بۆ کرێکاران؟ ڕەنگە کرێکار و کرێکاران لەسەرتاسەرى دونیا، سیاسەت و ئەدەبیاتی هەموو گەلێکدا شوێن و پێگەى خۆی هەیە. وە ئەم چینە واتە کرێکاران، دەبێ هەر لە دۆخی کارکردندابن یان نا، یان پرسیارەکە بەشێوەیەکی تر بکەین: دەکرێ وەزعی ژیان و گوزەرانی کرێکاران لە جیهاندا باشتر بکرێ. وە یان کرێکاران بارودۆخێکی ئاڵۆز جیهانییان هەیە، ئەوەى لەم ”یاداشتە-نوسین” نەدا ئاوڕمان لێداوەتەوە، ئەوەیە: ئایا و بەچارەسەرنەکراویان کرێکاران بۆ شوێنێکی تر کە کۆچ دەکەن بۆ کارکردن و بژێوی ژیانیان، بەاڵم کە ڕوودەکەنە نیشتیمان و مەنفای دووەم، وەک غەریبە و بێگانە سەیر دەکرێن……

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن …..

بەشی شەشەم

    نازانین مردن لە كوێ چاوەڕێماندەكات، لێمانگەڕێن با لە هەموو شوێننێك چاوەڕوانیبكەین. تێڕامانی مردن تێڕامانی ئازادییە. ئەوانەی خۆیان فێری مردن كردووە نازانن چۆن خزمەتدەكەن. زانینی ئەوەی چۆن دەمرین لە گشت نشوستی و زەبرێك ئازادماندەكات.

میشێل دۆ مۆنتاین  Michel de Montaigne

دەروازە: ئەوەی دەیكەینە ناواخنی ئەم بەشە پەرچەكرداری فەلسەفەی سیاسی هزرەڤانی ئیتالی جیۆرجیۆ ئاگامبێن Agamben ە لەمەڕ پەتای كۆرۆنا. پەرچەكردارییەكە لە میانەی پووختەی ئەو تێكستانەوە بەردەستی خوێنەری دەخەین كە ئاگامبێن لەماوەی دوو مانگی رابردوو نووسیونی. نووسینەكان دەقی پووخت پووختن كە لە یەك دوو ماڵپەری سەرەكی ئیتالی بڵاوبوونەتەوە و دواتریش بە وەرگێڕانەوە لە هەندێك ماڵپەری تری ئەوروپای بڵاوكراونەتەوە(بڕوانە ژێردەر). لە بەشی پێشوو كرۆكی ئەو تێزە فەلسەفییە سەرەكییانەی ئەم هزرەڤانەمان بەرچاوخست كە لەگەڵ ئەو نووسینانەیدا یەكدەگرنەوە سەبارەت بە كۆرۆناڤایرۆس نووسران و ئێستاش هەوڵدەدەین پووختەی دەقەكان وەك خۆی بخەینە بەردەست خوێنەر تا راستەوخۆ لەوە بەئاگابێت كە ئاگامبێن بە چ شێوازێكی فەلسەفی-سیاسیی پەرچەكردارییەكانی دەگەیێنێت و كاردانەوەش لەناو تێگەیشتنی روناكبیرانی ئەوروپای دروستدەكات و تاكوێش دەكارێت ڕاچڵەكانی هزری لە بینین سەبارەت بە پەتای كۆرۆنا، لە پەیوەندی بە دەسەڵاتی سیاسی ئەوروپایی لە ڕاگەیاندنی ڕەوشی ئاوارتە، دروستبكات. دەقەكانی ئاگامبێن بە ناونیشانەكانیەوە خراونەتەبەرچاو و لە زۆر شوێنیش بەجۆرێك داڕێژراون كە ڕوونی لە تێگەیشتنی خوێنەری كورد دروستبكەن. دواتریش ڕاڤەی پوختەكان دەكەین.  

داهێنانی ئێپیدێمیەك  The Invention of an Epidemic

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ڕێكارییە ناچارییە ناشایستە و نالۆژیكییەی دژ بە ئێپیدێمی (درم یان كۆتووشی  Epidemic-Épidémie) ناوبراو بە كۆرۆناڤایرۆس گیرانەبەر پێویستە بڕوانینە بەیاننامەكانی”سەنتەری توێژینەوەی نیشتیمانی” كە ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن کە پەتای سارس SARS-CoV2 لە ئیتالیا بوونی نییە و ئەوەی بوونی هەیە پەتایەكی تری سووكە، كە دەشێت دە هەزار كەسێك پێوەیببن و بە جۆرێك لە ئینفلەوانزای تایبەتیش ناوبنرێت و بەشێكی كەمیش لە تووشبوان ( 10-15% ) دووچاری هەڵاوسانی سییەكان دەكات و ژمارەیەكی زۆر كەمیش لەوانە، كە ڕەنگە بكات 4% ، پێویستی بە چاودێری چڕدەبێت. گەر ئەمەیە دۆزەكە كەوابێت بۆ راگەیاندنەكان و  دەسەڵات كار بۆ بڵاوكردنەوەی كەشێكی شڵەژان Panic دەكەن كە ئەمەش بووە هۆكاری دروستكردنی ڕەوشی ئاوارتە (باری ئاوارتە، دۆخی ڕیزپەڕ State of exception)و سەپاندنی قەدەغەی هاتووچۆ و هەڵپەساردنی هەل و مەرجی كار و ژیان؟دوو هۆكار هەیە ئەم رەفتارە ناهاوتایە ڕوندەكاتەوە. هۆكاری یەكەم ئەوەیە، مەیلێكی زۆر بۆ بەكاربردنی(خستنەگەڕی) ڕەوشی ئاوارتە هەیە وەك پارادایم  paradigm ێكی نۆرمالی حكومەت. ئەو مەرسومەی كە حكومەت زۆر بە پەلە سەبارەت بە پابەندبوون بە پاك و خاوێنی و ئاسایشی گشتییەوە پەسەندیكرد رێگایەكی راستەقینە بوو بۆ بەسەربازیكردنی ئەو شارەوانی و ناوچانەی دەنگۆی ئەوە هەبوو كەسێكی تووشبووی بە ڤایرۆسی  تیابێت و سەرچاوەكەشی نەزانراوە. ئەم فۆرمە ناروون و نادیاریكراوە وادەكات ڕەوشی ئاوارتە لە گشت ناوچەكان درێژبكرێتەوە لەكاتێكا دەشێت ئەو حاڵەتە لە شوێنی تر ڕوونەدات. بەپێی مەرسومە حكومییەكەش ئازادی كەوتە بەردەم سنورداركردنێكی جدییەوە :1) قەدەغەكردنی گشت هاتووچۆ و جوڵەیەكی تاكەكان لە شارەوانی و ناوچە پێوەبووەكەوە بۆ شوێنێكی تر؛ 2) قەدەغەكردنی چوونە شارەوانی یان ناوچەی پێوەبووەكە؛ 3) هەڵپەساردنی گشت جۆرە بۆنە و كۆبوونەوەیەك كە لە شوێنی گشتی و پرایڤت دا بكرێت، تادەگاتە بۆنە و رووداوی ئاینی و روناكبیری و وەرزشی، تەنانەت گەر لە شوێنە داخراوەكانیشدا بێت ؛ 4) هەڵپەساردنی خزمەتگوزارییەكانی پەروەردە بۆ مناڵان و قوتابخانە و گشت ئاستەكانی تر، گشت چالاكییەكانی قوتابخانە و خوێندنی باڵا وەستێنرا خوێندنی دیستانس نەبێت؛ 5) هەڵپەساردنی گشت خزمەتگوزارییەكی شوێنە كولتووری و مۆزەخانەكان؛ 6) هەڵپەساردنی گشت سەفەرێكی پەروەردەیی لەناوە و دەرەوەی وڵات؛7) هەڵپەساردنی گشت كارێكی گشتی و فەرمی بێدەستكاریكردنی خزمەتگوزارییە گشتی و بناغەییەكان؛ 8) پەیرەوكردنێكی وردی كەرەنتینكردن و چاودێریكردنی ئەو كەسانەی لە پەیوەندیدابوونە بەوانەی گومانی هەڵگرتنی ڤایرۆسەكەیان لێدەكرێت. بەپێی”سەنتەری توێژینەوەی نیشتیمانی” ئەمە ئینفلەوەنزایەكی نۆرمالە و لەوانە جیاواز نییە ساڵانە بڵاودەبنەوە. پاش ئەوەی پاساوی تێرۆریزم بۆ راگەیاندنی ڕەوشی ئاوارتە كاریگەری خۆی لەدەستدا داهێنانی ئێپیدێمی epidemic یەكی (درمێكی) ئایدیاڵ كرا بە بیانوو بۆ تەشەنەدان بە ڕەوشی ئاوارتە بەرەو دەرەوەی سنورەكان. هۆكاری دووەم، كە كەمتر لە هۆكاری یەكەم بێزاركەر نییە، بریتییە لە بارێك بۆ ترس كە لەم ساڵانەی دواییدا لە ویژدانی تاكەكاندا بڵاوبوەوە، ئەوەش بەو مانایە دێت كە پێویستییەكی راستەقینەی دەستەجەمعی بۆ باری شڵەژان بوونی هەیە، كە ئێپیدێمیەكە پێشنیاریدەكات و دەشبێتە پاڵپشتی بیانووە ئیدیاڵەكە. لەبەرئەوە، لە بازنەیەكی داخراوی بەدكاردا، حكومەتەكان بەناوی خواستی ئاسایشەوە سنورداركردنەكانی ئازادیان سەپاند و پەسەندیشكرا و، لەلایەن هەمان ئەو حكومەتانەشەوە ئەو خواستە مەیلی بۆ پەیداكرا.

تەشەنەكەر Contagion

یەكێك لە دەرئەنجامە نامرۆییەكانی شڵەژا  Panic ،كە هەوڵدەدرێت بە هەموو جۆرێك لە ئیتالیا بە بیانووی پەتای كۆرۆناڤایرۆسەوە بڵاوبكرێتەوە، هەمان ئایدیای تەشەنەیە كە بناغەشە بۆ ئەو ڕەوشی ئاوارتەیەی حكومەت پیادەیكرد. ئایدیاكە، كە لە پزیشكی هیپۆكراتێس Hippocrates ەوە دوورە(ناوبراو دامەزرێنەری پزیشكییە لە یۆنانی كۆن)، خۆی لەگەڵ ئەو تاعون Plague ە یەكدەخات ساڵی 1630 شاری میلانۆی ئیتالی گرتۆتەوە. لێرە ئاگامبێن وێنەیەكمان لەسەر دۆزی شارەكە پیشاندەدات كە لە رۆمانی “نیشانكردن”ی ئەلێساندرۆ مانزۆنی Alessandro Manzoniیەوە وەرگیراوە (ناوبراو رۆماننووسێكی ئیتالی سەدەی هەژدەیە). ئاگامبێن لە ڕێگای ئەم رۆمانەوە باسی شاری میلانۆمان بۆ دەكات كە چۆن لەو دەمەدا دانیشتوانەكەی دووچاری تاعون دەبن و هەریەكە لە خەمی ئەوەدایە دووچارنەبێت. وەك ئەوەی مانزۆنی لە رۆمانەكەیدا وێنەی دەكات كەسە تووشبووەكان لە شار وەك تاوانكار سێردەكرێن. لێرەوە دەبینین ئاگامبێن پردێك لەنێوان میلانۆی 1630 و ئیتالیای 2020 دا دروستدەكات و بەهۆیەوە هەل و مەرجی شار و مامەڵەی كڵیسە و هاوڵاتیان و دەسەڵات دەخاتەڕوو. ئاگامبێن ئاماژە بەوە دەدات كە بەپێی ئەم دوا یاسایەنەی ئیتالیا بێت دەشێت گشت هاوڵاتیەك تێرۆریست بێت، چونكە ئاگامبێن رێنوماییەكانی خۆپارێزی ئەوەندە تووند دەبینێت، تووشبوون بە ڤایرۆسەكە لەبەر رۆشنایی یاساكانی خۆپارێزی ڕێك بە دۆزی خۆپارێزی هاوڵاتیان لە تێرۆیست وێنادەكات. لەوەش ناخۆشتر بۆ ئاگامبێن دۆزی دوركەوتنەوەیە لەیەكتر و دانانی نێوان (دیستانس)ە، ئەوەش بە بیانووی ئەوەی تا لە تووشبوون بە پەتاكە بەدووربین.  هەر ئەوە بارێكی هێنایەپێشێ كە بە داخستنی قوتابخانە و زانكۆكان دەستیپێكرد و ئینتەرنێت شوێنیانی گرتەوە و هەموو كۆڕ و كۆبوونەوەیەكی سیاسی یان روناكبیری هەڵوەشایەوە و تاكە شتێك مایەوە نامە گۆڕینەوە دیگیتالیەكانمانن، بەوە ئالەت لەنێوان مرۆڤەکانا جێگای گشت پەیوەندیەكی– گشت تەشەنەكەر Contagion ێكی- گرتەوە.

ڕوونكردنەوەكان  Clarifications

ترس ڕێگانیشاندەرێكی باش نییە، لێ واشمانلێدەكات زۆر شت ببینین كە پێشتر لێیگەڕابووین نەیبینین. یەك لەوانە ئەو تەوژمی پانیكە بوو كە وڵات بەخۆیەوە بینینی و ئەوەشی نیشانداین كۆمەڵگەكەمان جگەلە ژیانی ڕووت (Bare Life/ La nuda vita) باوەڕی بە هیچ نەبووە. ئەوەش ڕوونبووەوە كە ئیتاڵییەكان بۆ دوركەوتنەوە لە مەترسی نەخۆشبوون بە پراكتیك ئامادەن، سەلماندییان، قووربانی بە هەموو شتێك بدەن-هەل و مەرجی نۆرماڵی ژیان، پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، كار، تەنانەت هاوڕێیەتی و ئاینش یاخود باوەڕی سیاسیش- . ژیانی ڕووت، هاوكات ترسی لەدەستدانی ئەم ژیانە ڕووتە، شتێك نییە بۆ یەك خستنی خەڵك، بەڵكو شتێكە بۆ كۆكردنەوە و لێكدابڕانیان. بوونەوەرەكانی تر، هەروەك مانزۆن Manzoni ی لە رۆمانەكەیدا وەسفیكردووە، وادەردەكەون پیسن و پێویستە لێیاندوربكەوینەوە بەهەچ نرخێك بێت، یان دیستانسێك بخەینە نێوان ئەوان و خۆمانەوە كە بەلانی كەمەوە یەك مەتر بێت. مردووەكانمان مافی ناشتنیان نییە و ڕوونیش نییە لاشەی خۆشەویستەكانمان چی بەسەر دێت. هاودۆستەكانیشمان سڕاونەتەوە و سەیرەكەش لەوە دایە لەم بارەیەوە كڵیسە بێ دەنگە. پەیوەندییە مرۆییەكان لە وڵاتێك چی بەسەر دێت، كە كەس نازانێت تاكەی بەم جۆرە دەژیت ؟ ئەمە چ كۆمەڵگەیەكە لەو بەهایە زیاتری نییە كە دەیەوێت تەنیا بژیت و هیچیتر؟

شتەكەی تر، كە لەوی پێشتر كەمتر ڕاڕائامێز نییە، ئەوەیە كە ئێپیدیمییەكە بە ڕوونی ئەوە نیشاندەدات ڕەوشی ئاوارەتە (باری ڕیزپەڕ State of exception)، كە حكومەتەكان ساڵێك لەمەوبەر ئێمەیان لەسەری ڕاهێنا، بووە هەل و مەرجێكی نۆرماڵ. پێشتر ئێپیدیمی لەوەی ئەمڕۆ جدیتریش هەبووە و كەسیش بیری لەوە نەكردۆتەوە ڕەوشی نائاسای(دۆخی ناچاریState of emergency) ڕابگەێنرێت. ڕەوشەكە بەجۆرێكە تەنانەت ڵێشمانناگەڕێن بجولێینەوە. خەڵك ڕاهاتوون لە هەل و مەرجی قەیرانی بەردەوام و ناچارییدا بژیین و سەرنجی ئەوەش نەكەن ژیانیان بووەبە حاڵەتێكی بایۆلۆژی پووخت، حاڵەتێك كە نەك تەنیا ڕەهەندی كۆمەڵایەتی و سیاسییان تیا لەدەستداوە، بەڵكو بەزەی و سۆزی مرۆیش. ئەو كۆمەڵگەیەی لە ڕەوشی نائاسای (دۆخی ناچاری، باری ناهەمواری) بەردەوامدا دەژیت كۆمەڵگەیەكی ئازاد نییە. بەفیعلی ئێمە لە كۆمەڵگەیەكدا دەژین کە قووربانیدا بە ئازادی بۆ ئەو شتەی پێیدەڵێن “هۆكاری ئاسایش Security” و لە ئاكامی ئەوەشەوە حوكمی ئەوەی دایەسەرخۆی لە ڕەوشێكی بەردەوامی ترس و نائاسایش  Insecurity دا بژیت.

شتێكی چاوەڕێنەكراو نییە قسە لە ڤایرۆس بكەین بە زمانی جەنگ. ڕەوشی نائاسای(دۆخی ناچاری) مەجبوورماندەكات لەژێرسایەی قەدەغەی هاتووچۆدا بژیین، بەڵام جەنگ دژ بە دوژمنێكی نادیار كە دەتوانێت تیامانا نیشتەجێبێت لە پووچترین جەنگەكانە. ئەمە، با ڕاستگۆ بین، جەنگی ناوخۆیە. دوژمنەكە لە شوێنێك نییە لە دەرەوە، بەڵكو لە ناواماندایە. ئەوەی زۆر ڕاڕاماندەكات هەنووكە نییە یان هەر تەنیا ئەوە نییە، بەڵكو دواترە. هەروەك ئەوەی جەنگ ڕیزێك تێكنەلۆژیای زیانبەخشی سازاند و لەكاتی ئاشتیدا ڕاپێچی كارگە ئەتۆمییەكانی كردن ڕێشیتێدەچێت پاش ئەوەی ناچاری تەندروستی(sanitary emergency)  كۆتای دێت بەشێكی زۆر لەو ئەزموونانەی حكومەتەكان دەستیاندایێ و نەیانتوانی جێبەجێیبكەن: شیاوی مانەوەی زانكۆ و قووتابخانەكان بەداخراوی و وانەكانیش لەڕێگای ئۆنلاینەوە بن، بەمەش دوا سنور بۆ كۆبوونەوە و پێكەوبوونەكان دادەنرێت كە گفتوگۆی پرسیاری سیاسی و كولتووریان شیاودەكرد، ڕەنگە ئیتر تەنیا بە نامە دیگیتالییەكان ئاڵوگۆڕییەكان بكرێن، زۆر ڕەنگیشە مەكینەكان جێگرەوەی هەر كۆنتاكتێك– هەر تەشەنەكەر Contagion ێك- بن لەنێوان مرۆڤەكانا بكرێت.

پەرچەكرداری لەمەڕ تاعون Reflections on the Plague

ئەو پەرچەكردارییانەی دواتردێن پەیوەندیان بە خودی ئێپیدیمیەكەوە نییە، بەڵكو دەتوانین بەهۆی پەرچەكردارییەكانەوە لە ئێپیدیمیەكە تێبگەین. ئەمەش بەپێی ئەوەی، بابەتەكە پەیوەندی بە بیركردنەوە لە بەئاسانی خۆڕاهێنانی كۆمەلگەوە هەبووە كە چۆن ئاوا خۆی لە ماڵەوە گۆشەگیركرد و توانی هەل و مەرجی ژیانی نۆرماڵی خۆی، پەیوەندییەكانی كار، هاوڕێیەتی، خۆشەویستی هەروەها باوەڕی ئاینی و سیاسیش هەڵپەسێرێ. بۆچی هیج جۆرە ناڕەزای و پرۆتێستێك، كە شیاو و ئاسای بوو، لەم حاڵەتانەدا بكرێن نەكران؟ ئەو گریمانەی لێرە دەخوازرێت بخرێتەڕوو ئەوەیە كە تاعونەكە، گەر بێئاگایانەش بێت، پێدەچێت بەجۆرێك لە جۆرەكان پێشتر بوونی هەبووە، ئەو هەل و مەرجی ژیانەی تاعونەكە هێنای بەسە بۆ ئەوەی لەوبارەوە بپرسین مرۆڤەكان جارێكیتر دەگەڕێنەوە سەر ڕیتمی ژیانی لەمەوبەریان؟ ئەم پرسیارە پووختەی ئەو شتەیە، ئەو حاڵەتە نوێیەیە، كە تاعونەكە هێنای.  

ئەوەی كە شایانی بیركردنەوەیە، لەم بارانەدا، پێویستییە بۆ ئاین ئەوەش دۆزەكە پێشنیاریدەكات. زاراوەناسیەكی زۆر لە ئایدیای ئاخرزەمانناسی(eschatology) یەوە هاتۆتە ناو وتاری میدیاوە، بەتایبەتیش میدیای ئەمەریكی، لەو میدیایەش”ئەمە”بەجۆرێك دەردەكەوێت كە وشەكە لەلایەن خۆیەوە بۆ كۆتای جیهان (apocalypse ) دەگۆڕێت. كڵیسە كە نەیتوانیووە پێویستی ئاین تێربكات جێگرەوەیەكی بۆ دروستبوو كە زانستە. زانست بووەتە ئاینی سەردەم. زانستیش هەروەك ئاین توانای بڵاوكردنەوەی نەزانی و ترسی هەیە. بەكاربردنی ئایینیش لە كاتی تەنگەژەكانا بەشێكە لە پرۆسەی ئاین كە زانستیش دەكارێت ئەوە بكات. شتێكی تر كە لێرە پێویستە بیریلێبكرێتەوە داڕمانی ڕوونی گشت تێگەیشتن و باوەڕێكی هاوبەشە. لەم حاڵەتەدا مرۆڤ دەكرێت بڵێت، مرۆڤەكان ئیتر باوەڕیان بە هیچ نەماوە- بەدەر لە بوونێكی بایۆلۆژی ڕووت كە دەبێت بە هەچ نرخێك بێت بپارێزرێت، بەڵام ناكرێت زۆرداریی لەسەر بناغەی ترس لە ژیان لەدەستدان دابمەزرێت. هەر لەبەر ئەوە – كاتێك ناچارییەكە  emergency، تاعونەكە ڕووندەكرێتەوە-باوەڕناكەین ئەوانەی كەمترین ڕوونییان لابووە بكارن بۆ ژیانی پێشوویان بگەڕێنەوە (گەڕانەوە بۆ ژیانی پێش تاعونەكە مەبەستە). ئەمڕۆ دەشێت ئەوەش خەمۆكاویترین شت بێت، تەنانەت ئەگەر ،وەك دەڵێن، “تەنیا بۆ ئەوانەی هیوایان نەبووە هیوایان پێدرا”.

دیستانسی كۆمەڵایەتی  Social distancing

مێژوو فێرماندەكات گشت دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی كاردانەوەی سیاسی هەیە، ئەمەش وادەكات واتای نوێ بچێتە لێكسیكۆنی سیاسی رۆژئاواوە: دیستانسی كۆمەڵایەتی كە لەگەڵ زاراوەی حەپس (confinement) هاتەگۆڕێ لەویش نەرمونیانتر خۆی دەردەخات. ئەوەی ئێستا روودەدات دەشێت بە جۆرێك لە جۆرەكان بە ناچاریی تەندروستی ناوبنرێت و وەك ئەزموونگەیەكی تازەی دروستكردنی بنەمای سیاسی و كۆمەڵایەتی نوێش سەیربكرێت. ڕەنگە جارجار هەندێك دەبەنگ پێیانوابێت تێكنەلۆژیای دیگیتالی نوێ دەتوانێت بە دیستانس پەیوەندییەكان بەجۆرێكی پۆزەتیڤ ئەنجامدات، بەڵام كۆمەڵگەیەك لەسەر بناغەی دیستانسی كۆمەڵایەتی پێكبێت باوەڕناكرێت شایانی ژیانێكی مرۆیی و سیاسی بێت.

پرسیارێك  A Question

هاوبەشی لە بیركردنەوەی ئەوانە دەكەم وەك خۆم ماوەی مانگێكە بیر لە پرسیارێكی لەم شێوەیە دەكەنەوە: چۆن سەرلەبەری وڵاتێك، لەڕووی سیاسی و ڕەوشتییەوە، لەبەردەم نەخۆشییەكدا داڕما؟ ئەو وشانەی بۆ داڕشتنی ئەم پرسیارە بەكاربراوە زۆر بە ووردی بیریلێكراوەتەوە؟ پێوانەی دەستبەرداربوونی پرینسیپە ڕەوشتیی و سیاسییەكان شتێكی زۆر ئاسانە: پرسیارەكە لێرە تەنیا پەیوەندی بەو سنورەوەیە كە ناتەوێت دەستبەرداری بیت. ئەو خوێنەرەی دژوارییەكان لەئەستۆدەگرێت دەكارێت لەو لایەنە بێ خەم تێبگات كە ئەو رێگرییە تێپەرێنرا مرۆڤایەتی لە بەربەریەت جیادەكاتەوە.

یەكەم شت و گرنگترین شتێك كە لێرە هێمای بۆدەكرێت پەیوەندی بە جەستەی مردووەكانەوە هەیە. باشە چۆن توانیمان تەنها بەناوی ترسێكەوە كە ناتوانین سەرچاوەكەی دیاریبكەین لێگەڕاین كەسانێك كە خۆشماندەوێن نەك هەر بەتەنها بمرن، بەڵكو –كە لە مێژوودا لە ئەنتیگۆن Antigone  ەوە تا ئێستا رووینەداوە- لاشەكانیشیان بێ ناشتن بسوتێنرێن ؟

دووەم شت ئەوەیە، ئەوەشمان پەسەندكرد، كە ئازادی جووڵانەوەمان سنوورداربكەین بێ ئەوەی هیچ كێشەیەكیش دروستبكەین، بەناوی مەترسیێكیشەوە ئەوەمان پەسەندكرد كە پێشتر نە لە مێژووی وڵاتەكەمان و تەنانەت نەش لەماوەی دوو جەنگە جیهانیەكە (لەماوەی جەنگ قەدەغەی هاتووچۆ چەند كاتژمێرێك بوو) روویداوە. لە دەرئەنجامی ئەوە، قایلبووین بەناوی مەترسیێكەوە، كە ناشێت دیاریبكرێت، كەوتینە كۆتایپێهێنانی پەیوەندییە هاوڕێیەتی و خۆشەیستیەكانمان ئەوەش بەبیانووی ئەوەی نەبا هاوسێكەمان سەرچاوەی تەشەنەكردن contagionێك بێت. 

سێهەم شت ئەوەیە كە ئەمە دەبایە رووبدات. لەبەرئەوەی ئەزموونی یەكەی زیندەیی خۆمان، كە هەمیشە جەستەیی و ڕۆحی  لەیەكتر دانەبراو بوونە، دابەشكردە سەر دوو یەكە، یەكێكیان بایۆلۆژی پووخت و ئەویتر سۆزی و كولتووری. چ پێشتر ئیڤان لیش Ivan Illich  و چ لەم دواییە داڤید كایلی David Cayleyئەوەیان پێشانداین كە ئەم دابەشكردنە پزیشكی مۆدێرن لێیبەرپرسیارە. جگەلەوە گەورەترین تەجریدیشە. دڵنیاشین ئەم تەجریدە زانستی نوێ لەڕێگای دەزگای ئینعاشەوە ئەنجامیداوە تا جەستە لە بارێكی ژیانیی گیایی پووختدا بهێڵێتەوە. گەر ئەم هەلومەرجەش سنورەكانی كاتشوێنی تێپەڕاند، هەروەك ئەوەی ئەمڕۆ دەكرێت، جۆرە پرینسیپێكی رەفتاری كۆمەڵایەتی دروستدەبێت، بەمە ئێمە دەكەوینە ناو جۆرە ناكۆكیێكەوە كە هاتنەدەرەوەلێی ئەستەم دەبێت. ڕەنگە كەسێك، لەم حاڵەتانە، وەڵامباتەوە و بڵێت گشت ئەمانە هەل و مەرجێكی دیاریكراوبوون و تێدەپەرن و هەموو شتێكیش دەگەڕێتەوە باری جاران. دەكرێت ئەو بارەی ئێستا هاتۆتەگۆڕێ دووبارەببێتەوە گەر بە نیازێكی خراپیشەوە نەبێت، چونكە هەمان ئەو دەسەڵاتانەی ناچاری (emergency) یەكەیان سەپاند دوور نییە هەركە بەسەر ئەم ناچارییەدا زاڵبوون هەمان شت دووبارە نەكەنەوە، ئەو كات پێویستە بەردەوامبین لەسەر لەبەرچاوگرتنی هەمان ئەو رێنوماییانەی پێشوو، دیستانسە كۆمەڵایەتیەكەش، ئەو دیستانسەی بە شێوازێكی ناسك گوزارەیلێكرا، لەگەڵ كاتدا دەبێتە پرینسیپیێكی نوێی ڕێكخستنی كۆمەڵگە. بەهەرحاڵ، ئەو شتەی كە بە نیەتی باشەوە یان خراپەوە پەسەندكرا ناكرێت هەڵوەشێنرێتەوە.    

بەرپرسیاریەتی هەریەكێكمان و بەرپرسیارییە گەورە ترسناكەكەش كە بەرپرسیاریەتی ئەركی چاودێریكردنی كەرامەتی مرۆڤە گرنگی خۆی هەیە. پێش هەموو شتێك، كڵیسە كە ئێستا بووەتە نۆكەری زانست، زانست كە ئێستا بووەتە ئاینی راستەقینەی سەردەمەكەمان، پرینسیپە سەرەكییەكانی خۆی ئینكاردەكات. كڵیسە، لەژێرسایەی ناوبراو بە پاپا فرانسێسكۆ Francesco،  بیریچوەتەوە كە فرانسیسكۆ دووچاری گولی Leprosy بووە. ناوبراو بیریچوەتەوە یەكێك لە كارە بەڕەحمەكانی ئەوەیە سەردانی نەخۆشەكان بكات. هەروەها پاپا بیریچوەتەوە شەهیدەكان دەزانن مرۆڤ پێویستە ئامادەی قووربانیدان بە ژیان بێت لە جیاتی ئیمان و وازهێنانیش لە هاوسێ وازهێنانە لە ئیمان. چەشنێك(كاتیگۆری)ی تر لە چەشنەكانی كۆمەڵگە كە لە بەجێگەیاندنی ئەركەكانیان سەرنەكەوتن یاساناسان بوون. دەمێكیشە لەسەر یاساكانی ناچاریی ڕاهاتووین كە بەهۆیەوە دەسەڵاتی جێبەجێكاری جێگای دەسەڵاتی تەشریعی دەگرێتەوە. ئەم یەكگرتنەوەیەش دژی دێمۆكراسییە. لەژێرسایەی چ بنەمایەكی یاسایی سنور بۆ ئازادییەكان دادەنرێت؟ لەژێرسایەی ڕەوشی ئاوارتەی بەردەوامدا؟ ئەوە ئیشی یاساناسانە بەدواچوونی بۆ ئەم لایەنە بكەن، لێ یاساناسان بێدەنگن. دەزانین كە هەمیشە یەكێك بەمجۆرە وەڵامدەداتەوە: ئەو قووربانییە جدییانە بەناوی پرینسیپە مورالییەكانەوە پیادەكران. دەشمەوێت ئەوەتان بیربخەمەوە كە ئیخمان Eichmann، بە نیەتێكی باشەوە، هەرگیز ماندوو نەدەبوو لە وتنی ئەوەی، هەرچی كردبێت بە ویژدانێكی زیندوەوە كردوونی و وەك بەشێكیش لە بەجێگەیاندنێكی مورالیانەی كانتی(كانت لێرە مەبەستە). رێسایەك لەئارادایە كە پێیوایە دەبێت دەستبەرداری باشە بین بۆ رزگاركردنی باشە، ئەمە هەر وەك ئەوە نادروست و ناكۆكە كە پێمانوابێت دەستبەرداری ئازادی بین بۆ رزگاركردنی ئازادی.

  هەنگاو٢    2    Phase   

هەوڵماندا بیری ئەوانەی بخەینەوە،كە چاو و گوێیان داخستبوو، هەنگاوی دووەم خراپتر دەبێت لە هەمووی ئەوانەی تائێستا تیایژیاوین. دوو خاڵ کە گرنگە سەرنجیان بخرێتەسەر كە بۆسەر پرینسیپەكانی دەستور هەرەشەن:  شیاوی دیاریكردنی جووڵەی هەندێك تەمەن، واتە ناچاركردنی ئەوانەی تەمەنیا سەروی حەفتا ساڵە لە ماڵەوە بمێننەوە. ئێستا دەنگۆیێكیش لەناو ئیتالیا هەیە كە ئەم جیاكارییە نادەستورییە هۆكاریشە بۆ دروستكردنی هاوڵاتی پلە دوو. لەكاتێكا گشت هاوڵاتیان لەبەردەم یاسا یەكسانن، زەوتكردنی ئازادییان ،و سەپاندنی ئەوەی هیچ پاساوێك بۆ سەپاندنی بوونی نییە، بە زیانی تەندروستی ئەو كەسانە دەگەڕێتەوە. ئەو هەواڵانەش هەن كە گوایە دوو سەروی تەمەنی حەفتا ساڵ، بەهۆكاری ئەوەی بەرگەی تەنهاییان نەگرتووە، خۆیان كوشتوە. بەپێی دەستور، پەرەگرافی 32، بێت یاسایەك هەیە بڕیار لەسەر ئەنجامدانی پشكینی پزیشكی دەكات. تەنانەت یاسایەكیش هەیە لەسەر دروستكردنی دیستانس و پاراستنی ئەم دیستانسە. دیستانس بە واتای ئەوە دێت گشت چالاكیەكی سیاسی راستەقینە كۆتای دێت. لێرەوە دەبێت دژی ئەو مۆدێلە كۆمەڵایەتیە بوەستینەوە لەسەر بناغەی دیستانسی كۆمەڵایەتی كاردەكات و ئەو كۆنترۆڵە بێ سنورەش ئەو دیستانسە دەیەوێت بیسەپێنێت. 

ژێرنووس: ئاگامبێن سەرەتا بابەتێك لە 26/02/2020 بەناوی “”داهێنانی ئێپیدێمیەك”” دەنووسێت، پاش ئەم بابەتە لە 11/03/2020 بابەتێكی تر بڵاودەكاتەوە بەناوی””تەشەنەكەر””، لە پاش ئەمە بابەتێك لە17/03/2020 بەناوی””ڕوونكردنەوەكان”” بڵاودەكاتەوە كە وەڵامی ئەو گازندانە دەداتەوە ئاڕاستەی نووسینی””داهێنانی ئێپیدێمیەك”” كراون، لە27/03/2020 بابەتێك بەناوی””پەرچەكرداری لەمەڕ تاعون”” بڵاودەكاتەوە و پاشان لە 6/04/2020 بابەتێك بە ناوی “”نێوانی كۆمەڵایەتی”” تا دەگاتە 13/04/2020 كە كورتە نووسینێك بەناوی “”پرسیارێك”” بڵاودەكاتەوە و كۆتا نووسینیش  تا كاتی نووسینی ئەم بابەتەی ئێمە بەناوی “”هەنگاو 2″”ی لە 20/04/2020 بڵاوكردۆتەوە. تێكرای نووسینەكان لە ماڵپەڕی سەرەكی ئاگامبێن و ئەو ماڵپەڕانە دەستدەكەون كە نووسینەكانی ئاگامبێنیان وەرگێڕاوەتە سەر ئینگلیزی، سویدی، فەرەنسی. هەندێك پووختەش لە بۆچوونەكانی ئاگامبێن لێرە و لەوێ لە هەندێك ماڵپەڕی دانماركی و نەرویجی روسی دەستدەكەن، گەر خوێنەر مەبەستی بێت پێیانبگات.  هەروەها ئاگامبێن لە تێکڕای نووسینەکانی وشەی ئێپیدێمی بۆ کۆرۆناڤیروس بەکاردەبات نەک پاندێمی کە بە فەرمی “ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی” ، لە ناوەندی مانگی ئادار، کۆرۆناڤیروسی بە پاندێمی ناساند.

ماویەتی……

وەک هەمیشە لە سەروەختی قەیرانە قووڵەکانی سەرمایەدارییدا “سەرمایەداریی بۆ خۆی سیستمێکی قەیراناوییە” دەنگوباسی گەڕانەوەی مارکس دەبێتە مانشێتی رۆژنامە و گۆڤارەکان، وەک ئەوەی مارکس لە رێی کەشتییەکی فەزاییەوە بۆ دەرەوەی ئەتمۆسفێری زەوی و کەتوار رۆیشتبێت و ئێستاکە مەیلی گەڕانەوەی هەبێت بۆ ئەو دۆخە قەیراناوییەی لە ئارادایە، چەشنێک وێنای ئەو فەیلەسووفە دەکرێت حەزێکی سادیستانەی بۆ قەیران هەبێت، خێوێک بێت تەنیا لە چرکەساتی تەنگژەکاندا دەربکەوێت، ئەم تێڕوانینە ئەگەر نەبێتە جنێو ئەوپەڕی کاڵفامییە و خراپ تێگەیشتنە لە مارکس و ئایدیاکانی. دەمەوێت دیقەت بدەن مانشێتێکی گۆڤاری “ئابووری هەفتە”ی ئەڵمانی لەسەر وێنەی کارل مارکس بە ماسکێکی سەردەمی کۆرۆناوە کە باس لە گەڕانەوەی مارکس دەکات، چۆن چەپ و سۆسیالیستەکان دەخاتە حاڵەتی پەرکەم و بورانەوە، دەیانەوێت رەوایی مارکس لە زاری ئیکۆنۆمیستەکانی سەرمایەدارییەوە پشتڕاست بکەنەوە. ئەمەیان نەریتێکی کوردیی و ئیسلامییانەم بیر دەخاتەوە، ئەمیش سەرمایەگوزاریی دانیپیانانی ئەوانیترە، هەر سەرکردەیەکی کورد لەلایەن ئەویتری ناکوردەوە زۆرترین دانی پێدا بنرێت هێندە پێگەی سیاسیی و رەوایی بەرزترە، یان ئەگەر زانایەک یاخۆ رۆژنامەنووسێکی پلە حەوتی ناموسڵمان دانێکی خێر بە ئیسلام و محەمەددا بنێت وەک شاییەکەی بناویلە بڕانەوەی نابێت لەلایەن ئیسلامییەکانەوە، ئەوان پێویستیان بە دانپیانانی ئەوانیترە، بەهۆی ئەوەی بەردەوام گومان لە راستی ئاینەکەیان دەکەن. ئەم نەریتەش لەم چەند ساڵەی دواییدا بۆتە دیاردەیەکی زەق لە ناو چەپەکاندا.
گرنگی مارکس لەوێدا خۆی دەرناخات، گۆڤارێکی ئیکۆنۆمی سەر بە ماڵی بۆرژوازیی، باس لە گەڕانەوەی مارکس بکات، هەر بۆ خۆی گوزارەی “گەڕانەوە” شایانی هەڵوەستە لەسەرکردنە، وەک ئەوەی مارکس لە دەرەوەی کەتوار بێت و تازە بە تازە بۆی بگەڕێتەوە. ئەگەر ئەم جۆرە دانپیانانە بەشێک لە فاکتی ئابووری تێدا بێت، هیچ لەوە ناگۆڕێت بڕێکی زۆر لە ریکلامسازییشی تێدایە. هەر کاتێک قەیرانێک دێتە پێشەوە بە خێرایی کتێبەکانی کارل مارکس بە تایبەت “کاپیتال” رووناکیان دەخرێتەوە سەر و بازاڕی فرۆشیان گەرمتر دەبێت. لەم نێوەندەدا مارکس بۆخۆی دەبێتە بوار و کاڵایەکی بەنرخ بۆ سەرمایەگوزاریی و جەمکردنەوەی قازانج! چونکە کۆمپانیاکانی چاپەمەنی و ناوەندەکانی وەشاندن ملێونەها دۆلار لەم رێگەیەوە دەچننەوە، ئەمەش بە فۆرمێکی تر لەلایەن “سلاڤۆی ژیژەک”ەوە گوزارشتی لێکراوە چۆن کۆمپانیا و مارکێتە گەورەکان بە ناوی خۆدەربازکردنی مرۆڤ لە هەستی گوناه بەرامبەر بە سروشت و ژینگە فۆرمێکی تری مەسرەفگەرایی و قازانجپەرستی هەڕمێن پێدەدەن، ئەویش لە رێگای فرۆشتنی کاڵا و خواردەمەنی بە حیساب سروشتی و فرێش “بیۆ” کە هیچ پێکهاتەیەکی کیمیایی تێدا نییە. هەر بەو جۆرەش کۆمپانیاکان مارکس و کتێبەکانی دەکەنە کەرەستەیەک بۆ چنینەوەی بڕێکی زۆری قازانج.
ئەوەی گرنگە هەموو بیزانین، مارکس نەگەڕاوەتەوە! ئاخر ئەو بۆ هیچ کوێ نەڕۆیشتووە و لە هەموو هەلومەرج و ئاڵوگۆرییەکاندا بە خۆی و میتۆدە رەخنەگرانەکەیەوە لێرە بووە،. ئەمە ئەو فریوەیە بەرەی بەرامبەر دەیکەن گوایە مارکس هێندە پێویستە بزانین چی دەڵێت بۆ تێپەڕاندنی قەیرانەکان. ئەم خووەش لە سەروەختی هەموو قەیرانەکانی سەرمایەدارییدا خۆی دووپات دەکاتەوە، لەئانی داڕوخانی وۆڵ ستریت و مایەپووچبوونی ئابووری هەزاران کۆمپانیا و بانکی زەبەلاح، باس لە تارمایی مارکس دەکرا وەک ئامادەبوویەکی جیددی، هەر لەم رووەوە چەندان ناوەندی وەشاندن لایان لە کتێبەکانی مارکس کردەوە، بە شێوەیەک لە شێوەکان مارکسیان کردە ماتریاڵی کاسبییەکی نوێ و مێشکیان پڕ کردین لە هاواری گەڕانەوەی مارکس بە شەمەندەفەری قەیران!. ئاخر مارکس نە مەهدی چاوەڕوانکراوە و لە وەهمدا ون بووبێت، نە عیسای لە خاچدراوە گفتی هاتنەوەی پێدا بین تا دنیامان بۆ رزگار بکات، مارکس میتۆدێکی رەخنەیی پێشکەش کردووین بۆ خوێندنەوەی سیستمی سەرمایە. ئێمە پێویستە بنەما فیکرییەکە وەربگرین، نەک دەقاودەقی نووسینەکانی بە خاڵ و فاریزەوە.
سەمیر ئەمین، مارکسیستی فەڕەنسی- میسری لە بارەی چییەتی مارکسەوە دەنووسێت “مارکس فەیلەسووف نییە، مێژوونووسیش نییە، زانایەکی دنیای سیاسەت و ئابووری و کۆمەڵایەتی نییە، مامۆستایەکی پلە یەکی هیچ یەکێک لەم بوارانە نییە، هەروەها مامۆستایەکی بەهرەداریش نییە کە کۆکتێلێکی هەموو ئەو ئەو بوارانەی بە یەکەوە کوڵاندبێ و دەفرێکی پانی لێ ئامادە کردبێت، جێ و شوێنی مارکس لە مێژوودا لە دەرەوەی هەموو ئەوانەدایە!”. کەواتە دەپرسین مارکس چییە؟ “مارکس سەرەتا و دەستپێکردنی رەخنەیە لە سەردەمی مودێرنە ئەم رەخنەش بە رەخنەگرتن لە جیهانی راستەقینە دەستی پێکرد”.* ئەوە پێناسە راستەقینەکەی مارکسە کە من باوەڕم پێیەتی. لەبەرزترین پلەدا مارکس دۆزەرەوەی کڵێشەکی ماددییە لە روانینی رەخنەسازییدا، ئەو باسی داڕشتنەوەی جۆرێکی تر لە ژیان دەکات، کە تەنیا و تەنیا بە رەخنە لە سەرمایەداریی دەستپێدەکات و بە رەخنەش کۆتایی دێت. ئاخر رەخنە پێناسەیەکی بچووک و سنوورداری نییە، بەڵکو زەمەنەکان دەبڕێت و تخووبی جوگرافیاکان دەبەزێنێت. کۆمۆنیزمیش وەک ئەو ئایدیایەی مارکس دوا فۆرمۆڵەی کرد ئاوێنەیەکی رەخنەگرانەیە لە روانین بۆ دنیا و ژیان. رەخنە لە کۆمۆنیزمدا تەنێ تەقەلایەک نییە بۆ تێکشکاندنی دنیای کۆن و بەسەرچوو، بەڵکو گەڕانیشە بە دوای ژیانێکی شایستە و نوێدا.
نامەوێت بکەومە باری تاوتۆلۆژییەوە و بەشێوەی شەتەحاتی سۆفیگەریی بدوێم یان ئایرۆنیانە مەبەستەکانم بگەیەنم، روونتر لە روونی قسە دەکەم، چوون دەمەوێت دیدێکی لێڵ بوو روون بکەمەوە، بۆیە پێموایە مارکس داهێنەری رەوشتی رەخنەییە و هەمیشە وەک ئەو تارماییەی ژاک درێدا باسی دەکات وەک سێبەرێک بە تەنیشت سەرمایەدارییەوە رێ دەکات. مارکس لەباڵاترین شێوەی خۆیدا میتۆدێکی رەخنەسازیی زانستییە، پارادایمێکی رەخنەیی تۆقێنەرە. مارکس رەوایی خۆی لە گۆڤارە ئیکۆنۆمییەکانەوە وەرناگرێت، پێویستی بە لە بێژنگدانی بۆچوونەکانی نییە لەلایەن ئابووریناسە بۆرژوازییەکانەوە، ئەو هەمیشە لێرەیە، مارکسی فەلسەفی لەهەموو شوێنێکی دنیای سەرمایەدایە!. من تێناگەم ئەو چاپە سۆسیالیستەی دڵیان بە دانپیانانی گۆڤارێکی ئابووری خۆشە، چۆن بیر لە مارکس دەکەنەوە؟ لای ئەم چەپە شوێنی راستەقینەی مارکس لە کوێیە؟ ئەرکی مارکس چییە؟ ئایا لەو جێگە و رۆڵەدایە گۆڤارێکی ئیکۆنۆمی بۆیان پێناسە دەکات؟.
دووپاتی دەکەمەوە مارکس هەمیشە لێرەیە، پێویستە خاڵ بخەمە سەر پیتەکان، مارکس بە تاکی تەنیا وەک فەیلەسووفێک، وەک رەخنەگرێکی رادیکاڵ لێرەیە. هاوەڵێکی نییە، تەنانەت ئەنگلس هاوبەشە سەرەتاییەکەی ئەوە و هاوڕێی فکری مارکسی لاوە! مارکسی پیر دوور لەخودی “ئەنگلس”یش سەرقاڵە بە نووسینەوەی کتێبی کاپیتاڵەوە، “لێرەدا نەفیکردنەوەی هاوڕێتی نییە، نەفیکردنەوەی گەڵاڵە فیکریی و فەلسەفییە هاوبەشەکانیانە” مارکس بە لەشکرێکی سوورەوە لێرە نییە، بە چینی کرێکارەوە لێرە نییە، بەڵکو بە خۆی و رەخنە قووڵەکانی لە سەرمایەداریی لێرەیە، مارکس هەمیشە لێرەیە، ئەوەی پێی دەوترێت غیابی مارکس، تەڵەکەیەکە، ئەوەی لێرە نییە لینینە، ئەوەی لەنێو گۆڕێکی مێژووییدایە بەڵشەفیزمە کە هیچ خودایەک توانای زیندووکردنەوەی نەماوە، ئاخر مارکس هەر لە بنەماوە هاوڕێی لینین و ماو و کێ و کێ نەبووە،. تا ئەو راددەی بە بێ دوو دڵی دەتوانم بڵێم شتێک لە ئارادانییە بە ناوی مارکسیزم- لێنینیزم. تەنانەت ئەشکالییەتم لەگەڵ کۆنسێپتی “مارکسیزم” هەیە!، بەڵام تەواوکردنی دەستەواژەکە بەو فۆرمە باوەی چەپە نەریتییەکانی دنیا ئولفەتیان پێوە گرتووە “مارکسیزم- لینینیزم” تاکو ئەندازەیەکی بەرز چۆتە چێوەی گەمژەییەوە. چوونکە ئەو دووانە “مارکس- لینین” نەک یەکتر تەواو ناکەن، بەڵکو یەکێکیان بکوژی ئەویترە لە رەهەندە فەلسەفییەکەوە.
دواجار لینین ئەو کەسە نییە تیۆری کۆمۆنیزمی مارکس تەواو بکات، وەک چۆن ئەنگلس ئەوەی کرد بەنووسینی بەرگی کۆتایی پەرتووکی “سەرمایە”. تەنانەت ئەو کەسەش نییە بیرۆکەکانی مارکس بخاتە بواری پراکتیکەوە بە تایبەت چەمکی شۆڕشی کۆمەڵایەتی مارکس و خەونی دیکتاتۆرییەتی پڕۆلیتاریا. بەڵکو ئەو تەنیا رابەرێکی دیکتاتۆری رووسە کە بناغەی دیسپۆتیزمی کۆمۆنیستی داڕشتووە. راستتر وایە بڵێین کڵێشەی ستەمکاریی سۆڤێتی و ستالینیزم بەرهەمی تێڕوانینەکانی خودی لینینە. هەروەک “د.حەمید عەزیز” جارێک نوسیبووی دەستەواژە راستەکە لینینیزم -ستالینیزمە نەک مارکسیزم -لینینیزم. ئەوەی ماوەتەوە بیڵێم لینین بە رواڵەتی لە مارکس تێگەیشتبوو، یان تەنیا بایەخی بە ماتریالیزمی مێژوویی مارکس داوە کە دیوە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکەی ئەندێشە و فەلسەفەی مارکسە. ئەوەش ئەو ستەمکارییە سیستماتیکەی لێکەوتەوە بە درێژایی حەفتا و چەند ساڵێک لە شورەوی پێشوو پەیڕەو کرا. وا بڕوا دەکەم ئەگەر مارکس هاوچەرخی لینین بووبا هەمان هەڵوێستی رۆزا لۆکسمبۆرگی دەبوو لە هەمبەر بەڵشەفیکەکان و خودی لینین. بۆ ئەوەی بە دروستی و وەک خۆی مارکس بناسین دەبێت ناوی لینین لە تەنیشتییەوە بسڕینەوە، ئاخر ناکرێت هیومانیزمی مارکس و خوێنڕێژیی و دیکتاتۆرییەتی لینین لە تای تەرازوویەکدا دابنێین، ئەمە نەک شتێکی راست نییە بەڵکو مایەی گاڵتەجاڕیشە.
ئەگەر زۆر دوور نەکەومەوە لە ناوەڕۆکی باسەکەم، پرسیارێکی پێویستیش هەیە دەبێت بیوروژێنین، ئایا لێرە بوونی مارکس هاوواتای لێرەبوونی پڕۆلیتاریایە؟ ئایا ئەم قەیرانە قووڵەی بە تایبەت دوای کۆرۆنا ڤیرۆس بەرۆکی سیستمی سەرمایە و نیولیبرالیزمی گرتووە بە جۆرێک لە جۆرەکان رۆڵ دەداتەوە بە چینی کرێکار وەک ئەکتەرێکی سەرەکی لە شانۆکەدا رۆڵ بگێڕێت؟. بە بڕوای من نەخێر!. چیدی پڕۆلیتاریا ناتوانێت بەو رۆڵە مێژووییە هەڵبستێت! راستە چیرۆکی گلوبالیزم تەواو بوو، نیولیبرالیزمیش لە غەرغەرەدایە و خەریکە کۆتایی پێدێت، بەڵام ئەوە دژەبەرەکانیان نەبوون پەردەیان لەسەر شانۆکەیان دادایەوە، ئەوەی سەرمایەداریی لەناو دەبات چیتر پڕۆلیتاریا نییە، ئاخر تاڵییەکە ئەوەیە چینی کرێکاران بەرگریی لە کۆیلەیی خۆیان دەکەن و مازۆخیانە چێژیشی لێ وەردەگرن، چون لە ریشەوە بووەتە چینێکی لۆمپن و بەشێک لە سیستم، ئەمە دیاردەیەکی تازە نییە، هەر بۆیە فەیلەسووفی ئەڵمانی “هێربرت مارکۆزە” وای تێبینی کرد توێژاڵی گەنج دەتوانن بە رۆڵی پڕۆلیتاریا هەستن، ئەمەش شۆڕشی ئایاری 1968ی قوتابیانی فەڕەنسای لێکەوتەوە، دواتر دەرکەوت تێڕوانینەکەی ماکۆزەش لە جێگەی خۆیدا نەبووە. لە حاڵی حازریشدا “ئالان بادیۆ” بە رۆمانسییەتە زۆرەکەیەوە بۆ موسڵمانە عەرەبەکان پێیوایە پەنابەرە نەدارەکانی ئەوروپا دوا فۆرمی پڕۆلیتاریان و گریمانەی شۆڕشی دژە سەرمایەداریی لەسەر دەستی ئەوان دەخاتەڕوو. ئەمەش چاڵێکی وەهمییە فەیلەسووفێکی ئاوەها جیددی تێکەوتووە.
ئەوەی قەیرانی ئەمڕۆی خوڵقاندووە و سەرمایەداریی خستۆتە قەیرانێکی خنکێنەرەوە و تەنگی پێ هەڵچنیوە، فاکتۆری دەرەکیی نییە لە چەشنی چینی کرێکار، هێندەی پەیوەستە بە هۆکارە ناوەکییەکانی خودی سیستمەکەوە. ئەفلاتۆن نزیکەی بیست و پێنج سەدە بەر لە نهۆ تیۆریزەی ئەمەی دەکرد “هەموو شتێک بە زیادەڕەویی خۆی لەناو دەبات”. مەسرەفگەرایی و بەرهەمهێنانی چەند قات زیاتر لە پێویستی و وێرانکردنی ژینگە بەهۆی کەرتی پیشەسازیی و کشتوکاڵیی مودێرنەوە، بەرپرسیارن لە نابووتبوونی گلوبالیزم و خودی کاپیتالیزم، هەرچەند داستانی نیولیبرالیزم لە کۆتایی خۆیدایە و “هابرماس”یش جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە دەبێت بە هەموو شێوەیەک نیو لیبرالیزم رەت بکەینەوە، بەڵام ئایا ئەمە جێگە بۆ هاتنەوەی کۆمۆنیزم و چینی کرێکار چۆڵ دەکات؟. من پێموایە هێشتا سەرمایەداریی وزەی پێ ماوە بەرگەی داهاتووش بگرێت، بێ ئەوەی نکۆڵی لە لێرەبوونی هەمیشەیی کارڵ مارکس بکرێت. کەواتە کێ ئەو بۆشاییەی ئێستا پڕ دەکاتەوە؟. دنیا بەرەو کوێ مل دەنێت؟. ئەگەرچی پێم خۆش نییە رەشبینی ببەشمەوە، کەچی ناتوانم بڵێم ئاپۆکالیپۆس بەڕێوە نییە، بە تایبەت لەسەر دەستی ژیریی دەستکرد وا خەریکە مرۆڤ دەگاتە پایانی خۆی.
ئالگۆریتمەکانی ژیریی دەستکرد هەڕەشە لە رۆڵی مرۆڤی نوێ دەکات، ئەو مرۆڤەی لە سەرەتاکانی مودێرنەوە بوو بە چەقی هەموو شت، لە بری خوداش رۆڵی دەگێڕا، چەمکی “خوا مرد”ی فریدریک نیچە دەلالەتە لەو سەردەمەی ئیدی مرۆڤ خودا کەنارگیر دەکات و هەموو دەسەڵاتەکانی بۆ خۆی مۆنۆپۆڵ دەکات. مرۆڤی نوێ بە دەربڕینە فۆکۆییەکە چەندێک تازەیە، هێندەش نزیکە لە مەرگ. ئەمە جاڕدان نییە بۆ کۆتایی مرۆڤ وەک پێکهاتە بیولۆژییەکە “هەرچەند ئەویش لەژێر هەڕەشەدایە” بەڵکو بەو مانایە دێت ئالگۆریتمەکانی هۆشمەندیی دەستکرد نەک هەر مرۆڤ کۆنترۆڵ دەکەن و دەست بەسەر بیرکردنەوەیدا دەگرن، بەڵکو مەترسییە هەرە جیددیەکە ئەوەیە ئاڕاستەشی دەکەن، چوونکە زۆر زیاتر لە خۆی دەیناسن و ئینفۆرماسیۆنیان لەبارەیەوە هەیە!. لەم کەتوارەدا گریمانەی شۆڕشی پڕۆلیتاریا یان هاتنی لەشکرێکی رادیکاڵ بە پەرچەمێکی سوورەوە تا کۆتایی بە چیرۆکی ئێستا بهێنێت و لەسەر داروپەردووی وێرانبووی ئەم جیهانە، دنیایەکی تری میسالی چێ بکات نەک هەر خەیاڵپڵاوییە بەڵکو جۆرێکیشە لە گەوجێتی.
ژیریی دەستکرد نەک هەر دەستی بەسەر هەست و سۆزی مرۆڤدا گرتووە، بەڵکو بە هەموو شێوەیەک دەیخاتە ژێر رکێفی خۆیەوە و وزەی هەیە بە ویستی خۆی ئاڕاستەی بکات. دواجاریش مرۆڤایەتی دەکاتە لەشکرێکی چەک کراوی ناو فەزای مەجازیی کە هەموو چالاکییە مرۆییەکانی خۆی هەر لەناو ئەو فەزایەدا ئەنجام دەدات. تەنانەت فەزای مەجازیی و دنیای ناو شاشە زیرەکەکان دەبێتە رووبەرێک بۆ پەیوەندیی سۆسیال و هەست گۆڕینەوە و خۆشەویستی و بگرە پراکتیزەی سێکسیش. ئالگۆریتمەکانی ئەم ژیرییە توانای چالاکییەکانی مرۆڤی باشتر لە خودی مرۆڤ هەیە، دەتوانێت سەمفۆنیای موزیک لەوانەی باخ و چایکوفسکی بەرزتر دروست بکات، شیعری بەهێزتر لەوانەی بۆدلێر و شیرکۆ بێکەس بنووسێت، دەتوانێت رۆڵی دەیان پزیشک بگێڕێت لە ماوەی چەند چرکەیەکدا زۆرترین زانیاریی نوشداریی ئاڵوگۆڕ پێبکات.
ئا لێرەدا رۆڵی مرۆڤ کۆتایی پێ دێت و ملیارەها مرۆڤ لە ئایندەدا دەبنە کارەکتەری ناو دنیای مەجازی، کە وەک نوح هەراری بە تەوسێکەوە وتی، ئەوە مرۆڤ نییە جڵەوی سمارت فۆنەکەی خۆی لە دەستدایە، بەڵکو ئەوە موبایلە زیرەکان جڵەوی مرۆڤ دەکەن. هەر لەم دۆخەدا حکومەتەکان دەبنە وەهم و گەمەی ئەلیکترۆنی دەستی ئالگۆریتمەکانی ژیریی دەستکرد. ئەمەش هەمان ئەو شتەیە “جۆزیف نای” لە کتێبی “ئایندەی هێز” لە ساڵی 2011دا پێشبینی کردبوو، بە وەرچەرخانی ئاڕاستەی هێز لە ئەکتەرە حکومییەکانەوە بۆ دەستی ئەندازیاری تەکنۆلۆژیی سەردەمی شەپۆلی چوارەم. لە باری کردارییشەوە لە کۆمەڵگەی ئۆنلاینی هەنووکەدا، خەریکە دنیا دەگاتە قۆناغی پۆست حزب یان کۆتایی حزب کە ئەمەش بۆ خۆی کۆتایی سیاسەت دەگەیەنێت. ئایا دەکرێت لەم هەلومەرجەدا بە شۆڕشی کرێکاریی ئومێدەوار بین؟؟ بەدەر لەوەی ئیشکالیەتیشم لەگەڵ ئەو چەمکەدا هەیە، بەڵام زەمینەکان بۆ کۆتایی مرۆڤ زیاتر رەخساوە وەک لە کۆتایی سەرمایەداریی. ئایا سەرمایەداریی پێش خۆی مرۆڤایەتی لەناو نابات؟.
ئەوە پرسیارە تۆقێنەرەکەیە. هەموو ئاماژەکان یەک نیگار دەردەخەن، رۆڵی مرۆڤ لە کۆتاییدایە. هەروەک لە پێشتردا هێمامان بۆ تێزەکەی فۆکۆ کرد لەمەڕ مەرگی مرۆڤی نوێ یان مودێرن. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا مارکس وەک فەیلەسووفێک بێ ئاڵای سوور و چینی کرێکار بە خۆی و میتۆدە رەخنەییەکەیەوە هەر لێرە دەمێنێتەوە تا کۆتایی. هەروەک نزار قەبانی لە شیعرێکی ئایرۆنیدا بە ناوی “یومیات مدینە کانت اسمها بیروت” لە بارەی مارکسەوە دەڵێت:
ئەو مارکسە نەفرەتییە ماڵی کاول کردین
ژنەکانمانی بێوەژن و مناڵەکانمانی هەتیو کرد
پەیوەندییە مێژووییەکانی لوبنانی ژێرا و ژوور کرد
ئەوم خۆش ناوێت، نا من هیچ ئەوم خۆش ناوێت
لەو رۆژەوەی لە چێشتخانەیەکی میللی
گۆڕەپانی بورجدا بینیویان پاقلە دەخوات
لەگەڵ خەڵکی رەشۆک دەدەوێت
کتێب و نووسراوەی بیروباوەڕیان بەسەردا دەبەشێتەوە
لەو رۆژەوە دڵنیابوومەوە
ئەو لە گەشتیارەکانی دیکە ناچێت
بەڵام هاتووە پلانێکی تێکدەرانە جێبەجێ بکات
ئەو هاتووە چاو لە برۆ و
پێ لە دەست هان بدات
بازرگانەکانی پەستاتیش لە بارزگانەکانی شەقامی حەمرا و
خانووە تەنەکەکان لە ماڵە ئەلەمنیۆمییەکان هان بدات
مارکس هەروەک قەبانی وەسفی دەکات بۆ ئەوە هات مێژووی دنیا لە رێی رەخنە بێ بەزەییەکانییەوە ژێراوژوور بکات. بۆ ئەوەش هات هەمیشە ئەو دێڕەی یەکەمی مانیفێست “تارماییەک ئاسمانی ئەوروپای گرتووە” خودی خۆی بێت. خۆرێکی رەخنەگرانە بێت لە شەوەزەنگی دنیایەکی پڕ لە نادادی و چەوساندنەوە. ئەو هەمیشە وەک پادشای کوژراوی شانۆگەریی هاملێت بۆ ئیدانەی دنیای خواروخێچ لە شێوەی تارماییەکی تۆقێنەردا ئامادەگی بەردەوامی دەبێت.

یەکی ئایاری 2020
خۆرئاوای زەمین

پەڕاوێز:
*سەمیر ئەمین “مارکسی بێ کەنار” وەرگێڕانی: رزگار عومەر. سایتی دەنگەکان. نۆی ئاپریلی 2020.

خۆشەویستی، هەمیشە و لەو دەمەی ڕا مرۆڤ هەبووە، بەهێزترین و تەمەندرێژترین و تۆکمەترین ڕایەڵەیەک بووە، مرۆڤ و دەوروبەری، مرۆڤ و ژینگەی، مرۆڤی سروشتی، مرۆڤی و مرۆڤی، وێکڕا گرێداوە و درێژەی بە ژیان داوە. جوانترین ئاوازێک، ناخ و هەستی مرۆڤی هەژاندووە، بێجگە لە خۆشەویستی هیچی دیکە نەبووە. خۆشەویستییە، ڕەنگ و چێژ و جوانی و هێز و ئومێد و بەخشندەیی و پێکەوەژیان و تەواوی باشییەکانی بە مرۆڤ بەخشیوە و مرۆڤی ئاراستە کردووە، بەوەی بژی و داهێنان بکات. جیهانی بێ خۆشەویستی، جیهانێکە بێڕەنگ، پڕ لە ڕق، تاریک، بێگیان، مردوو.
یەکدی بەسەرکردنەوە و یەکتربینین و پێوەند و تێکەڵاوی و سەردانی یەکدی و پێکەوە دانیشتن و ژوان و دەستگوشین و لەئامێزگرتن و ماچ و هەموو جۆرە نێزیکایەتییەکی مرۆڤێک و یەکێکی دی، نیشانەکانی خۆشەویستی و وزەبەخشی ماشینی خۆشەویستین. پێش ئەم پەتا نەفرتییەی کۆرۆنایە، هیچ یەکێک دەستبەرداری گچکەترین دانەیەکی لەو نیشانانەی خۆشەویستییە نەدەبوو و دوورکەوتنەوە و پشتگوێخستنیان، نیشانەی کەمتەرخەمی و دڵڕەقی و بێهەستی و ناتەواوییەک بوو.
ئەدی ئێستا!
پەری، لە پیاسەیەکییەوە هاتە بەر دەرگە و زەنگی دەرگەکەی لێدا، ئەو دەیزانی من لە ماڵم و وەک زۆرێک لەوانەی لە کۆرۆنا دەترسن، لە ژوورێ خۆم حەشار داوە. دەرگەم کردەوە و لە دوورایی سێ میترێکەوە، هەندی قسەمان گۆڕییەوە و ئیدی ڕۆیشت.
فەرهاد، بڕێک خۆراکی بۆ کڕیم و ئێوارەیەکی دوای گەڕانەوەی لەسەر کار، بۆی هێنام و لە دووریی چوار میترێکەوە هەندێ قسەمان کرد و ئیدی ڕۆیشت.
ڕاز و پەری، دوو جار، بە کۆمەڵێک توورەکە و دەڵقی پڕ لە میوە و سەوزە و وشکەوە هاتنە بەر دەرگە و لە دوورایی چوار پێنج میترێکەوە، لە خوارێی پلیکانەکە ڕاوەستابوون، بڕێک قسەمان گۆڕییەوە و ئیدی ڕۆیشتن.
ڕاز، لەسەر کارەکەی دەگەڕایەوە بۆ ماڵ، زەنگێکی بۆ لێدام و گوتی دێمە نزیکی ماڵ و تۆیش وەرە بەر پەنجەرەی ناندینەکەت و ماوەیەک بە تەلیفۆن قسە دەکەین. منیش وام کرد و بڕێکمان قسە کرد و دواتر ڕۆیشت.
ئەمڕۆ یەکەمی مەی(یەکی ئایار، یەکی مایس)ە، ڕۆژی کارگەرانی جیهانە. یەکێکە لە ڕۆژە هەرە خۆشەکانی ساڵ، کە هەمیشە دوانزدە مانگ چاوەنۆڕی هاتنەوەییم و نوێبوونەوە و چێژێکی گیانەکی بە تەواوی هەستەکانم دەبەخشێت. ئەگەر ساڵێک، بەهۆی نەبوونم لە سوێد، لە بەشداربوون لەم بۆنەیەدا، لە ڕێپێوان و خۆپێشاندان و ئاهەنگگێڕان، دابڕابم، لەو دوورییەم لە سوێد و لەو ڕۆژەدا، پەشیمان بوومەوە و هەرگیز خۆمم نەبەخشیوە و سەرزەنشتی خۆمم کردووە و پێم وابووە، کەلێنێک کەوتووەتە ژیانمەوە و زیانێکی گرانم بەرکەوتووە. ساڵانە و ئەم ڕۆژە، پەری، لەوەتی هێشتا لە گالیسکەی زارۆکاندا بوو و تا ئیدی پێڕەوکە بووە و کەوتووەتە سەر پێی خۆی و وردەوردە ئاگاییشی پەیدا کردووە، هاوڕێی ئەم جەژنگێڕانەم بووە و وێکڕا و لەگەڵ کۆمەڵێک هاوڕێی دیکەدا، لەگەڵ سەندیکالیست(SAC) و ئەنارکیست و ناپەرلەمانی و ناحیزبییەکاندا، ڕۆژێکی گەش و دەم بە خەندە و خۆش و پڕئومێد وزەبەخشمان گوزەراندووە، لێ ئەمساڵ نەء! ئەمساڵ یەکی مەی، نە جەژن و نە ئاهەنگ و نە ڕێپێوان و نە دیداری هاوڕێ و خۆشەویستان!
هاوڕێیەکانم، کە جاران، ڕۆژێکی خۆرەتاوی خۆش، کەنار زەریاچەیەک، پیاسەیەکی چەند سەعاتی، قاوەخانەیەک و کووپێک قاوە، خواردنێکی چینی، تایلاندی، ڤیێتنامی، یا فەلافیلێک، دەردەدڵێک، بڕێک شۆخی و قسەی خۆش، خڕبوونەوەیەک، ئاهەنگێک، زەماوەندێک، پرسەیەک، تەنانەت پرسەیەک و سەرگۆڕستانێک، کۆی دەکردینەوە، ئیدی لەم سەردەمی کۆرۆنایەدا، هیچ یەکێک لەوانە نامانگەیەنێتە یەکتر. میوان، کە لە کوردەواریدا دەڵێن خۆشەویستی خودایە، تەنانەت میوان و میواندارییش، خەریکن لەبیر دەچنەوە!
ئێستا، ئەوەی خۆشت دەوێ و ئەوەی خۆشی گەرەکی، دەبێ خۆتی لێ دوور بگریت و دوورایی نێوانتان بە میتر بپێوی، چمانی ئاگر و بەنزینن، لە یەکدی نێزیک نەبنەوە. ئێستا، نزیکی پێوەری خۆشەویستی نییە، دوورکەوتنەوە نیشانەی خۆشەویستییە و تەلیفۆن، تەنێ تەلیفۆن، هەستەکانمان بۆ یەکدی دەگوێزێتەوە. ئێستا، ڕۆژەکان، بێجگە لەوەی بێتامن، هیچی دیکە نین! ئاو، هەرچەندە بنەمای هەموو زیندەوەر و زیندووییەکە ، لێ کە پێناسە دەکرێ، دەگوترێ، شلەیەکی بێ ڕەنگ و بێ بۆنە، ئێستا ڕۆژگارێکە بێ ڕەنگوبۆیە!

01 – 05 – 2020

---

[1] (وَجَعَلْنَا مِنَ ٱلْمَآءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ)، القرآن الکریم، الأنبیاء/30.   

ئەم تێزانە وێناکردنی گشتی بۆچوونی منن سەبارەت بە خوێنەر و قەیرانی خوێنەر و خوێندنەوە لە کۆمەڵی بۆرژوازی کوردیدا کە دەتوانرێت هەندێکیان گشتی بکرێنەوە، بەوپێیەی کە تایبەتمەندی کۆمەڵی بۆرژوازی لەهەر کۆمەڵگەیەکدا تا ئاستێک نزیکن لەیەکەوە. بەڵام هەندێ تایبەتمەندیش هەیە کە خوێنەری کورد لە خوێنەرێکی تر جیا دەکاتەوە. ئەم تێزانە بڕیاری کۆتایی نین و دەکرێ پێبەپێی گەشە و بەرەوپێشچوونی هێزە مادییەکانی کۆمەڵگە گۆڕانیان بەسەردا بێت.

                                               یەک 

سەقەتترین خوێنەر ئەو خوێنەرەیە کەوا حاڵی کراوە هەر بەرهەمێک خوێنەر تووشی گێژی (نەک سەرسامی) نەکات، بەرهەمێکی لاوازە و ئاستی هونەری ئەو بەرهەمە لەخوارە. لێرەشەوە خوێنەری بەرهەم یان دەقە ئەدەبییە شۆڕشگێڕەکان بە فکر بەتاڵ ناوزەد دەکەن . ئەم خوێنەرانە پێبزانن یان نا، تووشی پەتای لیبراڵییەت بوونە و کۆششێکی زۆریان دەوێ تا بتوانن خۆیان لەو پەتایە ڕزگار بکەن.

                                                دوو 

ئەو خوێنەرەی کە گومان فریوی دەدات و وا تێگەێنراوە کە گومان لە هەموو شتێک بکات، لەڕاستیدا لە خوێنەرێکی چالاک و پرسیارکەرەوە دەبێت بە خوێنەرێکی بێبڕوا بە گەشەی مێژووی ئەدەب و هونەر، خوێنەرێکە لە دەریای ناحاڵیبوونی خۆیدا مەلە ئەکات. ئەم جۆرە لە خوێنەر گومان لە مێژوو و داهێنان و کردە شۆڕشگێڕییەکان و دەقە تەحریزییەکان دەکەن و تەنها لە گٶشەیەکی تەسکەوە دەق دەخوێننەوە بێئەوەی بتوانن جیهانی بەرینی دەق ببینن.

                                                 سێ 

خوێنەری پاسیف ئەو خوێنەرەیە کە پێی وایە دەقی ئەدەبی و هونەری بەرهەمی زاتی ئینسانە و دەکەوێتە ئەودیو یاسای گەشەی مێژوویی هێزەکانی بەرهەمهێنان. ئەوە راستە نووسین زادەی بیرکردنەوەی نووسەرە، بەڵام خۆ نووسەریش ناکەوێتە دەرەوەی بازنەی گەشەی پەیوەندییەکانی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی سەرمایەداری.

                                                   چوار 

لە دوو دەیەی رابردوودا و لەسەردەستی دەسەڵاتدارێتی حیزبە قەومی و دینییەکان،سیاسەتێکی ئێجگار ناشرین بەڕووی نووسەراندا پیادەکرا، ئەویش کڕینی قەڵەم و هەڵویست و بەخشینی پاداشت و خانوو و ئەرز و خەڵاتی ماددی و سەفەر بۆ دەرەوەی وڵات تا دەگات بە سیاسەتی خانەنشینکردنی نووسەران و ئەدیبان و ڕۆشنبیران. ئەم هەلومەرجە دۆخێکی هێنایە ئاراوە کە نووسین و ئاستی نووسین هێندە هاتە خوارەوە و ناشرین کرا، بووە هۆی دروستکردنی لەشکرێک لە خوێنەری نا ئاکتیڤ و بێدەربەست سەبارەت بە دۆخی کۆمەڵگەو ژیانی ئینسانەکان.

                                               پێنج

سادەترین خوێنەر ئەو توێژەن کە کەوتوونەتە دوای کاریزما و لەدواشیکردنەوەدا لەئاست بینینی ڕووی واقعی ژیان تووشی نابینایی دەبن. ئەم جۆرە لە خوێنەر نە دەتوانن قووڵ بیربکەنەوە و نە دەشتوانن لەسەر هەر ئاریشەیەکی ڕۆشنبیریی بڕیار بدەن. ئەم خوێنەرانە وا ڕاهێنراون کە دەبێ کەسێک لەبری ئەوان بیر بکاتەوە. هەر بۆیە تا کاریزماکە لەمەیدان بێ ئەمانە چالاکن و هەر کە کاریزماکە لەمەیدا نەما، ئەمانیش تووشی شلبوونەوە و خاوبوونەوەی فیکری دەبن و لەشوێنی خۆیان هەر مراوەحە دەکەن.

                                              شەش 

خوێنەری چالاک ئەو خوێنەرەیە کە بە بەرنامەوە دەخوێنێتەوە و دەزانێ چی دەخوێنێتەوە و چۆن خۆی بە زانیاری دروست بارگاوی دەکات. ئەم خوێنەرە ئەکتیڤە لەخوێندنەوەی هەر دەقێکدا بەپلەی یەکەم پەیامی کۆمەڵایەتی دەقی بەلاوە گرنگە و ئینجا لە پانتایی دەقدا بەدوای تەکنیک و دواجاریش لەهەوڵی ناسینی نووسەر و دەقنووسدا دەبێ.

                                                حەوت

خراپترین جۆری خوێنەر ئەوانەن کە بەدوای شەپۆڵی خەڵک (عامە) دەکەون و خۆیان هیچ لێکدانەوەیەکیان نییە بۆ خوێندنەوە و نووسین و نووسەر و هەلومەرجی رۆشنبیری کۆمەڵگە. ئەمانە وەکو ئەو کڕیارانەن کە ناوبانگی چێشتخانەیەک پەلکێشیان دەکات بۆ خواردن نەک کواڵیتی خواردنەکە. ئەم خوێنەرانە هەر کە بیستیان فلانە نووسەر میدیای بۆرژوازی فووی پیا دەکەن، نابینایانە دەکەونە هەمان دۆخەوە و ساویلکانە دەکەونە فوو کردن بە هەمان زوڕنانی بۆرژوازی بێئەوەی هەستی پێبکەن. بۆیە ئەمجۆرە خوێنەرە زیاتر قوربانین و توانای خۆ دەربازکردنیشیان زەحمەتە لەو دۆخە ناهەموارە بە ئەنقەست چێکراوەی بۆرژوازی.

                                            هەشت 

نووسەر هەمیشە بۆشاییەک(بوارێک) بۆ خوێنەر دەهێڵێتەوە تا بتوانی بەشداری بەئاکام گەیاندنی پرۆسەی گەیاندنی پەیامی کۆمەڵایەتی نووسین بێت.ئەمەش بەو مانایە نییە کە خوێنەر(وەرگر)یەکسان بکەین بە نووسەر(نێرەر). نەخێر، نووسەر و خوێنەر دوو کاراکتەری ناو پرۆسەی نووسینن و هەریەکەیان ئیش و بەرپرسیاڕێتی خۆی هەیە.

                                             نۆ 

ئەو خوێنەرانەی لەسەر متمانە هەڵسەنگاندنیان بۆ دەق لەسەر بنچینەی هاوشاری و هاوڕێیەتی و هاو حیزبی و تاد، بنیاد دەنێن، هەمیشە غەدرێکی گەورە لە دەق و نووسین دەکەن و خۆشیان دەزانن چ بێماناییەک نمایش دەکەن و بێکەڵکترین پێوەریان بەدەستەوە گرتووە. ئەم شڕۆڤەکارانە دەبێ ئەوە بزانن کە بەو کارەیان نەک نابنە داهێنەر، بەڵکو دڕکەزییەکن بەجەستەی ئەدەب و ڕۆشنبیرییەوە.

                                               دە 

نووسین نە پەرجووە و نە کاری لەکارنەهاتووشە. دیارە هێندە سانایە کە هەرکەس بیەوێ بنووسێ، دەتوانێ بنووسێ. ئیتر قەبەکردنی پرۆسەی نووسین و ‌هێنانە ئاراوەی کۆد و نهێنی کە لیبڕالیزمی بۆرژوازی پەرەی پێدەدا و سەپۆرتی دەکا، هیچ خزمەتێک بە خوێنەر ناگەێنێ جگە لەسەرلێشێواندن و بەلاڕێدابردن. خوێنەری زیرەک دەبێ لەدەقدا بەدوای پەیامی کۆمەڵایەتی و شۆڕشگێرانەدا بگەڕێ لەوێشەوە نووسەر و دۆخی نووسین هەڵسەنگێنرێ و قەزاوەت بکات.

                                              یانزە

بەدەستەوەگرتنی کتێب بەمانای خوێندنەوەی کتێبەکە نییە. وێنەگرتن لەگەڵ کتێب و پۆستکردنی لە سۆشیال میدیادا، ئەگەر ڕێژەیەکی دڵسۆزبوون و پەرۆشی بێت بۆ کتێب، ئەوا ڕێژەی زۆری پۆز و خۆدەرخستنە تا لەو ڕێگەیەوە پەیامی کەسێتی خۆیان بگەێنن و ئامانجی شەخسی خۆیان بپێکن. ئەم جۆرە مرۆڤانە نەخۆشن و هەرگیز ناتوانن ببنە خاوەن مەعریفە تا عەقڵیکی ئاوا ڕێبەرییان بکات.

                                           دوانزە

بوونی کتێبخانە لە ماڵەکان، جگە لە لایەنە مەعریفییەکەی، جوانییەکیش دەبەخشێ بەو ماڵە. بەڵام کتێبخانە چ سوودێکی هەیە لە ماڵ کە کتێبەکانی تۆزی لێ بنیشن و هەرگیز شوێن رەفەکانی خۆیان جێنەهێڵن. خۆدەرخستن لەبەردەم مێوان وکەسوکار لەڕێگەی کتێبخانەوە گوایە دەخوێنێتەوە، جگە لەوەی نەزانییە، جێی بەزەییشە. کۆمەڵگە زۆرێک لەو جۆرە کارەکتەرانە لەخۆ دەگرێ.

                                            سیانزە

وەکچۆن هەموو کتێبێک مەعریفەی ئینسانی تێا بەرجەستە نەبۆتەوە، ئاوا خوێنەریش هەیە کە نە نرخی کات دەزانێ و نە لە ئازاری نووسەری جیددی دەگات. خوێندنەوەی جیددی کتێب مرۆڤ لەبەردەم بەرپرسارێتیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی دادەنێ. خوێنەری جیددی ناتوانێ ئەو مەعریفە جوانە ئینسانییەی لە کتێبەوە فێری دەبێت تەرجەمەی ژیانی پراکتیکی خۆی نەکات و بێدەربەست بێت لە ئاستیدا.

                                         چواردە

هەموو خوێندنەوەیەک گەرچی جیددیش بێت دەبێت دواجار مەعریفەی ناو کتێبەکە بریار دەدات ئاخۆ خوێنەر بەرەو چ ڕەهەندێکی ئاراستە دەکا و لەدوا شیکردنەوەدا چ جۆرە گیانەوەرێکی لێدەردەچێ. کتێبە ناواخنە ڕەشەکان ئەوانەی ئیش لەسەر تێکدانی بەها مرۆییەکان دەکەن، بێ دوودڵی دەتوانم بڵـێـم مرۆڤ بەرەو تراژیدیا ئاراستە دەکەن و دواجار لەبری ئینساندۆستی توخمێکی زیانبەخشی لێدەردەچێت.

                                           پانزە

ئەوەی خوێنەری لە کتێب تۆراندووە و گاپێکی خستۆتە نێوانیانەوە، بریتییە لە دۆخی ماددی کۆمەڵگە. ئەمە پەیوەندی بە سەلیقەی خوێندنەوە و ئاستی بەرزی دەقەوە نییە. لاواندنەوەی لە چەشنی ئاشتکردنەوەی خوێنەر و کتێب و بە کلتوور کردنی خوێندنەوە جگە لە فێڵ لەخۆکردن هیچی تر نین. هەرکات دۆخی گەشەی ماددی کۆمەڵگە بەرەو سەر هەنگاو بنێ ، خوێندنەوە دێتەوە نێو کۆڕی خێزان و باوەشی خوێنەران کتێب بەخۆوە دەبینێ.

                                            شانزە

لەمڕۆدا کتێب و خوێندنەوە و خوێنەر بوونەتە کاڵا و بازارێکی نیمچە گەرمیان لێ پێکهێنراوە کە کۆمەڵێ بازرگان و چەرچی خەریکی ساتوسەودان پێیانەوە. کۆمەڵێ دەزگای چاپ و پەخش پەیدا بوون کە خەریکی ئەفزەڵییەت فرۆشتنن بەسەر خوێنەران و نووسەراندا.ئەم بازاڕە هێندە بێتامە کە دەرگا داخستن بەڕووی هەندێک و فووپیاکردنیش بەهەندێکی تردا بووەتە کلوورێکی ناشرین و کۆمەڵێ نووسەری چڵێسی هێناوەتە پێشەوە کە خوێنەر هەر بە ناوەکانیان تووشی ژانەسەر دەبێ، چ جای خوێندنەوەی کتێبەکانیان.

                                                حەڤدە

ئەمرۆ جیهانی زانست و تەکنەلۆژیا پێشڕەفتی کردووە و سۆشیال میدیا خۆی خزاندۆتە هەموو شوێنێکی ئەم دونیایە. ئەنتەرنێت بۆتە شوێنی گەڕان و سۆراخی کتێب و تا دێت خوێنەری ئۆن لاین زیاتر دەبێت. وەکچۆن بەهەزاران کتێبخانە لەسەر ئۆن لاین هەس، ئاواش بە ملیۆنان خوێنەر ڕۆژانە سەردانی ئەو کتێبخانانە دەکەن و کتێب دەخوێننەوە کە هەندێجار بە پارەیە و زۆربەی جاریش بە خۆڕاییە. ئەم واقیعە تازەیەی خوێندنەوە لە جیهان وای کردووە کە خەریکە تەنگ بە کاغەز هەڵدەچنێ و میزاجی خوێنەری لە دۆخی وەرگرێکی ئاساییەوە گۆڕیوە بۆ وەرگرێکی خێرا .

                                               هەژدە

خوێنەر هەمیشە لە خوێندنەوەی دەقی ئەدەبیدا بەتایبەتی ئومێدی ئەوە دەخوازی کە دەقەکە لە ئاست چاوەڕوانییەکانیدا بێت. خوێنەر کاتی خۆی تەرخان دەکات بۆ ئەوەی پەیامێک، مەعریفەیەکی تایبەت وەربگرێت. دەقی ئەدەبیش دەبێت هەم ناوەڕۆکێکی ئینسانی بەرز و هەمیش تەکنیکێکی بەرز لە خۆ بگرێت تا لەئاست چاوەڕوانییەکانی خوێنەر دا بێت.

                                                  نۆزدە

وەکچۆن بانکخواز و مەلا و موبەلیغە ئاینییەکان بۆ مەرامی سیاسی خۆیان و پاراستنی بەرەژەوەندی چینایەتی دەسەڵات، ئایین بەکار دێنن و سوود لە نەخوێندەواری و نەزانی خەڵکی ستەمدیدە وەردەگرن، ئاواش ناوە دیارەکانی نێو کایەی ڕۆشنبیریی و ئەدەبی کوردییش سوود لە هەژاری فیکری خوێنەری کورد وەردەگرن و لەڕێگای نووسین و بەرهەمەکانیانەوە خوێنەریان لە گرنگترین ئەرکی خۆی دوور خستۆتەوە، کە ئەویش تێگەیشتنە لە پەیامی کۆمەڵایەتی نووسین و بەکردەوە دەرهێنانی ئەو پەیامەیە لەژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی کۆمەڵگە.

نیوەی دووەمی ٢٠١٩

….. درۆکردن بەدەمی کەسێکەوە کە ناسراو بێ و خانەوادەیەکی لەدوای خۆی جێهێشت بێ و ساڵانی ژیانی بە ڕۆژ و ئەرشیف هەبێ ، تەنها درۆکردنێکی ئاسایی نیە و ئەچێتە قاڵبی تەزویر کردنی کەسایەتی کەسێک و ڕووبەڕووی پرۆسەی یاسایی ئەبێتەوە ، جا ئەو درۆ و تەزویرە بۆ کراوە مەگەر هەر داهێنەرەکەی پێمان بڵێ..
لە رۆژی 30/ی مانگی پێشوو لە فەیسبوک کەسێک بەناوی “کامەران سوبحان” بابەتێکی بڵاوکردۆتەوە گوایا ئەمە لە بیرەوەرییەکانی “سەعید ناکام”ەوە وەرگیراوە و لە رۆژگاری “سەفەر بەلک” ناکام تەرجەمەی کردوە بۆ سوپای رووسی لە ناوچەی موکریان لەگەڵ ئەفسەرێکی بەدیل گیراوی تورک ، پێش هەموو شتێ نە بەندە نە کەس لە خانەوادەکەمان نە هیچ یەکێک لە هاوڕێ و ئاشنایانی ناکام نەمانبیستوە کە باوکم ڕووسی زانیوە و ئەو هەواڵە لە کاغەز دروستکراوە زۆر تازە و گوماناوییە بۆمان ، مەگەر “ناکام” کۆپییەکی هەبێ و مەبەسی لەو بێ ، ئەمەش شایانی پێکەنینە،،،سەفەربەلک لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوو و لەدەرئەنجام و تەداعیاتی یەکەم جەنگی جیهانییەوە هاتۆتەکایەوە، ئەوەنەش کە ئێمە بزانین ناکام ساڵی 1917/لەدایک بوە گەر لەسەداسەدیش نەبێ تۆ بڵێ ساڵێک زووتر یان ساڵێک دەرەنگ تر بوە، کەواتە لەسەفەربەلک باوکم یا ساوابوە یا مناڵێکی زۆر بچووک ، ئیتر بە چ ئەقڵ وبەچ مەنتیق و بەچ پێوەرێک نەک هەر رووسی زانیوە وەرگێڕیش بوە!! ئەم دیمەنە خەیاڵاوییەی کاک کامەرانی پێشتر ئیخوان و دواتر یەکگرتوو و حاڵی حازر گؤڕانە لە کام زەمینەی نەفامییەوە سەرچاوەی گرتوە؟ چ مەتەڵێکی شاراوەی سوبحانیە کە جگە لەخۆی کەس هەڵیناهێنێ ، هەموو بیرەوەرییەکانی ناکام( نوسخە ئەسڵییەکە نەک ئەوەی کەپارتی چاپی کردوە) پەڕەیەکی تیا نیە کە پشتگیریی خەیاڵەکەی ئەو زاتە بکات مەگەر پەڕەیەک هەبووبێ و لە جاپ کردنا وون بووبێ ئێستا ئەم دۆزیوێتەوە..سبحان اللە….ئەم تەزویر و بەسەرهات دروست کردنە لە ژیانی کەسایەتی ناکام لەلایەن هەمان کەسەوە دووەم جارە ، جارێکیان لەوێنەیەکی مێژوویی جاپخانەی “ژین” ناکامی کردبوو بە گۆران” دیارە بە عەینەکەکەی فەیسبوکەکەیەوە سەیری کردوە و لێێ تێک چوە” و ئەم جارەیان لە تاکە و تاکێتی چاوی تێپەڕیوە و خۆی ساڵ دائەنێ و و خۆی وەرگێڕ دائەنێ و خۆی ئەفسەر ئەگرێ هەر خۆشی کتێبێک ئەکا بە شایەت کە ئەو پەڕەیەی لە سی ئەپریلا ئەمساڵا خراوەتە ناوی !!لاپەرەیەک کەوەک مەبەستی ئەو تەزویرە دیار نیە ، ئەگەر مەبەست لێی لایک و کۆمێنتە لە جیاتی تەزویر و ساختە کردن لە مێژوو بابەتی تر زۆرە باسی لێ بکا و لایکێکی زۆریشی بۆ بێت با مۆڵەت لە حیزبەکەی وەربگرێت و کەمێک ، زۆر کەم باسی وێرانکردنی هەرێم و تێکدانی بار و گوزەرانی خەڵک بکا لەسایەی ئەم دەسەڵاتە دیکتاۆرە مافیایەی هەولێر ، جا بزانێ چۆن بەهەزاران لایکی بۆ یەت چونکە خەڵک ئەوەنە پڕە لە دەسەڵاتی بنەماڵەی راکردن و قووتی خەڵک دزین ، ، بەڵام ئەمە بۆ سوبحان زادە بڤەیە چونکە ئەو لایەنەی کردی بە راوێژکاری پارلەمان بە مووچەیەکی شەش ملێونی سانسۆڕی هەیە لەقسە کردن لەسەر دەسەڵات دوای ئەوەی بوون بە گۆچان بۆ راست کردنەوەی شانی خواری بنەماڵەی دەسەڵات…
ئەگەر ئەم تەزویرە لە کەسایەتی و ژیانی ناکام تەنها هەڵەیەکی بێ مەبەست بوە پێویستی بە روونکردنەوە هەیە ، گەر وانیە و مەبەستێکی لە پشتەوەیە ئەوا جەرئەت و غیرەت سەنگی. مەحەکە بۆ ئەوەی ئەم سوبحانە چەن ڕاستگۆیە لەگەڵ خۆی لەگەڵ بۆچوونەکانی و چەن ڕاستگۆیە لەگەڵ واقیع وەک خۆی نەک وەک تەزویر..
ئێمە هیچ بروایەکمان بە پرۆسەی یاسایی و قەزائی لە هەرێما نیە ، بۆیە وەک ئەو زاتە خۆی ئەڵێ : ئای کورد چەن نەگبەت و داماوە ، ئێمەش ئەڵێین : ئای کورد چەن نەگبەت و داماوە کە خاوەنی دووانی وەک تۆیە..سبحان اللە……..

ئەوکەروێشکە سپییە
جوانە لە وێنەی نییە
هەتا بڵێی نیانە
خنجیلەیە و خەپانە
هەمیشە من حەزدەکەم
یاری لەگەڵدا بکەم
دێم و دەچم لەگەڵیا
دەیدەمێ گێزەروگیا
ئازاری یەکتر نادەین
لەگەڵ یەکتر لێبوردەین
ئەویش زۆر ئاسودەیە
هاوڕێی وەک منی هەیە۰