بیست لیتر تاریکی و منداڵیم بە دیوارەکەدا دەڕێژم

دەستێک هینی چاخی بەردین، قۆرئانێکی حەجمی گیرفان

دەکرا من تۆم خۆشویستبا

ئەگەر من باوکی تۆ بوایەم، نەوەک کوڕت.

٢٩ ی ئەپریل، شاعیری لاوی دانیمارک کە نەوەی ئەو کۆچبەرە فەلەستینیانە بوو کە وەک پەنابەرانی بێ دەوڵەت لە دەستگاکانی ئەوروپادا تۆمارکراون، لە ماڵەکەی خۆیدا بە مردووی دۆزرایەوە. تا ئێستاش وەک مەرگێکی ئاسایی ناوبراوە و هیچ هۆکارێکی دیکەی لە پشتەوە نەبووە. ئەو تەنها فریاکەوت ٢٤ ساڵ بژی و دوو بەرهەمی شیعری جوان لە دوایی خۆیەوە بەجێبێڵێ.

مەرگی یەحیا بە یەکێک هەواڵە گەورە کولتوریەکانی ئەوروپا لەقەلەم دەدرێت. لاوێک  لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا بە کۆمەلە شیعری” یەحیا حەسەن” وەک بەهێزترین دیاردەی شیعری لە دووهەزەرەکانی دانیمارکدا ناودەردەکات و شیعرەکانی وەردەگێردرێتە سەر کۆمەڵێک زمانی جیهانی.

لە پاش شەش ساڵ بەشی دووەمی شیعرەکانی بە ناونیشانی “یەحیا حەسەن ٢” چاپدەکات و چەند مانگێک لە دوای ئەوەوە دمرێت.

شیعرەکانی یەحیا هەتا بڵێی تووڕەن. ڕوون و بێ پەردەن. دژی ئیسلام و باوک و کۆمەلگای دانیمارکن. لە بەرپرسەکانی سوشیالەوە، بۆ دەستگاکانی پۆلیس و ئەنستییتیۆتەکانی کە سەروکاریان لەگەڵ ئەو منداڵانەدایە کە تووشی گرفتەکانی مەوادی بێهۆشکەر و تاوان بوون،   باوک و خزم و مەلای مزگەوت، هەر هەموویان ئەم نیگا توورەیەی یەحیایان بەردەکەوێ.

لە هەمووی سەرنجراکیشتر، نیشاندانی ژیانی کۆچبەرانی موسولمانە وئەو بەریەککەوتنە کولتورییانەی نەوەکانیان دووچاری دەبنەوە.

ڕەخنەگرانی ئەوروپا لە دابەشکردنی یەحیادا بەسەر بەرەی چەپ یاخود راستتدا سەرە گیژەیەکی گەورە دەیانگرێت.

ئاخر یەحیا حەسەن بەشێک لەو چیرۆکانە دەگێڕیتەوە کە راست و راسیزمی ئەوروپا  چەندین ساڵە لەبەرانبەر پەنابەراندا دەیلێنەوە . چەپی ئەوروپا لە یەحیادا ئەو هاوارە دەبیستێ کە لە گیتۆکانەوە دێتە دەر. ئەو خۆی لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفیزیۆنی سویددا، لە بەرانبەر ئەم ڕەخنانەدا دەڵی: بۆ من هیچ گرنگ نییە کە ئەجێنداکە لە لایەن چەپ یاخود راست، شەیتان یاخود خواوە دادەڕێژرێت، بۆ من پرسیارەکە دەربارەی شیعرە، دەربارەی ئەدەبە. من وای دەبینم کە ئەدەب و شیعر دەبێ لەپەیمانە جۆراجۆرەکانی دیکە ئازاد بن.

رۆژنامەی ئافتونبلادیتی سویدی دەنووسێ: یەحیا حەسەن چۆن دەخوێنرێتەوە، بەجۆرێک لە جۆرەکان خوێندنەوەی یەکێك لە پرسیارە چارەنووسسازەکانی ئەوروپایە”

بۆ من یەحیا حەسەن دەنگێکی بەهێزە بۆ ئازادی، ئەگەرچی پێشێلکەری ئەم ئازادییە باوک بێ، یان  دەنگی بڵندگۆی مزگەوتێک یاخود کولتور و ستراکتۆرێکی راسیستی بێت.  

ئەو وەک گەنجێکی هەژدە ساڵە، شیعر دەباتەوە ئەو شوێنەی کە دەبێ لەوێ بێ. بە بێ رتووش و زۆر لەخۆکرنی شاعیرانە و وێنەی شیعری. ئەو بۆ درکاندنی راستییەکان لە دەرئەنجامی ڕاستیەکانی یەک زەررە سڵ ناکاتەوە.

ئاخر یەحیا حەسەن و شیعرەکانی یەک بوون. ئەو گەنجێک بوو کە چەندین جار لەسەر دزی و سەیارەفراندن و حەشیشە کڕین و فرۆشتن لە زینداندا دیلکرابوو. بەڵام لەپاڵ وەسفکردنی چۆنێتی وەدووکەوتنی سەیارەکانی پۆلیس بەدوای ئەودا، بێموبالاتی خێزان و دەسەلات و دامودەستگاکانی کۆمەلگا لەبەرانبەر ژیانی گەنجێکدا، هەر هەموو ئەم هۆکارانە بە رووخساری بێدەمامکی خۆیانەوە، لە شیعرەکانی یەحیا حەسەندا، بە ڕووتی نیشاندەدرێن.  ئەم چەند شیعرەی خوارەوە لە کتێبی یەکەمی یەحیا حەسەندا و لە وەرگیرانە سویدییەکیەوە کراونەتە کوردی.

Yahya Hassan, Nordstedt, 2017

منداڵی

پێنج منداڵ لە ڕیزێکدا و باوکیش بە گۆپاڵێکەوە

هەمووان پێکەوە دەگرین و گۆمێک لە میز

دەستی چەپ یاخود راستمان بۆ پێش خۆمان درێژدەکەین

ئای لەو دەنگەی کاتێک زرمە لە یەکێک هەڵدەسێ 

خوشکێك کاتێک  لەسەر قاچی چەپی بازدەداتە سەر قاچی ڕاست

میز جۆگەیە و بە قاچیدا دەڕژێتەخوار

یەکەم جار دەستی ڕاستی، دوای کەمێ تر، دەستی چەپی

گەر دواش کەوێ، بەرجێیەکی دیکەی دەکەوێ  

زرمەیەک و هاوارێک و ژمارەیەک، سی، چل،  پەنجا

دوا لێدانیش، شەقێک لە قن کاتێک ژوورەکە جێدێلرێ

دەستدەنێتە سەر شانی گچکەکەمان، قیافەی رێکدەخاتەوە و

بەرجنێو و شەقی دەدا

من چاوشۆر وچاوەڕوانی نۆرەی خۆمم

لە حەسرەتتدا، دایکم قاپەکان دەشکێنێ

لەولاشەوە، ئەلجەزیرە هەواڵەکانی پەخشدەکا

بلدۆزەرێک بە گرمەگرم

دەست وقاچی ژیان تاڵکەر

کەرتی غەززە لەناو تیشکا

ئاڵاکانن دەسووتێنرێن

گەر تاکە زایۆنیستێک بوونی ئێمە قبووڵنەکا

گەر بەڕاستی ئێمە هەبین

کاتێک بە دوای کەمێک هەوا و مانایەکدا هەناسەبڕکێ گرتووینی

لە قوتابخانە بۆمان نییە بە عەرەبی قسان بکەین

لە ماڵیشەوە بۆمان نییەبە دانیمارکی بپەیڤین

بۆکسێک و هاوارێک و ژمارەیەک

گوورچیلەکە

گشت پێکەوە، بۆ خالێکم لە دوبەی، پارەی گوورجیلەیەکمان پاشەکەوتکرد

بۆ باپیرەییشم لە لوبنان،  بۆ نەشتەرگەریەکەی دلی

بۆ دەردی ئەوانی دیکە، پارەمان خڕدەکردەوە

لەژێر فەرشدا پارەکانمان دەشاردەوە

دەمانگۆرییەوە بۆ دۆلار و پێکەوە دۆعاماندەکرد

خۆشەویستی

ئەوکاتەی من لە زیندان بووم، باوکم منداڵێکی دیکەی بوو

من نازانم ناوی چییە

بیرم نایە کوڕ بوو یان کچ

مەرەخەسییەک ، سەردانی مالی باوکم کرد

کە من هاتم، مندالەکان دلیان خۆش بوو، دەیانویست یاریم لەگەڵ کەن

باوەژنەکەم وتی: نابێ پەنجەم بەر پەنجەی کەسیان بکەوێ

گەورەکەیان، بە سکەخشێ دەهات بۆ لام

زللەیەکی تووندی لێدا

منداڵەکە بە دەم گریانەوە وتی: ئاخر دایە تۆم خۆش دەوێ

زللەیەکی کەی پیاکیشا،

بەلام من نا،  دایکی وتی.

دوانزە ساڵ

کاتێک برا بچکۆلەکەم سەرجێگاکەی خۆی تەڕدەکرد

بە بۆکس خەبەردەکراوە.

شەوێک براکەم رایوەشاندم: کاکە هەستە، میزم بەخۆمدا کردووە

بۆیە گرفتی وی بوو بە هی من.

بەدزییەوە خۆمگەیاندە توالێت و دەسری تەڕم پەیدا کرد و

لەشیم سڕی

دۆشەکە ئاونەدزەکەم پاککردەوە و

جلەکانیم کردە  کیسە و لە ژێر تەختەکەی شاردمەوە

لێفەکەیشم هەرشەو گۆڕی

بۆ بەیانی، لێفەکەیشم تووردایە ناو عەللاگەکە و

لە پەنجەرەی قاتی یەکی ماڵمانەوە، هەلمدایە خوار.

دانم شت و نانێکی عەرەبیم خوارد

عەللاگەکەم لەلای دایکم، لە شوقەی ژمارە ٣٦جیهێشت

گەرچی باوکم پییوتبووم

ڕێم کەوێتە ماڵی دایکم، قەپۆزم شین و مۆردەکا.

لە دوای مەکتەب، عەللاگەکەم هێنایەوە

بۆنی میزی لێنەدەهات

باوکم هیشتا لەسەرکاربوو

لە ژووری میوان دانیشتم وجگەرەیەکم داگیرساند

لە دوورەوە، سەیری دیوارەکەم دەکرد.

ماڵبڕین

لەسەر ٣٠٠ لێدەخوڕین

لە سەیارەیەکی چەتالکراوی دزراوی بێ ئیستۆپدا

دەستکیش لە گیرفانەکانی دواوە دادگایکردنەکانی ئایندەن

من لەسەر جادەکەوە چاوچاوێنمە

 پەنجەرەی سەر حەوشەکە دەشکێنی و

هەڵدەگەرێ و دەرگاکەی ماڵ دەکاتەوە

بۆنی عەترەکەت هێشتا دێت

پەنجەرەکان تاریکدەکەم

“ئای ماک”ەکە لە رارەوەکەدا دادەنێم

ئامۆزاکەم کەلوپەلەکان هەڵدەگرێ و دەیانبات بۆ ناو سەیارەکە

ئەو بە دراوسێکان دەلێ: یارمەتی هاورێیەک دەدەین

بە نیازی گواستنەوەی ماڵە.

دواتر تێڤێی و بڵندگۆکان، ئەمپریفایەر وقەوان و

لاپ تۆپ وئایپاد و گیتارەکان

باران بەلێزمە لە جامی بەردەمی سایەق دەدا

فلچەکان هیچییان ئیش ناکەن

من نازانم، لە کوێێ شارداین

چەند رەقەمی سەیارەی دی دەدزین و رەقەمە کۆنەکە دەگۆڕین

لە بانزینخانە فولی دەکەین و دوو هۆڕنییان بۆ لێدەدەین

قاچ لە بانزینەکە توونددەکات

من پیی دەڵێم بە هێواشی بەلای چەپدا

 ئامۆزاکەم  وەک شێت سەیارە لێدەخورێ

وەک ئەوەی گەواهینامەی لێخوڕینی رەسمی پێ بێ.

وەک ئەوەی شتەکانی ناو سەیارە، کەل و پەلی گواستنەوەی ماڵ بێ

ئێستاش لە ناو خەتی لێخوڕینی پاسەکاندا گیرمانکردووە

من بە سەریا دەقیژێنم: گەمژە، پێم ناڵێی چی دەکەی؟

کورسی سایەق تا دەتوانم دەبەمە دوا، بەگ دادەنێم

هەر بە پێوە ، قاچ لەسەر بەنزین توونددەکەم

سەیارە باڵی لێدەردێ.

بەکر ئەحمەد

202020503

ئۆگستۆبواڵ لە زانکۆی کۆڵۆمبیا لە نیۆرک، لەوێ بەستانسڵاڤسکی و برێخت ئاشنا دەبێت. کاتێک لە ساڵی 1955 دەگڕێتەوە بۆ بەرازیل. پاشان گروپی شانۆی ئەرێنە دادەمەزرێنێت شانۆی گۆرەپان دادەمەزرێنێت، دوو شانۆیی نمایش دەکات یەکەمیان (ئەسپ و پیرۆز) دوومیان شانۆیی ( ماڵی ئەوبەرشەقامەکە). دوای هەموو نمایشێکی لەگەڵ خەڵک کۆ دەبۆوە و گفتۆگۆی لەگەڵ خەڵکەکەدا دەکرد.
بەحوکمی ئەوەی بواڵ کەسێکی چالاکوان و ئەکتیڤ بووە لە بواری ڕامیاری و مافەکانی مرۆڤدا، هەمیشە پرسەکانی خەڵک لە پێشینەی کارەکانیدابووە و کارکردنەکانی ئاراستەبووە بۆ خەڵکە ئاساییەکەی بەرازیل. سەرەتای کارکردنی شانۆی ئەرێنە لە سەر شەقامەکاندا بووە، شانۆی سەر شەقامیان پێشکەش کردووە. چۆنێتی نمایشکردنی ئەم جۆرە میتۆدە لە سەرەتادا ئەوەبوو، کە شانۆی ئەرێنە لە بەرازیل لە گۆڕەپان و شەقامەکان دیمەنێکی شانۆیان لە کێشەکانی خەڵکی ناو گۆڕەپانەکە دروست دەکرد، بە ئاراستەی ئەوەی کە (کریسێک ) تەنگەژەیەک بخولقێنێ‌.
سەرەتای کارکردنی بواڵ ئەوەبوو کە تەنها پێشنیاری لە بینەران وەردەگرت و بێ ئەوەی بینەر بەشداربێت، بەڵام پێشنیارو بۆچونەکانی بەهەند وەردەگرت. یەکەمجار تەنها بینەران پێسنیاریان دەکرد کە نمایشەکە چۆن بڕوات ئەکتەرەکانیش بەشێوەی پێشنیازی خەڵکەکە نمایشەکەیان پێشکەش دەکرد.، بەڵام جارێکیان ژنێک پێشنیار دەدات. بەڵام ئەکتەرەکان لە پێشنیارەکەی ناگەن، چەندجارێک پێشنیازەکەی خۆی دوبارەدەکاتەوە، تا لەدواجاردا ژنەکە تووڕە دەبێت خۆی هەڵدەسیتە سەر تەختەی شانۆکە. بواڵیش بەوە خۆش حاڵ دەبێت رێ لە ژنەکە ناگرێت کە بێتەسەر شانۆکە، ئەوە یەکەم جاربوو کە بینەرێک بێتە سەر شانۆکەو ئاراستەی روداوەکە بگۆرێت بەو شێوەیەی خۆی ئارەزووی دەکات. ئەم رووداوەش دەبێتە گۆڕانکاریەک لە کارکردن و دیدی ئۆگستۆ بواڵدا. نمایشەکە دەگۆڕێت و دەبێت بە شتێکی تر. ئەوە سەرەتایەکی باش بووە بۆ بەشداریکردنی بینەران لە نمایشەکەدا.
لەوکاتەوە لەساڵی 1960 بەتەواوی فۆرمی شانۆکەی گۆڕی کە بینەر خۆی بەشدار بێت.
شانۆی سەکۆ، میتۆدێکی تەفاعولیە کە بینەر ئەو هەلەیان بۆ دەرەخسێت کە کاردانەوەیان هەبێت، لە رەوشەکەدا بژین و ڕوونکردنەوەیان هەبێت، پەیوەندی بگرن لەگەڵ ئەو کێشەیەدا کە پێشکەش دەکرێت.
شانۆی سەکۆ ،گەمەی میتۆدێکی پێداگۆگیانەیە بۆ ئازادی و گۆرانکاری. تێکستی شانۆی سەکۆ تێکستێکی زۆر کورتە، ئەو تێکستەش رەنگدانەوەی کێشەیەکی راستەقینەیە، کە هەمیشە تێکستەکە بە ڕەوشێکی ناخۆش کۆتایی دێت. ئەم جۆرە کۆتاییە وا لە بینەر دەکات کە رۆڵی خۆیان بگێرن لەو دۆخەدا کە دەخرێتە ڕوو. نمایشەکە بووەستێنن و ئەو چارەسەرەی کە خۆی بە باشی دەزانێت بیخاتە ڕوو.
شانۆی سەکۆ سەرەرای ئەوەی نمایشێکی شانۆییە و تێکستێکی خۆی هەیە ، بەڵام لەگەڵیشیدا پرۆسێسی دروستکردنی بەرهەمێکی شانۆی و نووسینی تێکستێکی شانۆییە، کە ئەکتەرەکان و بینەران لێکۆڵینەوە لە ماکە کۆمەڵایەتیەکانی کێشەکە دەکەن، ڕووداوەکان هەمیشە لە ڕاستیەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە وەهمەوە، ئەو سەرجەم گۆڕانکاری و پرۆسێسی دروستکردنی شانۆییە هیچی کەمتر نییە لە خودی نمایشەکە، پرۆسێسی دروست بوون لە خودی بەرهەمەکە گەورەترە، ئەوەش ئەوەیە کە چۆن ئەکتەرەکان و بینەران گەشتێک لە ئەزموونەکانی ژیانەوە بەرەو تیۆرییەکان لەبارەی ژیانەوە دەکەن. ئەوەش ناودەنرێت گەشتێکی فکری و هۆشمەندانە، ئەم گەشتە فکریە تەواو گاریگەر و داینامۆی گۆرانکاریە ناوەکیەکانە.
شانۆی سەکۆ شانۆیەکی پڕ هێزە، لەگەڵ پرس و بابەتە ئاڵۆزەکاندا مامەڵە دەکات، بۆ نموونە بابەتەکانی وەک چەوساندنەوەی ژنان ئەو گرفتانەی کە لە شوێنی کارکردن دروست دەبن، ئیزعاجکردن یان چۆن پەیوەندی بگرین و ناکۆکیەکان چارەسەر بکەین.
ئەم دیمەنە کورتەی شانۆی سەکۆ چەند خولەکیە بۆ هەموو جۆر لە خەڵکێکە بۆ هەموو چینەکانی کۆمەڵگا نمایش دەکرێت. لە نمایشەکەدا کاتێک ئەکتەرەکان دەگەنە خاڵ و ترۆپکی کێشەکە نمایشەکە تەواو دەبێت. پاشان بە هاوکاری جۆکەرێک، واتە ئەکتەرێکی تر کە میانگیری دەکات لە نێوان ئەکتەرەکان و بینەراندا. پاشان داوای هاوکاری لە بینەر دەکرێت، کە پێشنیاری خۆیان دەربرن بۆ ئەوەی هاوکاری ئەکتەرەکان بکرێت، لە چارەسەرکردنی ئەو کێشەیەدا کە لە نمایشەکەدا روودەدات. ئەمەش هەروەک پاوڵۆ فریرێ و ئۆگستۆ بوال جەختیان لەسەر دەکردەوە، ئەوەی لە نێوانماندا گفت و گۆی لەسەر دەکرێت دۆخ و واقعی ئێستایە، ئێمە نامۆ نین بە واقیع و واقعیش نامۆ نیە بە بەشداران، ئەو داکەوت و واقیعە لە ئێمە جیا نابیتەوە، و ئێمەش لە واقیع دانابرێین، ئێمە نەک هەر لە ناو جیهاندا ناژین، بەڵکو لەگەڵ جیهاندا دەژین. ئێمە کە دانیشتووین تەنها تەماشاکەر نین بەڵکو دروستکەرو بونیادنەرین. لەو دیدگایەوە ڕا، ئەو بینەرەی کە بەشدار دەبێت دەتوانێت بە چەند جۆرێک، بەچەند پێشنیازێک چارەسەری ئەو کێشەیە بکات. هەم بە دیالۆگ، هەم وەک رووداو یان بە زمانی جەستە، بەدیدگایەکی رەخنەگرانەوە، هاوکاری لە دۆزینەوەی چارەسەری کێشەکان دەکات.
بۆجاری دووەم ئەو نمایشە کورتە چەند خولەکیە دووبارە دەکرێتەوە. ئەمجارەیان واتە دووەم جاری پێشکەشکردنی نمایشەکە بینەران دەتوانن دیمەنەکە رابگرن و بووەستێنن لەوکاتەی کە بینەرێک هەست بکات ناتەواییەک هەیە، یان دیالۆژی ئەکتەرەکە شێوەیەکی تر بێت، یان هەر جولەیەک و رووداوێک کە بینەر هەست بکات نابێت بەو شیوەیە بێت، ئەو واقیعە دەبێت بگۆڕدرێت.
ئەو شێوەی کارکردنەی شانۆی سەکۆ کە وەک ئەوەی ئەمرۆ هەیە، هەر بە هۆی بەشداریکردن و هاوکاری بینەرانەوە بووە. واتە بینەران و خەڵک خاوەنی پرس و کێشەکانن، هەر ئەوانیش فۆرمێکی تایبەتیان بە شانۆی سەکۆ بەخشیووە. کرێکاران، کاسپکاران، فەرمانباران، جووتیاران، خوێندکاران، ژنان و هۆمۆکان، لێسپیسکەکان و نێرەمووکەکان خۆیان باس لە ژیان و چەوساندنەوەی خۆیان دەکەن. ئەوە شتێکە ڕەنگە ئەکتەرەکان هەرگیز رۆژێک لە رۆژان دووچاری ئەو گرفتە نەبووبن وەک ئەوەی کرێکاران و کاسپکاران…هتد تووشی هاتبن.
بواڵ شتێکی نوێ کەشف دەکات ئەوانەی کە خۆیان تووشی دووجاری چەوساندنەوە هاتوون هەڵدەستنە سەر شانۆکەو رووداو بابەتەکان دەگۆڕن. بەتێکشکانی سنورەکانی نمایش و واقیع لەو حاڵەتەدا بینەر دەبێتە پاڵەوانی نمایش. ئەوەش بە گوێرەی بواڵ ئەمە تێپەڕاندنی سنورەکانە کە زۆر بەڕوونی دەتەقێتەوە.

برا و هاوڕێی رۆژانی جوانی و خۆشی و ناخۆشیم كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر): بابگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تاكان.
ده‌مه‌وێ‌ له‌م نامه‌یه‌دا كه‌مێك باسی سه‌ره‌تای براده‌رایه‌تیمانت بیر بهێنمه‌وه‌ تاوه‌كو تیشكێك بخه‌مه‌ سه‌ر ئه‌و رۆژانه‌ی خۆشه‌ویستی و پاكی و دڵسۆزی و خۆنه‌ویستی و خۆنه‌په‌رستی لێ ده‌تكا، ئه‌و رۆژانه‌ی براده‌ر به‌قه‌د برا دڵسۆز بوو، به‌ پێچه‌وانه‌ی رۆژانی ئه‌مڕۆ كه‌وا زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی خۆیان به‌ براده‌ر ده‌ناسێنن، هیچ یه‌كێك له‌و ئاكارانه‌ی سه‌ره‌وه‌یان تێدا نه‌ماوه‌، بۆیه‌ منیش خۆم له‌و جۆره‌ خه‌ڵكانه‌ دووره‌په‌رێز گرتووه‌ و له‌ناو دنیای ته‌نیایی خۆمدا ده‌خولێمه‌وه‌، هه‌رگیز نامه‌وێت به‌ ڕه‌نگی ئه‌و رۆژگاره‌ نه‌فره‌تییه‌ی ئه‌مڕۆ خۆم پیس بكه‌م. من هه‌میشه‌ به‌ یاد و یاده‌وه‌ری رۆژانی گوڵڕه‌نگی شه‌سته‌كان و حه‌فتاكان و هه‌شتاكان و نه‌وه‌ده‌كان ده‌ژیم، نایه‌ڵم چڕه‌دووكه‌ڵی هه‌ناسه‌ی ئه‌م رۆژگاره‌ چه‌په‌ڵه‌ی ئه‌مڕۆ تێیدا ده‌ژین منیش بخنكێنن.
وا له‌و نامه‌یه‌دا باسی ئه‌و براده‌رایه‌تییه‌ له‌ برا زیاتره‌ پاك و راست و بێ فڕوفێڵ و بێ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ی نێوان هه‌ردووكمان ده‌كه‌م كه‌وا سه‌ره‌تاكه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوه‌ڕاستی هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو. چاكم له‌ بیره‌ سه‌ره‌داوی ناسیاوی و براده‌رایه‌تیمان بۆ نزیكه‌ی سی و شه‌ش ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و به‌ بۆنه‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو ماوه‌ دوورودرێژه‌ نه‌ ساردییه‌ك، نه‌ ناكۆكییه‌ك و نه‌ هیچ دڵ ئێشانێك له‌ نێوانمان رووی نه‌داوه‌، بۆیه‌ براده‌رایه‌تییه‌كی وا دانسقه‌ و ده‌گمه‌ن و نایاب پێویستی به‌وه‌یه‌ بنووسرێته‌وه‌ و رێزی لێ بگیرێت و به‌ جوانی باسی بكرێت.
وه‌كو گوتم نزیكه‌ی سی و شه‌ش ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، مانگی ئاداری ساڵی (1984) بوو تازه‌ “قه‌له‌ڕه‌ش” – شیعره‌ ناوداره‌كه‌ی (ئێدگار ئاڵان پۆ)م له‌ ژماره‌ (2)ی گۆڤاری (ئاسۆس)دا بڵاوكردبۆوه‌. ئه‌وسا (كۆلیژی ئاداب – زانكۆی سه‌ڵاحه‌دین) له‌ سه‌ر كه‌نده‌كه‌ی گه‌ڕه‌كی (گڵكه‌ند)ی هه‌ولێر بوو، من سه‌ردانی براده‌رانی ده‌سته‌ی گۆڤاری (ئاسۆس)م كردبوو، له‌ پێش ده‌رگای كۆلیژ له‌گه‌ڵ خاتوو (په‌رێز سابیر)، ئه‌وسا دكتۆر نه‌بوو – خوێندكاری به‌شی كوردی بوو، خوشكی هاوڕێی دێرینم (شاكر سابیر) بوو – قسه‌مان له‌باره‌ی ئه‌ده‌ب و رۆشنبیری ده‌كرد.
گه‌نجێكی كۆك و تازه‌ سمێڵ ده‌ركردوو، قسه‌نه‌رم و خۆش گوفتار هاته‌ پێش و له‌گه‌ڵا (په‌رێز خان) له‌باره‌ی گۆڤاری (ئاسۆس) و وه‌رگێڕانی شیعره‌كه‌ی (ئێدگار ئاڵان پۆ) قسه‌ی كرد. (په‌رێز خان)یش گوتی ئه‌وه‌ (ئازاد حه‌مه‌ شه‌ریف)ی وه‌رگێڕی شیعره‌كه‌یه‌ و چیت هه‌یه‌ بۆ خۆت یه‌كسه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌وی باس بكه‌. له‌ قسه‌كانی ئه‌وسا وادیاربوو زۆر به‌ شیعره‌كه‌ و وه‌رگێڕانه‌كه‌ی دڵبه‌ند بوو، داوای ده‌كرد شیعری به‌رزی له‌و بابه‌ته‌ وه‌ربگێڕم تاوه‌كو خوێنده‌وارانی دیكه‌ كه‌وا به‌ ئاسانی ده‌ستیان به‌ شیعری جیهانی راناگات، بتوانن سوود له‌ ئه‌زموونی شیعری دنیا وه‌ربگرن. ئه‌گه‌رچی كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر) به‌ ته‌مه‌ن حه‌وت ساڵێك له‌ من گه‌نجتر بوو، به‌ڵام چونكه‌ براده‌رایه‌تیمان له‌سه‌ر بناغه‌ی رۆشنبیری و ئه‌ده‌بی، نه‌ك به‌رژه‌وه‌ندی و خۆپه‌رستی دامه‌زرابوو، بۆیه‌ ئه‌و براده‌رایه‌تییه‌ رۆژ به‌رۆژ به‌تینتر ده‌بوو، گه‌شه‌ی ده‌كرد. ئیتر له‌وساوه‌ تا ئێستا بێ پسانه‌وه‌ براده‌رایه‌تییه‌كی پاك و دڵسۆز و راستگۆیانه‌ له‌ نێوانمان هه‌یه‌.
هاوڕێیه‌تیمان هێشتا به‌هێزتر بوو، وابزانم دووه‌م، یان سێیه‌م دیده‌نمان بوو له‌ كۆڕێكی ساڵی 1984ی كاك “عه‌بدوڵڵا عه‌باس” كه‌وا له‌باره‌ی “رۆڵی رۆژنامه‌گه‌ری له‌ پێشخستنی رۆشنبیریدا” یان بابه‌تێكی ئاوایی بوو له‌ هۆڵی “چاودێری زانستی” له‌ هه‌ولێر یه‌كترمان بینییه‌وه‌. (سه‌باح ره‌نجده‌ریش وه‌ك هه‌ر كه‌سێكی دی) هاتبووه‌ ئه‌و كۆڕه‌.
دوای كۆتایی هاتنی كۆڕه‌كه‌ مامۆستا (محه‌مه‌د مه‌ولوود مه‌م)ی چیرۆكنووسی گه‌وره‌ی كوردم ناسی وه‌ك له‌ نووسینێكم به‌ناوی “چۆن (مه‌م)م ناسی؟”دا بڵاوكردۆته‌وه‌. هه‌ر له‌و ده‌میشدا كاك (سه‌باح) له‌ پشت (مه‌م) راوه‌ستا بوو، یه‌كسه‌ر هه‌ردووكیانم پێكتر ناساند. دوای ئه‌وه‌ به‌ ده‌م رێگاوه‌ به‌ره‌و خوار بۆ لای (فلكه‌ی زه‌عیم) به‌ پێ ده‌چووینه‌ خواره‌وه‌ و له‌وێ‌ (مه‌م) گوتی: “ده‌باشه‌، ماڵی منیش له‌م خواره‌وه‌یه‌”
به‌ده‌م رێگاوه‌ باسی پرۆژه‌ رۆشنبیرییه‌كانی خۆم و خوێندنه‌وه‌م و ئه‌و وه‌رگێڕانانه‌ی كردبوومن وه‌ك “مردنی دێوه‌ره‌یه‌ك”و “كافكا” و تاد…..، كه‌ هێشتا چاپ نه‌كرابوون، بۆ “مه‌م”م گێڕانه‌وه‌. ئه‌ویش باسی رۆمانی (رێگا) و (پایزه‌ خه‌ون)ی، بۆمان كرد كه‌وا هێشتا ده‌ستنووس بوون، دیاربوو ئه‌و حه‌زی ده‌كرد زیاتر ئاشنای یه‌ك بین، بۆیه‌ كاتێ گه‌یشتینه‌ لای (فلكه‌ی زه‌عیم) گوتی: “ده‌با بچینه‌ ماڵه‌وه‌ و قاوه‌یه‌ك بخۆینه‌وه‌”. ئێمه‌ش پێمان خۆش بوو پیاوێكی وا گه‌وره‌ بانگێشتمان بكاته‌ ماڵی خۆی و ئیتر له‌ناو باخچه‌ی ماڵه‌كه‌ی دانیشتین و ئینجا له‌جیاتی قاوه‌، ماستاوی مه‌ڕی پێداین.
دواتر من ژنم هێنا و خه‌ریكی ژیانی خێزانیی خۆم بووم، ماوه‌ی نزیكه‌ی شه‌ش مانگێك ئاگام له‌ نووسین و نووسه‌ران بڕا و تا رۆژێ‌ له‌ رێكه‌وتی 28/10/1985 له‌ دیداری (یه‌كه‌م زنجیره‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی شانۆ و ئه‌ده‌بی شانۆیی) كه‌وا له‌ هۆڵی (نه‌قابه‌ی كرێكاران)ی شاری هه‌ولێر سازكرابوو، به‌ توێژینه‌وه‌یه‌ك له‌باره‌ی (مردنی دێوه‌ره‌یه‌ك) به‌شدار بووم. ئێواره‌كه‌ی ئه‌و رۆژه‌ راسته‌وخۆ له‌لایه‌ن خودی (به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌منی به‌لده‌ی هه‌ولێر)ه‌وه‌ له‌ناو هۆڵی دیداره‌كه‌ ده‌ستگیركرام و له‌ رێكه‌وتی 16/4/1986 به‌ لێبووردنێكی مه‌رجدار ئازادكرام، به‌ڵام چ جۆره‌ لێبووردنێك؟ لێبووردنێك كه‌وا رێك مانای مه‌رگ بوو، به‌و مه‌رجه‌ ئازادكراین بچینه‌ ناو كێڵگه‌ به‌ مین داچێنراوه‌كانی (فاو) كه‌وا تازه‌ له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ گیرابوو، بچین جه‌نگ له‌گه‌ڵ مین و دێوه‌زمه‌ی مه‌رگ بكه‌ین. هه‌رچۆنێك بێت، به‌ هه‌زار قوڕبه‌سه‌ری و ده‌رده‌سه‌ری خۆم گه‌یانده‌وه‌ كوردستان.
دوای راكردنم بۆ جارێكی دیكه‌ له‌ سه‌ربازی و هاتنه‌وه‌م بۆ هه‌ولێر، به‌ په‌نادزه‌ و لێره‌ و له‌وێ‌ په‌یوه‌ندیم له‌گه‌ڵ نووسه‌ران ده‌ستی پێ كرده‌وه‌. ئه‌وه‌ بوو له‌ رێگای كاك (ئیسماعیل به‌رزنجی)یه‌وه‌ زانیم مامۆستا (مه‌م) نه‌خۆشه‌ و (مه‌م)یش هه‌واڵی هاتنه‌وه‌ (هه‌ولێر)ی منی پێگه‌یشتبوو، به‌ڵام چونكه‌ نه‌خۆش بوو له‌ رێگای كاك (ئیسماعیل به‌رزنجی)یه‌وه‌ هه‌واڵی ناردبوو كه‌وا پێی خۆشه‌ سه‌ردانی بكه‌م. دیسان چوومه‌وه‌ ماڵی (مه‌م) و سه‌ردانم كرد و ئه‌وسا باسی (كاروان و سه‌گوه‌ڕ)ی خۆی كرد و پاشتریش زۆر باسی ئه‌ده‌ب و چیرۆك و كورد و نووسه‌رانمان كرد. دواتر كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر)یش په‌یوه‌ندی پێوه‌ كردمه‌وه‌ و هه‌فتانه‌، یان من سه‌ردانی ئه‌وم ده‌كرد، یان ئه‌و سه‌ردانی منی ده‌كرد.
ڕاستییه‌كه‌ی له‌سه‌ره‌تای هه‌شتاكاندا رۆژانی زۆر ناخۆشمان به‌ رێ كرد. ئه‌وسا (سه‌باح ره‌نجده‌ر) له‌ كۆڵانه‌كه‌ی خۆیان، دوكانێكی بچووكی هه‌بوو، به‌ ڕه‌نجی شانی نانی خۆی و دایك و برا و خوشكی په‌یدا ده‌كرد، چونكه‌ كاتێك ئه‌وم ناسی، به‌داخه‌وه‌ باوكی كۆچی دوایی كردبوو. هاتوچۆی نێوانمان له‌ ترسی گیران و راوه‌دوونانی چه‌ته‌كانی (به‌عس) هه‌ر به‌ پێیان بوو. زۆرجاران كۆڵانه‌ و كۆڵان به‌ناو گه‌ڕه‌كی (سه‌یداوه‌)دا ده‌هاتینه‌ بن قه‌ڵات، یان چایخانه‌ی (مه‌چكۆ) و جاروبار له‌وێ‌ یه‌كترمان ده‌بینی و كاتی بینینی پاشترمان داده‌نا.
زۆرجاران كاك (سه‌باح) پیاوه‌تی ئێوه‌ و بنه‌ماڵه‌ی ئێوه‌م له‌ بیره‌ كه‌وا دوای به‌ربوونم له‌ زیندانی (به‌عس) و راكردنه‌وه‌م له‌ كێڵگه‌ مینه‌كانی (فاو) و بڕیاری نه‌كردنی سه‌ربازیم بۆ (به‌عس)، به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی كاك (عه‌باس)ی خوالێخۆشبووی برات پۆلیس بوو، له‌ (به‌شی جموجۆڵی پۆلیسی هه‌ولێر) بوو، هه‌واڵت پێداوم كه‌وا كام گه‌ڕه‌ك له‌ هه‌ولێر ده‌كه‌وێته‌ به‌ر شاڵاوی پشكنین. منیش چیم پێكراوه‌ به‌ براده‌رانی خۆمم گوتووه‌، له‌ پشكنینی گه‌ڕه‌كه‌كان ئاگادارم كردوونه‌ته‌وه‌ و به‌وه‌ش زۆرجار گیانی من و گیانی ده‌یان براده‌ر له‌ كه‌وتنه‌ چنگ چه‌ته‌كانی (به‌عس)و نۆكه‌رانی (به‌عس) پاراستووه‌. ته‌نانه‌ت جارێكیش چاكم له‌ بیره‌ براده‌رێكم گیرابوو كاك (عه‌باس)ی برات له‌به‌ر خاتری من وای كرد رزگاری ببێت.
رۆژ له‌دوای رۆژ براده‌رایه‌تیمان به‌هێز ده‌بوو، ئه‌وه‌ بوو له‌ یه‌كێك له‌و یه‌كتر بینینانه‌دا پێت گوتم كه‌وا شیعر ده‌نووسیت و دیوانه‌ شیعرێكی ده‌ستنووسیشت هه‌یه‌ به‌ناوی (زێوان). دواتر ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ نه‌بووبم ساڵی 1987 بوو پێت گوتم كه‌وا له‌ (ده‌زگای سانسۆری كتێب) له‌ (به‌غدا) سێ جار له‌سه‌ر یه‌ك ره‌فز كراوه‌ته‌وه‌. منیش له‌وباره‌یه‌وه‌ له‌ چایخانه‌ی (مه‌چكۆ) قسه‌م له‌گه‌ڵ خوالێخۆشبوو (مه‌حموود زامدار) كرد، ئه‌ویش دوای چه‌ند مانگێك بۆی له‌ (ده‌زگای سانسۆری كتێب) ده‌رهێنایت. باشه‌ ئه‌وه‌ دیوان ده‌رچوو، خۆ پاره‌ی چاپكردن له‌ توانای گه‌نجێكی تازه‌ پێگه‌یشتووی بێ مووچه‌ی (هه‌ولێر)دا نه‌بوو.
له‌و سه‌روده‌ره‌دابوو منیش وه‌رگێڕانی (وێنه‌ی هونه‌رمه‌ند له‌ تافی لاویدا)ی (جێمس جۆیس)م له‌ (ده‌زگای سانسۆری كتێب) ده‌رچوو بوو، له‌ بیرته‌ پێكه‌وه‌ چووینه‌ (ئه‌میندارێتی رۆشنبیری و لاوان – ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمی) و له‌وێ‌ لای كاك (سه‌عید یه‌حیا خه‌تات) كتێبه‌كه‌ی تۆم له‌گه‌ڵ وه‌رگیڕانه‌كه‌ی خۆم پێشكه‌ش ئه‌وێ‌ كرد بۆ وه‌رگرتنی (پشتگیری چاپ) و دواتر چاكم له‌ بیره‌ كه‌وا پسپۆری هه‌ڵسه‌نگاندنی دیوانه‌ شیعری (زێوان) مامۆستای شاعیر (حه‌سیب قه‌ره‌داخی)ی خوالێخۆشبوو بوو.
دوای نیوه‌ڕۆ بوو، وابزانم ده‌وروبه‌ری كاژێر 2:15 بوو، به‌ په‌نادزه‌ سه‌رێكم له‌ (چایخانه‌ی مه‌چكۆ) دا، دوای سڵاوكردن كاك (ته‌حسین مه‌چكۆ)ی خاوه‌ن چایخانه‌كه‌ پێی گوتم ئه‌و پیاوه‌ی ئه‌وێ‌ ناناسیت، منیش دیاربوو به‌ خزمه‌ت مامۆستا (حه‌سیب قه‌ره‌داخی) نه‌گه‌یشتبووم، چوومه‌ خزمه‌تی و كاك (ته‌حسین مه‌چكۆ) پێكی ناساندین. مامۆستا (حه‌سیب قه‌ره‌داخی) پیاوێكی جوانی قسه‌خۆش بوو، وابزانم ئه‌وسا له‌ كۆتایی په‌نجاكانی ته‌مه‌نیدا بوو. دوای یه‌كترناسین لێی پرسیم: “(ئازا)ی كوڕم ئه‌ناسیت؟”
منیش گوتم: “به‌ڵێ. فه‌رموو چیت پێویسته‌، له‌ خزمه‌تتام؟”
گوتی: “ئه‌وه‌ كاژێرێك زیاتره‌ لێره‌ دانیشتووم و ماڵی (ئازا)ی كوڕم پێ نازانم. ئه‌گه‌ر تۆ ده‌زانی له‌ كوێیه‌، زه‌حمه‌ت نه‌بێت بمگه‌یه‌نیته‌ ماڵه‌كه‌ی.”
منیش گوتم: “به‌ڵێ پێی ده‌زانم و (ئازا) براده‌رمه‌. به‌ چاوان. فه‌رموو .”
ئه‌وسا ماڵی (ئازا) له‌ شوقه‌یه‌كی لای (شه‌قامی پزیشكان)ی لای (فلكه‌ی شێخ مه‌حموود) بوو. بۆیه‌ به‌ پێیان كه‌وتینه‌ ڕێ. مامۆستا جانتایه‌كی ده‌ستی پێ بوو، هه‌ستم كرد بۆ ئه‌و گرانه‌، چونكه‌ پێی گوتم ئه‌گه‌ر دووره‌ به‌ تاكسی بچین، منیش جانتاكه‌م لێی وه‌رگرت و كه‌وتینه‌ ڕێ و پێم گوت ماڵی كاك (ئازا) ئه‌وه‌نده‌ دوور نییه‌ و پێویست به‌ تاكسی ناكات. به‌ڵام راستییه‌كه‌ی من راكردووی سه‌ربازی بووم، نه‌ده‌وێرام سواری تاكسی بم، بۆیه‌ هه‌مووده‌م بۆ من به‌ پێیان باشتر بوو.
له‌ رێگا مامۆستا لێی پرسیم: “(سه‌باح ره‌نجده‌ر) ده‌ناسیت؟”
گوتم: “به‌ڵێ. براده‌ریشمه‌. به‌ڵام بۆ ده‌پرسیت؟”
گوتی: “شیعره‌كانی زۆر ئاڵۆزن و ئه‌و براده‌ره‌ زۆر له‌ رێره‌وی شیعری كوردی لایداوه‌.”
منیش گوتم: “(سه‌باح ره‌نجده‌ر) گه‌نجێكی تازه‌ هه‌ڵچووه‌، خۆ ناكرێت نه‌وه‌ی نوێ‌ وه‌كو نه‌وه‌ی كۆن بنووسێت. ئه‌گینا هه‌موو شته‌كان بێتام ده‌بن و ده‌بنه‌ دووباره‌. با هه‌ركه‌سه‌ و شێوازی خۆی هه‌بێت.”
دیاربوو مامۆستا (حه‌سیب قه‌ره‌داخی) پسپۆری هه‌ڵسه‌نگاندنی شیعره‌كانی (سه‌باح ره‌نجده‌ر) بوو، ده‌یه‌ویست له‌ نزیكه‌وه‌ زانیاری له‌باره‌ی خاوه‌نی ئه‌و دیوانه‌ بزانێت، بۆیه‌ دوای گه‌یاندنی مامۆستا به‌ ماڵی كاك (ئازا)ی كوڕی به‌ مامۆستام گوت: “حه‌ز ده‌كه‌یت له‌ نزیكه‌وه‌ خاوه‌نی دیوانی (زێوان) بناسیت؟”
مامۆستا (حه‌سیب قه‌ره‌داخی) گوتی: “بۆ نا؟”
گوتم: “دوای دوو كاژێری دیكه‌ له‌گه‌ڵ كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر) دێینه‌وه‌ خزمه‌تت.”
وابزانم ئه‌و ده‌مه‌ی خواحافیزیم له‌ مامۆستا كرد، كاته‌كه‌ نزیكه‌ی ببووه‌ (3:00)ی دوای نیوه‌ڕۆ. هه‌ڵكوت هه‌ڵكوت به‌ پێیان له‌ (شه‌قامی پزیشكان)ه‌وه‌ به‌ كه‌متر له‌ كاژێرێك، خۆم له‌ناو گه‌ڕه‌كی (به‌لاشاوه‌)، له‌ دوكانه‌كه‌ی كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر) دیته‌وه‌. له‌وێشه‌وه‌ هه‌ڵته‌ك هه‌ڵته‌ك له‌گه‌ڵ كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر) به‌ پێیان كه‌وتینه‌ ڕێ تا گه‌یشتینه‌وه‌ ماڵه‌كه‌ی كاك (ئازا) و لای مامۆستا (حه‌سیب قه‌ره‌داخی) به‌ڕێز.
هه‌ر دوای ده‌رگا كردنه‌وه‌ گوتم: “مامۆستا، فه‌رموو ئه‌وه‌ش كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر)؟”
دوای یه‌كترناسینی كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر) و شاعیری گه‌وره‌ی كورد مامۆستا (حه‌سیب قه‌ره‌داخی)، من له‌ هاوكێشه‌ی شیعربوون و شیعرنه‌بوون هاتمه‌ده‌ره‌وه‌، ئه‌وه‌م بۆ هه‌ردوو برای شاعیر به‌جێ هێشت و هه‌ردووكیان بۆ ماوه‌ی پتر له‌ كاژێرێك له‌ ماڵه‌كه‌ی (ئازا) كه‌وتنه‌ گفتوگۆ. قسه‌كان زۆر بوون و ته‌واو نه‌ده‌بوون، ئه‌وه‌ بوو بڕیاریان دا بچنه‌ (یانه‌ی فه‌رمانبه‌ران) و ئێواره‌كه‌ی ئه‌و رۆژه‌ له‌وێوه‌ سه‌رله‌نوێ باسی شیعر و ناشیعر، باسی چۆنیه‌تی به‌كارهێنانی زمان له‌ شیعردا، باسی بابه‌تی ناوه‌رۆكی شیعر، باسی وێنه‌ی شیعری ساده‌ و ئاڵۆز و چه‌ندان بابه‌تی دیكه‌ بكه‌ن.
من تا به‌رده‌رگای (یانه‌ی فه‌رمانبه‌ران) له‌گه‌ڵیان چووم، به‌ڵام چونكه‌ راكردووی سه‌ربازی بووم و زۆریش نه‌بوو له‌ چنگ زیندان رزگار ببووم، بۆیه‌ ده‌ترسام نه‌وه‌ك یه‌كێك له‌وێ‌ بمبینێ و وه‌كو جاری جاران زمانم لێ بدرێت و بكه‌ومه‌ داوه‌وه‌، بۆیه‌ داوای لێبووردنم له‌ هه‌ردووكیان خواست و به‌ پێ به‌ره‌و ماڵ چوومه‌وه‌. ئیتر ئه‌و ئێواره‌یه‌ چۆن كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر) و مامۆستا (حه‌سیب قه‌ره‌داخی) گه‌یشتبوونه‌ لێك تێگه‌یشتن كه‌وا دیوانی (زێوان) شایه‌نی په‌سه‌ندكردن و چاپكردنه‌، ئه‌وا من نایزانم، به‌ڵام دڵنیام ئێواره‌كه‌ی زۆر قسه‌یان له‌باره‌ی دنیای پاكی شیعر كردووه‌، چونكه‌ مامۆستا (حه‌سیب قه‌ره‌داخی) پیاوێكی خوێنده‌وار و رۆشنبیر و شیعرناس بوو. قسه‌كانی به‌ڕێ و جێ و دیالیكتیكیانه‌ و سه‌لمێنه‌ر بوون. به‌داخه‌وه‌، من هه‌ر ئه‌و جاره‌ به‌ خزمه‌تی ئه‌و زاته‌ گه‌یشتووم، له‌و ماوه‌ كورته‌دا زانیم (حه‌سیب قه‌ره‌داخی) كه‌سێكه‌ به‌ زه‌مینه‌یه‌كی گه‌وره‌ی زانیارییه‌وه‌ له‌ناو گۆڕه‌پانی ئه‌ده‌بی كوردییه‌.
دوای په‌سندكردنی دیوانی (زێوان) بڕیاری له‌ چاپدانی دیوانه‌كه‌ درا له‌سه‌ر بودجه‌ی (ئه‌میندارێتی رۆشنبیری و لاوان -ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمی)، ده‌بوایه‌ كتێبه‌كه‌ بۆ چاپكردن بۆ شاری (سلێمانی) یان بۆ (به‌غدا)، بنێردرێت، چونكه‌ ئه‌وسا توانای چاپكردنی كتێب له‌ شاری (هه‌ولێر) زۆر كه‌م و سنووردار بوو. كاك (سه‌باح ره‌نجده‌ر) نه‌یده‌زانی چی بكات، به‌ڵام چونكه‌ من پێشتر له‌ (به‌غدا) خوێندبووم و ژیابووم، خه‌ڵكیشم زۆرتر ده‌ناسی و كتێبی (مردنی دێوه‌ره‌یه‌ك)یشم پێشتر چاپ كرد بوو، بۆیه‌ پێم گوت: “ئه‌وه‌ش ئاسانه‌ و ئه‌گه‌ر پێتخۆش بێت من (وێنه‌ی هونه‌رمه‌ند)م به‌ كاك (نازم دڵبه‌ند) داوه‌ تا سه‌رپه‌رشتی چاپكردنیم بۆ بكات، هی تۆش هه‌ر به‌ودا ده‌نێرین چاپ بكرێت؟”
سه‌ره‌نجام، ئه‌وه‌ بوو كتێبی (زێوان) درا كاك (نازم دڵبه‌ند) و ئه‌ویش سه‌رپه‌رشتی كتێبه‌كه‌ی كرد و له‌ ساڵی (1988)دا به‌ چاپ گه‌یشت. لێره‌ بۆیه‌ ئه‌و شتانه‌م باسمكرد چونكه‌ هه‌ستم كرد له‌و بابه‌ته‌ی به‌ ناوونیشانی “له‌ ئاهه‌نگی بیست ساڵه‌ی زیۆاندا” كه‌وا وه‌كو پێشه‌كی بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ ئه‌لیكترۆنیه‌ (PDF)ه‌كه‌دا له‌ حوزه‌یرانی (2008)دا له‌ سایتی (ده‌نگه‌كان)دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، دواتر گوازراوه‌ته‌وه‌ سه‌ر سایتی (كوردپیدیا)، ئه‌و به‌شه‌ زانیارییانه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌بیركراون، ئه‌گینا ده‌زانم ئێوه‌ چه‌ند راستگۆ و دڵسۆز و به‌ئه‌مه‌كن، هه‌رگیز چاكه‌ی كه‌س له‌ بیر ناكه‌ن. ئه‌گه‌ر بمه‌وێت چه‌ندان بیره‌وه‌ری دیكه‌ی رۆژانی خۆش و ناخۆش له‌ نێوانمان هه‌ن ده‌كرێ باسیان بكه‌م، به‌ڵام چونكه‌ ئه‌وانه‌ په‌یوه‌ندیان به‌ هه‌ندێك لایه‌نی رۆشنبیری و كه‌سایه‌تی رۆشنبیری میلله‌ته‌كه‌مانه‌وه‌ هه‌بوو، ئه‌وانیش رۆڵی جوان و چاكیان بینیوه‌ له‌ یارمه‌تیدانی گه‌نجێكی تازه‌هه‌ڵچوودا، بۆیه‌ زیاتر تیشكم خسته‌سه‌ر ئه‌وانه‌. ئه‌وانی دیكه‌ با بۆ كاتێكی دیكه‌ و بۆنه‌ی دیكه‌ بمێنن. هه‌ر به‌رز و سه‌رفراز بێت برایه‌تی و براده‌رایه‌تیمان، به‌ هیوام زۆر له‌وه‌ به‌ره‌و پێشتر بچیت و هه‌ر سه‌ركه‌وتوو بن.

                                                                                               د. ئازاد حه‌مه‌ شه‌ریف
                                                                                    1/1/2020 هه‌ولێر

تاقه‌تم چوو له‌‌م سروشته‌ بێئاگایه‌

رۆژێك ئه‌بم به‌ڕابوردوو

ئاوڕ له‌كه‌س ناده‌مه‌وه‌

نه‌ له‌ دوودڵیى نیشتیمان

نه‌ له‌نوێژى په‌پوله‌یه‌كى تازه‌فام

نه‌له‌ درودى ئێواره‌یه‌كى ره‌نگپه‌ڕیو

نه‌ له‌هه‌واڵى سواوى تیڤییه‌كان

---

ده‌مه‌و كۆچه‌

نه‌شه‌قام بیرى من ئه‌كا و

نه‌دڵى به‌تاڵى پیاوێك داگیر ئه‌كه م

هه‌ر ئه‌ڕۆم و

ئاوڕ له ‌زامى نیشتیمان ناده‌مه‌وه‌

نه‌ له‌ ئاگره‌ سه‌رشێته‌كه‌ى شارى دڵم

نه‌ له‌ پاركه‌كانى شار و

نه‌ له‌ مناره‌ى شكاو و

نه‌ له‌ قه‌ڵا تاقانه‌كه‌م

لێره‌ په‌نایه‌ك شكنابه‌م

بیر له‌ دوا دێرى شیعرێكى قژ ئالۆزم بكه‌مه‌وه‌

هیچ چیرۆكێك بۆلاى ئێوه‌م ناباته‌وه‌

ئیتر له‌كه‌س توڕه‌ نابم

نه‌ رۆشنبیرى كۆیله‌ى حه‌ز

نه‌ سه‌ماكه‌رى دڵپاك و

نه‌ سۆزانییه‌ راستگۆكانى ئه‌م سه‌رده‌مه‌ رامناگرن

ئیتر ئه‌بم به‌ڕابوردوو

بیری شه‌قامى شار ناكه‌م

ئاوڕ له‌ ئاده‌مه‌كانى وڵات ناده‌مه‌وه‌

نه ‌له ‌نوسه‌ره‌ بێبابه‌ته‌كان

نه‌ له‌ هاوڕێ بێڕێگه‌كان

نه‌ له‌ درۆزنه‌ دڵسۆزه‌كان

نه‌ له‌ به‌قاڵه‌ گۆرانیبێژه‌كان

نه‌ له‌ هونه‌ره‌ سواوه‌كان

نه‌ له‌تۆ

نه‌ له‌گوڕگوڕ

نه‌ له‌و…..

كاتێ ئه‌بم به‌ڕابوردوو

ده‌بمه‌ تارمایى ماڵه‌كه‌م

ده‌بمه‌ خانمه پاڵه‌وانى

ئه‌و رۆمانانه‌ى ژیانێك دڵدارم بوون و نه‌متوانى شه‌وێك له‌ پاڵیان بخه‌وم

ئیتر ئه‌و داگیركه‌ره‌ نیم

دڵى پیاوێك بكه‌مه‌ شار

ئیتر ده‌سته‌ سارده‌كانم

به‌ په‌نجه‌ره‌ى ژیانه‌وه‌ جێناهێڵم

ئیتر فنجانى شكاوى كاتى زیزبوونى عاشقان

تامى لێوه‌كانم ناكات

ئیتر و ئیتر و ئیتر

نه‌شه‌قام بیرى من ئه‌كا و

نه‌دڵى به‌تاڵى پیاوێك داگیر ئه‌كه‌م

1-4-2020.

به‌شی یانزهه‌م

تێكچوون و ئاڵۆزبوونی بارودۆخ له‌ سه‌رانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌

به‌پێی ئه‌و زانیارییانه‌ی له‌ نامه‌كانی حه‌سه‌ن عه‌لی خاندا تۆمار كراون، دوای كۆبوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ سه‌رۆك هۆزه‌كان و گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌حمه‌د به‌گی یاوه‌ر بۆ ئه‌سته‌مبوڵ، په‌یمان و به‌ڵێنه‌كانی سوڵتان له‌ ڕێگای ئه‌حمه‌د به‌گ هیچ كاریگه‌ری بۆ سه‌رانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ و شێخ عوبه‌یدوڵڵا نه‌بووه و ته‌نیا بۆ هێوركردنه‌وه‌یان بووه‌، تاكو ده‌داویان بخه‌ن و باشتر بتوانن له‌ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ بده‌ن‌، چونكه‌ هه‌ر دوای كۆبوونه‌وه‌كه‌ی ئه‌حمه‌د به‌گ بارودۆخه‌كه‌ گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌، یا هیچ نه‌بێت له‌ باشووری كوردستان، كه‌ ئه‌و كاته‌ هێمن ترین شوێنی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ بووه‌، ده‌وڵه‌تی عوسمانی كه‌وتۆته‌ هه‌ڕه‌شه‌ و ترساندنی سه‌رانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌، ئیتر شێخ عه‌بدولقادر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ نه‌هری و هه‌مزاغاش به‌ ئاگاییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بارودۆخه‌كه‌ كردووه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ له‌ نامه‌یه‌كدا حه‌سه‌ن عه‌لی خانی گه‌ڕووسی بۆ: عەلائولدەولە: ئەمیرنیزام (بۆتەورێز)ی ناردووه‌، ده‌نووسێت:
“نامەی ژمارە: 95
لاپەڕ: 283
مێژوو: 11ی جەمادی یەكەمی 1298 كۆچی (11- 4- 1881ز)
بۆ: عەلائولدەولە: ئەمیرنیزام (بۆ تەورێز)
بەفیداتان بم
بەپێی بروسكە و تەلگرافنامە بەڕێكراوەكانی لەمەڕ بەڵێن و دڵنیاكردنەوەكانی دەوڵەتی عوسمانی، بۆ نەهێشتنی ئاژاوە و هێوركردنەوەی خراپەكاری “شێخ” و لایەنگرانی، ئەوەندەی ئاگاداری پێویست بووبێت، دەستم خستوون.
هەرچەندە بەگوێرەی بروسكەكان بێت، وا دەردەكەوێ‌ ئەو بەڵێنانەی دەوڵەتی عوسمانی، زۆر پتەو نەبن و كردەوەكانی ئێستاشیان بەو جۆرەی لەبەر چاون، زۆر لاواز و لەرزۆكن، بەڵام بەكورتی و بەناچاری، دەبێ‌ لەو بڕوایە دابین بەپێچەوانەی ئەوەی لەو ماوەیەدا شێخی مەلعون و لایەنگرانی كردویانەتە قاو و مێشكی خەڵكی ئەو ناوچەیەیان پێ‌ ئاخنیوە، دەوڵەتی عوسمانی لەڕواڵەت و بەئاشكرا پشتگیری تاوانباران نییە، هەرچەندە كارێكی واش بۆ هێوركردنەوەی ئەم ئاژاوەیە ناكات، بەڵام لە ڕواڵەتیشدا نایەوێت خەڵك بەوە بزانن، كە پشتیوان و پشتگیری شێخ و لایەنگرانی دەكات. بەكورتی ئێستا هەندێك نیشانە دەبینرێن و بڕێك هەواڵی وا دەگەن، ئەوە دەردەخەن بڕیار و بەڵێنی دەوڵەتی عوسمانی و هەڵسوكەوتی، بریتیە لە هەڕەشە و ترساندنی “شێخ” و دارودەستەكەی.
بۆ نموونە: هەر بەو جۆرەی لەو نامانەدا دەردەكەون، بەرودوا بۆ بەڕێزتانم بەڕێ كردوون، تا هەفتەیەكیش بەر لەئێستا، هەموو ئەو هەواڵانەی بەنووسین و دەماودەمیش هەبوون، بریتی بوون لەوەی دەوڵەتی عوسمانی، پشتیوانی لە “شێخ” دەكات، ئەو هەواڵانەش بەجۆرێك بڵاوبوونەوە و مێشكی خەڵكیان پڕ كردبوو، ببوونە هۆی ئاڵۆزی خەیاڵی هەموو لایەك و ئەوەندەی نەمابوو ئاژاوەیەكی تازە لەم ناوچەیەدا هەڵایسێ‌ و هەمووان چاوەنۆڕی دەركەوتن و دووبارە هاتنەوەی “شێخ” بوون، بەڵام ماوەی هەفتەیەكە، هەموو هەواڵەكان بە پێچەوانەوەن و لەماوەی ئەم هەفتەیەدا، هەواڵی تازە و بەردەواممان پێگەیشتوون، لەڕاستیەوە نزیكن و بریتیە لەوەی لەدوای ئەو كۆبوونەوەیەی كوڕەكەی شێخ و سەرۆك هۆزەكان و هەمزاغا لە شاری هەولێر كردبوویان و بەدڵخۆشی و دڵنیایی تەواوەوە، بەمیوانی چووبوونە ماڵی “مامەند ئاغای پیران” و چەند ڕۆژێكیش لەوێ‌ خەریكی خۆ ئامادەكردنێكی تازەبوون، كەچی هەندێ‌ هەڵسوكەوتیان لەلایەن سوارە و بەرپرسانی دەوڵەتی عوسمانیەوە دیوە، بریتی بووە لە دەستگیركردنیان و هەندێك ئاگاداریشیان لەمەڕ هەڕەشە و تۆقاندنەوە پێگەیشتووە و هەر ئەوانەش بوونەتە هۆی ترساندنیان و بەپەلە پروزە بڵاوەیان لێ‌ كردووە، بۆ وێنە عەبدولقادری كوڕی شێخ بە پەلە بۆ “نەهری” گەڕاوەتەوە و هەمزاغاش لە خاكی عوسمانیدا نەماوە و دیسانەوە خۆی گەیاندۆتەوە ئەو كوێستان و لێڕەوارە چڕانەی، كەوتونەتە دوورترین خاڵی سنووری ناوچەی سەردەشتەوە، لەو ڕۆژەشەوە گەڕاوەتەوە، وا خۆی شاردۆتەوە، كەس نازانێ‌ لە كوێیە.
ئێستاش چەند نامەیەك سەبارەت بەدەنگوباسی تازەن و پێچەوانەی هەواڵ و نامەكانی پێشوون، هاوپێچ دەیان نێرمە خزمەتتان، بەكورتی دوای گەیشتنی نامەكانی بەڕێزتان و ئاگادار بوون لەناوەرۆكی بروسكەكان، بە پێی كات و دەرفەت، نامەیەكی تێروتەسەلم لەبارەی هاودەنگی تەواوی دەوڵەتی عوسمانی، لەگەڵ دەوڵەتی خۆمان و بەڵێنە ئاشكراكانی ئەو دەوڵەتەوە، بۆ بنەبڕكردنی ئاژاوەی “شێخ” و سزادانی تاوانباران و درۆخستنەوەی هەواڵە درۆكانی “شێخ” و لایەنگرانی، بۆ هەموو شوێن و بۆ هەموو كەسێك ناردووە و بەهۆی نووسینی نامەكانی من و لەبەر ڕۆشنایی گەیشتنی ئەو هەواڵانەدا، لەم دواییەدا پێمان گەیشتوون، دەیسەلمێنن و پشتیوانی لەوە دەكەن، ئاڵوگۆڕێكی بەرچاو، لە بیروڕای خەڵك ڕوویدابێ‌ و ئێستا خەیاڵی هەمووان ئارام بووبێتەوە.
لەگەڵ ئەمانەشدا بەگوێرەی ناوەرۆكی تەلگرافەكان، بەڵام من هەر پێم وایە دەبێ‌ زۆر وریا بین و خۆمان بپارێزین، ئەوەی ڕوونە، ئەوەیە دەوڵەتی عوسمانی، هەر لە “سلێمانی” یەوە هەتا “ڕەواندز” كە بەرامبەر بە”لاجان”ە و لەوێشەوە تا “وان” و “بایەزید” كە بەرامبەر “خۆی” و “سەڵماس” ن، بۆ هەموو بنكەكانی سنووری خۆی، چەك و سەربازی ناردووە و هەموو سەرۆك هۆز و ئەو خێڵانەش لەمبەرەوە چوونەتە ناو خاكی عوسمانی، هاتوچۆیان “لەمبەر” بۆ “ئەوبەر”ی سنوور بەربەست كراوە و نایەڵێ‌ كەس هاتوچۆ بكات، تەنانەت بەریان بە “5 تا 10” بنەماڵەی پیاوی خۆشمان گرتووە، كە ویستبێتیان بگەڕێنەوە.
لەوە زیاتر سەرتان نایەشێنم
فەرمانی بەڕێزتان لەسەر سەرمە”
هه‌ر له‌و ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی هه‌وڵی داوه‌ هێز له‌ باشووری كوردستا كۆبكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ بارودۆخه‌كه‌ به‌رزه‌م (كۆنتڕۆڵ) بكات، له‌م باره‌یه‌وه‌ حه‌سه‌ن عه‌لی خان دوای هه‌وڵدان بۆ به‌ده‌ستهێنانی زانیاری له‌سه‌ر بارودۆخی سنووره‌كه‌ به‌نامه‌ی ژماره‌ (110) سه‌رووی خۆی ئاگادار كردووه‌ته‌وه‌ له‌ (بەشی 6ی نامەكه‌دا) له‌م باریه‌وه‌ ده‌ڵێت:
“نامەی ژمارە: 110
(بەشی 6ی نامە)
لاپەڕە: 357-367
مێژوو: 23ی جەمادی دووەمی 1298 (23- 5- 1881ز)
بۆ: محەمەد ڕەحیم خان (عەلائولدەولە- ئەمیرنیزام) لە تەورێز
ماوەیەك لەمه‌وبەر، لەنامەیەكدا فەرمووبووتان: بزانم ئەو سەربازانەی دەوڵەتی عوسمانی، بۆ سەر سنوور هێناونی، چەند كەسن و ئاخۆ ئەو سەربازانە، هەر بەشی پاراستنی سنوور بكەن، یان لەشكرێكی زۆریان ناردووە و ئەم لەشكرە لە سنووردا، دژ بە دەوڵەتی خۆمانە، یان لەگەڵ دەوڵەتی خۆمان!؟.
ئەگەرچی من لەو بارەیەوە بێ‌ هەواڵ نەبووم و هەموو كاتێ‌ لە زۆر سەرچاوەوە هەواڵم پێگەیشتووە، بەڵام بۆئەوەی زۆرتر دڵنیا بم و لەڕووی لێكۆڵینەوەوە دەنگوباسەكە، ڕابگەیەنم، بەڕێز: ئاغا سەیید محەمەد ئەمین كوڕی خوالێخۆشبوو حاجی سەیید بایز، كە (ئەمین شەرع)ی ئێرەیە، ڕام سپاردووە تا لای خۆیەوە پیاو بۆ (سلێمانی) و ئەو ناوچانە بنێرێ‌، بۆ ئەوەی بچێ‌ و لێكۆڵینەوەی پێویست بكات.
بەڕێزی ناوبراویش پیاوێكی تایبەتی ناردووە و هەر لە (سلێمانی) یەوە هەتا (پشدەر) و (ڕەواندز) و (باڵەك)، كە هەموویان هێڵی سنووری عوسمانین، بەجوانی و بەوردی سەرنجی داوە و نامەیەكی زۆریشی لە زانایانی ناودار و ناسراوی (سلێمانی)، و شوێنانی ترەوە هێناوە، كە هەموویان جێی متمانە و بڕوان و منیش ئەم نامانەم بۆ خزمەتتان ناردن و بۆ زیاتریش زانیاری ئێوە، پلە و پایەی ئەم پیاوانەتان بۆ دەنووسم:
كاك ئەحمەدی شێخ: كەسایەتیەكی بەناوبانگ و ناسراوی خەڵكی (سلێمانی)یە و خاوەنی پلە و پایەیكی زۆر بەرزە و ڕاستگۆ و جێی بڕوا و متمانەیە و (80) ساڵ لە تەمەنی تێپەڕیوە.
سەیید شێخ مستەفا: موفتی (سلێمانی)یە و ئەویش پیاوێكی سەر ڕاست و دروست و باوەڕپێكراوە.
مەلا محەمەدەمین دەرسبێژی قوتابخانەی(ڕەواندز)ە، كە پیاوێكی چاك و جێی دڵنیاییە.
هەر بەو جۆرەی سەر دەدەن و بەلەبەرچاوگرتنی نامەی ئەو پیاوانە، كە هەمووی لەڕاستی نزیكە، ئەو هێزەی دەوڵەتی عوسمانی بۆ سنووری ناردووە، بریتییە لە:
یەكەم: هێزێكی زۆر نییە.
دووەم: بۆ ڕێگرتنە لە خێڵ و هۆز و سەركوتی دز و پاراستنی سنوور، ئەو شوێنانەی بەپێویستی زانیون، وەك: سلێمانی، پشدەر، ڕەواندز و باڵەك، بەدرێژایی هێڵی سنوورە، لەهەر جێیەكیش، هێزێكی كەمی سەربازی بۆ ڕێگاگرتن لە خێڵ و هۆزی ناوچەكە داناوە و جگەلەوە لەڕواڵەتدا وادیارە نیاز و مەبەستێكی تریان نەبێ‌، ئەو كردەوانەی لەو ماوەیەدا لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە دەكرێن، نیشانەی نیازی ئەو دەوڵەتەن بۆ گرتنی (شێخ)ی مەلعون.”
ئه‌و نامانه‌ هه‌واڵ پرسینی نێوان كه‌سایه‌تیه‌كان و ناردنی زانیاری و هه‌واڵی ناوچه‌كه‌ بۆ یه‌كتر، به‌ڵام حه‌سه‌ن عه‌لی خان سوودی لێ وه‌رگرتووه‌ و سه‌رووی خۆی لێ ئاگادار كردووه‌ته‌وه‌.

ئاژاوه‌ و دووبه‌ره‌كی نانه‌وه‌
هه‌میشه‌ ئه‌وه‌ دووباره‌ ده‌كرێته‌وه‌‌ كورد‌ له‌گه‌ڵ یه‌كدا ناكۆكن و سه‌رانی كورد هه‌میشه‌ له‌ ململانێ و كێشه‌ی به‌رده‌وام دان، بێگومان ئه‌مه‌ سروشتێك نیه‌ به‌به‌ژنی كورد بڕابێ و هه‌ر له‌ زگماكه‌وه‌ كورد ئه‌مه‌ی بۆ مابێته‌وه‌، به‌ڵام كورد نه‌ته‌وه‌یه‌كی ساده‌ و دڵپاك و دڵسۆزی به‌رامبه‌ره‌كه‌یانن و خۆشباوه‌ڕن، به‌گفت و به‌ڵێن و سوێند و پاكانه‌ی دۆسته‌كانیان زوو باوه‌ڕ ده‌كه‌ن، له‌لایه‌كی تریش دینداری چاك و ئایینپه‌روه‌ری سه‌ر ڕاستن، به‌جۆرێك زۆر له‌ دژه‌كانیش دان به‌وه‌دانێن زۆر به‌چاكی ئایینی ئیسلامیان وه‌رگرتووه‌ و ئاماده‌ن له‌پێناوی پاراستنی قوربانیشی بۆ بده‌ن، دوژمنه‌كانیش ئه‌و ڕاستیانه‌ ده‌زانن و له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌كاریان دێنن و به‌گژ یه‌كتریان داده‌كه‌ن، هه‌موو ئه‌مانه‌ بوونه‌ته‌ خاڵی لاوازی كورد بۆ خه‌ڵه‌تاندن و له‌خشته‌بردن و كێشه‌و ململانێیان له‌ نێواندا دروست بكه‌ن، تا ڕاده‌ی به‌گژیه‌كتریان دا بكه‌ن، تا یه‌كێتی ڕیزه‌كانی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵته‌كێنێ، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ تا سه‌رۆك خێڵ و خه‌ڵكی ناوچه‌كان به‌سه‌ر یه‌كتره‌وه‌ بكه‌ن به‌ جاسوس و چاودێر به‌سه‌ر یه‌كتره‌وه‌، به‌مه‌ش گومان و دڕدۆنگی له‌یه‌كتری په‌یدا بكه‌ن، ئه‌مه‌ بابه‌تێكه‌ به‌درێژایی مێژوو به‌رده‌وامی هه‌بووه‌ و دووباره‌ بۆته‌وه‌، له‌ ڕاپه‌ڕینی شێخ عوبه‌یدوڵڵای نه‌هریش دا سه‌ره‌ڕای هه‌وڵه‌ به‌رده‌وامه‌كانی شێخ و چاره‌سه‌ره‌ حه‌كیمانه‌كه‌ی بۆ یه‌كخستنی هۆزه‌كان، به‌ڵام ئه‌م خووه‌ نه‌گریسه‌ی ناكۆكی و ململانێیه،‌ گه‌وره‌ترین كاریگه‌ری له‌سه‌ر شكستی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ دانا، تا كۆتایی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ش به‌رده‌وام بوو، ئه‌وه‌تا حه‌سه‌ن عه‌لی خانی گه‌ڕووسی فه‌رمانده‌ی سابڵاخ خۆی به‌ئاشكرا دان به‌وه‌دا ده‌نێت، فیتنه‌ و كێشه‌ و ململانێی له‌نێوان سه‌رۆك هۆزه‌كان دروست كردووه،‌ تا دووبه‌ره‌كیان تێبكه‌وێ و په‌نا بۆ ئه‌وان بێنن و ئه‌وانیش له‌و ڕێگایه‌وه‌ به‌سه‌ریاندا زاڵ بن، ناوبراو له‌ مێژووی: 30 جەمادی یەكەمی 1298 كۆچی (30- 4- 1881ز) به‌نامه‌یه‌ك عەلائولدەولە: ئەمیرنیزام (له‌ تەورێز) ئاگادار كردۆته‌وه‌، وای كردو‌وه‌ زه‌مینه‌ی ئه‌وه‌ی خۆش كردووه‌ تا دوو به‌ره‌كی له‌ نێوان سه‌ران و گه‌وره‌پیاوانی سه‌رده‌شت دروست بكات، له‌ بەشی دووەمی نامەكەدا ده‌ڵێت:
“وەك لە نامەی پێشوودا عەرزم كردووە، لەم ڕۆژانەدا بەرنامەیەكم داناوە، تا زەمینەی ئەوە خۆش بكەم گەورە پیاوان و سەرانی سەردەشت لەناوخۆیاندا دووبەرەكیان تێبكەوێ‌ و هەر خۆشیان بێنەبەرباری ملكەچی، بۆ ئەمەش لە ئاغاكانی ئێرە، وەك: قادرئاغا و ئەحمەد بەگ و برایم بەگی برای گوڵاوی ئاغام خواست، تا هەر یەكەیان بەجیا جیا لای خۆیەوە، نامە بۆ پیاوماقوڵانی سەردەشت بنوسن و خۆیان بكەنە ناوبژیكار و لەمپەری ئەوان، بەرنامەكەش سەری گرتووە، چونكە لەلایەكەوە خدرئاغا نامەی بۆ قادرئاغا نووسوە و دەست و دامێنی بووە، لەلایەكی دیكەشەوە پیرۆت ئاغا دەرگای نامە گۆڕینەوەی لەگەڵ ئەحمەد بەگ و بایزئاغادا كردۆتەوە، بۆ وێنە: دوێنێ‌ نامەیەكی پیرۆت ئاغا، بەئەحمەد بەگ و بایز بەگ و برایم ئاغا گەیشتووە و بەو جۆرەی نووسیوێتی، بەدڵنیایی ئەوانەدا لەم ڕۆژانەدا بەرەو ئێرە دێت، خۆ ئەگەر ناوبراو بۆ ئێرە بێت، (كە لەنێو ئەواندا كەسایەتیەكی هەیە)، ئەوا گۆمانی پتەومان هەیە، خدرئاغا و ئەوانی تریش دوای دەكەون و چاو لەو دەكەن، ئاكامیش هەرچی بێت، بەرودوا بە پایەبەرزتانی دەگەیەنم”.
هه‌روه‌ها حه‌سه‌ن عه‌لی خان له‌فێڵ و ده‌هۆكانی به‌رامبه‌ر هه‌مزاغا به‌رده‌وام بووه‌ و هه‌میشه‌ جاسوس و سیخوڕه‌كانی خۆی لێ نزیك كردۆته‌وه‌ تا ده‌داوی بخا و شكست به‌م قۆڵه‌ی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ بێنێ، له‌هه‌مان نامه‌دا بۆ عەلائولدەولە: ئەمیرنیزام (له‌ تەورێز) له‌ به‌شی سێیەمی نامەكەدا ده‌ڵێت:
“لەبەرئەوەی دەمێك بوو شوێنی هەمزاغام بەڕاست و دروستی نەدەزانی، بۆیە چەند ڕۆژێك لەمەوبەر، سەیید محەمەدئەمینی كوڕی حاجی بایزم ڕاسپارد (كە ئێستا لەجێی باوكی ئەمینولشەرعە)، ئەویش نامەیەكی بەكەسێكدا بۆ هەمزاغا نارد.
دوێنێ‌، كە پێنج شەمە، 28ی مانگ بوو، كەسەكە گەڕاوەتەوە و دەركەوتووە، ئەم ڕۆژانە هەمزاغا لە دوورترین جێگای سەر بە خاكی عوسمانییە، لە شوێنێك بەناوی “قەڵادزە” سەر بە مەڵبەندی “پشدەر”ە و لە ڕابردوودا شارێكی بەناوبانگ بووە و ئێستا وێرانەیە، لەوێ‌ ڕەشماڵی هەڵداوە و بە دڵە خورپێ‌ و ترسێكی زۆرەوە نیشتەجێیە. وەڵامێكی زۆر كەم و كورتی بۆ سەیید محەمەدئەمین نووسیبوو، دەقی نامەكەم بۆ خزمەت بەڕێزتان نارد.
ئەو شتەش بەدەمیی بەنامەبەرەكەی وتبوو، ئەوەیە، هەر كاتێك شوێنی بنەماڵە و هۆزەكەی خۆی، كەناوچەی مەنگوڕە پێ بدرێته‌وه‌، لەگەڵ فەرمانڕەوایی سەردەشت دا، ئیتر داوای ئەوەشی لێ‌ نەكرێت بۆ لای فەرمانڕەوا بچێت، ئەوا خزمەت دەكات و باجی ساڵانەی سەردەشتیش ئاواو ئاوا دەدات.
وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێ پێش تریش سوپاسالاری ئێران ” میرزا حسین خان” نامه‌ی بۆ هه‌مزاغا ناردووه‌ و ته‌قه‌للای ته‌فره‌دان و هێنانه‌وه‌ی بێهوده‌ی له‌گه‌ڵ هه‌مزاغا داوه‌، ئەم قسە بێتامانەی هەمزاغا، هەر ئەو قسانەن، كاتی خۆی لەوەڵامی جەنابی سوپاسالاری گەورەدا كردبوونی، كە نامەی ناردبووە لای و دڵنەوایی كردبوو.
بەكورتی، دیارە ئەم قسانەی هەمزاغا بۆ ئەوە نابن گوێیان لێ‌ بگیرێ‌، ئاشكراشە بەم ترس و لەرزەوەی لە خراپەكاریی ئاژاوەگێڕییەكانی خۆی هەیەتی، بەهیچ جۆرە دڵنەواییەك دڵنیانابێ‌ و مەبەستیش لەم بەرنامە و پیاو ناردنە، هەر بەدەستهێنانی زانیاری ڕاستەقینە بوو، لە شوێنی نیشتەجێ‌ بوون و ژیانی هەمزاغا، كەبەدەستم هێناو هەواڵەكەشم بەبەڕێزتان گەیاند و پوختەكەشی ئەوەیە، بەپیرەوەچوونی سەرومڕی كاری هەمزاغا، بە یەكلایی كردنەوەی كێشەی سەردەشتەوە گرێدراوە.”
ئاكامه‌كانی شه‌ڕ تاڵان كردن و كچ ڕفاندن
هه‌میشه‌ كورد له‌ شه‌ڕی دوژمنه‌كانیدا ئه‌گه‌ر شكستی هێنابێت له‌ ئاكامدا تووشی كوشتار و سوتاندن و تاڵانی و كچ ڕفاندن بۆته‌وه، ئه‌م كاره‌ قێزه‌ونه‌ تائێستاش دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌، بۆیه‌ جاری وابووه‌ وه‌ك تۆڵه‌ كردنه‌وه‌ كاری وا له‌ كوردیش وه‌شابێته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ هیچ بیركردنه‌وه‌یه‌كی ژیرانه‌ په‌سندی ئه‌و كاره‌ ناكات، به‌ڵام وه‌ك په‌رچه‌كردار و كاردانه‌وه‌یه‌ك بۆ دوژمنه‌كانی زۆرجار ئه‌م كاره‌یان لێ وه‌شاوه‌ته‌وه، ‌ وه‌ك لێره‌ حه‌سه‌ن عه‌لی خان ده‌ڵێت چه‌ند ژنێكیان به‌دیل گرتووه‌، به‌ڵام له‌بری ئه‌وه‌ نه‌ك سزای به‌ڵكو سوكایه‌تیشی پێ كردوون:
“نامەی ژمارە: 11
(بەشی سێیەم)
لاپەڕە: 368- 373
مێژوو: 30 جەمادی دووەمی 1298كۆچی (29- 5- 1881ز)
بۆ:/ محەمەد ڕەحیم خان (عەلائولدەولە- ئەمیرنیزام)
لەكاتی فیتنەكەی (شێخ)ی مەلعون، و تاڵان و كوشتاری (میاندواو)دا، چەند ژنێكیشیان بەدیلی گرتوون. بۆ نموونە:
كچی حاجی حسین عەلی، كە پیاوێكی ڕێزدار و ناسراوی میاندواوە و مارە كراوی ئامۆزاكەی خۆی بووە، برایم ئاغای ناپاك و دوو كوڕە ناپیاوەكەی ڕفاندوویانن و بۆ (سەردەشت)یان بردوون و لەوێ‌ هێشتوویاننەوە، من لەو ماوەیەدا بەردەوام لەبیری ئەوەدابووم، چەند ڕۆژێك لەمەوبەر هەر دوو كوڕەكەی برایم ئاغایان گرتوون و هێنایانن. زۆر بەتوندی سزام دان و گوێچكەیانم بڕی و ئێستاش لە كۆت و زنجیر و گرتوخانەدان. لەلایەكی تریشەوە عوسمان ئاغای فەرمانڕەوای سەردەشتم ڕاسپاردووە و داوای ڕزگاركردنی ئەو كچەم لێكردووە.
عوسمان ئاغاش لەناكاوێكدا چووە و ئەو كچەی لە برایم ئاغای ناپاك سەندۆتەوە و بۆ سابڵاخی ناردۆتەوە و منیش ناردم مام و مێردی ئەو كچەیان هێنان و پێم دانەوە. دوێنێش برایم ئاغایان گرت و هێنایان و ئێستا لەزیندان و كۆت و بەنددایە. بیروڕای من ئەوەیە، یان ڕێگام بفەرموون ئەم ناپاكەی ئەم تاوانە گەورەیەی كردووە، لەڕووی شەرع و داب و نەریتەوە، هەر لێرە و لەبەرچاوی ئەم خەڵكە، بەردەباران بكرێ‌، یان ئەگەر بفەرموون بەزنجیركراوی بۆ (دەرباری- تەورێز)ی بنێرم و لەبەرامبەر ئەو تاوانەیدا، سزا بدرێ‌. بیستوومە دوو سێ‌ ژنی دیكەش، كە هۆزی (پیران) و (مەنگوڕ) دیلیان كردبوون، قائیمقامی (ڕانیە) لێی سەندوونەتەوە. دوای بیستنی ئەم هەواڵە نامەیەكم بۆ قائیمقامی (ڕانیە) نووسی و پیاوێكیشم بەتایبەت نارد. تا ئەوانیش بێنێتەوە و بەخاوەنەكانیانی بدەینەوە.
فەرمانی جەنابت لەسەرسەرمە.”
هه‌روه‌ها ده‌رباره‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ هه‌واڵی سه‌رانی ڕاپه‌ڕینه‌كه‌ حه‌سه‌ن عه‌لی خان له‌ نامه‌یه‌كی تردا بۆ (عەلائولدەولە- ئەمیرنیزام) لە تەورێزده‌نووسێ:
“نامەی ژمارە: 118
(بەشی: 3، 5ی نامەكە)
لاپەڕە: 409
مێژوو: 15ی ڕەجەبی 1298 كۆچی (13- 6- 1881ز)
بۆ: محەمەد ڕەحیم خان( عەلائولدەولە- ئەمیرنیزام) لە تەورێز
-3-
لەنامەكانی مێژووی كۆتایی مانگی جەمادی دووەمدا، بەتێر و تەسەلی باسی وەرگرتنەوەی كچی (حاجی حسین عەلی میاندواو)ی لە (برایم ئاغای تاڵاو)ی ناپاكم كردبوو. لەو ڕۆژانەی لەسەرەتای ئاژاوەكەی (شێخ)ی مەلعوندا، بەدیلی گرتبوویانن، كچی خوالێخۆشبوو (مەلا محەمەد جەعفەری موجتەهید) و كچی (ئاغا سەیید عەلی) مارەكراوی كابرایەك، بەناوی (مستەفا بەگی میاندواو)ی بوون، كە كچی مەلا محەمەد جەعفەر، بایز ئاغای كوڕی مامەند ئاغای پیران، بەدیلی بردبوونی، كچی ئاغا سەید عەلی ژنی مستەفا بەگیش، لەلایەن برایم ئاغای مەنگوڕ، بەدیلی گیرابوو، منیش هەمیشە لەبیری ئەوەدابووم لەدیلی ڕزگاریان بكەم، لەدوای لێكۆڵینەوە و پشكنینی زۆر دەركەوت هەر دووكیان لە شاری (ڕانیە)ن و لای ئەو ناپاكەن.
لەبەرئەوە نامەیەكم بۆ (عەبدوڵڵا بەگ)ی قائیمقامی ڕانیە نووسی و مستەفابەگی زاوای ئاغا سەیید عەلییم لەگەڵ پیاوێكی تایبەتدا بۆ ڕانیە نارد. بەڕێز عەبدوڵڵا بەگ بەوپەڕی ڕێز و پێشوازییەوە وەریگرتبوون و هەردوو كچەكەی لەگەڵ مستەفا بەگ و پیاوە تایبەتیەكەی مندا بۆ سابڵاخ بەڕێكردبوونەوە و نامەیەكیشی لە بارەی ئەو یارمەتیەوە نووسیبوو، كە پێی دابوون، لەبەرئەوەی ئەم دوو كەسە، بەتایبەتی كچی مەلا محەمەد جێی ڕێز و حورمەتن، لەگەڵ مستەفا بەگدا بەڕێزەوە بۆ (میاندواو)م بەڕێ كردنەوە.
فەرمانی جەنابتان لەسەر سەرمە
-5-
نووسیبوتان شێخ سدیق و شێخ قادری كوڕانی شێخ عوبەیدوڵڵای مەلعون هەڵاتوون و كەسیش نازانێ‌ بۆ كوێ‌ چوون و بەسەرانی عەشایەری ئەم ناوچەیە ڕابگەیەنم، تا ئاگاداربن و هەركاتێ‌ ڕوویان لەم ناوە كرد بیانگرن.
منیش لەسەر فەرمانی جەنابتان، پیاوم بۆ هەموو لایەك ناردووە و بەهەموو بەرپرسان و سنووروانانم ڕاگەیاندووە، تا ئەگەر سنووری عوسمانیان بەزاند، بێ‌ سێ‌ و دوو لێكردن و ئەملاوئەولا، قۆڵبەست دەكرێن.
لەم بارەیەوە دڵنیا و ئەرخایەن بن.
فەرمانی جەنابتان لەسەر سەرمە”

ماویه‌تی …….

بوونی هەرمرۆڤێک پەیوەستە بە بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سۆسیۆلۆجی و سایکۆلۆژی و سیاسی ئەو کۆمەڵگای تێیدا ژیان دەکات لەم ڕوەشەوە هەرمرۆڤێک کە لەناو هەر کۆمەڵگەیەکدا دەژی ئەوا لەگەڵ مرۆڤەکانیتردا ئەرک و بەرپرسیارەتی دەکەوێتەسەرشان ، ئەمەش بۆ باشترکردنی ژیانە لە هەموو ڕویەکەوە .
ئەم ئەرکانەش لەبواری سیاسی ڕۆشنبیری و ئەخلاقیدا خۆیان دەبیننەوە ، ئەرکی ڕۆشنبیر هەڵوێست وەرگرتنە لە دژی ئەو بارودۆخە ناهەموارەی لە کۆمەڵگا ڕوو دەدەن ،
بۆ ئەمەش ڕۆشنبیر هەم لەڕووی سیاسی و هەم لەڕووی کۆمەڵایەتیەوە ئەم ئەرکە دەکەوێتە سەرشانی کە پەیوەستە بە گەشەی سیاسی و کۆمەڵایەتی .

ڕۆشنبیر ویژدان و دەركی كۆمەڵگەیە ، ئەو شتانە دەبینێت كە كۆمەڵگە نایانبینێت ، ئەو بۆیانی باس دەكات و كۆمەڵگەی لێ ئاگادار دەكاتەوە ، ڕۆشنبیر لەگەڵ ڕەخنەگرتن دەبێت كار بكات لەسەر هەقیقەت و ڕاستیە شاراوەكان و نیشانی كۆمەڵگەی بدات و كاری جددی بكات لەسەر بڵاوكردنەوەی بەها باڵا و ئاكارە بەرزەكان ، و یارمەتیدەرێكی ڕاستەقینەی كۆمەڵگە بێت بۆ حاڵی بوونی باشتر لە دۆخی ژیانی كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و سیاسی و كلتوری ، كە ڕۆشنبیر بەدوای هەقیقەت و ڕاستی شتەكانەوە بوو و توانی مەعریفە بەرهەمەبهێنێت ، ئەوكات خۆبەخۆ كارێكی ئەخلاقی دەكات ، نەك هەركاتێك لە زیانی بوو دەست بەرداری هەقیقەت ببێت و قبوڵی نەكات .

ڕۆشنبیر دەبێت لە پێناو گەیاندنی ڕاستیدا نەسڵەمێتەوە لە وتن و جاڕادانی ئەوەی کە بەبەرژەوەندی باڵای نیشتیمانی دەشکێتەوەو دەبێتە هۆکاری بەرەوپێشچوونی تاك و کۆمەڵگە ، بۆ ئەمەش ڕوناکبیران هیچ کاتێك لەبەرەی دەسڵاتداراندا نین و نابنە سوپەری واتاییان ، تاکی ڕووناکبیر هەمیشە دەبێت لە بەرەی ململانێکەرانی دەسڵات و کلتورو نەریتە کۆنینەکانی کۆمەڵگەدا بێت بەبێ گوێدانە هیچ جۆرێکی سزاو هیچ گوشارێکی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی .

( هۆڵباخ°) کە فەیلەسوفێکی ئەڵمانیە پێیوایە کە ڕۆشنبیر تاکە کەسێکە و لەگەڵ ئەوانیتردا ئەندامی کۆمەڵگایە وە پێویستە پابەند بە کۆمەڵگا بجوڵێتەوە و لەگەڵ ئەوەشدا دەستبەرداری کەمێک لە ئازادیەکانی خۆیبێت تاوەکو سوودی زیاتر بگەیەنێت گەروا نەبێت ناتوانێت هیچ ئامانجێکی ئەرێنی بەدەست بێنێت .
کەواتە پێویستە ڕۆشنبیر ئیرادەی خۆی ڕادەستی ئیرادەی کۆمەڵگا بکات لەمەشەوە ئەرکە ڕۆشنبیریەکان دەتوانرێت لەتەواوی بوارە سۆسیۆلۆجی سیاسیەکاندا ببینرێن .بۆ ئەمەش جەخت لە ئازادی دەکاتەوە و عەقڵ و زانین پایەداردەکات کە پەیوەستە بە بەرەوپێشچونی کۆمەڵگا چونکە شکۆی هەر کۆمەڵگە و نەتەوەیەک پەیوەستە با ئاستی ڕۆشنبیریەوە کە بەد ئەخلاقی و زۆرداری دەپوکێنێتەوە ، بۆ ئەمەش ئەرکە ڕۆشنبیریەکان بەپێی یاساگەلێکی عەقلڵمەندانە ڕۆڵ دەگێڕن و گشت ئامانجێکیشیان هۆش ڕوونی هاوڵاتیانە گەیاندنی کۆمەڵگایە بە خۆشگوزەرانی

کەواتە ئەرکی ڕۆشنبیر ئافراندنی شۆڕشێکی گشتگیرە بۆزیاتر بەیەکەوەلکاندنی جڤاکی ئەخلاقی و سیاسی بە زانستەوە ، زانستێک کە لە هۆشی مرۆڤێکی ئازادو سەربەخۆوە سەریهەڵداوە و بەرهەمی ئاواڵابوونی هزرینێکی سەربەخۆیە لەمەشەوە ڕۆشنبیری دەگاتەوە بە ماناڕاستەقینەکەی خۆی و ڕۆشنبیریش لێرەدا کەسێکە کە هەست بە ڕاستەقینەبوونی خۆی دەکات .
ماوەبڵێین کە قەیرانی ڕۆشنبیر لە کۆمەڵگادا وەک قەیرانی دەروون وایە لەناو جەستە .

° تیۆری سیاسی لای ئۆجەلان

هەرچەندە مەسەلەی هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتاران لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا لە ئێستادا بووەتە رۆژەڤ و هەندێک کەس بە پێشهاتێکی ترسناکی دادەنێن بۆ سەر مەسەلەی دیموکراسی و رای جیاواز لە هەرێمی کوردستان، بەڵام لە واقعدا ئەو كارە حاڵەتێكی ئاسایی‌ و یاسایی كاری پەرلەمانییە‌ ، بەو مەرجەی رەهەندی سیاسی لە پشتەوە نەبێت و یاسا لەسەر هەموان‌ وەک یەک و بێ جیاوازی جێبەجێبکرێ. هەڵبەتە هەڵگرتنی پارێزبەندی لەسەر ئەندامانی دەسەڵاتی یاسادانان كە ئەركی چاودێریكردنیان لە ئەستۆدایە، بە بۆچوونی هەندێك لە چاودێران بەرەنجامێكی خراپی دەبێت، بەو پێیەی لە هەندێك كاتدا هەڵگرتنی پارێزبەندییەكە پەیوەندی بە كەیسەكانی گەندەڵی و كەیسەكانی تاوانەوە نییە و دەچێتە خانەی یەكلاكردنەوەی ناكۆكییە سیاسی و تایبەتییەكانەوە.نمونەی سکاڵاکەی سەرۆکی ئەنجومونی وەزیران لە دژی (سۆران عومەر) پەرلەمانتار لەسەر لیستی کۆمەڵی ئیسلامی.
بەپێی یاسا لابردنی پارێزبەندی لەسەر پەرلەمانتاران مانای كۆتاهاتنی ئەندامیەتیان نییە وەك لە خولی پێشوو لە بەرانبەر سەلیم جبووری هاتە ئەنجامدان و دوای دەركەوتنی بێتاوانی گەڕایەوە ناو پەرلەمان، بەڵكو یەكەم هەنگاوە بۆ دادگاییكردنی كە بەهۆی ئەو پارێزبەندییەی ئێستەیان لە پەرلەمان ناتوانرێت لە رووی یاساییەوە داگایی بكرێن. ئەوەش یەكەم بڕیاری لەو جۆرەیە لە خولی چوارەمی یاسادانانی عێراق.
تارق حەرب شارەزای یاسایی و دەستووری عێراق دان بە یاسایی لابردنی پارێزبەندی پەرلەمانتاران لەكاتی پشووی یاسادانان دەنێت ئەگەر لەسەر داوای دادگا بێت و داواكە لە كاتی پشوودا پێشكەش كرابێت، بۆیە مادەی 63 لە دەستووری عێراق رێگە بە سەرۆكی پەرلەمان دەدات بۆ لابردنی پارێزبەندی پەرلەمانتار بێ گەڕانەوە بۆ دەنگدانی ناو پەرلەمان بەو مەرجەی داوای دادگا و لابردنەكە لە ماوەی پشووی یاسادانان بووبێت.
پارێزبەندی پەرلەمانی/ ((حەسانەی پەرلەمانی، بریتییە لە شێوازێک لە پاراستنی یاسایی کە دەستور دەیبەخشێت بە نوێنەرانی میللەت لە پەرلەمان، وەک جۆرێک لە حیمایەی سیاسی و یاسایی، تا ئەو نوێنەرانە بتوانن ئەرکە دەستورییەکانیان- وەک دەسەڵاتی یاسادانان و چاودێریکردنی دەسەڵاتی جێبەجێکردن- بە باشی بەرێوەبەرن)). هەر وەک چۆن حەصانە بە دەقی دەستوری و حوكمی یاسا ڕێكخراوە , وەك لە خاڵی دووەم لە ماددەی 63 لە دەستوری كۆماری عێڕاق ساڵی 2005 هاتوە , و لە ماددەی 20 لە پەیڕەوی ناوخۆی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق ڕێكخراوە .هەروەها لە ماددەی 39و40 لە یاسای هەڵبژاردنی پەڕلەمانی كوردستان ژمارە 1ی ساڵی 1992ی هەمواركراو و ماددەی 24 بە هەر هەشت بڕگەكەیەوە لە پەیڕەوی ناوخۆی پەڕلەمانی كوردستان –عێراق ساڵی 2018 ڕێكخراوە .
کەواتە..لێ سەندنەوەی پارێز بەندی پەرلەمانتار،لە هەرێمی کوردستان لەگەڵ ئەوەی مافێکی یاسایی و دەستوریە،بەڵام لە ئێستادا وورووژاندنی ئەو پرسە بۆ دوو مە بەستە: یەكلاكردنەوەی ململانێی هێزە سیاسییەكانە، واتە رەهەندی سیاسی لە پشتەوەیە،هەر وەها بۆ چاوترساندنی خودی پەرلەمانتارە کە نە توانێت جارێکیتر لە هێڵی سوور نزیک بێتەوە.

لە ئەمڕۆدا، لە هەموو کاتێک زیاتر، بە هۆی پەرتەوازەیی ناوماڵی کورد، بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورد، لە هەموو بەشەکانی کوردستاندا، بە قۆناغێکی زۆر هەستیار و مەترسیدار و چارەنووسسازدا تێدەپەڕێت.. داگیرکەرانی کوردستان بە گەلەکۆمەیی، بە نیهێنی و بە ئاشکرا، چەندین پیلانی گڵاو و مەترسیداریان لە دژی هیوا و خواستەکان و ناسنامەی نەتەوەییمان داڕشتوون و جێبەجێ دەکەن، هەموویان هاوکارن و لە کەمین دان، بۆ رووبەڕووبوونەوەی گەلی کوردماندان، دەیانەوێت هیوا و ئاوات و مافەکانی گەلەکەمان لە گۆڕبنێن.. بۆ هێنانەدی ئەم مەبەستە گڵاوەشیان، سەرەڕای کێشە و ناکۆکییەکانیانی نێوانیان و ئەو کێشە ئابووریی و سیاسی و بێکارییانەش، کە لە ناوخۆی وڵاتەکانیاندا سەریان هەڵداون.. ئەوان هەموو ناکۆکییەکانی نێوانیان بەلاوە ناوان و لە دژایەتیکردنی کورد دا، رێکن و هاوپیلانن و یەک بڕیارن و یەک دەنگ و یەک هەڵوێستن و موو ناچی بە نێوانیانەوە.
داگیرکەرانی کوردستان پەیڕەوی تیۆری (پارتکە و زاڵبە) جێ بەجێ دەکەن، دەیانەوێت کورد بە دەستی کورد بکوژن و لاوازمان بکەن.. ئەمەش چەکێکی تازەی داگیرکەرانی کوردستان نییە، بەڵکو چەندین جاری تر سەرکردەکان و هێزەکانی کوردیان کوردیان لە خشتە بردوون، کەوتوونەتە تەڵە و پیلانی داگیرکەرانی کوردستانەوە.. خەنجەریان لە ملی یەکتری ناوە.. دۆژمنانیش چەپەڵەیان بۆ لێداوین و پێیان پێکەنیون.
زۆر بەداخەوە، کە سەرکردەکانی کورد، بە ئەوانەی ئەمڕۆشەوە کە ناوی خۆیان ناون سەرکردەی کورد، تەمی نەبوونە و زۆر نەزانن و هیچ وانە و پەندێکیان، لە هۆیەکانی شکستییەکانمان و لە نەهامەتییەکانی گەلە داماوەکەمان وەرنەگرتوون.. مێژوو دووبارە و دەبارە بۆتەوە.. هيچ وانەیەکیان لە کیمیاباران و ئەنفال و رەشەکوژی و کۆمەڵکوژی گەلەکەمان و لە وێرانکردنی کوردستانمان وەرنەگرتوون، هەر وەکو ئەوەی نە بایان دیبێت نە باران. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە کەسی شیاو نین.. لە شوێنی شیاودا، ئەم سەرکردانەی کوردمان، لە سیاسەت و لە هونەری سیاسەتدا زۆر نابەڵدن و فڕیان بە سەر سیاسەتەوە نییە.. ئەو مافە سادە و کەمانەش، کە بە دەریایەکی فرمێسک و خوێن، بە قوربانیدانی هەزاران شەهیدمان هاتنە دی، سەرکردە قوماربازە نەزانەکانی کوردمان بە ئاسانی لەسەر مێزی گفتوگۆدا دۆڕاندیان، چونکە لە سیاسەتدا کۆڵەوارن و گەمەکەرێکی لێزانی سیاسی نین.. پێشبینی و گریمانەکانیشیان لەبەرچاو نەگرتوون.. بڕوایان بە زەردەخەنەی ژەهراوی دوژمنانی کورد کردووە و نەیان توانیوە بە وردی دەروون و نیازە گڵاوە شاراوەکانی داگیرکەرانی کوردستان بخوێننەوە.. هەردەم گۆڵیان لێکردوون و کڵاویان لەسەر کردوون.. بە هیچ بە دەست بوونە.
بە داخەوە لەوەتی کورد هەیە، هەرگیز رێک و یەکگرتوو و تەبا و یەکڕیز و خاوەنی یەک وتاری سیاسی و خاوەنی پرۆژەیەکی تۆکمەی ستراتیژی یەکگرتووی نەتەوەیی کورد نەبووینە.. بێجگە لە قازی محەمەد نەبێت، سەرکردەیەکی نەتەوەیی دڵسۆزی کورد و کوردستان پەروەری تا سەر ئێسقان، لێمان هەڵنەکەوتووە کە بە دانایی و بە زانایی و بە رۆحێکی نەتەوەییەوە کاربکات، هەوڵی ئەوە بدات، کە زۆربەی کورد لەژێر چەتری کوردایەتیدا کۆبکاتەوە.. بەشی زۆری سەرکردەکانی کوردمان لە هۆڵی دەسەڵات و بەرژەوەندي تایبەتی خۆیان بوونە، چاویان لە پۆست و دەسەڵات و سامان بووە.. گەر وا نەبوونایە، دەیان توانی دەوڵەتێکی سەبەخۆی کوردی دابمەزرێنن.
هەمیشە داگیرکەرانی کوردستان و نەیارانی گەلەکەمان، ئەم خاڵە نەرێنی و لاوازەی کوردیان قۆستوونەتەوە، بە پارە و بە پۆستی کاتی سەرکرە خۆفرۆشەکانیان کڕیون. کوردیان لە یەکتری دابڕیوە و فیت و هانی براکوژی کوردیان داوە.
کە لە ساڵی (١٩٩٢) دا، کە پەرلەمانی کوردستان و حکومەتی کوردستان لە باشووری کوردستاندا دامەزران، چاوەڕوانی ئەوەمان دەکرد کە سەرکردە و ئەندام پەرلەمانەکانی کوردمان. شەو و رۆژ وچان نەدەن و هەموو هێز و توانایەکیان بۆ خزمەتی گەلەکەمان تەرخان بکەن و برینە قووڵەکانی گەلەکەمان ساڕێژ بکەن.. نەفرەت لە شەڕی براکوژی بکەن و ببێتە هێڵی سووریان و دووبارەی ناکەنەوە و چیتر رۆڵەکانی گەلەکەمان بە یەکتری بە کوشت نەدەن.. پێکەوە رووی چەکەکانیان لە داگیرکەرانی کوردستان بکەن. لە بەغدا شەڕی بەدەستهێنانی مافەکانمان لەگەڵ حکومەتی عێراقدا بکەن.. دەست لە بەرژەوەندییەکانی حیزب و لە بنەماڵەیی هەڵدەگرن.. ئیتر چاویان لە پۆست و دەسەڵات پارە نابێت .. دەسەڵات و پۆستە باڵاکانی حکومەت و حیزبەکانیان، لە بنەمەڵەدا پاوەن ناکەن و فیفتی بە فیفتی ناکەن.. لە هەڵبژاردنەکانی پەرلەماندا، گزی و فڕوفێڵ ناکەن و کەسی دڵسۆزیش هەڵدەبژێرن.. کەسی شیاو دەخەنە شوێنی شیاوەوە.. ئیتر دەستی گەندەڵکاران و دز و بەرتیل خۆران دەبڕنەوە.. کەرکووک و ناوچە داگیرکراوەکانی تری باشووری کوردستان دەگەڕێننەوە بۆ باوەشی کوردستان.. باشووری کوردستان دەبێت بە چرایەکی رووناک و بە قەڵایەکی ئازادی و کوردایەتی بۆ هەموو کوردێکی بەشەکانی کوردستان.. لە دژی یەکتری نابن بە مەقاشی دەستی داگیرکەرانی کوردستان.. نابن بە جاش و بە نۆکەری داگیرکەرانی کوردستان.. لاپەڕەیەکی سپی هەڵدەدەنەوە و لەسەر مێزی گفتوگۆدا کۆتایی بە هەموو کێشە و گرفت و ناکۆکییەکانیان دەهێنن.. هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستانیش دەکەن بە دامەزراوەیی، لەژێر ناوی (لەشکری کوردستان) دا یەکیان دەخەن.. میلیشیا و هێزی تایبەتی حیزبی نامێنێ.. یاسا سەروەر دەبێت و کەس لە سەرووی یاساوە نابێت.. هەموو کوردێک ئازاد دەبێت لە رادەربڕین و لە رەخنەگرتن و لە رای جیاوازدا.. دەمکوتی میدیا و رۆژنامەنووسانی ئازاد ناکەن، رەگی برسێتی و بێکاری و هەژاری و نەخوێندەواری و گەندەڵی و دزی لە بنەوە هەڵدەکێشن.

بەداخەوە کە هەمووی بە پێچەوانەی ئەو هیوا و بۆچوونانەمان دەرچوون.. لە سایەی دەسەڵاتێکی پاوەنکراوی دوو بنەماڵەی خۆسەپین و عەشیرەتی و کەسانی نەشیاویدا.. دەسەڵاتی کوردی ساڵ لە دوای ساڵ لاوازتر بووە.. درزی زۆر گەورەتر کەوتۆتە ریزی گەلەکەمانەوە.. دوو ئیدارەیی و ناوچەگەری و شارگەری و هاوبەستەبوون بۆ حیزب و بۆ کەسایەتی و بۆ بنەماڵە و بۆ عەشیرەت قووڵتر بۆتەوە.. سۆز و هاوبەستەبوونیان بۆ کورد و کوردستان کاڵ کردوونەتەوە.. لە ئەمڕۆدا خەڵکی باشووری کوردستانیان، بەسەر زۆنگی زەرد و زۆنگی سەوزدا دابەش کردوون.. پارێزگای کەرکووک و ناوچە داگیرکراوەکانی تری باشووری کوردستانیانیان بە تەواوی خستە ژێر دەسەڵاتی داگیرکەرەوە، ئەو دۆ و مزایدەشیان نەما، کە بە کەرکووک بڵێن (دڵی کوردستانە) و (قودسی کوردستانە)، دڵەکەیان تووشی لێدانی دڵکردووە، دووبارە کورد دەربەدەر خانووی کورد لە کەرکووک دەڕووخێنن و بە عەرەبتر کردنی قودسیان تۆختر بۆتەوە و درێژەی هەیە، هەردوو لایان ناپاکییان دەرهەق بە کەرکووک و ناوچەکانی تر کرد.

تا ئەمڕۆش لە دوای بە دەیان کۆبوونەوە و دانیشتن، ململانێ و مشتومڕ و ناکۆکی نێوان پارتی و یەکێتی کۆتاییان نەهاتووە.. چونکە (لەسەر ئەوە رێکەوتوون کە رێک نەکەون) ناکۆکییەکانیشیان لەسەر بەرژەوەندییەکانی کورد و کوردستان نییە، بەڵکو لەسەر قورخکردنی پۆست و دەسەڵات و بەشی پارە و قایمکردنی بنەماڵەیی دایە. لە ئێستادا پارەی دزینی نەوت و ناردنی تەنکەرە نەوت بە قاچاغی، کڕیار و بازاڕی کزە و بەغداش بودجە مووچەی راگرتووە.. کە پێکەوە بەشی بکەن.. دەنگی رق و تووڕەیی و ناڕەزایی گەلەکەشمان تادێت زیاتر دەبێت.. بۆیە پارتی و یەکێتی خەریکە یەکتری تەڵاق دەدەن.. بە داخەوە کە باجی ئەم هەموو ناکۆکی و شەڕ و ئاژاوانەشیان، گەلە داماو و بێدەرەتان و برسی و بێکار و بەدبەختەکەمان دەیانداتەوە.. ئەوان خۆیان و ماڵ و منداڵیان تێرن و دەڕشێنەوە.. هیچ باکیان پێ نییە کە خەڵکی برسی و بێکاربن.

(کریس کۆچیرا) کە رۆژنامەنووسێکی فەرەنسییە و دۆستێکی نزیکی کوردە، ماوەیەک لە باشووری کوردستان بوو، لە نزیکەوە ئاشنای کورد بووە، لە پەرتووکەکەیدا کە بە ناوی (بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد و ویستی سەربەخۆیی) ـە. کۆچیرا دەڵێت:
“مێژووی هیچ نەتەوەیەک بە ئەندازەی نەتەوەی کورد پڕ لە ناتەبایی نییە.”
لەم کاتە هەستیار و مەترسیدار و چارەنووسسازەدا کە رووبەڕووی گەلەکەمان بۆتەوە، یەکێتی نیشتمانی کوردستان بانگەشی لامەرکەزیەت بۆ سلێمانی دەکات و (ئەنجوومەنی شاری سلێمانی) دەیەوێت بڕیاری لەسەر بدات.. ئەمە هەڵەیەکی مێژووییە و لەسەر یەکێتی زۆر دەکەوێت.. بە پێچەوانەی ناوی حیزبەکەشیانەوەیە، ئەمەی ئەوان دەیکەن (یەکێتی نیشتمانی کوردستان) نییە، بەڵکو (دابەشکردنی نیشتمانی کوردستان) ە.. گەربێتو ئەم بڕیارە سەربگرێت.. کێشە و گۆبەن و ناڕەزایی و دابڕاندنێکی زۆری لێدەکەوێتەوە.. کەلەبەرێکی گەورەتر دەخەنە ریزی گەلەکەمان.. درزێکی گەورەتری تازەش دەکەوێتە ریزی یەکێتییەوە.
ئەم بڕیارەش خواستی داگیرکەرانی کوردستان دێنێتەدی، گومانی تێدا نییە دەستیشیان لە پشتەوەی هەیە، کە دەیانەوێت پێگەی کوردستان لاوازتر بکەن و دواتریش فیدراڵی هەڵیبوەشێننەوە.. هێڵی راست و چەپ بەسەر ناوی”هەرێمی کوردستان”دا بهێنن و ناوەکەی بگەڕێننەوە بۆ “شمال العراق”.
لامەرکەزی شاری سلێمانی، چی لە دۆزی کورد و لە داواکانی مافەکانی کورد دەگۆڕێت؟ ئایا کەرکووک و ناوچە داگیرکراوەکانی ترمان دەگەڕێنێتەوە بۆ باوەشی کوردستان؟ ئایا ئەمە دوو ئیدارەیی نییە؟ ئەی ئەمە دابەش کردنی باشووری کوردستان نییە بۆ چەند بەشێک؟ چوون بۆ بەغدا بە دوو شاندی جیاوازی کوردییەوە.. پێگە و سەنگی کورد هێندەی تر لاوازتر ناکات؟ ئەمە گەڕانەوە نییە بۆ دواوە و بۆ خاڵی هیچ..؟ ئەمە هێندەی تر کێشەکانی کورد قووڵتر ناکەنەوە؟ ئەوە ناگەیەنێت کە خۆتان دەخەنە باوەشی عێراقی داگیرکەرەوە و دەبن بە پاشکۆی حکومەتی شیعە؟ کە بەبێ پرسی ئەوان نەتوانن پەنجە بە ئاودا بکەن؟ بە خۆتاندا بچنەوە و کورد و کوردستان مەکەن بە قوربانی ملهوڕی و و لووت بەرزی و ئارەزوو و بەرژەوەندییەکانتان.. تێر نەبوون، تاکەی هەر لە هۆڵی پۆست و گیرفان پڕکردن دان؟ تاکەی ئەو هەموو ستەمە لە گەلەکەمان دەکەن.
لە کاتی (سەدام حوسێن) ی گوڕبەگۆڕدا، لە بەغدا گاڵتەی بە شاندی کوردی کرد و توانجی لێ گرتن و وتی: کە دەتانەوێت کەرکووک بگەڕێتەوە بۆ سەر کوردستان، ئایا بگەڕێتەوە بۆ سەر هەولێر یا سلێمانی؟
لە کوردستانی گەورەوە، لە سەربەخۆیی کوردستانەوە، هاتنە سەر سەربەخۆیی شار. خەریکی شار شارێنەن! لامەرکەزی کاتێک بۆ شارەکانی باشووری کوردستان گونجاوە، کە بە راستی خاوەنی فیدراڵییەکی بەهـێزی یا کۆنفیدراڵی بین. خاوەنی ژێرخانێکی ئابووری و دارایی خۆمان بین.. لە بەغدا دەست پان نەکەینەوە و نەپاڕێینەوە.. خاوەنی حکومەتێکی دڵسۆز و پەرلەمانێکی کارا و دەسەڵاتێکی راستەقینەی گەلەکەمان بین.
لە ئەمڕۆدا کەسانێکی نەزان و هەرزەگۆ و خۆپەرست و پۆست پەرست و بنەماڵە پەرست، کە فڕیان بەسەر سیاسەتەوە نییە و هیچ بەکگراوندێکی سیاسی و خەباتیان نییە و بە توانای خۆیان و بە پلە و پایەکانی رێکخستن و حیزبایەتیدا سەرنەکەوتوون، بەسەر شانی ئەم و ئەودا سەرکەوتوون و (لە پڕێکدا بوون بە کوڕێک) و هاتوونەتە سەر حازری، یاری بە چارەنووسی گەلەکەمانەوە دەکەن.. خاوەن پارەی زۆری دزیی میللەتن و هێزی سەرکوتکردنیان هەیە.. گەلەکەشمانیان هێندە برسی کردوون، هێندە سەرکوت و دەمکوتیان کردوون لە برسان و لە ترسان دوایان کەوتوون. ئەوەی دوایان نەکەوێت نان بڕاوی دەکەن.. خۆپێشاندانیش بکەن و داوای مووچە و مافەکانیان بکەن، بە شەق تێیان هەڵدەدەن و سوکایەتییان پێ دەکەن و بە فیشەکیش وەڵامی داواکانیان دەدەنەوە.. ئەوانەشی رەخنەیان لێبگرن، بە دەردی (سۆرانی مامە حەمە و سەردەشت عوسمان و عەبدولدستار تاهیر شەریف و کاوە گەرمیانی و ویداد حوسێن) یان دەبەن.
پەرلەمانی هەرێمی کوردستانیش، ناوێکی بێ ناوکە.. بووە بە پاشکۆی حیزبەکان، بە دەنگی زۆرینەی پارتی، هەچ یاسا و بڕیارێکیان بوێت تێیدەپەڕێنن، یا رەتی دەکەنەوە، پەرلەمانتارەکانی پەرلەمانی کوردستان، بووکەڵەن حیزبەکانیان.. چۆنیان بوێت وایان دەبزێنن.. پەرلەمانێکی کارتۆنی ئیفلیج چی لە باردایە؟.. ئایا پەرلەمان دەتوانێت، بانگی بەرپرسان و دەسەڵاتدارانی دز و گەندەڵی باڵای حکومەت بکەن و لێیان بپێچنەوە و بۆ خەڵکی ئاشکرایان بکەن.. ئایا دادگاش دەوێرێت سزایان بدات؟ بێگومان ناتوانن.
داوا لە هەموو رۆڵەکانی گەلەکەمان دەکەین، کە بە سەربەخۆیی (لامەرکەزیەت)ی شارەکانی کوردستان، رازی نەبن و رەتی بکەنەوە.. پێویستیشە نووسەران و شاعیران و رۆشنبیران و رۆژنامەنووسان و هەموو توێژ و چینەکانی گەلەکەمان، بێ دەنگ نەبن و هەڵوێستیان هەبێت.. ئەگینا هەموومان باجی ئەم هەڵە گەورەیە دەدەینەوە.. چونکە جێبەجێکردنی بەکرداریی، دوو ئیدارەیی و دابەشکردنی باشووری کوردستانە.

بە دووریشی مەزانن، کە وامان لێبکەن، کە دەبێت لە سلێمانی یا لە هەولێر( فیزە) وەربگرین، بە پاسەپۆرت یان بە (پسوولەی پشتگیری) ئەم دوو حیزبە دەسەڵاتدارە نەبێت، نەتوانین بە ئازادی هاتووچۆی شارەکانی باشووری کوردستان بکەین.

رەزا شوان
٥/ مای/٢٠٢٠

پێش ساڵانی 2010, ئەو كاتەی سەرگەرمی چالاكییەكانی ناوەندی چاك بووم لە گەڵ سەدان كەسی هاوڕێم , لە كوردستان سێ گەنجی جیڤاراییم ناسی, سەرەتا شێخ سدیق ئێوارەیەك لە شاری كەركووك گەنجێكی پێم ناساند كاسكێتێك بە وێنەی جیڤارای لەسەر بوو بەناوی سۆرانی مامە حەمە, سەیرم كرد هیواكانی سۆران, هیوای كازیوەی بەیانە, ئەوەندە رون دەڕوانێتە ژیان, ئیتر سۆران بووە هاوڕێی گیانی بە گیانیم, دوا پەیامی ژینی نیوكاژێرێك پێش مەرگی بۆ منی نارد , فریا نەكەوتم دوا ئارەزووی وەرگرم , كاوەش هەروا تا بڵێی سور, سورتر لە چۆڕاوی خوێنی, گەشتر لە جیڤاراكەی سەردڵی, بەحەسرەتتر لە تامەزرۆی ژیانی هەژارانەی گەرمیانییەك , سەردەشتیشم لە كۆبونەەیەكی چاك ناسی, لە گەڵ كۆمەڵێك گەنج, هێندە گەش و جوان و بە ئیرادە بوون, نازانم كامیان لەوی تر پڕ ئومێدتر بوو بۆ ژیان, كامیان خێراتر بوو لە بڵێسەی نیگای باز, هۆ هۆ سەردەشت, ئەوەندە گەش و پڕ لە ئومێد بوو, زیاتر لە ئومێدی ئەوێ ساڵی جوتیارانی دەشتی هەولێر , تا خۆی لە باوەشی گردە عازەبانەكە بینییەوە.
ئەوێ رۆژێ چاك تاكە ئومێدی گەنجە یاخییەكان بوو, ئەوانەشی مان ئەوڕۆ بە رێكەوت دەژێن.

تاوان ئەم سێ گەنجەی ئومێدی منیان لێسەندمەوە, تاوانباریش تا هەنووكە لە سزا دەربازن, هەرسێكیان لەزۆر شتدا هاوبەش بوون, هەژار بەڵام لە مێشكدا دەوڵەمەند, یاخی لە زوڵم بەڵام میهرەبان و دەستەمۆ لە عەشق, ناڕازی لە ستەم بەڵام كۆیلەی نازی باوەشی دایكە سەربەرزەكان, هوشیار بە هوشیاری چینایەتی, جیڤارایست, ئازادی و عەدالەت لە نیگاكانیان دەباری, لە نینۆكەكانیان دەچۆڕی, هەناسەیان ئومێدی لێ دەتكا , كە ئەوانم ناسی وتم نا هێشتا ئاوات ماوە بۆ جیهانێكی عەدالەت.

خۆشەویستانم سەردەشت و كاوەو سۆران, یاداوەری ئێوە هەمیشە لە دڵمدایە, لە باوەڕو ویژدانمدایە, رێگای هیواكانتان چەندە سەخت و دوربێت, بە زەڕە لێی لانادەم , بنوون بە ئارامی لە پاڵ مامۆستاكەتان هاوڕێی سەر كڵاو دڵەكانتان, ئەگەر بە جەستە دنیایەك فرسەخ لێوەی دوورن, بەڵام لە ژێر باڵی ئەودا , لەم مەڵبەندی رەشایی و نا ئومێدییە هیوا دەچێنن .

سه‌ره‌تا پێش ئه‌وه‌ی ده‌ست بكه‌م به‌ به‌نووسینی وتاره‌كه‌م دا, سڵاوێك بۆ رووحی پاكی ئه‌و كرێكاره‌ زه‌حمه‌تكێشانه‌ ده‌نێرم كه‌ له‌پێناو جه‌نگ كردن له‌گه‌ڵ نان و ئازادی گیانی خۆیان سپاردوه‌ , هه‌روه‌ها سڵاوم بۆ سه‌رجه‌م ئه‌و كرێكاره‌ زه‌حمه‌تكێشانانه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ گۆڕه‌پانی خه‌بات كردن ئاماده‌ن له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی نان و ئازادی و یه‌كسانی دا, كه‌ هیچ كاتێكیش كۆلیان نه‌داوه‌و به‌رده‌وام بوونه‌ له‌ خه‌باتی خۆیان له‌ دژی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری دا, كه‌ له‌ خه‌به‌تاكه‌یان دا ئاوات ده‌خوازن رۆژێك بێت چیتر جیاوازی چینایه‌تی نه‌مێنێت و سه‌رجه‌م چینه‌كان به‌چینی كرێكارانه‌وه‌ له‌ژێر چه‌تری یه‌كسانی دادپه‌روه‌ری دا بژین و ئیتر كۆتایی به‌ ئه‌قلیه‌تی فاشیلی سه‌رمایه‌داری بهێنرێت…
وه‌كو هه‌موو بۆنه‌كانی تردا , ساڵانه‌ له‌ یه‌كی ئایاردا , یادی چینێك ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ به‌درێژایی مێژوو بۆته‌ قوربانی ده‌ستی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری و ئیمپریالیزمی دا, كه‌ ئه‌و چینه‌ش , چینی ماف خوراو چه‌وسێنراوی كرێكارانه‌,خۆی له‌ راستی دا ئه‌م رۆژه‌ بۆ كرێكار هیچ جه‌ژن و خۆشی نیه‌ بۆیان , به‌ڵكو پیشاندانی ئازاره‌كانیانه‌ به‌رووی جیهان و سه‌رمایه‌دارانی كۆنه‌په‌رست,به‌ڕای من ئه‌وكاته‌ ده‌بێته‌ جه‌ژن بۆ كرێكار كه‌ چیتر له‌ژێر سیسته‌می سه‌رمایه‌داری دا نه‌چه‌وسێنرێنه‌وه‌ و سه‌رجه‌م مافه‌ خوراوه‌كانیان به‌دی بێت, هه‌تاوه‌كو ئێستا كرێكاران بۆ په‌یداكردنی پاروویه‌كی نان دا چه‌ندین رێگای سه‌خت و كاری قورس پێیان ئه‌نجام ده‌درێت , كه‌ زۆرجاریش له‌ ئه‌نجامی ئه‌و كاره‌ قورسانه‌دا , كرێكار ژیانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات , له‌پاشانیش هیچ جۆره‌ بیمه‌یه‌ك بۆ خێزانه‌كه‌ی ده‌سته‌به‌ر ناكرێت, جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ خۆی هیچ جۆره‌ بیمه‌یه‌كی نیه‌ له‌ كاتی كاركردنی دا, كه‌چی سه‌رمایه‌داران بێ باكن و ته‌نانه‌ت گاڵته‌یان به‌ مردنی كرێكارێك دێت و زۆر بێباكانه‌ هه‌ڵسووكه‌وت ده‌كه‌ن له‌به‌رامبه‌ر كرێكاره‌كه‌ و خێزانه‌كانیان دا , كه‌ ئه‌مه‌ش نابێت چیتر قه‌بول بكرێت , به‌ڵكو ده‌بێت كرێكارانیش هاوشێوه‌ی هه‌موو چینه‌كانی دیكه‌ی كۆمه‌ڵگادا به‌ڵكو به‌زیاده‌وه‌ش , ده‌بێت سه‌رجه‌م خزمه‌تگوزاریه‌ ته‌ندووستیه‌كانیان بۆ دابین بكرێت, له‌هه‌مان كاتیشدا نابێت ئیتر كرێكاران بچه‌وسێنرێنه‌وه‌و ژیانیان بكرێت به‌ دۆزه‌خ , چوونكه‌ سه‌ره‌نجام چینی كرێكار به‌ داینه‌مۆو به‌رهه‌م هێنه‌ری وڵات داده‌نرێن, به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ خۆیان بێبه‌ش بوونه‌ له‌و به‌رهه‌م هێنانه‌ی كه‌ له‌ وڵات ئه‌نجامی ده‌ده‌ن.
جیاوازتر له‌هه‌موو ساڵانی دیكه‌دا, ئه‌م ساڵ یه‌كی ئایار هاوكات بوو له‌گه‌ڵ شه‌پۆلێكی كووشنده‌ی دژ به‌ مڕۆڤایه‌تی دا كه‌ ئه‌ویش بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا بوو له‌به‌شێكی زۆری وڵاتانی جیهان دا, كه‌ به‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی ئه‌م ڤایرۆسه‌ بووه‌ هۆی داخستنی سه‌رجه‌م كارگه‌ پیشه‌سازیه‌كان و بازاره‌كان به‌ ڕووی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگادا, به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ له‌م نێوه‌نده‌دا , گه‌وره‌ترین زه‌بری ئابووری به‌ركه‌وت, ئه‌ویش چینی كرێكاران بوون , كه‌ به‌شێكی زۆری كرێكاران له‌جیهان له‌كاره‌كانیان دابڕان و نێردرانه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌و , كه‌ هاوكاتیش ئه‌م ڤایرۆسه‌ش وا ته‌ماشا ده‌كرێت كه‌ دووباره‌ كوده‌تایه‌كی تری سه‌رمایه‌داران بوبێت به‌سه‌ر چینی كرێكارانه‌وه‌, به‌ڵام له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ سه‌رمایه‌داران هیچ جۆره‌ زیانێكی مه‌ترسیداریان به‌رنه‌كه‌وتوه‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌م ڤایرۆسه‌, ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌و سامانه‌ زۆره‌یان كه‌ له‌ رێگای ماندبوون و به‌رهه‌می شه‌و و رۆژه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ی كرێكارانه‌وه‌ به‌ده‌ستیان هێناوه‌, بۆیه‌ ده‌بێت سه‌رجه‌م ئه‌و سامانانه‌ی سه‌رمایه‌داره‌كان بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ گیرفانی كرێكارانی ماف خواراو دا, بۆئه‌وه‌ی چیتر له‌ناخۆشی و چه‌وساندنه‌وه‌دا نه‌ژین , له‌هه‌مانكاتیشدا ده‌بێت ئیتر یه‌كسانی و دادپه‌روه‌ری ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی بێته‌ ئاراوه‌ له‌نێوان هه‌موو تاكه‌كان دا.

م. ڕزگار خدر:
دنیای منداڵ, دنیایەکی ڕازاوەو تایبەتە

بۆ گرنگیدان به‌ ئه‌ده‌بیاتی منداڵان و ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ كه‌سایه‌تییه‌كانی ئه‌و بواره‌‌، به‌ پێویستمان زانی ئه‌م دیمانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ به‌ڕێز”م. ڕزگار خدر” ی شاعیر و نووسه‌ری بواری ئه‌ده‌بیاتی منداڵان و سه‌رپه‌رشتیاری په‌روه‌رده‌یی ساز بده‌ین.

• ڕزگار خدر مسته‌فا” له‌ 3/7/1964 لە گەڕەکی کانێسکان ی شاری سلێمانی له‌ دایك بووه.‌
• سەرپەرشتیاری پسپۆڕیی لە پەروەردەی ڕۆژئاوای سلێمانی.
• ئەندامی دەستەی نووسەرانی گۆڤاری ژیار و سەرنووسەری گۆڤاری ئاراستەی پەروەردەیی.
• خاوەنی سێ منداڵه‌ بەناوەکانی: ( فرۆ ، دینۆ ، باکۆ ).

ئەم بەرهەمانەی چاپکردووە:
١- ئاڤێستا کلتوری دینی و نەتەوەیی کورد، لێکۆڵینەوەی مێژوویی.
٢- غەمنامە، دیوانە شیعر.
٣- خەمە پەروەردەییەکان، کۆمەڵێک نووسینی پەروەردەیین.
٤- سەد پەند، کۆمەڵێک چوارینە شیعری پەروەردەیین.
٥- هەلوربلور، دیوانە شیعری منداڵان.
6- باپەروەردە خەمی هەمووان بێ، کۆمەڵێک بابەتی پەروەردەیی.

سازدانی: ڕۆسته‌م خامۆش

پرسیار: لە کەیەوە شیعر بۆ منداڵان دەنووسی؟
وەڵام: دنیای منداڵ دنیایەکی ڕازاوەو تایبەتە, تاکو بەتەواوەتی ئاوێتەی نەبیت ناتوانی دەربڕی خواست و ئارەزووەکانی منداڵان بی، سەرەتا دەمەوێت بڵێم وەک پەروەردەکارێ هەمیشە ئارەزووم بووە بەهەموو شێوەیەک خزمەت بەبواری پەروەردەبکەم, خۆم بەتەواوی تەرخان بکەم بۆ خزمەت لەو بوارەدا و کاتێکیش بووم بەسەرشتیاری پەروەردەیی لەپۆلدا و لە ڤیستيڤاڵ و چالاکیەکاندا ئامادە دەبووم, منداڵان بە خوێندنەوەی شیعر و بەچالاکيی جوان پێشوازیان لێ دەکردین، ئارەزوم بوو ڕۆژێک منیش هۆنراوەیان بۆ بنووسم و پاداشتی ئەو پێشوازیە جوانەیان بدەمەوە و لەو ڕێیەشەوە خزمەتێک بەبواری پەروەردە بکەم، دەتوانم بڵێم ئەوان بوونە ئیلهام بەخشی هۆنراوە نووسینم بۆ منداڵان و تێکەڵ بوون بەو دونیا پڕ لە تەلیسمی جوانییەی ئەدەبی منداڵان.

پرسیار: تا ئێستا چەند بەرهەمت بۆ منداڵان چاپکردووە، ئەگەر ئاماژە بە ناوەکانیان بکەی؟
وەڵام: لەزۆربەی گۆڤاره‌كانی منداڵاندا هۆنراوەم بڵاوکردۆتەوە و یەک دیوانە شیعرم چاپکردووە بۆ منداڵان بەناوی (هەلوربلور )، وه‌ دیوانێکی ترم ئامادەیه‌ بۆ چاپ.

پرسیار: تایبەتمەندیی شیعری منداڵان چیە؟
وەڵام: نووسین بۆ منداڵان ئاسان نییە, کە ڕەنگە هەندێ کەس وابیربکەنەوە, تۆ کە بۆ منداڵان دەنووسیت دەبێت تەواو ئاوێتەی دنیای منداڵان بی و بچیتە دنیای پڕ لە خەیاڵی جوان و ڕازاوەی ئەوانەوە، بەزمانێکی سادە بنووسی، دووربیت لە وشەی قەبەو ئاڵۆز، دەبێت وەڵامدەرەوەی پرسیارەکانی ئەوان بێ و دووربێ لە ئامۆژگاری ڕاستەوخۆ, کە منداڵ بێزار دەکات، بنەماکانی مرۆڤدۆستی و ژینگە پارێزيی و گیانی هاوکاريی و لێبوردەیی و بەڵێنپارێزيی و ئاژەڵدۆستيی و تەندروستی….. لەخۆبگرێت بەپێی ئاست و قۆناغی تێگەیشتنی منداڵ بنووسرێت، دەبێت هەڵگری پەیامی تەواوکاری پەروەردەی دروست بێت.

پرسیار: لە ئێستادا ئەدەبیاتی منداڵانی کورد، چۆن دەبینی؟
وەڵام: لە ئێستادا کۆمەڵێک نووسەر و شاعیری باشمان هەیە له‌ بواری ئه‌ده‌بیاتی منداڵانی كورددا، گەر بەراوردی بکەی بەساڵانی پێشوو، بەڵام پێویستیان بەهاوکاريی هەیە, پێویستمان بە وەرگێڕانە لەبواری ئەدەبی منداڵان, تا زیاتر نووسەرانی خۆشمان ئاشنا بن بە تەکنیکی نوێی نووسین و خەیاڵی فراوانيی دنیای منداڵان, پێویستە دەزگایەک هەبێ بۆ وەرگێڕان لەئەدەبی گەلانەوە بۆ کوردی و بەپێچەوانەشەوە وەرگێڕانی نووسینی نووسەرانی کورد و ناساندنیان بە دنیای دەرەوە.

پرسیار: وەکو دەزانین زۆربەی گۆڤارەکانی تایبەت بەمنداڵان لە ئێستادا دەرناچن و بڵاوناکرێنەوە، ئەوەش وادەکات، کە بواری ڕۆژنامەگەریی منداڵان پاشەکشێ بکات و هەر خودی منداڵانیش لە سوودەکەی بێبەش بن، بەڕێزت پێشنیارت چیەو چی بە چارەسەر دەزانی؟
وەڵام: بەداخەوە زۆربەی ئەو گۆڤارانەی خزمەتێکی باشیان بە ئەدەبیاتی منداڵان دەکرد, لە ئێستادا لەبەرنەبوونی هاوکاريی ڕاگیراون, نەحکومەت هاوکارییان دەکات, وه‌ بەراستی وەک گلەییەکیش نەخەڵک هاوکاره‌، ئه‌و خه‌ڵكه‌ ئامادەیە بڕە پارەیەکی زۆر بدات بە مۆبایل و ئایپاد و…. چی و چی, بەڵام بیر لە کڕینی گۆڤار و کتێب ناكه‌نه‌وه‌و لەگرنگیی و بایەخیان تێنەگەیشتوون. هیوادارم, کە هەمووان هاوکار بن, وەک حکومەت و وەزارەتی ڕۆشنبیريی و پەروەردە، وەک خەڵک و کۆمپانیاکان بەبایەخەوە بڕواننە ئەو گۆڤارانە و هاوکاريان بن.

پرسیار: هەر چەندە کتێب و نامیلکەی تایبەت بەمنداڵان کەمن، بەڵام ئەوەندەی کە هەیە لەوە باشترە کە هەر نەبێ، جا بۆ ئەوەی منداڵان ئاشنا بکرێن بەکتێب، بە ڕای تۆ هەنگاوەکانی بەکەلتوور کردنی خوێندنەوە چین و بەکام ڕێگە دەتوانرێ ئەم کارە گرنگە بکرێ؟
وەڵام: بۆ بەکه‌لتووريکردنی خوێندنەوە, ئەوە ئەرکێکە لەسەر شانی هەمووان, گەر بمانەوێ نەوەیەکی هۆشیار و پێگەیشتوومان هەبێ, دەبێت بزانین, کە کتێب باشترین هاوڕێ و مامۆستایە, کە دەتوانێت لە هەموو جێگەیەگ هاوکاربێ، بە خوێندنەوە توانای ژیريی زیاد دەکات و تێگەیشتنی منداڵ و ئاشنابوونی بە دەورووبەر فراوان دەبێ، توانای ئاخاوتنی زیاد دەکات و دووری دەخاتەوە لەشەرم و گۆشەگیريی، خەیاڵی فراوان دەکات, گەشە بەدەمارەکانی مێشک دەدات، ڕەفتاری ئەرێنی لەمنداڵدا بەرجەستە دەکات…. لەبەر هەموو ئەم هۆکارانە دەبێت خێزان و قوتابخانەو دایک و باوک و مامۆستا هەمووان هاوکار بن لەهاندانی منداڵان بۆ خوێندنەوە لە باخچەی منداڵانەوە دەبێت دادەکان حەزی خوێندنەوە لای منداڵ بەرجەستە بکەن, حکایەت و چیرۆکی بەچێژیان بۆ بخوێننەوە، گرنگيی بە بوونی کتێبخانە لە ناو ماڵ و لە قوتابخانە بدەن و دایک و باب لەبەرچاوی منداڵ بخوێننەوە, چونكه‌ منداڵ لاسایی گەورەکان دەکاتەوەو حەزدەکات وەک ئەوان ڕەفتاربکات و لە بۆنەکاندا کتێب بکەنە دیاريی بۆیان، سەردانی کتێبخانەیان پێبکەن و بەپێی تێگەیشتن و قۆناغی تەمەنیان کتێبیان بخەنە بەردەست، لەپای پاداشت و کردەوەی جوان گۆڤار و کتێبیان بۆ بکەنە دیاری.

پرسیار: زۆربەی شاعیران و نووسەرانی بواری ئەدەبیاتی منداڵان بەرهەمی ئامادەیان هەیە بۆ چاپ، بەڵام بەداخەوە خۆیان وەک پێویست ناتوانن چاپی بکەن، پێشنیاری بەڕێزت چیە؟
وەڵام: وەک لەوەڵامی پرسیارێکی پێشووتر ئاماژەم پێکرد ئەوە ئەرکی وەزارەتی ڕۆشنبیرییە, ئەرکی کۆمپانیا و دەزگاو دامەزراوە رۆشنبیريی و پەروەردەییەکانە, كه‌ هاوکاری نووسەران بن لەچاپکردنی بەرهەمەکانیان, لە وڵاتانی دنیا نووسەر لەسەر چاپکردنی بەرهەمەکانی دەژی, کەچی بەداخەوە لەلای ئێمە دەبێ نووسەر بەپارەی خۆی و لە قووتی خۆی و ماڵ و منداڵی بگرێتەوە بۆ چاپکردنی بەرهەمێکی, دواتریش هەمووی لەسەر ڕەفەی کتێبخانەکان بێ خوێنەر و کڕیار دەمێنێتەوە و دەبێتە مایەی زەرەر.

پرسیار: بە هۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و هەبوونی ئەو هەموو تۆڕە کۆمەڵایەتییە و بەکارهێنەرێکی زۆری ئینتەرنێت لەلایەن گەورەساڵانەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆرێک لە منداڵانیش لە ڕێگەی مۆبایل و ئایپادەوە بەکاری دێنن، بەڵام بۆ ئەوەی زیانی نەبێ و بە شێوەیەکی تەندروست بەکاری بێنن و سوودی لێ وەربگرن، چی بەباش دەزانی و ڕێنماییت چیە بۆ دایکان و باوکان؟
وەڵام: بەداخەوە هەمووان ئیمڕۆ دەرهاویشتە خراپەکانی تەکنەلۆژیاو تۆڕەکۆمەڵایەتیەکان دەبینین و دەستەوستان و بێچارەین, کە بەدیوێکی تردا ڕەنگە بتوانین بە قازانج بیگێڕینەوە گەر هانی منداڵان و نەوجەوانان بدەین بۆ دروست بەکارهێنان و سوودبینین لێی، واقعی ئەمڕۆ سەپاندویەتی بەسەرماندا و پێشکەوتنی کۆمەڵگه‌ و داهێنانەکان دەتوانن هەموو سوود بەخشن بن و هەم زەرەرمەند, ئەوە خۆمانین, کە بڕیار دەدەین بەچ دیوێکدا بەکاری ببەین، دەبێت دایک و باب، مامۆستایان هاوکاربن بۆ چۆنێتی بەکارهێنان و سوودبینین لە تەکنەلۆژیای سەردەم و نەبینە کۆیلەو هۆگری هەمیشەیی و دابڕان لەدونیای دەرەوە.

پرسیار: منداڵ، کاتێ شیعر، یان چیرۆک دەخوێنێتەوە، یاخود بۆی دەخوێنرێتەوە، پێی خۆشە وێنەی لەگەڵدا بێ و بیبینێ، بۆچی؟
وەڵام: بوونی وێنە و ڕەنگەکان سەرنجی منداڵ ڕادەکێشێ و چێژ و توانای هەستی بینین دەیان جار زیاترە لە بیستن, ئەمەش زیاتر وا دەکات گرنگيی زیاتر بە وێنە بدرێت لە گۆڤار و کتێبی منداڵان.

پرسیار: تا چەند گەشبینی بە ئایندەی ئەدەبیاتی منداڵانی کورد؟
وەڵام: گەشبینم بە بوونی کەسانی دڵسۆز و خەمخۆر لەو بوارەدا، نووسەرانی پڕ هیوا دەبینم, کە کۆڵنادەن و بەردەوامن لە نووسینی شیعر و چیرۆک و ئۆپەرێت و خەمخۆرانێک لە مامۆستایانی دڵسۆز, کە هاندەری بە که‌لتووریکردنی خوێندنەوەن.

(له‌م كتێبه‌مدا هه‌و‌ڵدراوه‌ پانتاییه‌ك بۆ ئه‌و زه‌مه‌نه‌ خێراو پچڕپچڕه‌ بدۆزمه‌وه‌ و تێدا گوزارشت له‌ هه‌ندێ چركه‌سات بكه‌م، كه‌ ته‌نیا شیعر ده‌ره‌قه‌تی دێت. خودی پڕۆژه‌كه‌ له‌ فۆڕمێكی ناجێگیردایه‌، ده‌ربڕین و ڕزگاربوونه‌ له‌ دۆخێك كه‌ له‌ نێوان شاعیر و ئه‌وی دیكه‌یه‌، گەڕانە بە دوای دۆزینەوەی ئەو شوێنانەی تاریک کراون و مرۆڤ لەنێو ئەو شوێنە تاریکانەدا، خەریکە خۆی وەک مرۆڤ لە بیر دەکات. ئایە شیعر دەتوانێت ئەو خۆ لەبیرکردنەی مرۆڤ بکاتە خۆ بەبیرهێناوە؟ ئەوە پرسیارێکە و وەڵامێکی زۆری دەوێت.
خه‌مێك به‌رۆكی هەموو شیعره‌كانی گرتووه‌، خه‌می مرۆڤبوون، پرسیار له‌ مرۆڤبوون، قووڵبوونه‌وه‌ له‌ دیوه‌ نه‌بینراوه‌كه‌ی مرۆڤبوون، ئیشكردن له‌سه‌ر ئه‌م خه‌مه‌، كه‌ خه‌مێكی وجودییه‌، ڕه‌نگه‌ ئەم خەمە خەمێک بێت بە ئاسانی نەبیندرێت و تەنیا شیعر بتوانێت بیبینێت. له‌پاڵ ئه‌و خه‌مه‌دا وه‌ستان له‌سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ چه‌مكێك و تێڕامانیان له‌ ناو بازنه‌یه‌كی شیعریدا جه‌ختی لێ كراوه‌ته‌وه‌. كۆی ئیشه‌كه‌ ئه‌زموونێكی جیاوازی منه‌، كه‌ ده‌كرێ بڵێین به‌رهه‌می ساڵانی 2011 بۆ 2016.)

پڕۆفایل:
ته‌یب قادر، دانیشتووی هه‌ولێره‌، له‌ ساڵی ٢٠٠٦ یه‌كه‌م به‌رهه‌می شیعری خۆی به‌ناوی (كتبێك له‌ گیای ئاوه‌دانی) له‌لایه‌ن سه‌نته‌ری هه‌تاو چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، ساڵی ٢٠١٧
كۆمه‌ڵه‌ شیعری (مرۆڤێك له‌ نزیكمانه‌) له‌ لایه‌ن ماڵی وه‌فایی چاپ و بڵاو كراوه‌ته‌وه‌، نوێترین به‌رهه‌می شاعیر، (ده‌ستێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی ته‌نیایه‌)، بڕیاره‌ له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا له‌ لایه‌ن ناوه‌ندی كلتوور چاپ و بڵاو بكرێته‌وه‌.

منداڵان لە هەموو جیهاندا، گەورەترین و گرنگترین چینی پێکهاتەی کۆمەڵگاکانن. سروشتی و ئاساییە کە خاوەنی رۆشنبیری سەربەخۆ و تایبەتی خۆیان بن، چونکە جیهانی منداڵان لەگەڵ جیهانی گەورەکاندا جیاوازە.. مەبەستیش لە رۆشنبیری منداڵان، تەنها بە دەستهێنانی زانیاری و سەرکەوتن لە خوێندن و قوتابخانەدا نییە، یا لە رادەی بەکگراوندی زانیاری لە بوارێک لە بوارەکاندا نییە. منداڵانیش وەکو گەورەکان، یاسا و شێوازی گوزارشتکردن و دەربڕینی خۆیانن. خاوەنی زمانی ساکار و فەرهەنگی وشە و ئەدەب و هونەری خۆیانن. شێوازی بیرکردنەوە و تێڕوانین و بڕیاری خۆیان هەیە، بۆ بەدەستهێنانی خواست و پێداویستییەکانیان.. هەموو ئەم میتۆدانە، شێوەیەکی تەواو پێکدەهێنن کە بە رۆشنبیری منداڵان ناودەبرێت.. رۆشنبیری منداڵان هەر ئەوە نییە کە هۆیەکە بۆ رۆشنبیریکردنی منداڵان.. بەڵکو ئەم سنوورە تێدەپەڕێنێت و مەودایەکی فراوانتر و گشتیتر دەگرێتەوە.
باسکردن لە رۆشنبیری منداڵان و لە گرنگی و لە ئامانجەکانی، باسکردن نییە لە رووی هزرییەوە، بەڵکو باسکردنە لە پێویستییەک لە پێویستییە گرنگییەکانی ژیان.. چونکە مرۆڤ بەبێ رۆشنبیری، دارێکی زڕی بێ بەر و بێ بەخشینە.
لەم سەردەمەدا، لە سایەی گۆڕانکاری و تازەگەری و پێشکەوتنی خێرای تەکنەلۆژیا و داهێناندا، گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان، یەکێکە لە گرنگترین پایەکانی پەرەوەردە و گەشەکردنی منداڵێتی.. لە سایەی جیهانێکی کراوە و هۆیەکانی خێرای گەیاندن و بێ سنووری و کرانەوە و لە یەک نزیکبوونەوە و تێکەڵبوون و فرە رۆشنبیری و بە جیهانی بوونی رۆشنبیری، رۆشنبیری بە گشتی، پێشکەوتنێکی زیاتری بە خۆیەوە بینیوە، رۆشنبیرییە جیاوازەکانی گەلان، زۆر یا کەم کاریگەرییان لەسەر یەکتری هەیە. هەندێ کۆمەڵگاکان، ئەم گۆڕانکاری و ئاشنابوونە بە فرە رۆشنبیری، وەکو هەڕەشەی دەزانن، کە رووبەڕووی ناسنامەی رەسەنی رۆشنبیری منداڵانیان بوونەتەوە.
بێگومان رۆشنبیری گرنگترین فاکتەرە، کە دەکرێت یارمەتییەکی زۆری منداڵان بدات، لە بەدەستهێنانی سەرکەوتن و پێشکەوتن دا، لەم سێ ئاستدا: ئاستی پیشەیی، ئاستی زانیاری، ئاستی کۆمەڵایەتی.
چۆن تا ئەمڕۆ لە جیهاندا، لەسەر دەقێکی پێناسەیەکی دیاریکراوی رۆشنبیری گشتی رێنەکەوتوون و چەندین پێناسەی جیاوازیان بۆ کردوون.. هەرەوها تا ئەمڕۆش لەسەر پێناسەیەکی دیاریکراوی رۆشنبیری منداڵانیش رێنەکەوتوون، لە رووی بەرهەمهێنان و شێوە و ناوەڕۆکی سەرچاوەکانی رۆشنبیری منداڵان، چەندین پێناسەی جیاوازیان بۆ کردوون.. بەڵام بەپێی بەرهەمهێنانی رۆشنبیری منداڵان، دەتوانین هەندێ لە جۆرەکان و لە شێوەکانی جیابکەینەوە، وەکو: چیرۆک، هۆنراوە، شانۆ و ئۆپەرێت، سروود و گۆرانی، وێنەکێشان، قسەی خۆش و سوعبەتی جەڤەنگی، سەرەڕای داب و نەریت و بیروباوەڕ و رەفتارە کۆمەڵایەتییەکان. هەموو ئەم بابەت و سەرچاوانە، سەرچاوەی رۆشنبیری منداڵان پێکدەهێنن.. هەر بەرهەمێکی رۆشنبیری، نەکەوێتە ناو پانتایی توانای وەرگرتنی منداڵانەوە، ئەو بەرهەمە بە سەرچاوەیەکی رۆشنبیری منداڵان دانانرێت.. منداڵان توانای ئەقڵی و جەستەیی و کۆمەڵایەتی و زمانی تایبەتی و خەیاڵی خۆیان هەیە.. رۆشنبیری منداڵان، کۆپی رۆشنبیری گەورەکان نییە. ناشبێت وا تێبگەین و وا بڕوانین، کە رۆشنبیری منداڵان، شێوازێکی ئاسان کراوە و بچووک کراوەیە لە رۆشنبیری گشتی کۆمەڵ، بەڵکو رۆشنبیری منداڵان رۆشنبیرییەکی سەربەخۆی تەواوە، لە ناسنامەی تایبەتی و لە شێوازی ژیان و کەرەستە و لە سیما جیاوازەکانی منداڵان پێکهاتووە.
بە کورتی باسی چەند چەمکێک و چەند پێناسەیەکی رۆشنبیری منداڵان دەکەین:
رۆشنبیری منداڵان، لە هەموو کۆمەڵگایەکدا، لقێکی بنەڕەتی و سەرەکی گرنگە، لە لقەکانی رۆشنبیری کۆمەڵ یا لە رۆشنبیری گشتی.. یا بڵێین، جۆگەلەیەکی ئاوخۆڕە، کە لە رۆشنبیری گشتییەوە هەڵگیراوە.
نووسەری بواری ئەدەبی منداڵان (عەبدولتەواب یوسف) لە پەرتووکێکیدا، بە ناوی (گەشەکردنی رۆشنبیری منداڵ) بەم جۆرە پێناسەی رۆشنبیری منداڵانی دەکات، دەڵێت: رۆشنبیری منداڵان، بریتییە لە تێکەڵەیەک کە منداڵ لە دایک و باوک و خێزانەوە وەری دەگرێت، لەو داب و نەریتانەی پێی دەگات، لەو زانست و زانیاییانەی وەریان دەگرێت، لەو هونەرانەی کاریان تێدەکات و دەیانکات، لەو بیروباوەڕانەی بڕوای پێیان هەیە، لەوانەی کە بەڕەوشت ناویان دەبەن، لە جیاوازی سیمای کەسایەتی، لە هەموو ئەو شتە باوانەش کە لە کۆمەڵگاکەیدا هەن، لە بیروڕا، لە یاساکان، لەو شتانەی کە لە رۆشنبیری گشتیدا بڵاودەبنەوە.
لە دەرەوەی پێناسەکەی عەبدولتەواب یوسف، رۆشنبیری منداڵان بریتییە، لەو شتانەی کە منداڵان لە باخچەی ساوایان و قوتابخانەدا وەریان دەگرن، لە سەرنج و تێڕوانینیان لە ئەنجامەکانی ئەزموون و تاقیکردنەوەکانی ژیانی خۆیان.. لەو بەرهەمە ئەدەبیانەی کە بۆیان دەخوێننەوە یا خۆیان دەیانخوێننەوە.. لەو چیرۆک و هەقایەت و نەزیلە و سەرگوزشتانەی کە بۆیان دەگێڕنەوە، لەو هۆنراوە و سروود و گۆرانییانەی کە گوێیان لێیان دەبن، لەو شانۆیانەی کە دەیان بینن یا خۆیان بەشدارییان تێیاندا دەکەن.. لە هەر بابەتێک، کە سوود و چێژی لێوەربگرن.. ئەمانە هەموویان لە هۆش و لە دەروونیاندا گەڵاڵە دەبن.. دەتوانن بە زمانی خۆیان و بەو شێوازەی کە خۆیان دەیانەوێت، بە قسەی زارەکی بێت یا بە نووسین بێت، گوزارشتیان لێبکەن و بە رەفتاری دەریان ببڕن.
دەکرێ لەژێر چەمکێکی گشتیدا، چەمک و پێناسەکانی رۆشنبیری منداڵان کۆبکەینەوە، هەموویان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە رۆشنبیری منداڵان، بریتیە لە: وەرگرتنی شێواز و رێبازەکانی ژیان، بیروباوەڕ، پێوەرەکانی رەوشت، ئەدەب و هونەر، زانست و زانیاری، بەهاکان، داب و نەریتەکان، یاسا و رێساکان، کارکردن بۆ گرێدانی ئەم میتۆدە بنەڕەتییانە، بە کەلەپوور و هـزر و رۆحی کۆمەڵەوە، هەموو دەبنە فاکتەری یارمەتیدەر بۆ سازان و هەڵکردن لەگەڵ کۆمەڵگاکەیاندا، دەکرێت ئەوانەی وەریان دەگرن و فێریان دەبن، لە هەموو قۆناغەکانی ژیانی داهاتووشیاندا هاودەمیان بن، بە تایبەتیش لە بواری پيشەیی و زانیاری و کۆمەڵایەتیدا.
رۆشنبیری رەمەکێک (غەریزەیەک) نییە، کە لەگەڵ لەدایکبوونی منداڵدا لەگەڵیدا بێت. بەڵکو لە چەندین سەرچاوەی جیاوازەوە، وەریان دەگرێت و لێیان هەڵدەهینجێنێت.
رۆشنبیری منداڵان، بە ناوەڕۆک و پێکهاتە تایبەتمەندییەکانییەوە، مۆرک و ناسنامە و تایبەتمەندی و سیما جیاواوەزەکانی منداڵانی کۆمەڵگایەک لە کۆمەڵگاکان پێکدەهێنێت. کە لە کۆمەڵگاکانی تر جیای دەکاتەوە.. بە واتا رۆشنبیری منداڵان، شێوازی ژیانێکی جیاوازی منداڵانی کۆمەڵگایەکی دیاریکراوە.. کەواتە رۆشنبیری منداڵان لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کەمەڵگایەکی تر جیاوازی هەیە.. ئەم جیاوازییەش، بۆ جیاوازی رۆشنبیری گشتی کۆمەڵگا جیاوازەکانی مرۆڤایەتی دەگەڕێتەوە.. تەنانەت لە هەمان کۆمەڵگاشدا، رۆشنبیری منداڵان، یەک رەنگ و یەک شێواز نییە، کە هەموو منداڵانی ئەو کۆمەڵگایە لەژێر چەترێکی رۆشنبیری گشتیدا کۆیان بکاتەوە.. رۆشنبیری منداڵان، بەپێی فاکتەرەکانی ژینگەی دەوروبەر و رەگەز و بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و جیاوازی زانیاری و رۆشنبیری هەر خێزانێک و باری کۆمەڵایەتی و ئابووری و گوزەرانی ژیانی جیاوازی خێزانەکان، جیاوازی هەیە.. لەمانەش گرنگتر بوونی ئەو سەرچاوانانەن لە بەردەستی منداڵاندا، کە مەستی رۆشنبیرییان دەکەن و هۆیەکن بۆ بەشداریکردنیان لە بنیادنانی رۆشنبیری منداڵان. بۆ نموونە: جیاوازی رۆشنبیری لە نێوان منداڵانی گوندنشین و شارنشیندا هەیە، کە لە دوو ژینگەی جیاوازدا دەژین و فاکتەرەکان و هۆیەکانی رۆشنبیری لێیان جیاوازن.. جیاوازی رۆشنبیری لە نێوان منداڵانی خێزانە نەبوو و هەژارەکان و منداڵانی خێزانە دەوڵەمەندەکاندا هەیە.. جیاوازی رۆشنبیری، لە نێوان منداڵانی خێزانە رۆشنبیرەکان و منداڵانی خێزانە ناڕۆشنبیرەکاندا هەیە.. کەواتە لە رۆشنبیری منداڵاندا، رۆشنبیری گشتی و رۆشنبیری تایبەتی هەیە.
بۆ هەر قۆناغێک لە قۆناغەکانی منداڵی، تا رادەیەک، پێویستیمان بە رۆشنبیری جیاواز هەیە، کە لە رووی ناوەڕۆک و شێواز و زمانەوە، لەگەڵ ئاستی ئەو قۆناغەی تەمەنی منداڵاندا گونجاوبێت.. تا سوود و خۆشی لێوەربگرن.. بۆیە پێویستە هەموو بابەتەکانی هەموو جۆرەکان و شێوەکانی رۆشنبیری منداڵان، بەپێی مەرج و پێوەرە جیهانییە گشتییەکانی رۆشنبیری منداڵان، بە وردی و بە پیشەیی و بە شارەزاییەکی تەواوەوە، ئامادە بکرێن.. ناوەڕۆکەکانی بابەتەکان و داڕشتنیان، لەگەڵ تایبتمەندییەکانی جیهانی منداڵاندا بگونجێن.. گەر نەگونجێن، ناچنە ناو چوارچێوەی رۆشنبیری منداڵانەوە.
لە ئەمڕۆدا گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان، بووە بە ئەرکێکی پێویست و لە پێشینە و بە ئامانجێکی ستراتیژی گەلان و دەوڵەتانی جیهان، هەموویان هاوڕان لەسەر ئەنجامە ئەرێنییەکانی گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان.. کە دەبێتە بنەڕەتی رۆشنبیری داهاتوو.
رۆشنبیری منداڵان، لە ئەرکە بنەڕەتییەکانیەوە دەست پێدەکات، لە گۆڕینی لەدایکبوونی منداڵەوە، لە گیانلەبەرێکی بایۆلۆژییەوە بۆ گیانلەبەرێکی کۆمەڵایەتی.. ئەم کارەش لە ساتی لەدایکبوونەوە تا کۆچی دوایی درێژەی هەیە.. کە منداڵ لەدایک دەبێت، هەندێ بۆماوەی لەگەڵدایە.. منداڵ کاتی لەدایکبوونی تەنها گیانلەبەرێکی بایۆلۆژییە، یا تەنها کەسێکە.. لە میانەی پەیوەندییە جیاوازییەکانی لەگەڵ خێزانەکەی و دەوروبەرەکەیدا، بە خێرایی میتۆدەکانی رۆشنبیری کۆمەڵەکەی وەردەگرێت، وەکو: زمان، داب و نەریت، رەوشت و بەهاکان،…هتد. دەگۆڕێت بۆ کەسێکی کۆمەڵایەتی. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە منداڵ دوو جار لەدایک دەبێت.. یەکەمیان لەدایکبوونێکی بایۆلۆژی، دووەمیشیان لەدایکبوونێکی رۆشنبیری.. منداڵ لە لەدایکبوونی دووەمیدا، لە گیانلەبەرێکی بایۆلۆژییەوە، دەگۆرێت بۆ گیانلەبەرێکی رۆشنبیری.
هەر رۆشنبیریشە، کە مرۆڤ لە هەموو گیانلەبەرەکانی تر جیادەکاتەوە، مرۆڤ بە (گیانلەبەرێکی رۆشنبیرییە) ناودەبرێت.
گرنگترین ئامانجەکانی رۆشنبیری منداڵان:
ئامانجی رۆشنبیری منداڵان، گەشەکردنی کەسایەتی دروستی منداڵانە، لە بوارەی جەستەیی و ئەقڵی و سۆزدارییەوە.. زۆرن ئەو ئامانجانەی، کە رۆشنبیری منداڵان دەیانهێنێتە دی.. بە کورتی ئەمانەی خوارەوە، هەندێکن لەو ئامانج و لایەنانەی، کە
لە سایەی رۆشنبیری منداڵاندا، گەشەدەکەن و دێنەدی:
١ـ لایەنی جەستەیی: رۆشنبیری منداڵان، لەو پێدانگەوە کە (ئەقڵی تەندروست.. لە جەستەی تەندروست دایە) گرنگی بە تەندروستی گشتی منداڵان دەدات، گرنگیش بە خۆراکی باشی تەندروست دەدات.. هانی منداڵان دەدات بۆ یاری کردن و وەرزش کردنی جۆراوجۆر.. فێریان دەکات کە پاک و خاوێن بن و خۆیان لە نەخۆشییەکان بپارێزن.
٢ـ لایەنی ئەقڵی: رۆشنبیری منداڵان، زاخاوی بیر و هۆش ئەندێشەی منداڵان دەدات، لە سایەی رۆشنبیری دا، ئەقڵی منداڵان زیاتر گەشە دەکات و زیرەکتر و زۆرزانتر دەبن، ئامادەیی و شارەزایی ئەقڵییان پێدەبەخشێت، لە بیرکردنەوە و خەیاڵکردن وەبیرهێنانەوە و لێکدانەوە دا، توانای داهێنانیشیان گەشە دەکات، توانای زمان و گۆزارشکردنیشیان زیاتر دەبێت.. بیرتیژتر و خەیاڵ فراوانتر دەبن.. هەوڵی داهێنان و تازەگەری دەدەن.
٣ـ لایەنی رەفتاری و هەڵچوون: رۆشنبیری یەکێکە لە گرنگترین ئەو فاکتەرانەی، کار لە گەشەکردنی رەفتاری منداڵان دەکات، ئامانجی رۆشنبیرییە، کە بە ئاراستەیەکی دروست و ئەرێنی پەروەردەی سۆزداری منداڵان بکات وەکو: خۆشەویستی کەسانی تر و کۆنترۆڵکردنی زیادەڕۆیی لە سۆزدارییان دا.. کۆنترۆڵکردنی توڕەیی و هەڵچوونیان. رۆشنبیری ترس و دڵڕاوکێ و رەشبینی لە دڵی منداڵاندا دەردەکات و هەردەم متمانانە و هیوا و گەشبینی و سەرکەوتنیان پێدەبەخشێت.
٤ـ لایەنی رەوشتی: رۆشنبیری رەوشت و رەفتاری و ئاکاری جوان و نایاب، لە هۆش و لە دەرۆۆنی منداڵاندا دەڕوێنێت.. کە لە رەفتار و کرداری رۆژانەی ژیانیان دا بەرجەستە دەبن و رەنگدانەوەیان دەبێت.. گەشەکردنی ئەرێنی رەوشتیش، یەکێکە لە گرنگترین دیاردەکانی گەشەکردنی کۆمەڵایەتی لە لای تاک.. گەشەکردنی رەوشت لە هەمان کاتدا گەشەکردنی ویژدانە و گوزارشتە لێی.. رۆشنبیری کارتێکردنی لەسەر گەشەکردنی ویژدان هەیە.. رۆشنبیری بەها رەوشتییەکان دیاری دەکات، کە پێویستە لە منداڵییەوە گەشەیان پێبدرێن و لە هۆش و دەروونی منداڵاندا بڕوێنرێن.. تا پێیانەوە دەق بگرن.
٥ـ لایەنی کۆمەڵایەتی: رۆشنبیری، لە میانەی تێکەڵبوونی منداڵان، لەگەڵ ژینگەی دەوروبەریاندا، یارمەتی منداڵان دەدات کە ناسنامەی کۆمەڵایەتی بەدەستبهێنن. ئەوەش دەزانن کە سەر بە کۆمەڵگایەکی دیاریکراون.. هاوبەستەبوونیان بۆێ دەبێت، لەگەڵێدا دەژین.. پابەندی بیروباوەڕ و بەهاکان و داب و نەریتەکان و یاساکان و کەلەپووری رەسەنی کۆمەڵگاکەیان دەبن.. رۆڵ و بوونی کۆمەڵایەتی خۆیان دەسەلمێنن.
٦ـ لایەنی پەروەردەیی: رۆشنبیری منداڵان، بە پلەیەی یەکەم پرسێکی پەروەردەییە، رۆڵێکی بنەڕەتی گرنگی هەیە لە پەروەردەکردنی دروستی منداڵان، گرنگترین رێگا و هۆی فێرکردن و پەروەردەکردنی راستەوخۆی منداڵانە.. ئەو بابەتە پەروەردەییانە پێشکەش بە منداڵان دەکات، کە لەگەڵ تایبەتمەندییە سایکۆلۆژی و زمان و ژینگەی کۆمەڵایەتییان دا دەگونجێن، رەچاوی بەهرە و ئارەزوو و پێداویستییەکانیان دەکات.
٧ـ لایەنی نەتەوەیی و نیشتمانی: منداڵان لە میانەی ئەو هۆنراوە و سروود و گۆرانییە نیشتمانیانەی کە گوێان لێیان دەبێت یان دەیانخوێننەوە، سۆز و پەرۆش و خۆشەویستی و سۆز و هاوبەستەبوون و دڵسۆزییەکی زیاتریان، بۆ نەتەوە بۆ نیشتمانەکانیان دەبێت، زیاتریش لایان شیرینتر دەبن.. هەر ئەم لایەنەشە، بوارێکی فراوانتردەڕخسێنێت بۆ تێگەیشتن لە جوگرافیا و مێژوو و و سروشت و خەبات و بەسەرهاتەکانی گەلەکانیان.
٨ـ لایەنی جوانی: ڕۆشنبیری بەهاکانی جوانی لە هۆش و دەروونی منداڵاندا دەڕوێنێت. لە میانەی هەستکردن و چێژ وەرگرتنیان لە جوانی.. توانای رێکخستن و رازانەوە و گونجاندنی شتەکانیان دەبێت.
٩ـ لایەنی زمان: رۆشنبیری گەشە بە زمانی منداڵان دەکات، و فەرهەنگی وشەکانیان دەوڵەمەنتر دەکات، توانای دەربڕین و گوزارشتکردنیان بە زاری و بە نووسین زیاتر دەبێت.. ئازاییەکی زیاتری ئەدەبییان پێدەبەخشێت.. رۆشنبیری منداڵان بە زاری بێت یا بە نووسراو بێت، بە زمانێکی سادە و ئاسان و پەتی و تەڕ و پاراو و ناسک و شیرین، دەوترێن و دەنووسرین.
١٠ـ لایەنی کەسایەتی: رۆشنبیری، رۆڵێکی زۆر گرنگی هەیە لە بنیادنانی کەسایەتی دروست و هاوسەنگی منداڵان، لە هەموو روویەکەوە.. لە ئامادەکردن و راهێنانیان بۆ داهاتوویەکی گەشتر و شیاوتر.
١١ـ لایەنی زانیاری گشتی: منداڵانی رۆشنبیر، دەبنە خاوەنی بەکگراوندێکی رۆشنبیری گشتی، زۆرزانتر و هۆشیارتر دەبن.. دانامێنن و خیرا وەڵامدەر دەبن.. جیاوازیان لە گەڵ منداڵانی هاوتەمەنیاندا هەیە، کە رۆشنبیر نین و هەگبەکانی رۆشنبیریان بە تاڵن.
هەموو بیرمەندەکان و دەروونناسان و پەروەردەکاران، جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە چاکسازی نەتەوە، لە منداڵییەوە دەست پێدەکات، کە بناغەی کەسایەتی مرۆڤە.
لە ئەمڕۆدا، گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان و ئامادەکردنیان بۆ داهاتوویەکی باشتر، بووە بە ئەرکێکی پێویست و بە ئامانجێکی ستراتیژی و بە خەمی گەورەی گەلان و دەوڵەتان.. گرنگی دان بە رۆشنبیری منداڵان، بووە بە پێوەر بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی جیاوازی پێشکەوتنی گەلانی جیهان.. چونکە گرنگیدان بە رۆشنبیری منداڵان، دەبێتە بنەما بۆ رۆشنبیری گشتی داهاتووی گەشتر.
دایکان و باوکانی خۆشەویست و میهرەبان، مامۆستایانی دڵسۆز، پەروەردەکاران، نووسەران، شاعیران، هونەرمەندان، شانۆسان، میدیاکاران، هەموو ئەو کەسانەی خەمخۆر و دڵسۆزێ منداڵانن و هیواخوازی داهاتوویەکی گەشتر و شیاوترن بۆ کورد و کوردستان. لەم روانگەیەوە و بە لەبەرچاوگرتنی گرنگییەکان و ئامانجەکانی رۆشنبیری منداڵان، بۆ ئەمڕۆمان و بۆ داهاتوومان.. پێویستە هەموومان ئەوە بزانین، کە ئەرکێکی پیرۆز و پێویست، بەرپرسیارێتییەکی زۆر هەستیار و چارەنووسازمان لە ئەستۆدایە.

رۆشنبیری منداڵەکانمان تەنها ئەرکی دایکان و باوکان و مامۆستاکان نین، بەڵکو ئەرکی هەموو لایەکمانە، پێویستە هەموومان، بە ئەوپەڕی توانا و دڵسۆزییەوە، هاوکاربین لە
رۆشنبیریکردنی منداڵە چاوگەشەکانی ئەمڕۆماندا.. تا دڵنیابین کە لە سایەی بە باشی و بە جوانی گۆشکردن و پەروەردەکردن و رۆشنبیریکردن و ئاراستەکردنی دروستی جگەرگۆشەکانی ئەمڕۆماندا، هیوا و ئامانج و خواست و مافەکانی گەلەکەمان دێنەدی. پێویستە منداڵەکانی ئەمڕۆمان بە کوردستان پەروەری گۆش و پەروەردەیان بکەین.. هەمیشە بڕوا و متمانەبەخۆبوون و هـیوا و گەشبینی و پرەنسیپی بەرزیان لێبڕوێنین.
کورد وتەنیش:” چی بچـێنین.. ئەوەی دەدوورێنـەوە”

رەزا شوان
نەرویج: ٣/ مای/٢٠٢٠

لەوەتی تۆم ناسیوە
دڵم هەر رۆژەی گوڵێکی گەش دەگرێ

---

پەیڤەکانت مۆسیقان
زۆر خێرا رۆحم ئەهێننە سەما

---

خۆشاوی لەشی نەرمت
منی مردووی سەرلەنوێ زیندوو کردەوە

---

ئایا بەوەت زانیوە
ئاگری عەشقت بەر بووەتە رۆحم؟

---

دەمەوێ دان بەوەدا بنێم
دنیای منت پڕ پڕ کردووە لە خۆت

---

هەست ئەکەم رۆحی “داڤینشی”
لە جەستەمدا ئەدرەوشێتەوە
تۆش “مۆنالیزا”یەکی
بەرهەمی فڵچەی ئەشقەکەمی

---

بە پێکەنینە پرشنگدارەکەت
پەناگە تاریکەکانی دڵم رووناک ئەکەیتەوە

---

هەست بە بێ ئۆقرەییم بکە
کە وەک دەریا هەمیشە شەپۆل دەدەم
بە ئامانجی گەیشتن بە کەناری دڵت

---

زۆر سەیرە!!
چەند عەوداڵی بەهاری ئەشق بووم
تەنها پایزی دابڕانم چنگ کەوت

---

وا بڕیار بوو
رۆحت پڕ بکەیت لە ئەشقی من
دڵت تژی بکەیت لە بۆنی رۆحم

---

وەک سوقرات جامە ژەهری
ئەشقم خواردەوە
سەیر ئەوەیە لە بری مەرگ
سەرلەنوێ لەدایکبوومەوە!

---

هەرگیز بە فیشەکی گەرمی
هیچ سەربازێک نامرم
تەنیا بە نیگایەکی ساردی تۆ نەبێت

---

سێپتەمبەری 2015
دیسامبەری 2016
ئەڵمانیا- سوێد

تێبینی: ئەم پۆستەرانە بەشێکن لە کۆ پۆستەری “مانیفێستی عەشق” لە دیوانە شیعری “بەتیشکی عیشقت ئەدرەوشێمەوە” لە ساڵی 2017 لە کوردستان چاپ و بڵاو کراوەتەوە.

نەیشکوژرایە ،
ئێستا لە برسا مردبوو ..
بۆ هەندەران ڕایکردبوو ،
یان ئیجە ڕۆحی بردبوو. .
یەک هاوکێشەن ،
ژیان و مردن ..
دانیشتووی هەر هەمان بێشەن ،
ئەوانەی ڕاو نەکراون و
ئەوانەی کە ڕاویان کردن ..

چەند جێی داخە ،
لە مەملەکەتی قاچاخچی ..
پێویست بێ ببی بە نێچیر ،
بۆ کۆمەڵێ کۆلکە ڕاوچی !

جێی داخە ..جێی گینگڵدانە ،
شارەکەت پێ بفرۆشنەوە و ..
کە تەماشا کەی زیندانە ..
هەمووی قولاپ و
جەلاد و ..
کەرەستەی
ئەشکەنجەدانە…

نەیشکوژرایە ،
ئەبوو بە چی ؟
لەکاتێکدا لە ئەشکەوتا ،
بوون بە شت ،
بۆ کوڕی هەژار ،
خۆی تاوانە ..!