پیاوێک پڕاو پڕ لە دژە دیکتاتۆری، پڕاو پڕ لە عیشق.

ئەمرۆ ٧ی مانگی مەی ٢٠٢٠ لە وڵاتی دانیمارک مستەفای حەسەنە گەورە بەهۆی نەخۆشی کرۆناوە بۆ یەکجاری ماڵئاوای لە ژیان کرد، ژیانێک ئەو هەمیشە تووند دەستی پێوەگرتبوو، ژیانێک بەسەر سەدان هەورازو نشێودا پەڕییەوە کەچی لە وڵاتێک دوور لەدەست و چاوی جەلادەکان غافڵگیرانە کرۆنا ژیانی لێسەندەوە.
خاڵە مستۆ، ئەو ئینسانەی لە ١٩٨٥ ەوە لە نزیکەوە ناسیومە، هەمیشە و یەک خەت دژ بە دیکتاتۆر جەنگاوە. ئەو لەگەڵ تەواوکردنی قۆناغی ئامادەیی کە شانسی چوونە زانکۆی هەبوو،کەچی ڕوویکردە شاخ و بە باوەڕی ئەوکاتەیەوە چەکی پێشمەرگایەتی هەڵگرت و دڵسۆزانە لەوکاتەدا خەباتیکرد تا ئەو ڕۆژەی بزووتنەوەی نا ئومێدبەخشی کوردایەتی وەڕسی کرد و بە ناچاری گەڕایەوە شار و لەگەڵ لێبوردنە گشتێکەی ڕژێمی عێراقیدا لە ساڵی ١٩٨٥ دەستی بە خوێندن کردەوە لە پەیمانگای موسڵ. لەگەڵ یەکەمین هاوینی وەرزی خوێندن نەچووە جەیشی شەعبی و بەو هۆکارە لە پەیمانگا فەسڵکرا و پاشتر وەک کەسێکی فیرار لە نێوان هەولێر و قەڵادزێ درێژەی بەکاری سیاسی خۆی داو هەر لەو سەردەمەدا وەک دۆستێکی ڕێکخراوەی ڕەوتی کۆمۆنیست بەشدار بوو لە کار و چالاکێکانی ئەو کاتەدا دژ بە ڕژێمی بەعس تا کاتی ڕاپەڕین.
خاڵە مستۆ لەڕاپەڕینی ١٩٩١ دا دەورێکی بەرچاوی گێرا بە تایبەت لە موجەمەعەکانی تۆبزاوەو کەڵەک.
پاش ڕاپەڕینیش لە گەڵ بزووتنەوەی جوتیاران دژ بە دەرەبەگەکان کاریکرد تاوەکوو ئەو ڕێکخراوەیە لە لایەن یەکێتییەوە خەڵتانی خوێنکرا.
لەساڵی ١٩٩٥ەوە ڕوویکردە هەندەران و لە وڵاتی دانیمارک گیرسایەوە و دووبارە درێژەی بە کارو خەباتی خۆیدا لە ناوەندی چاک بۆ بەجینۆساید ناساندنی کەیسی هەڵەبجەو ئەنفال و بەدادگا گەیاندنی ئەنفالچییەکان، هەر لێرەشەوە ڕووی خەباتی خۆیکردە مافیا و داڵدەدەرانی ئەنفال چییان و ئەنفال چێکان لەناو دەسەڵاتی کوردی لە هەرێمی کوردستان، هەر بۆیە بڕیاری گەڕانەوەی دا بۆ کوردستان تا لە نزییکەوە لەگەڵ دەنگ و ئازارەکانی خەڵکدا خەبات بکات دژ بە ناعەدالەتی دەسەڵاتی بزووتنەوەی کوردایەتی.
خاڵە مستۆ لە بنەماڵەیەکەوە هاتبوو کە گورزی کوشندەی خواردبوو لە لایەن بەعس و بە کرێگیراوەکانییەوە. سێ براو دوو خوشک بوون، دوو برای شەهید کرا، مامۆستا حەمەدئەمین لە ناو ماڵەکەی خۆیدا و لە نیوە شەودا لەلایەن بەکرێگیراوەکانی دەسەڵاتی بەعسەوە بەر دەستڕێژ دراو شەهیدکرا، شەهید مەحەمەدیش لە ڕێی بەکرێگیراوێکی بەعسەوە لە ڕیزی پێشمەرگایەتیدا غافڵگیرانە شەهید دەکرێت. دەست بەخوێن سوربووەکانی ئەو شەهیدانە ئێستا دیوانچیین لە دیوانخانەکانی دەسەڵاتی کوردایەتیدا.
خاڵە مستۆ هەر بەتەنها ئینسانێکی دژە دیکتاتۆر نەبوو بەڵکو کەسێکی پڕاو پڕ لە ڕۆمانسییەت و عیشق بوو ئەو خاوەنی جوانترین سەرگوزشتەی عاشقانەیە، ئەو پیاوێک نەبوو تەنها حەزی بەچەک و هاوار بێت، ئەو ئینسانێک بوو لێوان لێوو بوو لە شیعری ناسک، ئەو دەنگێکی غەریبانەی هەبوو ئەوکاتانەی غەریبی دەیبردەوە بۆ ڕۆژە دوورەکان.

بنوو هاوڕێ خەونەکانت بە دوو دەستەوە لێوەردەگرم و بە ئەمانەتەوە ورد ورد دابەشی دەکەمە سەر هاوڕێکانتا و مستۆیەک دەبێتە هەزاران مستۆ، ئەمرۆش نەبێت ئەو سبەینێیە هەردێت مافەکان بۆ خاوەن ماف و لاسەنگی تەرازووەکان ڕاستبێتەوە.
بنوو هاوڕێ، ئارام بنوو مەرگ ناتوانيت جێگات خاڵی بکاتەوە لەدڵمان.

گۆران عەبدوڵڵا (نەوزاد مدحەت)
بەڕێوەبەری ماڵپەڕی دەنگەکان
7ی مەی 2020

ماڵ وەک ئەوەی شوێنی سرەوتن و سەقامگیریی، نیشتەجێبوون و مانەوە بێت، کە مرۆڤ وەک پرسێکی ئۆنتۆلۆجی سەیری بکات و تێیدا ئۆقرە بگرێت، ئەوا لای هایدیگەر ڕووندەبێتەوە، چونکە ماڵ و بوون پەیوەندیەکی ئۆنتۆلۆجی لە نێوانیاندا هەیە. بەڵام ماڵ و بوون پەیوەست بە دازاینەوە، (ئەو دازاینەی ئێستا باشتر وایە لە ناو جەبر و داوی سیستمدا بگۆڕێت بۆ سوبێکت و ڕەهایی پێشوەختەی بخەینە ژێر گومانەوە) چونکە ئەوە دازاینە هەست دەکات کە لە نێو پەیوەندیەکانی جیهان و ئەوانی دیکەیە، لە نێو زماندا و بە بێدەنگی و دیالۆگ خۆی بەیاندەکات، نیگەرانە و دەزانێ دەمرێت، مشور دەخوات و دەزانێت بەربۆتەوە و فڕێدراوەتە جیهان و تەک ئەوانی دیکەوە. دەکرێ ئەمجۆرە ماڵە واقیعییە ناوبنێین (خاکەماڵ) کە پەیوەستە بە جیهان یان زەمین و ئاشنایە بۆ دازاین، لەپاڵیدا هەبووەکانی دیکەی نێو ماڵ و جەستەی دازاین.
پەیوەندی ئۆنتۆلۆجی نێوان ژیان و جیهان، لە پەیوەندی میتافیزیکییەوە بەرەو پەیوەندیەکی فینۆمێنۆلۆژی و زانستی و ئێستاش تەکنۆلۆژی پەڕیوەتەوە. دازاین هەست دەکات ئەم جیهانە هی ئەوە و لە نێویشیدایە، (بەڵام وەک لەناودابوونی شتێک لە شتێکی تردا نا، کە ناتوانێت تێگەیشتن و تەفسیری پەیوەندیەکە بکات). لە تەفسیری میتافیزیکیی ترادسیۆنیدا جیهان کاتییە و ماڵ نییە و هەموو شتێ تێیدا فانییە، چونکە جیهان هی خودایە و ئێمەش میوان و ڕێبوارین لە نێو ڕوودانی ساتیدا. (کن فی الدنیا، کێ‌نک غریب و ێ‌و عابر السبیل). بەڵام مۆدێرنە لە کۆجیتۆی دیکارتەوە خاوەندارێتی جیهان دەگێڕێتەوە بۆ مرۆڤ و مرۆڤ لە سروشت جیادەکاتەوە و چیدی وەک یەک هەمەکی هەژماریان ناکات کە هاوچارەنوس بن، بەڵکو سروشت دەبێتە زێدێک کە ڕەوایە مرۆڤ نەک تەنها تێیدا بژیت بەڵکو لە سفرەیەکەوە بیکات بە کارگە و تاقیگە و هتد…
ماڵ بۆ مرۆڤ جۆرێک لە شعور و هەستکردن دێنێتە ئارا، کە پەیوەندی نێوانیان جیا دەکاتەوە لە پەیوەندی نێوان شتەکانی دیکە، کە دراونەتە پاڵ یەکتری. بۆ نمونە ماڵ و شتەکانی ناو ماڵ هەرگیز لە نزیکی و پەیوەندیدا نین، چونکە ئەم شعور و هەستە لە نێوانیاندا نییە، بەمەش پەیوەندی ئۆنتۆلۆجی نێوانیان دروست نابێت. دەبینین هەڵکەندنی مرۆڤ لە زێد و ماڵ چ کارێکی قورس بووە و چەند سەختی بەدوای خۆیدا هێناوە.
سیستم هەوڵدەدات بچێتە نێوانی ئەو پەیوەندیە، خۆی لە نێوان ماڵ و مرۆڤدا نیشتەجێ بێت، تا لەلایەکەوە خۆی وەک پارێزەر و ڕایەڵی ئەو پەیوەندیە بناسێنێ و لەلایەکی دیکەشەوە نامۆییەک لە نێوانیان بێنێتە ئارا و مرۆڤ وەک سوبێکتێکی کۆچەر و گوێڕایەڵ دەستەمۆی خواستەکانی بکات. زۆر جاریش پەیوەندیەکە گشتی دەکاتەوە و ژمارەیەکی زۆر خەڵک دەخاتە ناو هەمان ماڵ، لە نمونەی دەوڵەت وەک ماڵ و کامپ و باڵەخانە و ئۆردوەکانی دیکەدا دەبینرێن.
بەڵام هێشتا بە تەواوی خواستی کۆنترۆڵی سیستم بەسەر سوبێکتدا نەهاتەدی، بەڵکو ئامرازێک بزرە یان پێویستە بۆ ئامانجەکە. بۆ ئەمە تەکنۆلۆژیا زیاتر دەردەست و هاوکارە.
ئەمڕۆ ئەکاونتەکان (هەژمارە ئەلیکتڕۆنیەکان) بژاردەی دەیان ماڵیان لەبەردەم سوبێکتدا کردۆتەوە و ئەویش خواستی نیشتەجێبوونی لە زۆربەیاندا هەیە، ئێمە دەشێ ئەو فەزا و ماڵە تازەیە لە تێگەیشتنەکان بۆدریارەوە باشتر تێبگەین و وەک سەرەتاکانی ئاوابوونی واقیعی بنچینەیی و ماڵی واقیعی بزانین و بەرەو واقیعی سەروو (مەجازی) بە تایبەت لە نێو تۆڕەکان و ئامێرە زیرەک و تەکنۆلۆژییەکان بڕۆین. دەشێ ماڵە نوێیەکەی ناو تۆڕ و تەکنۆلۆژیا ناوبنێین بە (تەکنۆماڵ). لە تەکنۆماڵدا ئەو نیگەرانییەی بۆ ماڵ یان ترس لە دوورکەوتنەوە و لەدەستدانی هەبوو، پەیوەندیەکی تازەی بۆ دروستکراوە، ئێمە مەرج نییە لە ماڵدا بین، دەشێ ماڵیش لە ئێمەدا بێت، دەشێ ماڵ لە ئامێرەکاندا و لە دەست و گیرفانەکانماندا بێت و بە ئاسانی ماڵ بجوڵێنین و بیگوازینەوە. دەشێ ماڵە مەجازییەکە قوفڵ و کلیلی لە شێوەی کۆدی بەس بێت و لە هەموو شوێنێکی داپۆشراو بە تۆڕ (نێت) بە ئاسانی بکرێتەوە و بچینە پەیوەندیەکانییەوە.
لەبەرئەوە دەوڵەت و حکومەت و دامەزراوەکان بە خێرایی ویستی دروستکردنی زۆرترین ماڵیان بۆ زۆرترینی ڕەهای سوبێکتەکان هەیە، چونکە لە تەکنۆماڵدا سوبێکت باشتر دەگیرێ و کۆنتڕۆڵدەکرێ، لێرەدا سیستم جێگەی خودا دەگرێتەوە، ئەگەر لە ڕابردوو دا جیهانی بنچینەیی هی خودا بوبێت، ئەوا لە جیهانی تەکنۆلۆژیادا خاوەندارێتی هی سیستمە، لە کاتێکدا ئەویش هەر ناونراوە سیستم، بەمەش مرۆڤ یان سوبێت لە نێوان هەردوو ماڵەکەدا (خاکەماڵ و تەکنۆماڵ) هەست بە گۆڕان و بەهێزبوونی چاودێرییەکان دەکات، لە ماڵی کلاسیکدا (خاکەماڵ) چاودێری تا نەخشە و هاوبەشیی خزمەتگوزاریەکان و ژمارەکردن و کامێرا و تۆمارە جیاوازەکان هاتبوو، بەڵام لە تەکنۆماڵدا سوبێکت خۆی لە ناو چاودێریەکەدایە، خۆی لەناو کامێراکەدایە و هەر جوڵە و ساتێکی تۆمار دەکرێ.
کۆڕۆنا، هەر لەسەرەتاوە بە فوتێکردنە میدیاییەکە و بەجیهانیکردنەکەی زانرا کە خواستی سیستم و سودلێوەرگرتنی لە دوایە، لە چلگیرکردنی خەڵک و کۆنتڕۆڵی هەموو جوڵە و شوێنێکەوە تا لەکارخستنی سوبێکت و دەزگا واقیعییەکان بەرەو ژیانە نوێیەکە و جیهانە تازەکەی ناو تۆڕ و تەکنۆلۆژیا. جیهانەی ئەو وێنەدراوە و ساختەوێنانەی ڕووداوەکە زۆر گەورەتر و تۆقێنەرتر و هەژێنەرتر دەدەنەوە، وەک یازدەی سێپتێمبەر و کۆڕۆنا بوونیان بە شاڕووداوێک لەسایەی لێکەوتەکانی دواتریانەوە و وێنە و نیشانەکانیان.
بۆ کۆڕۆنا نمونەی بەرجەستە لای ئێمە لە دوو حاڵەتدا دەرکەوت، یەکەم لە چلگیریی ناو خاکەماڵدا بە ڕێگەی تەکنۆماڵەوە پراوە و پراکتیزەی دەنگ و وێنەی پەیوەندیەکانمان لەگەڵ کەسانی دیکەدا کرد بە ڕێگەی پەیوەندی و دیدارە ئەلیکترۆنییەکانەوە، دووەم هەوڵی دەوام و خوێندنی سەرهێڵ و ناو تەکنۆماڵ. ئەمەش بۆ سیستم پڕبایەخ دەبێت، بە تایبەت ئەو سیستمە بەهێزانەی خواستی کۆنتڕۆڵ و چاودێریان زۆرە و ویستی دەست خستنە ناو هەموو جووڵەیەکی سوبێکتیان هەیە.
لە خوێندنی تەکنۆماڵدا مامۆستا و خوێندکاری حەقیقی لە فۆرمە کلاسیکییەکە ئاوا دەبن، وێنەدراوە و ساختەوێنەی مامۆستا و خوێندکار دەبینین. لێرەدا بۆچوونەکانی بۆدریار ڕاست دەردەچن. خوێندنی تەکنۆماڵ و ئەلیکترۆنی و سەرهێڵ گریمانەی خوێندن و لە واقیعی گریمانەییدا. زۆرێک بێ ئاگا و لە سەرهێڵ و شاشەو تەواجودی بەردەوامیان لە تەکنۆماڵدا ڕەخنەی ئەو خوێندنەیان دەکرد! بەڵام سیستم لە بنەمای تێچوونی کەم و قازانجی زۆرەوە تێچونی کەم و کۆنتڕۆڵی زۆریشی دەوێت. وەک ئەوەی بۆدریار لە کتێبی (لەسایەی زۆرینەی بێدەنگدا) ئاماژەی بۆ دەکات، ئەوا زۆرینەیەکی خامۆش دروست دەبێت، نەک زۆرینەی کارا و ڕەخنەگر، هەرچەندە کتێبەکەی ئەو زیاتر ڕوو لە چەمکی تیرۆر و سیمولاکرا و سیاسەت وەک ئیرادە و نوێنەرایەتی و ئیمکانیەتی شۆڕش دەکات. کۆمەڵگە لەسایەی زۆرینەی خامۆشدا وزە دەمژێت و نایداتەوە، بەشداری کارا نییە و ئاگایی لۆژیک ڕاڤەی ناکەن.ئەمەش بە جادووی سپی جیهانی نیشانە و وێنەکان و کۆنتڕۆڵکاری نەناسراو، هەر جوڵەیەکیش وەک جادووی ڕەش هەژمار دەکرێت بۆ ویست و حوکم و سەرکێشی، کە سیستم دواتر وەک کردەی تیرۆریستی هەژماریان دەکات.
هەروەها نمونەی گەمەی دراوی بەرجەستە و دراوی دیجیتاڵی و ئەلیکترۆنی، گەمەی بۆرسە و نرخی کاڵاکان، گەمە وەرزشیەکان و سینەماییەکان، ئەوەیان دەرخست خواستی ژیانی حەقیقی بۆ ئەوەیە کە باشترین و جوانترین و زۆرترین وێنەدراوەی پچڕاو لە حەقیقەتی بنچینەیی بدەنەوە، بە کورتی ژیانی بنچینەیی لە ساختەوێنەکەیدا ببێتە جۆرێک لەوەی لە فیلم و دیمەنەکانی پۆڕندا وێنەدەدرێنەوە، وێنەیەک کە بە قەولی بۆدریار هیچ پەیوەندیەکی بە حەقیقەتی بنچینەییەوە نییە، ژیان و ڕەفتارێکە لەبری ئەوەی لە واقیعدا هەیە. کەواتە سیستم لەمڕۆدا سوبێکتی چیدی قبوڵ نییە، چونکە فوکۆ کەشفی توانستەکانی سوبێکتی کردبوو کە دەشێ بەرەنگار بێت خاوەن ئەخلاقی خۆی بێت، بەڵام سیستم لە سوبێکتەوە ڕوودەکاتە ئەکتەر، ئەکتەری ناو شانۆ و سینەما نا، بەڵکو هەر دەرکەوتن و ڕۆڵبینیەک لە تەکنۆماڵدا بریتییە لە ئەکتەربوون، بریتیی نییە لە من و تۆ و ئەو، بەڵکو وێنە و وێنەی وێنەکانیان و وێنەی دابڕاون لێمان. زۆر بە ئاسانی دەکرێ بڵێین ئەوەی لە واقیعدا هەیە، ئەوە نییە کە لە شاشە و تەکنۆژیادا هەیە، بەڵام بە جۆرێکیش هەیە.
ئارام قادر صابیر
ماستەر لە فەلسەفەی زمان و مامۆستای فەلسەفە لە زانكۆی ڕاپەڕین

زمان کۆڵەکە و بنەڕەتی مانەوەی هەر نەتەوەیێک بەئەژمار دێ. سەرەکی‌ترین جیاوازی نێوان ئاژەڵ و مرۆڤ توانای قسەکردنە کە مرۆڤ گرینگترین و پێشکەوتووترین شێوە بۆ پێوەندی‌گرتن لەگەڵ یەکتر واتا کەڵک‌وەرگرتن لە زمان بۆ ئاڵۆگۆڕی بیروڕای بە کار هێناوە. فێربوونی هەر زمانێ چەند قۆناغی بیستن، ئاخاوتن، خوێندن و نووسینی هەیە .
ئەگەرچی زمان وەکوو ئامرازێک بۆ گەیشتن بە ئامانجەکان بەکار دەهێنرێ، بەڵام هاوکات لە زۆربەی شوێنەکان وەکوو ئامرازێک بۆ تواندنەوەی شوناسی کەمینەکان لە لایەن دەسەڵاتە پاوانخوازەکان کەڵکی لێ وەردەگیردرێ. بە وتەی جان ئێستوارت میل کاتێ داگیرکەر بیهەوێ نەتەوەیێک بکاتە کۆیلە و بە دوای خۆیدا ڕایبکێشێ سەرەتا زمان و شوناسەکەی دەکاتە ئامانج. نەتەوەیێکیش کە زمان و کولتووری لە دەست دا دەتوێتەوە. کاتێ تەواوی کەڵک وەرگرتنی مرۆڤ لە زمانی دایکی تەنیا قسەکردن بێت و پاڵپشتی نووسینی لە گەڵدا نەبێ، وشەکان وردە وردە لە بەین دەچێ و ئەو زمانە لاواز دەکرێ. کاتێ زمانی نەتەوەیێک لاواز بکرێ سڕینەوەی مێژووی زۆر ئاسانە .
لە سەرانسەری جیهان نزیک بە 6800 زمان هەیە کە 3800 لەو زمانانە لە مەترسی لە ناوچوونن .
له ڕوانگەی یۆنسکۆ هەموو زمانە دایکییەکان شایانی ئەوەن کە بناسرێن، شەرعیەتییان پێ بدرێت و لە هەموو بوارەکانی ژیان و بازنەی گشتیی، بایەخیان پێ ببەخشرێت؛ بەڵام ئەوه شتێک نییە کە بەکردەوە ڕووی دابێت!. زمانە دایکییەکان زۆربەیان بەپێی پێویست پێگەی زمانی نەتەوەییان نییە، نەبوونەتە زمانی فەرمی و تەنانەت پێگەی زمانی پەروەردەشیان نییه و ئەوەش دەتۆانێ ببێتە هۆی کەم کردنەوەی بایەخی خۆرسکی زمانی دایکی و مەرگی یەکجارەیی ئەو زمانە لە درێژخایەن. لە ساڵوەگەڕی رۆژیی جیهانی زمانی دایکی، ئێمە دەبێ وەبیرمان بێتەوە کە “هەموو زمانە دایکییەکان جێگەی بایەخن و هەمووان بۆ سەقامگیری گشتی و گەشەی بەردەوام پێویستن” .
زمانی دایکی بۆ خوێندەواری پێویستی سەرەکییە لە بەر ئەوەی کە لە ساڵەکانی سەرەتایی خوێندن بەهرەکانی بنەڕەتی، خوێندن، نووسین و هەروەها پڕۆسەی فێربوون ئاسان دەکات. بەهرەیێک کە بنەما و بنەڕەتی گەشەی کەسایەتی مندالان درووست دەکات. زمانی دایکی هەروەها دەرخستنێکی تایبەتە لە شوناس و توانای داهێنەریی و سەرچاوەیەکە بۆ زانست و داهێنان . بەڵام بەوەشەوە زمانی پەروەردە لە ساڵەکانی سەرەتای خۆێندن بەدەگمەن زمانی دایکی منداڵانی قۆتابیيە. بەگۆتەی یۆنسکۆ، نزیکەی لە سەدا ۴۰ی دانیشتووانی جیهان دەستیان بە سیستەمی پەروەردە بە زمانی دایکی ڕاناگات. لە کاتێکدا زۆربەی لێکۆلینەوەکان دەریان خستووە کە زمانی دایک پرۆسەی فێربوونی گشتی و فێربوونی زمانەکانی‌تر ئاسانتر دەکات. بە گوێرەی ڕاگەیاندنی یۆنسکۆ هەر کەس بە زمانی خۆی نەخوێنێ و نەنووسێ نەخوێندەوار دێتە ژمار .
منداڵ پاش لە دایک‌بوونی و بۆ پێوەندی‌گرتن لە گەڵ دەوروبەری خۆی فێری زمان دەبێت و زمان دەبێتە کەرەستەیێک بۆ فێربوون و ناسین و ناساندنی شوناسی تاکەکەسی و بە کۆمەڵی خۆی لە کۆمەڵگا . زمان کاتی دووگیان‌بوونی دایک لە سێ مانگان‌دا ئاشنای ڕۆح و مێشکی منداڵ دەبێ و دەبێتە هۆی ئەوەی بنەڕەتی کۆدی ژنتیکی بە شێوازی زمانی دایکی دابنرێت. بەڵام ئەگەر کاتی بەدنیاهاتنی منداڵ بە زمانی دایکی قسەی لەگەڵدا نەکرێ، ئەو کۆدە بە یەکجاری دەشێوێ.
فێرکاری بە زمانی دایکی هۆکاری دوورکەوتنەوە یان جیابوونەوەی نەتەوەکان نییە، بەڵکوو لێکۆڵینەوە کۆمەڵناسییەکان دەریان خستووە کە سیاسەتی چەند زمانی لە کاروباری پەروەردەییدا کاریگەری زۆری لەسەر ڕاگرتن و پەرەسەندن و گەشەکردنی فەرهەنگە نەتەوەییەکان هەیە .
دوکتور کانگاس تیۆریسیەن لە بواری زمان دایکی لەوبارەیەوە دەڵێت: “زمانی دایکی زمانێکە کە مرۆڤ لە ڕێگای ئەوە بیر دەکاتەوە و خەون دەبینێت. لە ڕاستیدا زمانی دایکی وەکوو پێستی لەشە و زمانەکانی‌ تر ئاسەڕێ زیاتر نین”. هونەر سەرەکی‌ترین ئاستی بەرزی مرۆڤە کە لە ڕێگەی زانست و مەنتقەوە پێکنایە. زمانی دووهەم لە ڕێگەی ڕاهێنان و بە شێوەی خۆوشیارانە فێر دەبین، بەڵام ناوشیارانە فێری زمانی دایکی دەبین بۆیە لە نێوان زمانی دایکی و هونەر هاوئاهەنگی هەیە؛ لە نێوان دوو شت کە سەرچاوە لە دنیای ناوشیاری مرۆڤەکان دەگرن.
بە پەراوێزخستنی زمانی دایکی، توندوتیژی بەرانبەر بە مناڵانە و پێویستە بهزووترین کات چارەدۆزییەک بۆ ئەو شێوە توندوتیژیانە بکرێت. چونکە کاتێ لەگەڵ منداڵ بە زمانێ جگە لە زمانی دایکی قسە دەکرێ، دەبێتە هۆی ئەوەی منداڵ لە دایک و باوک و بنەماڵەکەی سووک بڕوانێ. منداڵ لەو کاتەدا بیردەکاتەوە بنەماڵەکەی باشترین شتیان بۆی دەوێ و ئەمە دەبێتە هۆی جۆرێک دژوازی لە دەروونیدا کە لە درێژەی زەمان تووشی هەستی پووچی دەکا و لە پرۆسەی فێربووندا تووشی کێشە دەبێ، متمانە بەخۆی لە کۆمەڵگا لە دەست دەدا و ناتوانێ بە باشی لە نیوان دەروونی خۆی و دنیای دەرەو پێوەندی ساز بکات.
دیارە گاڵتە و سووکایەتی کردن بە زمانی دایکی، دەبێتە هۆی هەستی خۆ بەکەم زانین و ئەو ڕەوتە تا ڕادەیەک ڕێخۆشکەر ده‌بێ بۆ هێژموونی دەسەڵاتی باڵادەس و دور کەوتنەوە و تەنانەت نکۆڵی تاک لە ناسنامە و شوناسی سەرەکی خۆی کە ئەمیان ڕووی دووهەمی بە پەراوێزخرانی زمانی دایکی واتە ئاسمیلاسیون یان تواندنەوەی گرووپێک بە شوناسی جیاواز لە نێو گرووپێکی دیکە لە ڕێگەی باڵا دەستی و هێژموونیی فەرهەنگ و زمانی زاڵە. ئاسمیلاسیۆن دەبێتە هۆی لە ناوچوونی گروپێک بە شێوەیەک نەرم و نادیار. بۆ وێنە کاتێک کە زمانی میللەتێک یاساغ بکرێت و بە کار نەبرێ، دیارە ئەو زمانە دەکەویتە بەر مەترسی کاڵ بوونەوەوە و بگرە لەناوچوون. ڕوونە کاتێ زمانی نەتەوەیەک لە ناو بچێ، سڕینەوەی مێژووی و یادەوەری ئەو نەتەوەیە زۆر ئاسانتر دەبێتەوە.
کەواتە کاتێ مرۆڤی کورد لە گەڵ منداڵی بە زمانێ جگە لە زمانی زگماکی قسە دەکات و زمانێ کە بیری پێ‌دەکاتەوە، جیا لە زمانی خۆیەتی تووشی ئاسمیلەبوون هاتووە و شوناسی خۆی لە بیر چۆتەوە،یان کاتێ کە تەواوی کەڵک‌وەرگرتنی مرۆڤی کورد لە زمانی دایکی تەنیا لە قسەکردنی ڕۆژانەدا بێ و پاڵپشتی نووسین و پەروەردە و بیرکردنی لە گەڵ نەبێ، وشەکانی لە بیر دەچنەوە و ئەو زمانە وردە وردە بەرەو گۆڕانی نەرێنی و تەنانەت لەناوچوون دەچێت. بەو هیوایە کە ئەم ڕۆژە ببێتە هۆی ڕاچڵەکاندنی کەمینەکان بۆ ڕێزگرتن لە خۆیان و زمانی دایکییان، چونکە پشت‌کردن لە زمانی دایکی وەکوو پشت‌کردن لە دایکە.

قوروە
شیوا میرەکی

ئەمرۆ ڤایرۆسی کۆرۆنا سەراپای جیهانی تەنیوەتەوەو سەرەڕای گیان لەدەستدانی دەیان هەزار ئینسان هاوکات بۆ خۆپاراستن لەم ڤایرۆسە بەناچار ئەو خەڵکە لە (کەرەنتینە)دا ماونەتەوە. بەهەمان شێوە خەڵکی کوردستانیش بەمەبەستی خۆپاراستن لە مالَەکانی خۆیاندا ماونەتەوە. بەلام کێشەیەکی گەورە لەم ماوەدا ئەوەبووە کەبەهۆی نەبوونی موچەو هیچ جۆرە بیمەو هاوکاری کردنیکی مادیەوە لەلایەن حکومەتەوە، دەیان هەزار خێزان لەهەژاری وبرسیەتی ونەداریدا ژیان بەسەردەبەن و کەمنین ئەوانەی کەژەمە خۆراکێکی مندالَەکانیان بۆ دەستەبەر نەکراوە!
ئاشكرايە کە دەورو جیَگەورِیَگەی ئەم دەسەلاتە لەوەلامدانەوە بەکێشەکانی ئەو خەلکە بۆ دابینکردنی لایەنی کەمی پێداویستیەکانیان چیەو چۆنە، کە لە ڕاستیدا سەلماندنیان چەند بێباکن لەبەرامبەر بە ئاکامەکانی ئەم ڤایرۆسەو کاریگەرو ڕەنگدانەوەی لە ژیانی تاکەکانی ئەم کۆمەڵگایەدا، ئەگەر حکومەت بەهەر ئەندازەیەکیش خۆی بەشەریک بزانی لەڕێگرتن بە فراوان نەبوونەوەی ڕێژەی تووشبوان، ئەوا بەدیوێکی تردا نموونەی نابەرپرسیارترین دەسەڵات بوو لەبەرامبەر چارەنووسی ئەو بەشە لەخەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشدا کە بەهۆی کەرەنتینەوە نزیک بە دوو مانگە لە سەخترین بارودۆخدا ژیانێگی پڕ لە کولەمەرگی بەسەردەبەن.
دروست لەم بارودۆخەدا کۆمەلیَک کەسانی خۆبەخش لە هەندەران وکوردستان بیرمان لە هەنگاویَکی ئەوتۆ کردەوە کە بتوانین هەر لەرِیَگەی پشت بەستن بەو خەلکە خۆیەوە، هاوپشتی و هاودڵیەکی کۆمەلایەتی پێکبهیَنن، تا لەرِیَگەی کۆمەک کۆکردنەوە وە بەشیَک لە پیداویستیە سەرەتایەکانی ئەو خیزانە هەژارو کەمدەرامەتانە پەیدا بکەین کە سەرچاوەیەکی تریان نەبوو بۆ ژیانیان، بۆیە دەستمان برد بۆ دروستکردنی تۆڕی هاوکاری کۆمەلایەتی کە لەماوەیەکی کەمدا لە چەندین شارو ناوچەو وولاتانی ئەوروپا، کەندا، استرالیاو چەند شاری کوردستان لەوانە لە کەرکوک، سلێمانی، گەرمیان بەهەمان شێوە ئەم تۆڕانە لەلایەن کەسانێکی خۆبەخشەوە پێکهێنرا!
هاوکات مەبەستمانە بۆ ڕاوەستانەوە لەبەرامبەر مەترسیەکانی تری داهاتوودا کە بەهۆی کاریگەریەکانی ڤایرۆسی کۆرۆناوە بەرۆکمان پیَدەگرن لەهەولَی بەهیَزکردنی هاودلَی وهاوپشتیەكی زیاتردابين، نەک تەنیا لە بەرامبەر بە دەسەڵاتدارانی کوردستان بەڵکو هاوکات ئاگادارکردنەوەی نیهادە نێودەولەتیەکان و حیزب و ڕێکخراوە کرێکاری وئینساندۆستەکانیش ، کاری ئیَمەیە تا پێکەوە بتوانین گوشاریَکی گەورە لەسەر ئەم دەسەلاتە بێباکە دروست بکەین و ناچاربکرێت بەوەی کەوەڵام بە ماف وداخوازیەکانی ئەو خەڵکە بداتەوە !
ئەگەرچی ئێمە لەسەرەتای دەست بەکاربوونمانەوە لە هەوڵی فراوانکردنەوەی ئەم تۆرِەدا بووین، بەلام لەڕاستیدا مەترسیەکانی تائێستەی ئەم ڤایرۆسەو کاریگەریەکانی لە ئایندەیەکی نزیکدا چ لە کوردستان وناوچەکەدا، چ لەئاست نیودەوڵەتیدا بەداخەوە دەبیَتە مایەی بێکاری و هەژاری و ناعەدالەتیەکی چەند بەرامبەر کە تائێستە زیاتر لە 200 ملیۆن خەڵکی بێکارکردووە لە جیهاندا. بۆیە دەبیَت پێشوەخت لە ئەنجام و کاریگەریەکانی ئەم بارۆدۆخە مەترسیدارە حاڵی بین کە چۆن ئەم دەسەڵاتە تەواوی ئەو قەیرانە سیاسی وئیداری وئابووری یە، وەک پیشەی رِابردویان دەشکیَنیَتەوە بەسەر خەلکی ستەمدیدەو کریَکارو زەحمەتکیَشی ئەم وولاتەدا !

بۆیە لە دۆخیَکی بەم شیَوەدا نەک تەنیا بۆ تەنگ پێهەلچنین بەم دەسەڵاتە، بەڵکو بۆ خۆئامادەکردن و دوورکەوتنەوە لە هەموو کارەساتەکانیتری بەردەممان، بۆ گەورەتر کردنەوەی بازنەی ناڕەزیەتیەکانی خەڵکی کوردستان و دەبارزبوون لە تونیَلی پرِ تراژیدیای ئەو ئایندە ناڕوون و مەترسیدارەی کە هەرِەشە لە هەموو کۆمەلَگا دەکات. پیَویستە لەهەولَی فراوان کردنەوەی ئەم تۆرِانەدابین لە هەموو شارو شارۆچکەکانی کوردستان و هەندەران. بۆیە رِوومان لەهەر ئینسانیَکی ئازادیخوازە کەهەولَی فراوانکردنەوەی لەم تۆرِی هاوکاریە کۆمەلایەتیەدا هاوکارو هاورسەنگەرمان بیَت. هاوکات جیَگەی خۆیەتی کە دەزگاکانی رِاگەیاندن تا ئەوشویَنەی کە بلندگۆی بانگەشە کردنی ئەم حیزب و حکومەتە نین گرنگی بدەن بەکارو چالاکیەکانی ئەم تۆڕەو خەڵکی کوردستان لە هەنگاوەکانی دواتری ئاگاداربکەنەوە!
بۆ زانیاری زیاتر دەتوانن پەیوەندی بکەن بەم ژمارە تەلفون و ئیمەیلەوە 005358440464905 bahaomar94@yahoo.com
ووتەبیژی تۆرِی هاوکاری کۆمەلایەتی، بەهادین حاجی بەکرد دارتاش، ناسراو بە ( رِیَبوار عارف)!
06.05.2020