چەک و رۆکێتی بالیستی و پرۆژەی بەرهەمهێنانی چەکی ئەتۆمی، تا دەگاتە مانگی دەستکرد، خەرج کردوون.. بێ ئەوەی کە گوێ بە برسێتی و بێکاری و هەژاری و ژیانی کولەمەرگی، بژی و مەمرەی، گەلانی ئێران و گەلی کوردمان لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا بدەن.

گەمارۆی ئابووری ئەمریکاش لەسەر ئێران، هیچ کاریگەرییەکی لەسەر دەسەڵاتدارانی رژێمی ئیراندا نییە، تەنیا گەلانی ئێران و کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا، باجی ئەم گەمارۆیەی سەر ئێران دەدەن.. تا ئێستا گەمارۆی ئەمریکا، نەیتوانیوە هەوڵەکان و بەرنامەی، نزیکبوونەوەی رژێمی نیاز گڵاوی ئێران لە دروستکردنی چەکی ئەتۆمی و دروستکردنی رۆکێتی بالیستی کڵاوهەڵگری ئەتۆمی دوورهاوێژ رابگرێ.
ئێرانی سێدارە و تورکیای زیندانستان، یەک لە یەکتری رەگەزپەرستر و نیاز گڵاوتر و خوێنڕێژترن.. ئەمانە سەری مارەکەن و هۆکاری ناسەقامگیری و نائارامی و شڵەژاوی و ئاژاوە و شەڕ و نائاشتین، لە هەموو ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.. دوو دەوڵەتی داگیرکەر و شەڕخواز و تیرۆرستن.. دەیانەوێت بە داگیرکردنی خاک و نیشتمانی گەلانی تر، بە زەبری هێز و لەشکرتاری و جاشە بەکرێگیراوەکانیانەوە، دەسەڵاتیان فراونتر بکەن و هەژموونی خۆیان بسەپێنن.. سامانی گەلانی تر بە دزی و بە تاڵانی بەرن.
دوو دەوڵەتن کە بە ئاشکرا یارمەتی تاوانی تیرۆریستی دەدەن، بە چەک و بە پارە، یارمەتی داعش و گرووپە توندڕەوە ئیسلامییەکان دەدەن و کردوویانن بە گژی گەلانی ناوچەکە.. بۆ ئەوەی ئاسوودەیی و ئاشتی بەرقەرار نەبن.
لە سایەی دەسەڵاتی دیکتاتۆری و فاشستی رژێمی ئاخووندەکانی کۆماری سێدارە، ئێران لە سێدارەداندا.. پاڵەوانێتی جیهانی بەدەستهێناوە و نمرەی باڵای جیهانی لە سێدارەداندا تۆمار کردووە.. خاوەنی سێ میدالیای رەشی شەرمەزاری و رووڕەشییە، یەکێکیان لە بواری لە سێدارەدانی گشتیدا، زیاتر لە نیوەی ژمارەی ساڵانەی لە سێدارەدان لە هەموو جیهاندا، لە لایەن رژێمی ئێرانەوە لە سێدارە دراون.. میدالیایەکی دووەمی، ئەوەیە کە ئێران یەکەمینی بەدەستهێناوە، لە بواری لە سێدارەدانی مێردمنداڵاندا، بە تایبەتیش لە سێدارەدانی مێرمنداڵانی کورد دا، نمرەیەکی پێوانەیی باڵای تری، لە جیهاندا تۆمارکرد.
بەپێی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منداڵ و تەمەنی ستانداردی جیهانی، کە پێناسەی منداڵیان کردوون: منداڵ ئەو مرۆڤەیە کە تەمەنی لە هەژدە ساڵ تێ نەپەڕێت. کەچی لە ئێرانی بەدەر لە هەموو وڵاتانی جیهان، تەمەنی باڵغبوونی کوڕانیان بە (١٥) ساڵ دیاری کردوون، تەمەنی کچانیش بە (٩) ساڵ.. بە شوودانی کچ لەم تەمەنەدا لە ئێراندا یاساییە.. دەسەڵاتدارانی شیعەکانی عێراقیش، لە کاتی بۆ ماوەیەکی کورتی (ئیبراهیم جەعفری) بە سەرۆک وەزیرانی عێراق.. ویستیان چاو لە ئێران بکەن و بە شوودانی کچان بە نۆ ساڵان رەوا و بە یاسا بکەن.. بەڵام رووبەڕووی رەخنەیەکی زۆر بوونەوە، بە دەسترێژی بۆ سەر منداڵان تاوانبار کران.. زانیشیان پەرلەمانی عێراق ئامادە نییە کە بڕیار لە یاسایەکی وا بدەن.. بۆیە پاشگەزبوونەوە و سەری نەگرت.. دووریش نییە کە لە دەرەوەی یاسادا.. بەرپرسانی شیعەکان تاوان و کاری ناڕەوای وایان لێبوەشێتەوە و بۆ هەوسبازی خۆیان، گوێ بە یاسا نەدەن و کچانی منداڵ لە خۆیان مارەبکەن.
میدالیای رەشی شەرمەزاری سێیەمی ئێران، لە تۆمارکردنی نمرەی باڵای جیهانیدا، لە لە سێدارەدانی زۆرترین کچان و ژناندا بەدەستهێناوە.. تا ئێستا ئاخوندەکان (٩٥) کچ و ژ نیان لە سێدارە داون، ئەمەش ژمارەیەکی پێوانەییە، لە لەسێدارەدانی ژن لە جیهاندا، مەگەر هەر ئێران، ئەم ژمارەیە بشکێنێت و ژمارەیەکی باڵاتر تۆماربکات.. مەحاڵە کە پشکی کوردی تێدا نەبێت.. چەند ژن و کچە تێکۆشەر و چالاکوانێکی کوردمان لە نێو ئەو ژمارە لە سێدارەدراوانە دان.
هەرچەندە رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ و منداڵان و ژنان و نەتەوە یەکگرتووەکان و چەندین جار بە توندی رەخنەیان گرتوون و داوایان لە رژێمی دیکتاتۆری ئاخوندەکانی کۆماری سێدارەی ئسلامی کردوون، کە دەست لە سێدارەدانی لاوان و منداڵان و ژنان هەڵبگرن.. دەست لە نەژادپەرستی و لە تایفی هەڵبگرن.. دەست لە سێدارەدانی کورد هەڵبگرن.. بەڵامان رژێمی ئێرانی، هەموو داواکانیان رەتکردەوە.. بە پێچەوانەوە تادێت زیاتر و دڕندانەتر، سەرکوت و دەمکوتی گەلی کوردمان و گەلانی تری ئێران دەکەن. ژمارەی لە سێدارەدان و کوشتن بە لێدان و ئەشکەنجەدان، لە ئێران و لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا ساڵ لە دوای ساڵ لە هەڵکشاندایە.
رێکخراوی مافەکانی مرۆڤی ئێرانی کە بارەگاکەیان لە شاری (ئۆسڵۆ) لە (نەرویج)ە. لە راپۆرتێکیاندا، ئەوەیان راگەیاندا، کە لە ساڵی رابردوودا (٢٠١٩)، (٢٨٠) کەس لە ئێراندا، لە سێدارە دران.. بەڵام رەنگە ژمارەکە لەمە زۆر زیاتر بێت.. چونکە ئێران زۆر زیندانی بە نهێنی و بێ دادگایی کردن لە سێدارە داوە و باسی نەکردوون.. زۆریش بە ئەشکەنجە و لێدان شەهید کراون.. بۆیە هەر لەم راپۆرتەدا باسیان لەوە کردووە، کە پەرپرسانی ئێران لە (سەدا حەفتا)ی لە سێدارەدراوەکان دەشارەنەوە و باسیان ناکەن.
زۆریش بە کۆمەڵی زیندانییەکان لە سێدارە دەدەن.. رژێمی ئێران لە ساڵی (٢٠١٦) دا، (٢٥) چالاکوانی کوردیان لە زیندانی (رەجایی) لە یەک رۆژدا لە سێدارە دان.
لە ساڵی (٢٠١٨) وە، تا ئەمڕۆ (١٢) مێردمنداڵ لە سێدارە دراون، کە شەشیان کوردن یەکێک لەم شەشە کچە کوردێکی حەڤدە ساڵان بوو. (٩٠) منداڵ و مێردمنداڵی تریش، لە زیندانەکانی ئێراندا، چاوەڕێی لە سێدارەدان دەکەن و لە بارودۆخێکی جەستەیی و دەروونی خراپدان.. لە ئێرانی ئاخوندەکاندا، لەسێدارەدان لە ئاو خواردنەوە ئاسانترە.
لە ئەم ساڵیشدا، رژێمی دیکتاتۆری کۆماری سێدارە، چەندین لاو و مێرمنداڵایان لە سێدارە دان، هەموو ساڵکیش زیندانیانی کورد، پشکی شێریان لە رێژەی لە سێدارەداندا هەیە. هەر لەم مانگەدا (ئەپریل) چەند مێردمنداڵێکی کوردیان لە سێدارە دا کە تەمانیان (١٨) ساڵان کەمتر بوو. ئەمانە چەند ناوێکن لە زیندانییە لەسێدارەدراوەکانی ئەم ساڵ:

لە سێدارەدانی (شایان سەعیدپوور) لە (٢١/ ئەپریل/٢٠٢٠) کە یەکیک بوو لە (٧٤) زیندانییە هەڵاتووەکانی گرتووخانەی شاری (سەقز)، دووبارە دەستگیرکرایان کردەوە.
لە سێدارەدانی (مەجید ئیسماعیل زادە) لە (١٨/ ئەپریل/٢٠٢٠)
گیان لەدەسدانی (دانیال زین ئەلعابدین) لە (٢/ ئەپریل/٢٠٢٠) کە تەمەنی لە هەژدە ساڵ کەمتر بوو.. بە لێدان لە زینداندا شەهیدیان کرد.
هەر لەم مانگەدا، چوارو کوردی تریان لە زیندانی (ورمێ) لە (٢٨/ئەپریل/٢٠٢٠) لە سێدارە دان. ناوەکانیان: (زرار پەیغـامی) تەمەنی (٥٣) ساڵە، خەڵکی (شنۆ) یە.
(یاسر رەسووڵی) تەمەنی (٣٣) ساڵە، خەڵکی شاری (بۆکان)ە لە سنە لە سێدارە درا.
(کەیوان ئەڵڵامورادی) گەنجێکی کوردی تەمەن (٢٨) ساڵانە لە (٢٧/ ئەپریل/٢٠٢٠)
لە گرتووخانەی شاری (سنە) لە سێدارە درا، خەڵکی ئاویی (دێولان) سەر بە سنە یە.
(فایق شەریفی) یش، لە (٢٨/ ئەپریل/٢٠٢٠) لە سێدارە درا خەڵکی (دیواندەرە) یە.

(مستەفا سەلیمی) یش، کە یەکێک بوو لەو (٧٤) زیندانیانەی کە لە رۆژی (٢٧/ ئادار/٢٠٢٠) لە گرتووخانەی (سەقز) هەڵاتن. لە بەرەبەیانی (١١/ ئەپریل/٢٠٢٠)
لە تەمەنی (٥٣) ساڵیدا، وەکو زیندانییەکی سیاسی، هەر لە گرتووخانەی شاری سەقز لە سێدارە درا. خەڵکی گوندی (ئیلوی) ی سەر بە سەقزە.. لەسەر دۆسیەی مستەفا سەلیمی زۆر وتراوە و نووسراوە.. خۆێنەران و بینەرانی تەلەفزیۆنەکان ئاگادارن.
ئەو ناوە ناوبراوانەی سەرەوە، ژمارەی هەموو لە سێدارەدراوەکانی ئەم چوار مانگە رابردووەی ئەم ساڵ (٢٠٢٠) نین، کە لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئێران لە سێدارەی داون. بە دەیان زیندانی تریان لە سێدارە داون.. بە هەزاران زیندانی تریش، چاوەڕیی لە سێدارەدان دەکەن.. تا رژێمی ئاخوندە خوێنمژەکانی کۆماری سێدارە، لە دەسەڵات دابن، ئەم تاوانانە دوا تاوانیان نابێت.. چاوەڕوانی ئەوەیان لێدەکرێت.. کە بە هەزاران زیندانی تر لە سێدارە بدەن.. و بە سەدان تاوانی نەشیاوی قێزەوەنتر ئەنجام بدەن.
لەم بارودۆخە سەختەدا، کە گەلانی ئێران و گەلی کوردمان لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا، بە دەست برسێتی و هەژاری و نەبوونی و بێکاری و بێ دەرمانی و تووشبوون بە ڤایرۆسی کورۆناوە دەناڵێنن.. لە لایەن ئێرانەوە هیچ هاوکارییەک نەکراون و ناکرێن تەنات کۆڵبەریش بە هەژارانی کورد رەوا نابیین و بە دەستڕێژی گوللـە دەیانکوژن. مەبەستی ئاخوندەکان ئەوەیە، کە لە برسا بمرن.. هەر لەبەر ئەوەی کە کوردن.

کەچی رژێمی گەندەڵی ئێران، دەیەوێت خۆی بەرانبەر بە ئەمریکا فشبکاتەوە و هێز و بازووی خۆی نمایش بکات.. رۆکێتی مەودا دوورهاوێژی بالیستی دروست دەکات و تاقی دەکاتەوە.. مانگی دەستکردنی سەربازی سیخوڕی بەرەو ئاسمان دەنێری، بەم کارە قێزەوانانەی، دەیەوێت ئەمریکا و دەوڵەتانی ئەوروپا بورووژێنێ.. پارەی ئەم هەموو چەک و تاقیکردنەوانەش.. لە دەمی خەڵکی برسی و رەشوڕووت دەگرنەوە.
ئەی ئاخوندە کۆنەپەرستەکان، شەمشمەکوێرەکانی تاریکی.. دوور نییە کە کورۆنا لە ئێوەوە پەیدابووبێت، چونکە لە ئێوە قێزەوتر و نەگریستر نییە.. دەست هەڵبگرن لە کوشتن و لە سێدارەدانی کورد و لە گەلانی ئێران.. کە برسی نان و تینوی ئازادی و هۆگری ژیانن.. بڕۆ ملتان بشکێنن.. ئێوە بوونەتە مێردەزمە بەسەر گەلی کورد و گەلانی ئێرانەوە.. ئێوە بوونەتە زالوو و خوێنی هەژاران و ئازریخوازان دەمژن.
کورد و گەلانی ئێرانی ئێران رۆکێتی بالیستی و مانگی دەستکریان ناوێ.. نان و دەرمان و ئازادییان دەوێ.. شەڕ و زیندانی و لە سێدارەدان و مردنیان ناوێ.. دادپەروەری و یەکسانی و مافە زەوتکراوەکانیان و ژیانیان دەوێ.. ئاسوودەیی و خۆشی و شادی و ئاشتییان دەوێ.. کارگە و ئیش و کاریان دەوێ.
ئەی گەلێ کوردی تێکۆشەر و شۆڕشگێڕمان، لە رۆژهەڵاتی کوردستان.. ئەی گەلانی خۆڕاگر و داخ لە دڵی ئێران.. کاتی ئەوە هاتووە، بە هەموو نەتەوە و ئایدۆلۆژیایەکی جیاوازتانەوە، بە هەموو چین و توێژێکتانەوە، یەکبگرن و ئەم رێژمە کۆنەپەرست و خوێنمژەی ئاخوندە ستەمکار و کەلەپووچەکان، رابماڵن و هەواڵەی دۆزەخیان بکەن.
رژێمە دیکتاتۆری و خۆسەپێنەکان چەند بەهێزشبن، خاوەنی زەبەلاحترین سوپاش بن.. ئەستەمە کە بتوانن لە بەردەم هەڵمەت و شەپۆلەکانی تسۆنامی راپەڕینی گەلانی ئازای ئازادیخواز و دیموکراتیخواز و مافخواز و ئاشتیخوازی راپەڕیودا.. خۆیان بگرن.

رەزا شوان
نەرویج: ٢٩/ ئەپـریل/٢٠٢٠




دڵبه‌ری من شیعری شه‌هید … زانا مه‌حموود حه‌مزه‌

هه‌موو كچێك له‌ دنیادا
شاسواری خه‌ونی خۆی هه‌یه‌
نه‌خشه‌ی سنگی .. ته‌ڕ و بڕیان
ئه‌فسانه‌یه‌كی وا تێدا
من تێ ناگه‌م ..
دڵبه‌ری من
كێی خۆشئه‌وێ ؟
بۆ حه‌ز ئه‌كا ته‌نیا بنوێ …؟
بڵێی ئه‌وه‌ی .. ئه‌م ده‌یه‌وێ
هێشتا له‌ دایك نه‌بووبێ ؟
بشێ .. بشێ هێشتا شه‌یدایی .. منی نه‌دیبێ ؟
بشێ .. بشێ ….. ؟ ..




وه‌سیه‌ته‌كانی عه‌شق … شه‌ونم زه‌ندی

وه‌رزی سوباتی عه‌شقه‌ و
كیشوه‌ری خه‌ون ” له‌ شه‌وانی ڕوانینا ”
له‌ مۆڕی نیگا به‌رائه‌ته‌كاندا
ده‌ڕوانێته‌:
قاڵبوونی چركه‌ و ساتی ئاواره‌بوون
نه‌وره‌سه‌كانیش…
” وه‌سیه‌ته‌كانی عه‌شق ” بان …
ڕاسپارده‌ مه‌رگی به‌یان و
له‌ سپێده‌ێیكی بێ ڕه‌نگدا یاده‌كانیان ئه‌مانه‌تی په‌یڤه‌كانی قه‌ده‌ر كرد و
نیگا ڕه‌هه‌نده‌كان
سه‌ربرده‌ی زه‌مه‌نێك له‌ ئیًشیان
له‌ شیبوونه‌وه‌ی تریفه‌ی مانگ بۆ ڕه‌نگه‌كان
به‌ واژووی بێهوده‌یی … ئاشناكرد به‌ نامۆیی بوون .

هه‌ولێر
1 / 1 / 1999




گرنگی ڕخنە … ڕاستی بەهادین

ڕەخنە شیکردنەوە و راڤەکردن و هەڵسەنگاندنی دەقی ئەدەبیە یان دیاریکردنی بەهای دەقی ئەدەبییە واتە رەخنەی ئەدەبی لەو بنەما هونەریە و بیریانە دەکۆڵیتەوە کە دەقی ئەدەبییان لێ بنیات دەنرێت و بەشێوەیەکی زانستییانە بەهای ئەو بنەمایانە دیاریی دەکات، بەمەش رادە و ئاستی گرنگیی و بایەخی دەق بۆخوێنەر و داهێنەریش دەستنیشان دەکات.
ڕەخنە جۆرێکە لەھەڵسەنگاندن و نرخاندن بە مەبەستی دەرخستن و نیشاندانی لایەنی باش و خراپ.دیارە رەخنەش پەیوەندی بە زۆر بوارەوە هەیە بۆ نموونە ( ڕەخنەی سیاسی ، ڕەخنەی ئاینی ، ڕەخنەی ئەدەبی ، ڕەخنەی کۆمەڵایەتی ….) بەڵام لەم بابەتەدا تەنها باس لە ڕەخنەی ئەدەبی دەکەین ڕونتر لە بارەی نووسینەوە ، تابزانین گرنگی ڕخنە چیە و چۆن ڕەخنە بگیرێت وە جۆرەکانی ڕەخنە چین .
ڕەخنە هەوڵێکە بۆ دەستنیشانکردنی ئەو کەموکوڕییانە لە بوارێکدا هەیە ئەگەر بە وردی باس لە ڕەخنەی ئەدەبی بکەین. ڕەخنەی ئەدەبی کەموکوڕیەکانی ناو نووسین دەستنیشان دەکات ، ڕەخنەی ئەدەبی کارێکی داهێنەرانەیە وزۆرجار ڕەخنەگری ئەدەبی دەبێ بەقەدساحێب بەرهەم زەوق وداهێنەری تێدابێت،

بێگومان هیچ نووسینێک لە دەرەوەی ڕەخنە نییە
هیچ نووسینێک بێ کەم و کورتی نیە ، کە نووسین هەبوو بێگومان ڕەخنەش دەبێت وە لە هەرکۆمەڵگایەک رەخنەگر نەبوو ڕخنە بگرێت بێگومان هیچ پێشکەوتنێک نابێت لە بواری نووسیندا چونکە ڕەخنە دەرخستنی هەڵە و کەم وکوڕیەکانی نێو نووسینەکە دەر دەخات خۆ ئەگەر ڕەخنە نەبێت ئەوا نووسینە پڕ لەهەڵە کان بەردەوام دەبێت .
ڕەخنە گرتن تەنها نابێتە هۆی دەرخستنی هەڵەکان بەڵکو وا دەکات نووسین باشتر و بەرەو پێشتر بچێت لە چاو ئەو قۆناغەی تێیدایە وادەکات نوسینەکان ببنە نووسینی سەردەمیانە و باشتر و گوجاو تر بێت.
مرۆڤ کەدەخوێنێتەوە دەیەوێت خوێندنەوە بکاتە دەلاقەیەک بۆ ئەوەی لێوەی فێر ببێت و بابەتی نوێ و پڕ لە نوێگەری بخوێنێتەوە نەک خوێندنەوەی بابەتە کۆنەکان لە بەرگێکی نوێدا.
کە ئەگەر ڕەخنە نەیەت و بەربەستێک بۆ ئەمە دا نەنێت نووسینەکانی سەردەم بەو جۆرەی لێدێت کە باسمان کرد.
ڕەخنەگرتن وردبینیی و عەقڵی زانستی گەورەی دەوێت کە تیایدا جیاوازی نەکرێت لەنێوان ھیچ نووسینێک.
گەروانەبێت نووسین هیچ بیرکردنەوە و مەعریفەی نوێمان پێ نادات و بەڵکو هەڵەکان بەردەوام دوبارە دەبێتەوە.

دوو جۆر لە ڕەخنەمان هەیە :

ـ یەکەمیان ڕەخنەی ڕوخێنەر ئەمجۆرە لەڕەخنە کەسی ڕەخنەگر بەمەبەستی کەمکردنەوەی نووسین و ناشرین کردنی نووسەر ڕەخنە دەگرێت و دەیەوێت لە ئاستی نووسینەکە کەم بکاتەوە کە ئەمجۆرە لەڕەخنە ناتوانێت کار بکاتە سەر بەرەو پێش چوونی نووسین .

ـ دووەمیان ڕەخنەی بنیاتنەر ئەمجۆرە لە ڕەخنە کەسی ڕەخنەگر بەجۆرێک ڕەخنە دەگرێت کە وا لە نووسەر بکات هەوڵی چارەسەری بدات، بێگومان شێوەی دووەم کار دەکاتە سەر نووسین و زیاتر بەرەو پێشی دەبات .
ڕەخنە هەر تەنها زلکردنی کەموکوڕیەکان نیە بەڵکو دەرخستنی ئەو هەڵانەیە بۆ باشکردنی ، بێگومان ڕەخنەش سنووری خۆی هەیە و نابێت سنوور بشکێنرێت چونکە ڕەخەی بێ سنوور ئاژاوە درووست دەکات و ڕەخنەی بەجێش کۆمەڵ بەرەو پێش دەبات ئەوە تەنها ڕەخنەیە، کە زیندووێتی بە کولتوورێک دەبەخشێت و هەر ئەویشە داهێنەرەکانی بە خوێنەرانی دیکە و نەوەکانی داهاتوو دەناسێنێت .
سەرەنجام، ئەگەر ڕەخنە نەبێتە ڕێگەیەک بۆ گەیشتنی خوێنەر بۆ نێو بەشە شاردراو و نەزانراوەکانی دەق ئەوا لە دەمەقاڵێی نێوان ڕەخنەگر و نووسەر کورتدەبێتەوە بە واتایەکی دیکە ڕەخنەکە ناتوانێت لەنێوان ڕەخنەگر و نووسەردا پردی دیالۆگ و مشتومڕی هزریی دروستبکات.

لەکۆتایدا ماوە بڵێین ڕخنە پێویستە هەبێت چونکە ڕەخنە پیشاندانی کەموکوڕی و خزمەتکردنی ئەدەبە.




ژیانی کێ بەلای ئەردۆگانەوە گرنگتر و بە نرخترە، ژیانی جولەکەکان لە ئیسرائیل یان موسڵمانەکان لە تورکیا؟ … لوقمان ئابڵاخی

پێشئەوەی بچمە قوڵایی باسەکەوە، جێی خۆیەتی کە بۆ خوێنەری بەڕێز ڕون بکەمەوە کە مەبەست لەم ئارتیکڵە بێڕێزی نیە بەرامبەر بە جولەکە یان بەرامبەر بە موسڵمان، هەردوکیان مرۆڤن و مرۆڤیش شایانی ڕێزلێگرتنە بەبێ گوێدانە ڕەنگ، ڕەگەز، ئایین و باوەڕ و نەتەوە.

لە (صـحـیـفـة الـعـرب) دا (محمد طعیمة) وتارێکی بە ناونیشانی : تركيا لا تغمر بـ”إنسانيتها” كل الحلفاء
لەو وتارەکەدا ئاماژە دەدات بە ناردنی بارگەیەک لە پێداویستیە پزیشکیەکان و دەمامک لەلایەن ئەردۆگانەوە بۆ ئیسرائیل.
ئەو هەواڵە لە (العربیة) بە ناونیشانی ” تركيا تغازل إسرائيل بمساعدات طبية لمكافحة كورونا” بڵاوکراوەتەوە.

ئەوەی جێگەی سەرنجە وە جێگای پرسیاریشە هەواڵی ناردنی پێداویستیە پزیشکیەکان و دەمامک بو لەلایەن ئەردۆگانەوە بۆ ئیسرائیل.

بارودۆخی وڵاتە ئیسلامیەکان بە گشتی خراپە و لە ناویشیاندا تورکیا خۆی، ئێرانی دراوسێی تورکیا، مەملەکەتی عەرەبی سعودیە، قەتەری دۆست و هاوپەیمانی ئەردۆگان، کە ئەردۆگان بە پارەکانی قەتەر تا ئێستا توانیویەتی بە پێوە بوەستێ، ئیماراتی عەرەبی و بەنگلادیش کە وڵاتێکی ئیسلامی هەژارە.

باوای دانێین کە ئەردۆگان مەملەکەتی عەرەبی سعودیە بە نەیاری خۆی ئەزانێت و نایەوێت یارمەتیان بدات. بەڵام بەڵام ئێران کە لە خراپترین حاڵدایە، وڵاتێکی ئیسلامیە و سنوری لە گەڵ تورکیادا هەیە و تورکیا یەکێکە لە سودمەندترین وڵاتەکانی دنیا بۆ گازی سروشت و نەوت و تەنانەت هەمو بازرگانیەکی دیکە. . قەبارەی پەیوەندی ئابوری نیوان ئەو دو وڵاتە بەردەوام لە هەڵکشاندایەو ئامانجیان ئەوەیە کە بیگەیەننە ٣٠ سی ملیار دۆلار.

قەتەریش لەولاوە بوەستێت کە ئەو مانگایەیە کە تورکیا هەرکاتێک بیەوێت دایدەدۆشیت. ماڵپەڕی وەزارەتی کاروباری دەرەوە لە تورکیا باسی بەردەوام زیادبونی پەیوەندیە ئابوریەکانی نێوان قەتەر و تورکیا دەکات.

خۆ ئەگەر بەڕاستی ئەردۆگان برا موسڵمانەکانی بەلاوە گرنگ بوایە و پەیڕەوی یاسا و ڕێساکان و حوکمی قورئان و فەرمودەکانی پەیامبەری خودای بکردایە، پێویست بو تورکیا یارمەتی وڵاتێکی ئیسلامی وەکو بەنگلادیش بدات کە زۆر هەژارن و وڵاتەکەیش وڵاتێکی دواکەوتوە و پێویستی بە هەمو جۆرە یارمەتیەک هەیە.

پرسیارەکە ئەمەیە کە بۆچی سەرۆکی ئاکەپە، سوڵتان ئەردۆگان، جگە لە حیزبەکەی خۆی کە ڤێرژنە تورکیەکەی ئیخوان موسلمینە وئیخوانەکانی عالەمی ئیسلامی وەکو سەرۆکی ئیخوان موسلمین حسابی بۆ دەکەن، وازی لە موسڵمانەکانی وڵاتەکەی خۆی و هەمو موسڵمانانی دنیا هێناوە و هەمویانی پشتگوێخستوە کە لە خراپترین حاڵدان. کەچی دەمامک و پێداویستیە پزیشکیەکان و تەندروستیەکان بۆ خۆپاراستن لە ڤایرۆسی کۆرۆنا بۆ ئیسرائیل ئەنێریت سەرباری ئەوەی کە ئیسرائیل یەکێکە لەو دەوڵەتانەی زۆر سەرکەوتوانە ڕوبەڕوی ڤایرۆسی کۆرۆنا بۆتەوە وە ئیسرائیل یەکێکە لەو دەوڵەتانەی پێشکەوتوترین شێوازەکانی پشکنین، تێست کردن، ی هەیە بۆ ڤایرۆسی کۆرۆنا و تەنانەت لە هەوڵی چارەسەرکردنیشدا هەر لە ڕیزی وڵاتە پێشکەوتوەکانن کە تورکیا یەکێک نیە لەو وڵاتانە.

سەرباری هەمو ئەوانەش، بە بەراوردکردنی ئیسرائیل بە تورکیا و بەشێکی بەرچاو لە وڵاتە ئیسلامیەکان، وە بە پشت بەستن بە داتای سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان، ژمارەی توشبوان بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ئیسرائیل هەر زۆر کەمترە لە ژمارەی توشبوان لە تورکیا و لەو وڵاتە ئیسلامیانە.

بۆ نمونە لە کاتی نوسینی ئەم کۆمێنتەدا کە لە ٢٧/٤/ ٢٠٢٠:
ژمارەی توشبوان بە نەخۆشی ڤایرۆسی کۆرۆنا:

  • لە تورکیا ١١٢٢٦١ سەد ووانزدە هەزار و دو سەد و شەست و یەک کەسە، بەڵام
  • لە ئیسرائیل ١٥٥٥٥ پانزە هەزار و پێنج سەدو پەنجاوپێنج کەسە.
    واتە ژمارەی توشبوان بە نەخۆشی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە تورکیا پتر لە ٧ حەوت ئەوەندەی ژمارەی توشبوانە بە هەمان نەخۆشی لە ئیسرائیل.
    ژمارەی ئەوانەی بە نەخۆشی ڤایرۆسی کۆرۆنا مـردون:
  • لە تورکیا ٢٩٠٠ دوو هەزار و نۆ سەد کەسە،
  • بەڵام لە ئیسرائیل ٢٠٤ دوسەد و چوار کەسە.
    واتە ژمارەی مـردوەکان بە نەخۆشی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە تورکیا زیاترە لە ١٤ چواردە ئەوەندەی ژمارەی مـردوەکانە لە ئیسرائیل.
    ئەم داتایانە لە ماڵپەڕی https://www.worldometers.info/coronavirus/ وەرگیراون و بەردەوامیش لە بەرزبونەوەدان.

بۆ ئەوانەی کە کەڕ و لاڵ و کوێرن لە ئاستی هەمو تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی، هەر لە بەکارهێنانی چەکی بایۆلۆجی و قەدەغەکراوی نێودەڵەتی هەتا دەگات بە جینۆساید و پەلامار و داگیرکاری و گۆڕینی دیمۆگرافیایانەی کە ئەردۆگان دژ بە کورد، کە نەتەوەیەکی ئاشتیخوازن و زۆرینەیان موسڵمانە، و دژ بە کوردستان ئەنجامیداون، با بە وردی سەیرێکی ئەم داتایانەی سەرەوە بکەن و خۆیان حوکم بدەن کە نرخی هاوڵاتیە تورکەکان و موسڵمانانی دنیا لای ئەردۆگان چیە و چەندە وچۆنە.

٢٧ ی نیسانی ٢٠٢٠




کتێب: لە دەرەوەی ژیان دەژیم … نووسەر: ناڵە حەسەن

بابەت: شیعر
دیزاینى بەرگ و ناوەرۆک: شۆڕش غەفووری
چاپ: یەکەم
شێوازى چاپ: ئەلیکترۆنى
ساڵى بڵاوکردنەوە: ٢٠٢٠ى زایینى

بۆخويندنەوەی ئەم کتيبە کلیکی ئێرە بکەن ….