دەروازە: نانسی و هەڵوەشانەوەی پەتای كۆرۆنا

لەم بەشەی نووسینەكەمان تایبەت بە”فەلسەفە و كۆرۆنا”فەلسەفەكردنی ژان – لوك نانسی (Jean-Luc Nancy) بە‌ڕووی پەتای كۆرۆناڤایرۆسدا دەكەینەوە، كە پرسیاری قووڵی فەلسەفی دەوروژێنێت و بەجۆرێك لە جۆرەكانیش سێبەری هەنووكەی هاوبەش(Common)مان لە وتنە فەلسەفییەكانیدا دەدۆزینەوە. لە لێدوانێكیش لەگەڵ Marianne نێت بەناوی””پاندێمیەكە(پەتاكە)دووبارەبەرهەم هێنانەوەی كەڵێن و دابەشكردنە كۆمەڵایەتییەكانە””هێما بۆ ئەوە دەكات، کە كۆرۆناڤایرۆس سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی نایەكسانی و گەڕانەوەی مەرگێكی لەبیرەوەچووە و نەخۆشیش دووبارە دابەشكردنەوەی نایەكسانییە كۆمەڵایەتییەكانە و خودی حەپس(confinement)یش جیاوازییە كۆمەڵایەتیەكان بەرچاویتردەكات. بەپێی ئەوەی نانسی لەبارەی جەستە ،ئەڵبەتە جڤات و هەڵوەشانەوەی مێتافیزیك لێكدانەوەی فەلسەفی ووردی ئەنجامداوە لەوە حاڵییە تەوقەنەكردن و دابڕان، دوركەوتنەوە و مەحرومبوون لەیەكتر گۆشەگیریی و بێ سۆزی دروستدەكەن. دەستلێدان و دیستانسیش دوو وشەی كارلێكن لای نانسی و هیچیشیان پاشكۆی ئەویتر نییە. بەپێی بینینی فەلسەفیی نانسی دەستلێدان كەمترین ئاستی دیستانسە. هەر لەو دیدەشەوەپەرچەكردارییەكانمان بەرامبەر بە حەپس وەك شتێكی سروشتی دەبینێت. حەپس هەمان ئەو مانایەی بۆ ئەو كەسانە نییە كە لەنێوان چوار دیوار یان لە ماڵێكدا دەژین. نانسی لە وەڵامی ئەو پرسیارەی كە فەلسەفە دەخوازێت فێری ئەوەمان بكات چۆن بمرین و گومانی ئەوەش ئایا ڕۆژئاوا ئامادەیە ئەم جۆرە فێربوونە بەدەستبهێنێت؟بەم جۆرە دێتەگۆ: بەڵێ پاندێمی دەبێتە هۆكاری لەبیركردنی مەرگ. مەرگ كە لە هەموو شوێنێك دەخولێتەوە ڕووبەڕووی هەموو پاراستنێك دەبێتەوە. ئێمە لە دۆزی جەنگ یان شەڕی گریلای بەردەوام، دۆزی برسیەتی یاخود موسیبەتی نەوەوییەوە دوورین((كە هەموو ئەمانە ڕۆژێك لە ڕۆژان بەرۆكی شارستانی ڕۆژئاوایان گرتووە)) بەڵام لە تارمای مەرگێكەوە نزیكین كە دەمێكە پێیئاشنا نیین. مەرگ، نانسی وتەنی، هەمیشە كۆمەڵایەتی بووە، داوای یارمەتی لە ئەوانی تریش بۆ خۆبەكۆمەڵایەتیبوونەكەی کردووە. لێرەوە دێینە ناو فەلسەفەی ژان- لوك نانسی و ئەو ئەركە فەلسەفییەی لەم ‌ڕوەوە گرتوویەتە ئەستۆ.

سروشتی فەلسەفەی ژان- لوك نانسی

ژان- لوك نانسی فەیلەسوفێكی هاوچەرخی فەرەنسییە، كە تێزی دكتۆرانامەكەی (Phd)لە ساڵی 1973 لەژێر سەرپەرشتی پۆل ڕێكۆر((Ricoeur لەسەر “كانت Kant”نووسیووە و لەژێر كاریگەری هایدیگەر و گەلێك بیرمەندی هاوچەرخی فەرەنسی( لاكانLacan، بلانشۆBlanchot،بەتای Bataille،دێریدا Derridaو ..هتد)دا بووە. هەرچی دووەم تێزیەتی،كە لە فەرنسا بە docteur détat و لە وڵاتانی تر بە Habilitation دەناسرێت و بۆ بەدەستهێنانی پلەی پرۆفیسۆریە، لە ساڵی 1987 لەژێر سەرپەرشتی لیژنەیەك(كە لە لیوتارLyotard، دێریدا Derridaو ژێرار گرانێل Granel پێكهاتبوو)لەسەر”ئەزموونی ئازادی”نووسیویەتی. لە “ئەزموونی ئازادی” فەلسەفە وەك دایكی ئازادی خۆی دردەخات و بیركردنەوەش بە ئازادییەوە گرێدەدرێتەوە. ئەمەش وادەكات بیركردنەوە بیر لە ئازادی بكاتەوە. نانسی لەم كارە فەلسەفییەی لەژێر كاریگەری هایدیگەر ئەوە شرۆڤەدەكات، فەلسەفە بە هەماهەنگی لەگەڵ بیر بەوە دەگەن كە پێویستە. لەم هەماهەنگیەدا بیر گوێڕایەڵی فەلسەفەیە. لەم جۆرە شرۆڤەكردنانەوە ئەوە فێردەبین كە ئازادی لەناو فەلسەفەدا پەنهانە. فەلسەفە پێویستی بە ئازادیە تا پەرە بە بوونی خۆی بدات. ئازادیش بۆ بیر پێویستە تا لەڕێگای ئەوەوە فەلسەفە دەركەوێت و وتنی خۆشی هەبێت. فەلسەفە كە دایكی ڕاستەقینەی ئازادیە، بەپێی تێگەیشتنی فەلسەفی نانسی، دەكارێت ئاقاری ئازادی دەستنیشانبكات. لەسەر ئەم بنەمایە فەلسەفە بێ بەها و بێ مانا دەمێنێتەوە گەر بریتی نەبێت لە چالاكیەك سەبارەت بە ئازادی.
نانسی لە نووسینەكانیدا، كە بەشێكی لەگەڵ هاوڕێیەكی فەیلەسوفی بەناوی فیلیپ لاكو – لابارت( Philippe Lacoue-Labarthe ) نووسیوە، بایەخێكی زۆر بە واتای جڤات –كۆمەڵ- (Community / Communauté) و دۆزی بوون لە كۆمەڵگەی هاوچەرخ دەدات. گرینگیپێدانیش بە بوون، بوون لە جیهان، بەپێی نانسی گرنگیپێدانە بە شتێك كە هیچكات خۆی بۆ فەلسەفە تازە نیشان نەداوە، بەتایبەت ئەوكاتانەی بابەتی بوون پرسیاری ئۆنتۆلۆژی(بووناوی) دەووروژێنێت. كێشەكە لێرە بۆ نانسی لەو بینینە فەلسەفییەدا خۆی پووختدەكاتەوە كە بوون لە جیهانا بوونە لەناو جڤات و بوونیش لەئێستادا لە جیهانا بوونە لە جیهانێكی تازە. ئەم جیهانە تازەیەش هەروەك جیهانە كۆنەكە جیهانی هەمووانە، بەس گرفتەكە لەوێدایە كە جیهانی ئێستا نایەوێت خۆی بە ماناوە گرێدات. لەوە گرنگتر ئەوەیە، کە نانسی لەسەر شێوازی فەلسەفی هایدیگەر پرسیار لەسەر بوونمان دەكات و ئەو لایەنەش دەوروژێنێتەوە كە پێشتر هایدیگەر تایبەت بە جیهان ورووژاندویەتی. لێرە مەبەست ئەوەیە كە”هیچ كات جیهان پێش ئێمە ناكەوێت”. ئەم جیهانەش كە نانسی باسیلێوەدەكات ئەو جیهانەیە كە خۆی هەیە و هەریەكە دەكارێت شوێنێكی تیا هەبێت.

ڤایرۆسێكی فرە مرۆیی

” ڤایرۆسێكی فرە مرۆیی” Un trop humain virus ” گوزارەیەكی ژان- لوك نانسی یە كە بەهۆیەوە شرۆڤەی پەتای كۆرۆناڤایرۆس دەكات. لەمیانەی وەها دەربڕینێكەوە نانسی بە پەرۆشەوە دەخوازێت بزانێت كۆرۆناڤایرۆس لەناو قارەی ئەوروپا خەریكی چییە و چۆنیش دەجولێتەوە؟ ئەم پرسیارە بەگرنگییەوە لەلایەن نانسیەوە وەڵامدەدرێتەوە. بەهۆی ئەم گوزارەیەوە نانسی بەرەو ئەو خەیاڵەشمان دەبات كە بە ڤایرۆسەكەوە ئێمە دوانین. لەهەركوێ بین لەوێ لەگەڵماندایە. هەر ئەم گوزارەیە، ئەڵبەتە ڤایرۆسەكەش، كە هەڵاوگۆڕانی گەورەی كۆمەڵایەتی خستەوە، پێیماندەڵێت هۆشدارییەك لە ماهیەتی كۆرۆناڤایرۆس دا ئامادەیە كە مرۆڤ ئیدی سۆپەرمان نییە، سەرووی خۆی نییە، كەسێكی ئاسای و سروشتییە. نانسی بۆئەوەی وێنەی كۆرۆنا لەناو قارە كۆنەكە وەك خۆی بنەخشێنێت هێما بۆ ئەوە دەكات كە پێشتریش وتراوە، ئەوروپا لە ساڵی 1945 وە جەنگەكانی هەناردەی دەرەوەی خۆی دەكات. ئەوروپا پاش داكەوتنی ئەڵبەتە توانای ئەوەی نەما هیچ بكات جگەلەوەی كە كەوتە بانگەشەكردن بۆ جیابوونەوە لە كۆلۆنیە كۆنەكانی. دواتر بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانیشی كەوتە ناو جەمسەرە نوێكانی هێز لە جیهانا (لێرە مەبەست دوو جەمسەرە ئێدیۆلۆژییەكەی پاش جەنگە: بلۆكی سۆسیالیزم و بلۆكی سەرمایەداری كە دواتر پەیمانی وارشۆ و ناتۆی لێدروستبوو). ئەوروپا لەنێوان دوو جەمسەرەكە، تەنیا یادەوەریەك بوو، لەكاتێكدا ئێستاش هەر خۆی وانیشاندەدات كە ئایندەی هەیە. لێرە نانسی بەڕاشكاوی ئەوە بۆ بیرلێكردنەوە دەخاتەڕوو كە ئەوروپا هەمیشە بانگەشەی ئایندەبوونی خۆی كردووە. هەرچی ئێستایە ئەوروپا لە دۆزێكی تردایە: ئەوروپا هاوردەیە نەك هەناردە. هاوردەیە، لێ تەنیا شمەك ناهێنێت، كە پێشتر كردویەتی، پێش هەموو شتێك دانیشتوان هاوردەدەكات(ئیستیراد)-ئەمەش بۆ نانسی شتێكی نوێ نییە، بەڵام خێرایە-. ئەوروپا كە هەناردەی(تەسدیر) ململانێ و كێشەی ژینگەیی دەكردە دەرەوەی سنورەكانی خۆی، هەنووكە ئەم ئەوروپایە ئێپیدێمیەكی(دەردێكی) ڤایرۆسانە (viral epidemic) هاوردە دەكات. لەمبارەیەوە نانسی پرسیار دەكات كە ئەمە مانای چییە؟ ئەم لایەنە تەنیا پرسیار نییە لەسەر بڵاوبوونەوە. ئەوروپا نێوەندی جیهان نییە، بەڵام بەردەوامە لە گێڕانی ڕۆڵی درێژخایەنی خۆی، ڕۆڵی مۆدێل یان نموونە. جگەلە ئەوروپا شوێنی تریش هەیە كە سەرنجڕاكێش بێت، لێ ئەوروپا پێیوایە بەجۆرێك لە جۆرەكان پەسەندكراوە، هیچ نەبێت وەك پەناگە(داڵدە) یەك. لێرە دەشێت تەوژمی ڕووكردنە ئەوروپا لە ئەسیا و ئەفەریقا و ئەمەریكای لاتینەوە بەنموونە بهێنرێتەوە. ئەوروپای سەرنجڕاكێش و بنكەی ماف و یەكسانی و ئازادی، ڕووبەڕووی پرسیاری قەیرانی پزیشكی بوەتەوە. نانسی لەسەر هەقە كە پێیوایە، وێنەیەكی ئایدیالیستی لەسەر ئەوروپا هەیە كە شوێنی داد، زانست، دێمۆكراسیەت، جوانی و خۆشگوزەرانییە. ئەمانە وادەكەن ئارەزووەكانی ئەوانیتر بەلای ئەوروپا ڕابكێشرێت. دەرگای ئەوروپا لەسەر پشتە، بەڵام ئەمە ئەوانە ناگرێتەوە کە توانای كڕینی ئارەزووەکانیان نییە. شتێكی سەرسامكەر نییە كە ڤایرۆس بێتە بەینەوە. ئەوەش هەر سەرسامكەر نییە كە ئەم ڤایرۆسە لە ئەوروپا لەچاو شوێنی ڕاستەقینەی خۆی پەریشانیەكی گەورە دروستکردووە. ئەوەتا دەبینین كە چین توانیویەتی سێستەمێك سەبارەت بە بازاڕ و نەخۆشی دابمەزرێنێت. بەس ئەمە كوا لە ئەوروپا بوونی هەیە؟ ئەوروپا كە لەژێرسایەی ستەمی كۆرۆنا لە دۆخێكی پەشێوی ڕێژەییدایە دژواری لە خۆگونجاندن دروستكردووە. هەرچی ئەمەریكایە نە چینە و نەش ئەوروپا. ئەمەریكا بەپێچەوانەوە، نانسی وتەنی، لە گۆشەگیرییدابوو كە دواتر لەمە و لە توانا ناجێگیریەكەی لە بڕیاردان پاشگەزبوەوە. لێرە نانسی وێنەیەكی تر لەسەر ئەوروپا دروستدەكات: ئەوروپا هەمیشە هەوڵیداوە خۆی بدۆزێتەوە. لە گەڕانی بەردەوامیشدایە كەچی جارێ شوێنەكەی دیارینەكردووە.
كاتێك چەقی پاندێمیەكە(پەتاكە) دەستنیشانكرا ئەوروپا بووە ئەو چەقە و وڵاتانی تریش، كە هێشتا لە پاندێمیەكە بەدووربوون، دەرگایان بەڕووی ئەوروپا و چین داخست. بۆیە سەفەركردن بۆ چین و ئەوروپا بووە سەفەر بۆ شوێنە ترسناكەكان. لەم حاڵەتانەدا لە ئەوروپا”بەدوای ژیانی خۆت ڕابكە”باوە، هەرچی لە شوێنی ترە”پیشانمبە چیت لە ڤایرۆسەكە دروستكرد!” باوە. ئەمە، بەقسەی نانسی، جیاوازی نێوان میراتی ئێمەی ئەوروپایی و ئەوانیترە. بەواتایەكیتر، نانسی جەختلەوەدەكات كە لە ئەوروپا چاوچنۆكی، گومانخوازی و سەرسەختی زۆرتر باوە تا لە شوێنەكانی تری دونیا. ئەمەش میراتی عەقڵگەرایی و بەدبینی ڕەوشتی و ئازادی ئەوروپاییەكانە كە نانسی دەیبینێت. بۆ نانسی ئەمە ئەوە دەگەیێنێت كە ئێمە، ئەوروپاییە كۆنەكان، ژیانی عەقڵیمان بەهەند وەرگرتووە. هەر ئەمەشە هۆكاری زۆر دووبارەكردنەوەی گوزارەی”پێڕەوییە ئاوارتەییەكان”، كە بەكاربردنی تارمای “كارل شمیت” ی(Carl Schmitt) تیادەبینرێتەوە-تیۆریزەكەرێكی دیارە لە بواری تێزی ڕەوشی ئاوارتە.
نانسی بۆچوونی شاعیرێكی فەرەنسی میشێل دێگی( Michel Deguy)بەنموونە دێنێتەوە كە لەم دوایە شیعرێكی بەناوی Coronation بڵاوكردۆتەوە، كە لێرە چەند كۆپلەیەكی ئەو شیعرە، نەك تێگەیشتنە كورتەكەی نانسی، دادەڕێژینەوە:كۆرۆناڤایرۆس جارێ نیوەیە، پیسی لە پیسەیەوە دێت، سنوری تۆ سنوری منە و یەكتر سنورداردەكەن، گوێملێیە ئابووری لە بۆرسەكانا گرژدەبێتەوە، ترامپە قەڵەو دەڵێت لە وڵاتەیەكگرتووەكان ڤایرۆس نییە، پوتین خوا دەگەڕێنێتەوە ناو دەستور، مارین لۆ پان (Marine Le Pen ) (سەرۆكی پارتێكی ڕاستڕەوی توندڕەوی فەرەنسییە) بە كلیلە ژەنگاوییەكانی سنورەكان دادەخات، پارتی سەوز پێش هەڵبژاردنەكان قایلبوون، فیلمەكە جیهانگیری سەربەرەوخواردەكاتەوە، ئاسمانی شین لە پەكین شیندەكاتەوە، وشەی ناسین مانا باشەكەی خۆی لەدەستداوە، جیهانگیری و پەتا یەكدەگرنەوە و ناشیانەوێت یەكتر بەردەن، قاچاخچیە لیبیەكان خەریكی موزایەدەن، بەڵام نازەنینەكەم دوودڵ مەبە، هەمووی وەك خۆی لێدێتەوە، شی Xí قەیسەریش پەچە لە ڕەوتی چینیبوونی خۆی لادەدات…..
پەتای كۆرۆناڤایرۆس، لەسەر هەموو ئاستەكان، كاڵایەكی جیهانگیرییە. ئەم پەتایە چاودێرە بەسەر تایبەتمەندی و ئاقارەكانی ئەم جیهانگیرییەوە و دەشیكات بە شتێك كەمتر بێت لە كولتوور و بەهێزتر بێت لە ئابووری و تەكنیك. شیاوە، لەم ئەوروپایە، كار بۆ گۆڕینی ئەلگۆریتم (Algorithm پرۆسەیەكی هەنگاو بە هەنگاوی ماتماتیكییانەی خواریزمیە بۆ گەیشتن بە دەرئەنجام)بكرێت، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە دەچینە سەردەمێكی نوێوە. واتە ئەوروپا بە گۆڕینی ئەلگۆریتمی خۆی ناشێت پێیوابێت دەچێتە قۆناغێكی تازەوە. ئەمە لەسەرێكی تریشەوە بەو مانایە دێت كە زاڵبوون بەسەر ڤایرۆس بەس نییە. گەر توانا سیاسی و تەكنیەكییەكان زاڵبوونەكەیان سەلماند، جیهان دەبێت بە گۆڕەپانی پێكدادانەكان. شارستانی ئەوروپا كە چوبووە قۆناغی جێبەجێكردنی ڕەگەزەكانی شارستانیبوونەوە، وائێستا لەژێر زەبری ڤایرۆسەكە خەریكە لە شارستانیبوون دەكەوێت. وەحشتناكی تەشەنەی ڤایرۆسەكە وەك وەحشەتناكی كارگێڕی بڵاودەبێتەوە. ئەمەی ڕوودەدات گێچەڵێكی نابەڵەد نییە كە كەسێكی نەناسراو هەڵیگیرساندبێت. هەروەها بەرهەمی دەستدرێژی هەندێك نەتەوەش نییە. لەكۆتایدا هێزە ئابوورییە تەكنییەكان مەبەستن. لێرەوە پرسیار لەسەر داهاتووی زانست و ئابووری ئەوروپا لەدایكدەبێت.
هەر تایبەت بەو لایەنەی سەرەوە، ئەم هزرەڤانە فەرەنسییە، ئەوەشمان وەبیردێنێتەوە كە پێشتر، پەتاكان (پاندێمیەكان) وەك سزایەكی یەزدانی دەبینران، هەروەك ئەوەی كە نەخۆشیش، جاران، بەگشتی ماوەیەك وەك شتێك لە دەرەوەی جەستەی كۆمەڵایەتی سەیردەكرا. هەرچی ئێستایە زۆربەی نەخۆشیەكان ناوەكین و بەرهەمی هەلومەرجی ژیان، كوالیتی خواردن و ژەهراویبوونی ژینگەكەمانن. كەوابێت هەروەك نیچە دەڵێت ئەوەی یەزدانی بوو بووە مرۆی، زۆر مرۆیی، تائەوپەڕی مرۆیی (Allzumenschliches/ All Too Human) . بۆ ئەو مەبەستە نانسی بۆ بیركاری فەرەنسی پاسكال Pascal دەگەڕێتەوە،كە ناوبراو تازەگەری بە گوزارەی”مرۆڤ بێ كۆتا مرۆڤ تێدەپەڕێنێت( L’homme dépasse infiniment l’homme )”پێناسەدەكرد، بەڵام ئەگەر مرۆڤ خودی خۆی زیادلەپێویست تێپەڕێنێت، بێ ئەوەی بگاتە ئاستی ئەو تێگەیشتنە یەزدانیەی پاسكال بۆ مرۆڤ هەیبوو، ئەوا مرۆڤ هەرگیز سەرووی خۆی نابێت. لەبڕی ئەوە، نووقمی مرۆیبوونێك دەبێت كە پڕە لەو روودا و دۆزانەی خۆی بەرهەمی هێناوە. بەمە نانسی دەخوازێت چیمان پێبڵێت؟ نایەوێت بڵێت مرۆڤ زۆرتری شایانە وەك لەوەی دەستیكەوتووە؟ لێرە لای پاسكال مرۆڤ دەگاتە چەقی تەوەرەی تپپەڕاندن و بەسەرزاڵبوون. بەپێی نانسی، هەر لەوكاتەوەی بە سروشتی بایۆلۆجی ڤایرۆسەكە ئاشنابووین پێداگری لە ئامادەنەبوونی یەزدان هاتەگۆڕێ. نانسی وتەنی، ئێستا ئەوەمان بۆدەركەوت كە چەند سەختە پێناسەكردنی بوونەوەرە زیندوەكان لەچاو ئەوەی پێشتر كردوومانە. ئەوەشمان بۆدەركەوت كە پێناسەكردنی دەسەڵاتی سیاسی لەچاو ئەوەی پێشتركردوومانە چەند دژوارە. هەنووكە تێدەگەین، بە قسەی نانسی، وشەی سیاسەتیژیان(biopolitics) لەم جۆرە دۆزانەدا (كۆرۆناڤایرۆسە مەبەستە) نەگونجاوە بەكاربردنی. نانسی لەگەڵ تێهەڵكێشردنی ئەم وشەیە نییە بەو هەل و مەرجانەی كۆرۆنا هێناویەتی. هەرگیزیش گومانناكات كە ژیان و سیاسەت بەرەنگارماندەبنەوە. زانینی زانستیشمان پێماندەڵێت كە تەنیا پشت بە هێزی تەكنیكی خۆمان دەبەستین، بەڵام تەكنیكی پووخت بونی نییە و خودی زانینیش نادڵنیایی لەخۆدەگرێت. ئەم نادڵنیایەی نانسی دەیداتەپاڵ زانست لە تایبەتمەندیەكانی خودی زانستە. كۆرۆنا نادڵنیاییەكەی زانستی دووبارە بیرخستینەوە. ئەوەشی بیرخستینەوە مەرگ هاوڕێی ڤایرۆسەكەیە. مەرگ، كە ئەوروپا پێشتر بە جەنگ و برسیەتی و وێرانكاری كاری بۆ هەناردەكردنی دەكرد، ئەمئێستا بەهۆی ئەم پەتایەوە لەگشت جێگایەك چاوەڕێمانە. لەم ساتەوەختەدا مەرگ لە بەرگی كۆرۆنا خۆیمان نیشاندەدات و دونیایەك ئاماژە لەخۆیڕا پەنهاندەكات. وەكیتریش مەرگ، لەناو خۆشگوزارەنی و ئازادی ئەوروپایی بیرچووبوەوە، بەهۆی ترسێكەوە كە لەخۆدووبارەكردنەوەدایە ئاوەڵناوی تری بۆخۆی دۆزیەوە: مەرگی پیر و مەرگی گەنج، مەرگی لەش تەندروست و مەرگی لەشی بیمار، لێ كۆرۆنا كەلەبەری نێوان ئاوەڵناوەكانی پأكردەوە. بەم چەشنە، هێڵی جیاكارەی نێوان ئاوەڵناوەكان لەژێرناونیشانی كۆرۆنادا بووە مەرگ، مەرگێكی هاوبەش كە نازناوی كۆرۆناڤایرۆسی هەیە.

ڤایرۆسی هاوبەش

پەتای كۆرۆنا مشتومڕی زۆری لێكەوتەوە و ژان- لوك نانسیش یەكێك بوو لەو هزرەڤانانەی ڕۆڵێكی كارای لە فەلسەفەكردن بەسەر پەتاكەوە بینی و ئاقاری مشتومڕەكانیشی بەرەو ئەو جێگەیە برد كە فەلسەفە دەكارێت لەوێندەرێ داڵدە بۆ پرسیارسازی بدۆزێتەوە. وەکیتر هەر ئەوەشە كە فەلسەفە دەیكات، لێناگەڕێت دیاردە و رووداوەكان لە شوێنێكی وەستا و نەگۆڕدا باروبارگە دابنێن. نانسی لەڕێگای ئەم پەتایەوە، بەپشت بەستن بە تێزە فەلسەفییەكانی پێشتری تایبەت بە جیهانگیری، هەڵوەشانەوەی باوەڕ و جڤات (كۆمەڵ) دادگایی مێژووی سیاسی ئەوروپا دەكات و واتا و گوزارەكانی ئەم مێژووەش شیتەڵدەكات. لەسەرەتای ئەو نووسینەی ماوەیەك لەمەوبەر بەناوی “” communovirus”” نووسی باس لە هاوڕێیەكی هیندی خۆی دەكات كە پێیوتوە ئەوان لە ماڵەوە قسە لە” كۆمۆنۆڤایرۆس” دەكەن. نانسیش لەخۆی دەپرسێت كە بۆ پێشتر “ئێمە” بیرمان لەوە نەكردبوەوە؟پێناچێت مەبەستی نانسی لە “ئێمە”تەنیا فەرەنسییەكان بێت بگرە گشت ئەوروپاییەكانیشی مەبەستە. بۆ نانسی شتێكی سەرسامكەر و سەرلەبەر ناكۆكئامێزە: ڤایرۆسەكە لە كۆمۆنیزمcommunismەوە دێت. تەنانەت كۆرۆنای ئێستا لەو كۆرۆنا پاتاڵەی هەقایەتە كۆنەكانی پاشایەتیش بەپیتر دەزانێت. ئەم كۆرۆناڤایرۆسە ،بەپێی بۆچوونی نانسی، هەر لەیەكەم مانایەوە دیارە دەیەوێت چی بكات مادام لە وڵاتێكی گەورەوە دێت كە بە فەرمی ڕژێمەكەی كۆمۆنیستە. شتێكی تەنیا فەرمی نەبوو كاتێك سەرۆك شی جینپینگ Xi Jinping وتی”كارگێڕیكردنی ئێپیدیمیەكی ڤایرۆسانە” نیشانەیە لەسەر باڵایی سێستەمی سۆسیالیستی بە تایبەتمەندی چینییەوە”. نانسی بۆئەوەش دەچێت، ئەگەر كۆمۆنیزم، بریتییە لە هەڵوەشانەوەی خاوەنداری تایبەت ئەوا كۆمۆنیزمی چینی، چەند ساڵێكە، بریتییە لە تێكەڵكردنی خاوەنداری كۆلێكتیڤی دەوڵەتی بە خاوەنداری تاكی (بەدەر لە موڵكایەتی زەوی). ئەم تێكەڵكردنەش ڕێگاخۆشكەربووە بۆ نەشونمای توانای ئابووری و تێكنیكی چین و دەركەوتنی رۆڵە جیهانیەكەشی. نانسی وایدەبینێت كە، هێشتا زووە ئەو كۆمەڵگەیەی ئەم تێكەڵكردنەی دروستكردووە دەستنیشانبكرێت: واتە بە چ مانایەك كۆمۆنیستە و بە چ مانایەكیش ڤایرۆسی خستەناو ڕكابەری تاكییەوە؟ كۆرۆناڤایرۆس توانیویەتی توانستی كۆلێكتیڤ و دەوڵەتی چین بسەپێنێت بە ڕادەیەك كە ئێستا چین یارمەتی ئیتالیا و فەرەنسا دەدات. بەبۆچوونی نانسی، ڤایرۆسەكە كاریگەری نەكردۆتەسەر دەسەڵاتی ئیستیبدادی چین. شتەكان بەجۆرێك دەردەكەون وەك بڵێی ئەم ڤایرۆسە لەكاتێكدا هاتووە كە بەهێزكردنی ئەو كۆمۆنیزمە فەرمییەی مەبەستبووە لە چین هەیە. شتە ناخۆشەكە لێرە ئەوەیە كە ئەمە وادەكات وشەی “كۆمۆنیزم” تەماوی بێت. ماركس ، نانسی وتەنی، زۆر بە ووردی ئەوەی نووسیوە كە خاوەنداری تایبەت بە واتای ونبوونی خاوەنداری كۆلێكتیڤ دێت، لەگەڵ كات خاوەنداری تاكی (ئیندڤیدوال) جێگای هەردووكیان دەگرێتەوە. ئەمە بەو مانایە نایەت كە ماركس مەبەستی ئەوە بووە شمەكەكان بەجۆرێكی تاكانە خاوەنداری دەكرێت(واتە بوونی خاوەنداری تایبەت)، بەڵكو شیاوی ئەوەی تاكەكان خودیخۆیان بن. ناسی جەخت لەوەدەكات كە، ماركس لەم روەوە كات و ئامرازی لەبەردەست نەبووە تا كاری زۆرتر لەم بارەیەوە بكات. هاوكات، نانسی ئەوەش دەڵێت کە ماركس جیهانبینیەكی پەسەندكراوی سەبارەت بە”پرۆپۆزەڵی كۆمۆنیستی” خستۆتەڕوو. وەكیتریش نانسی لە توێژینەوەكانی تریدا ماركس بە فەیلەسوف نازانێت و بۆ ئەو مەبەستەش ئارگومێنتی خۆی هەیە كە لێرە دەرفەتی گفتوگۆكردنیمان نییە.
دووەم مانای كۆمونۆڤایرۆس (communovirus) ئەوەیە كە ڤایرۆسەكە كۆمۆنیزماندەكات( communize ). دەمانخاتە سەر بناغەی یەكسانی (equality) و بۆ وەرگرتنی هەڵوێستی هاوبەشیش كۆماندەكاتەوە. ئەمە ئەزموونكردنی گۆشەگیرییمانە. گەر گۆشەگیریمان بە مانای كەمبوونەوەی پیسبوونی ئەتمۆسفێرێش بێت هۆیەكەی كەمبوونەوەی هاتووچۆ و پیشەسازییە. پێشئەوەی قفڵیشبین هەستدەكەین بەهێز قفڵكراین، تەنانەت ئەگەر ئەوە لەبەر خۆشگوزارەرانیشمانبووبێت لێ هەر قفڵكراین. هەندێك پێیانوایە سەرمایەداری تێكنۆلۆژی لە داڕمان نزیكبوەتەوە، نانسی بۆ ئەوەی ئەمە ڕەتکاتەوە دەڵێت: هێشتا ماومانە لە سروشتی جڤاتەكەمان(كۆمەڵەكەمان) تێبگەین. نانسی وایدەبینێت كە ئێمە ئاژەڵ نیین، هەربۆیە پێویستمان بەیەكبینین و خواردنەوە و سەردانە. دابڕانیشمان لەیەكتر وایكرد ڕێژەی پەیوەندییە تەلەفۆنی و نامە ئێلكترۆنییەكانمان بەرزببنەوە. ئەمەش تەنیا لەبەر ترسی لەدەستدانی پەیوەندییەكان بوو. بۆیە نانسی لێرە دەپرسێت ئایا ئێستا لە بارێكی باشترین بۆ بیركردنەوە لەم كۆمەڵەیە؟ كێشەكە لەوەدایە ڤایرۆسەكە نوێنەرایەتی سەرەكی ئەو كۆمەڵەیە دەكات. لەنێوان مۆدێلی چاودێری و مۆدێلی خۆشگوزەرانیدا ڤایرۆسەكە خاوەنداری هاوبەش commonە. شتێكی باشە، بەپێی نانسی، كۆرۆناڤایرۆس پاڵمان پێوەبنێت بکەوینە پرسیارکردن. هەر بەم مەرجەش دەتوانین بەسەریا زاڵبین ئەگەرنا شیاوە گەڕانەوەمان بۆ خاڵی دەستپێك. ئەوەمان بیرنەچێت دەبێت ئامادەی ڕووبەڕوبونەوەی پەتای تریش بین.
تێگەیشتنی فەلسەفییانە بۆ ئاوارتە لەنێوان ئاگامبێن و نانسی دا

مایەوە لەم كورتە نووسینە لە ڕووبەرێكی تەسكدا ئەو مشتومڕە فەلسەفییەش بجولێنینەوە كە دوو فەیلەسوفی ئەوروپایی (ئاگامبێن و نانسی) كۆ-جیا دەكاتەوە. تێگەیشتنی فەلسەفییانەی ئەم دوو فەیلەسوفە بۆ ڕەوشی ئاوارتە State of exception) )تێگەیشتنە بۆ چۆنیەتی كاركردنی هێز و شێوازەكانی ئەم هێزە لە بندەستكردن و گەمارۆدانی ئازادی و مافی تاكەكانی كۆمەڵگا. ئاوارتە دۆخێك (بارێك، ڕەوشێك) دێنێتەپێشەوە كە مرۆڤەكان لە مرۆییبوونیان دەخات. ئەوەی ئاگامبێن لەیەكەم نووسینی تایبەت بە كۆرۆناڤایرۆس وتی بەرهەمی تێهزرینی فەلسەفی چەندین ساڵەیەتی لەبارەی ڕەوشی ئاوارتەوە كە ڕۆژئاوا ئاشنایە بە بەكاربردنی. پاش بڵاوبوونەوەی یەكەم نووسینی ئاگامبێن بەناوی “”داهێنانی ئێپیدێمیەك”” لە 26/02/2020 وەڵامێكی گازندەئامێزی زۆر ئاراستەی نووسینەكە كرا و یەك لەوانەش روونكردنەوەكەیەكی نانسی بوو لە 27/02/2020 بەناوی””ئاوارتەی ڤایرۆسانە( Viral Exception ).
نانسی لەم ڕووكردنەوەیە وایبۆدەچێت كە ئاگامبێن هیچ جیاوازیەك لەنێوان كۆرۆناڤایرۆس و ئەنفلاوەنزەیەكی ئاساییدا نابینێتەوە. بەپێی نانسی ئەم هاورێ كۆنەی بیریچوەتەوە كە ئەنفلاوەنزەی ئاسای ڤاكسینی هەیە كە كاریگەری خۆی سەلماندووە. لەگەڵ ئەوەشدا پێویستی بەوەیە ساڵ لەدوای ساڵ لەگەڵ هەڵاوگۆڕانی ڤایرۆسەكە خۆی بگونجێنێت. بەپێی ئەوە، ئەنفلاوەنزەی ئاسای حەڵكێكی زۆر دەكوژێت لەكاتێكدا كۆرۆناڤایرۆس، كە ڤاكسینی بۆ دروستنەكراوە، لەتوانایدایە ژمارەیەكی زۆر لەوە زۆرتر بكوژێت! ئاگامبێن وایدەبینێت كە حكومەتەكان كەڵك لە هەموو جۆرە بەهانەیەك دەبیننەوە تا ڕەوشی ئاوارتە پیادەبكەن، بەڵام ئاگامبێن، بەبۆچوونی نانسی، سەرنجی ئەوە نادات كە ئاوارتە بووەتە رێسا لە جیهانێك كە پەیوەندییە تێكنیكییەكان بە هەموو چەشنەكانیەوە (جوڵانەوە، هەموو جۆرەكانی گوازتنەوە، پیتاندن و بڵاوبوونەوەی مادەكان و شتیتریش) چڕیەكی نادیارە و بەهەمان نەشونمای دانیشتوانیش لە زیادبووندایە. تەنانەت لە وڵاتە دەوڵەمەندەكانیشا ئەم زیادییە لە ژمارەی دانیشتوان تەمەن درێژی لەخۆدەگرێت كە ئەوەش بە مانای زۆربوونی بەساڵاچووان دێت و بەگشتی ئەمەش بەمانای ئەوە دێت كە زۆرێك لەبەردەم مەترسیدان.
نانسی بە ئاگامبێن دەڵێت كە پێویستە وریابین ئامانجی هەڵە نەپێكین: گومانی ناوێت گەر بلێین گشت شارستانیەكەمان ئەمڕۆ لەژێرپرسیارە و جۆرێكیش لە ئاوارتەی ڤایرۆسانە- بایۆلۆژیی، زانستی كۆمپیوتەرانە، كولتووریی- دروستكەری پاندێمییە. لەم بەینەدا حكومەتەكان هیچ نیین جگەلەوەی كە بكوژێكی نەفرەتئامێزن و لۆمەخستنە سەریشیان مانۆرێكی لادانە تا پەرچەكرداریەكی سیاسی. وتمان كە جۆرجیۆ هاوڕێیەكی دێرینە. هەروەها ئەوەش دەڵێت کە داوای بەخشیندەکات كە لێرە یادەوەرییەكی شەخسی دەخاتەڕوو: پێش سی ساڵێك لەمەوبەر پزیشكەكان پێیانوتم پێویستم بەوەیە دڵ دانێم. جۆرجیۆ ئاگامبێن یەكێك بوو لەو چەند كەسە كەمەی پێیوتم كە گوێ لە دكتۆرەكان نەگرم. گەر گوێم لە ئاگامبێن بگرتایە ئێستا مردبووم. شیاوە هەڵەكردن. ئەوەش دەڵێم كە جۆرجیۆ لەگەڵ ئەوەشدا رۆحێكی پاك و میهرەبانە و مرۆڤ دەكارێت وەك ئاوارتەیەك –وەك ڕیزپەرێك as exceptional – پێناسەیبكات
—————————————————————–

ژێردەر: ژان- لوك نانسی سەبارەت بە كۆرۆناڤایرۆس زۆرێك گفتوگۆی فەلسەفی هێناوەتەپێش كە شایانی تێڕامان و ئاوڕدانەوەن كە لەم نووسینە بۆ مشتومڕكردن كەڵكیان لێوەرگیراوە: لەژێرناونیشانی””فەلسەفەكردن لە كاتی ئێپیدێمی “”(Philosopher en temps d’épidémie ) ،كە دوو بابەتی سەرەكی لەخۆدەگرێت یەكێكیان””ڤایرۆسێكی فرە مرۆیی”” (Un trop humain virus ) لە 17/03/2020 بڵاوكراوەتەوە و ئەویتر””خراپە و هێز” (Le mal, la puissance) لە07/04/2020 بڵاوكراوەتەوە. وەڵامێك بەناوی””ئاوارتەی ڤایرۆسانە” (Viral Exception) لە 28/02/2020 ئاڕاستەی نووسینێکی ئاگامبێن كراوە كە بەناوی””داهێنانی ئێپیدێمیەك- درمێك-“”لە 27/ 02/2020 بڵاوكراوەتەوە. لە لیبراسیۆنی فەرەنسیش(liberation.fr) لە 24/03/2020 بابەتێكی لەژێرناوی””كۆمۆنۆڤایرۆس” (Communovirus) نووسیوە .هەروەها ئەو لێدوانەش كە لە 28/03/2020 لە (marianne.net ) بەناوی””پاندێمیەكە دووبارەبەرهەمهێنانەوەی كەڵێن و دابەشكردنە كۆمەڵایەتییەكانە”” بڵاوكراوەتەوە. بەشێك لە تێكستەكان بە وەرگێڕانی ئینگلیزی لە “گۆڤاری شیكردنەوەی دەروونی ئەوروپایی”یش بڵاوكراونەتەوە.
ماویەتی….

بۆ خوێندنەوەی بەشەکانی تری ئەم باسە کلیکی ئێرەبکەن …..

سەردەشت عوسمان لە بنەڕەتدا زۆرترە لە کەسێتییەکی یاخی کە بە فەرمانی دێسپۆتییانە لەناوبرا. ئەو هەروەها کرۆکێکی شۆڕشگێڕانەی هەبوو.

سەردەشت عوسمان بە گۆتاری “یه‌كه‌مین زه‌نگی كوشتنم لێیدا” ڕووی دەمی دەکاتە هاوڕێیانی: “تا ئه‌و شوێنه‌ی كه ‌ماوین دە‌بێت قسه ‌بكه‌ین، له‌و شوێنه‌ش كه ‌ته‌مه‌نمان كۆتایی هات، با هاوڕێكه‌م خاڵێكم بۆ دابنێت و بێته‌ سه‌ر دێڕێكی نوێ و سه‌رله‌نوێ ده‌ست پێبکاتەوە”.

ژیان لای سەردەشت عوسمان بەواتای هەڵوێستوەرگرتن، بەرەنگاربوونەوەی جەلادەکان و پێشاندانی هەقیقەتیان. ئەو نایەوێت چیدی لەسەر بێدادی و وەلاوەنانی چینایەتی بێدەنگ بێت، بۆیە بە دەسەڵاتدارانی وڵاتەکەی دەبێژێت، زۆر ئاساییە کوڕێکی هەژاری ئەو وڵاتە ئەڤینداری هەر کەسێک ببێت کە دڵی گرتوویەتی، جا با کچی بەرپرس یان تەنانەت سەرۆکی ئەو وڵاتە بێت. ئەوجا گەر بەو هۆیەوە ژیانی کەوتە مەترسییەوە، ئەوا نابێت مەیدانی بەرەنگاری چۆڵ بکات. نەخێر، ئەو دەیەوێت بەدرێژایی تەمەن، یان تا ئەو کاتە کە جەلادەکان لە شارەکەی خۆیدا کۆتایی بە هەناسەدانی دەهێنن، لەسەر خەبات بەردەوام بێت، لێ ئەوە نەک تەنیا بۆ گەنجانی وڵاتەکەی کە “مردن ساده‌ترین هه‌ڵبژاردنیانه”‌، بەڵکو هەروەها بۆ ئەوەی گەنجەکان ئیدی “تێبگه‌ن” کە شکۆفە پرشنگدارەکەی ڕۆژگاری ئەمڕۆ تەنیا رواڵەتە، لە کرۆکدا بە بێدادی و گەمژەیەتیی خێڵەکیانە تەنراوە و هیچی دیکە نییە جگە لە جەلادسەروەری، کەواتە گەورەترین مەترسییە “‌بۆ نه‌وه‌ی داهاتوو”. بۆیە سەردەشتی خەباتگێڕ پێشتری بە مردن دەدات تا برا بچوكەکەی، کەواتە زارۆکان، ‌لەم ڕۆژگارە پڕستەم و بێدادە ڕزگار بکرێن.
سەردەشت عوسمان خۆی وەک کردارنوێنی نێو کاروانێکی خەبات دەبینێت، لێرەشدا ئێمە بە کرۆکێکی شۆڕشگێڕیانەی ئەو دەگەین: گەر جەلادەکان لەناویان برد، ئەوا پاشان ئەرکی هاوڕێی خەباتگێڕ ئەوەیە کە “نوقتە”یەک بۆ ئەوی ژیان لێسەنراو دابنێت، لێ پاشان بچێتە سەری دێڕ، تاکو لەنوێوە “دەستپێبکاتەوە”، کە گومانی تێدا نییە لەبەر ئەوەی “هاوڕێیە”، ئەوا لکێکی کاروانەکەیە و ئەمەش بەواتای، کە ئەوی هاوڕێ بە شێوازێکی خۆیی درێژە بە خەبات دەدات. ئێمە لێرە کاروانی خەباتی پارتایەتیمان نییە، گەنجانی “هەڵوەستاو”مان هەن ڕووبەڕووی جەلادەکان.

ئەم هەڵوێستە شۆڕشگێڕییەی سەردەشت عوسمان تەواو دژبەری شێوە خەباتی سوننەگەرایانەی کوردییە، واتا ئەو جیهانبینییە کە هەر خەباتگێڕێکی سوننەگەرا بەبێ ئاگایی ئەو نوقتەیە و هیچ نوقتەیەک بە سکاڵا و سرودی شەهیدان بەردەوام دەبێت، کەواتە کرداری پچڕاندن ناناسێت. لێ سەردەشت عوسمان بە پێچەوانەوە داوای سەری دێڕێکی نوێ ی خۆیی لە هاوڕێیان دەکات کە گەرەکە لێوەی “دەستپێبکرێتەوە”. ئاخر چۆن لە ڕێزماندا ڕستە هەمیشە بە نوقتە کۆتایی پێدەێت، بە هەمان شێوە لەم خەباتەی نێو کردەکێتییەکی بێداد و جەلادسەروەریدا پچڕاندنی پەیوەندی و دەستپێکردنەوەمان هەیە.

گومانی تێدا نییە کە لە دەستپێکردنەوەدا هاوکات لەبیرنەبردنەوەی خەباتگێڕانی کوژراو هەڵوێستێکە کە ناخی هاوخەباتانی ئەوانی تەنیوە. ئاخر خەباتگێڕانی زیندوو دوای هەر کارەساتێک هەڵوێستە دەکەن، ئەوەش بە دانانی نوقتەیەک و ڕۆیشتنی بوێرانە بەرەو سەری دێڕ: سەرەتایەکی نوێ، ئەوە بێگومان لەنێو کاروانەکەدا، چونکە ئەو لاپەڕەیە هەڵنەدراوەتەوە، لەبیرنەبراوەتەوە، نەسڕراوەتەوە، یان هیچ نەبێت بە فرمێسکی شین و شەپۆڕ کاڵنەکراوەتەوە، بەڵکو هاوخەباتگێڕ بە دانانی نوقتەی ئاگامەندانە هێشتا لەوێیە، هێندە نەبێت کە ئاگامەندانە لە سەری دێڕەوە دەستی پێکردۆ”تەوە”، کە ئاشکرایە لەبەر ئەوەی نوقتەدانەرێکی ئاگامەندە، ئەوا لە یادوەریی خۆیدا هەر هاوڕێیەکی بەناهەقکوژراوی بەرز ڕاگرتووە.

لێ بێدادی و کەللەپووچی تەنیا ڕوویەکی ڕیالێتییە تاڵەکەی وڵاتی سەردەشت عوسمانن. هەموو ڕیالێتییە تاڵەکان هەمیشە زەبرێکی جددین، لێرەشدا هەقیقەتیان بەڕوونی پێشانی گەل دراوە و بەو ڕێیەوە داوا لە خودی گەل کراوە ئەو هەقیقەتە قبووڵ بکات. لێ وڵاتەکەی سەردەشت عوسمان بە پێچەوانەوە مەهزەلەییە، هەروەک ببێژین، بووە بە وڵاتی تەراتێنی چڵیت و چەکلەکان، چونکە بەرواڵەت دەسەڵاتدارییەکی هەیە کە گۆیا بە دەنگی گەل دامەزراوە، لێ لە کرۆکدا باندگەلی مافیایی بە ترس و تۆقاندن حوکمی دەکەن، تەنانەت لە نێویانەوە دەسەڵاتدارانی بکوژ و کەللەپووچ زیتبوونەتەوە کە شانازییەکانیان بە سیمبۆلی “جامەدانی”یەوە هێندەی دی کەللەپووچ و فریودەر-فریودراوی کردوون.

بۆیە خەباتگێڕانی کاروانەکەی سەردەشت عوسمان ئەرکی گرانتریان کەوتۆتە ئەستۆ، چونکە ئەوان دەبێت هاوکات لە هەر بەرەنگاربوونەوەیەکدا سەرلەنوێ بیری جەلادەکانی بخەنەوە کە ئەوان فیگوری ڕزگاریخوازی نین، بەڵکو ئەوە “باوک و براكانی” ئەوانی خەباتگێڕ بوون یان بەگشتی وڵاتخوازان بوون کە خۆیان لە پێناوی ڕزگاریدا بەکوشت دا، پاشان جەلادەکان بە فێڵ و تەڵەکەبازی هاتنە سەر سفرەی حازر و دەستیان کرد بە خواردنی بەری ڕەنجی ئەوان، بەڵێ تەنانەت لە نێویانەوە سەرۆک جاش زیت بۆوە و داوای سەرۆکایەتیی بە ڕەوای خۆی دانا – چونکە گۆیا پێشمەرگە بووە! بۆیە ڕوخساری جددیی سەردەشت عوسمان هاوکات نەرمە زەردەخەنەیەکی تێدا نیشتووە. تەنانەت پێش کوشتنی بە فەرمانی باڵا پێدەچێت زۆر تاڵ پێکەنیبێت. سەرەڕای ئەوە هەل لەدەستنادات کە بە وەسێتێک ڕووی زاری بکاتە “هاوڕێیان”ی و پێیان ببێژێت: هاوڕێیان “من كاتم هات بڕۆم، بەڵام … نووسینەكانم لەیاد نەكەن، میللەتەكەم لەبیر نەكەن، پێیان بڵێن نۆرەتان دیت، چۆن من دوای سۆران نۆرەم هات، پێیان بڵێن لەباتی گوڵ تێرۆریست و دیكتاتۆر لەم وڵاتەدا گەشە ئەكات (…). من بۆ ئێوە خۆم ئەكەم بە قوربانی، سەریش دانانەوێنم، ڕاستییەكان هەر ئەدركێنم، من سووتەمەنی میللەتەكەمم، مرۆڤ ئەڕوات، بەڵام خاك زیندووە، من یەك سەردەشتم، رۆژیك یەت هەموو میللەت ئەبێتە سەردەشت و سۆران، من بادینیم، من سۆرانیم، من هەورامیم، من موسلمانم، من مەسیحیم، من ئیزیدیم، من كاكەیم، من نووسەرێكی خاوەن قەله‌می كوردم …”.

سەرچاوەکان
سەردەشت عوسمان:

• وا من ڕۆیشتم
• یه‌كه‌مین زه‌نگی كوشتنم لێیدا
• نە سەرۆك خوایە نە كچەكەى
• من عاشقى كچەكەى بارزانیم
  پێکڕا لە “کوردستانپۆست” داگیراون.

1/1
(رێباز، المنهج، میتۆد) كۆمه‌ڵێك پرنسیب و بیروڕای هارمۆنی پێكه‌وه‌ هه‌ڵكردووی بیریارێك، یان فه‌یله‌سوفێك، یان قوتابخانه‌یه‌كه‌ له‌ بواره‌ جیاوازه‌كاندا، بۆ گه‌یشتن به‌ ئه‌نجامی خوازراو.. به‌ڵام ئه‌وه‌ی رێبازی ئه‌ده‌بی له‌ ئه‌وانیدیكه‌ جیا ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناشێ‌ داهێنه‌رانی ئه‌ده‌بی له‌ چوارچێوه‌یه‌كی دیاریكراودا قه‌تیس بكه‌ین، چونكه‌ ئه‌ده‌ب (وه‌ك داهێنان) هه‌میشه‌ خۆی به‌ سه‌ر رێبازه‌ ئه‌ده‌بییه‌ باوه‌كاندا ده‌سه‌پێنێت و پانتاییه‌كانیان به‌رفره‌وان ده‌كات و ده‌رگاكانیان به‌ره‌و زینده‌گی ده‌كاته‌وه‌، به‌و مانایه‌ش رێبازی ئه‌ده‌بی ئه‌و كاته‌ ده‌بێته‌ جێگای گفتوگۆ و دانووستاندنی فره‌ ره‌هه‌ند و به‌ سوود، كه‌ بشێ‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی پێكهاته‌ هونه‌رییه‌كاندا خۆی بنوێنێ‌، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش ده‌مه‌وێ‌ بڵێم هه‌موو رێبازێكی داهێنه‌رانه‌ توانای ئیزافه‌كردن و نوێكردنه‌وه‌ی هه‌یه‌، هه‌ر ته‌نها له‌ سنوری دووباره‌كردنه‌وه‌ و لاسایكردنه‌وه‌دا گیر ناخوات.
رێبازی كلاسیك classicismeوه‌ك یه‌كه‌مین رێبازی ئه‌ده‌بی، به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی پشت به‌ كه‌له‌پوری ئه‌ده‌بی و هونه‌ری (رۆمانی و گریكی) كۆن ده‌به‌ستێت، ئه‌و رێبازه‌ بۆ سه‌ده‌ی شانزه‌هه‌م ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و دوای بزوتنه‌وه‌ی زانستی و رێنیسانسی ئه‌ده‌بی ساڵانی (1515ز-1610ز) له‌ ئه‌وروپا بره‌وی سه‌ندووه‌.* هه‌ندێ‌ له‌ ره‌خنه‌گران بنچینه‌ هونه‌رییه‌كانی ئه‌و ئه‌ده‌به‌ له‌ دراما و تراجیدیادا ده‌بیننه‌وه‌، بۆیه‌ یاسا و رێسا و خه‌سڵه‌ته‌كانی به‌ (ئه‌رستۆ 384-322) یۆنانی و قه‌سیده‌كه‌ی شاعیری رۆمانی (هۆراس) ده‌به‌ستنه‌وه‌. بێگومان كلاسیك به‌ زۆر مانا به‌ كار هاتووه‌، وه‌كو ئه‌ده‌بی كۆن، ئه‌ده‌بی خوێنده‌واری به‌رز، ئه‌ده‌بێك داهێنانی تێدا بێت، ئه‌ده‌بێك بێته‌ هۆی لاسایی كردنه‌وه‌، ئه‌ده‌بێك بێته‌ قوتابخانه‌.. به‌و مانایه‌ش زاراوه‌ی كلاسیك زاراوه‌یه‌كی كراوه‌یه‌، نووسه‌ری لاتینی (ئۆلۆس گیلیۆس)* یه‌كه‌م كه‌س بوو، كه‌ له‌ سه‌ده‌ی دووه‌می زایینی ئه‌و زاراوه‌یه‌ی به‌ دژی ئه‌ده‌بی (شه‌عبی/ ئه‌ده‌بی زاره‌كی) به‌ كار هێناوه‌.*
ره‌نگه‌ بتوانین بڵێین ئه‌ده‌بی كلاسیك سه‌ره‌ڕای بڵاوبوونه‌وه‌ی وه‌ك ئه‌ده‌بێكی به‌ (ساڵاچوو) كه‌چی ناشێ‌ له‌ كات و شوێنی دیاریكراو و كۆمه‌ڵێك تایبه‌تمه‌ندی دیاریكراو به‌ندی بكه‌ین، چونكه‌ به‌شێكی زۆری ئه‌ده‌بی كلاسیك هه‌موو ئه‌و به‌رهه‌مه‌ ئیبداعی و جوانانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی ساڵانێكی درێژیان به‌سه‌ردا تێپه‌ڕیووه‌، كه‌چی ئێستایشی له‌گه‌ڵدا بێت خوێنه‌رانێكی زۆریان له‌ ده‌وری خۆیان كۆ كردۆته‌وه‌. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی كلاسیك دژ به‌ ئه‌ده‌بی شه‌عبی هاتۆته‌ ناوه‌وه‌، یان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دژ به‌ سیستم و ئاكار و نۆرم و پێوانه‌ باوه‌كان كاری كردووه‌، بۆیه‌ جوانی ئه‌و ئه‌ده‌به‌ به‌ چینی باڵا و ئه‌رستۆكراته‌وه‌ لكێنراوه‌!
ئه‌رستۆ عه‌قڵ وه‌ك بنه‌ما و پێوانه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی جوانیی ئه‌ده‌ب به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ ئه‌وه‌ عه‌قڵ و رۆشنبیرییه‌، په‌یامی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌دیب و شاعیر دیاری ده‌كات و خۆشی و سوود یه‌ك ده‌خات، هه‌ر به‌و مانایه‌ش ئه‌رستۆ پێیوایه‌ ئه‌ده‌ب بۆ هه‌مووان نییه‌، به‌ڵكو بۆ ده‌سته‌یه‌كی دیاریكراوی رۆشنبیره‌، ته‌نها ئه‌و ده‌سته‌یه‌یه‌ له‌ هونه‌ر و جوانی شیعر ده‌گه‌ن، له‌و خاڵه‌وه‌ ره‌خنه‌گران ئه‌ده‌بی كلاسیك به‌ دژی ئه‌ده‌بی شه‌عبی ناو ده‌به‌ن. بایه‌خی ئه‌و خاڵه‌ش راسته‌وخۆ په‌یوه‌سته‌ به‌ گرنگیدانی ئه‌رستۆ به‌ فۆرم و شێواز له‌ لایه‌ك و روونی و جوانی و گوزارشتكردن له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌… جگه‌ له‌وه‌ش هه‌میشه‌ ئه‌رستۆ جه‌ختی له‌ سوودی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر كردۆته‌وه‌، سوودی ئه‌ده‌ب و هونه‌ریش لای ئه‌رستۆ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ چێژ و خۆشیمان پێببه‌خشێت! به‌ بڕوای ئه‌رستۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌ رێگای فێربوون و پیشه‌كارییه‌وه‌ دێته‌ دی، فێربوون و پیشه‌كاریش پشت به‌ ئیلهام و به‌هره‌ ده‌به‌ستێت.
به‌ كورتی ده‌توانین بڵێین ئه‌ده‌بی كلاسیك، له‌ دید و تێڕوانینی ئه‌ده‌بی گریكییه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌، به‌ دژی ئه‌ده‌بی شه‌عبی و كۆی وێناكردن و دابونه‌ریت و ئاكاره‌ باوه‌كان ده‌وه‌ستێ‌ و به‌ ده‌سته‌یه‌كی دیاریكراوه‌وه‌ ده‌لكێت.. وه‌ك ده‌زانین ئه‌ده‌بی یۆنانی به‌ هه‌موو ژانره‌كانییه‌وه‌ هه‌ر له‌ ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی و ئه‌فسانه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ شیعر و شانۆوه‌ به‌ (په‌یگانیزم) بتپه‌رستییه‌وه‌ به‌نده‌، كه‌واته‌ ئه‌ده‌بی كلاسیك سه‌ر به‌ په‌یگانیزمی یونانییه‌، دواتر رۆمانییه‌كان دێن و هه‌موو ئه‌و به‌ها ئه‌ده‌بییانه‌ له‌ یۆنانییه‌كانه‌وه‌ وه‌رده‌گرن. ده‌مه‌وێ‌ له‌ كۆی ئه‌و قسانه‌وه‌ بڵێم ئه‌رستۆ وه‌ك چۆن به‌ دامه‌زرێنه‌ری بنه‌ماكانی تیۆری ژانره‌ ئه‌ده‌بیه‌كان ناسراوه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌ دامه‌زرێنه‌ری ئه‌ده‌بی كلاسیكیش ده‌ژمێردرێت، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش ئه‌ده‌بی كلاسیك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ ئه‌ده‌بی چین و ده‌سته‌یه‌ك داده‌نرێت، كه‌ دژی كۆ و دابونه‌ریت و نۆرمه‌ باوه‌كان وه‌ستاوه‌، بۆیه‌ ده‌شێ‌ وه‌ك ئه‌ده‌بێكی نه‌فره‌تلێكراو ته‌ماشای بكه‌ین.
1/2
(پاشایه‌تی) كه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی حوكمی ره‌ها ناوبانگی ده‌ركردبوو، جگه‌ له‌وه‌ی بۆ مانه‌وه‌ی گیانی خۆی پارێزگاری له‌ كۆنه‌خوازی ده‌كرد، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش به‌رده‌وام هه‌وڵی ئه‌وه‌ی ده‌دا، ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی له‌ سامانی دنیایی بێ‌ به‌ش نه‌كات! به‌و مانایه‌ ده‌شێ‌ بڵێین هه‌ر له‌ سه‌ده‌ی سێزده‌وه‌ حكومی پاشایه‌تی خۆی له‌ دوو عه‌قڵی جیاوازه‌وه‌ ده‌بینێته‌وه‌، یه‌كێكیان ده‌سه‌ڵاتی ده‌ره‌به‌گایه‌تی، كه‌ خۆی به‌ ئایینه‌وه‌ هه‌ڵده‌واسی، ئه‌ویدیكه‌یان بورژوازیی، كه‌ به‌ دنیاوه‌ لكاوه‌. له‌ پشت عه‌قڵی ده‌ره‌به‌گایه‌تی په‌یوه‌ست به‌ ئایینه‌وه‌، ئه‌ده‌بی شه‌عبی وه‌ستا بوو، به‌ڵام له‌ دووتوێی عه‌قڵی بورژوازی دنیایی، ئه‌ده‌بی كلاسیكی نه‌فره‌تلێكراو.
كه‌واته‌ ئه‌ده‌بی نه‌فره‌تلێكراو له‌لایه‌ن ئایینه‌وه‌ ئه‌ده‌بێكه‌، كه‌ بانگه‌شه‌ی عه‌قڵ و ئازادی و تاكگه‌رایی ده‌كات و هه‌ژموونی ئایینی و ده‌سه‌ڵاتی نۆرمه‌ ئایینیه‌كان به‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگادا ره‌تده‌كاته‌وه‌، هه‌ر به‌و مانایه‌ش پشت به‌ستنی ئه‌ده‌بی كلاسیك به‌ نموونه‌ باڵاكانی ئه‌ده‌بی یۆنانی و رۆمانی (داستانی ئه‌لیاده‌ و ئۆدیسه‌، هۆمیرۆس و شانۆگه‌رییه‌كانی سۆفۆكلیس و یۆربیدیس..) و لاسایی كردنه‌وه‌ و دراسه‌كردنی بنه‌ما هونه‌رییه‌كانیان و دواتر خۆ داده‌مه‌زراند له‌ سه‌ر بنه‌ما تیۆرییه‌كانی گه‌وره‌ فه‌یله‌سوفانی یۆنان و رۆمان (ئه‌فلاتوون و ئه‌رستۆ و هۆراس) و به‌ تایبه‌تی كتێبی (هونه‌ری گوتار) و (هونه‌ری شیعر)ی ئه‌رستۆ، هه‌ر ته‌نها له‌ هه‌نگاونان له‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ری شه‌عبییه‌وه‌ بۆ كلاسیك، كورت ناكرێته‌وه‌! به‌ڵكو له‌ پشت ئه‌و گه‌شه‌ هونه‌ری و ئه‌ده‌بییه‌، گۆڕانكارییه‌كی گه‌وره‌، له‌ بیركردنه‌وه‌ و تێڕوانینی كۆمه‌ڵگای ئه‌وروپی له‌ ئارادا بوو، ئه‌ویش ته‌جاوزكردنی ده‌ره‌به‌گایه‌تی و هه‌نگاونان بوو به‌ره‌و بورژوازیی و سه‌رمایه‌داری و سه‌رمایه‌داری بازرگانی…
وه‌ك گوتمان له‌ سه‌ده‌ی دووه‌می زایینییه‌وه‌ (ئۆلۆس گیلیۆس)* زاراوه‌ی كلاسیكی به‌ دژی ئه‌ده‌بی (زاره‌كی) به‌ كار هێنا، به‌ڵام هه‌میشه‌ مه‌سیحییه‌كان هه‌وڵی ئه‌وه‌یان ده‌دا، ئه‌ده‌بی كلاسیك ئه‌و به‌ها بتپه‌رستییه‌ له‌خۆی دابماڵێت و مۆركی (ئینجیل) و بنه‌ماكانی ئایینی كریستیانی له‌خۆ بگرێت، به‌ڵام نه‌یانتوانی له‌و باره‌وه‌ سه‌ركه‌وتنی ته‌واو به‌ ده‌ست بهێنین، چونكه‌ ئه‌ده‌بی كلاسیك خۆی له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌ده‌بی گریكی و رۆمانی كۆندا هه‌ڵده‌گرته‌وه‌، بنه‌ما سه‌ره‌كیه‌كانی ئه‌و ئه‌ده‌به‌ش وزه‌كانی خۆی له‌ تێڕوانینی بتپه‌رستییه‌وه‌ وه‌رگرتبوو! هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ ئه‌دیب و ره‌خنه‌گرانی ئیتاڵیا له‌ سه‌ده‌ی سێزده‌ی زایینییه‌وه‌ دوای په‌یبردن به‌و تێڕوانینه‌ و كاره‌كانی ئه‌رستۆ، بره‌وێكی زۆریان به‌ ئه‌ده‌بی كۆنی یۆنانی دا.
به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش نووسه‌ری ئیتاڵی (جیۆڤانی پۆكاچیۆ 1313-1375ز) كه‌ هه‌موو هه‌وڵه‌كانی له‌ (دیكامیرۆن)دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌: دیكامیرۆن پێكهاتووه‌ له‌ سه‌د كورته‌ چیڕۆكی كورت و له‌ ماوه‌ی (10) رۆژدا و (10) كه‌س (حه‌فت كچ و سێ‌ كوڕی گه‌نج) كه‌ له‌ ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی كۆلێرا، له‌ باڵه‌خانه‌یه‌كدا خۆیان حه‌شار دابوو، ئه‌و چیڕۆكانه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌، جیاوازی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ چیڕۆكه‌ له‌وێدایه‌، كه‌ پاڵه‌وانه‌كانیان هه‌ر ته‌نها له‌ چینی باڵا و ئه‌ریستۆكرات نین، به‌ڵكو خزمه‌تكاره‌كانیش رۆڵی پاڵه‌وانی تێدا ده‌گێڕن. وه‌ك چۆن سروشتی چیڕۆكه‌كان شێوه‌ی گاڵته‌جاڕی له‌خۆ ده‌گرن، هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ش پۆكاچیۆ كاره‌ ناشیرینه‌كانی پیاوانی ئایینی ریسوا ده‌كات. لێره‌دا پۆكاشیۆ وه‌كو (دانتی 1265-1321) بۆ پاڵه‌وانه‌كان په‌نای نه‌بردۆته‌ به‌ر (رابردوو)، به‌ڵكو پاڵه‌وانه‌كانی له‌ نموونه‌ی واقیعی (سه‌رده‌م)ه‌كه‌ی خۆی هه‌ڵێنجاوه‌.. (ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكه‌ له‌ لایه‌ن “صالح علمانی” ته‌رجه‌مه‌ی زمانی عه‌ره‌بی كراوه‌، ساڵی 2006 له‌ ده‌زگای “مه‌دا” چاپ و بڵاو كراوه‌ته‌وه‌) دواتر پۆكاشیۆ هه‌موو ته‌مه‌نی خۆی بۆ راڤه‌كردنی كۆمیدیای دانتی ته‌رخان ده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی له‌و رێگایه‌وه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رده‌م بیگونجێنێت.
ئه‌گه‌رچی نووسه‌ر و ره‌خنه‌گرانی ئه‌ده‌بی، رێبازی كلاسیك به‌ كۆنترین رێبازی ئه‌ده‌بی ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن، به‌ڵام بێگومان ئه‌ده‌ب و هونه‌ر هه‌میشه‌ له‌ پێش ئه‌و ناونان و رێبازانه‌وه‌ بوونی خۆی هه‌یه‌، هه‌میشه‌ ناونان پشت به‌ بنه‌ما و سیما دیاره‌كانی ئه‌و بوونه‌ ده‌به‌ستێت، كه‌ له‌ پیش ناونانه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك پانتایی جیاواز بۆ خۆی فه‌راهه‌م ده‌كات.
1/3
وه‌ك چۆن له‌ نێوان رێبازی ئه‌ده‌بی و رێبازی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی جیاوازی هه‌یه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ش (شه‌پۆل- تیار) و (رێباز- منهج)یش جیاوازییان له‌ نێواندا هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر بۆ قسه‌كردن له‌ رێبازی ئه‌ده‌بی قسه‌ له‌ رێبازی كلاسیكی و رۆمانسی و واقیعی و ره‌مزی و به‌رناسی و وجودی و عه‌به‌سی… بكه‌ین، ئه‌وه‌ رێبازه‌كانی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی خۆیان له‌ رێبازی مێژوویی، كۆمه‌ڵایه‌تی، ده‌روونی، ئیستێتیكی… هه‌ڵده‌گرنه‌وه‌. به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش ده‌توانین دوو شێوه‌ له‌ رێباز دیاری بكه‌ین، رێبازی (ناوه‌كی) كه‌ خۆی له‌ وه‌سفكردن و شیكردنه‌وه‌ی خودی ده‌قدا ده‌دۆزێته‌وه‌، رێبازی (ده‌ره‌كی) كه‌ به‌ مێژووی به‌راوردكردنی ده‌قه‌كانه‌وه‌ به‌نده‌. كه‌چی (شه‌پۆلی ئه‌ده‌بی) خۆی له‌و ئاڕاسته‌یه‌، یان دیده‌، یان فیكره‌ تیۆرییه‌ رووته‌دا ده‌بینێته‌وه‌، كه‌ ره‌نگه‌ له‌ میانی كۆمه‌ڵێك نه‌خشه‌ و هێلكاریدا به‌جێ‌ بهێنرێت، دواجار ده‌شێ‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ش به‌ره‌و (رێباز)مان به‌رن.
وه‌ك ده‌زانین سه‌ره‌تاكانی ئه‌ده‌بی كلاسیك له‌ ئیتاڵیا چه‌كه‌ره‌ی كردووه‌، سه‌ده‌ی دوانزه‌ و سێزده‌ (دانتی) یه‌كێك بووه‌، له‌ رابه‌رانی رێنیسانس و به‌ ناوبانگترین شاعیری ئیتاڵیا، كه‌ داوای كرد، له‌ بری زمانی (لاتینی) زمانی (نه‌ته‌وه‌)یی بۆ نووسین به‌ كار بهێنرێت.* وه‌ك چۆن شاعیر و نووسه‌ری ئیتاڵی (پیتراك 1304-1374) به‌ یه‌كه‌م كه‌س ده‌ژمێردرێت، كه‌ هه‌وڵی داوه‌ (زانستی مرۆڤایه‌تی) رووبه‌ڕووی (لاهوت theology) بكاته‌وه‌ و یه‌كێكیش بوو، له‌وانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ دانتی به‌ هۆی هه‌ڵوێستی سیاسییان له‌ شاره‌كه‌ی خۆیان وه‌ده‌رنراون. یه‌كێكی دیكه‌ له‌و شاعیرانه‌ی كه‌ ده‌ورێكی باڵای له‌ بڵاو كردنه‌وه‌ی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌ییدا بینی (پۆكاشیۆ) بوو..
به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا ئه‌ده‌بی كلاسیك له‌ فڕه‌نسا پێگه‌یشت. شاعیری كۆشكی مه‌لیك (هینری چواره‌م)ی فڕه‌نسا (فرانسوا دو مالێرب 1555-1628ز) به‌ رابه‌ری ئه‌و رێبازه‌ له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت، وه‌ك چۆن هه‌ر یه‌ك له‌ (كۆرنی 1601-1648) شاعیر و درامانووس و (راسین 1639-1699) شاعیر و شانۆنامه‌ نووس، دوو (قۆناغی جیاواز)ی ئه‌ده‌بی كلاسیك، له‌ فڕه‌نسا پێكده‌هێنن… لێره‌دا ده‌مه‌وێ‌ له‌ نێوان شوێنی سه‌رهه‌ڵدان و شوێنی گه‌شه‌كردنی ئه‌ده‌بی كلاسیك بڵێم ئه‌گه‌ر ئیتاڵیا وه‌ك شوێنی سه‌رهه‌ڵدان، راسته‌وخۆ له‌ سه‌ر لاساییكردنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی گریكی وه‌ستا بێت، ئه‌وه‌ ده‌شێ‌ وێڕای ئه‌و پرنسیبه‌ بڕوامان به‌ جۆرێك له‌ جیاوازی و هه‌ڵبژاردن هه‌بێت، ئه‌ویش تێكه‌ڵكردنی پرنسیبی عه‌قڵه‌ به‌ پرنسیبی لاساییكردنه‌وه‌. به‌و مانایه‌ش ئه‌گه‌ر چه‌مكی لاساییكردنه‌وه‌ی ئه‌رستۆیی بنه‌ما فه‌لسه‌فییه‌كانی رێبازی كلاسیك به‌رهه‌م بهێنێت و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی خه‌سڵه‌ته‌ هونه‌رییه‌كانی په‌یوه‌ندی به‌ (روونی ده‌ربڕین) و (تۆكمه‌یی پێكهاته‌ی رسته‌) و (ره‌وانبێژی شێواز)ه‌وه‌ هه‌بێت، ئه‌وه‌ له‌ كۆی ئه‌و خه‌سڵه‌تانه‌، ده‌توانین بایه‌خی (بابه‌ت) و پشتگوێخستنی (خود) هه‌ڵبگرینه‌وه‌؟! به‌ڵام فڕه‌نسییه‌كان له‌ رێگای تێكه‌ڵكردنی پرنسیبه‌كانی عه‌قڵ، هه‌وڵیان داوه‌ سنوره‌كانی هه‌ست و سۆز و خه‌یاڵ ده‌ستنیشان بكه‌ن، هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ (راسین) ده‌ڵێت: با به‌ (دڵ بیر بكه‌ینه‌وه‌) و (به‌ عه‌قڵ هه‌ست بكه‌ین) و (به‌ خه‌یاڵ ده‌رك بكه‌ین).
به‌ كورتی ئه‌گه‌ر ئیتاڵیه‌كان له‌ سه‌ر رێبازی یۆنانییه‌كان جه‌ختیان له‌ رێبازی كلاسیك كردبێته‌وه‌، ئه‌وه‌ فڕه‌نسییه‌كان به‌ لای ئه‌ده‌بی (لاتینی)دا شكاونه‌ته‌وه‌، هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ش ده‌شێ‌ په‌نجه‌ بۆ خه‌سڵه‌ته‌ هونه‌رییه‌كانی ئه‌ده‌بی كلاسیك لای فڕه‌نسییه‌كان درێژ بكه‌ین، كه‌ خۆی له‌ زاڵبوونی (فۆرم) به‌سه‌ر (ناوه‌ڕۆك)دا ده‌بینێته‌وه‌، هه‌موو ئه‌وه‌ش جیاوازی نێوان تیۆری لاساییكردنه‌وه‌ی ئه‌رستۆ و پرنسیبه‌كانی عه‌قڵمان نیشان ده‌دا!! لێره‌وه‌یه‌ (راسین) هه‌وڵده‌دا شانۆی لاتینی بنووسێته‌وه‌، نه‌ك (سۆفۆكلیس)ی گریكی.. به‌ڵام ده‌بێ‌ له‌ بیرمان نه‌چێت، ئه‌و كاته‌ رێبازی كلاسیك له‌ ئه‌وروپا گه‌شه‌ی كرد، كه‌ له‌ هه‌وڵی گه‌ڵاڵه‌كردنی به‌ها مرۆییه‌كاندا بوو، به‌و مانایه‌ش به‌شێكی زۆری ناونانی ئه‌و ئه‌ده‌به‌ راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ به‌ها مرۆییه‌كان و نه‌مرییه‌وه‌ هه‌یه‌، دواجار هه‌ر له‌وێوه‌ ده‌توانین بڵێین ئه‌ده‌بی كلاسیك نه‌ شوێن ده‌ناسێ‌ و نه‌ كات و چینێكی دیاریكراوی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش رێبازی كلاسیك سه‌ر به‌ گۆڕانكارییه‌ گه‌وره‌كانی شارستانی و دنیای بیركردنه‌وه‌ و بواره‌كانی ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌.
1/4
رێبازی كلاسیك هه‌ر له‌ سه‌ده‌ی دووه‌می زایینی له‌لایه‌ك وه‌ك رێبازی قوتابخانه‌یی، یان بنه‌ڕه‌تی و باڵایی.. و له‌ لایه‌كی دیكه‌ وه‌ك ئه‌ده‌بێكی ئاڕاسته‌كراوی ده‌سته‌ و تاقمێكی ئه‌رستۆكراتی و پایه‌ به‌رز.. خۆی له‌ ره‌وانبێژی زمان و هێزی ته‌عبیركردن و روون و ئاشكرایی ده‌دۆزێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می رێنیسانسی ئه‌وروپی ئه‌ده‌بی كلاسیك به‌ هه‌موو ئه‌و ئه‌ده‌به‌ ده‌گوترا، كه‌ خۆی له‌ به‌ها مرۆییه‌كان (خێر) و (راستی) و (جوانی)دا ده‌بینییه‌وه‌! هه‌میشه‌ به‌ها به‌رزه‌كانی مرۆڤایه‌تیش ده‌كه‌ونه‌ ده‌ره‌وه‌ی شوێن و كات و چینێكی دیاریكراوی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌. به‌ها مرۆییه‌كان له‌ خه‌سڵه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌ده‌بی سه‌رده‌می رێنیسانس ده‌ژمێردرێن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌ده‌بی كلاسیك له‌ سه‌رده‌می رێنیسانسدا به‌ هه‌مان شێوه‌ی سه‌رده‌می پێشوو، پارێزگاری له‌ شێواز و ره‌وانبێژی و هێزی ته‌عبیركردن و به‌رجه‌سته‌كردنی سۆز و په‌یوه‌ستبوون به‌ پرنسیبه‌كانی ئه‌خلاق و رێزگرتن له‌ نۆرمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ باوه‌كان و به‌كارهێنانی بۆ ئامانجی فێربوون.. ده‌كرد. ده‌مه‌وێ‌ بڵێم ئه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی كلاسیك له‌ سه‌ده‌ی دووه‌می زایینی و سه‌رده‌می رێنیسانس، جیا ده‌كاته‌وه‌، جگه‌ له‌ به‌ها مرۆییه‌كان، خۆی له‌ كه‌شفكردن و شیكردنه‌وه‌ی ده‌روونی مرۆڤ و جه‌ختكردنی شێواز و بابه‌تگه‌راییدا ده‌بینێته‌وه‌، هه‌موو ئه‌وانه‌ش پشت به‌ (رۆشنبیریی) و (پیشه‌یی بوون) ده‌به‌ستێت، ئامانجه‌كه‌شی له‌ چێژی هونه‌رییدا ده‌رده‌كه‌وێت. هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌وانه‌دا، پرسیاری من ئه‌وه‌ نییه‌ (ئه‌ده‌بی كلاسیزمی كوردی) ده‌كه‌وێته‌ كوێی ئه‌ده‌بی كلاسیكه‌وه‌؟ به‌ڵكو ده‌مه‌وێ‌ بڵێم ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ریشه‌ی ئه‌ده‌بی كلاسیك به‌ هه‌موو ژانره‌كانییه‌وه‌ به‌ دید و بۆچوون و تێڕوانینی بتپه‌رستی گریكییه‌وه‌ به‌ند بێت و رۆمانییه‌كان كۆی ئه‌و بیروڕا و به‌ها ئه‌ده‌بیانه‌یان له‌وانه‌وه‌ وه‌رگرتبێت، ئایا ده‌توانین دیدی بتپه‌رستی له‌ نێو (ئه‌ده‌بی كلاسیزمی كوردی) به‌دی بكه‌ین؟
كریستانییه‌كان له‌ سه‌رده‌می خۆیان دژی به‌های بتپه‌رستی بوونه‌ و هه‌وڵیانداوه‌ ئه‌ده‌بی كلاسیك مۆڕكی ئایینی مه‌سیحی وه‌ربگرێت، به‌ڵام هۆی سه‌رنه‌كه‌وتنیان راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ هێزی سه‌رچاوه‌ یۆنانیه‌كه‌وه‌ هه‌بووه‌!! به‌ڵام له‌ بیرمان نه‌چێ‌ له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست (پێش رینیسانس) ده‌سه‌ڵاتی كلیسا، پیاوانی ئایینی توانیان ئه‌ده‌ب و هونه‌ر به‌ گشتی بخه‌نه‌ ژێر بیروڕایه‌ك كه‌ له‌گه‌ڵ كلیسه‌دا بگونجێ‌، ئه‌ده‌ب و هونه‌رییان ئاڕاسته‌ ده‌كرد و ده‌یانویست له‌ خزمه‌تی ئایین و پیاوانی ئایینیدا بێت، هه‌ر بۆیه‌ فه‌یله‌سوفانی ئیستێتیكا رایانوایه‌ كه‌ رێنیسانس قه‌ڵه‌مبازێكه‌ به‌ سه‌ر سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست و بیروڕای كلیسه‌. رینیسانس هه‌وڵدانێكی مه‌زن بوو بۆ رزگار بوون له‌و كۆت و پێوه‌ندانه‌ی ده‌ره‌به‌گایه‌تی به‌ سه‌ر نووسه‌ر و هونه‌رمه‌نداندا سه‌پاند بووی..*
شاعیر و ره‌خنه‌گری ئینگلیزی (جۆن میلتۆن 1608-1674) یه‌كێك بوو له‌وانه‌ی كه‌ ئایین و كتێبی پیرۆز (ئینجیل)ی به‌ سه‌رچاوه‌ی سروش داده‌نا و وه‌ك ناوه‌ڕۆكی كاره‌كانی سوودی زۆری لێوه‌رده‌گرتن. به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش میلتۆن یه‌كێك بوو له‌و ره‌خنه‌گرانه‌ی، كه‌ پێیوابوو ئه‌ده‌ب به‌ هه‌موو ژانره‌كانییه‌وه‌ ئامرازێكه‌ بۆ دنه‌دان و دنه‌دانی فیكره‌یه‌كی دیاریكراو، وه‌ك چۆن جه‌ختی له‌سه‌ر وه‌زیفه‌ی سیاسی شیعر ده‌كرده‌وه‌، گیروگرفته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیشی به‌ هه‌ند هه‌ڵده‌گرت، به‌ڵام هه‌میشه‌ مه‌سه‌له‌ی چێژی به‌ نیازێكی ئه‌خلاقی و جوانیی ده‌به‌سته‌وه‌، نه‌ك به‌ تاقم و چینێكی دیاریكراوه‌وه‌.. من ده‌پرسم ئایا ئه‌وه‌ هێزی (ئایینی ئیسلام)ه‌ وا ده‌كات ئه‌ده‌بی كلاسیزمی كوردی له‌ (حوجره‌ و مزگه‌وت)ه‌كانه‌وه‌ سه‌ر هه‌ڵبدات، یان په‌یوه‌ندی به‌ بێهێزی (ئه‌ده‌بی زاره‌كی كوردیی) و به‌ بێ‌ ئاگایی و ده‌رك نه‌كردنی (چه‌مكی لاساییكردنه‌وه‌ی ئه‌رستۆیی و عه‌قڵ وه‌ك بنه‌مایه‌ك بۆ فه‌لسه‌فه‌ی جوانی ئه‌ده‌ب)ه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ به‌ بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌ده‌بی كلاسیك ده‌ژمێردرێن؟
بێگومان سه‌ره‌تای به‌ره‌وپێشچوونی ئه‌ده‌بی كلاسیك له‌ ئیتاڵیا، له‌ سه‌ده‌ی سێزده‌می زایینی دوای په‌یبردن به‌ ئه‌رستۆ و بنه‌ما گریكییه‌كان، به‌ تایبه‌تی له‌سه‌ر ده‌ستی شاعیرانی سه‌رده‌می رێنیسانس و دواتر له‌ فڕه‌نسا و ئه‌ڵمانیا و له‌سه‌ر ده‌ستی پێشه‌نگی قوتابخانه‌ی ئینگلیزی (شكسپیر 1564-616ز) گه‌یشته‌ ترۆپك. به‌ڵام له‌ سه‌ده‌ی شانزه‌ و حه‌ڤده‌ی زایینی ئه‌وه‌ ره‌خنه‌گران و ره‌خنه‌گرانی فڕه‌نسی بوون، توانیان له‌ رێگای كۆمه‌ڵێك تیۆر و پره‌نسیبه‌وه‌، هێزێكی نوێ‌ به‌ ئه‌ده‌بی كلاسیك ببه‌خشن! ئه‌گه‌رچی وازیان له‌ چه‌مكی (لاساییكردنه‌وه‌)ی ئه‌رستۆیی نه‌هێنا، به‌ڵام بایه‌خێكی زۆریان به‌ عه‌قڵگه‌رایی و فیكره‌ی تاكگه‌رایی ده‌دا و توانیان جۆرێك له‌ هاوگونجان له‌ نێوان بابه‌تگه‌رایی بنبه‌ستی كلاسیكی كۆن و خودگه‌رایی په‌ڕگیری رۆمانسیی دروست بكه‌ن. یه‌كێك له‌و ره‌خنه‌گرانه‌، ره‌خنه‌گری فڕه‌نسی (نیكۆلا بوالۆ 1636-1711)* بوو، كه‌ توانی جه‌خت له‌ یه‌كێتی (بابه‌ت) و (شوێن) و (كات) بكاته‌وه‌ و بنه‌غه‌كانی ئه‌ده‌بی كلاسیك نوێ‌ بكاته‌وه‌. هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ قوتابخانه‌یه‌كی جیاواز له‌ زۆر رووه‌وه‌ به‌ ناوی نیوكلاسیك (Neo classical) هاته‌ ئاراوه‌.

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێز:
*- مێژوونووسان مێژووی گه‌لانی ئه‌وروپا به‌سه‌ر سێ‌ چاخ دابه‌ش ده‌كه‌ن، یه‌كه‌م، چاخی كلاسیكی دێرین (سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی گریك و رۆمان، كه‌ پێش له‌ دایكبوونی مه‌سیح ده‌گرێته‌وه‌). هه‌ندێ‌ وای ده‌بینین كه‌ ئه‌ده‌بیاتی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ (سه‌رده‌می یۆنان و رۆمانی دێرین) كلاسیزمی كۆنه‌، ئه‌و كلاسیكه‌ی دواتری ئه‌وروپا به‌ كلاسیزمی نوێ‌ داده‌نێن. دووه‌م، چاخه‌كانی ناوه‌ڕاست، كه‌ به‌ سه‌رده‌مێكی زۆر تاریك ده‌ژمێردرێت له‌ ئه‌وروپادا، له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی مه‌سیحییه‌ت به‌ ئه‌وروپادا ده‌ست پێده‌كات تا كۆتایی سه‌ده‌ی 16م. به‌ سه‌ر دوو قۆناغ دابه‌ش ده‌كرێت: یه‌كه‌م چاخه‌كانی ناوه‌ڕاستی به‌رایی، واته‌ پێش رێنیسانس، كه‌ ده‌سه‌ڵات و بۆچوونی كه‌نیسه‌ تێیدا باڵا ده‌ست بوو، له‌گه‌ڵ هه‌رچی بینینێكی میتافیزیكیانه‌ و ئاخیره‌تپه‌رستانه‌ و فه‌رامۆشكردنی دنیا. دووه‌م، چاخه‌كانی ناوه‌ڕاستی دواتر (سه‌رده‌می رێنیسانس، واته‌ ماوه‌ی سه‌ده‌ی 15 و 16ز) كه‌ بیركردنه‌وه‌ی زانستی و میتۆدباوه‌ڕی و دنیاباوه‌ڕی سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن. سێیه‌م، چاخی نوێ‌، به‌ بۆچوونی ئارنۆڵد هاوزه‌ر، خاڵی گۆڕانی راسته‌قینه‌یه‌، واته‌ “چاخی نوێ‌” ته‌نیا له‌گه‌ڵ هاتنی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌مه‌وه‌ (له‌گه‌ڵ هاتنی سه‌رده‌می رۆشنگه‌رییه‌وه‌) ده‌ست پێده‌كات. سه‌رده‌می رێبازی كلاسیزم (چاخه‌كانی ناوه‌ڕاست تا رێنیسانس، له‌ دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی مه‌سیحییه‌ته‌وه‌ تا كۆتایی سه‌ده‌ی 16ز) له‌ بواری سیستمی سیاسییه‌وه‌ به‌ قۆناغی هیراشی (بتپه‌رستی) ده‌ناسرێته‌وه‌، له‌ بواری فه‌رمانره‌وایه‌تیدا به‌ پاشایه‌تی له‌ باوكه‌وه‌ بۆ كوڕ داده‌نرێت… حكومه‌ت زۆر تونده‌ڕه‌وانه‌ فه‌رمانڕه‌وا بوو. پاشا، كه‌ خودا مافی ده‌سه‌ڵاتی پێدابوو فه‌رمانڕه‌وای موتڵه‌ق بوو. خۆشه‌ویستی وڵات ده‌بووایه‌ تێكه‌ڵ بێت به‌ خۆشه‌ویستی بۆ پاشا، دروشمی هه‌موو كه‌سێك ئه‌وه‌ بوو یه‌ك قانوون، یه‌ك ئایین، یه‌ك پاشا… كلاسیزم ئه‌و ده‌ستورانه‌ی به‌ موتڵه‌ق داده‌نا و نه‌ده‌بووایه‌ لێی لابدرێت.
*- بزوتنه‌وه‌ی رێنیسانس له‌ ماوه‌ی سه‌ده‌ی 15 و 16 رۆڵێكی مه‌زنی بینی له‌ به‌ره‌وپێشبردنی رێبازی كلاسیزم، وه‌ك چۆن بزوتنه‌وه‌ی هیومانیسته‌كان له‌ سه‌ده‌ی 15 رووییه‌كی گه‌شی بزوتنه‌وه‌ی رێنیسانس بوو.

• – له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی شانزه‌ كۆمه‌ڵێك ئه‌دیب و نووسه‌ری رۆشنبیر له‌ فڕه‌نسا ده‌ركه‌وتن و داوای لاساییكردنه‌وه‌ و فێربوونی بنه‌ماكانی ئه‌ده‌بی كۆنییان ده‌كرد و پێیان ده‌گوتن (پلێیاد- له‌پله‌ێیاد: ناوی حه‌وت كچی ئه‌تڵه‌س بوو، ئه‌و حه‌وت كچه‌ له‌ نائومێدی خۆیان ده‌كوژن و ده‌بنه‌ ئه‌ستێره‌).
  *- نووسه‌ری رۆمانی له‌ كتێبی (شه‌وانی ئه‌تیكا) ئه‌و زاراوه‌یه‌ی به‌ كار هێناوه‌. بروانه‌ رێبازه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان، ئاماده‌كردن و وه‌رگێرانی له‌ فڕه‌نسییه‌وه‌ د. فه‌رهاد پیرباڵ، له‌ بڵاوكراوه‌كانی ده‌زگای ئاراس، هه‌ولێر 2004، ل15-16.
  *- المژاهب اڵادبیه‌ من الكلاسیكیه‌ إلی العبپیه‌، د. نبیل راغب – مكتبه‌ مصر – القاهره‌.
  *- گیلیۆس ئه‌و توێژه‌ره‌ رۆمییه‌ نووسه‌رانی به‌سه‌ر دوو گروپ دابه‌ش كردووه‌، نووسه‌رانی كلاسیك و نووسه‌رانی عه‌وام، به‌و نووسه‌رانه‌ی ده‌گوت كلاسیك كه‌ به‌رهه‌مه‌كانیان شایسته‌ی خوێندنه‌وه‌ی چینه‌ باڵاكانی كۆمه‌ڵ بوایه‌، به‌ره‌ به‌ره‌ ئه‌و سیفه‌ته‌ مانایه‌كی فره‌وانتری په‌یدا كرد و به‌ به‌رهه‌مێك ده‌گوترا كه‌ شایسته‌ی وتنه‌وه‌ بوایه‌ له‌ پۆله‌كاندا و بۆ په‌روه‌رده‌ی جه‌وانان بشیابایه‌. قوتابخانه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان، نووسینی (ره‌زا سه‌ید حسه‌ینی) وه‌رگێرانی له‌ فارسییه‌وه‌: حه‌مه‌ كه‌ریم عارف، ده‌زگای توێژینه‌وه‌ و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، 2006، ل18.
  *- یه‌كێك له‌ ده‌ستكه‌وته‌كانی سه‌رده‌می رینیسانس دروستبوونی ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌ بوو، واته‌ دروستبوونی ده‌وڵه‌ت له‌ سه‌ر بنچینه‌ی نه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌ وای كرد زمانی لاتینی كه‌ زمانی نووسینی زۆربه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی ئه‌وروپا بوو، ورده‌ ورده‌ بداته‌ پاش و زمانی نه‌ته‌وه‌كان بره‌و بسێنێت و هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك زمان و رۆشنبیریی نه‌ته‌وه‌یی خۆی ببوژێنێته‌وه‌.
  *- بروانه‌ رێبازه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان، ئاماده‌كردن و وه‌رگێرانی له‌ فه‌ره‌نسییه‌وه‌ د. فه‌رهاد پیرباڵ.. ل21-22.
  *- خاوه‌نی كتێبی (هونه‌ری شیعر)ه‌ له‌و كتێبه‌دا قسه‌ له‌ كه‌له‌پوری كلاسیك و به‌ تایبه‌تی بیروڕاكانی ئه‌رستۆ، وه‌ك چۆن مه‌سه‌له‌ی (حسی سه‌لیم Common Sense) ده‌وڕوژێنێ‌ و ئه‌و زاراوه‌یه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ نموونه‌ باڵاكانی داهێنه‌رانی ئه‌و كات، له‌لایه‌كی دیكه‌ بوالۆ پێیوابوو ده‌بێ‌ شاعیر فێری ئه‌وه‌ بێت، كه‌ به‌ پێی رێساكانی عه‌قڵ بنووسێت، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ‌ ده‌رك به‌ حسی سه‌لیم بكات، ئه‌وه‌ش ده‌بێ‌ له‌ رێگای دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ درێژدادری و دووباره‌كردنه‌وه‌ مه‌یسه‌ر بكات، وه‌ك چۆن ده‌یگوت پێویسته‌ له‌ سه‌ر شاعیر عه‌قڵی خۆی له‌ باره‌ی سروشته‌وه‌ به‌كار بهێنێت، ئه‌وه‌ش یه‌كێك بوو له‌و پرنسیبانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی كلاسیزمی نوێ‌ بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كرد، به‌ دیوه‌كه‌ی دیكه‌ش جه‌خت له‌ سروشتی ناوه‌كی و هه‌سته‌ ناوه‌كییه‌كانی مرۆڤ بكاته‌وه‌، هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌ رێگای حسی سه‌لیمه‌وه‌ به‌جێ‌ ده‌هێنرێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی بوالۆ قسه‌ی لێ‌ كردبوو. بۆ زێتر شاره‌زایی بروانه‌ ئینته‌رنێت: أ.د أحمد صقر – كلیه‌ اڵاداب – جامعه‌ الإسكندریه‌.

دەكرێ قەیرانەكە ببێتە خاڵی وەرچەرخان بۆ كۆمەڵگا. ئێمە ئێستا كامە رێگا دەگرینەبەر؟ پرۆفیسۆر یوڤال نوح هەراری، كە كۆمپانیایەكەی یەك ملیۆن دۆلاری بەخشیوەتە رێكخراوی تەندروستی جیهانی، ئەوە رووندەكاتەوە كە چۆن ئەو بڕیارانەی ئێمە لە ئەمڕۆدا دروستی دەكەین لەبارەی كوڤید-19 داهاتوومان دەگۆڕێت.

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: دیار عەزیز شەریف

دی دەبلیو: پرۆفیسۆر هەراری، ئێمە لە ناوەڕاستی ئەو پەتا جیهانییە داین. چ شتێك زۆرترین لایەنی مێشكی تۆی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە لەبارەی ئەوەی وا دەبینین جیهان چ گۆڕانكارییەكی بەسەردادێت؟
یۆڤال نوح هەراری: من پێموایە گەورەترین مەترسی خودی ڤایرۆسەكە خۆی نییە. مرۆڤایەتی تەواوی مەعریفەی زانستی و ئەو ئامرازە تەكنۆلۆژیانەی لەبەردەست دایە بۆئەوەی بەسەر ڤایرۆسەكەدا زاڵ ببێت. كێشە راستەقینە گەورەكە شەیتانەكانی ناوەوەمان، رق و كینەمان و، چاوچنۆكی و دواكەوتووییەكەمانە. من دەترسم كە خەڵك كاردانەوەی لەبەرامبەر ئەم قەیرانە بەشێوەی هاریكاریی جیهانی نەبێت، بەڵكو بە رقلێبوونەوە، سەركۆنەكردنی وڵاتانی تر، سەرزەنشتكردنی كەمایەتییە ئیتنیكی و ئایینییەكان بێت.
بەڵام بەو ئومێدەم كە ئێمە بتوانین هاوسۆزیمان پێشبخەین، نەوەك رق و كینەمان، بەشێوەی هاوكاریی جیهانی كاردانەوەمان لەبەرامبەری هەبێت، كە سەخاوەت و بەخشینمان پێشدەخات بۆ یارمەرتیدانی ئەو خەڵكانەی كە پێویستیان بە یارمەتی هەیە. هەروەها توانای خۆمان پێشبخەین تاوەكو حەقیقەت جیابكەینەوە و باوەڕ بەم هەموو تیۆرییگەلەی پیلانگێڕیی نەكەین. ئەگەر ئەمەمان كرد، من گومانم لەوەدا نییە كە ئێمە دەتوانین بەئاسانی بەسەر ئەم قەیرانەدا سەربكەوین.
دی دەبلیو : ئێمە رووبەڕووی، هەروەك تۆ وتوتە، هەڵبژاردنی نێوان چاودێریی تۆتالیتاری و هاووڵاتیی بەتوانا و بەهێز دەبینەوە. ئەگەر ئێمە وریا نەبین، پەتایەكە لەوانەیە خاڵێكی وەرچەرخان لە مێژووی چاودێرییكردن دێنێتەكایەوە. بەڵام چۆن دەتوانم ئاگاداری خۆم لەگەڵ شتێك كە لە دەرەوەی كۆنتڕۆڵ و دەست بەسەرداشكاندنی من دایە؟
یوڤال نوح هەراری: ئەمە بەتەواوی لە دەرەوەی كۆنتڕۆڵی تۆدا نییە، بەلایەنی كەمەوە لە دیموكراسی دا. تۆ دەنگ بە سیاسەتمەدار و حیزبە تایبەتانە دەدەیت كە سیاسەت دادەڕێژن. بەمەش تۆ هەندێك دەستت بەسەر سیستەمە سیاسیەكەدا دەشكێت. تەنانەت ئەگەر ئێستاكە هەڵبژاردن لە ئارادا نییە، بەڵام هێشتا سیاسیەكان هەر لەبەرامبەر فشاری جەماوەریی وەڵامیان دەبێت.
ئەگەر جەماوەر بەو پەتایە تووشی تۆقین ببیێت و داوای سەركردەیەكی بەهێز بكات تاوەكو دەست بەسەر هەموو بارودۆخەكەدا بگرێت، ئەوكات ئەمە رێگایەكە زۆر ئاسانتر دەكات بۆ دیكتاتۆرێك كە بەڕاستی ئەمە بكات، دەستبەسەرداگرتن و دەسەڵاتی رەها. ئەگەر، لەلایەكی تر، تۆ هێزی رەتكردنەوەت هەبوو لەلایەن جەماوەرەكە لەو كاتەی كە بینیان سیاسەتمەدارەكە زۆر رۆیشتووە، ئەوكات ئەوە دەتوانێت رێگە لە روودانی مەترسیدارترین بەرەوپێشچوونەكان بگرێت.
دی دەبلیو : من چۆن بزانم باوەڕ بە كێ یان چی بكەم؟
یوڤال نوح هەراری: یەكەمجار، تۆ ئەزموونی رابردووت هەیە. ئەگەر تۆ خاوەنی سیاسەتمەدارانێكی كە لە دوو ساڵی رابردوو درۆیان لەگەڵ تۆ كردووە، كەواتە هۆیەكی كەمترت لەبەردەست دایە تاوەكو لەم بارودۆخەنائاسییە باوەڕیان پێ بكەیت. دووەمین، تۆ دەتوانیت پرسیار لەبارەی ئەو تیۆرییانە بكەیت كە خەڵك بە تۆی دەڵێن. ئەگەر كەسێك بە چەند تیۆرییەكی پیلانگێڕییەوە هات لەبارەی رەگ و ریشە و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆڕۆنا، پرسیار لەو كەسە بكە بۆئەوەی بۆ تۆی روون بكاتەوە ڤایرۆسەكە چییە و چۆن دەبێتە هۆكاری نەخۆشی.
ئەگەر كەسەكە هیچ بیرۆكە و بەڵگەیەكی نەبوو، كە ئەمەش بەمانای ئەوە دێت ئەوان مەعریفەیەكی بنەڕەتیی زانستییان نییە، بەمەش باوەڕ بە هیچ شتێكی تری ئەو كەسە مەكە كە لەبارەی پەتای ڤایرۆسی كۆڕۆنا بە تۆ دەڵێت. تۆ پێویستت بە بڕوانامەی دكتۆرا لە بایۆلۆژی نییە. بەڵام تۆ پێویستت بە هەندێك تێگەیشتنی بنەڕەتی لە هەموو ئەم شتانە هەیە. لەم ساڵانەی دواییدا، ئێمە سیاسەتمەداری جەماوەریی (پۆپۆلیستی) جۆراوجۆرمان بینیوە چۆن هێرشیان دەكردە سەر زانست، دەیانگوت ئەو زانایانە چەند دەستەبژێرێكی دوورەدەست و دابڕاون لە خەڵك، دەیانگوت ئەو شتانەی وەكو گۆڕانی كەش و هەوا تەنها فریودان و هەڵخەڵەتاندنن، تۆ پێویستە باوەڕیان پێ نەكەیت. بەڵام لە ساتەوەختی ئێستای قەیرانەكە لەسەرتاسەری جیهان، دەبینین خەڵك لە هەموو شتێك زیاتر زۆر باش باوەڕ بە زانست دەكەن.
ئومێد دەخوازم ئێمە هەر تەنها لەم ماوەی ئەم قەیرانە لەبیرنەبێت، بەڵكو هەروەها ئەو كاتەیش لەبیرمان بێت كە قەیرانەكە تێدەپەڕێت. بەوەی كە ئێمە سور بین لەسەر ئەوەی وانەی زانستیی باش لەبارەی ئەوەی ڤایرۆسەكان چین پێشكەشی خوێندكاران بكەین لە قوتابخانە، هەروەها لەبارەی ئەوەی كە تیۆریی بەرەوپێشچوون و گەشەكردن چین. هەروەها كاتێك زانایان لە پاڵ هۆشداری پێدانمان لە شتەكانی تر لەپاڵ پەتاكان، وەكو ئاگاداركردنەوەكان لەبارەی گۆڕانی كەش و هەوا و داڕمانی ئیكۆلۆژیی، ئەوا ئێمە هۆشدارییەكانیان بەهەمان شێوەی جددی وەربگرین كە ئێستاكە وەریدەگرین لە پەیوەست بەوەی ئەوان چی دەڵێن لەبارەی پەتای ڤایرۆسی كۆڕۆنا.
دی دەبلیو : ژمارەیەكی زۆر لە وڵاتان میكانیزمەكانی چاودێریی دیجیتاڵی جێبەجێ دەكەن بەمەبەستی ئەوەی رێگە لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەكە بگرن. چۆن دەكرێ ئەم میكانیزمانە كۆنترۆڵ بكرێن؟
یوڤال نوح هەراری: هەر كاتێك تۆ چاودێری بەسەر هاووڵاتیانەوە زیاد بكەیت، ئەوا شان بەشانی ئەمە چاودێرییكردن بەسەر حكومەتیشەوە لە زیادبووندا دەبێت. لەم قەیرانەدا، حكومەتەكان پارە وەك ئاو سەرف دەكەن. لە ئەمریكا، 2 ترلیۆن دۆلار. لە ئەڵمانیا، سەدن بلیۆن یۆرۆ، ئا بەو شێوەیە. وەك هاووڵاتییەك، من دەمەوێ بزانم كێ بڕیارەكان دروست دەكات و ئەو پارەیەش بۆ كوێ دەڕوات.
ئایا پارەكە بۆ رزگاركردنی كۆمپانیا گەورەكان بەكاردەهێنرێت كە تەنانەت پێش پەتایەكە بەهۆی هەڵەی بڕیارەكانی بەڕێوەبەرەكانیان لە بارودۆخێكی دژواردا بوون؟ یان پارەكە بۆ یارمەتیدانی بزنس و ئیش و كاری بارزگانی بچووك، چێشتخانەكان و دوكانەكان و ئیش و كارەكانی لەم جۆرانە بەكاردەهێنرێت؟
ئەگەر حكومەت زۆر پەرۆشە بۆئەوەی چاودێریی زیاتر هەبێت، ئەوا چاودێرییەكە پێویستە بەهەردوو ئاراستەكەدا رێ بكات. ئەگەر حكومەتیش بڵێت، هێی، ئەمە زۆر ئاڵۆز و قورسە، ئێمە ناتوانین دروست هەموو پاكێج و ئیش و كارە بازرگانییەكان بكەینەوە، ئەوكاتە تۆ دەڵێیت: “نا، ئەمە ئاڵۆز و قورس نییە. بەهەمان ئەو رێگایەی كە تۆ لێیەوە دەتوانیت سیستمێكی چاودێریی زەبەلاح دروست بكەیت بۆ ئەوەی ببینیت كە من رۆژانە دەچمە كوێ، دەبێ دروستكردنی سیستمێكیش ئاسان بێت كە ئەوە پیشان بدات كە تۆ چی لەو پارەیە دەكەیت كە لە باج پێدانەكەی من دەستت دەكەوێت”
دی دەبلیو : ئایا ئەمە ئیش لەسەر دابەشكردنی ھێز و دەسەڵات و رێگەنەدان لە كۆبوونەوەی لای یەك كەس یان دەسەڵات دەكات؟
یوڤاڵ نوح هەراری: رێك ئاوایە. یەك بیرۆكە كە خەڵك وا ئەزموونی دەكەن ئەوەیە كە ئەگەربێتو تۆ بخوازیت ئەو كەسانە ئاگاداربكەیتەوە كە نزیك بوونەتەوە لە كەسێك كە نەخۆش كەوتووە بە ڤایرۆسی كۆڕۆنا. لیرەدا دوو رێگە هەیە بۆ ئەنجامدانی ئەو كارە: رێگەیەكیان هەبوونی دەسەڵاتێكی سێنترالی (مەركەزییە) كە زانیاری لەبارەی هەموو كەسێك كۆدەكاتەوە و، پاشان دەریدەخات تۆ نزیكی كەسێك كەوتوویتەوە كە نەخۆشی كۆڤید 19 هەیە و ئاگادارت دەكاتەوە. رێگایەكەی تر بۆ تەلەفۆنەكانە بۆ پەیوەندیكردنی راستەوخۆ، یەك لەگەڵ ئەوی تریان، بەبێ بوونی هیچ دەسەڵاتێكی ناوەندی كە هەموو زانیارییەكان كۆبكاتەوە. ئەگەر ئەمن بە نزیك كەسێكدا تێبپەڕم كە نەخۆشی كۆڕۆنای هەیە، ئەوا هەردوو تەلەفۆنەكە، تەلەفۆنەكەی ئەو و هی منیش، رێك قسە لەگەڵ یەكتری دەكەن و ئەو كاتە من ئاگادار دەكرێمەوە. كەچی دەسەڵاتێكی سێنترالی لە ئارادا نییە گشت زانیارییەكان كۆبكاتەوە و بەدوای هەر كەس بكەوێت.
دی دەبلیو : ئەو سیستمە چاودێرییە كارپێكراوانە بۆ ئەم قەیرانە هەنوكەییە لەوە زیاتریش دەڕۆن، بەڕادەیەك دەكرێ تۆ بە چاودێریی-ژێرپێست ناوی بنێیت. كەواتە پێست، وەك شوێنێكی دەستلێنەدراوی جەستەمان، هەڵدەقڵیشێت. ئێمە چۆن دەتوانین كۆنترۆڵی ئەوە بكەین؟
یوڤال نوح هەراری: ئێمە دەبێ زۆر، زۆر ئاگاداری ئەمە بین. چاودێریی-سەر رووی پێست چاودێرییكردنی ئەوەیە ك تۆ لە جیهانی دەرەوە چی دەكەیت، بۆ كوێ دەڕۆیت، چاوت بە كێ دەكەوێت، لە سەیری چی دەكەیت لە تەلەڤزیۆن یان لە ئینتەرنێت سەردانی چ وێبسایتێك دەكەیت. ئەم چاودێریكردنە ناچێتە نێو جەستەت. چاودێریی-ژێر پیست چاودێریكردنی ئەوەیە كە لەناوەوەی جەستەی تۆ چی روودەدات. ئەوە بەو شتانە دەست پێدەكات وەكو پلەی گەرمی لەشت، بەڵام دواتر دەتوانێت بۆ زانینی فشاری خوێنیشت بچێت، بۆ ژمارە لێدانی ترپەی دڵت، بۆ رادەی چالاكیی مێشكت. كاتێگ تۆ ئەمە دەكەیت، تۆ دەتوانیت زۆر، زۆر زیاتر بچیت لە دەستپێڕاگەیشتن بە زانیاری لەبارەی خەڵك بە بەراورد لە هەموو زەمەنەكانی پێشووتر.
تۆ دەتوانیت رژێمێكی تۆتالیتاری دروست بكەیت كە هەرگیز پێشتر بوونی نەبووە. ئەگەر تۆ بزانیت كە من لە ئێستادا چی دەخوێنمەوە یان تەماشای چی دەكەم لە تەلەڤزیۆن، ئەوا ئەمە چەند بیرۆكەیەك لەبارەی زەوقی ئەدەبی و هونەریم، گۆشەنیگای سیاسیم، كەسایەتیم بە تۆ دەدات. بەڵام ئەمە هێشتا هەر بە سنوورداریی دەمێنێتەوە. ئێستا بیر لەوە بكەوە كە تۆ بەڕاستی دەتوانیت چاودێریی پلەی گەرمی لەشم یان فشاری خوێنم و كۆی لێدانی ترپەی دڵم بكەیت لەو كاتەی كە وتارێك دەخوێنمەوە یان لەو كاتەی كە تەماشای پرۆگرامێك بە ئۆنلاین یان تەلەڤزیۆن دەكەم. ئەوكات تۆ دەتوانی بزانیت من هەر ساتەوەختێك هەست بە چی دەكەم. ئەمە بەئاسانی بەرەو هێنانەكایەوەی رژێمگەلێكی تۆتالیتاریی ئەوپەڕی دزێو دەچێت كە هیچی لەگەڵ ناكرێت.
ئەمەش شتێك نییە كە هەر دەبێ بێتەكایەوە. ئێمە دەتوانین رێگە لە ڕوودانی بگرین. بەڵام بۆ رێگرتن لە روودانی، ئیمە بەر لە هەر شتێك پێویستە درك بە مەترسییەكە بكەین، دووەمنیش، ئێمە ئاگاداری ئەوە بین كە لە بارودۆخێكی نائاسایی ئاوا رێگە بە چی دەدەین رووبدات.
دی دەبلیو : ئایا ئەم قەیرانە وای لە تۆ كردووە كە دەسكاری وێنەكەت بۆ مرۆڤ لە سەدەی بیست و یەك بكەیت؟
یوڤال نوح هەراری: ئێمە نازانین، چونكە لەسەر ئەو بڕیارانە دەوەستێت كە ئێمە ئێستا پێی دەگەین و دەیدەین. مەترسی چینێكی بێ سوود بەڕاستی بەشێوەیەكی ئێجگار گەورە لە هەڵكشان دایە بەهۆی ئەو قەیرانە ئابوورییە هەنوكەییەوە. ئێمە ئێستا زیادبوونی ئۆتۆماتیكیبوون دەبینین، ئەو رۆبۆت و كۆمپیوتەرانە هەروا دێت زیاتر و زیاتر لە ئیش و كارەكان شوێنی مرۆڤەكان دەگرنەوە، چونكە خەڵك لە ماڵەكانی خۆیان بەندكراون، هەروەها مرۆڤەكان دەكرێ تووشی ڤایرۆس ببن، بەڵام رۆبۆتەكان نا.
ئێمە رەنگە ببینین كە هەندێك لە وڵاتان لەوانەیە بڕیاری گەڕانەوەی هەندێك پیشەسازی بۆ وڵات بدەن لەبری ئەوەی پشت بە كارگەكانی شوێنەكانی تر ببەستن. بۆیە لەوەدەچێت هەردووكیان بەیەكەوە بێت بەهۆی بەئۆتۆماتیكیكردن و رەتكردنەوەی جیهانگەرایی، بەتایبەتی وڵاتە پێشكەوتووەكان كە پشت بە دەستی كاری هەرزان دەبەستن، لەناكاو ژمارەیەكی ئێجگار زۆر لە چینی بێ سوود لە خەڵكیان هەبێت كە ئیش و كارەكانیان لەدەست داوە چونكە ئەو ئیشانە یان بەئۆتۆماتیكیكراون یانیش چوونەتە شوێنێكی تر.
ئەمە هەروەها لەنیو وڵاتە دەوڵەمەندەكانیش روودەدات. ئەم قەیرانە دەبێتە هۆی گۆڕانی ئێجگار گەورە لە بازاڕی كار. خەڵك لە ماڵەوە ئیش دەكەن. خەڵك لەرێگەی ئۆنلاینەوە كار دەكەن. ئەگەربێتو ئێمە وریا نەبین، ئەوە دەكرێ ئەنجامەكەی داڕمانی كاری رێكخراوەیی لێبكەوێتەوە، بەلایەنی كەمەوە لە چەند بوارێكی پیشەسازی. بەڵام ئەمە شتێك نییە كە هەر دەبێت رووبدات. ئەمە بڕیارێكی سیاسییە. ئێمە دەتوانین لەم بارودۆخە بڕیارەكە بۆ پاراستنی مافەكانی كرێكاران لە وڵاتەكەمان دروست بكەین، یان بۆ سەرتاسەری جیهان. حكومەتەكان پشتیوانی دارایی پیشەسازی و كۆمپانیاكان دەكەن بۆئەوەی لە داڕمان و مایەپووچی دەربازیان بكەن. ئەوان دەتوانن بەمەرجی پاراستنی مافی كرێكارەكانیان ئەو هاوكارییە ماددییەیان بكەن. بۆیە هەمووی لەسەر ئەو بریارانە دەوەستێت كە ئێمە دروستی دەكەین و دەیدەین.
دی دەبلیو : ئایا مێژوونووسێكی داهاتوو لەسەر ئەو چركەساتە چی دەڵێت؟
یوڤال نوح هەراری: پێموایە مێژوونووسانی ئایندە ئەمە وەك خاڵی وەرچەرخان لە مێژووی سەدەی بیست و یەك دەبینن. بەڵام ئێمە چ رێگەیەك دەگرینەبەر ئەوە لەسەر بڕیارەكانمان دەوەستێ. ئەمە شتێك نییە كە پێشوەختە بڕیار لەسەر روودانی درا بێت.

پرۆفیسۆر یوڤال نوح هەراری نووسەری كتێبی مرۆڤی عاقڵ: پوختەیەك لە مێژووی مرۆیی، هۆمۆ دیوس و بیست و یەك وانە بۆ سەدەی بیست و یەكە. كۆمپانیا كۆمەڵایەتییە كاریگەرەكەی بەناوی سایپێنس یەك ملیۆن دۆلاری بەخشییە رێكخراوی تەندروستی جیهانی دوای ئەوەی سەرۆكی ئەمریكا بڕیاری راگرتنی هاوكاری دارایی بۆ رێكخراوی تەندروستی جیهانی دا.

https://www.dw.com/en/virus-itself-is-not-the-biggest-danger-says-yuval-noah-harari/a-53195552?fbclid=IwAR1FzLnPK3m7pzQZL9U0fRB5djkSuLA9_-l8ddY4ZBJZCATW0jMHTYMU3mU

پێشەکی

قسەکردن لەسەر رووناکبیر و رۆڵی رۆشنبیران لە کۆمەڵگەدا و دەور و کاریگەرییان لەسەر شێوەی تێفکرینی کۆمەڵگە و دروستکردنی رای گشتیی، تێمایەکی پڕ گرێ و گۆڵ و ئاڵۆزە، بەو پێیەی رۆشنبیر لە یەک کاتدا خۆی بەرهەمهێنەری بیری رەخنەییە و خودی خۆیشی جێگەی رەخنەیە. ئەم هاوکێشەیە وایکردووە کاری ئێمە لە خوێندنەوە و رەخنەگرتن لە رۆشنبیری کورد کەمێک دژوار و زەحمەت بێت. هەوڵمداوە پێش ئەوەی وەزیفەی رۆشنبیران دەستنیشان بکەم، باز بدەم بۆ قسەکردن لەسەر ئەو بوونەوەرەی لە دنیای ئێمەدا ناوی رووناکبیرە، لێ دەزانم رۆشنبیر وەک چەمک و ناولێنان سەر بە کولتووری بۆرژوازییە، بەڵام ئەمە بەرچاوی لێڵ نەکردووین لە هەستکردن بە گەورەیی پێگە و ئەو ئەرکەی دەکەوێتە سەر رۆشنبیران. رۆشنبیر تاکێکی بەرهەمهێنە و بەهەموو شێوەیەک دژی ئەوەیە ببێتە ئەکتەرێکی ئیستهلاکیی پاسیڤی بێ رۆڵ و نەخش، بەڵام بەرهەمی دەستی رۆشنبیر جیاوازە لە بەرهەمی کۆی چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکانی تر، بەوەی رۆشنبیر بیر و زانین بەرهەم دەهێنێت، هەر ئەمەشە رۆڵێکی فراوانتری بە رووناکبیر بەخشیوە، چوونکە بەرهەمی کاری رۆشنبیر سترۆکتۆرە بۆ بەرهەمهێنان لە هەموو بوار و رەهەندە جۆراوجۆرەکانی تری ژیاندا.
ئەو بوونەوەرە کۆمەڵایەتییەی لە دنیای کوردیدا بە رۆشنبیر دەناسرێ، کێیە؟ چی بەرهەمهێناوە لەرووی تیۆریی و فیکرییەوە؟ ئایا لە ریشەوە تاکێکی وەبەرهێن بووە یان کاری لەسەر ئەو پاشەڕۆکە سیاسیی و کولتوورییانە کردووە هەژموونیان بەسەر کۆمەڵگەدا هەیە؟ ئایا رۆشنبیری کورد توانیوویەتی کۆمەڵی کوردەواریی لەهەموو رەهەندە جوداکانەوە بە سوودوەرگرتن لە ئەزموونی رۆشنبیریی خۆرئاوایی و گەلانی تر بخوێنێتەوە؟ ئەگەر خوێندوویەتییەوە چی لێ بەرهەم هێناوە؟ ئەگەریش نەیخوێندۆتەوە هۆکار چییە و سەرقاڵی چ کارێکی تر بووە؟ وەڵامدانەوە بەم پرسیارانە کاری سەرەکیی ئێمە بووە بە درێژایی ئەم کتێبە. هەرچەند و پێدەچێت رووبەڕووی رەخنە و تۆمەتبارکردنیش ببمەوە، چوون شکاندنی بێدەنگی و ژەنینی ئاوازێکی جودا لەدەرەوەی ئەو میلۆدییە باوەی نێو کایەی رۆشنبیریی کوردیی ئیشێکی ئاسان تێپەڕ نییە. خۆمان ئامادە کردووە بۆ هەر چەشنە بەرامبەرکێ و بەگژاچوونەوەیەک لەلایەن خودی دەستەبژێرەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پێموایە ئەگەر تا ئێستا رۆشنبیر ئەو کائینە بووبێت رەخنەی لە دەرەوەی خۆی گرتووە، پێویستە لە هەنووکەدا رەخنەکانی ئاڕاستەی ناوەوە بکات و ئاوێنەیەکی رەخنەگرانە بەرامبەر بەخۆی دابنێت و وێنای راستەقینەی خۆی ببینێت.
هەرچەند کەسانی وەک “ماریۆ یوسا” پێشبینی ئاوابوونی ئەستێرەی بەختی رۆشنبیران دەکەن و پێیانوایە چیدی رووناکبیر ئەو بوونەوەرە بە دەسەڵاتەی پێشوو نییە کە هەژموونی خۆی لەسەر هەموو ئاستەکان دابنێت، بەڵکو یوسا لە نوێترین کتێبیدا بەناوی “Gap Civilizatiom” باس لە ئاوابوونی رۆشنبیریی دەکات و پێیوایە لەم چەرخە تازەیەی ژیاری مرۆڤایەتیدا بیرمەندان و رۆشنبیران چیدی ناتوانن بەو ئامادەگییەی پێشوو لە نێو ناوەندەکانی گفتوگۆدا بن و دەنووسێت “لەسەروەختی ئەو رۆشنبیرییە گاڵتەجاڕییەی ئەم چاخەی گرتۆتەوە، رۆڵی ئەستێرەکانی تەلەفزیۆن و یاریزانەکان هەمان ئەو کاریگەرییەی دەبێت پێشتر لاهوتییە گەورەکان و رووناکبیران هەیانبووە”. لێ ئەم بۆچوونانەی یوسا بەشێکن لە فاکتێکی حاشاهەڵنەگر، بەڵام هێشتا رۆشنبیران نەخشێکی کاریگەر دەبینن، چوون بایەخی ناوەندە ئەکادیمییەکان و رۆشنبیران لە داهێنانی وزەی فیکریی نوێ هەمان بایەخی پێشووتری هەیە و پێموانییە وا بە زووی لە دەستیش بچێت. دەمەوێ ئەمە ببەستمەوە بە بارودۆخی رۆشنبیریی کوردییەوە و بڵێم بە راستی لە دنیای کوردییدا ئەستێرەکانی تیڤی و دراما، لەگەڵ توێژێکی دەم قەرەباڵغی رۆژنامەوانان و جنێوفرۆشی نێو سۆسیال میدیا، جێ پێیان بە خودی رۆشنبیر لێژکردووە. جیاواز لەمە هەر کارەکتەرە رۆشنبیرییەکانی دنیای ئێمە خۆیان هەمان ئەو ئەکتەرانەن بەم رۆڵەش هەڵدەستن.
ئەم فەزا شێواوە بۆ من جێگەی رەزامەندیی نییە و رەخنەی ریشەیی و قووڵم لەمەڕ ئەو جۆرە کارەی رۆشنبیرانی کورد هەیە، تەنانەت قسەم لەسەر چۆنێتی مامەڵەکردنی زمان و موفرەداتیان هەیە، کێشەم لەگەڵ زۆرینەی کۆنسێپتەکانیان هەیە، ناکۆکیم لەگەڵ فۆرمی جیهانبینی بچووکیان هەیە کە ناویدەنێم دنیابینی خێلگەرایی و مێگەلیی. رۆشنبیرانی کورد توێژێکی تەوەزلن لە رووی بیرکردنەوە و دەستەپاچەن لە پێشکەشکردنی بیرۆکەی تازە، هەموو رەوایی خۆیان لەو نەریتە پۆپۆلیستییەوە وەرگرتووە کە بکوژی عەقڵی نوخبەوییە. تەنانەت رۆشنبیری ئێمە بەو نەریتە پۆپۆلیستیشەوە نەیتوانیوە ببێتە بەشێک لەژانی چینەکانی خوارەوە. هەروەک “د.ئەمیری حەسەن پور” باسی دەکات و دەڵێت: ماوتسی تۆنگ لە شۆڕشە کولتوورییەکەی خۆیدا، رۆشنبیر و مامۆستا و دکتۆر و توێژەکانی تریشی ناچارکرد، بڕۆنە لادێکان و مەودای نێوان ئیشی زەینی و ئیشی دەست و بازوو کەم بکەنەوە. واتە نە خەڵکی لادێ خاڵی بێت لە ئاڵوگۆڕی رۆشنبیریی و نە رۆشنبیریش خاڵی بێت لەبەرکەوتنی کۆنکرێتی و مەلمووس. بەفۆرمێکی کاڵتر ئەمە لە دەستکەوتەکانی شۆڕشی ئۆکتۆبەری رووسیاشدا هەبوو: کتێبخانەی بچووک لە مەزراکاندا دادەنرا تاکوو ژنان لەکاتی پشوودا بەر خوێندنەوە و خوێندەواریی و فەزای رۆشنبیریی بکەون.
رۆشنبیری کورد، نە توانیوویەتی تیۆر بەرهەم بهێنێت، نە توانیوویەتی مەودای ئیشی ئەندێشەیی و ئیشی میکانیکی کەم بکاتەوە. بۆیەکا رووناکبیرانی کورد پێش سیاسەتمەداران شایانی رەخنەلێگرتن و هەڵوەستە لەسەر کردنن، من لێرەدا بە نۆرەی خۆم ئەم ئەرکەم بەئەستۆ گرت. بۆ ئەوەشی خوێنەر لە کاتی خوێندنەوەی کتێبەکەدا بەرچاووی روونتر بێت، دەخوازم چەند خاڵێک لەم پێشەکییەدا بخەمەڕوو. یەکەم: من وەک رۆژنامەوان قسە لەسەر خودی رۆشنبیر دەکەم و رەنگە زیاتر زمانی رۆژنامەوانی بەسەر توێژینەوەکەدا زاڵبێت، لەم سۆنگەوە خۆم بە بەشێک لە کێشەکە نەزانیوە، لەبەرئەوەی ئێمە لێرەدا بەمانا گرامیشییەکەی قسە لەسەر رۆشنبیر ناکەین. دووەم: وەک کەسێک کە باکگراوەندی رۆشنبیریی و جیهانبینم چەپە، بە دیدێکی کلاسیکی چەپ و ئەو نەریتە بەڵشەفیکییەی دنیابینی مەبەستی خۆمم تەوزیف نەکردووە، بەڵکو هەوڵمداوە دوور لە ژەنگاوی ئایدۆلۆگی و بە زمانێکی بێلایەنانە تەرحەکانم بگەیەنم. سێهەم: مێژووی نووسینی هەر پێنج بەشەکانی ئەم توێژینەوەیە دەگەڕێتەوە بۆ ماوەی نێوان ساڵانی 2007-2017 ئەوەی هەیە لێرەدا جارێکی تر پاکنووس کراونەتەوە و بڕێکی زۆریش ئیزافەکاریی کراوەتە سەر چاپتەرەکان بە تایبەت کۆتا چاپتەر. چوارەم: ئەم توێژینەوەیە وەک بابەتێک بۆ خوڵقاندنی جەدەلی رۆشنبیریی بە چاپ گەیاندووە، ئامانجی ئێمە تانە و تەشەر نییە، بەڵکو کردنەوەی دەرگای گفتوگۆیە لەسەر کێشەیەکی گەورە کە بۆ زۆر کەس تەنانەت لەنێو دەستەبژێرەکەشدا کێشە نییە یان تێمایەکی گەورە نییە.

گووتاری پۆپۆلیستی

دیمەنی زاڵ بەسەر تابلۆی رۆشنبیرانی کوردەوە، زیاتر لە هەر شتێکی تر نەریتی پۆپۆلیستییە. رۆشنبیرانی ئێمە کۆکتێلێکی سەیرن و تێگەیشتن لێیان و شرۆڤەی دنیابینیان کارێکی ئاڵۆز و فرە زەحمەتە، بەو هۆیەی شوناسێکی دیاریکراویان نییە، بە دیوێکی تردا ئەو ئیلێتییەی بە رۆشنبیرانی کورد دەناسرێنەوە خاوەنی گووتارێکی رۆشنبیریی و مەعریفیی نین، بەقەدەر ئەوەی کاراکتەری سیاسیین لە سیاسەتیشدا لە بازنەی تەسکی حزبایەتیدا بیر دەکەنەوە و تێزەکانیان دەخەنەڕوو. ئەم دیمەنە تەژی ئیشکالییەتەی رۆشنبیرانی کورد پێویستی بە شرۆڤەکردن و شیتاڵکردنی زۆر وردە، بەو پێیەی ئێمەی کورد خاوەنی نوخبەیەکین تەمبەڵن لە بەرهەمهێنانی تێڕوانینی نوێ و تێزی تازە، بەپێچەوانەوە زۆر چالاکن لە جووینەوە و بەشداریی سیاسیی و حزبیدا.
دەتوانین ئەو نەریتە لەشێوەی کارکردنی ئەو رۆشنبیرەدا بناسینەوە کە پێی دەوترێت دیسکۆرسی پۆپۆلیستی، بۆیەکا لێرە بەدواوە وردتر خاڵ دەخەینە سەر پیتەکان و پێناسە و شێوازی دنیابینی پۆپۆلیستی دەخەینە پێش چاو، لە هەمان کاتدا ئەو خاڵە ناوکۆییانە دەدۆزینەوە لەنێوان گووتاری رۆشنبیرانی کورد و جیهانبینی پۆپۆلیستیدا هەیە. هەرچەند رۆشنبیری کورد تەنیا بە پەتای پۆپۆلیزم گرفتار نەبووە، بەڵام ئەوەی لەم ماوە زەمەنییەدا لە هەموو شتێکی تر بە زەقیی بە گووتاری دەستەبژێری کوردەوە دیارە بریتییە لە عەوامگەریی، پاشتریش دەبینین تووشی چەندان نەخۆشیی فیکریی تر بووە، کە دەستکورتیان کردووە لە دەوڵەمەندکردن و بەرەو پێشبردنی فەرهەنگی رۆشنبیریی کوردیی. نەوەی رۆشنبیرانی ئێستای کورد، نەوەیەکن نەک هیچ ئیزافەیەکیان پێ نەبووە بیخەینە سەر رۆشنبیریی کلاسیکیی کورد، بەڵکو ئەوەشی هەبووە دایانڕوخاندووە و تەلارەکانی رۆشنبیریی دوێنێیان بە تێزە سواو و ئێکسپایەرەکانی ئەمڕۆ کردۆتە کەلاوە.

پۆپۆلیزم چییە؟

پێش هەر پێناساندنێک پۆپۆلیزم ئایدۆلۆگیایەکی دیاریکراو نییە، بەڵکو پارادیمێکی سیاسییە کە دەشێ بەپێی ژینگەی سیاسیی و کۆمەڵایەتی جیاواز سوود لە ئایدۆلۆگییە جیاوازەکان تەنانەت ئاینیش وەربگرێت، یان بە مانایەکی تر پۆپۆلیزم ستایلێکە رەوایی خۆی لە ئایدۆلۆگیاوە وەرناگرێت هێندەی ئەوەی لەو تەرزە روانینەوە وەریدەگرێت کە خۆی بەنوێنەری تەواوی گەل یان خەڵک دەزانێت. پۆپۆلیستەکان دەتوانن مەلا یان پیاوی ئاین بن، دەکرێ سیاسیی یان رۆشنبیر بن، خاڵی هاوبەش لەنێوان هەموو پۆپۆلیستەکاندا ئەوەیە عەوامگەرن و ماف بە خۆیان دەدەن بەناوی تێکڕای جەماوەری خەڵکەوە بدوێن و وەک نوێنەریشیان نمایشی سیاسیی بکەن، لە دیتنی پۆپۆلیستەکاندا گەل یان خەڵک یەکەیەکی کۆنکرێتی یەکگرتووە، نە قابیلی دابەشکردنە نە درز خستنە ناوی.
سترۆکتۆری زاراوەی پۆپۆلیزمPOPULISM لەوشەی POPULUSی لاتینەوە هاتووە، کە بەمانای “خەڵک” دێت، هەمیشە چەمکی “خەڵک”یش لە بنەچە لاتینەکەشدا مانای چینەکانی خوارەوەی کۆمەڵگەی گرتۆتەوە یان زۆرینەی بێدەسەڵاتی کۆمەڵ پێیوتراوە خەڵک، کە ئەم زۆرینەیە بەدرێژایی مێژوو کاریگەرییان بەسەر کۆی رووداوە گرنگەکانەوە نەبووە، بەڵام شۆڕشی فەڕەنسی ساڵی 1789 ئەو هاوکێشەیەی بە تەواوەتی گۆڕی، “خەڵک” یان “گەل”ی لە هێزێکی پاسیڤەوە گۆڕی بۆ توخمێکی ئەکتیڤی ئاڵوگۆڕی سیاسیی و کۆمەڵایەتی، یەکێک لە کاریگەرییە هەرە گرنگەکانی ئەو شۆڕشە رۆڵدان بە “گەل” وەک بەشێکی لە ئیرادە لەناو رووداوەکاندا نەک لە پەڕاوێزی رووداودا تەنها سەیرکەرێک بێت و بەس.
یەکەمین دەرکەوتنی پۆپۆلیزم وەک جوڵانەوەیەکی رێکخراو یان با بڵێین وەک بزووتنەوەیەکی سیاسیی، بۆ کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدە لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا دەگەڕێتەوە، ئەویش پاش جەور و ستەمکێشیی سەر جووتیارانی ئەمەریکا بوو کە خرابوونە ژێر باجێکی بێویژدانانە و دڵڕەقی خاوەن موڵکەکانەوە. هەر لەو سەروبەندەدا پارتی پۆپۆلیستی ئەمەریکا لە ساڵی 1892دا لەسەر پاشخانی فیکریی ئەو بزووتنەوەیە دامەزرا.
لە بواری فەلسەفیدا پۆپۆلیزم، پشت بە تێزەکانی “هێربرت شایلەر” دەبەستێت کە لە دیتنی ئەودا زۆرینەی گەل تاکی بێ کاریگەریی و پاسیڤن و هیچ رۆڵێکیان نییە لە دروستکردنی رووداوە گەورەکاندا. لەلایەکی تریش لەگەڵ سەرهەڵدانی تەوژمی “نارۆدنیکەکان” لە رووسیای قەیسەرییدا پۆپۆلیزم پێی نایە قۆناغی هەنگاوی پراکتیکییەوە، بەو پێیەی لە دەیەی هەفتاکانی سەدەی نۆزدەدا خوێندکارە نارۆدنیکەکان هەوڵیاندا لە رێگەی خەڵکی گوندەکانەوە بیروبۆچوونی سیاسیی خۆیان روون بکەنەوە و خەڵکی لادێکان بکەنە هێزی بازووی بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکەیان کە لەو بڕوایەدا بوون رووسیا بەبێ تێپەڕین بە قۆناغی کاپیتالیزمدا دەتوانێت سیستمی سۆسیالیستی خۆی دابمەزرێنێت، دەتوانم بڵێم خودی “لینین”یش هەمان کاری کرد، لەبەرئەوە دەبینین ئەمە یەکێکە لە سیما هاوبەشەکانی بەڵشەفیک و پۆپۆلیزم، جیا لەوەش زۆرێک لەو بڕوایەدان ئەوەی پێی دەوترێ “چەپی نوێ” تەنیا رووخسارێکی تازەیە بۆ ناوەڕۆکە کۆنەکەی پۆپۆلیزم.
گووتاری پۆپۆلیزم بەشێوەیەکی گشتیی خاوەنی دیسکۆرسێکی ناشەفاف و بێ ئارگۆمێنتە، زیاتر یاریکردنە لەگەڵ سۆزی گشتیی خەڵک، یان وروژاندنیان لە رێگەی گووتاری حەماسیی، نەک پڕۆژەیەکی بێت بۆ مەودایەکی درێژ، پۆپۆلیستەکان بەرچاویان روون نییە، تەنیا دەیانەوێ کار لەسەر عاتیفەی گشتیی بکەن بێ هیچ ئەڵتەرناتیڤێکی رۆشن، یان زۆر جار بە ئەڵتەرناتیڤێکی تەمومژاویی و ناروونەوە. هەر لەبەر ئەم فاکتۆرە فەرهەنگی “DUDEN”ی ئەڵمانی بە “بیرێکی سیاسیی هەلپەرست” ناوزەدی دەکات. لە باری واقیعیشەوە گووتاری پۆپۆلیزم تێکەڵەیەکە لە دیماگۆگییەت و ئۆپۆرتۆنیزمی سیاسیی. کۆی ستراتیژەکەشی لەدوو سیمای سەرەکیدا خۆی دەنوێنێت، یەکێکیان گووتاری حەماسیی و گاڵتەجاڕانەیە، ئەویتریشیان فۆرمۆڵەبەندیی توندڕەویی و شێوازی کاری رادیکاڵیی کوێرانە وەک ئەجیندایەکی سیاسیی.
دەکرێ ئامانجی سەرەکیی بزاوتە پۆپۆلیستییەکان لە چەند خاڵێکدا کورت بکرێتەوە. وەکوو: یەکەم: پۆپۆلیستەکان کۆی دامودەزگا سیاسییە دەسەڵاتدارەکان بەهەموو فۆرمەکانییەوە رەت دەکەنەوە. دووەم: لە دیدی پۆپۆلیستیدا خەڵک سەرچاوەی هەموو بڕیار و دەسەڵاتێکە و جەماوەر شەرعیترین ژێدەری دەسەڵاتە. سێیەم: ئەکتەرێکی کاریزمایی پێویستە بۆ سەرکردایەتیکردنی ئەو بزاوتەی دەیەوێ گەل بکاتە سەرچاوەی هەموو شتێک. چوارەم: گەورەکردنی بەهای خەڵک بە راکێشانی سەرنجی گەل لە رێی بەڵێنی وەهمی و ناروون.
لەگەڵ ئەوەشدا پۆپۆلیزم جوڵانەوەیەکە زێدەتر دڵداریی لەگەڵ خەڵک دەکات تاکو بەرگرییان لێ بکات. بەهای خەڵک گەورەتر لە خۆی نیشاندەدات نەک ئاوێنەیەکی روونی واقعی حاڵ بێت. هەروەک بیرمەندی ئێرانی “رامین جەهانبەگلو” باسی دەکات “دەتوانین بڵێین پۆپۆلیزم هەمیشە ستایشکاری جەماوەرە، بەڵام داکۆکیان لێناکات، چوونکە بەپێچەوانەی دیموکراسی لە هەلومەرجی پۆپۆلیستیدا ژینگەی ئایدۆلۆگیکی خەڵک لەگەڵ ژینگەی سیاسیی هاووڵاتیاندا یەکسان نابن، لەبەرئەوە بڕیاری پۆپۆلیزم بۆ جەماوەر بە ناڕۆشنی و ناڕاستەوخۆ لەسەر ئەو بڕوایە دەبێت کە مامەڵە لەگەڵ گشتێکی چوونیەک دەکات و بەشوێن هێنانەدی و پیادەکردنی کاری توندوتیژەوە بنەمای ئەخلاقی لەئاستی کۆمەڵدا ئەتک دەکات”.

پۆپۆلیزم و دیموکراسی

وەک لەسەرەتاوە ئاماژەم بۆ کرد، بزاوتە پۆپۆلیستەکان لەرووی ئایدۆلۆگییەوە یەک ئاڕاستە و تەوژم نین، چوون لە سترۆکتۆرە پۆپۆلیزم پارادیمێکە کەڵک لە هەر چەشنە بیر و ئایدیایەک وەردەگرێت، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا هیچ ئاڕاستەیەکی پۆپۆلیستی ناتوانێت مەوداکانی دیموکراسیی بەرینتر بکاتەوە، بەڵکو کێشەی ریشەییان لەگەڵ گەوهەری دیموکراسیی لیبرالی هەیە، بەو پێیەی لە زەمینەیەکدا ئەو بزاوتە دەڕسکێ کە فەزای بێسەوبەری و پاشاگەردانییە کە تێیدا هەموو بەها و پرنسیپە دیموکراسییەکان پاشەکشەیان کردبێ یان لەسەرەو لێژییدا بن. د.عەبدولحەمید ئەلئەنساری پێیوایە: پۆپۆلیزم لە سییەکانی سەدەی رابردوودا سەریهەڵدا و فاشیزم و نازیزمی لە ئەوروپا بەرهەمهێناـ لە ئەمەریکای باشووریش فەرمانڕەوای دیکتاتۆری بەرهەمهێنا، دواتر پەلی کێشا و تەشەنەی کرد بۆ وڵاتانی عەرەبی و لەوێش سەرکردەی پۆپۆلیست و دەسەڵاتخوازی بەرهەمهێنا.
پۆپۆلیستەکان زۆرجار بەدکەڵکی لە دیاردەکانی دیموکراسیی وەردەگرن و بە میکانیزمی هەڵبژاردن هەوڵی دەسەڵاتگرتنە دەست دەدەن، بەمانایەکی تر چەکی دیموکراسی دەکەنە ئامڕازێکی کاریگەر بۆ هێنانەدی خەونەکانیان، بەڵام ناتوانن یان نایەنەوێ پارێزگاریی لە پەیکەری دیموکراسیی نوێنەرایەتی بکەن، ئەم جۆرە نموونانە لە کیشوەری ئەمەریکای لاتین لە چەندین وڵاتدا بەرجەستە بوون، بۆ وێنا دیموکراسییە شافێزییەکەی فەنزوێلا، یان پارادیمی نیستۆر کیرچنەر لەوڵاتی ئەرژەنتین و ئیڤۆ مۆراڵس لەوڵاتی پۆلیڤیا. هەر سێ نموونەکە پێماندەڵێت پۆپۆلیزم دەرکەوتەی ئەو کۆمەڵگایەیە دامەزراوە و بنیادەکانی دیموکراسی تێیدا بەهێز و چەسپیو نین، بە واتایەکی تر پۆپۆلیزمی نوێ “نیو پۆپۆلیزم” رەنگدانەوەی لاوازیی دیموکراسییە لەهەر جێگەیەکدا.
ڤیلادیمێر تۆرێس، پێیوایە لەرووی مێژووییەوە پۆپۆلیزم کوڕێ منداڵدانی قەیرانە سیاسییەکانە، بەتایبەت لەو چرکەساتانەی دامەزراوە رەوایی پێدراوەکان دەکەونە ژێر پرسیاری جیددی و گومانگەلی زۆرەوە. بۆیە ئەو دەڵێت “پۆپۆلیزم خۆی لە خۆیدا کێشەیەکی سیاسییە، لەسەروەختی قەیرانەکانی پەیوەست بە نوێنەرایەتی سیاسیی گەشە دەکات و تا سەر ئێسقان دژ بە دیموکراسییە.”. ئەو پێیوایە سەرکردە پۆپۆلیستەکان ئەوانە لە دەرەوەی دامەزراوە شەرعیی و دیموکراسییەکان دروست دەبن، یان ئەگەر لە رێگەی ئەو دامەزراوانەشەوە بگەنە قووچەکی دەسەڵات، لەماوەیەکی کەمدا سەرلەبەری ئەو دامەزراوانە هەڵدەوەشێننەوە یان تووشی قەیرانی کوشندەی دەکەن، چوونکە ئەوانە رەوایی خۆیان بەناوی خەڵکەوە وەرگرتووە و پێیانوایە ئەو جۆرە دامەزراوانە دەسەڵات و خەونەکانیان سنووردار دەکات، لەم حاڵەتەشدا دەکەونە ناکۆکیی و پارادۆکسەوە لەگەڵ ئەو دامەزراوانە، هەنگاوی خێرا و پراکتیکی دەنێن بۆ رەنگڕێژکردنەوەی دەسەڵات لەدەرەوەی هەژموونی دامەزراوە دیموکراسییەکان و رێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی، لە زۆر حاڵەتیشدا لە دەرەوەی پارتە سیاسییەکان و لەژێر هەژموونی سەرکردەیەکی کاریزمیدا.
بەشێوەیەکی بەرجەستە و گشتیی پارادۆکسێک هەیە لەنێوان نەریتی پۆپۆلیستی و سیستمی دیموکراسیدا، ئەمە وەک لەپێشەوە وتمان مانای ئەوە نییە پۆپۆلیستەکان رێگەکانی دیموکراسی بۆ وەرگرتنی دەسەڵات رەت دەکەنەوە، بەپێچەوانەوە کێشەی ئەوان لە دوای هاتنە سەر دەسەڵاتە لەگەڵ دامەزراوە دیموکراسییەکاندا. چوونکە لەجیهانبینی سیاسیی ئەواندا، هەمیشە جەماوەر لەسەروو دامەزراوە شەرعییەکانەوەیە، ئەمەش هەمان ئەو ناوەڕۆکەیە لە شۆڕشی فەڕەنسییەوە درێژ بۆتەوە تاکوو هەنووکە، بەوەی گەل یان خەڵک پیرۆزن بۆیە بە دەربڕینی تۆرێس “هەر کاتێک خەڵک ویستی، ئەوا نابێت دەستوور و دامەزراوەکان لە ڕێیاندا بوەستن”.
لە دیدی پرۆفیسۆر دیسپاسۆتۆدا، پۆپۆلیزم هەڕەشەیەکە لەسەر سیستمی دیموکراسیی و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە ئەم تەوژمە تەحەدایەکیشە بۆ دیموکراسیی لیبرالی کە لە خۆرئاوا پیادە دەکرێت. ئەو بەروونی دان بەوەدا دەنێت “دەکرێت پۆپۆلیزم ببێتە هەڕەشە بۆ سەر زۆرێک لە گرنگترین رواڵەتەکانی دیموکراسییەتێکی سەقامگیر. بۆ نموونە دەبێت هەموو کەس پابەند بێت بە دیموکراسی و بە هەڵبژاردنەوە و رێز لە هەڵبژاردنەکان بگرێت کە گوزارشت لە ئیرادەی خەڵک دەکات. هەندێ جار پۆپۆلیستەکان ئەوەندە متمانەیان بەراست و دروستی خۆیان هەیە رێز لە ئەنجامەکانی هەڵبژاردن ناگرن”. لەهەمان کاتدا رێکخراوی “فریدۆم هاوس” کە بارەگای سەرەکی لە واشنتۆنە لە راپۆرتی ساڵی 2016 دوو تەوژم و جۆرە دەوڵەت بە هەڕەشەی پلە یەک بۆ سەر دیموکراسی ناودێر دەکەن ئەوانیش ئۆتۆکراسی و پۆپۆلیزمن.

پۆپۆلیزمی سیاسیی لە کوردستان

جیهان ئێستاکە بەدەست پەتای پۆپۆلیزمەوە دەناڵێنێت، چوونکە هەروەک گەندەڵی کە دیاردەیەکی گەردوونی سەرمایەدارییە، پۆپۆلیزمیش بۆتە دیاردەیەکی یونیڤرساڵ. کارەساتەکە لەوێیە دەوڵەت و حزبە سیاسییەکان بە دەسەڵاتدار و بەرهەڵستکاوە دەردەداربوون بەو نەخۆشییە سیاسییە. ئەگەر سەدەی بیستەم بەدەربڕینی “هۆبسباوم” سەدەی توندڕەویی سیاسیی و دەسەڵاتی مەیلە تۆتالیتارەکان بووبێت، ئەوا ئەم سەدەیە سەدەی پۆپۆلیزمە. ئەوەش دەربڕینی پرۆفیسۆری هۆڵەندیی “کاش مودە”. نێوبراو لە لێکۆڵینەوەیەکدا بەناوی “پۆپۆلیزم بووەتە بیرکردنەوەی سەردەم” ئاماژە بەوە دەدات “لەگەڵ ئەوەی زۆربەی بیریاران رەخنە لەم دیاردەیە دەگرن، بەڵام وا دەردەکەوێت پۆپۆلیزم هەر بەهێزتر دەبێت”.
کوردستان وەک بەشێک لەو گوندە جیهانییەی بەهۆی شۆڕشی پەیوەندییەکانەوە دروستبووە، بەخێرایی بەهۆی نەبوونی سیستمێکی بەهێزی دیموکراسی و غیابی دامەزراوەکان، نەریتی پۆپۆلیزم ئەندێشەی سیاسەتی باوی گرتۆتەوە، بڵاوبوونەوەی تێفکرینی پۆپۆلیستی لەم بەشەی باشووری کوردستان وەک خێرایی هەڵمەتی ئاگرە لە پوش و پەڵاشی وشکبوو. وەنەبێ ئەمە دیاردەیەکی تایبەت بێت بەخودی دەسەڵات، بەڵکو کارەساتەکە لەوێدا گەورەتر خۆی دەنوێنێت ئەم نەریتە بۆتە بەشێکی سەرەکی لە دنیابینی ئەو هێزە بەرهەڵستکارانەی خۆیان وەک ئەڵتەرناتیڤی دەسەڵاتی سیاسیی دەبینن، ئەوان ناتوانن میکانیزمێکی تر بۆ رەوایی سیاسیی خۆیان بدۆزنەوە جگە لەو گووتارە پۆپۆلیستییەی هەڕمێنی پێدەدەن، لەو سۆنگەیەی هەمیشە بەناوی جەماوەر و گەلەوە فۆرمۆڵەبەندیی دیسکۆرسی رەخنەیی خۆیان دەکەن.
لە راستیدا ئەو مەیلە پۆپۆلیستییە وێرانخوازەی لای ئۆپۆزیسیۆنی کوردیی هەیە، چەند قات لەو گەندەڵی و بەهەدەردان و خۆسەپێنییەی دەسەڵاتی سیاسیی کوشندەترە، چوونکە روانگەی ئەو ئۆپۆزیسیۆنە وێرانکردنی هەموو شتێکە لە پێشدا، پاشان بیناکردنەوەیەتی بەو فۆرمەی خۆیان ئارەزووی دەکەن، ئارەزووەکانیشیان نەیتوانیوە ئەو خواستانەی دەسەڵاتی هەنووکە تێپەڕێنێت کە ئێستا پیادەی دەکەن. لە دیتنی “ڤیلادیمێر تۆرێس”دا، پۆپۆلیزم نەک هەر هەڕەشەیە بۆ سەر دامەزراوەکان و خودی دیموکراسی “کە ئەو دووانە هێشتا دروشمن لە کوردستان نەک واقیع”، لە هەمان کاتدا هەڕەشەیەکە لەسەر ئاسایشی کۆمەڵایەتی، وەک ئەو دەریدەبڕێت “پۆپۆلیزم هەڕەشەیەکی جیددییە لەسەر دیموکراسی، چوونکە دەبێتە مایەی دابەشبوون و جەمسەرگیریی و نالێبوردەیی و دژایەتیکردنی فرەیی، هەروەها لەسەر کەڵکوەرگرتن لە درز و کەلێنە چینایەتی و رەگەزیی و ئیتنی و دابەشبوونی شار و گوندەکان گەشە و نەشونما دەکات”.
لە کوردستان ئێمە بەروونی ئەوە لە گووتاری دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆندا دەخوێنینەوە، چۆن هەریەکێکیان بە نۆرەی خۆی کار لەسەر تۆخکردنەوەی ئەو نەزعە پۆپۆلیستییە دەکات و دەیەوێ بیکاتە گووتار و جیهانبینی سیاسیی باڵادەست، لەوانەیە رێگە بەخۆم بدەم و بڵێم لە کوردستان هاووڵاتی بوونی نییە، “چەمکی هاووڵاتیبوون بابەتێکی ئیشکالییە و لێرەدا ناگەڕێمەوە سەری”، ئەوەی هەیە جەماوەرە یان گەلێکە کە کەوتۆتە ژێر هەژموونی ئایدیای تەوژمە راست و چەپ و ئیسلامییەکانی پۆپۆلیزمەوە، بەڵام روونتر لە کارنامەی ئەو هێزانەی خۆیان لە ژێر ناونیشانی ئۆپۆزیسیۆندا مانیفێست کردووە، بەر ئەم پۆپۆلیزمە دەکەوین و هەستی پێ دەکەین.
ئەگەر وردبینەوە لەو گووتارە میدیاییەی ئەو لایەنانە لە نزیکەوە بەو فاکتە ئاشنا دەبین، چۆن ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی لە کوردستان کەوتۆتە نێو گێژاوی کورتبینی رامیاریی و ناروونی ستراتیژ و بێ بەهاکردنی دامەزراوەکان “ئەگەرچی وەک پێویستیش نین” کە هەموو ئەمانە خەسڵەتی سەرەکیی رەوتە پۆپۆلیستییەکانن. پرۆفیسۆر دیسپاسۆتۆ پێیوایە: پۆپۆلیستەکان جیهانبییەکی سادەیان هەیە، واقیعەکە بەو جۆرە دەبینن سەرکردەیەکی بەهێز دەتوانێت سەرکردایەتی نەتەوە بکات و بە باشترین شێوە بەرژەوەندییەکانیان بهێنێتەدی کە سیاسەت مەسەلەیەکی سادەیە و تەنیا کردەوەی پێویستە. پۆپۆلیستەکان رکابەرەکانیان بە گەندەڵ و بە بەشێک لە کێشە گەورەکە دەزانن، لەبەرئەوە لە زۆرێک لە حاڵەتەکاندا پێیانوایە هەڵبژاردن کۆسپە لەبەردەم چارەسەرییدا.
ئەگەر بەوردی سەیری پراکتیکی سیاسیی ئۆپۆزیسیۆن بکەین “رۆشنبیری کورد بەشێکە لە ئۆپۆزیسیۆن”، دەیانەوێ بە چەند ئەکشنێکی کودەتا ئامێز و بەناوی گەلەوە هەوڵی گۆڕینی قوچەکی دەسەڵاتی سیاسیی بدەن، ئەم نموونەیە لە رووداوەکانی 17ی شوبات و رۆژانی دواییدا بە زەقی دەبینرا، کە چۆن چەند سەد کەسێک بەناوی تێکڕای گەلەوە وتاریان دەدا و شەرعیەتی یاسایی حکوومەت و پەرلەمانیان دەخستە ژێر پرسیار. لێ دوای پێنج ساڵ سەرۆکایەتی هەرێم و پاشتریش لە ئەمساڵدا پەرلەمان شەرعیەتی یاساییان نەما، بەڵام لەگەڵ ئەوەدا گووتاری پۆپۆلیستی ئۆپۆزیسیۆن یارمەتیدەرێکی باش بوو بۆ ئەو بارودۆخەی هاتۆتە پێشەوە، چوونکە ململانێکە بەهەمان کەرەستە و میکانیزمی دەسەڵاتە پۆپۆلیستییەکەیە. رێگای تر لەدەرەوەی رێگاکانی پۆپۆلیزم و زیهنیەتی دەسەڵاتی ئێستا، شک نابەن. بەکورت و کرمانجیی هەردوولا، واتا لایەنی ئۆپۆزیسیۆن “بێگوومان بە رۆشنبیرانیشەوە” لەگەڵ لایەنی دەسەڵات، دوو مۆدیلی سیاسیی جیاواز نین، بەڵکو هەردووکیان لەسەر ئەو کەلەپوورە کلاسیکییەکەی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیی دەژین کە لە بناغەوە یەکێک لە هۆکارەکانی دروستبوونی ئەم دۆخە.

رۆشنبیرانی پۆپۆلیست لە کوردستان

رۆشنبیرانی کورد ئەو مۆدیلەیان سەپاندووە بەسەر خودی خۆیان و کایەی رۆشنبیریی کوردییدا، یەکێک لە مەرجەکان یان یەکێک لە کارە هەرە سەرەکییەکانی رۆشنبیر بەرهەڵستکاریی دەسەڵاتە، ئەمە خۆ حەپسکردنە لە بازنەیەکی داخراو و بچووکدا، چوونکە کاری رۆشنبیریی تەجرید دەکات لە هەر وەزیفەیەکی تر یان لە ئەرکی سەرەکیی خۆی کە بریتییە لە بەرهەمهێنانی مەعریفە لەهەموو بوارە جیاوازەکانی ژیاندا. نامەوێ ئەوە بڵێم کاری رۆشنبیریی بریتی نییە لە رەخنە، بەپێچەوانەوە کاری رۆشنبیر لە هزرینی مندا بریتییە لە هەڵسەنگاندنی دنیا و پێدراوەکان بە دیدێکی رەخنەگرانە، بەڵام رەخنەیەکی فراوان و هەمەلایەنە و دوور لە تەرەفداریی. کاری رۆشنبیر بریتیی نییە لە بوون بە بەشێک لە ئەجیندای هێزە بەرهەڵستکارەکان. ئەگەر بەروونتر قسە بکەین لە رۆشنبیر لە حاڵەتی کوردیدا ئەو کەسانەن دەسەڵات سووک دەکەن و دڵداریی لەگەڵ جەماوەر دەکەن، بەمانایەکی تر هەر کارێکی تر بکەیت چەندێک ئەکتیڤ بیت لە کایەی رۆشنبیریشدا بەجۆرێک لە جۆرەکان “کۆیلە”یت!!.
تراژیدیاکە لەوەدایە رۆشنبیرانی کورد زیاد لە پیاوانی سیاسەت بەشدارن لە بەرهەمهێنان و رەواجدان بە گووتاری پۆپۆلیستی، لەو سۆنگەیەی رۆشنبیری کورد خۆی بە نوێنەری ویژدانی خەڵک و گەرووی گەل شوناس دەکات، لە کاتێکدا دووانەی گەل و دەسەڵات جمکێکی پێکەوە بەستراون، کولتووری دیموکراسی بریتییە لە پڕکردنەوەی ئەو کەلێنانەی لەنێوان دەسەڵات و توێژە کۆمەڵایەتییەکاندا دروست دەبێت، هەرچی پۆپۆلیزمە دەیەوێ قڵشت بخاتە نێوان ئەو دووانەیە. بۆ ئەوەی بەدکەڵکی لە دنیابینی ئێمە وەرنەگیرێت ناڵێم رۆشنبیر بۆی نییە داکۆکی لە چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان بکات، یان هەڵوێستی نەبێت لەمەڕ رووداوە گرنگەکان، بەڵام لێرەدا دەبێت بە دیقەت بین و بە ئاگاییەوە خاڵ بخەینە سەر پیتەکان کاری رۆشنبیر قسەکردن نییە بەناوی گشتەوە بەڵکو قسەکردنە لەسەر کۆی شتەکان.
رۆشنبیرانی کورد لە کەشوهەوایەکدا نەشونمایان کردووە، کەوتوونەتە دوای جەماوەر، بەشێوەیەکی گشتیش جەماوەر سروشتێکی مێگەلی هەیە و هەندێک پێیانوایە خەسڵەتێکی سۆزانیانەی هەیە. ئەرکی رۆشنبیر رۆڵگێڕانە لە رۆشنکردنەوەی جەماوەر لە رێی بیرۆکە و تەرحی نوێباوەوە، نەک دوای عاتیفەی هەڵچووی جەماوەر بکەوێت یان بەشێوەیەک لە شێوەکان هەوڵی خۆگونجاندن بدات لەگەڵ خەسڵەتە مێگەلییەکەی خەڵک، بەڵکو ئیشی ئەسڵی رۆشنبیر گۆڕینی سروشتی دەستەمۆیی و مێگەلی جەماوەرە، ئەم کردەیەش بە دروشم و گووتارە پۆپۆلیستییەکان ناکرێت، بەڵکو بە شیتاڵکردن و شرۆڤەکردنی دنیا و رووداوەکان و سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی چەمکەکان و گۆڕینی خەیاڵدانی خێڵەکیی و ئاینیی بۆ خەیاڵدانێکی مەدەنی و شارستانی دەبێت. لەم نێوەندەدا دەتوانین حاڵەتی کوردیی بە مەرگەساتێک بچووێنین، چوونکە لە دیتنی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن و رۆشنبیرانیشدا جەماوەر بە توێژێکی داماو و پاسیڤ پێناسە دەکرێت کە دەبێت یەکێکی تر بەناوی ئەوەوە بدوێت، یان زۆرجار وەک گای ئیسپانی بە پەڕۆیەکی سوورباو شێتی دەکەن و هەر کات ویستیان پەڕۆکە لا دەبەن و هێوری دەکەنەوە.
د.عەبدولحەمید ئەلئەنساری، پێیوایە ئەوانەی بە گووتاری پۆپۆلیستی پەمپ و جۆشی جەماوەر دەدەن، نەک دڵسۆزی جەماوەر نین، بەڵکو لە بناغەوە یاریی بە عاتیفەی گشتیی دەکەن و خاوەنی روئیایەکی دیماگۆگین. لە وتارێکیشدا دەنووسێ “وتاری پۆپۆلیستی وتارێکە دوورە لە ئاوەز و پڕە لە دنەدان و هاندان و ورووژاندن و دروستکردنی رک و کینە، ئامانجی ورووژاندنی هەستی خەڵک و پڕکردنێتی لە دوژمنایەتی بۆ ئەویتر.. سەرکردەی پۆپۆلیست رێبەریی خەڵک ناکات، بەڵکو جەماوەر رێبەریی ئەو دەکات، سواری کۆڵی شەپۆلی جەماوەر دەبێت، جەماوەر راست بێت یان هەڵە ئەو هەر کلکەسوتێی بۆ دەکات”. رۆشنبیرانی کوردیش بەهەمان شێوە، بگرە لەوە نێگەتیڤتر ئەوەیە کە رۆشنبیرانی ئێمە نەک سەرقاڵن بە بەرهەمهێنانەوەی گووتاری پۆپۆلیستی لە فۆرم و ژێر ناوی جیا جیادا، بەڵکو لە زۆرترین حاڵەتدا هەر خودی خۆیان ئەو کارەکتەرەشن رۆڵی رابەرە پۆپۆلیستەکان دەگێڕن و سەرکردایەتی جوڵەی شەقام دەکەن، بێ ئەوەی بپرسن ئایا ئەو جووڵە رەوایی هەیە یان نا؟ بێ ئەوەی بیر لە ئاقیبەتی ئەو ئەکشنە بکەنەوە کە ئەمان بە وتاری گڕدار جەماوەری سادە بەشێوەیەکی دیماگۆگی پڕ دەکەن لە کینەی وەهمی و تابلۆی یۆتۆپی “شەیتانی گەورە”.
ئەگەر ئێمە لە نێوەندی رووناکبیریی کوردییدا ئاڕاستەیەک لەو رۆشنبیرە پۆپۆلیستانە دیاری بکەین، باشترین نموونە گروپی “رەهەند”ە، بەڵام بۆچی ئێمە گروپی رەهەندمان کردە سەمپڵ؟ لەبەرئەوەی خاوەنی سەرەکیی ئەو گووتارە پۆپۆلیستییە ئەو گرووپەن و هەژموونیشیان هەیە بەسەر کۆی سیمای رۆشنبیریی کوردییدا لانیکەم لە باشووری کوردستان، لە هەمانکاتدا زۆرترین کاریگەرییان لەسەر نەوەیەک دروستکردووە کە هەموو جوڵەیەکی شەقام لەدەستیاندایە. دەکرێ بڵێن هەر ئەو گووتارە رەهەندییە پۆپۆلیستییە سەرکردایەتی هەموو ئەو جوڵانەوانە دەکات بەناوی جەماوەرەوە دەپەیڤن. ئیشکالیەتی گروپی رەهەند بەتایبەت “مەریوان وریا قانع، ئاراس فەتاح” بەپلەی یەکەم “رێبین هەردی و فاروق رەفیق” بە پلەیەکی تر ئەوەیە پێیانوایە هەرچی چەمک و دیاردەی کۆمەڵگەی کوردیی هەیە، بەشێوەیەکی هەڵە پێناسەکراون، ئەمان جارێکی تر پێناسەیەک بەپێی ویست و دڵخوازی خۆیان بە باڵایدا دەبڕن، پاشتریش هەموو شتێک لە دامەزراوەکان دەسەننەوە و دەیدەنە دەستی شەقام و جەماوەر “وەک ئەوەی لە 17ی شوباتدا بەروونی بینرا”.
سیمای زاڵ بەسەر ئەدگاری رۆشنبیریی کوردییدا ئەو فۆرمە پۆپۆلیستییەیە گروپی “رەهەند” بەهاوکاریی لایەنەکانی ئۆپۆزیسیۆن بەسەریاندا سەپاندووە، دەکرێت بڵێین ئەو گەنجانەی بوونەتە نەواتی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی لە باشووری کوردستاندا، بە تیۆر و روانگەکانی ئەوان پەروەردە و ئامادەکراون، یان لەژێر هەژموونی تێزە پۆپۆلیستییەکانی رەهەنددان. جیاواز لەمەش دەنگی تر هەیە لە کایەی رووناکبیریی کوردییدا بەڵام لەناو غەڵبەغەڵبی ئەو فەزا پۆپۆلیستییەدا سەدایان خنکێنراوە و ناگاتە هیچ کوێ، بەشێوەیەکی سروشتیش جەماوەر مغازەلەکردنی پێ خۆشە و زیاتر دەکەوێتە ژێر رکێفی ئەو تێزە ستایشگەرانەی بە مەغدووریەتیدا تەرح دەکرێ، یان ئەو لاواندنەوە رۆشنبیرییەی تەنیا لە دنیای کورییدا بوونی هەیە بۆ راکێشانی عاتیفەی جەماوەر. لەم روانگەوە رۆشنبیرانی ئێمە پاژنەی ئەخیلی خەڵک یان جەماوەریان دۆزیوەتەوە و کار لەسەر رۆشنکردنەوەی ناوچەکانی بیرکردنەوەی تاک ناکەن، بەڵکو هەموو هەوڵێکیان بۆ ورووژاندنی جوگرافیاکانی هەست و سۆزە.
لە کورتترین دەربڕیندا دەمەوێ ئەوە بڵێم، رۆشنبیریی سائیدی ئەمڕۆی باشووری کوردستان ئەو رۆشنبیرییە پۆپۆلیستییە کە ناتوانێت لەگەڵ دنیای مودێرن و رۆحی دیموکراسییدا هەڵبکات، لێ بۆ من دیموکراسیی نموونەیترین سیستم نییە، بەڵام لەحاڵی حازردا تاکە سیستمی باڵادەستە کە زۆرترین دەستکەوتی بۆ مرۆڤ و ژیانێکی شایستە دەستەبەر کردووە. نهۆ مەیدانەکە بەدەست ئەو رۆشنبیرانەوەیە تاکی کوردیی و زیهینیەتی کوردیی بە رق و کینە دەئاخنن، هەر بۆیە سێکتەرەکانی تری ژیان بەرەو وێرانبوون دەچن، چوونکە رۆشنبیر مەیدانی خۆی گواستۆتەوە بۆ چالاکی سیاسیی و بەرهەمهێنانی دیسکۆرسی پۆپۆلیستی، نەک هەر بووەتە پاشکۆی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی، ئەو روانگە پۆپۆلیستییە کردوویەتی بە پاشکۆی جەماوەریش. کارەساتەکە لێرەدا چەند قات گەورەتر دەبێتەوە.

ئەنجامگیریی

شتێک کە دەبوو پێشتر روونی بکەمەوە، ئەوەیە: من جیاوازیی دەبینم لەنێوان رۆشنبیر لەگەڵ رۆژنامەوان و ئەکتیڤیستە مەدەنییەکان، چوونکە ئەو تێکەڵکارییە هەیە لە تێڕوانینی گشتییدا، پێشتر لەسەر درمەکانی نێو رۆژنامەوانان قسەم هەبووە، کە لەبری ورووژاندنی پرسیار، کاریان بووە بە وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانەی دەشێ خۆیان لە جێگەیەکی تر و لە کەسانی تر وەریبگرن، هەروەها رۆڵی رۆشنبیریش لە بری تیۆریزەکردنی پرسیارە جیددییەکانی ناو کۆمەڵگە لە بۆتەی تێز و تەرحی نوێدا، کاریان بووە بە جوینەوە و بەرهەمهێنانی دیدگایەکی پۆپۆلیستی ترسناک، کە لە هەگبەکەیدا تەنها شکاندنی شکۆ و بەهای هەموو شتێکی هەڵگرتووە، تەنانەت خاڵییە لە ئەڵتەرناتیڤ و جێگرەوە.
رۆشنبیری کورد زیاتر کەسێتییەکی باکۆنینی هەیە و ئەنتی دەسەڵاتە بەمانای “بۆردیۆ”یەکەی، بەڵام ئەم ئەنتی دەسەڵات بوونە، لە خۆیدا پڕۆژەیەکی فیکریی نییە، بەڵکو هەموو وەزیفەی رۆشنبیریی لە دژایەتیکردن و دێواندنی دەسەڵات و دڵداریکردن لەگەڵ جەماوەردا کورت کردۆتەوە. هەرچەند لە روانگەی “پییەر ئەندرێ” گووتاری پۆپۆلیستی گووتارێکە سەد دەر سەد دژی نوخبە، لەگەڵیدا ئەو گووتارە سیاسەت بەکارێکی ئاسان و لە توانای هەر کەسێکدا دەبینێت، بەڵام هێشتاکە نوخبەی رۆشنبیریی کورد هەروەک دۆنکیشۆت بەسواری گوێدرێژەکەیەوە خەون دەبینێت و سەرقاڵە بە موغازەلەکردنی شەقام و جەماوەر. کارەساتەکە لەوێدا تاڵتر خۆی دەنوێنێت ئەو تەرزە رۆشنبیرە خۆیان بە نوێنەری دیموکراسی لەقەڵەم دەدەن، بەڵام بێئاگان لەوەی کەوتوونەتە گۆماوی لیخنی پۆپۆلیزمەوە.

—————————————–

تێبینی: ئەم توێژینەوەیە بەشی دووەمی کتێبی “گووتاری پۆپۆلیستی و خەونی بچووکی رۆشنبیرانی کورد”ە کە لە سەرەتای ساڵی 2018 بەشێوەی کتێبی کاغەز لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات بڵاوکراوەتەوە.

ئەم دەقە لەسەر بنەمای قسەوباسێک لە سیمینارێکی ئینەتەرنێتیدا ئامادەکراوە کەلە ٢٥\٤ئەنجامدراوە نوسراوەتەوە
حەمید تەقوایی

هەمووتان بەخێر بێن.ئەمەوێت لە کۆبونەوەی ئینەتەرنێتی ئەمڕۆماندا سەبارەت بە بارودۆخی پاش کرۆنا قسەبکەین.سەرەتا من ماوەی ١٥ خولەک قسەدەکەم و دواتر خۆشەویستان دەتوانن ڕاو بۆچونی خۆیان وە ئەگەر پرسیارێکیان هەبێت بیکەن وەیان ئەگەر باسێکیان هەبێت بیخەنەڕو.
سەرەتا بۆ چونە ناو باسەکەوە پێویستە بەشێوەیەکی کورتیش بێت وەک بوە بڵێین لەبنەڕەتدا چی ڕویداوە کە دونیای گەیاندوەتە ئەم جێگایە.ئەبێت سەرەتا سەیرێکی ڕابردو ئێستا بکەین.ئەبێت بزانین لە کوێدا وەستاوین هەتا تێبگەین کە بۆ کوێ دەڕۆین.
سەبارەت بەوەی کە دونیا چۆن گەشتوەتە ئێرە.من هەمیشە وتومە کە کرۆنا وەکو نەخۆشی سەرچاوەکەی ڤایرۆسە بەڵام وەک تەنگژەیەکی کۆمەڵایەتی، سەرچاوەکەی ڤایرۆس نیە ئیتر ،بەڵکو زادەی ئەزمەی سەرمایەداریە.ئەم بارودۆخەی کەلە دونیادا هەیە بێ چارە سەرنەبوو نەک هەر بێ چارەسەر نەبوو بەڵکو دەتوانرا بەتەواوی کۆنترۆڵ بکرێت وە تەنگژەکەش هیچ نەبوو،تەنانەت بە نەخۆشیەکی جدیش هەژمار نەدەکرا.زۆر لەوەوبەر دەیانزانی وە بەتەواوەتی پێشبینی کراوبوو.دەتوانرا بەتەواوەتی ڕێگری لێبکرێت.لەگەڵ ئەوەشدا دەوڵەتەکان دەست لەسەردەست دانیشتن وکارێکیان ئەنجام نەدا هەتا بارودۆخەکە گەیشتە ئێرە.
ئێوە دەزانن کە زۆرێک نزیکەی شەش حەوت ساڵ لەمەوبەر پێش بینی ئەمەیان کردبوو،ئەو کاتەی کە ئیبۆلا وسارس وهیتر دەرکەوتن هۆشداری ئەوەیاندا کە زنجیرەیەک لە نەخۆشیە پەتاییەکان هەڕەشە لە دونیا دەکەن.دەگەڕێتەوە کوشتار دەکات وە ئەبێت بیر لە ئامادەکاریەکانی بکرێتەوە .بەم پێیە هەموان دەیانزانی.مەسەلەکە ئەوەیە کە هیچکەس غافگیر نەبوە،ئەگەر کارێکیان نەکردوە زۆر بەسادەی لەبەر ئەوەی کە سیستەمی سەرمایەداری کارو سەرمایەگوزاری لەمەیدانی پزیشکی وبەتایبەتی توێژینەوەی پزیشکی و پێشگرتن بەنەخۆشیەکان،لەبەر چاوچنۆکی نیە،کەسەرمایەگوزاری ناکەن.خواستی ئەو کارەیان نیە.تەنانەت ئەو سەرمایانەش کەلە بەشی بیمە کۆمەڵاتی وتەندروستی ودەرمانی وهیترەکاندان بەرژەوەندی ئەوان لەوەدایە کە نەخۆشیەکان پەیدابن،نەخۆشیەکان بڵاوببنەوە هەتا ئەوان بتوانن دەرمانەکانیان بفرۆشن.سەرئەنجام ڤاکسین ئەو بازاڕەی نیە کە دەرمانی نەخۆشیەک کە هەموو ساڵێک توشی دەبن و بەردەوام ئەبێت دەرمانەکانی بکڕن.مەبەستم ئەوەیە کە ئەم مەسەلەیە پەیوەندی بە نیازو وخواست و سیاسەتی کەسێکەوەنیە بەڵکو میکانیزم وکارکردەکانی نیزامی سەرمایەداری ئەوە ی پێویست نیەکە یەکێک بڕاوات ولە بەشی توێژنەوەی پزیشکی و پیشگرتن بەناخۆشیەکان سەرمایەگوزاری بکات.
هەموو دەستەوەستان دانیشتن هەتا سەرئەنجام ئەمە ڕویدا.لایەنێکی تری کیشەکە ئەوەیە هەروەک دەزانن بەتایبەت لەم چەند دەیەی دواییدا لەگەڵ سیاسەتی سک هەڵگوشینی ئابوری وکۆنسێرڤەتیڤی نوێ ونیولیبرالیزم وهیتر بەردەوام هێرشیان کردوەتە سەر خزمەتگوزرایە تەندروستی ودەرمانیەکانیان،لەزۆر بەی وڵاتاندا لەگەڵ کەمی کادری پزیشکیدا ڕوبەڕوبون،تەنانەت لە وڵاتە پیشەسازیەکانی ڕۆژئاوادا.بودجەی خزمەتگوزاری دەرمانی وکۆمەڵایەتی وهیترەکان کەمترو کەمتر بون ولەبەرامبەردا بۆ بەشەکانی تری وەک سوپاو کاروباری چەک وچۆل وکۆمەک بۆ سەرمایانەی کەلە حاڵەتی شکستهێناندا بون پاش تەنگژەی٢٠٠٨ وهیتر کرا. بەوپێیە لایەنێکی تری کێشەکە ئەوەیە کە نەک تەنها پێشگیری نەکرا بەڵکو تەنانەت سیستەمی پزیشکی بەرداوام لە هەموو جێگایەکی دونیا لاواز بوو.لەو شوێنانەی کە کەرتی تایبەت ئەواانەی بەدەستەوە گرت ولەو جێگایانەش کە بەشێک بون لە سیاسەتی دەوڵەتی و بیمە کۆمەڵایەتیەکان ئەوانەش وردە وردە دەستیان کرد بەتایبەتی کردن.ئەنجامەکەی ئەوە دەرچوو کە دەیبینین.

پارێزگاری نیۆرک ماوەیەک لەمەوبەر چەند خاڵێکی وروژاند کە بەئاشکرا نیشانی ئەدات بارودۆخەکە چۆنە..ئەو وتی ئێستا نەخۆشخانەکان بۆ ئامادەکردنی ماسک وئامیرەکانی هەناسەدان وشتیتر کێبڕکێی یەکتر دەکەن وە بەزیادکردن وداشکاندن دەچنە جەنگی یەکترەوە.سەبارەت بە نەخۆشخانەی وڵایەتەکانی ئەمریکا ئەیوت.لەکاتێکدا کە بۆ ڕێگری لە نەخۆشیەکی لەو شێوەیە ئەبێت یەک سیاسەتمان هەبێت،ئەبێت هەوڵ بدەیت،ئەبێت لەپەنای یەکدا بوەستین،ئەمەوێت بڵێم کاتێک ئێوە سەلامەتی خەڵک دەسپیرن بەچاودێری و کێبڕکێی وکەموزیادکردنی بازاڕ ئەو باروودۆخە ڕوئەدات کە ئێستا لە ئەمریکا دروست بوو.لە نێو دوو کەوانەدا بڵێم کە دەزانیت لە ئەمریکا ژمارەی کوژراوان لە پەنجا هەزار تێپەڕیوە نزیکەی نۆسەدهەزار توشبوی هەیە.پێم وایە لە دوو سێ ڕۆژی داهاتودا سنوری یەک ملیۆن کەسیش تێپەڕێنێت. واتە دانیشتوانی ئەمریکا لەسەدا چواری دانیشتوانی دونیایە بەڵام ژمارەی ئەوانەی بەکرۆنا گیانیان لەدەستداوەو ژمارەی توشبوەکان بەکرۆنا نزیکەی لە سەدا چلی هەموو ئەم حاڵەتانەیە لە دونیادا.ئەمە دۆخەکەیە ئیستا ئەمە دۆخی گەورەترین ئابوری جیهانە.ئەمەوێت بڵێم کە هەموو سیستەم،چ لەڕوی توێژینەوەو کارو ئامادەکاری وکەلوپەل بۆ پێشگیری لە نەخۆشی هەموو سیستەمی دەرمانی لەم وڵاتانەدا،لە لاوازترین دۆخی خۆیدایە وەلە ئەنجامدا ڤایرۆسێک توانی بەم شێوەیە هەموو دونیا ئیفلیج بکات.ئێستا کاتێک سەیری بارودۆخی ئەمڕۆ دەکەین دەبینین کە هەموو دەوڵەتەکان قسەیان ئەوەیە کە باشە،چی لەئابوری بکەین؟ئابوری نوستوە وە وردەوردە زەمزەمەی ئەوە هەیە کە چەرخەکانی ئابوری بخەنەوەگەڕ،لە ئەمریکا ولایەتەکان یەک لەدوای یەک سەرقاڵی وەگەڕخستنەوەی بەرهەمهێنان و کارو پیشەن.هەندێک لە دەوڵەتەکان دەڵێن زیاتر ئارام دەگرین وە پێوەرێکیان بۆ گەڕانەوە سەرکار دیاریکردوە.و هیتر.بەڵام سەربەخۆ لەوەی کە چ سیاسەتێکیان هەیەو بە قەولی خۆیان کەی بیانەوێت ئابوری بخەنەوەڕێ.کیشەکە ئەوەیە کە کۆمەڵگە ئیفلیج بوە.نزیکەی سێ مانگە کۆمەڵگە لە دۆخی ڕاوەستاندایە.بەشی زۆری خەڵک لەماڵەکانیاندان.نەک تەنها کارو بەرهەمهێنان بەڵکو هاتوچۆو جەژن و هونەر ووەرزش و لەدەوری یەک کۆبونەوە قوتابخانەو زانکۆو هەموو شتێک نوستوە. خەڵک تەنانەت جورئەتی ئەوەیان نیە بڕۆن بۆ بازاڕ کردن.ناتوانن بڕۆ پیاسەیەکی ناو شەقامەکان بکەن.واتە ئەزمەیەک هاتوە کۆمەڵگەی ئیفلیج کردوە.
ئەو کۆمەڵگەی کە ئیفلیج بوە کۆمەڵگەیەکە کەلەژێر کۆنترۆڵی سەرمایەداریدایەوە بەتایبەتی سەرمایەداری ئەتوانێت بارودۆخی بەرهەمهێنانەکەی دیاری بکات،سیاسەتەکەی دیاری بکات.هاتوچۆی مرۆڤەکان هەتا کۆبونەوەکانیان،فەرمانگەکان،کارگەکان ، ناوەندەکانی کار،هەموو ئەمانە لەسەر بنەمای هەمان بناغەی دەستکەوت وقازانج وکۆنترۆڵ لە بازاڕی ئازاد و هیتردا ڕێکخراوە ئەوە ڕژێمی سەرمایەداریە کە لەکار کەوتوە،ئێستا کە گەشتوینتەئیرە،ئیستا کە سەرمایەداری کارەکەی بە ئیرە گەیاندوە.جگەلەوە ڕیگایەکی ترمان نیە،ناچارین کە لەماڵەکانمان دانیشین.هەڵەکەیان لەوەدا نیە کە دەڵێن لەماڵەوە دانیشن،هەڵەکەیان ئەوەیە کە بارودۆخێکیان دروست کردوە کەناچار بون کۆمەڵگە خانەنیشین بکەن.ئاکامی دەرونی وکۆمۆمەڵایەتی ئەم بارودۆخە خۆی ئەبێتە سەرچاوەی کێشەو مەشاکیلێکی زۆر بۆ خەڵکی دونیا.هەر ئەمڕۆ بەشی زۆری کۆمەڵگە کە کاردەکەن،چینی کرێکار،بێکاران،کاسبکاران، بەشێ هەژاران وبێبەشان ئەوانەن کەناتوانن لەماڵ دانیشن وژیانیان بەڕێوەبەرن.ئەم ناکۆکیە بۆتە هۆکاری ئەوەی کە هەندێک لە دەوڵەتان کۆمەکێک ئەدەن.سیاسەتێکیان بۆ ئەم کۆمەکانە دیاریکردوە.سەرئەنجام ئەم کۆمەکانەش وەڵام نادەنەوە،چونکە بەش ناکەن ولە باشترین حاڵەتدا کاتیە.کەس نازانێت کەئەم تەنگژە بەچ سەختیەک وهەتاکەی بەردەوام ئەبێت.
من دواتر باسی ئەوە دەکەمەوە کە ئەبێت چی بکرێت.هەرچۆن بێت ئێستا ناکۆکیەکان ئاشکران لە کۆمەڵگەکاندا وئەویش وەک دەڵین دوڕیانی ژیان یان نان دەخاتەبەردەم.واتە خەڵک دەبێت یان لەبرسێتیدا بمرن یان بەکرۆنا،ڕێگای سێهەم لە ئارادانیە،ئەمە ئەو بارودۆخەیە کە ئەوان بۆ دونیایان دروست کردوە وە ئەمە تێدەپەڕێت،هەم وەک سیستەمێک کە ئەم تەنگژەی دروست کردوە و هەم وەکو سیستەمێک کاتێک تەنگژەکە دروست بوو نەیتوەنی وەڵامی گونجاوی پێبداتەوەوئەمەش بویە هۆی گیان لەدەستدانی ژمارەیەکی زۆر.
ئەو ناکۆکیانەیە کە بۆ خەڵکیان هێناوەتەکایەوە. ناکۆکیەکی وەها لەبنەڕەتدا دەتوانرا دروست نەبێت،ئەمڕۆ،بەڵێ بارودۆخی سەرمایەداری بەم شێوەیەیە،بەڵام سەرمایەداری خۆی بەرپرسیارەلێی نەک ڤایرۆسێک.ئەمەش باردۆخی ئیستای دونیایە کە بەردەوام ئەبینین ژمارەی مردوەکان لە زیادبوندایە،ژمارەی توشبوان بەرز دەبێتەوە،خەریکە لەسنوری دوو ملیۆن کەس نزیک دەبێتەوە،لە ئەمریکا دەگات بە ملیۆنێک و کوژراوەکانیش دەگاتە چەند سەد هەزار کەس ئەم بارودۆخەیە کە بۆ خەڵکی دونیایان هیناوەتەکایەوە.
باشە، بەرەوکوێ دەڕۆین؟ێمە چ داهاتویەک چاوەڕوانمانە؟ ئاشکرایەلە کۆتاییدا ئەم ئەزمەی کرۆنایەش دەگاتە سەرئەنجام و کۆتایی دێت.ئێستا ئەبێت هیواخوازبین وە هەوڵ بدەین کە ئەم ڕوداوە بەکەمترین کوشتار کۆتایی بێت.بەڵام هەرچۆن بێت،سەربەخۆ لەوەی کە چ کارەساتێکەو ئەبێت خەڵک چەندی لێ بکوژرێت هەتا ئەم ئەزمەیە تێپەڕێنێت،ئەمەش چەند هۆکاری هەیە.
یەکەم ئەوەی تا ئەو جیگایەی کە پەیوەستە بە ئەزمەی ئابوریەوەهەموان پێشبینی ئەوە دەکەن کە سەخترین تەنگژەی ئابوری لەبەردەماندایە تەنانەت لە دەیەی ١٩٣٠کان خراپترە واتە ئەم بارودۆخە لە ڕوی مەوداوە.لەڕوی ژمارەی بێکارانەوە،لەڕوی ئیفلاسی،لە کار کەوتنی زۆرێک لە سەرمایەو تەنانەت زۆرێک لە بەشەکان بێ وێنەیە.ئەزمەیەکی واقوڵ وفراوان کەلەم سەدساڵەیی دوایدا هاوشێوەی نەبوە.
خاڵی دوهەم ئەوەیە کە ئەم ئەزمەیە تەنها لەسنوری ئابوریدا نامێنێتەوە.تەواوی نیزامی سەرمایەداری دەخاتە ژێر پرسیارەوە.نەک تەنها لەلایەن چینی کرێکار یان چەپ وکۆمۆنیستەکان یان جەماوەری خەڵکەوە بەڵکو لەلایەن دەستەبژێرو شارەزایانی بۆرژوازی خۆیەوە،چونکە دەزانن ئەم بارودۆخە ناکرێت بەردەوام بێت.لەناویاندا ئاغای کیسنجەر،کە بە ستراتیژی داڕێژەری جێ باوەڕی کاپیتالیزم لە دونیادا هەژمار دەکرێت.پێشبینی ئەوەی کردوە کە توندترین پێکادان وئاڵۆزی لە ڕێدایە.ئەمانەوێت بڵێین کە باس بەتنها لەسەر ئابوری نیە.باس لەسەر ئەوەیە کە سەرمایەداری لەم ئەزمەیەدا بە توندی وفراوانی کەوتوەتە ژێر پرسیارەوە،هەم وەک سیستەمێک کە ئەم ئەزمەی خولقاندوە وە هەم وەک سیستەمێک کە ئەم ئەزمەیە ڕویدا نەیتوانی وەڵامی گونجاو بداتەوە و ژیانی لە ژمارەیەکی زۆر سەندەوە.
ئەمە یەکەمین ئەزمەیە کە هۆکارەکەی میکانیزمەکانی ئابوری سەرمایەداری نیە.هەروەک دەزانین لە ئەزمەکانی پیشویاندا قازانج کەم دەبویەوە،بەرهەم کەم دەبویەوە.داواکاری کەم دەبێتەوە،بەمانایەک زێدە بەرهەم دێتەکایەوە.ئەوکاتە لەگەڵ ئەزمەیەک ڕوبەڕوین کە درێژەدان بەم شێوە بەرهەمهێنانە ئیتر سودێکی بۆ سەرمایەداری نابێت ئەبێت لەگەڵ بێکار کردنەکان و لەگەڵ برسی کردنەکان وپشتوێن توندکردنەوەکان وهیتر خۆیان لەم ئەزمەیە دەربازبکەن.بەڵام ئەمجارە هۆکاری ئەزمە ئابوریەکە لە ئابوری خۆیدا نەبوە بەڵکو بەڕواڵەت ڤایرۆسێک بوە.نەخۆشیەک کەبوە هۆکاری خەواندنی کۆمەڵگە،وە عامیدانە ئابوری بخەوێنێت،ناچارن کەبیخەوێنن.واتە یان مردن یان لەماڵەوە دانیشتن.باشە،خەڵک ناڕۆن مردن هەڵبژێرن.ئیستا گەشتونەتە دوڕیانێک کە لەو لاوە سەرمایەکەیان خەریکە زەرەردەکەن و ئیفلاس دەکەن،وە ناچارن کرێکاران بنێرنەوە سەرکار.
ئەم پێشهاتە هەرچۆنێک کۆتای بێت کەسانێک کە دەڕۆنە سەرکار ئیتر بەو شێوەیە سەیری دونیا ناکەن کە پیش کرۆنا سەیریان دەکرد.ئیتر فەلسەفەی کۆمەڵایەتی و فەلسەفەی سیاسی سەرمایەداری وتواناکەی لە ئیدارەی کۆمەڵگەو هیتر هەمویان بە قوڵی کەوتۆتە ژێر پرسیارەوە.وە تەنانەت ئەو دوربین وچاکەخوازەکانی چینی دەسەڵاتدار خۆشیان لەوە تێگەشتون کە ئیتر ناتوانن بەو شێوەیە بەردەوام بن وە ئەبێت کارێک بکەن.شتێک کە ڕوئەدات ئەمەیە کە ئەگەر دەوڵەتە سەرمایەدارەکان لەگەڵ پێاهەڵپژانێکدا ڕوبەڕو نەبنەوە پاش ئەزمەکە لەگەڵ توندترین سیاسەتی سک هەڵگوشین ڕوبەڕو دەبینەوە چونکە سەرمایەداری ناتوانێت لەم ئەزمەیە بچێتە دەرەوە و لەهەمان کاتدا بۆ نمونە ئاستێک لە خۆشگوزەرانی لە کۆمەڵگەدا بپارێزێت.ئەوانە تەنانەت ئەبێت ئەو ئاسەتەش کەلە ڕابردودا هەبوە بخەنە ژێر پێوە بۆ ئەوەی بتوانن ئەزمەی سەرمایەداری تیپەڕێنن. بەو پێیە ئەگەرتەنها یەکلایەنە سەیر بکەین ودەوڵەتەکان ونیزامی سەرمایەداری بینین سەردەمێک لە سک هەڵگوشین و کاری تاقەت پڕوکێنی کرێکاران لەسەر ڕێماندایە.هەموو ئەو بودجانەی بۆ کۆمەکی خەڵک سەرف دەکرێن هەموو حسابیان هەیە.بڕیارە سبەینی هەموی لە قوڕگی کرێکاران بهێننەدەرەوە.ئەگەر لەگەڵ پیاهەڵژانێکدا ڕوبەڕو نەبنەوە سەردەمی سک هەڵگوشینێکی توندی ئابوری لەسەر ڕێگا دەبێت.
هەتا سەر بەوشێوەیە نامێنێتەوە.هەر بەوشێوەی خۆشیان پێشبینی دەکەن کە ئاڵۆزیەکی پەرەسەندو لە ڕێدایە.(خۆیان ناڵێن بزوتنەوەی حەقخوازانە یان شۆڕشی خەڵکی برسی.ئەڵێن نا ئارامی ،پشێوی ،ناجێگیری،دونیا بەم وشانە شرۆڤە دەکەن).لەڕوانگەی چینی دەسەڵاتدارەوە دونیا بەرەو ناجێگیری،نائارامی وئاڵۆزی دەڕوات،لەڕوانگەی خەڵکیشەوە بەرەو توند بونەوەی خەبات وناڕەزایەتیەکانیان بۆ هێنانەخوارەوەی ئەو مفتەخۆرانەی کە نیشانیاندا تەنانەت ناتوانن پارێزگاری لە ژیانی هاوڵاتیان بکەن.بێ توانایی ونەزۆکی وبێ دەسەڵاتی وبێ ئاسۆیی وئیفلیجی سیستەمی سەرمایەداری لەبەرامبەر ئەزمەی کرۆنادا خۆی نیشانداو خەڵکیش ئەمە لەبیرناکەن.
بەم پییە سەردەمی پاش کرۆنا لەلایەک لە ڕوانگەی سەرمایەداریەوە ئەبێتە سەردەمی تونتر بەستنەوەی پشتوێنەکان،ئەبێت کاری زۆرتر بکەیت،کەمتر داوابکەیت،هێرشی زیاتر بکەیتە سەر خزمەتگوزاری وبیمە کۆمەڵایەتیەکان،ئەبێت کاتژمێری کار زیاد بکەیت وتەمەنی خانەنیشینی بەریتە سەرەوە وهیتر وهیتر.هەر ئەو هەنگاوانەی کە مەکتەبی شیکاگۆ یان پاریزگارە نوێیەکان(نیوکۆنسێرڤەتیڤ)دەیانەوێت.ئەبێت ئەمانە توند بکەنەوە.بەڵام لەلایەکی ترەوە ئیتر دونیا ئەمە قبوڵ ناکات،بۆنمونە هەروەک ئەوەی کەلە پاش هەرەس هێنانی بلۆکی ڕۆژهەڵات ڕویدا.
ئیتر ئەم سەردەمە ئەو سەردەمە نیە،ئیتر سەرمایەداری لەم سەردەمەدا بەتەواوەتی ڕیسوا بوە،خەڵکی بەچاوی خۆیان بینیان کە ئەم سیستەمە چۆن کاردەکات،لەسەر ئەم بنەمایە سەردەمی داهاتو سەردەمێکی پڕ ئاڵۆزی وبەوتەی خۆیان نائارامی یەکان وەیا سەردەمی دروست بونی بزوتنەوە حەقخوازانەکان و ناڕەزایەتیەکان لە دونیا ئەبێت وە هەموو ئەم سیستەمە دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە.
ئەوەی کە بەرەو کوێ دەڕوات وچ چارەنوسێک چاوەڕوانی دونیا دەکات،بەدڵنیایی پەیوەستە بە چالاکی هێزە پێشڕەوەکان،چەپە ،ڕادیکاڵ وشۆڕشگێرەکانی وەک حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری؛بەتەواوەتی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەمانە چەندێک دەتوانن نەبزی بارودۆخی دونیایان هەبێت.،لێکدانەوەیەکی دروست بکەن.ڕێگا وسیاسەت ولایەنی دروست هەڵبژێرن و خەڵک ئامادەبکەن. لە مێژودا هیچ شتێک لە پیشەوە دیاری نەکراوە.سەرئەنجام ڕەوتی گۆڕانکاریەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئیرادە،بەئیرادەی ئەحزاب وهێزەکان کە کاردانەوەی ئیرادەی چینایەتیە.بەتەنها هەر حزب وسیاسەت نیە.لە ڕوی فەرهەنگی،لەڕوی چالاکی ەN.G.Oکان،ڕێکخراوە جۆراوجۆرەکان،نوسەران،هونەرمەندا،بیرمەندان و فلیم دروستکەرەکان،ئەوەن لەدونیای پاش کرۆنادا چ بارودۆخێک ئەخولقێنن.بێگومان ئەمەی کە لەڕوی بارودۆخی کۆمەڵایەتی،بارودۆخی سیاسی،بارودۆخی ئابوری،هەموو شتێک ئامادەو گۆنجاوە بۆ ئەوەی کە نمونەیەکی چەپ وکۆمۆنیستی وسۆسیالیستی لە دونیا سەرپێ کەوێت.وە بەتایبەتی ئەبێت ئەوە ڕۆشن بێت کە ئەم سۆشیالیزمە لەو جۆرە نیە کەلە ئۆردوگای سۆڤیەت شکستی هێنا وەیان ئیستا بۆ نمونە کەچاینە خۆی دادەنێت.بەڵکو کۆمۆنیزمێک کە ئینسان بناغەکەیەتی،واتە ئازادی ویەکسانی وخۆشگوزەرانی بناغەکەیەتی.ئەوەش بڵێم وباسەکەم تەواوبکەم،ئەم سەردەمە لەناو حزبەکان و هێزەکان وناوەندە هزریەکانی بۆرژوازی و تەنانەت لە نیوان دەوڵەتەکان ئەو باسە هەیە کە بژیوی خەڵک ئەبێت دابین بکرێت،دابین کردنی بژیوی گشتی،بۆچی ئەمە دەخەنە ڕوو؟چونکە توشی ئەزمە بون.هەروەک وتم بن بەستێکیان هەیە.ئابوریەکەیان نوستوە.ئەیانەوێت بەم ڕیزبەندیە سەرئەنجام ئەم ئەزمەیە تێپەڕێنن.بەڵام باسەکە لەم قسانە بناغەیی ترن. بەبڕوای من بژیوی گشتی ئاڵایەکە کە چینی کرێکارو سۆسیالیستەکان بەرزیانکردوەتەوە.نەک تەنها بۆ سەردەمی کرۆنا بەڵکو وەک کارێکی هەمیشەییان.تەنگژەی کرۆنا نیشانیدا کە دەوڵەتەکان ئەبێت ئەم بەرپرسیارێتیە لە ئەستۆبگرن،وە نەک هەر لەم بارودۆخەدا.ئەگەر بەردەوام ئەم کارە ئەنجام بدەن بارودۆخێکی لەم شێوەیە ڕونادات.
دابین کردنی بژیوی گشتی لە ڕوی بابەتی ومادیەوە بەتەواوەتی کاریکی مومکینە. بودجەکەشی، پیداویستیەکەشی وسامانەکەشی هەیە.بەرهەمهێنانی هێزی کار ئەوەندەیە کە سانێکی لەمەودای نجومیدا کەڵەکەکردوە.ئەگەر رێگریەک هەیە ئەوە پەیوەندیەکانی سەرمایەداریە.
قسە لەسەر لە پێشینەکانە.باسەکە لەسەر ئەوەیە کە ئەم سامانە بۆچی بەکار دەههێنیت.قازانج کۆکردنەوە و ڕەونقی سەرمایە یان وەڵام بە پێداوستیەکانی خەڵک.ئەوەندە سامان وپێداویستی مادی هەیە کە خەڵکی دونیا بتوانن چەندین ساڵ کاریش نەکەن وبژین.ئەمە بەتەواوەتی لەتوانادایە.پیشتر وتم ئەگەر سەرمایەداری نەبوایە ئەم بارودۆخە تەنگژاویەش ڕوی نەئەدا.بەڵام کاتێک ئەم تەنگژە هەیە کە هەم ژیان وهەم نان .ئەمە دوڕێگا نین.لەڕوی بابەتی ومادیەوە هەر لەم نیزامی سەرمایەداریەدا لە هەموو جێگایەک دەتوانرێت هەم گیان وهەم ژیانیش دابین بکرێت و پاش سەردەمی کرۆناش بەتەواوی ڕێک هەروایە.ئەوەی کە دەستکەوتەکەی ئافات لێ یداوە وەیان تەنگژەمان هەیە وەیان ئەبێت زیاتر کار بکەیت وکەمترت بوێت،ئەمە ناکۆکی نیزامەکە خۆی وپەیوەندیە کاپیتالیستیەکەیەتی.وە ئەگینا نەک هەر ناکۆکیەک لەئارادا نیەبەڵکو ئێوە هەرچەند زیاتر کاربکەن وبەرهەمی کار زۆرتر بێت ئێوە ئەبێت بتوانن کاری کەمتر بکەن وە خۆشگوزەرانی زیاترت هەبێت.ئەم لۆژیکە ئەبێت سۆسیالیستەکان بیگرن بەدەستەوە.ئەو دروشمەی کە ئێمە بەردەوام ئەمان وت هەرکەس بەپێی پیویستی لەسەردەمی کرۆنادا گرنگی خۆی خستە بەرچاوی هەموان.هەموان بینیان کە کۆمەڵگە ئەبێت بەو شێوەیە بەڕیوە ببرێت.وە ئەگەرنا مردنی سەدان هەزار نەفەرمان ئەبێت،هەروەک ئەمڕۆ کارەساتی لەو شێوە لە حاڵی ڕوداندایەوەلەسەر ئەم بنەمایە بەبۆچونی من لەدوای کرۆنا سۆشیالیستەکان بۆ بەرزکردنەوەی ئاڵای ئاسۆ وداواکاری و ئامانجی ئینسانیەکانیان زەمینەیەکی پەرەگرتویان هەیە.
هەرچۆن بێت دونایی پاش کرۆنا دونیایەکی ئاڵۆزو ئەبێت.دونیایەک ئەبێت کە بزوتنەوە گەورەکان پێکدێن لە ئاستی جیهانیدا دژی سیستەمی ئێستا و مارکسیستەکان ئەبێت خۆمان ئامادەبکەین کەبڕۆین بە پێشوازی ئەم دونیایەوە،هێز کۆکەینەوە، نفوز بەدەست بهێنیت وئاڵای سۆسیالیز لە بەرامبەر ئەم دونیا وەحشایانەی سەرمایەداریدا بە شەکاوەی ڕاگرین.
زۆر سوپاستان دەکەم
وەرگێڕانی :کاوە عومەر
٧\٥\٢٠٢٠
لە ژمارە ٨٦٦ بڵاوکراوەی ئینتەرناسیۆناڵدا بڵاوکراوەتەوە لە یەکی ئایاردا بڵاوکراوەتەوە.

وەڵا ئافەرین ..هەرێمێکی نەوتیی و گازی سروشتی دوڵەمەند بێنیتە سواڵ و ..تێیان بگەیەنیت کە نەوت و گاز نەبوونیان لە بوونیان قازانجترە ..میللەتێکی دەوڵەمەند فێری هەژاریی بکەی ..وەڵا ئافەرین ..

• * *
  خەڵکی ئێمە بۆ حەوشە و ژوورەکانی خۆیان یابانی و مەردن ..بەلام بۆ شەقام و شوێنە گشتیەکان ، خەڵکی سەردەمی بەردن
• * *
  جاران ڕوناکی لە دەرەوە زۆر کەم بوو ، ڕوناکیەکان زۆربەی لە ناخی مرۆڤەکاندا بوو ..ئێستا ڕوناکی دەرەوەی پڕ کردووە و ..ناخی مرۆڤەکانیش تاریک و نوتەک ..
• * *
  قەت بە سەرت هاتووە ، ئێوارەیەک ..شەوێک بێزاریی داگیری کردبیت و ..متمانەیشت بە هیچ کەسێک نەبووبێ ، پەنای بۆ ببەیت ؟ بە ناچاریی بە دیار خۆتەوە ، ئێشکت گرتبێ !
• * *
  بەردەوامین لە سفر کردنەوەی یەکتر ، بڕوام وایه ئەم دیکتاتۆرانەیش کاتی خۆی خەڵکی باش بوون ، بەڵام ئەوەنده سفر کراونەتەوە ، بوون بە دیکتاتۆر ..
• * *
  دڵم به بندیوارەکان خۆشە ، شتێک بکەن ..چونکە ئەوان دەنگیان بەرامبەر موچەی بەلاشە ..وەک ئێمە دەنگیان بە خۆڕایی نەداوە..ئێستایش کە موچە نەمێنێ ، قبوڵ ناکەن ..بژی بندیوار !
• * *
  دوو جۆر نەخۆشی ، کۆمەڵگا و مرۆڤ پەکئەخەن : جەردە و جەڵتە ..
  ٭ ٭ ٭
  لە شەریعەت و فیقهی ئیسلامدا یاسایەک هەیە لە شەش ووشەدا :
  (ما بني علی الباطل فهو باطل )
  ئەوەی لەسەر بەتاڵ دروستبکرێ ، بەتاڵە ..
  ئەگەر بڕوانیتە ئەم سیستمەو،هەموو سیستمەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وووڵاتە شمولیەکانی وەک کۆریای باکوور و کوبا و فەنزویلا ، تەماشا ئەکەیت نەک هەر ئەندام پەرلەمان ، تەنانەت بەرپرسی دووسێ کارگوزاریش بنەچەیەکی حزبی قائیدی تیایە ..هەر بۆیە گەندەڵە و، ..مومکین نیە زیرەک بێ ..مومکین نیە میهەنیی بێ ..مومکین نیە پشتی پێ ببەسترێ ..مومکین نیە کێشەت بۆ چارەسەر بکا ، بەڵکوخۆی دەبێتە مەعمەلی کێشە و ..هەموو سایزەکانی کێشەت بۆ بەرهەمدێنێ ..بە جۆرێک ئەو سێکتەرە بۆگەن پێدەکا و ژەنگی پێهەڵدێنێ …ئایا هەست بە بۆگەن و ژەنگهەڵهێنانی هەموو سێکتەرەکانی ژیان ناکەیت ، بەئاینیشەوە ؟
  ٭ ٭ ٭
  مناڵ زۆرترین دەنگەکانی جوانیی بۆ خۆی دەباتەوە ، لە هەڵبژاردنی تەمەندا … بۆیە مناڵیی تاکە کابینەی شەرعی و بێ فێڵ و غەشە لە ژیانی هەمووماندا .
  ٭ ٭ ٭
  ئەرێ هەرچەند زۆر گرنگیش نییە ، بەس مەوزوع چیە ئەو هەموو ئەکاونتی فەیس بووکە بە ناوەکانی hama chawrash و shusha gean ەوە هەیە ؟!!
  ٭ ٭ ٭
  کارەسات ئەوەیە لە میللەتێکی نەخوێندەوارا هاوار بکەیت :(خەڵکینە زۆر بخوێننەوە)..لە کۆمەڵگایەکی سەرخۆشا ، بڵێی :(وەرن با بچین بۆ نوێژی جەماعەت )
  ٭ ٭ ٭
  شۆڕشگێڕی وامان هەیە ، پێرێ ئەیووت بایکۆت ئەکەین ، ئەمڕۆیش ئەڵێ ئەڕۆینەوە بۆ سەر کار ..(من پێرێ و ئەمڕۆیش لەسەر کار بووم ، چونکە کار بۆ هەژاران ئەکەم نەک بۆ دەسەڵات )
  ٭ ٭ ٭
  کە نرخی نەوت دادەبەزێ ، ئەیکا بە هات و هاوار ..کە نرخی نەوت بەرز ئەبێتەوە ، ئەبێ بە کەڕەی شەربەت ..
  ح و ک م ە ت
  ٭ ٭ ٭
  حوکمەت پێویستە لەسەری موچەی بندیوارەکان پێش موچەخۆری ئاسایی دابین بکات ، چونکە بە دەنگی بندیوار و کەس و کاری بندیوار ، یەکەمی هەڵبژارنەکان بووە .
  ٭ ٭ ٭
  کە لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن بە بەربڵاوی باسی خێر و سەدەقە و زەکات کرا ، دڵنیابە ئەو نیشتمانە جەردە لێی داوە و دزراوە ..چونکە خێر و زەکات ئەرک و کردەی کەسێتین نەک بابەتی ڕاگەیاندن
  ٭ ٭ ٭
  لە ووڵاتە بێ بەرهەمەکاندا ، هەمووان هەوڵ ئەدەن ببنە موچەخۆر ..چونکە کە بەرهەم نەبوو ، موچە خۆر هیچ ماندوو نابێ .. باشترین و ئاسانترین پیشەیە ، کە ئەتوانیت هەر کاتی موچە بچیت بۆ فەرمانگاکەت .
  ٭ ٭ ٭
  کە نووسینێکت ئەدزن ،
  کێشە نییە ئەگەر بەناوی خۆیانەوە بڵاوی بکەنەوە
  بەڵکو کێشەکە لەوەدایە ، وەک مناڵی سواڵکەرەکان ، لەسەر شەقامی فیکر و ئەدەب و هونەردا ، سواڵی دەسکەوت و پۆست و چەپڵەی پێ دەکەن .
  ٭ ٭ ٭
  زۆربەمان ئەچین گوێ لە ووتاربێژێک ئەگرین کە لە کاتی ووتارداندا ئەگری ..حەزمان لەسەیر کردنی پیاوێکە بگری ..بۆیە تەنانەت سەدام حسێنیش کاتی خۆی لە ووتارێکیدا تۆزێ گریا ..
  ٭ ٭ ٭
  هەموویان ژیان لە کۆڵ خۆیان ئەکەنەوە ، بەڵام لەبیریان چووە خۆیان بەسەر کۆڵی یەکترەوەن ..
  ٭ ٭ ٭
  ١٠ ساڵە بەغا بە هەرێم ئەڵێ بێنە نەوت ، گوێی نادەنێ ، کەچی بەڕێوەبەری بانکی هەرێم ئەڵێ پارەمان هەیە بۆ موچە ،بەڵام چاوەڕێی ئەمری بەغا ئەکەین..بانێکە و دوو هەوا ..
  ٭ ٭ ٭
  یەکەمجارە عەلمانیەکان خەمی سۆران عومەر ئەخۆن ..
  ئەویش پەیتا پەیتا ،
  سوپاسیان ئەکا ..
  ئیتر نازانم بەرەکەتی مانگی ڕەمەزانە ،
  یان جۆرێکە لە مامەڵە و سەودا ..
  ٭ ٭ ٭
  بێجگە لە نەوت و گازی سروشتی ،
  بەڵێننامەی پەنجا ساڵە ،
  هەرچی شاخ و گرد و دەشت و زەوی تیجاری وباخ هەیە ، هەمووی تەلبەنکراون و فرۆشراون ..کوردستان وەک پۆڕێکی خوراوی لێهاتووە .
  ٭ ٭ ٭
  کۆمێنتێکم بۆ ئیدۆ :
  قوربان خەڵک لە نێوان خۆیاندا هەمووی پینە و پەڕۆ ئەکەن ، پارەی عیادەی نیە ،ئەچێ بۆ لای معاون توبی ، هی معاون توبی پێ نیە ، ئەچێ بۆ لای شێخ و مەرقەد ..کۆمپیوتەر و مۆبایلی چاکی پێ ناکڕرێ ، ئەچێ هی خراپ بە قیست دێنێ ..
  سی ساڵە غەڵەت و جووتە وەشاندنەکانی دەسەڵات ئەشارینەوە و ..لە نێوان خۆماندا پینە و پەڕۆی دەکەین ..ئیتر نازانم بەلەسە بوونی دەسەڵات و ..پینە و پەڕۆکردنی ئێمە ، تاکو کەی و ..تاکو کوێ درێژەی ئەبێ ؟
  ٭ ٭ ٭
  تۆ وەرە حوکمەت ، دوو سەد هەزار دەرچووی کۆلێژ و پەیمانگاکان پشتگوێبخەیت ، کەچی دوو سەد هەزار باخەوان بۆ باخی بەرپرسان بندیوارانە دامەزرێنی ..خوا بتهێڵێ هەتا ئاخر زەمان ، وەک فیرعەون ، حوکمەت ..
  ٭ ٭ ٭
  Nawzad Bandy

(1)
لە ئیسپانیادا
مەرگ لە مەدریدە و
خوێن لە خوێنهێنەر ..
گوڵاڵەی زەرد و شەختە
لەژێر پێتدا .
جەژنەكانی ئیسپانیا
بێ‌ كەژاوەیە
خەمەكانی ئیسپانیا
بێ‌ سنوور ..
ئەو زەنگانە بۆ كێ‌ لێ‌ دەدرێن ؟

لۆركا بێدەنگە و
خوێن لە ئینجانەی گوڵاندایە
شەوی غەرناتەیش
لەژێر شەپقەی
پاسەوانی شێر و ئاسندا‌ ..
دەمرێ‌ و
منداڵانیش لە بێشكەدا
دەگرین ..
لۆركا بێدەنگە
تۆیش لە مەدریدی

چەكت
ئازار و وشە و
ئەو بوركانانەیە
ئاگراو هەڵدەڕێژن ..
زەنگەكان بۆ كێ‌ لێ‌ دەدرێن ؟

تۆ بێدەنگی و
خوێن
جێخەو و
دارستان و
لووتكە
بۆیە دەكا .

(2)
لێواری مەرگ
ئاگر لە دووكەڵدا و
مەی لە كووپە و
گوڵ لە بێستان و
وشە و
پاساری و
دەردی خۆشەویستی و ڕۆژگار ..
بێدەنگی دەریایان
كەشتییەوانی نیگەران كردن ..

هەبوو .. نەبوو
ململانێیەكی خوێناوی بەهێز
لە نێوان مرۆڤ و تاریكاییدا هەبوو

ئەمشەو
سەعات هەشت ،
لە باخچەی لە یادچووندا
پێكدەگەین و
شوێن
لە شەقامە نادیارەكانی شاردا
ون بووە و
كچێك فرمێسكی باراندن و
چاوی لێكنان و
ونم كرد ..

لە كتێبی
گەڕۆكەكانی ئیسپانییاندا
دۆزیمەوە ..
لەژێر ئاڵای گەلانی زەویدا
لەژێر ئاڵای مرۆڤ ..
گۆرانی دەچڕی ..

(3)
كۆتایی
مەرگ لەسەر جێدا
لۆركا پێی وتم
مانگیش پێی وتم
ونت كردم ..
ژێ‌ ونی كردی
وەڕسیی تۆی مراند ..
ڕۆیشتی و
بەهار لە ڕێگاماندا بوو
قەرەجیش كۆچیان كرد و
ڕه‌شماڵه‌كانیان سووتاندن
گوڵیش سووتا
گۆرانییەك
خوێنی لەبەر دەڕوا ..

وا بوو
پەیامبەرایەتی قەدەر
وای پێ گوتم ..

تۆم
لە شێخ محییەددین(*) پرسی
وتی بەردێك لە دەمم دایە ..
پەیامی عەشق و خوداوەند
لەژێر پێی مانگ دان
كوشتارگەی دونیات لە دڵدایە و
شوێنەوار و
ستایشی خوا
شێخ محیەددینی برادەرم وتی
لە هەواڵەكە مەپرسە !
خەڵكی دەڕۆن و نایێنەوە
نهێنیش
بەسەر لێومانەوە
خۆی كوشت .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(*) محییه‌ددین بن عه‌ره‌بی سۆفی به‌ناوبانگی ئه‌نده‌لووس
كه‌ به‌ شێخی گه‌وره‌ ناسرابوو ، له‌ هه‌مان كاتدا شاعیر و
فه‌یله‌سووف.

• عەبدولوەهاب ئەلبەیاتی : (1926 – 1999 ) شاعیری عێراقی ناسراو یەكێك لە دامەزرێنەرانی شیعریی نوێی عەرەبی لە عێراق .
  لە بەغدا لە دایك بووە و بكالۆریۆسی لە بەشی عەرەبی وەرگرتووە . لە نێوان 1980 تا 1989 لە ئیسپانیا ژیاوە ، لەو ماوەیەدا زۆر لە كۆشیعرەكانی كراونەتە ئیسپانی .
  ساڵی 1991 چووەتە ئەردەن .. یەكێكە لەو شاعیرانەی لە شیعرەكانیدا بایەخی بە مێژوو و كەسایەتییەكانی مێژوو داوە و هەمیشە وەكو ماسك لە بەكاری هێناون .) بڕوانه‌ :
  http://www.afdhl.com/poem/text-25311.html