دەتوانرێت ڕەخنەی بەئەژمار لە دەستووری سیستەمی فیدەڕاڵیی ئێراق بگیرێت و لە کاتی خۆیشیدا لەلایەن کورد و عەرەبەوە ڕەخنە لەو بارەوە زۆر هەبوون. لاوازترین خاڵی سەرەکیی لە دەستووری فیدەڕاڵیی ئێراقدا ڕەنگە لایەنە ئیسلامیەکەی بێت کە هیچ ڕەنگدانەوەیەکی واقیعیی بۆ سوننە و شیعە و کورد نییە، بەڵکو زیاتر ڕووانگەیەکی عەرەبیی ئیسلامییەکە لەلایەن کەمینەیەکی شیعە و سوننەوە بە سەر دەستووردا سەپێندرا.
بە هەر حاڵ، ئەو ڕیفۆرمانەی لە ئێراق هەم لە بواری ناناوەندگیریی (لامەرکەزیی) و هەم لە بوارەکانی کشتوکاڵ، پیشەسازیی و سەندیکایی و کرێکاریی و زمان و هتد هەبوون و کراون لە بەراووردا لە هی هەموو ئەو وڵاتانە کە کوردستانیان داگیر کردووە نەک هەر باشتر بووە، بەڵکو بەراووردیش ناکرێت. دیارە سیستەمی فیدەڕاڵیی گەورەترین لەو ریفۆرم و دەستکەوتانەن کە دەیتوانیی باشووری کوردستان بە سەربەخۆیی بگەیەنێت و هەروەها بشبێت بە هەوێنی چارەسەری دیموکراسیی لە تورکیا و ئێران و سووریا کە کوردستانیان داگیر کردووە.

لە ئێران و تورکیە کە لە یەکەمیاندا کورد هەر بە ناو هەیە و لە دووهەمیاندا هەر نییە، کوردانی ڕۆژهەڵات و باکوور تا رادەیەکی باڵا توانیوویانە سەرکەوتنی شایانباس وەدەستبهێنن. دیارە باسکرنی ئەم دەستکەوتانە جێگای ئێرە نیین، بەڵام هەر دەتواننرێت ئاماژەیان پێ بکردرێت، بۆ نموونە سەرەڕای هەموو دڕندەییەکی دیکتاتۆریی و ئیسلام فاشیزمی کۆماری ئسیلامیی ئەوا خەڵکی ئاسایی ڕۆژهەڵاتی کوردستان توانیوویانە زمانی کوردیی نەک هەر بپارێزرن بەڵکو پێشی بخەن. لە شاری خوێ (خویە) تا خوار ئیلام زاراوەکانی کوردیی لە گەشەدان، نەک پاشەکشێ. فۆنەتیک و ڕێزمان و دەستووری زمانی کوردیی پارێزراوە، فەرهەنگی کوردیی، جلوبەرگ و موزیک و خۆراک بەرەو پێشەوە چووە. خەڵکی کوردستان لە ناو یەکدا تەبان، هاوکاریی یەکتر دەکەن و ئەو ناوچەگەریی و شارگەراییە نەماوە کە کاتی خۆی سیستەمی شا مایەی لە سەر دادەنا و لە ژێرەوەی دنەی دەدا.
هاوکات هەستێکی نەتەوەیی پێشکەوتووخواز و نیشتیمانپەروەر بە ڕێزگرتن لە هەبوونی مافی نەتەوەکانی دیکەی ئێران لە برەودایە.
لە باکوور سەرەڕای هەبوونی دڕندەترین و ناشارستانیرین سیستەمی داگیرکەریی لە جیهاندا، سەرەڕای نکۆڵیکردن لە هەبوونی کورد و سڕینەوەی ناو و ناونیشان و هەموو جۆرە بوونێکی کورد، لە ماوەی چل ساڵدا درز خرایە نێو سیستەمی داگیرکەرییەوە و خەباتێکی یاسایی و پارلەمانیی پێشخرا، زمانی کوردیی لە نزیکەی نەبوونەوە ژیایەوە و بووەوە بە مانی گوند و شارەکان و دەیان ڕۆژنامە و گۆڤار و تەلەڤیزیۆنی پێ وەگەڕ خرا و بوو بە زمانێک کە لە رووی فۆنەتیک و ڕێزمان و دەربڕینەوە شایانی باسە. بەرپرسانی سیاسیی باکوور لە ڕێکخستنی خەڵک و لە بڵاوکردنەوەی فەرهەنگی نەتەوەسازیی و نیشتیمانسازییدا خەڵکیان هۆشیار کردەوە بە شێوەیەک کە سەدان هەزار لە مەراسیمە نەتەوەییەکانی وەکوو نەورۆزدا بەشدار دەبن هتد و هتد.

ئەدی ئەی باشوور؟

باشوورێک کە خاوەنی بەئەژمارترین قوربانییە، کە بە ئەزموونی شەڕی نێوخۆیی سەختدا لە سەرەتای شەستەکانەوە ژیانی بەڕێ کردووە، و کە لانی کەم خاوەنی مافی دەستووری پاشایەتییە کە بە ڕەسمیی و بە پێی یاسا و دەستووریی سەلماندوویەتیی کە “کورد و عەرەب” لە نیشتیمانی “ئێراق” دا هاوبەشن، پاشان خاوەنی یاسای ناناوەندگیریی ساڵانی شەستەکان و حەفتا و یاسای بە ئۆتۆنۆمی ناساندنی هەرێمی کوردستان (دیارە بێ شەنگار و کەرکووک و خانەقین) و هەموو ئەو مافانەی دیکە بووە کە دەیگرتەوە. لە هەموو ئەوانەیش گرینگتر سیستەنی فیدەراڵیی 2005 و هەموو ئەو باڵادەستییە سیاسیی و ئابووریی و دیپلۆماسییانە بوو کە هەموو جیهان بۆیان فەراهەم کردبوو.
ئەسڵەن هەموو باشوور بە پاکەتێک کە دەستکەوتی دەوڵەتبوونیادبوونی تێدا بوو کرا بە سفرەیەکی حازر و لە سەر سینییەکی زێڕین خرایە بەر دەستی دەسەڵاتدارانی باشوور.
لە دوای ڕاپەڕینی 1991 هەتا ڕاگەیاندنی سیستەمی فیدەڕاڵیی دەست و باڵی سەددام حوسەین بەرامبەر بە باشوور بەسترابوو. باشوور دوورگەیەکی پارێزراو بوو کە بارانی ڕەحمەتی هەموو دونیای بە سەردا دەباری و هاوکات خەڵکی پارچەکانی دیکەی کوردستان بە دەم و بە کردەوە حەیرانی ئەم بەشە ئازاد کراوە بوون، بەڵام دەسەڵاتدارانی باشوور نەیانتوانی گۆمێکی مراوی لە باشوور دروست بکەن. بە پێچەوانەوە باشوور کرا بە بێدەسەڵاترین حوکمڕانیی کە ئەوی بەرهەم و کار و خۆشەویستیی نیشتیمان بێت تیایدا لە ناو برا.
لە پاش سیستەمی فییدەڕاڵییەوە حکومەتی ناوەندیی بەغداد کە لە ڕاستییدا هەر حکومەتی فیدەڕاڵییە لە پراکتیکدا هەتا دوو ڕۆژ پاش کۆتاییهاتنی مۆڵەتی هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری ڕیفەراندۆم، نەیتووانیوە قامکێک بۆ سەر هیچ جۆرە بەرژەوەندییەکی هەرێم ببات. لە ماوەی هەموو ئەو ساڵانەدا سەرۆککۆمار، وەزیری دەرەوە، وەزیری ماڵیی، فەرماندە باڵاکانی سپای ئێراقیی، بازرگانیی و هتد لە بازنەی دەسەڵاتدارانی کورد بوون. کورد خاوەنی دەیان وەزیر و پارلەمێنتار و بەڕێوەبەریی گشتیی و فەرماندەی جیاوازی سپا لە سەر ئاستی ئێراق بوون. لە ناو هەرێمدا دەسەڵاتدارانی کورد سەرۆک هەرێم و سەرۆک حکومەت و وەزیران و پارلەمێنتاران و هتد بوون.
لەگەڵ هەموو ئەم دەسەڵاتە گەورەوگرانەیشدا لە دوای راپەڕینەکانی 1991 لە باشوور:

• زمانی کوردیی لە باشوور بووە بە زمانێکی سەرجادەیی گشتیی کە مرۆڤ شەرم دەکات باس لە ئاستەکەی بکات.
• ڕۆشنبیریی بیریی و هزریی لە باشوور تا دێت لاوازتر و توێژگیرتر دەبێت. جلوبەرگی کوردیی خەریکە دەچێتە موزەخانەوە، موزیک و گۆرانیی و کولتوریی نەریتیی گشتیی تورکێنراو و فارسێنکراوە.
• کار و بەرهەم نامێنێت یان لە ئاستیی نەبوون دایە.
• خۆشەویستیی نیشتیمان و نیشتیمانپەروەریی، بەخۆباوەڕبوون و متمانەبەیەکتر و ڕێزگرتن لە بەها نەتەوەیەکان لاوازتر بووە و دەبێت.
• نەبوونی ئاساییش و خۆشگوزەرانیی و سەرگەرمیی ڕۆژانە، بێئومێدیی لە ئاییندە و بێهیوایی لە پاشەڕۆژ، ئەگەر ڕێگایان هەبێت زۆرینەی خەڵک زێدی خۆیان چۆڵ دەکەن.
• بێڕەووشتیی و بێئەدەبیی لە دزینی سامانی گشتیی بووە بە کولتوری باو.
  لە هەموو ئەم کێشانەدا حکومەتی ناوەندیی بێ تاوانە یاخود بێ لە هەندێک هەڕەشەی بێ ددان هیچ کاریگەریەکی دیکەی نەبووە کە بچێتە قاڵبی تاوانەوە.

  ڕۆڵی تورکیا و ئێران لە تێکشکاندنی سیستەمی فیدەڕاڵیی ئێراقییدا

  ئێران و تورکیە لە یەکەم ڕۆژەکانی پاش ڕاپەڕینەوە لە ڕێگای دەسەڵاتدارانی باشوورەوە دەستیان لە باشوور وەر دا. کاتێک کە بانگەوازی سیستەمی فیدەڕاڵیی لە ئێراق کرا ئێران و تورکیا، بە داخەوە تازە لە ناو دەسەڵاتدارانی باشووردا خاوەنی دەنگی خۆیان بوون. بەڵگەکان بە سەدانن کە تورکیا لەم بارەوە چەند جیددیی، بە دیسپلین، سیستەماتیک و سەرانسەریی لە هەوڵی تێکدانی سیستەمی فیدەڕاڵیی ئێراقییدا بوو. باشوور بوو بوو بە سەمای مەرگی ئێران و تورکیا. تورکیا و ئێران دەیانزانی کە باشوورێکی سەرکەوتوو بە مانای ئەوە دێت کە هیچ دەرفەت و هەلێک بۆ شەڕی سپایی تاران و ئانکارا دژ بە خەڵکی کوردستان لە ناو خۆیاندا نامێنێتەوە. لەبەرئەوە هەموو گرەوێکیان لە سەر تێکشکاندنی ئەو سیستەمە فیدەڕاڵییەی ئێراق بوو.
  جێی سەرنجە کە دەسەڵاتدارانی باشوور بەینی شەخسیی و پێوەندیی شەخسیی و پێوەندیی سیاسیی و دیپلۆماسیی و ئابووریان لەگەڵ تاران و ئانکارا خۆشتر لە پێوەندییان لەگەڵ بەغداد بێت کە پێتەختی ئێراقی فیدەڕاڵییە. هەروەها جێی سەرنجە پاش هەموو ئەو قوربانیدان و ڕەنج و زەرەرە کە لە باشوور کەوت، دەسەڵاتداران تا ئەو رادەیەی ئێشتا دەیبینین پڕڕوو و بێچاووڕوو لەگەڵ باشووردا بەرخورد بکەن.
  تورکیە و ئێران دەیانزانیی کە بە سیاسەتێکی هاوڕێیانە و خوشکوبرایەتیی عەرەب و شیعە و سوننە دەتوانرێت ئەو سیستەمی فیدەڕاڵییەی هەیە لە ماوەی 10 ساڵێکدا بکرێت بە سیستەمێکی کۆنفیدەراڵیی و هەر لە ڕێگای دیالۆگ و پتەوکردنی ئەو هاوپەیمانییە کۆنفیدەراڵییەوە باشوور دەیتوانی بەرەو سەربەخۆییش هەنگاو بنێت. نزیکەی هەموو دونیا، ئێران و تورکیە و سووریەی بە پلەی یەکەم لێ دەر بچێت، دۆستی باشوور بوون.
  هیچ زانستێکی ڕاکێت بۆ جێبەجێکردنی ئەم پرسە گرینگە کە پتەوکردن و ڕاستکردنەوە و بەرەوپێشەوەبردنی سیستەمی فیدەڕاڵیی بوو، پێویست نەبوو. هەر ئەوەندە پێویست بوو کە ڕێز لەو سفرە حازرە بگیردرێت کە جیهان خستبوویە بەردەمی دەسەڵاتدارانی باشوور، کە بەغداد بکرێت بە ماڵێکی سەقامگیریی کورد و کە دیارە زۆر بە ئاسانی دەکردرا .

  ڕیفەراندۆم پیلانی ئاشبەتاڵ بوو

  ئەردۆغان زۆر ئاسانتر لەوەی بە بیریدا دەهات توانی سیستەمی فیدەڕاڵیی لە باشوور تێک بشکێنێت. لە رێگای بردنی پارەی باشوور بۆ “خەڵک بانک” کە ئەردۆغان و هاورێیانی خاوەنین، و لە ڕێگای بردنی نەوتی باشوورەوە ئەردۆغان باشووری لە بەغداد دا براند.
  جێی سەرنجە ئێراقێک بە دەیان ڕیفۆرمی ناناوەندگیریی و بە پێشنینەی ئۆتۆنۆمیی و فیدەڕاڵییەوە، بە سەرۆککۆماری کورد و وەزیری دەرەوەی کورد و هتد هتد بچێتە نێو سەنگەری ئانکاریەکی ڕەگەزپەرستی دڕندەی بێ شارستانییەوەکە جێی نەفرەتی هەموو نەتەوە دێرینەکانی ناوچەکە و بەشێکی دونیایە. ئەمە بەدبەختییەکی مێژووییە. ئەمە ئاشبەتاڵێکی سیاسیی ڕەووشتیی و ویژدانییە. ئەمە نانێشتیمانپەروەریی و خیانەتە بە خەڵکێکی ستەملێکراو.
  ئیتلاعات و میت لە بڵاوکردنەوەی گومان و باوەڕبەخۆنەبوون و بێمتمانەیی لە ناو باشووردا شەونەخونیان کێشا و مەخابن ئەنجامی هەبوو.
  ئەو قسە بێ مانا و ناسیاسیی و بێ ئەدەبیی و بێ ناوەرۆکەی کە دەسەڵاتدارانی کورد لە کاتی ڕیفەراندۆمدا بە بەغداد و بە عەرەبیان دەگوت و ئەوەیان بە ناوی “کوردایەتیی” ـەوە دەکرد، نەک هەر قسەوباسی سیاسیی ناو سیستەمێکی فیدەراڵیی یان تەنانەت دانوستاندنیش نەبوون، بەڵکو قسەی سەر جادەی شەڕلاتیان بوون. ئەو قسانە، ئەو پێ پێکەنین و گاڵتەجاڕیی و شکاندن و جووکدانانە دوا بزمار بوون کە لە تابووتی پێوەندییە گرینگ و بە بایەخە سیاسیی و ئابووریی و دیپلۆماسییەکانی بەغداد و باشوور دەدرا.
  ئایا بە چ شێوەیەک دەتوانین “بای بای ئێراق” بۆ عەرەبگەلی دۆستانی کورد ڕوون بکەینەوە؟
  ئایا ئاماژە بە کامە دەستتێوەردانی کردارەیی بەغداد لە کاروباری باشوور و لە ڕێگرتن لە کاروباری باشووردا بکەین؟
  بەڵآم بینیمان، ئەوانەی دەم و زمان و ڕووخساری ئەو جوێندان و سووکایەتییە بوون چۆن لە ئاشبەتاڵێکی شەرمئاوەری تێکشکێندەردا بەرەو بەغداد گەڕانەوە. بەڵێ، چوونەوە بۆ بەغداد بێ ئەوەی یەکێکیان ئەو گولـلەیە بە سەری خۆیەوە بنێت کە بەڵێنیان دابوو، بێ ئەوەی ڕەخنەیەک لە خۆیان بگرن، بێ ئەوەی دەستبەرداری کورسیەکیان بن و تەنانەت بێ ئەوەی بە بچووکترین شێوە ئاماژە بە کەموکورتیەک بکەن.

  شەڕی بەغداد و باشوور

  کوردستانیانی دڵسۆز و هەزاران عەرەبی ئێراقیی و غەیرەئێراقیی و ملوێن لە هاووڵاتیانی سوننە و شیعەی عەرەب ئاگاداری مێژووی ئێراق و کێشەی کورد و زوڵم و زۆر و چەوساندنەوە لە سەر کورد و لە سەر خۆیان هەن. عەرەبی ئێراق بە شیعە و سوننەیەوە خاوەنی نە کەمتر لە 2 ملوین قوربانین. خانەوادە لە ناو عەرەبدا کەمن کە دووان و سیانیان لە شەڕە جیاوازەکانی کوردستان و ئێران و کوێت و ئەمریکادا لێ نەکوژرا بێت. عەرەبی ئێراق نەتەوەیەکن لە نەزیفی خوێندان. ئێمەی کورد دەتوانین بە ئاماژە بە هەموو ئەو زەرەر و زیانانە و ڕێگریی لە دووبارەبوونەوەیان پێگەی کورد بەهێز بکەین.
  سیاسەتمەدارانی نیشتیمانیی لە کوردستان دەتوانن، ئێستایش هەل و دەرفەت هەیە و ماوە، کە دووبارە سیستەمی فیدەڕاڵیی بژیەتەوە و شینبێتەوە، کە برینەکان تیمار بکرێن،کە لە ڕێگای دیالۆگی دیموکراتیی و ئاخافتنی سەردەمیانە و فاکت و بەڵگەوە متمانە لە نێوان پێکهاتەکانی ئێراق دروست بکرێتەوە. ئەوانەی باس لە سەربەخۆیی کوردستان دەکەن دەبێت بە پێی ئەو داوایە بە پرینسیپ و جیددیی و چالاک و بە شکۆ و دەست بە کار بن، دەبێت خەڵکێک بن کە لە نرخی هێلکەیەک، لە دڵی ناسکی هاووڵاتییەک، لە مافی مرۆڤ بۆ کەمئەندامێک و بۆ ژنان تێ بگەن و لە سەری بە شەڕ بێن. بەڵام پێش هەر شتێک ئەوانە دەبێت خەڵکێک بن کە هەموو قازانجێکی شەخسیی و خانەوادەیی و عەشیرەتییان لە بن پێی خۆیان نابێت و وەکوو نیشتیمانپەروەرێکی خۆبەخش بژین و بدوێن و لە کاردا بن. کەسێک دەتوانێت ئەو بەرپرسایەتیە هەڵبگرێت کە کەوشی پێی دڕابێت و هەمووان بزانن چی لە ماڵەکەیدا هەیە.

  خەڵکی دڵسۆزی باشوور نابێت ئەم فۆرمولەیە لە بیر بکات!

  ئەوانەی لە ناو دەسەڵاتدارانی کورددا لە یەکڕۆژەی پاش تەواوبوونی مۆڵەتی ڕیفەراندۆمەکەی ئەردۆغاندا فیلمی شەڕی “پردێ” ـیان ساز کرد و ڕاستیی ئیمزاکردنی ئاشبەتاڵیی 16ی ئۆکتبەریان لە خەڵک شاردەوە کاتێک کە ئەمریکاییەکان لە دوکان بە ئامادەیی هەموویان ئیمزای پێ کردن، و ئەوانەی ئێستا دێن و هەڕەشەی ئاوگرتنەوە و تۆڵەستاندنەوە لە عەرەب دەکەن و خۆدەهێنن و دەبەن، دەتوانن و لە ڕوویان دێت کە سەد جاری دیکەیش سفرەی حازری کورد، خوانی ئامادەی سەر سفرەی زێڕینی کورد، لە قوڕێ بهاون.
  خەڵکی دڵسۆزی باشوور نابێت ئەم فۆرمولەیە لە بیر بکات!
  ڕاستە، باشوور لە دۆزەخێکدا ژیان بە ڕێ دەکات، بەڵام خەڵکی باشوور، دڵسۆزانی کوردستانیی، نابێت نرخی خۆڕێکخستن و بەرەنگاربوونەوە و داواکردنیان لە بیر بچێتەوە.
  لە هەموو دونیادا، لە هەموو کۆمەڵگایەکدا، خەڵکی دڵسۆز بە بەردەوامیی لە هەوڵی دۆزینەوەی چارەسەر دان، و لەو بارەوە خۆڕێک دەخەن، بەخۆباوەڕیی و متمانە و خۆشەویستیی خەڵک و نیشتیمان بڵآو دەکەنەوە، بۆ ئەوەی بتوانن بژین و بە بەردەوامیی وەڵام بۆ کێشەکانیان بدۆزنەوە. باشوور ڕیزپەڕ نییە و دەتوانێت و دەرفەت و هەلی لەبەر دەستدایە ئەو کارە بکات.
  هەنگاوێکی دروست لەو ڕێگایەدا بەهێزکردنی پێوەندییە جۆراوجۆرەکانە لەگەڵ هەموو تاکەکەس و ڕێکخراوەیەکی سوننە و شیعەی عەرەبدا کە دۆستی کوردن و خوازیاریی بەهێزکردنی مافی هەردوولان، و هەروەها دانیشتن و دیالۆگە لەگەڵ هەموو ئەوانەیشدا کە دەزانین خراپ تێگەیشتوون یان دەیانەوێت مافمان پێشێل بکەن. باشوور بە دەیان هەزار لە ڕۆشنبیریی سیاسیی تێدایە کە دەتوانن بە شێوەی ئاشتیخوازانە و ئاشکرا و ڕاشکاوانە لەم سەنگەرەدا جێ بگرن.
  لەبەرئەوە دەبێت بڵێین “بەڵێ” بۆ بەهێزکردنی مافەکانی کورد لە ئێراقدا، بۆ بەهێزکردنی هەموو جۆرە پێوەندییەکانی باشوور لەگەڵ بەغداد و قووڵکردنەوەی دیالۆگی دیموکراتیک و شارستانیانە.
  دەبێت “نەخێر” دووبارە بکەینەوە بۆ شەڕ و گرژیی و خۆدوورگرتن لەگەڵ بەغداد!
  بەڵێ دەبێت بڵێین “نەخێر” بۆ شەڕی بە وەکالەت بۆ ئێران و تورکیا.

  ڕێبوار ڕەشید
  3/5/2020

دنیای مۆدێرن لەسەر ئەو باوەڕە پێک هاتووە کە مرۆڤەکان ئەتوانن مەرگ فریوبدەن و بەسەری دا زاڵ بن. ئەم تێڕوانینە شۆڕشێکی نوێ لە مێژووی مرۆڤایەتی بوو. لە بەشی هەرەزۆری مێژوو دا، مرۆڤەکان بە ملکەچی تەسلیمی مەرگ بوونەتەوە. تا کۆتاییەکانی سەردەمی مۆدێرن، زۆربەی ئایینەکان و ئایدۆلۆژیاکان، مەرگیان نە تەنیا وەکوو چارەنووسی مسۆگەر، بەڵکوو بە سەرچاوەی سەرەکی مانای ژیانیان زانیوە. گرنگترین رووداوەکانی ژیانی مرۆڤ لە دوایین هەناسەکانی ژیان روویان دەدا. تەنیا لەو کاتە بوو کە مرۆڤ لە نهێنییە راستەقینەکانی ژیان تێدەگەیشت. تەنیا لەو کاتە بوو کە مرۆڤ دەستی بە رزگارییەکی هەتاهەتایی دەگەیشت یاخود تووشی رەنج و نەفرینێکی تاقەت پڕووکێنی هەتاهەتایی دەبوو. لە جیهانێک بێبەر لە مردن – کەواتە، بێبەر لە بەهەشت و جەهەندەم و تەناسوخ(دوونادوون)- ئایینەکانی وەکوو مەسیحییەت، ئیسلام، ھیندوویزم بێ واتا دەبون. لە بەشێکی بەرچاوی ئەم مێژووە، باشترین زەینەکانی مرۆڤایەتی سەرقاڵی واتا بەخشین بە مەرگ بوون، نەک هەوڵ دان بۆ زاڵ بوون بەسەری‌دا.
“داستانی گلگامێش”، ئوستوورەی ئورفیوس و ئوريديس، کتێبی پیرۆز، قورئان، ڤێداکان و زۆر کتێب و چیرۆکی دیکە، پشوودرێژانە و لەسەرخۆ بۆ مرۆڤی داماو و پەرێشانیان روون دەکردەوە، کە ئێمە دەمرین چونکە خواوەند یان گەردوون و دایکی سروشت چارەنووسیان وەها دیاری‌ کردووە، کەواتە باشترە کە بە خاکەڕایی و دڵاوایی باوەش بۆ ئەم چارەنووسە بکەینەوە. بەشکەم رۆژێک خواوەند بە کردەیەکی مێتافیزیکی گەورە وەکوو گەڕانەوەی مەسیح، مەرگ بەتاڵ بکاتەوە. بەڵام بێ گومان رێکخستنی شۆڕشێکی وەها لە دەسەڵاتی مرۆڤەکان وەدەر بوو.
دواتر شۆڕشی زانستی بەدیهات. بە بۆچوونی بیرمەندەکان، مەرگ فەرمانێکی خودایی نییە بەڵکوو تەنیا کێشەیەکی تەکنیکییە. مرۆڤ بە فەرمانی خودا نامرێت بە پێچەوانەوە بە هۆی کێماسییەکی تەکنیکی گیانی لەدەست دەدات. دڵ لە ھاویشتنی خوێن رادەوەستێت. شێرپەنجە، جگەر لە ناو دەبات. ڤایرۆسەکان لە سییەکان زیاد دەکەن. چی دەبێتە هۆی ئەم هەموو کێشە تەکنیکییە؟ “کێشە تەکنیکییەکانی تر”. دڵ لە لێدان ئەوەستێت چونکە ئۆکسجینی پێویست بە ماسوولکەکان ناگات. خانە ناتەندروستەکان لە جگەر زیاد دەکەن چونکە بەڕێکەوت جۆرێک بازدانی بۆماوەیی رووی داوە. ڤایرۆسەکان لە سییەکان جێگیردەبن لەبەرئەوەی کەسێک لە ناو پاسی هاتوچۆ پژمیوە. هیچ شتێکی مێتافیزیکی لەمانە دا بوونی نییە.
بیرمەندەکان باوەڕیان وایە کە هەر کێشەیەکی تەکنیکی رێگە چارەیەکی هەیە. بۆ زاڵ بوون بەسەر مردن پێویست ناکات چاوەڕێی گەڕانەوەی مەسیح بکەین. دوو بیرمەند دەتوانن ئەم کارە لە تاقیگەدا جێبەجێ بکەن. لە کاتێک دا کە بە شێوەی نەریتی، پرسی مردن لە چوارچێوەی پسپۆری قەشە و زاهیدە رەشپۆشەکان بووە، ئێستاکە بیرمەندانێک پێیەوە سەرقاڵن کە یونیفۆرمی سپییان لەبەر کردووە و لە تاقیگە توێژینەوە دەکەن. ئەگەر تووشی دڵەخورپە ببین، دەکرێت بە خورپێنەری دڵ(pacemaker) ببزوێنرێت یان تەنانەت چاندنی دڵ ئەنجام بدرێت. ئەگەر تووشی شێرپەنجە بین، دەکرێت بە تیشک دەرمانی لە ناوی ببەین. ئەگەر ڤایرۆس لە سییەکان زیاد بکات، دەتوانرێت دەرمانە نوێکان بو چارەسەر بەکار بهێنرێت. ئەگەرچی هێشتا ناتوانین کێشە تەکنیکییەکان چارەسەر بکەین بەڵام هەوڵی بۆ دەدەین. باشترین زەینەکانی مرۆڤایەتی چی تر کاتیان بۆ واتا بەخشین بە مەرگ تەرخان ناکەن. لە باتی ئەوە، هەوڵ بۆ زیاتر کردنی تەمەنی مرۆڤ دەدەن. ئەوان سەرقاڵی توێژینەوە لە بارەی سیستمە مایکرۆبایۆلۆژیک، فیزیۆلۆژیک، بۆماویی(Genetics)کانن، کە هۆکاری نەخۆشی و پیر بوونن؛ بیرمەندان خەریکی بەرهەم هێنانی دەرمانی نوێ وەرچەرخانی گەورەن.
هەوڵی مرۆڤ بۆ زیاد کردنی ماوەی ژیان بە شێوەیەکی بەرچاو سەرکەوتوو بووە. لە دوو سەدەی رابردوو، ناونجی هیوا بە ژیان لە کەمتر لە 40 ساڵ بە 72ساڵ لە هەموو جیهان، هەروەها بە زیاتر لە 80 ساڵ لە هەندێک وڵاتی پێشکەوتوو گەیشتووە. رێژەی مردنی منداڵان ئێجگار زۆر دابەزیوە. تا سدەی بیستەم، لای کەم یەک لە سێی منداڵان هەرگیز بە قۆناغی گەورەساڵی نەدەگەیشتن و زیاتر تووشی نەخۆشی وەکوو سکچوونی خوێنی، سورێژە و مێکوتە دەبوون. لە ئینگلتەرای سەدەی حەڤدە، لە هەر 1،000 کۆرپە نزیک ب 150 کەسیان لە هەمان ساڵ دا گیانیان لەدەست دەدا و تەنیا نزیک بە 700 کەس لەوانە بە تەمەنی 15 ساڵان دەگەیشتن. ئێستاکە لە هەر 1،000 کۆرپەی لە دایک بووی ئینگلتەرا تەنیا 5 کەس لە ساڵ یەکمی ژیانیان گیان لەدەست دەدن و 993 کەس لەوانە دەگەنە تەمەنی 15 ساڵان. لە هەموو جیهان ، رێژەی مردنی منداڵان گەیشتووەتە کەمتر لە 5 لە سەد.
هەوڵی مرۆڤەکان بۆ پاراستنی گیان و زیاتر کردنی ماوەی ژیان بە رادەیەک سەرکەوتوو بووە کە جیهان‌بینیی ئێمەی مرۆڤ بە تەواوی گۆڕانکاری بەسەر هاتووە. لە حاڵێک دا کە ئایینە نەریتییەکان، ژیانی پاش مردنیان بە سەرچاوەی مانا دەزانی و لە سەدەی هەژدەهەم بە دوا، ئایدۆلۆژیای وەک لیبراڵیزم، سۆسیالیزم، فێمینیزم بە هیچ شێوەیەک ئاوڕیان لە ژیانی پاش مردن نەداوە. کاتێ کۆمۆنیستێک دەمرێ، چی بەسەر دێت؟ چی بەسەر کاپیتالیستێک دێت؟ ئەی چی بەسەر فێمینیستێک دێت؟ گەڕان لە نێو کتێبەکانی کارڵ مارکس، ئادام سمیت و سیمۆن دێ‌بۆڤوار بۆ دۆزینەوەی وڵامی ئەم پرسیارانە بێ کەڵک دەبێ.
تەنیا ئایدۆلۆژیای مۆدێرن کە بایەخ و گرنگی دەدات بە مەرگ ، ناسیۆنالیزمە. ناسیۆنالیزم، لە کاتی داماوی و زاڵ بوونی هەستیاری، بەڵێن دەدات کە هەر کەسێک کە لە رێگای وڵات گیانی بەخت بکات تا هەتاهەتایە لە یادەوەری نەتەوەکەی زیندوو دەمێنێت. بەڵام ئەم بەڵێن ئەوەندە تەماوی و ناڕوونە کە تەنانەت زۆربەی ناسینالیستەکانیش بەڕاستی سەری لێ دەرناکەن. چۆن دەتوانی بەڕاستی لە یادی میلەت دا زیندوو بی؟ لە دوای مردن چۆن دەکرێ بزانی کە گەلەکەت لە یادت ئەکەن یان نە؟ جارێک لە “وودی ئاڵێن ” پرسیار کرا، کە ئایا هیوای هەیە تا هەتاهەتایە لە یادەوەری هۆگرانی سینەما زیندوو بمێنێت. ئاڵێن وڵامی دایەوە: (پێ باشترە لە شوقەکەم زیندوو بمێنم.)
تەنانەت چەقی سەرنج و وردبوونەوەی زۆرێک لە ئایینەکان گۆڕاوە، ئەم ئایینانە لە جێی ئەوەی کە بانگەشە بۆ بەهەشتی بەڵێن‌دراو بکەن، زۆر زیاتر لە جاران بەڵێنی دنیایی دەدەن.
ئایا ئەم دنیاگیرییە(پاندێمی) تێڕوانینی ئێمە بۆ مەرگ دەگۆڕێت؟ زۆر پێدەچێت نە. بە تەواوی پێچەوانەیە. ئەگەری زۆری هەیە کە کۆڤید-١٩ هەوڵی ئێمە بۆ پاراستنی گیانی مرۆڤەکان دووهێندە زیاد بکات. کاردانەوەی کەلتووری باو بەرامبەر بە کۆڤید-١٩ نە ملکەچی و تەسلیم بوون بەڵکوو ئامێتەیەک لە تووڕەیی و هیوایە.
لە کاتی سەرهەڵدانی نەخۆشییە گشتگیرەکان لە کۆمەڵگا پێش‌مۆدێرنەکان وەکوو ئەورووپای سەدەکانی ناوین، خەڵک دەترسان کە گیانی خۆیان لە دەست بدەن و لە مردنی ئازیزانیان پەشێو و حەپەساو دەبوون بەڵام کاردانەوەی کەلتووری باو تەنیا تەسلیم و ملکەچی بوو. پێدەچێت ئەمە هەمان هەلومەرج بێت کە دەروونناسەکان بە “داماوی و بەلەنگازی فێرکراو”(Learned helplessness) ناوی دەبەن. خەڵکی بە خۆیان دەگوت کە ئەمە خواستی خودا بووە- یاخود عەزابی پەروەردگار بە هۆی گوناهەکانی مرۆڤ بێت. «خودا باشتر لە هەر کەسێک ئاگادارە. ئێمە مرۆڤە بەدفەڕەکان شیاوی ئەم رەنج و عەزابەین. لە کۆتایی‌دا دەرەکەوێت کە ئەمە حیکمەتێکی پەروەردگاری تێدا بووە و بۆ خەیر و چاکەی مرۆڤ بووە. پەرۆشی و نیگەرانی ناوێ، مرۆڤی خاوەن چاکە لە بەهەشت پاداشتی چاکەی وەردەگرێت. نابێ کاتی خۆت بۆ دۆزینەوەی دەرمان و چارەسەر بە فیڕۆ بدەی. ئەم نەخۆشییە خودا ناردووێتی تا ئێمە سزا بدات. ئەوانەی کە وا دەزانن مرۆڤ ئەتوانێ بە یارمەتی لێهاتوویی خۆی بەسەر ئەم نەخۆشییە گشتگیرە زاڵ بێت، تەنیا خەریکن گوناهی لووتبەرزی بە رەشایی تاوانباریی خۆیان زیاد دەکەن. مەگەر ئێمە چین کە بمانەوێ پلانەکانی خواوەند هەڵوەشێنینەوە؟»
لە ئەمڕۆ دا تێڕوانینێکی بە تەواوی پێچەوانە زاڵە. هەرکات ژمارەیەکی بەرچاوی مرۆڤەکان بە هۆی روودانی کارەساتی وەک ئاگرکەوتنەوە لە تاوەرێک، رووداوی هاتوچۆی شەمەندەفەڕ یان زریان، گیانیان لەدەست ئەدەن، ئەمە بە رووداوێکی شیاوی پێشگرتن و لێکەوتەی کەمتەرخەمی مرۆڤ دەزانین نەوەکوو سزا و عەزابێک لە لایەن خودا یان کارەساتێکی سروشتی پارێزهەڵنەگر. ئەگەر کۆمپانیای شەمەندەفەڕ لە بودجەی دڵنیایی و تەندروستی دا چنۆکی و کەمتەرخەمی نەدەکرد، ئەگەر شارەوانی رێوشوێنی باشتری بۆ رووداوەکانی ئاگرکەوتنەوە دابین دەکرد، ئەگەر حکومەت خێراتر بە هانا و فریاکەوتن دەچوو، گیانی ئەم مرۆڤانە رزگار دەبوو. لە سەدەی بیست و یەک دا، مەرگی ژمارەیەکی زۆری مرۆڤەکان، ئۆتۆماتیکەن دەبێتە هۆی خستنەرووی سکاڵا و دادخوازی و لێکۆڵینەوە و لێپرسینەوە.
تێڕوانینی ئێمە بۆ نەخۆشییە گشتگیرەکانیش هەر ئاوایە. هەرچەن بڕێک لە بانگخوازە ئایینییەکان بە بێ‌ئەملاوئەولا نەخۆشی ئایدز وەکوو سزایەک بۆ هاورەگەزخوازەکان لە لایەن خودا لێکدەدەن، بەڵام ئەم روانینانە تایبەت بە شێت و بێئاوەزە پەراوێزخراوەکانی کۆمەڵگای مۆدێرن بووە و ئێستاکە زۆربەی خەڵک بڵاوبوونەوەی ئایدز، ئیبۆلا، ئەو نەخۆشییە گشتگیرەکانی ئەو دوایییانە، لێکەوتەی کەمتەرخەمی و درێغی رێکخراوەیی دەزانن. ئێمە وادەزانین کە مرۆڤ زانیاری و ئامرازی پێویستی بۆ بەرگرتن لە نەخۆشییە گشتگیرەکان لەبەردەستە، و بەسەر ئەمەشەوە ئەگەر نەخۆشییەکی ئاواهی بڵاو ببێتەوە، ئەمە لە لێنەهاتوویی بەرپرسان سەرچاوە دەگرێت نەوەک لە تووڕەیی و رق‌هەستانی خواوەند. کۆڤید-١٩ش لەم چوارچێو وبنەمایە وەدەر نییە. هێشتا لە جەرگەی قەیرانەکەین، بەڵام هەرکەسەو خەریکە کێماسی و کەمتەرخەمییەکان دەخاتە ئەستۆی کەسێکی دیکە. وڵاتە جیاوازەکان یەکدی تۆمەتباردەکەن.سیاسەتمەدارە رەکابەرەکان، بەرپرسیارێتی وەکوو نارنجۆکی بێ ئەڵقە لە کەسێکەوە بۆ کەسی تر هەڵەدەن.
سەرەڕای تووڕەیی، هیوایەکی زۆر سەرنجڕاکێشیش بوونی هەیە. قارەمانەکانی ئێمە ئەو قەشانە نین کە مردووکان بنێژن و بۆ کارەساتەکان بیانوو بهێننەوە، قارەمانەکانی ئێمە پزیشکان و پەرستاران و ستافی تەندروستین کە گیانی مرۆڤەکان دەپارێزن. بەرزەقارەمانەکانی ئێمە بیرمەند و زاناکانن کە لە تاقیگەکان خەریکن. هروەک ئەوەی کە هۆگرانی سینەما دەزانن کە سپایدرمەن و واندرومن لە کۆتایی دا مرۆڤە خراپەکان شکست دەدەن و جیهان رزگار دەکەن، ئێمەش دڵنیاین کە لە ماوەی چەند مانگ یاخود یەک ساڵ، تاقیکارەکان دەرمانی سوودبەخش و تەنانەت ڤاکسینی کۆڤید-١٩ ئەدۆزنەوە. ئەو کاتە پیشانی ئەم ڤایرۆسە چارەڕەشە دەدەین کە کێ گیانەوەری باڵادەستی ئەم هەسارەیە! هەموولایەک، لە کۆشکی سپی بگرە تا واڵ ستریت و باڵکۆنی ماڵەکان لە ئیتالیا، دەپرسن: ڤاکسین کەی ئامادە دەبێت؟ چی کاتێک. نەک ئەوەی کە (ئایا ئامادە دەبێت؟).
کاتێ ئەم ڤاکسینە ئامادە بێت و ئەم نەخۆشییە دنیاگیرە لە ناو بچێت، مرۆڤ چی پەند و وانەیەک فێر دەبێت؟ زۆر پێدەچێت، لەوە تێبگەین کە دەبێت بۆ پاراستنی گیانی مرۆڤەکان هەوڵ و خەباتێکی زۆر زیاتر لە رابردوو وەگەربخەین. دەبێ نەخۆشخانە، پزیشک، پەرستاری زیاترمان هەبێت. دەبێ ئامێری هەناسەی دەستکرد، بەرگی پارێزەر، کیتی تاقیکاری زیاتر لە جاران پاشەکەوت بکەین. دەبێ پارەیەکی زیاتر بۆ توێژینەوەکانی پەیوەست بە فاکتەرە نەخۆشکەرە نەناسراوەکان و دەرمانە نوێکان تەرخان بکەین. نابێ دیسان خافڵگیر بکرێین.
هەندێ کەس پێدەچێت ببێژن کە ئەم گوتە هەڵەیە و ئەم قەیرانە دەبێ فێری خاکەڕاییمان بکات. بە بۆچوونی ئەوان، ئێمە نابێ ئەوەندە لە توانای خۆمان بۆ هێنانە ژێربار و زاڵ بوون بەسەر هێزی سروشت، دڵنیا بین. زۆرێک لەم نەیارانە زەینییەتی وەکوو سەدەکانی ناوینیان هەیە و هەرچەن ئامۆژگاری خاکەڕایی و لەخۆبووردەیی دەکەن بەڵام سەد لەسەد دڵنیان کە حەقیان بەدەستە. هەندێ لە مرۆڤە دەمارگرژەکان ناتوانن بەربە خۆیان بگرن- قەشەیەک کە حەفتانە خوێندنەوەی کتێبی پیرۆز بۆ ئەندامانی ئەنجومەنی وەزیرانی دۆناڵد ترەمپ بەڕێوەدەبات، ئەم پاندێمییەی وەکوو سزایەکی ئیلاهی بۆ هاورەگەزخوازەکان پێناسە کردووە. بەڵام ئەمڕۆ تەنانەت خاوەندار و سەرپەرشتانی دابونەریت، لە جیاتی کتێبی پیرۆز متمانە بە زانست دەکەن.
کڵێسای کاتۆلیک فەرمانی کردووەتە ئیمانداران کە سەردانی کڵێسا نەکەن. ئیسرائیل کەنیسەکانی داخستووە. کۆماری ئیسلامی ئێران خەڵکی لە سەردان نەکردنی شوێنە ئایینییەکان ئاگادار کردووەتەوە. بەڕێوەبردنی رێوڕەسمی ئایینی لە هەموو پەرستگەکان قەدەغەکراوە. هەموو ئەمانە هۆکاری ئەوەیە کە بیرمەندان لێکدانەوە و بەراورد کردن، پێشنیاریان کردووە کە شوێنە ئایینییەکان داخرێن.
هەڵبەت هەموو ئەو کەسانەی کە ئێمە لە لووتبەرزی نابەجێ مرۆڤ ئاگادار دەکەنەوە، کۆنەپەرست نین. تەنانەت بیرمەندەکانیش هاودەنگن کە دەبێ چاوەڕوانییەکانمان بەجێ بن و ناکرێت باوەڕێکی کوێرانەمان بە هێزی پزیشکەکان هەبێت کە لە بەرامبەری هەر کارەساتێکی سروشتی بمانپارێزن. لە کاتێک‌‌دا کە هێزی گشتی مرۆڤ رۆژ بە رۆژ زیاد دەبێت، تاکەکان دەبێ لاوازی و بەرگەنەگری تاکەکەسیان لەبەرچاو بگرن.
رەنگە تا یەک یان دوو سەدەی تر زانست، تەمەنی مرۆڤ بەشێوەی بێ‌سنوور گەشە پێ‌بدات، بەڵام هێشتا ئەمە بەردەست نییە. بەدەر لە هەندێک لە منداڵانی میلیاردەرەکان، هەموومان رۆژێک دەمرین و ئازیزەکانمان لەدەست دەدەین. ئێمە دەبێ دان بە ناسەقامگیری و ناجێگیری خۆمان بنێین.
بۆ چەندین سەدە مرۆڤەکان، ئایینیان وەکوو مێکانیزمێکی بەرگری کار بەکار هێناوە و باوەڕیان وابووە کە لە دنیای پاش مردن، ژیانی هەتاهەتایییان دەبێت. ئێستا مرۆڤەکان جاربەجار زانست وەکوو مێکانزمێکی بەرگری جێگرەوە بەکار دەهێنن و بڕوایان وایە کە پزیشکان هەردەم رزگاریان دەکەن و تا هەتاهەتایە لە ماڵی خۆیان دەژین. ئێمە تێڕوانینێکی میانەڕەومان پێویستە، دەبێ متمانەمان بە زانست هەبێ کە چارەسەری نەخۆشییە گشتگیرەکان دەکات بەڵام لە هەمان کات‌دا بمری و فانی بوونمان قەبووڵ بکەین.
قەیرانی ئێستاکە، پێدەچێت ئاستی ئاگایی زۆرێک لە خەڵک لە بارەی بێ‌دەوامی ژیانی مرۆڤ و دەستکەوتەکانی مرۆڤایەتی بەرز بکاتەوە. بە سەر ئەمەشەوە، ئەگەرێکی زۆر هەیە کە کۆی گشتی شارستانییەتی مۆدێرنمان، رێگایەکی جیاواز بگرێتەبەر. هەنووکە کە ئەم ژیارە لە لاوازی و لەرزۆکی خۆی ئاگادار بووە، بەتەمای بەهێز کردنی توانای بەرگریی دەبێت. بە دووری دەزانم کە لە دوای چارەسەر کردنی قەیرانی هەنووکەیی، بودجەی دپارتمێنتەکانی فەلسەفە زیاد بکرێت. بەڵام گرەو دەکەم کە بودجەی کۆلێجە پزیشکییەکان و سیستمی چاودێری تەندروستی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات.
رەنگە ئەمە باشترین حاڵەتێکە کە دەکرێت چاوەڕوانی بکەین. حکومەتەکان بەهەر حاڵ لە فەلسەفە شارەزاییان نییە. ئەمە بواری شارەزایی و پسپۆڕی ئەوان نییە. حکومەتەکان بە شێوەی جدی و پێداگرانە بپەرژێنە سەر باشتر کردنی سیستمی تەندروستی و چاودێری پزیشکی. ئەمە ئەرکی تاکەکانە کە فەلسەفە بەرەو ئاستێکی باشتر ببەن. پزیشکان ناتوانن مەتەڵی هەبوونمان بۆ وڵام بدەنەوە. بەڵام دەتوانن کاتێکی زۆرترمان بۆ مسۆگەر بکەن، تا ئێمە لەگەڵ مەتەڵەکە خەریکبین. ئەمە ئیدی پەیوەندی بەخۆمانەوە هەیە کە چۆن کاتەکەمان بەسەر دەبەین.

یۆڤال نوح هەراری مامۆستای مێژووە لە زانكۆی عیبریی ئۆرشەلیم لە ئیسرائیل و نووسەری چەندین کتێبی بەناوبانگ و پڕفرۆشە وەکوو «سایپێنس “مرۆڤی ژیر-عەقڵمەند”: کورتەیەکی مێژووی مرۆڤایەتی »،«ھۆمۆ دیۆس”مرۆڤەخودا”: کورتەیەکی مێژووی بەیانی »،«بیست‌ویەک وانە بۆ سەدەی 21»

وەرگێڕان: هەژیر هاشمی

ئەم وتارەی لە رۆژنامەی “گاردیەن” بەم ناوونیشانی خوارەوە بڵاو کراوە:
Yuval Noah Harari, ‘Will coronavirus change our attitudes to death? Quite the opposite’, The Guardian, 20 April 2020.

گه‌وره‌ هونه‌رمه‌ندی كۆچكردوو ئیدیر:
كورده‌كان له‌ عێراق وه‌ك نه‌ته‌وه‌ رووبه‌ڕووی جینۆساید و پاكتاوی ره‌گه‌زیی بوونه‌وه‌

نووسینی: ئه‌مین بۆتانی

ماوه‌ی چه‌ند ساڵێك به‌ر له‌ ئێستا (ئێستاش به‌رده‌وامم) سه‌رقاڵی گه‌ڕان و سووڕان بووم به‌دوای خوێندنه‌وه‌ و ناسینی هونه‌ر و كه‌لتووری گه‌لان، بۆ ئه‌وه‌ی ئاگاداری مۆرك و جۆری ئافراندنی ئه‌وان بم و دواجار وه‌ك گه‌نجینه‌ و ئه‌زموونێكی مرۆڤایه‌تی سوودی لێ وه‌رگرین بۆ چاند و هونه‌ری كوردستان، ناكرێ‌ له‌ كه‌لتوور و هونه‌ری گه‌لانی جیهان دابڕێین، به‌ڵكو پێویسته‌ ئێمه‌ش رایه‌ڵه‌ی هونه‌ر و ئافراندنی خۆمان به‌وان بناسێنین و وه‌ك پرۆژه‌یه‌كی هونه‌ری و هاوبه‌شیی ژیاندۆستی پێشكه‌ش به‌ كه‌لتووری مرۆڤایه‌تی بكه‌ین. له‌و ماوه‌ویه‌دا و له‌ میانی گوێگرتنم له‌ شاكاره‌ هونه‌ریه‌كان و گه‌ڕان له‌ ناو كه‌لتووری نه‌ته‌وه‌ی ئه‌مازیغ، رێگام كه‌وته‌ به‌ر ده‌رگای هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ی ئه‌مازیغ (ئیدیر)؛ ئیدیر به‌خۆی و گیتاره‌وه‌، ئیدیر به‌ هه‌ناسه‌ و كسپه‌ گۆرانی ده‌چڕێ، به‌ڵام به‌ ده‌نگ و سه‌دای خۆی ئه‌و ناوه‌ جۆش ده‌دا، له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م ده‌نگهه‌ڵبڕین خرۆشان به‌ هه‌وادارانی ده‌كه‌وێ‌، هه‌ندێ جار روخساریان ده‌دره‌وشێته‌وه‌ و هه‌ندێ جاریش فرمێسك له‌ چاوانیان داده‌بارێ‌.. ئیدیر بۆته‌ باڵیۆزی دۆز و حه‌سره‌تی ئه‌مازیغه‌كان، بۆته‌ ده‌نگی نه‌ته‌وه‌یه‌كی سته‌ملێكراو، نه‌ته‌وه‌یه‌ك خاوه‌نی ره‌سه‌نی باكووری ئه‌فریقیایه‌، كه‌چی ئه‌مڕۆ ناتوانێ‌ به‌ زمانی خۆیشی بدوێ‌ و ده‌ربڕین له‌ بوونی خۆی بكا، ساڵانێكی دوور و درێژه‌ به‌ ده‌ست سیاسه‌تی تواندنه‌وه‌ و ئاسیمیله‌كردنه‌وه‌ ده‌تلێته‌وه‌.
به‌داخه‌وه‌ ئیدیر كۆچی دوایی كرد و ئیتر هونه‌ری جوانی و به‌رگریی و ژیان به‌ زمانی ئه‌مازیغی وه‌ك جاران نابیستین، ده‌نگ و خه‌بات و تۆماره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌ی هه‌تا هه‌تایه‌ ده‌مێنێ‌، به‌ڵام ئیدیر خۆی باری كرد.. من ئه‌وسا له‌ میانی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌زموونی ژیان و هونه‌ری ئیدیر و له‌ میانی به‌رخودانی نه‌ته‌وه‌ی ئه‌مازیغه‌كان، هاوبه‌شێكی نوێی جه‌ور و سته‌مم ناسی له‌ته‌ك نه‌ته‌وه‌ی كورد، تاقه‌ گۆرانیه‌ك منی زیاتر به‌ كه‌لتووری ئه‌و نه‌ته‌وه‌ خۆڕاگره‌ ناساند، گۆرانی (ڤاڤا ئینۆڤا) كه‌ ئیدیری هونه‌رمه‌ند له‌ نێو گه‌وهه‌ری كه‌لتوور و ئه‌فسانه‌ دێرینه‌كانی نه‌ته‌وه‌ی ئه‌مازیغ پارزنیویه‌تی و زۆر داهێنه‌رانه‌ هه‌ڵێنجاندویه‌تی چیڕۆكه‌كه‌ی بۆ سه‌دان ساڵ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و وه‌ك گۆرانی ته‌مه‌نی 44 چل و چوار ساڵه‌ و یه‌كه‌م ئالبومی گۆرانی ئیدیره‌ كه‌ له‌ ساڵی 1976 بڵاویكردۆته‌وه‌، تێكسته‌كه‌ له‌لایه‌ن شاعیری ئه‌مازیغی (محمد بن حمدوش) دانراوه‌ و ئیدیریش یارمه‌تی داوه‌، ئاوازی گۆرانیه‌كه‌ هی ئیدیر خۆیه‌تی، خاتوونه‌ چكۆله‌ی ناو داستانه‌ دێرینه‌كه‌ی ئه‌مازیغ ناوی (گریبا)یه‌ و به‌ (ساندرێلای ئه‌مازیغ) ناوداره‌، گۆرانی ڤاڤا ئینۆڤا بۆ بیست و چوار زمان وه‌رگێڕدراوه‌ و به‌وه‌ی منه‌وه‌ كه‌ كردوومه‌ته‌ كوردی؛ جیاواز له‌وان ئه‌وه‌ی ئێمه‌ گۆرانیشه‌ (به‌ تێكست و ئاوازێكی ته‌واو كوردی له‌گه‌ڵ هێشتنه‌وه‌ی زاخاوه‌ ئه‌مازیغیه‌كه‌ی) ده‌بێته‌ بیست و پێنجه‌مین زمان، ئه‌م گۆرانیه‌ی ئیدیر گۆرانی هه‌ره‌ دڵخوازی سه‌رجه‌م نه‌ته‌وه‌ی ئه‌مازیغه‌ و له‌سه‌ر ئاستی میللی وه‌ك زمانحاڵی دۆز و شوناسی ئه‌مازیغیه‌كان وایه‌ و ئه‌مازیغی نیه‌ ئه‌م گۆرانیه‌ی له‌به‌ر نه‌بێ،، (ئینۆڤا)ی نابینا و كه‌نه‌فت له‌و ئه‌فسانه‌ كۆنه‌ی ئه‌مازیغ ناوی باوكی (گریبا)ی كچه‌ چكۆله‌یه‌، گریبا و چه‌ند برایه‌كی بچكۆلانه‌ی و باوكێكی نابینا، له‌ ماڵێكی تاق و ته‌نیا له‌ نێو دارستانێكی چڕ و پڕ له‌ وه‌یشوومه‌ و ترس و له‌رز، گریبا ده‌بوایه‌ هه‌موو رۆژێ بۆ په‌یداكردنی خۆراك له‌ به‌یانییه‌وه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ ده‌ربچێ و له‌ دارستانه‌كه‌ شتێك بێنێته‌وه‌، كێشه‌ی گه‌وره‌ ئه‌وه‌ بوو، دڕنده‌یه‌كی ترسناك وه‌ك ده‌عبا و ئه‌ژدیها هه‌میشه‌ وه‌ك خێو به‌دوای گریباوه‌ بوو، ئه‌ویش زوو به‌ زوو خۆراكێكی له‌و دارستانه‌ په‌یدا ده‌كرد و هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی ده‌زانی دڕنده‌ راوی ده‌نێ‌، به‌هه‌له‌داوان خۆی له‌ ده‌ستی قوتار ده‌كرد و به‌ په‌له‌پڕووزێ‌ خۆی ده‌گه‌یانده‌وه‌ به‌ر ده‌رگای ماڵه‌وه‌، ده‌رگای ماڵه‌وه‌ قایم قایم كڵۆم دراوه‌؛ هه‌ڵبه‌ت له‌ ترسی دڕنده‌ و ده‌عبا، ئینۆڤای باوكی پێی گوتبوو هه‌ر جارێك گه‌ڕایته‌وه‌ به‌ر ده‌رگا؛ بۆ ئه‌وه‌ی بزانم تۆی؛ بازنه‌كانت بخرۆشێنه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بزرینگێته‌وه‌ و بتناسمه‌وه‌، نه‌وه‌ك رۆژێك ده‌رگا بكه‌ینه‌وه‌ و تۆ نه‌بیت، ئینجا دڕنده‌كه‌ تێمان به‌ربێ و هه‌موومان بخوا.. له‌و زستانه‌ سارد و سڕه‌ی دارستان، گریبا هه‌موو رۆژێك ئه‌وه‌ حاڵه‌كه‌ی بوو، به‌ په‌له‌ ده‌ڕۆی بۆ دارستان و به‌ په‌له‌ خواردنی ده‌هێنا بۆ باوك و براكانی و به‌ په‌له‌ك خۆی ده‌گه‌یانده‌وه‌ به‌رده‌رگا و به‌ په‌له‌ خۆی ده‌كرد به‌ ژووردا، ترس و زوقم و چاوه‌ڕوانی و مه‌رگ و نامۆبوون.. گۆرانیه‌كه‌ی ئیدیر (ڤاڤا ئینۆڤا) له‌م ئه‌فسانه‌یه‌ هه‌ڵێنجراوه‌، من هه‌مان ئه‌و ناوه‌رۆكه‌م وه‌ك خۆم و سه‌رله‌نوێ‌ و دوور له‌وه‌ی ئیدیر؛ تێكسته‌كه‌م نووسیوه‌، له‌ رۆژی 3/8/2016 له‌ نووسینی هۆنراوه‌كه‌ بوومه‌وه‌؛ دواتر كارم له‌سه‌ر ئاوازه‌كه‌ كرد، له‌سه‌ر هه‌مان ئاوازه‌كه‌ی ئیدیر؛ به‌ڵام زۆر جیاواز و كوردانه‌ ئاوازه‌كه‌م كورداند، هه‌تا ئه‌و رادده‌یه‌ی لێی رازی بووم.
دوای ئه‌وه‌ به‌چه‌ند مانگێك ویستم ئه‌و گۆرانیه‌ بكه‌مه‌ پرۆژه‌ی گۆرانیه‌كی دۆستایه‌تی نێوان دوو نه‌ته‌وه‌ی هاوبه‌شی هه‌مان سته‌می توانه‌وه‌ و ژێرده‌سته‌یی، نێوان كورد و ئه‌مازیغ، هه‌ڵبه‌ت ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ی خۆیان به‌ ئامۆزای كورد داده‌نێن و ده‌ڵێن ره‌چه‌ڵكی ئێمه‌ش وه‌ك كورد بۆ ئیمپراتۆریه‌تی میدیا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، شانازی به‌و هه‌سته‌ هاوبه‌شه‌یان ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ی كورد، نموونه‌ی ئه‌و هه‌ست و هاوهه‌ڵوێستییه‌ش (مه‌لیكه‌ مه‌زان)ی شاعیر و نووسه‌ری ئه‌مازیغییه‌ كه‌ زۆر شه‌یدای خه‌بات و تێكۆشانی كورده‌ له‌ پێناو ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی؛ له‌سه‌ر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی ده‌رهه‌ق به‌ كورد خراوه‌ته‌ زیندان و مه‌ینه‌تی چه‌شتووه‌، خاتوو مه‌زان له‌ كاتی شه‌ڕی تیرۆرستانی داعش سه‌ردانی سه‌نگه‌ره‌كانی پێشمه‌رگه‌ی كوردستانی كرد و جه‌نابی سه‌رۆك مه‌سعود بارزانیش به‌ رێزه‌وه‌ پێشوازی لێكرد.
بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م گۆرانیه‌ وه‌ك پرۆژه‌یه‌كی دۆستایه‌تی نێوان كورد و ئه‌مازیغ به‌ ئامانج بگات، هه‌ڵه‌ نه‌بم دوای ئه‌وه‌ به‌ چه‌ند مانگێك په‌یوه‌ندییم به‌ شڤان په‌روه‌ره‌وه‌ كرد و یه‌كترمان بینی، دوو جار به‌ دوور و درێژی تێكست و ئاوازه‌كه‌م بۆی باس كرد، بابه‌ته‌كه‌ی به‌لاوه‌ گرنگ و باش بوو، ریكۆردی ئاوازه‌كه‌م بۆ كرد و پێشه‌كیه‌كم به‌ زمانی عه‌ره‌بییش بۆ نووسی و خوێنده‌وه‌ (هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌مازیغه‌كان وه‌ك نه‌ته‌وه‌ و زمان و كه‌لتوور هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ عه‌ره‌به‌وه‌ نیه‌ به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ژێرده‌سته‌ی عه‌ره‌ب بوونه‌ و سیاسه‌تی ته‌عریبیان له‌دژدا په‌یڕه‌و كراوه‌، ویستم به‌چه‌ند رسته‌یه‌ك ئه‌و دۆستایه‌تیه‌مان راگه‌یه‌نم بۆ ئه‌وه‌ی هه‌مووان لێی تێبگه‌ن)، دواتر كاك شڤان په‌روه‌ر گوتی من خه‌ریكی ده‌بم و هه‌ر كاتێك له‌ رووی ئاماده‌كاری و ئارانجه‌ و كاره‌ هونه‌ریه‌كانه‌وه‌ به‌ كۆتا هات؛ یه‌كتره‌ ده‌بینینه‌وه‌ و ئه‌نجامی ده‌ده‌ین، كاری دیكه‌شمان هه‌بوو بیكه‌ین،، له‌و رۆژه‌وه‌ پرۆژه‌كه‌ هه‌ر ئاوه‌ها مایه‌وه‌ و هه‌ردوولامان سه‌رقاڵ بووین، ئێستا نازانم به‌رهه‌مه‌كه‌ لای هونه‌رمه‌ند شڤان به‌ كوێ‌ گه‌یشتووه‌، حه‌تمه‌ن ده‌بێ كاری باشی له‌سه‌ر كردبێ. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌مڕۆ (3/5/2020) هه‌واڵی كۆچی دوایی هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ی ئه‌مازیغی (ئیدیر)م خوێنده‌وه‌ و له‌ دڵه‌وه‌ پێمناخۆش بوو هونه‌رمه‌ندێكی له‌م ئاسته‌ سه‌ر بنێته‌وه‌ و له‌ ئافراندن بكه‌وێ‌، رۆحی شاد بێ و دۆزی نه‌ته‌وه‌كه‌ی به‌ ئازادی بگات و ئه‌مازیغیه‌كان سه‌رفراز بن كه‌ ئیدیر ساڵانێكی درێژ گۆرانی بۆ گوتن و بۆ هه‌ستی جوانی و خه‌ونی مرۆڤه‌كان و به‌رخودان و ژیاندۆستی گۆرانی چڕی. به‌هۆی ئه‌م كۆچه‌ ناوه‌خته‌ی ئیدیر نه‌بوایه‌ هه‌رگیز بیرم نه‌ده‌كرده‌وه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ بنووسم، به‌ڵام نرخ و به‌های هونه‌ر و قه‌در و حورمه‌تی تێكۆشه‌رانی هونه‌ر و كه‌لتوور سه‌ر به‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك بن ئه‌ركێكی هاوبه‌شی هه‌مووانه‌ قسه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ن و وه‌ك ئه‌زموونێكی جوان و خاڵێكی رۆشنی كه‌لتووری مرۆڤایه‌تی شانازی پێوه‌ بكه‌ن، هه‌ر بۆیه‌ش ویستم (شڤان په‌روه‌ر)ی كورد و (ئیدیر)ی ئه‌مازیغی له‌ كارێكی هاوبه‌شی هونه‌ریدا به‌یه‌ك بگه‌یه‌نم كه‌ هه‌ردووكیان ده‌نگ و هاواری ئازادین و نزیكه‌ی نیو سه‌ده‌یه‌ له‌ پێناو ئازادی و سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌كه‌یان خه‌باتیان كردووه‌ و ماندوو بوون، به‌داخه‌وه‌م (له‌به‌ر هه‌ر هۆكارێك) ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ نه‌ڕه‌خسا به‌ ئیدیر رابگه‌یه‌نم كه‌ كوردێك به‌ ته‌مایه‌ ئه‌و گۆرانیه‌ی تۆ و هاواری گریباكه‌ی نێو دارستانه‌كانی ئه‌مازیغستان بگه‌یه‌نێته‌ ده‌رگا و په‌نجه‌ره‌ هه‌میشه‌ كراوه‌كانی كوردستان. ئه‌مه‌یه‌ هێزی هونه‌ر كه‌ دۆستایه‌تی و خۆشه‌ویستی و ته‌بایی و جوانی ده‌گه‌یه‌نێته‌ دوورترین شوێن و كاته‌كان،، كه‌ تۆ هه‌بوویت،، بێگومان خه‌ڵكی دی هه‌یه‌ گوێیان له‌ بوونی تۆ ده‌بێ، تۆ قسه‌ی خۆتت كرد،، سه‌دا و زایه‌ڵه‌ و ده‌نگدانه‌وه‌كانت هه‌میشه‌ له‌ سارا بیكۆتاكانی ئه‌فریقیا و شاخ و داخه‌ سه‌ركه‌شه‌كانی ئه‌تله‌س و ئۆراس و بابۆر هه‌تا ده‌گاته‌ زاگرۆسی میدیا شه‌پۆل ده‌دا و نابڕیته‌وه‌.
(ڤاڤا ئینۆڤا..
ڤاڤا ئازادی)
تێكست و كورداندنی ئاواز: ئه‌مین بۆتانی
پرۆژه‌یه‌ك بۆ سترانێكی دۆستایه‌تی نێوان كورد و ئه‌مازیغ
به‌رهه‌م لای هونه‌رمه‌ندی كورد (شڤان په‌روه‌ر)ه‌
…
هۆڤا سه‌قه‌مێ‌ لپه‌ی منه‌
زوو ده‌ری ڤه‌كه‌ ڤاڤا ئینۆڤا ئا ڤاڤا ئینۆڤا
لناڤ دارستانا سته‌مێ‌
ئازادی تونه‌ ڤاڤا ئینۆڤا ئا ڤاڤا ئینۆڤا
لێ لێ لێ لێ لێ
لێ لێ لێ لێ لێ
ژبۆ ئازادیێ ئه‌م به‌نده‌وارن
لێ لێ لێ لێ لێ
سته‌ما كۆله‌داران
سڕ و سه‌قه‌ما دنیایێ ئه‌م خوارن
…
لبه‌ر ده‌رێ‌ سه‌رفرازیێ
ڤاڤا ئینۆڤا سڕێ ئه‌م برن
نه‌ ژیان نه‌ ئازادی هات
سال زه‌مان ده‌ربازبوون ئه‌م ل ڤرن
لێ لێ لێ لێ لێ
لێ لێ لێ لێ لێ
ژبۆ ئازادیێ ئه‌م به‌نده‌وارن
لێ لێ لێ لێ لێ
سته‌ما كۆله‌داران
سڕ و سه‌قه‌ما دنیایێ ئه‌م خوارن
…
هێ دنیا گریبا دگری
چما نابهیزی ده‌نگێ بازنا
ده‌رێ‌ وژدانا خوه‌ ڤه‌كه‌
دل زاف تژه‌یه‌ ژگلی و گازنا
لێ لێ لێ لێ لێ
لێ لێ لێ لێ لێ
ژبۆ ئازادیێ ئه‌م به‌نده‌وارن
لێ لێ لێ لێ لێ
سته‌ما كۆله‌داران
سڕ و سه‌قه‌ما دنیایێ ئه‌م خوارن
… … …
https://www.youtube.com/watch?v=Z_WEEh3I5OY
هونه‌رمه‌ند ئیدیر له‌ چه‌ند دێرێكدا:
ناوی راسته‌قینه‌ی خۆی (حه‌مید شریات)ه‌ له‌ ساڵی 1949 له‌ گوندی ئایت لحسێن له‌دایكبووه‌ له‌شاری تیزی ئۆزۆی جه‌زائیر، دایكی ناوی ناوه‌ (ئیدیر) وه‌ك سیمبول له‌ كه‌لتووری ئه‌مازیغیه‌كان بۆ چاوه‌زار و تووشنه‌بوون به‌ كاره‌سات و به‌ڵا، له‌ناو كوردیش هه‌مان كه‌لتووری ناونان هه‌یه‌ بۆ مانه‌وه‌ی منداڵی نێرینه‌؛ له‌ناو كوردانی ئێزدی ناوی (كرێت و كورتان و…هتد)هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بمێننه‌وه‌ و له‌وچاوی پیس به‌دوور بن.
ئه‌ندازیاری جیۆلۆجیا بووه‌ و له‌ بواری پترۆڵ كاری كردووه‌ له‌ بیابانه‌كانی جه‌زائیر.
وه‌ك باڵیۆزی هونه‌ر و گۆرانی و شوناس و كه‌لتووری ئه‌مازیغیه‌كان ناسراوه‌ له‌سرانسه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌ی باكووری ئه‌فریقیا كه‌ نه‌ته‌وه‌ی ئه‌مازیغی لێ ده‌ژی، هه‌ڵبه‌ت له‌ وڵاتانی مۆریتانیا و مه‌غریب و جه‌زائیر و توونس و لیبیا و هه‌تا ده‌گاته‌ مسر رێژه‌ی ئه‌مازیغه‌كان 90% و عه‌ره‌به‌كان ته‌نیا كه‌متریشن له‌ رێژه‌ی 10% ئه‌و وڵاتانه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هاتنی موسوڵمانه‌كان بۆ باكووری ئه‌فریقیا به‌ره‌به‌ره‌ ئه‌مازیغه‌كان وه‌ك بوون و كه‌لتوور و ناسنامه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی توێنرانه‌وه‌ و به‌شێویه‌كی زۆره‌ملێ مۆركی عه‌ره‌بییان به‌سه‌ردا سه‌پێنرا، له‌وباره‌وه‌ هونه‌رمه‌ند ئیدیر ده‌ڵێ: ئێمه‌ی ئه‌مازیغ له‌ باكووری ئه‌فریقیا كێشه‌ی شوناسمان هه‌یه‌ و هه‌وڵ ده‌ده‌ین له‌ رێگه‌ی سیاسیانه‌ و ئاشتیانه‌ و زانایانه‌ و دانایانه‌ چاره‌سه‌ری دۆخی نه‌ته‌وایه‌تی خۆمان بكه‌ین،، هه‌روه‌ها له‌ شوێنێك كه‌ پێی ده‌ڵێن بۆچی به‌ عه‌ره‌بی قسه‌ ناكه‌ی؟ ئه‌و ده‌ڵێ من ئه‌مازیغیم و هیچ په‌یوه‌ندییه‌كم به‌عه‌ره‌به‌وه‌ نیه‌، من سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی جیاوازم. هونه‌رمه‌ند له‌باره‌ی ئه‌و جه‌ور و سته‌مه‌ی به‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌كاندا هاتووه‌؛ به‌راورد له‌ نێوان كورد و ئه‌مازیغدا ده‌كات و سه‌باره‌ت به‌ چه‌وساندنه‌وه‌ و پاكتاوی ره‌گه‌زیی دژ به‌ كورده‌كان ده‌ڵێ” بارودۆخی ئێمه‌ی ئه‌مازیغ تۆزێك له‌وه‌ی كورده‌كان باشتر بوو، چونكه‌ كورده‌كان له‌ عێراق دووچاری جینۆساید و ریشه‌كێشكردن بوونه‌وه‌.
هونه‌رمه‌ند ئیدیر له‌ سه‌ره‌تای هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو رووی له‌ فه‌ره‌نسا كردووه‌ و له‌و كاته‌وه‌ له‌ پاریس ده‌ژیا.
تا ئێستا چه‌ندین و به‌رهه‌م و ئالبومی گۆرانی هه‌یه‌ به‌ زمانی ئه‌مازیغی.
ئه‌و وه‌ك هونه‌رمه‌ند و كه‌سایه‌تیه‌كی هونه‌ری یه‌كێكه‌ له‌وانه‌ی به‌هێزه‌وه‌ له‌پێناو ئاشتیدا تێده‌كۆشا و زۆر به‌ په‌رۆشه‌وه‌ پاڵپشتیی ئه‌و هه‌وڵ و خۆپێشاندان و كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ جه‌ماوه‌ری و هونه‌ریانه‌ بوو وه‌ك لایه‌نگرێكی دۆزی ره‌وای مرۆڤایه‌تی.
به‌داخه‌وه‌ ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ مه‌زنه‌ دوای ساڵانێكی زۆر له‌گه‌ڵ نه‌خۆشی، كاتژمێر نۆ و نیوی ئێواره‌ی رۆژی شه‌ممه‌ 2/5/2020 له‌ نه‌خۆشخانه‌ی (بیشا سان كلوود بێرنار) له‌ پاریسی پایته‌خت كۆچی دوایی كرد.

هاوبیرو هاوڕێ و خۆنەویست ڕۆژی ڕفاندن و تیرۆرکردنت یاددەکەیینەوەو لەگەڵماندا دەمێنیت” بەو هیوایەی ساڵەهای ساڵە کردومانە بە چرایەك و ڕۆشنایی لە کۆمەڵگەی کوردیدا بە درەوشاوەیی. هاورێ سەردەشت دوای کۆچی تۆ زۆرمان نوسی و زۆرمان وت، خوێندنەوەشمان بۆ هەر بیروڕایەک هەبووەو بەردەوام هاوڕێیانی ئازادی سەربەخۆ لە پێشبڕکێی یەکدابون و بیروڕایان فراوانتر لەیەکتری نیشانداوە. نوسراوەکان بەردەوام لە گۆڕانکاریدان، بەڵام سەرکردایەتی کورد لە باشورو دەسەڵاتداران لەشوێنی خۆیدایەو، هێشتا جەنگی ناوخۆ بەردەوامە. لە پاش مەرگی تۆ، کە 10 ساڵە ئێمە لەنێو قوتابخانەیەکداین و بەردەوام وانە بە سەرکردەکانمان دەڵێینەوە، وانەیەك گەر هــــی پانزدەساڵ لەمەبەر بگوترێتەوە لەگەڵ رەوشی ئێستای سیاسیان دەگونجێ.

لە پاش کۆچی دوایی تۆ دەیان کەس هاتن و قەڵەمەکانیان بەکارهێنا بۆخۆجێگاکردنەوەو بەرژەوەندی خۆیان شەقامیان هەژاندو پاش خۆدەرخستن و ناساندن و گەورەبونیان، هەمو ئەوشتانەی بەویژدانیانەوە هەڵواسرابوو فرۆشتیانەوە بە حزبێك یان بەرپرسێك. بۆ هەڵبژاردنەکانی کابینەی نۆ کۆنەبەعسیەك کەیسەکەتی بەکارهێنا لە خۆکاندیدکردنیدا، هەندێك لەوانەی لە ڕۆژی بەخاك سپاردنتا دەیانگوت ئێمە هەمومان سەردەشت عوسمانین، قۆناغەکانی حیزبی و حکومییان تێپەراندو ئێستا خانەنشینن. ساڵی پار داوام لەیەکێکیان کرد، کە 05.05 یادی ڕفاندن و تیرۆرکردنی تۆیە گوتی بابەتێکی ترنیە باسیکەی. لەوڕۆژەوە ڕۆشنایی هاوڕێیەتیم لێ خامۆشکردوە.

ئەوانەی خۆیان نــەفرۆشت و قەڵەمیان بۆ هێشتنەوەو نوسینی وشەی ئازادی رادەربڕین بەکارخس،ت خوێنەرو نوسەرو چەند هاوڕێیەکی کەمی ئەو کاتەتن و هێشتا بەردەوامن” بەهۆی خراپی باری ژیانیان لە ئاستێکی باشدانین و نەگەیشتون بەهیواکانیان. یەکیان پاکەت و ئەویتریان ساردەمەنی دەفرۆشێ، دوانیان عەرەبانچیە” هەندێکیشیان بەهۆی کەمتەرخەمی حکومەت وڵاتیان بۆ ژمارەیەک لەگەندەڵ و دزو چەوسێنەر جێـــهێشتوە.

هەندێكیان گیرۆدەی بارودۆخن بەهۆی بەردەوامی لە بیروڕاو ئازادی سەربەخۆ هەڵدەکوتنە سەر ماڵیان و دەستگیر دەکرێن ” ئازادیخوازان بەڵێنیانداوەو دەڵێن قەلە ڕەشەکانی باشور دوردەخەینەوەو باڵەکانیان دەبڕین و پێیەکانیان دەشکێنین”

لە پاش کۆچی دوایی تۆ دەیان کەسی کامڵنەبوی ئازاو بەهەڵوێستی ڕوناکبیر هاتونەتە کایەی ڕۆژنامەگەری و نوسەری باشن. هاوڕێ گیان بەرپسە بکوژەکان دەیان قەڵەم فرۆشی بێنرخیان هەیەو پیاهەڵدانیان بۆدەکەن و هەمیشە لە ئاشوب نانەوەو گێرشێوێنیدان. بەرپرس و حزب لە چاوەڕوانی هاتنی غولامێکدان بیکڕن و بیکەنە کۆیلەو پاسەوانی خۆیان و سەرمایەو موڵکیانی پێ ببستنەوە، ئەوان خەڵکانێکیان کڕیوە بەهەمان ئەو مافەی لێی سەندراوەو بەرپرس داگیریکردووە، ئیدی لەهونەری ستران” موسیک” شانۆ” سینەماو ئەکادیمی” مامۆستا” نوسەر” ڕۆشنبیر و دەیان جۆریتر نەرخەکانیان هاوتایە بە ئۆتۆمبێل و پارجەیەک زویی یان دەکرێنە موچەخۆریی بندیوار.

دڵنیابن لەم جۆرە تیرۆرکردنانە دووپات دەبێتەوە” دەیان عەبدولستارو سۆران و سەردەشت و کاوە گەرمیانی و ویداد دهۆکی لە بەرنامەی ئەقڵە تیرۆریستییەکاندایە بۆ ئەوەی ئازادی بمرێنن و قڕوقەپ بە خەڵکی مەدەنی بکەن و ڕاستیەکان نەگوێزرێنەوە بۆ شەقام و کپکرێ”.

هاوڵاتیانی ئازادیخواز سڵمەکەنەوە لە ڕفاندن و هەڕەشەی دەسەلاتداران” بوێرانە ڕووبەڕووی هەر بەرپرسێك ببنەوە، وێنەی گەندەڵکاران بەرز بکەنەوەو لەسەر وێنەکان تەواوی تاوانەکانیان بنوسنەوە، دزین و تاڵانی هەربەرپرسێك چۆن کراوە، گەندەڵی و جۆری پیشەکانیان ئاشکراکەن. کاتێك بەئێوە دەگوترێ ڕۆژنامەنوس و چالاکوانی مەدەنی دەبێت قۆڵی مەردایەتی لێهەڵکەن و، بە وشەی گورز وەشاندن ڕوبەڕوی هەر بەرپرسێك ببنەوە تا ڕیشەکێشیان دەکەن.

فەرەیدون کونجرینی

ساڵ به‌ساڵ جیهانی ته‌كنه‌لۆژیا په‌نتاییه‌كی فراوانی به‌خۆیه‌وه‌ داگیرده‌كات ,كه‌ ئه‌و داگیركردنه‌ش له‌سه‌رجه‌م سێكته‌ره‌كانی ژیانی رۆژانه‌ی مرۆڤه‌كان ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی زه‌ق یاخود به‌شێوه‌یه‌كی تر,كه‌ ده‌توانم بڵێم به‌شێكی مڕۆڤه‌كان خۆیان به‌شێوه‌یه‌كی زۆ مه‌ترسیدارو بێ پلان ئاڵووده‌ی جیهانی ته‌كنه‌لۆژیا بوونه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش لێكه‌وتی مه‌ترسیداری به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت , ئه‌مه‌ش زۆر له‌ ئاڵوده‌بوون به‌ خواردنه‌وه‌ كحولیه‌كان و ماده‌ هۆشبه‌ره‌كان مه‌ترسیدارتره‌ بۆ مڕۆڤه‌كان,به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ لێره‌دا گرنگه‌ ده‌بێت مڕۆڤه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی ته‌ندرووستانه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ دا بكه‌ن بۆ به‌ڕێكردنی كاروباره‌كانی ژیانی رۆژانه‌ی خۆیان و سوودبینین له‌و جیهانه‌ ته‌كنه‌لۆژیایه‌دا كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ له‌نێو به‌شێكی زۆری ماڵان بوونی هه‌یه‌, ئه‌گه‌رنا به‌پێچه‌وانه‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌گه‌ر بێت ئێمه‌ی مڕۆڤ نه‌توانین زاڵ بین به‌سه‌ر ئه‌و جیهانه‌ ته‌كنه‌لۆژیایه‌دا , ئه‌وه‌ راسته‌وخۆ ته‌كنه‌لۆژیا زاڵ ده‌بێت به‌سه‌رمان داو به‌ئاره‌زووی خۆی جوڵه‌مان پێ ده‌كات و سه‌رجه‌م كاته‌كانمان به‌فێڕۆده‌دات.
خوێندنی ئه‌لیكترۆنی یان خوێندنه‌وه‌ی ئه‌لیكترۆنی, كه‌ ئه‌مه‌ش به‌شێكی سه‌ره‌كی جیهانی ته‌كنه‌لۆژیایه‌ كه‌ خوێنه‌ر ده‌توانێت له‌ ڕێگای ته‌كنه‌لۆژیاو ئه‌و ئه‌نته‌رنێته‌ی له‌به‌رده‌ستی دایه‌ , بۆخۆی ده‌توانێت سوود له‌خوێندنه‌وه‌ی چه‌ندین كتێب ببینێت به‌شێوه‌یه‌كی خۆرایی كه‌ ئه‌مه‌ش واده‌كات له‌ ڕێگای ته‌كنه‌لۆژیاوه‌ ئاستی رۆشنبیری خۆی به‌رزبكاته‌وه‌, له‌پاڵ ئه‌وه‌شدا خوێندنی ئه‌لیكترۆنی بۆ سه‌رجه‌م قۆناغه‌كانی خوێندنیش به‌شێكی تری جیهانی ته‌كنه‌لۆژیایه‌ له‌ ئه‌مڕۆدا , واته‌ قوتابی جگه‌ له‌وه‌ی له‌ نێو هۆله‌كانی خوێندن وانه‌كان ده‌خوێنێت , به‌ڵام به‌هۆی بوونی جیهانی ته‌كنه‌لۆژیاوه‌ ده‌توانێت له‌ ماڵه‌وه‌ دووباره‌ وانه‌كانی به‌ده‌ست بهێنێته‌وه‌ له‌ ڕێگای شاشه‌یه‌كه‌وه‌, كه‌ ئه‌مه‌ش وا ده‌كات به‌كارهێنه‌رانی ته‌كنه‌لۆژیا به‌رده‌وام بن له‌ به‌كارهێنانی ته‌كنه‌لۆژیا به‌شێوه‌یه‌كی ڕێك و پێك و ته‌ندرووست دا, به‌ڵام لێره‌دا كه‌ ئه‌وه‌ی جێگای سه‌رنجه‌ سه‌باره‌ت به‌خوێندنی ته‌كنه‌لۆژیا , ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ خوێندنه‌ بۆ هه‌موو وڵاتێك به‌شێوه‌یه‌كی فراوان ده‌سته‌به‌ر نه‌كراوه‌ هه‌تاوه‌ كو ئێستادا, نموونه‌ش كوردستانی خۆمان كه‌ نه‌توانراوه‌ هه‌تاوه‌كو ئێستا به‌شێوه‌یه‌كی باش سوود له‌م ته‌كنه‌لۆژیایه‌ی به‌رده‌ستمان وه‌رگرین, واته‌ هه‌تاوه‌كو ئێستا له‌قۆناغه‌كانی بنه‌ڕه‌تیه‌وه‌ نه‌توانراوه‌ منداڵه‌كان په‌روه‌رده‌بكرێن له‌ به‌كارهێنانی ئه‌و ته‌كنه‌لۆژیایه‌ی ئه‌مڕۆ كه‌ بۆته‌ به‌شێكی سه‌ره‌كی ژیانمان , له‌هه‌مان كاتیشد نه‌توانراوه‌ ئینته‌رنێتێكی به‌هێز و گونجاو دابین بكرێت بۆ هه‌موو خه‌ڵكی , هه‌تاوه‌كو بتوانرێت له‌ڕێگای ئینته‌رنێته‌وه‌ سوود له‌جیهانی ته‌كنه‌لۆژیا و زانیاریه‌ به‌سووده‌كانی ناوی وه‌ربگرێت…

چه‌ندین ساڵه‌ توركیا له‌ هه‌وڵدانه‌ بۆ زیندوكردنه‌وه‌ی خه‌لافه‌تی عوسمانیلییه‌كان و بووه‌ته‌ وڵاتێكی داگیركه‌رو نموونه‌ش زۆرن و له‌ سه‌ره‌تادا به‌ داگیركردنی قوبرس ده‌ستپێكردو له‌ پاشان خه‌ڵكی باكوری كوردستانی قه‌لاچو كردو ئینجا عه‌فرین و سه‌ری كانی وشارو شارۆچكه‌كانی رۆژئاواو روبه‌رێكی فراوان له‌ خاكی باشوری داگیركردو رژێمه‌ سه‌ركوتكه‌رو ره‌گه‌زپه‌رسته‌كه‌ی ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان به‌وانه‌ش نه‌وه‌ستاوه‌و له‌ هه‌موولایه‌ك هه‌وڵی داگیركردنی زۆرتره‌و هەوڵئه‌دات باشوور و ڕۆژئاوای كوردستان به‌ ته‌واوه‌تی داگیر بكات و به‌ناوی پاراستنی خاكه‌كه‌ی هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو سنوورەكانی خۆی بباتەوە كاتی جەنگی یەكەمی جیهانی و له‌وه‌ش زیاتر چاوی له‌ سه‌ر داگیركردنی موسڵ و كه‌ركوكه‌.
بۆردوومانکردنی ناوچە سنوریەکانی باشوری کوردستان لە لایەن فرۆکە جەنگییەکان و تۆپخانەکانی تورکیای دوژمن لە ناو خاکی کوردستان بێ رێزی و سوکایەتییە بە گەل و نیشتمان و، ھەرلایەنێک ڕێگە بەو بۆردومانکردنە بدات ئەوە بێشک خیانەتێکی نەتەوەییە و جێی ریسواو شەرمەزارییە و، لە راستیدا بەردەوامی ئەو بۆردوومانانە بە ھەموو شێوەیەکانی کارێکی نارەوا و نامرۆڤانەیە و ئاسایشی وڵات و خەڵکی گوندەکانی خستوەتە مەترسییەوە بە جۆرێک ناتوانن لە شوێن و زێدی باوباپیرانی خۆیان بە ئارامی بژێن و، ئازادانە بەردەوام بن لە کاری رۆۆژانەیان ‌وەک: کشتوکاڵی و بەخێوکردنی ئاژەڵ و ھەنگ و بایخدان بە باخ و رەزەکانیان.
له‌ سه‌ره‌تای مانگی نیسانی ئه‌مساڵ له‌پر ناوی زینی وه‌رتێ بوو به‌ جێی باسكردن وه‌ك رووداوێكی گرنگ و، بووه‌ هۆێ گرژی و ئاڵۆزی له‌ نیوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان و هه‌ردولا هێزیان بۆ ناوچه‌كه‌ جولاندو، حكومه‌تی كوردستان ئه‌ڵێت بۆ ریگری له‌ په‌تای كۆرۆنا هێزمان ناردووه‌و ئه‌مه‌ش راست نییه‌‌ چونكه‌ زینی وه‌رتێ نزیكه‌ی‌ 50 ــ 70 كێلۆمه‌تر له‌ سنوری ئێران دووره‌و كه‌س به‌و لێدوانه‌ی حكومه‌ت باوه‌ر ناكات و، خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ باسی ئه‌وه‌ ئه‌كه‌ن كه‌ كه‌سانێكی بێگانه‌ بینراون ئامێرو كه‌ره‌سه‌ته‌ی سیخوری هه‌واڵگیریان پێ بووه‌ وه‌ك : ده‌زگای په‌یوه‌ندی و بێته‌ل و كامێراو دووربین و شتی ترو هه‌ندی كه‌س ئه‌ڵێن بێگانه‌كان به‌ زمانی توركی قسه‌یان كردووه‌.
له‌ نووسینێكی پێشتر ئاماژه‌م به‌وه‌داوه‌ : تورکیا بەھۆی داگیرکردنی چەندین ناوچەی باشووری کوردستانی بووەتە خاوەن دەسەڵات و سەربەستانە ھاتووچۆ ئەکات و، سیخورەکانی لەناو خاکی کوردستان بڵاوکردووەتەوەو، پەیوەندی تورکیاو ھەرێمی کوردستان لە خزمەتی تاقمی ئەردۆگانی تیرۆریست و ئاگپارتییەو، بە پێی بەرپرسانی تورکیاو کوردستان پەیوەندیی تورکیا لەگەڵ ھەرێمی کوردستان، پەیوەندی غازو نەوتەو، ھیچ ‌پەیوەندییەکی بە سەربەخۆیی کوردستان نییە وەک بانگەشەی بۆ ئەکەن و، راستییەکەی ئەوەیە ڕوسیا غاز لە تورکیا ئەبرێت و، ئەوانیش لە ھەرێمی کوردستان بە مفت و ھەرزان وەریئەگرن، ھەروەک چۆن نەوتی ھەرێمیشیان بە تاڵان وەرگرتوە، شایانی وەبیرھێنانەوەیە پێشتر ( بەرپرسانی پارتی دیموکراتی کوردستان له‌ سه‌ر زاری كه‌مال كه‌ركوكی ئه‌ندامی مه‌كته‌بی سیاسی باسیان لەوە کردووە کە تورکیا یارمەتیی ھەرێم ئەدات بۆسەربەخۆیی ! ).
سوپای توركیا لەهەردوو پارێزگای هەولێر و دهۆك بە قووڵی 30 ــ 35 كیلۆمەتر هاتووەتە ناو خاكی هەرێمی كوردستانەوەو ، ژمارەی ئەو یەكە توركیانەی لەو ناوچانە وه‌ك زانراوه‌ ئه‌گاته‌ 19 یەكە لەگەڵ كەلوپەل و تفاقی سه‌ربازی مۆدێرن له‌ تانك وتۆپی جۆراوجۆرو دۆشكاو له‌ هه‌ندی ناوچه‌ش سەكۆی نیشتنەوەی هێلیكۆپتەر هه‌یه‌.
ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جار نییه ئاڵۆزی و گرژی ئه‌كه‌وێته‌ نێوان‌ یه‌كێتی و پارتی و، هه‌ردولا ده‌ستی باڵایان هه‌بووه‌ له‌ كوشتنی یه‌كترو، تاوانبارن به‌ كوشتنی پێشمه‌رگه‌و رۆڵه‌كانی گه‌ل له‌ پێناو به‌هێزگردنی ده‌سه‌ڵاتی بنه‌ماڵه‌ی بارزانی و تاڵه‌بانی و هیچی ترو ، شێوازی مامەڵەكردنی دەزگاكانی راگەیاندنی هەردوو حیزب لەگەڵ رووداوەكاندا زبرو ئاگرینه‌و چاندنی رق و كینه‌یه‌و، ده‌ستی باڵایان له‌ تۆمەت بەخشینەوە و ناوزراندنی یه‌كتر هه‌یه‌و ، له دزینی‌ نه‌وت و غازو دابشكردنی سامانی هه‌رێمی كوردستان به‌شدارن وه‌ك خۆیان ئه‌ڵێن : ئێمه‌ شه‌ریكین و دوو هاوپه‌یمانی ستراتیجین به‌بێ یه‌كتر ناتوانین وڵات به‌رێوه‌به‌رین به‌ڵام چۆن به‌رێوه‌بردنێك ، كه‌ڵه‌كه‌كردنی قه‌یرانه‌كان و له‌ ماوه‌ی 28 ساڵ نه‌یانتوانی كاره‌باو ئاوی خواردنه‌وه‌ی پاك و شایسته‌ بۆ خه‌ڵك دابین بكه‌ن و مووچه‌ی فه‌رمانبه‌ران و مامۆستایان و كرێكاران بده‌ن و، هه‌ردوولا بوونه‌ته‌ ده‌ستكه‌لاو كرێگرته‌ی وڵاتانی ده‌وروبه‌ر به‌تایبت توركیاو ئێران
بۆ وه‌بیرهێنانه‌وه‌ جارێكیان لەپەرلەمانی كوردستان سه‌رۆوكی پێشووی هه‌رێمی كوردستان مه‌سعود بارزانی وتی : من‌و مام جه‌ڵال تاڵەبانی لەشەڕی براكوژیدا بێ‌ گوناهین و ، ئەگەر هه‌ردووكمان دادگایی بكرێین، رەنگە من‌و ئەو بێ‌ گوناه بین، هەرچەندە شەرمەزارییە كە لەبەرپرسیاریەتی هەڵبێین، بەڵام ئیدی توشی ئەو روداوە بوین‌و پێویستە لێكۆڵینەوەی تیا بكرێت، بەهەر حاڵ وانەیەكی باش بوو بۆ ئێمە ، به‌ڵی ئه‌وان بێ گوناهن، پێشمه‌رگه‌ی هه‌ردوولا بوونه‌ قوربانی و هه‌زارانی تریش سه‌قه‌ت و بێ سه‌رو شوێنن و، له‌مرۆشدا كورو ئامۆزاكانیان نیازیان گه‌رمكردنی یارییه‌ قیزه‌وه‌نه‌كه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خوێنی زیاتر برژێت و ، جێی خۆشحاڵییه‌ پێشمه‌رگه‌ی هه‌ردوولا رازی نین به‌ شه‌ری ناوخۆ هه‌رچه‌نده‌ حوڵاندنی هێز بۆ زینی وه‌رتێ گرژی و دڵه‌راوكێی دروستكردووه‌و، ‌ ئەوەش كاردانەوەی جۆراوجۆری لێكەوتووەتەوه‌و، خه‌ڵكی وه‌رتێ و دۆڵی شاورێ داوا ئه‌كه‌ن به‌رژه‌وه‌ندییه‌ باڵاكانی كوردستان له‌ به‌رچاو بگرن و، هه‌روا رێگه‌ له‌ پلان و خه‌ونی دوژمنان و داگیركه‌رانی كوردستان بگرن و به‌ زووترین كات هه‌ردولا هێزه‌كانیان له‌ زینی وه‌رتێ بكشێنه‌وه‌.
ماوه‌یه‌كه‌ بۆدوومانی فرۆكه‌ جه‌نگییه‌كانی توركیا چرتر بووه‌ته‌وه‌و پشت به‌ فرۆكه‌ی بێفرۆكه‌وان وچاوساخ و سیخوره‌كانی له‌ناو كوردستان ئه‌به‌ستێت و، له‌ رێی هێزی تۆپخانه‌كانییه‌وه‌ جاروبار خاكی كوردستان ئه‌كوتێت و، به‌وه‌ش نه‌وه‌ستاوه‌و، په‌یتا په‌یتا هێز ئه‌هێنێت بۆ ناو قوڵایی خاكی كوردستان و، دیاره‌ هاتن و هێنانی هه‌ر هێزێكی بێگانه‌ بۆ ناو خاكی كوردستان كارێكی باش و راست نیه‌و، لێره‌دا ده‌رئه‌كه‌وێت كه‌ توركیا دوژمنایه‌تی كورد له‌ باكورو له‌ باشورو شوێنه‌كانی تر ئه‌كات و ، له ‌ئێستادا توركیا به‌شێوه‌یه‌كی جیاوازتر له‌ ڕابردوو به‌ ئاشكرا هاتووه‌ته‌ نێو قوڵایی خاكی هه‌رێمی كوردستان و ڕۆژانه‌ هاوڵاتیان به‌ئاسانی ئه‌‌توانن سه‌ربازانی توركیا و جموجوڵه‌كانیان ببینن، له‌به‌رامبه‌ریشدا حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و حكومه‌تی عێراق بێده‌نگییان له‌ئاست له‌شكركێشیی و بۆردوومانه‌كانی توركیا هه‌ڵبژاردووه‌.
هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان لە هاتنە كایەی ئەم بارودۆخە نەخوازراوه‌ی زینی وه‌رتێ نیگەرانن‌ بۆیه‌ پێویسته‌ به‌ زووترین كات كێشه‌كان به‌ دانوستان و دیالۆگ و گفتوگۆ چاره‌سه‌ر بكرێن و، رێگا نه‌درێت گرژی و ئاڵۆزییه‌كانی ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ ته‌شه‌نه‌ بكات و، ئه‌بێت پارتی و یه‌كێتی دوور له‌ به‌رژه‌وه‌ندی ته‌سكی حزبایه‌تی كاربكه‌ن له‌ پێناو ئاینده‌ی گه‌ڵی كوردستان و، هه‌وڵ بده‌ن له‌ گه‌ڵ حزبه‌كانی تری كوردستان و گه‌لی كوردستان بۆ دۆزینه‌وه‌ی رێگاچاره‌یه‌ك بۆ قه‌یرانه‌كانی كوردستان و نه‌هێشتنی بارگرژی زینی وه‌رتێ.
3/5/2020

مەرج نیە پێکەوە ژیان ،
واتای ئاسوودەیی بێ ،
ساڵەهای ساڵ
نەخۆش و ئازار پێکەوەن ..
میللەت و گەندەڵ پێکەوەن ..

ساڵەهای ساڵ
توانەوە و بەفر پێکەوەن ..
تاڵی و شەکر پێکەوەن ..
دار و تەور پێکەوەن ..

مەرج نیە من و تۆ
دوو دیوی یەک دراو بین ..
دوو لەتی
یەک تاوانباری
ڕاکردووی
داواکراو بین ..

مەرج نییە
گەرم و سارد
سوور و شین
لەناو کێبڵی کارەبا بن..
ملیۆنان کیلۆمەتر
لەگەڵ یەکتر گەڕابن ..
پێکەوە شاد و تەبا بن ..

ساڵەهای ساڵ ،
مردن و ژیان پێکەوەن ..
پێکەنین و گریان پێکەوەن ..
من و تۆیش ..
قەساب و مەڕ ..
مل و چەقۆیش ، پێکەوەن ..

مەرج نیە پەپولە و گوڵ
بێ کێشە بن ..
ترپەی لێدان و دڵ
بێ کێشە بن ..

مەرج نیە چاو و خەو ،
بەختیار بن پێکەوە ..
مەرج نیە تۆ و ئەو ..
یان ڕۆژ و شەو
بێ کێشە بن ..

ساڵەهای ساڵ
ئاگر و درەخت وەک هاوڕێن ..
شەڕ و ئاشتی ..
عەقڵ وشێتی ، هێند نزیکن ،
وائەزانی خەڵکی یەک دێن ..