ڕەنگە لە سەرەتایی پەیدابوونی ژیان لەسەر زەوی و بوونی مرۆڤایەتی لەسەر ڕووی زەمین ڕووبەڕووی چەندین هەوراز و نشێو، خۆشی و بەختەوەرى، درم و پەتای درێژخایەن بووەتەوە کە کاریگەرى منفی لەسەر ئابورى و بژێوی دانشتوان دروستکردوە… بەڵام ئەوەى ئەوەى ئێمە مەبەستەمانە، لێرەدا بەتایبەت ئەم پەتایە واتە ڤایرۆسی کۆرۆنایە. وە ئەم نەخۆشییە کۆرۆنا و کاریگەرییەکانى لەسەر دەوڵەتانى جیهان چییە؟ وە لێکەوتەکانى لەسەر مرۆڤ و ئینسانیەت چییە؟ وە چۆن بتوانین ڕووبەڕووی ئەم دەردە ببینەوە و خۆمانى لێبپارێزین تا ئەوەى لانی کەم ئینسانیەت بە کەمترین زیان و ناخۆشی لە دەست ئەم ڤایرۆسە نەجاتى ببێت.
جا ئەوەى مەبەستی ئێمەیە لەم نووسینەدا ڤایرۆسی کۆرۆنایە و چۆن بتوانین پێش بگرین بەم ڤایرۆسە و بە کەمترین زیان لە دەستی دەربچین. ئەم نەخۆشیە سەرەتا لە شاری وهانی چین بڵاوبوویەوە، کە نزیکەى (١٢) ملیۆن ئینسانی تیادا دەژێت، وە یەکێکە لە شارە ئابورییەکانى وڵاتی چین و ڕێژەی (٦٠%) ئابوری چین، وەبەرهێنان و سەرمایەگوزارى لەم شارەوە بۆ چین و دەرەوەى چین هەناردە دەکرێت. چەندین هۆکار هەبوو لەسەر پەیدابوونی ئەم ڤایرۆسە لە چین، ئێمە زۆر ناچینە ناوەڕۆکی ئەم هۆکارانەوە و وردودرشتی بۆ دوایی ڕووداوەکە بەجێئەهێڵین و دواتر ڕوون ئەبێتەوە کە چەندین هۆکارى دیار و پەنهان هەن کە دەرخەرى ڕووداوی نەخۆشییەکەن. چونکە ئەوەى کە گرنگە بزانین لێکەوتە ئابوری و سیاسی، کۆمەڵایەتی، تەندروستی و دەرونییەکانى ئەم پەتایە لەسەر مرۆڤ و چۆنیەتی رووبەڕووبوونەوەى، وە بەرپێگرتنی بۆئەوەى لەوە زیاتر مرۆڤایەتی نەبێتە قوربانی ئەم دەردە ترسناکە کە بەشێوەیەک جیهانى تووشی شۆک کردوە جۆرێک لە “وەستان و مەنگبوون”ی دروستکردوە کە زیانێکی گەورەى ئابورى و سیاسی و تەندروستی و دەرونی لە سەرجەم مرۆڤایەتی داوە.

ئەم نەخۆشییە سەرەتا لە شاری وهانى چینەوە سەریهەڵدا و وە بە چەندین شێوەى تر باسی ئەکەن، هەندێ ئەڵێن لە گیانەوەرەوە گوزراوەتەوە بۆ ئینسان. وە هەندێ تر ئەڵێن لە زانکۆی وهانى چین تاقیکردنەوەى لەسەر ئەم ڤایرۆسە کراوە و پاشان لەدەست دەرچووە، هەندێکی تر ئەڵێن ئەمە جەنگی ئابورییە کە ئەمریکا لە بەرامبەر چین پەیڕەوەى ئەکات بۆئەوەى ئابورى چینی پێ لاواز بکات، چونکە ئێستا ئابورى چین زۆر بە شێوەیەکی بەهێز و ناوازە بازاڕی ئابوریی و بازرگانی و پیشەسازی جیهانی داگیرکردوە. ئەمەش جۆرێک لە دڕدۆنگی لای بەرپرسانی ئەمریکی دروستکردوە کە ئەبێت بەهەر شێوازێک بێ بەر بەم شاڵاوە ئابورییە بەهێزەى چین بگرن و نەهێڵن لەوە زیاتر پەلبهاوێت.
ئەوەى کە گرنگە لەسەر وڵاتانى جیهان بە هۆشیارییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم نەخۆشیەدا بکەن، واتە نەبێتە هۆکارى ئەوەى ترس و تۆقین بڵاوبکرێتەوە و خەڵک زیاتر بترسن لێی… هەموو دەوڵەتانى جیهان ڕیگری ئەوە ئەکەن کە ئەم نەخۆشیە پێیان نەگات کە پێشیان گەشت سەرەتا ئەرکی دەوڵەتە لە ڕێگەى وەزارەتى تەندروستی بە هەماهەنگی وەزارەتەکانى تر لینکێک دروست بکەن کە بەربەستێک لەسەر ئەو خاڵانەی کە پێویستە بۆئەوەى کە رێنمایی و رەهنمایی هاونیشتیمانیان بکەن لەڕێگەی یەک کەناڵی فەرمییەوە رۆژانە ئامارەکان بڵاوبکاتەوە و ئامۆژگارى خەڵک بکەن کە کەمترین بەریەککەوتنیان هەبێت تائەوەى هیچ نەبێ دەگەین بە پلەکانى گەرما و مەترسی بڵاوبوونەوەى ڤایرۆسەکە کەمتر ئەبێتەوە.
ئێستا نەخۆشییەکە گەشتووەتە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت ئێران ناوەندی سەرەکییە بۆ بڵاوبوونەوەى نەخۆشییەکە، ئومێدەوارین ئەم نەخۆشییە لە ئێرانی دراوسێمان لەوە زیاتر تەشەنە نەکات و لەڕێگەى دەوڵەت و رێنماییە تەندروستییەکانەوە لەناوببرێت، وە کەمترین رێژەى مەرگ تۆمار بکرێ و وە ئەو هاوڵاتیانەى تووشی پەتاکە بوون بە زووترین کات چاکببەنەوە و ئومێدی ژیانێکی باشتر و شایستەتریان بۆ بخوازین. چونکە ئەم نەخۆشییە لەوە زیاتر تەشەنە بکات زۆر زووتر دەگاتە لای ئێمەش چونکە کوردستانى باشور زۆرترین سنورى جوگرافی لەگەڵ وڵاتی ئێراندا هەیە و چوار مەرزی دەولی هەیە لەگەڵ ئێراندا کە مامەڵەى ئابورى و بازرگانی تێدا دەکرێ، سەرەڕای چەندین مەرزی لاوەکی تر.
ئەم نەخۆشییە کاریگەرى زۆری لەسەر دەوڵەتان و ئینسان هەیە، بەداخەوە کاریگەرییەکەى هەمووی سلبییە لە ڕووی ئابورى، سیاسی، تەندروستی، دەرونی و کۆمەڵایەتییشەوە… ئەوەى بۆ ئێمە گرنگە لە ڕووی ئابورى و سیاسی، تەندروستی و دەرونییەوە خوێندنەوە بۆ ئەم پەتایە بکەین، ئەویش لەڕێگەى پسپۆڕی هەریەک لەم بوارانەوە. بەڵام ئەوەى کە من ئەینووسم لەسەر ئەم پەتایە شتێکی سەرەتاییە دەکرێ زۆر باشیش نەبێ بەڵام هیچ نەبێ سەرەتاییەکە بۆ ئاوڕدانەوەى لایەکی نەخۆشییەکە، وە پسپۆڕانی هەریەک لەو بوارانەوە، نووسین و قسەی خۆیان بکەن. گومان لەوەدانییە کە ئەم پەتایە دەبێتە بابەتی رۆژەڤ و لە ئاییندەدا چەندین کتێب و وتار و فیلم و مستند و رۆمان و بابەتی پزیشکی بە قوڵی لەسەر دەنووسرێت. ئەوەى گرنگە کە هەموو هەوڵەکان بەو ئاڕاستەیەدایە کە تەنها ڕێگەى چارەسەرکردن لەم ڤایرۆسە تەنها خۆپاراستنی تەندروستی و گرتنەبەرى رێوشوێنە سەلامەتییەکانە. بەدەر لە رێنمایی تەندروستی چاوێکی ترمان بخەیەنە سەر لایەنەکانى تری نەخۆشیەکە، لە ماوەى پێشوودا (یورگن هابرماسی) فەیلەسوفی ئەڵمانى پێشنیاری دروستکردنی (صندونی هاوبەشی ئەوروپا) بۆ وڵاتانی ئەوروپا خستەڕوو، بۆئەوەى بتوانن بەهەموویانەوە کە کۆمەک و یارمەتی بۆ دەوڵەتانى تری یەکێتییەکە لەکاتى رووبەرووبوونەوەى قەیرانەکەدا هاوکاری ئەو دەوڵەتانەى پێبکەن. وە لە لایەکی ترەوە (یوڤال نوح هاراری) لە وتارێکی گرنگدا بەناوى (جیهانى دوایی کۆرۆنا) باوەڕی وایە قەیرانی نەخۆشی کۆرۆنا کۆتایی دێ، ئەوەى کارەساتبارترە لە ئێستادا جیهان بێ سەرکردەیە، واتە جیهانى ئێستا سەرکردەیەکی نییە بتوانێ لەپێناو قەیرانێکی جیهانى وەک بیمارى کۆرۆنا دەستەیەکی گشتی دروست بکەن بۆ بەهاناوەچوونی جیهان و دەربازکردنی جیهان لەم نەخۆشیە. وە هاراری باوەڕی وایە ئەم ڤایرۆسە کۆتایی دێ بەڵام ئەوەى کێشەی بنەڕەتیتر و سەرەکیترە کە لەوانەیە زەرەری گەورەتری بەدوادابێ قەیرانی ژینگە و چەکی ئەتۆمییە، کە هەڕەشەی سەرەکین لەسەر لەناوچوونی ژیان لەسەر زەوى. ئەوەى گرنگە لە دەرئەنجامدا کە لە هەموو رووەکانەوە خوێندنەوە بۆ ئەم پەتای کۆرۆنامەیە بکرێ. بەتایبەت لایەنی (سیاسی، ئابورى، مێژووی، فەلسەفی، تەندروستی، کۆمەڵایەتی، دەرونی، فەرهەنگی، کۆمەڵناسی پزیشکی، دەرونناسی پزیشکی و چەندین بابەتی تری رەخنەیی) لایەنە شاراوە و نادیارەکانى ڤایرۆسەکە روون دەبێتەوە و خەڵک باشتر دەیناسین و خۆیانی لێدەپارێزن.

کاریگەرى و لێکەوتەکانى ڤایرۆسی کۆرۆنا:
لەڕووی ئابوورییەوە:

لەو کاتەوەى ئەم نەخۆشیە لە شاری وهانى چین سەریهەڵدا و پاشان بە زۆربەى وڵاتانى جیهاندا بڵاوبوویەوە، ئەم ڤایرۆسە بە شێوەیەک بەرپرسانی وڵاتانى توشی شۆک کردوە نازانن چی بکەن؟ وە ئابورى جیهانى بە جۆرێک لاواز کردوە کە هاتن و رۆشتنی لە نێوان وڵاتاندا پەکخستووە… ئەم نەخۆشیە هەندێ سەرچاوە ئەڵێن: بە بڕی (٣ بۆ ٥) ملیار دۆلار زیان و زەرەرى لە ئابورى جیهان داوە، وە وڵاتی چین پلەی یەکەمی بەردەکەوێ لەم زەرەرەدا. ئەمەش سەرەڕای ئەوەى هاتوچۆ و گەشەی ئابورى وەستاندوە و جۆرێ: لە “شۆکی ئابورى” دروست کردوە. ئایا دەکرێ ئەم نەخۆشیە کۆتایی بێ یان لە کاتی تر و ئاییندەى تردا خۆی دەربخاتەوە بەناوی تر و بە شێوازی تر.
شۆکی ئابورى ئەم ڤایرۆسە تائەندازیەک گەردونییە چونکە زۆربەی وڵاتانى جیهانى گرتۆتەوە و پەتاکە تیایدا بوونی هەیە، ئەو وڵاتانەشی کە ئەم دەردەى تیادا نییە لایەنی تەندروستی و هەموو ڕێکارە زەرورییەکانى تریان خستووەتە حاڵەتى ئامادەباشییەوە، بۆئەوەى گەر ڕووی لە وڵاتەکەیان کرد بە کەمترین ئازار و زیان لەژێرباری ئەم نەخۆشییەدا دەربچن.
ئەم پەتایە لێدان و گورزە لە هەموو کەرتە ئابوری و تەندروسییەکانى تری دەوڵەت، کە سەرتاسەرى جیهانى گرتۆتەوە. کە تاڕادەیەک ئەمەش وادەکات گەشەی ئابورى بوەستێ و جۆرێ لە تەمبەڵی و بەرخۆری دروست بکات. ئەمەش نابێ ناحەقی ئینسان بگرین چونکە گیان لە هەموو شتێ خۆشەویسترە و ئینسان هەموو شتێک ئەکات لە پێناو مانەوەى خۆیدا بۆئەوەى زیاتر بژێت، ئەمەش مافێکی سەرەتایی خۆی و ژیانێتی کە کەس ناتوانێ لۆمەی بکا و بڵێ تۆ بۆت نیە بژیت.
ئەم دەردە جگە لەوەى کە گەشەی ئابورى توشی وەستان و رکود ئەکات زەرەریش لە کەرتەکانى تریش دەدات، هەندێ سەرچاوە ئەڵێن کە بە ڕێژەى (٥%) گەشەى ئابورى جیهانى کەمکردۆتەوە و بگرە گەر نەخۆشییەکە زیاتر و درێژخایەنتربێ ئابورى پاشەکشەى زیاتر ئەکات. ئەم نەخۆشیە بە پلەى یەکەم زیانى لە کەرتی “ئابورى تەندروستی” جیهان داوە، چونکە پەیوەندیەکی ڕاستەوانە لە نێوان گەشەی تەندروستی گشتی و گەشەی ئابورییدا هەیە، کە پەیوەندی بە وجودی گشتی ئینسانەوە هەیە… لەبەرئەوەى پەتاکە زیاتر تەشەنە بکات زیانی زۆر لە ئابورى دەدات، لەم کاتەدا تەندروستی زەرەرمەندی یەکەم ئەبێ و تووشی وەستان ئەبێ کەرتی تەندروستی. بۆیە کۆنترۆڵکردن و هەیمەنەکردن بەسەر نەخۆشییەکەدا، ئەو وەستانە ئابورى و تەندروستییە تێکدەشکێنێ و تاڕادەیەک ژیان ئەگەڕێتەوە باری ئاسایی خۆی. لە ئەنجامدا دەگەین بە قۆناغێک کە (شۆکی ئابورى/ تەندروستی) ئەتوانرێت چارەسەر بکرێت.

لەڕووی سیاسییەوە:

ئەم نەخۆشییە لە ڕووی سیاسییەوە سەرتاپای جیهانی گرتۆتەوە و بە شێوازێک سیاسەتی دەوڵەتانى جیهانى توشی شۆک کردوە، کە نازانن ئەم پەتایە سروشتییە و بۆ خۆی دروستبووە یان جەنگی دەوڵەتانى زلهێز و ئابورى بەهێزە کە لە هێزی رەقەوە کە جاران دەکرا لە نێوان دەوڵەتان ژمارەیەکی زۆر ئینسان تێیدا دەکوژرا، ئێستا جەنگەکە شێوەى خۆی گۆریوە و لەڕێگەى هێزی نەرمەوە دەوڵەتان بەرامبەرى یەکتر ئەنجامی ئەدەن. ئەمەش ڕایەکە ناتوانین بڵێن: بەتەواوى دروستە چونکە دەکرێ ڤایرۆسەکە سروشتی و گوزراوەبێ یان لە شاری وهانى چین لە ئەنجامی ئەو هەوڵانەى کە باس دەکرێ بڵاوبووبێتەوە. یان ڤایرۆسەکە جەنگێکی ئابورى زۆر بەهێز و درێژمەودابێ لە نێوان بلۆکی سەرمایەداری بە ڕابەرایەتی ئەمریکا و بلۆکی کۆمۆنیزم بە ڕابەرایەتی چین، ئێستا بەڕادەیەک ئابورى چین بازاڕەکانى جیهانى داگیر کردوە کە بووەتە مەترسی بۆ سەر ئابورى ئەمریکا پێشبینی دەکرێ چین بەو سیاسەتەی پەپڕەوى دەکات لە بوارى ئابورییدا پێش ئابورى ئەمریکا بکەوێ و ببێتە یەکەم زلهێزی ئابورى/ سیاسی جیهان. کە ئەمەش گورزێکی کوشندەی فرەپەلوپۆیە بۆ سەر جەمسەرى سەرمایەداری کە ئەمریکا رابەرایەتی ئەکات. تا ئێستا قایرۆسەکە تەشەنەی بە زۆر وڵاتدا کردوە و جوڵەى تاڕادەیەک لە سەرجەم ئەو وڵاتانەى کە دۆخی ریزپەڕ و نائاساییان راگەیاندوە، بڵاوبوەتەوە و و سیاسەتی وڵاتانى ناچار کردوە کە پیاچونەوە بە هەموو سێکتەرەکانى وڵاتدا بکەنەوە بەتایبەت و سیستەمی تەندروستی و چاکسازی تێدابکەن. کە ئێستا جۆرێک لە سیاسەتی دەولی لە جیهاندا بەسەر دەوڵەتانى هەژاردا پەیڕەو دەکرێ و کە لەڕووی سیاسیی و ئابورییەوە لاوازن. وڵاتانى بەهێز ، هێزى خۆیان بەسەر وڵاتانى هەژار و لاوازدا جێبەجێ ئەکەن کە ئەبێ جۆرێک لە پاشکۆیەتی بۆ لەڕووی سیاسىیی و ئابورییەوە بۆ وڵاتانى بەهێز بکەن.

موعەما و مەغزای ئەم ڤایرۆسە ماجەراکەى نادیار و تولکێشە، وە لەم رۆژانەی دواییدا، وتەبێژی چین، ئەمریکای بە دروستکەرى ڤایرۆسەکە تاوانبار کرد و ڕاگەیاند: ئەم کۆرۆنایە بۆئەوەىە (ئابورى سیاسیی) چین پێ لاواز و هەژار بکات. یان بەپێی زانیاری ئەو هەواڵانەى کە لە ئێران بڵاوئەکرێتەوە ئەڵێن: ڤایرۆسی کۆرۆنا کە لە ئێران تووشی هاوڵاتیان ئەبێ دوو جۆرە بە تایبەت ئەوەى لە شاری قوم بڵاوبووەتەوە و خەڵک موبتەلای بووە بەڕای پزیشکانى ئێرانی ئەڵێن سەرچاوەی ئەم ڤیرۆسە هەمان ڤایرۆسی وهانى چینە. بەڵام پزیشکانى ئێرانی باوەڕیان وایە: جۆری ئەو ڤایرۆسەى تر کە لە شاری رەشت و گیلان خەڵکی توشکردوە جیاوازترە لە ڤایرۆسی قوم، چونکە پێیان وایە ئەمەى رەشت و گیلان زۆر بەهێزترە و ئینسان بەرگەى ناگرێ، وەک ئەڵێن ئەم ڤایرۆسە جۆرێکە لە چەکی ڤیرۆسی (بیۆژنیتیک) کە وەک چەکێکی کوشندە کە ئەمریکای پێتاوانبار ئەکرێ لە لایەن ئێرانەوە دژ بە ئێران بەکاردەهێنرێت. وەک ڕێکخراوی تەندروستی جیهانى ئاشکرای کرد، ئێستا نەخۆشییەکە جیهانییە و پێویستی بەڕووبەرووبوونەوەى هەموو وڵاتان هەیە بۆ بەرگرتن بە نەخۆشییە کە ئەبێ بە خۆپاراستن و کەرەنتینە کردنی هاوڵاتیان خۆیان لە ماڵەکانیان وەک ئەوەى لە وهان کرا و سەرکەوتن بە ڤایرۆسەکەدا راگەیەنرا، ورە و ئیرادەی هەموو میللەتى پێویستە ئەویش بەوەدەکرێ کە دەوڵەت لەڕوویی سیاسییەوە پاڵپشت و یارمەتیدەرى هاوڵاتیان بێت. چونکە وەک تەندروستی جیهانى ئەڵێ: ئێستا درمەکە بە (گڵۆباڵ پاندمیک) ناوزەد کراوە لەبەرئەوەى زۆربەى شوێنەکانى جیهانى گرتۆتەوە و پێوستی بە هەماهەنگی هەموو جیهان هەیە کە تا کۆتاچرکە کە بنبڕدەکرێت.

لەڕووی تەندروستییەوە:

پەتای کۆرۆنا بە ماوەیەکی کەم گەشتە زۆربەى وڵاتانی جیهان، چی هۆکارێکە وادەکات کە ئەم نەخۆشییە ئەوەندە ترسناک باس بکرێ و زۆربەى دەوڵەتان بکەونە خۆئامادەکردن و رووبەڕووبوونەوە لە بەرامبەر ئەم پەتا کوشندە و تائەندازیەک چارەسەرنەکراوەدا، جگە لە خۆپاراستنی تەندروستی و پاکوخاوێنی و سەلامەتی گشتی هیچ ڤاکسینێکی چارەسەرکراو بۆ ڤایرۆسەکە نەدۆزراوەتەوە. ئەم نەخۆشییە ڕووی کردۆتە هەر وڵاتێک جوڵەى ئینسانی و ئەوانەى تری پەخستووە، واتە جۆرێک لە “وەستانى مردوو”ی هەیە کە ئینسان بێوەڵام دەهێڵێتەوە لە بەرامبەر ئەم نەخۆشییەدا کە بوارى هەناسەدانت لێدەبڕێ بۆ بیرکردنەوە بۆ دۆزینەوەى چارەسەرێکی کاتى و تا دەگەیت بە ئەنجامێک بتوانرێ رێگرییەکانى بەردەمی نەخۆشییەکە دەسنیشانبکرێ و هەوڵی بنبڕکردنی بدرێت.
لەم پێناوەدا کەرتی تەندروستی زۆرترین و قورسترین ئەرکی مرۆیی و ئینسانی مێژوویی لەکۆڵ گرتووە، دەوڵەتان لەڕێگەى کەرتی تەندروستی، دکتۆر و پەرستاران و کارمەندانی تری ئەم کەرتەوە وەک سەربازێکی بەئەخلاق و خاوەن ویژدان بێماندوبوون شەو و رۆژ دەخەنەسەر یەک بۆئەوەى گیانی مرۆڤەکان لەو نەخۆشییە رزگار بکەن و بیخەنەوە سەر ڕێچکەى ژیانکردن.
ئێستا کەرتی تەندروستی تەنها ئەوەى لەبەردەستدایە بەڕێنماییکردن و خۆپاراستن لەو نەخۆشیە، سەرجەم ئینسانەکان ئامۆژگارى بکات کە تەنیا رێگای چارەسەر تاوەکو ئێستا ئەوەیە بە پاکژی و خۆپاراستن لەو نەخۆشیە خۆمان بپارێزین، واتە هەموو شتێک لە دەرچوون و تێکەڵاوبوون لەگەڵ کەسانی تردا کەمبکەینەوە تاوەکو بە دەرئەنجامێک دەگەین کە نەخۆشیکە لەناودەچێت. دەبێ هەموو مرۆڤایەتی بە ئاواتی ئەوەبێ کە دەرمانێ یان ڤاکسینێک دروست بکرێ کە بتوانرێ ڤایرۆسەکە لەناوببات… بەڵام لە کۆتاییدا هەر کەرتی تەندروستییە کە بەر بەم نەخۆشییە بگرێ و ئومێدکی دەستەجەمعی بەسەرجەم مرۆڤایەتی ببەخشێت کە ڤاکسینی چارەسەرکردنی ڤایرۆسەکە دۆزراوەتەوە. واتە لە کۆتاییدا تەندروستی ببێتە ترۆسکایی ئەو ئومێدە بۆ سەرجەم ئینسانیەت و بەتایبەت ئینسانە نەخۆشەکانى ژێردەستی ئەم پەتا کوشندە و تارمایئاساییە.

لەڕووی کۆمەڵایەتی/ دەرونییەوە:

ئەم ڤایرۆسە گومانى تێدانییە وە دەرد و بەڵایەکی گەردونی سەرتاسەری جیهانى گرتوەتەوە، لەم سۆنگەیەوە شۆکی کۆمەڵایەتی و دەرونی بەپەلەی یەکەم لەسەر ئینسانەکان دروست ئەکات. ئەوەى ئەم بەڵایە دروستی ئەکات شۆکی دەرونییە خۆی دەبینێتەوە لە کۆمەڵێک حاڵەت لەوانە: (قەلەقی، دڵەڕاوکێ، بێهێزی، نائومێدی، بێخەوی، وەسواسی، بێخواردنی، سەرەئێشە، لاوازی تەواوەتی لەسەر جەستەى ئینسان…هتد) ئەم پەتایە لەڕووی دەرونییەوە بە پلەى یەکەم کاریگەرى گەورەى لەسەر ئینسان ئەبێ، هەندێ کەس بێئەوەى نەخۆشییەکەى هەبێ لەڕووی دەرونییەوە رووخاوە، هەست ئەکات کە نەخۆشییەکەی تووشبووە ئەمەش وائەکات ئەو ئینسانە خەفەت و دڵتەنگییەکی زۆر دایبگرێ و ئارەزووی هیچی نەمێنێت. ئەمەش وادەکات بەرگری جەستەى لاواز بێ و موعەرەز بێ بۆ توشبوون بە پەتاکە. لەو کاتەدا پێویست دەکات کە کەرتی تەندروستی لەڕێگەى هێنانى دکتۆری دەرونی و بەرنامەى تایبەتی دەرونییەوە کۆمەڵگا و تاکەکان هۆشیار بکرێتەوە لەوەى کە نەهێڵرێت هەرکەس لەخۆیەوە قسە و وتار بدات. بەئاڕاستەکردنی کۆمەڵگا لەڕێگەى هۆشیاری و ئاگایی تەندروستی و سەلامەتییەوە، دەکرێ رێگری لەو پەتایە بکرێ، وە چارەسەری کاتى لە ئاییندەدا چارەسەری درێژخایەنی بۆ بدۆزرێتەوە. ئەم نەخۆشییە کێشەیەکی زۆر ئاڵۆزی هەیە کە ”ترسێکی دەستەجەمعی” دروستکردوە کە پێویستی بە هۆشیاریەکی دەستەجەمعییە لە بەرامبەر ئەو ترسەدا بتوانین بە چەندین کەنال و بەرنامە و ئامۆژگاری و چەندین چارەسەری تر… خەڵک بگەڕێنینەوە باری ئاسایی ژیانی خۆی و ڕۆژانە کاتى ئاسایی خۆی بەڕێبکات.

ئەم وێنەیەی ژێرەوە، ئەگەرچی بەشی سەرەوەی ئەم وتارەی داگیرکردووە، دەکرێ لە کۆتایی وتارەکەدا، جارێکی دیکە بگەڕێیتەوە سەری. لە راستیشدا هیچ شتێکیش روونادات ئەگەر بەر لەخوێندنەوەی وتارەکەیش سەرنجێکی وردی بدەیتێ. دیمەنی پیرۆزەیی و خۆڵەمێشی تێکەڵ بە زەردەپەڕو بێجوولەیی ناو وێنەکە، شتێکی تیایە کە نیگا بەخۆیەوە ڕادەکێشێ.

بۆ کرۆکی بابەتەکە.

ڕۆژگارێک لە سویددا کەتەلۆگێک هەبووکە پییاندەووت: لاپەرەزەردەکان. دەکرێ لە وڵاتە جۆراوجۆرەکانی دیکەی ئەوروپادا ناوێکی دیکەی هەبووبێت.

کوردواتەنی، شاخی مار و شیری چۆلەکە لە دوو توویی ئەو کەتالۆگەدا جێیدەبوەوە. لە ئاستی سەراسەری و شار و شارۆچکەکانی دیکەی ولاتدا، تۆ دەتتوانی بۆ فلان کارخانە بگەرێیت وناوی هەر “قادر قادر”ێکی کورد کە لە سویددا دەژی و تۆ نازانی لە چ شارێکدا نیشتەجێیە، بە چاوخشاندنێکی خێرا بە لاپەرەکانیدا ، ئاسان بدۆزیتەوە. ئەگەر زانیارییەکان دەربارەی کاک “قادر”، بە خواستی خۆ نەخرابێتە خانەی شاردنەوەوە بە مەبەستی پاراستنی کەسایەتیەوە.
گەشەی نێت و دیجیتالیزەکردنی زانیاری و پیشکەوتنی ئەپلیکەیشنەکانی ناو مۆبایلە زیرەکەکان، کارێکی کرد کە لەمڕۆدا ، لە هیچ کونج و کەلەبەرێکی ئەم ولاتەدا، دانەیەک لەو کەتەلۆگانە نەدۆزیتەوە.
رۆژێک لەگەڵ برا بچکۆلەکەمدا، تەمەنی 50 ساڵە لە ئیستادا و ئەم دوو ژمارەییەی تەمەنەکەی هێشتاش ئەو رزگارناکات لەوەی هەر برا بچووکی من بێت، پرسیاری کاریگەری گەشەسەندنی دیجیتالیزەکردنی دنیامان دەکرد و کەوتین بەسەر باسی ئەو خزمەتگووزارییانەی کە لاپەرەزەردەکانی جاران و ئەپلیکەیشنە نوێکانی دنیای ناو مۆبایلەکان هێناویانەتە ئاراوە. بە کورتی: سەفەری بەدەستهێنانی زانیاری لە پەڕەی کاغەزەوە بۆ ناو شاشەی مۆبایلەکان.
لە شوێنێکدا برا بچکۆلەکەم دەڵی: دەزانی کە کورد و خەلکی سلێمانی لە پێش سویدییەکانەوە بوون بۆ داهێنانی لە چەشنی بە دەستهێنانی زانیاری کە لاپەرە زەردەکانی جاران دەیدایە خەلک، بەڵام نەگبەتی کوردەکان لەوەدایە کە ئەو داهێنانەیان بەو شیوازە ناونووسنەکردووە وەک ئەوەی لە سوید و ولاتەکانی دیکەی خۆرئاوادا کردوویانە. بۆ نموونە تۆمارکردنی ئەو زانیارییانە لە کوردستان لە شکڵی کەتەلۆگێکدا نەبووە و ئینسان ناشکرێ بەوەی ئەم داهێنانە لە کەتەلۆگ نەنراوە، ئینکاری ئەم دەستپیشخەرییەی خەلکی شارە حەیاتەکە بکات.
من سەیرێکی دەکەم و سوپاسگوزارم کە دەمێکە لە سوید دەژیم و لە بەرانبەر ئەم شەکرشکاندنەی براکەمدا، هیچ شتێکی تێناگرم و ئەویش دەمبەخەندە و بە حەماسەتێکی تووندەوە، خەریکی بەلگەهێنانەوەیەکی زیاترە. ناچار لە شوێنێکدا، دەیوەستێنم و پێیدەڵێم: دەکرێ نموونەیەک لەو لاپەرە زەردانەی سلێمانیم بۆ بێنیتەوە کە من پێمنەزانیوە، یاخود نەمبینیوە و دەکرێ لای جەنابتان دەستکەوێ.

برا بچکۆلە پەنجا ساڵانەکەم ئاوا وەڵامدەداتەوە: رۆژگارێک لە حەفتاکانی سلێمانیدا، خەلکی تەلەفۆنییان بۆ ریستۆرانێک دەکرد و ئەو خواردنانەیان داوا دەکرد کە دەیانویست بۆیان بێتە ماڵ، یان دەیانپرسی فلانە خواردنیان ماوە و دەیانەوێ کەسێک بنێرن تا دوو قابلەمەی بچووکییان بۆ پرکات.
ئەو کات مەتعەمی عەلی سوور، لە گەڵ مەتعەم سلێمانییدا کە خاوەنەکەی حاجی فەتاح بوو، بە دوو لەریستۆرانە گەورەکانی سلێمانی دەژمێردران. مەتعەمەکەی عەلی سوور بەرانبەر سینەمای ڕەشید بوو، ئەوەی حاجی فەتاحیش لە ئەسحابەسپی بوو. یادی بەخێر (عەلی سوور) لەسەر کورسییەکەی خۆیەوە کە لە سووچێکی نزیک هاتنەژوورەوەی ریستۆرانەکەدا دانرابوو و پارەی وەردەگرت، هەموو ئەو پانتاییە گەورەیەی دەبینی کە بە سەر دەرگا گەورەکەی سینەماوە بوو و پۆستکارت و ریکلامە گەورەکانی فیلمەکانی پیا هەڵدەواسرا. گەر هاموشۆ و قەلەباڵغی سەرشۆستەکەی بەردەم ریستۆرانەکەش نەبوایە، گۆشەیەکی باشی ریکلامی فیلمەکانی سینەما “سیروانیش”ی دەبینی کە کەوتبووە کۆلانی خوارەوەی لۆقەنتەخانەکەی خۆیەوە.
جار ناجارێک مشەتەری قۆشمە و ساختەچی تەلەفۆنێکییان دەکرد و دەیانپرسی ئاخؤ فلانە خواردنییان ماوە یاخود نا، بەلام بەر لە کۆتایپێهێنانی ئاخاوتنەکە بە عەلی سوورییان دەوت: زەحمەت نەبێت سەیرێکی ئەو بەریش ناکەیت تا پێمان بلییت چ فلیمیك ئیشدەکا. ئەگەر ریکلامی سەر سووچەکەی لای سەعاتەکەیشت لی دیارە بەشکم پێمان بلێی، ریکلامی فیلمە یۆنانییەکەی پێوەیە بۆ هەفتەی ئایندە؟
برا بچکۆلەکەم درێژەی دەداتێ و دەڵێ: من دڵنیام کە کۆمەڵێک جنیو لە کۆتایی ئەم جۆرە ئاخاوتنانەدا دەکرێ ببیسترێ کە من نامەوێت تۆماری بکەم. وەک دەزانن ئەو جنیوانە ئەوەندە تەڕن کە ئەگەر وشکیش ببنەوە، نووسینەوەیان ئاسان نییە. من لە بەرزی ئاداب و ئەخلاقی زمانەوانی برا بچکۆلەکەم سەرم سووڕدەمێنێ، ئەو درێژەی دەداتێ و دەڵێ: بێگوومان ئەگەر داخوازیکردنەکانی کریاران بۆ خواردن جدیی بۆایە و کەلەک و کووڵەکی هەرزەکارانەی لە پشتەوە نەبوایە، ئەوا عەلی سوور ناوی فیلم و پالەوانی فیلمەکانیشی بۆ مشتەرییەکانی دەگێراوە.
بەڵام خاڵی سەرەکی گێرانەوەی ئەم چیرۆکەی کاکم ئەوەیە کە ئەو زانیارییانەی لاپەرە زەردەکانی جاران و ئەپلیکەیشنە تازەکانی ئەمڕۆ بە هاولاتیانی دەدا، 40 تا 50 سالیک لەمەوبەر لایەن “عەلی سوور”ەوە پیشکەشکراوە. وەلامدانەوە بەوەی کە چ خواردنێک دەستدەکەوێت و دەکرێ بگەێنرێتە ماڵ یاخود نا، پێدانی زانیاری بەو کڕیارانەی کە دەیانەوێ بزانن چ فیلمێک لە سینەماکاندا نمایشدەکرێت و تەنانەت ئاگاداربوون لەوەی کە پرۆگرامی هەفتەی ئایندەی سینەمایش چییە. بەدەستهێنانی کۆمەڵێک زانیاری گرنگ لە ئاخاوتنێکی تەلەفۆنی کورتدا.
هەستدەکەم بە ناهەق لە سەرەتای دامەزراندنی باسەکەدا، خەریکبوو رەفتارێکی براگەورانەی کوردی لەبەرانبەر برا بچکۆلەکەمدا ئەنجامبدەم و گوێ لە ئەرگومێنتەکانی نەگرم . بەڵام قسەکانی جۆریکیش راستی تێدایە و من ناچارم سوپاسی بکەم کە لە تۆمارکردنی مێژووی بەدەستهێنانی زانیاریدا، لە ڕیی ئەو نموونانەوە کە هینایەوە، شارەکەم رۆلێکی گرنگی ونبووی هەبووە و ئەم گیرانەوەیەی منیش لەم وتارەدا، دەبێتە تۆمارکرنی مێژووی ئەم جۆرە لە خزمەتگووزاری کە بەشێک لە بناغە سەرەتاییەکانی کۆمەلگایەکی بەکاربەرە.
بەلام بەوەی هێشتا لە نزیک مەتعەمەکەی “عەلی سوور”ەوەین و چاومان هێشتا لەسەر ریکلامی حەوت بەتەڵەکە و ترنتی و فیلمە یۆنانییەکەی دوێنییە، با کەمێک بچینە کۆلانەکانی دوور لە سەرای سلیمانییەوە و لەوێوە سەیری پرۆسەی کڕیاردیتنەوەیەک بکەین لەبەرانبەر نیشاندانی فیلمی نوێدا. ئەوەی کە بەشێکی کەم لە مشتەرییەکانی لۆقەنتەخانەکەی عەلی سوور دەیانویست لە رێگای خزمەتگووزارییەکی زیاتری رێستورانەکەوە بەدەستی بێنن.
یەکەم : شاگردێکی سینەما تەختەیەکی 1 بە 30لە رێگەی دەسکێکی گەورەوە بە سەر شانەوەیە و ریکلامی ئەو فیلمەی لەسەرە کە ئەمڕۆ نیشاندەدرێت. ئەو کۆڵان و گەرەکی جۆراوجۆری شار دەگەڕا و ئەم پەیامەی بە خەڵکی دەگەیاند. سەیر ئەوەیە لە زمانی ئەو زەمەنەی مندا، نیشاندانی فیلمییان وەک ئیشکردنی فیلم باسدەکرد. نەیاندەووت چ فیلمێک نمایشدەکرێت، دەیانووت چ فیلمێک ئیشدەکات. لە هەمووی جوانتر، ئەو کات بە فیلمیان دەوت، فلیم. کورداندنی وشەیەک بەهەلە بەڵام لە رووی کۆمەلایەتییەوە، جوان و جێکەوتوو. خۆش ئەوە بوو، ئەو برادەرەی کە تەختەکەی بەسەر شانەوە بوو و پۆستکارتی گەورەی فیلمەکەی پیادا هەڵواسرا بوو، کۆمەڵێک ریکلامی دیکەی فیلمەکەی بە رەنگاورەنگی پێبوو کە لەسەر کاغەزێکی A3 چاپکرابوو.
ئاواتی گەورەی مندالانی گەرەک ، بەدەستهێنانی دانەیەک یان ژمارەیەکی زۆرتر لەو ریکلامانە بوو کە بە هەموو کەسێک نەدەدرا. بۆ ئەم مەبەستەش، باشترین شتێک بتکردایە، یارمەتیدانی کابرای دارهەڵگربوو کاتێک دەگەیشتە هەورازەکەی لای مزگەوتی “تەکیە رووتەوە” و لە بەر گەرانی زۆریی بە زۆربەی گەرەکەکانی شاردا و ماندووبوونی، زمانی لە عەرزدەخشا. ئەوکات بۆ ساتێک دارەکەیت لێوەردەگرت و لە هەورازەکەوە سەرت دەخست و دوو سێ دانە ریکلامت حاسڵدەکرد.
هەندێ جار، لای دووکانەکەی “مەلا عوسمان” یان نزیک ئاشەکەی گاورانەوە راماندەگرت و پیماندەوت: دەکرێ کەمێکی “فلیمە”کەمان بۆ بگێڕیتەوە، ئەو کوڕی باشە دەیزانی کە ئەم کارە چ کاریگەرییەکەی بۆ ریکلامکردنەکەی ئەو تیا دەبێت، یەکسەر دەیووت: یان دوو لەفە قاورمەم بۆ دەکڕن، گەندەڵی جاران، یان ئەوەتا خۆتان دەچن بۆ بینینی.

دووەم. سینەماکانی جاران لە پرۆسەی کڕیاردیتنەوەی خۆیاندا و لە وەرزی هاویندا، لە جیاتی ئەوەی تۆ بچیت بۆ سینەما، ئەوان سینەمایان بۆ دەهێنایتە گەرەک. سەیارەیەکی گەورە لە چەشنی لۆریدا دەهاتە کەلاوەکەی گاوران کە ئێستا گەراجی “عوسەی تەمین”ی پێدەڵێن. لە بەشی خوارەوەی کەلاوەکەدا کە دیواری دەرەوەی باڵەخانەیەکی گەورە بوو، بە دیووی لای باشووری کەلاوەکەدا ئەگەر پشتت لە ئاشەکەی گاورانی ئەوسا بێت، پەردەیەکیان هەڵدەواسی و بە ئارەزوی خۆیان، ئەو فیلمەیان نیشاندەدا کە لە بەرنامەی خۆیاندا بوو. خەلکی گەرەک لە سەرکارێز و سەرقەبران و قاوەخانەی سەرچیمەنەوە ، بە خۆیان و ماڵ و منداڵ و شووتی و قاپ و قاجاغی دیکەوە، لەسەر گڵەکە و لەبەرانبەر دیوارەکەدا، بە دێژی و پانی هەموو کەلاوەکە کە بە راستی گەورە بوو، دادەنیشتن و نقەیان لە خۆیان دەبڕی.
سینەما لە شاری سلێمانی جاراندا لە رێگای کابرای دارەریکلام بەشانەکەوە و لۆرییە گەڕۆکە گەورەکەی گەرەکەکانی سلێمانیدا، بوو بووە بەشێک لە ژیانی کولتووری 50 ساڵی پێش ئەمرۆمان. عەلی سوریش ، لەپاڵ نەبوونی ئەپلیکەیشنی مۆبایلەکانی ئەمڕۆ و کەتەلۆگە زەردەکانی دوێنی سویددا، جۆرێک لە کاری گەیاندنی زانیاری سینەمایی کەوتبووە سەرشان.
بەلام دەمەوێ لە کەلاوەکەی گاورانەوە بتانهێنمەوە بۆ سەرەتای ئەم وتارە و وێنەکەی سەرەوە. لە ڕاستیدا، ئەم وێنەیەی سەرەوە نزیکایەتییەکی گەورەی لەگەڵ هەمان ئەو وێنەیەدا هەیە کە سەر دیواری باڵەخانە گەورەکەی کەلاوەی گاورانی 50 ساڵ پێش ئیستادا هەبوو. ئەگەر کەسێک دیمەنی ئێوارەیەکی فیلمنیشاندانی کەلاوەکەی گاورانی بچرکاندایە و لەپاڵ وێنەکەی سەرەوە لە تەنیشت یەکەوە دایبنایە، ئەوسا ئاسانتر تێدەگەیشتن ئەم هەموو شێر و ڕیویەم بۆچی بوو.

وێنەکەی سەرەوە، بەشێکە لەو کاردانەوە و پرۆسەی کڕیاردیتنەوە تازەیەی کە سینەما لە سویددا لە ژێر فشارەکانی کۆرۆناو قەید و بەندی تێکەلنەبوون و مەسافەگرتنی نێوان ئینسانەکاندا کردویەتی بە راستییەکی تازە، بەڵام کۆن بە قسەی کاکم: ئاخر بە قسەی ئەو، سلیمانییەکان لێرەیشدا، لە پێش سویدییەکانەوە بوون. لەم پرسیارەیشدا کە کۆرۆنا لە زەمەنی دیجیتالدا لە بەرانبەر نەهاتنی تەماشاچیانی فیلمەکاندا ، کاتێک کەس ناتوانی بچێت بۆ سینەما، ئەوا سینەما دەکرێ بچێت بۆ لای بینەرانی .
وێنەکەی سەرەوە، دیمەنی ئێوارە نمایشێکی سینەمای یۆتۆبۆریە لە گۆرەپانی “بەنان پیرین” و لە رێگای شەپۆلی رادیۆیی FMو سیستەمی رادیۆیی ناو سەیارەکەوە، تەقە و زرمەی سەر شاشە دیجیتالەکە رێک دیتە ناو ماشین یاخود هێدفۆنەکەی گوێچکەتەوە. جۆرێک لە کاری بازارفرۆشی تازە بۆ دۆزینەوەی کڕیار و بینەری تازە کاتێک ڕێگرییەکانی کە کۆرۆنا دروستیکردوون، سینەما لە هۆلەکان دەردەهێنێت و دەیباتە پارکێکی گەورەی سەیارەراگرتن.

بەڵام کۆرۆنا و دنیایەکی دیجیتاڵی تازە کە کۆرۆنا بە گووروژمی گەورە بەرەوپیشتری دەبات، ئەو دەرفەتەیشمان بۆ دەرەخسێنێ کە لە زەمەنی مەرگ و ترس و دڵەراوکێی ئینسانەکاندا، لە رووخسارە هەناسەسواربووەکەی تووشبوانیدا، رابردوو و یادەوەرییەکانی دوێنێشمان بخاتەوە بەرچاو. یان رووت و قووت، بەشێکی گەورەی رابردوو، لە زەمەنێکی دیکەدا، لە مرۆدا، دووبارە زیندووبکاتەوە.

ناوهێنانی بەرێز “عەلی سوور” لەم وتارەدا، لە گێرانەوەی بەشێک لەو سەرگوزشتانەوەیە کە بەریزیان تیایدا بەشداربوون و لە رێزلێگرتن و بەرزنەخشاندنی ڕۆلی ئەم پیاوە زیاتر، هیچ مەبەستێکی دیکە نییە.

نووسینی: بەکر ئەحمەد
2020-05-13

فلیمی Concussion فلیمێکە نەبەردیەکانی زانستی، مرۆڤایەتی، حەقیقەت ناسی، ناکۆك
بوونی لەگەڵ بەرژەوەندە گەورە سەرمایەداریەکانی پشتی وەزرش دەداتە بەر رەخنە. لەم فلیمە؛ کە لەچیڕۆکی ڕاستەقینەی دکتۆرێکی نایجیری وەرگیراوە، کە کۆچی کردووە بۆ ئەمریکا، هەموو ئەم پەیوەندیانە ؛ زانست، حەقیقەت، مرۆڤایەتی دەکەونە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی سەختی پڕ لە قوربانی .

ئەم دکتۆرە نایجیریە کە کارەکەی تایبەتە بە شیکردنەوەی هۆکارەکانی مردنی ئەو تەرمانەی کە دەگەنە بەردەستی، لە ڕێگای ماندووبونێکی زۆرو پڕ لە هەڕەشە بۆ ژیانی خۆی و هاوسەرەکەی (کە لە ڕێگەی ترساندنی مناڵی یەکەمی لەبار دەچێ) دەگاتە چەند حەقیقەتێکی زانستی پزیشکی.
دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە یاریزانەکانی تۆپی پێ ی ئەمریکی کە پڕە لە توندوتیژی بەریککەوتنی بە هێزی یاریزانەکان بە تایبەتی ” سەریان” لە گەڵ تێپەربوونی کات و تەمەن، ئەم هەموو بەرکەوتنانە کاریگەری لەسەر مێشك و دەماغیان دادەنێ توشی “لەرزینی میشك” و خەمۆکی و زەهایمەری توندو هەلوەسەیان دەکات لە تەمەنی زۆر زوودا.
ئەم دکتۆرە کاتێ لێکۆلینەوەکانی دەست پی دەکات بۆی دەردەکەوێت کە تەنیا لەو شارەی ئەو لی ی نیشتەجێە ١٢ یاریزان بە هۆی ئەم دەردە خۆیان کوشتووە یان ژیانیان لە دەست داوە.
یەكێتی تۆپی پێ ی ئەم شارە، لەگەڵ دادگاکان تەنانەت پۆلیسیش هەمووی لە دژایەتی کردنەوەو سەلماندنی ئەم لێکۆلێنەوە زانستیانەن ، بە یاسا دەمکوتی دکتۆرو هەموو ئەوانە دەکەن کە یارمەتی دەدەن، تەنانەت دەگاتە ئاستێك کە هەڕەشەی دیپۆرت کردنەوەی ” سنورداش”ی لێبکە ن لە ئەمریکاوە بۆ نایجیریا! تەنانەت بەرێوەبەرەکەی چەندی تۆمەتی زۆر ساویلکانەی دەدرێتە پاڵ وەکو بەکار‌هێنانی قەلەم کاغەزو ئامێری فاکس و پێویستەیکانی تاقیگە ، هەموو ئەو فشارانە تەنیا بۆ ئەوە بوو ڕێگە بگرن لە بڵاوکردنەوەی لێکۆڵێنەوەیەکی زانستی کە دەریدەخا پەیوەندیەك هەیە لە نێوان وەرزشێك و نەخۆشیەکی میشك/ دەروونی وەرزشکارەکان.
پرسیارێك کە دێتە پێشەوە بۆ دەبێ دژایەتی لێکۆڵینەوەیەکی زانستیی پزیشکی بکرێت! لە چیڕۆکی ڕاستەقینەی پشتی ڕووداوە نیشان دراوەکانی ئەم فلیمە ڕوون دەبێتەوە ؛ کە ئەگەر تەنیا لە ئەنجامی قەناعەت هاتنی لە سەد ١٠٪ دایك و باوکان و تێگەیشتنیان لەم لێکؤلێنەوەو دان پیانانی فەرمی یەکێتی تۆپی پێ لە بوونی پەیوەندیەك لە نێوان ئەم وەرزشەو ئەم نەخۆشیانەی ئەم لێکۆڵینەوە لە ئەنجامی بەڵگەیی تاقیگەیی بە دەستی هێناوە، ئەوا بەرژوەندیەکانی پشتی ئەم وەرزشە سەدان ملیۆن دۆلار زیان بەر بزنسەکەی دکەوێت.
لە یەکێ لەدیالۆگەکانی ئەم فلیـە ڕستەیەکی زۆر مەترسیدار هەیە، کاتێ بە دکتۆر دەڵین ” پێشووتر ئەمریکا لە هەفتەیەکدا یەك ڕۆژی هەبوو بۆ کەنیسە، ئێستا ئەم ڕۆژە تۆپی پێ بردوویەتی، تۆ دەتەوێ ئەم ڕۆژەش ببەیت؟ “
چەند ساڵیك دوای ئەوەی دکتۆر دەردەکرێت لەم شارە بە زۆرە ملێ و بە هەڕەشەی یاسایی و هتد، یاریزانێکیتر لەهەمان شار خۆی دەکوژێت کە هەمان حاڵەتی یاریزانەکانی پێشووی هەیە!
لە ژێڕ فشاری رای گشتی و خێزانەکانی یاریزانەکان پێداچوونەوە بۆ لێکۆڵینەوە زانستیەکانی دکتۆر دەکرێت و ئیعتیباری ئەکادیمی و پزیشکی پێ دەدرێتەوە، ئەم تۆمەتە ساویلکانەی ئارستەی بەڕێوەبەرەکەی کرابوو هەر هەمووی بەتاڵ دەکرێتەوە، دواتر لە هؤڵێکی گەورەدا دکتۆر قسە بۆ کەس وکارو خێزانی یاریزانەکان/ قوربانیەکان دەکات، ئەم قسە کردنە کە دەکرێ ناوی لێبندرێ ” گوتاری سەرکەوتن” ئەو زۆر بە سادەیی بە ئامادەبووان دەڵێت من لە “جیاتی قوربانیەکان قسە دەکەم “.

ڕستە بە ڕستەی دیالۆگەکانی ئەم فلیمە گوشراوێکی خستی حەقیقەتن، دکتۆر لەسەرەتای دەست پێکردن بە کارەکەی ڕەخنەی زۆری لیدگرن و گاڵتەی پیدەکەن ، چونکە ئەو لە گەڵ تەرمەکان قسەی دەکرد!
کە تەرمێک دەهاتە پێشی بۆ ئەوەی هۆکاری مردنی بزانێت ، دەستی بەسەر قژو سەری تەرمەکە دادەهێنا و دەیووت ” ئازیزم ، هیچ نیە، ئێستا هۆکاری مردنەکەت” دەدۆزینەوە ، کاتێ بەرەو ڕووی بوونەوە پێیان ووت تۆ چۆن دەبێ قسە لە گەڵ تەرم بکەیت ؟ ئەو ووتی ” من دکتۆرم دەبێ ڕێز لە نەخۆشی خۆم بگرم ” وەك بڵێ ی لەلای ئەو تەرم فۆرمێکیتری بەردەوامی ژیان بێت!

رۆڵی رۆشنبیر گۆڕینی دنیا نییە بەڵکو بەوەفا مانەوەیەتی بۆ ئامانجێک کە پاراستنی بۆ ئەخلاقیاتی مرۆڤ پێویستە ..
ئارۆت

———————–

قسەکردن لەسەر خودی رۆشنبیریی و رۆڵی رۆشنبیر تا دوا ئەندازە پڕ گرێ و گۆڵ و ئیشکالییەتە، چوون یەک بۆچوون و دیتنی کۆنکرێتی نییە بۆ پێناسەکردنی رۆشنبیر و رۆڵی رۆشنبیر لە کۆمەڵدا. پرسیاری رۆشنبیر کێیە و رۆڵی چییە؟ پرسیارێکی نوێ نییە، وەک نوێش نییە، بۆ ئەم پرسیارە سەدان وەڵامی جیاجیا لەروانگەی جۆراوجۆرەوە هەن، لەوانەشە هەروا بە ئاسانیی نەگەینە بڕوایەکی کۆنکرێت، بەڵکو ئەوەی هەیە تەنێ روانگەی جۆربەجۆری نووسەران و بیرمەندان خۆیانە کە لەکام سووچ و گۆشەوە دەڕواننە خودی رۆشنبیر و رۆڵی ئەو لە هەناوی واقیعی سیاسیی و کۆمەڵایەتیدا.
لەدۆخی کوردییدا لەبەرئەوەی هێشتا تازە بەتازە پەنجەرەکانی بیری نوێ بە رووماندا دەکرێتەوە و تازەکی تەوژمە فەلسەفییەکانی دنیامان پێدەگات، تا ئەندازەیەک پرسیارکردن لەمەڕ رۆشنبیر و ئەرکەکانی پرسیارێکی کۆن نییە، رەنگبێ پرسیارێکی تازە و گرنگ بێت کە نووکە رۆشنبیرانی کورد لەخۆیانی بکەن، ئایا ئێمە رزگارکەر و رێنوێنیکاری جەماوەرین یان بەپێچەوانەوە ئێمەش تاکێکی ئاسایی وەک هەموو ئەوانی ترین؟، تازە رۆشنبیری کورد عەوداڵە بەدوای ئەوەی رۆڵی ئەو رۆڵی پێغەمبەرێکە یاخۆ تەنیا رۆڵێکی ئاسایی هەیە و وەک هەموو پیشەوەرێکی تر بەنۆرەی خۆی رۆڵێک دەگێڕێت؟.
بەرسڤی ئەم پرسیارانە ئەگەرچی نەبووەتە بابەتی مشتومڕی جیددی و گەرم لەنێو ناوەندی رۆشنبیریی کوردییدا، بەڵام ئەمڕۆ یان سبەی بێت، پێویست دەکات رۆشنبیری کورد لەژێر کڵاورۆژنەی تەرز و بیر و فەلسەفەی نوێی جیهانی خۆی پێناسە بکات و سنووری کار و چالاکییەکانی بە کۆنکرێتی دیاریی بکات، چوون هەتا ئێستا رۆشنبیری کورد رۆڵێکی پێغەمبەرانە و پێشڕەوانە ئەدا دەکات نەک بەئەرکی راستەقینەی هەستابێت کە بەبڕوای من دۆزینەوەی تێز و بیرۆکەی نوێیە لە بواری کاری خۆیدا. رۆشنبیری کورد هێندەی رەوایی لە “هەق گوتن” و بەرامبەر وەستانەوەی دەسەڵاتەوە وەرگرتووە، بەچارەگی ئەوە خاوەنی رەوایی زانستیی و گووتاری زانستیی و داهێنانی نوێ و خستنەرووی تێزی نوێ نییە.
کەوابوو ئەم تەرزە رۆشنبیرە جیا لەوەی رۆشنبیرێکی تەقلیدییە، دەبێت پێشکات بەخۆیدا بچێتەوە، ئەویش لە رێی پرسیاری من وەک رۆشنبیر کێم؟ کار و ئەرکم لە کۆمەڵگەدا چییە؟ من دەتوانم نوێنەرایەتی بکەم یان نا؟، کە بەداخەوە تا بە ئێستا دەگات رۆشنبیری کورد خاوەنی ئەم پرسیارانە نییە، بەڵکو ئەفسوس بەردەوامە لەسەر نەریتی سواو و قەوانەکەی خۆی کە بریتییە لەدوان بە ناوی گشت و سەرجەم مرۆڤەکانی کۆمەڵگاوە، بەبێ ئەوەی پرسیاری لەخۆی کردبێت ئاخۆ ئەوانەی بە ناویانەوە دەدوێت قایلن بەوەی کەسێک بەقەڵەمێکەوە ببێتە دەمڕاست و نوێنەریان؟ ئاخۆ جەماوەر رەوایی بەو دەدەن بە ناویانەوە خواست و داواکاریی بخاتە روو؟.

رۆشنبیر کێیە؟

ئاسان نییە بڵێین رۆشنبیر ئەو کەسەیە فڵان کار دەکات یان فیسار وەزیفەی هەیە، چوون بمانەوێت یان نا روانگەی دژ بەیەک وەڵامی ئەو پرسیارەی سەرەوەیان داوەتەوە، لە دیدی مۆدیلی مارکسیزمی رووسییەوە رۆشنبیر رێنوێنیکاری چینی پڕۆلیتاریا و ئاڵا هەڵگری شۆڕشی سووری سۆسیالیستییە و بە دوایدا چینەکانی خوارەوەی کۆمەڵ لە پشتییەوە هەنگاو بۆ بەدیهێنانی ئەو خەونە دەنێن. بەبڕوای “ئەنتۆنیۆ گرامشی” فەیلەسووف و مارکسیستی ئیتاڵی رۆشنبیر دەستەیەکی بچووک نین لەکۆمەڵگەدا، بەڵکو هەموو مرۆڤەکان رۆشنبیرن، بەڵام هەموویان وەزیفەی رۆشنبیر نابینن. “ئیدوارد سەعید” لەبارەی ئەم هزرینەی “گرامشی”یەوە دەڵێت “گرامشی تێدەکۆشێت، تا ئەوە بسەلمێنێت کە دەتوانین ئەوانەی وا لەناو کۆمەڵگادا رۆڵی رۆشنبیر دەگێڕن، بکەین بەدوو بەشەوە: گروپی یەکەم رۆشنبیرانی نەریتپارێزی وەک مامۆستا و مەلا و کاربەدەستانی دەوڵەتی، ئەمانە ئەرکێک بەجێدێنن نەوە لەدوای نەوە لەسەر شانیان بووە. گروپی دووەم وەک ناویان لێدەنێت، رۆشنبیرانی رێکخراو. ئەم گروپە لەروانگەی گرامشییەوە بەتەواوی وابەستەی ئەو چین یان دەزگایانەن کە لەپێناو دابینکردنی بەرژەوەندیی و بەدەستهێنانی هێز و دەسەڵاتی زیاتر کەڵک لە رۆشنبیران وەردەگرن”.
بڕوای پێچەوانەی گرامشی و بیرۆکە سۆسیالیستیەکەشی لە ئارادایە، کە ئیدوارد سەعید نموونەی “ژولین بیندا”ی بیرمەندی فەڕەنسی دەهێنێتەوە، چوونکە بیندا بەپێچەوانەی “گرامشی” بیر دەکاتەوە و پێیوانییە رۆشنبیران گروپێکی بەربڵاوی خەڵک پێکبهێنن و هەموو کەس رۆشنبیر بن، بیندا وا بیر دەکاتەوە رۆشنبیران ئەڵقەیەکی بچووکی خەڵک پێکدەهێنن و وەزیفە و پلە و جێگایەکی باڵاتریان هەیە لەمرۆڤە ئاساییەکان. بیندا ئەم روانگەیەی لە کتێبی “ناپاکیی رۆشنبیران” کە ساڵی 1927 بڵاوبۆتەوە زۆرتر رووندەکاتەوە و دەنووسێت “رۆشنبیرانی راستەقینە ئەو کەسانەن ئامانجی چالاکییەکانیان بۆ جێبەجێکردنی مەبەستێکی زانستیی نییە، ئەمانە پتر بەختەوەریی لە پرۆسەکردنی هونەر یان تێڕوانینێکی میتافیزیکیدا دەبینن، بە کورتی چەند خەسڵەتێکی ناماددییان هەیە، لێرەوە ئەوان بەشێوەیەکی تر دەڵێن مەملەکەتی ئێمە لەم جیهانەدا نییە”. دیتنی بیندا، دیتنێکە بازنەی رۆشنبیر تەسک دەکاتەوە بۆ دەستە و گروپێکی کەم لەکۆمەڵدا، هەم دابڕاو و گۆشەگیرن، هەم وا دەهزرێن جێگەی ئەوان لەم دنیایەدا نییە، بەڵام وەزیفەیان لە روانگەی ئەوەوە داکۆکیکردنە لە راستی و مافی هەموو ئەوانیتری ستەملێکراو و بێدەنگکراو.
تەنیا ئەم دوو پێناسەیەمان نییە بۆ رۆشنبیر، نەخێر سەدان پێناسەی تر لەسەروەختی جیاجیادا بۆ ئەم کائینە کراون. “ماکس ڤیبەر” بڕوای وایە “رۆشنبیر ئەو کەسانەن توانا و حەزی تایبەتیان هەیە و دەتوانن بەرهەمی رۆشنبیریی بەهادار پێشکەش بە مرۆڤ بکەن”، لای شەمسی تەبرێزی “ئەهلی ئەندێشە ئەو دانایانەن بۆ بەرژەوەندیی خەڵک بیر دەکەنەوە”، ئەم پێناسەیە هەمان پێناسەی “محەمەد حەسەنین هەیکەل”ی رۆژنامەوانی ناوداری میسریمان بۆ رۆشنبیر بیر دەخاتەوە، ئەو ئاوها پێناسەی رۆشنبیر دەکات “ئەو کەسەیە خەمی لە کەسانی ئاسایی زیاترە، ئەو شتانەشی بەلایەوە گرنگن سنووری بەرژەوەندییە خودییەکان دەبەزێنن، بەمەش هەست بە خەمی کەسانی تر دەکات و لەو ماف و حەقانەیان ئاگاداریان دەکاتەوە کە خۆیان کوێربوون لە ئاستیدا”.
سەرەڕای بوونی چەندان پێناسەی جیا بۆ رۆشنبیر، دەتوانین کۆی پێناسەکان دابەشبکەین بۆ سەر دوو ئاڕاستەی سەرەکیی. ئاڕاستەی یەکەم: رۆشنبیر بە مرۆڤێک دەداتە قەڵەم سەرباری کارکردنی لە بواری فیکر و مەعریفە، لایەنگریی لە ماف و ئازادییەکانی هاووڵاتیان دەکات و هۆشیاریان دەکاتەوە سەبارەت بەمافەکانیان. ئاڕاستەکەی تر پێیوایە رۆشنبیر بەتەنێ مرۆڤێکە زانست و مەعریفە بەرهەمدەهێنێت نەک رۆڵی پێشەوا و پێغەمبەر ئەدا بکات.

رۆڵی رۆشنبیر

میشێل فۆکۆ، گەورە هزرمەندی هاوچەرخی فەڕەنسیی، دەڵێت “رۆشنبیر و چەپ بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ، ئەم مافەیان بۆ خۆیان بە رەوا دەبینی وەک هەڵگری راستیی و دادپەروەریی قسە بکەن، رۆشنبیر هەست یان ویژدانی هەمووان بوو”. ماوەیەکی دوور و درێژ رۆشنبیر مافی بەخۆی دابوو بەناوی جەماوەرەوە قسە بکات و بە ناوی داکۆکیکردن لە خواستەکانی جەماوەری بەشخوراوەوە شەڕ لەگەڵ دەسەڵاتدارەکان و فەرمانڕەوایان بکات، کاتێکی زۆری خایاند تا رۆڵی راستەقینە گەڕێنرایەوە بۆ رۆشنبیر، چوونکە پێشان جیا لەبەرهەمهێنانی مەعریفە، سەرکردایەتیکردن و هەڵوێست وەرگرتن و داکۆکیکردن لە هەقی هەموو ئەوانیتر لەئەستۆی دانرابوو. پێشتر وا بیریان لە رۆشنبیر دەکردەوە دەبێت بە زانستەکەی یان بەو چەکە مەعریفییەی دەستی دنیا بگۆڕێت، هەر خۆیشی ئەو ئەکتەرە بێت بەو ئەرکە هەڵسێت.
بەبڕوای من رۆشنبیر دنیا ناگۆڕێت و رۆڵی راستەقینەی ئەو گۆڕینی دنیا نییە، رۆشنبیر زانست و مەعریفەیەک بەرهەمدەهێنێت پێماندەڵی چۆن دنیا بگۆڕین و بۆچی دەبێت دنیا بگۆڕین؟. ئەگەرنا خۆی هەمان ئەو کارەکتەرە نییە بە ئەرکی گۆڕینەکەش هەستێت، بە دەربڕینێکی تر رۆشنبیر دنیابینی ئێمە بۆ ئەو ژیانەی تێیداین دەگۆڕێت نەک خودی ژیانەکە بگۆڕێت، پێماندەڵێت چۆن بیگۆڕین نەک خۆی ببێتە شۆڕشگێڕ و جەماوەر لە دەوری خۆی بۆ گۆڕینی واقیع کۆ بکاتەوە، هەرکات ئەم کارەی کرد لەرۆشنبیرەوە بووە بە سیاسەتمەدار و شۆڕشگێڕ. رۆشنبیر تیۆری ناسینی ژیان و سیستمەکان بە هەموو داد و بێدادییەکانییەوە گەڵاڵە دەکات.
“فەیسەڵ دەڕاج”ی نووسەری ناوداری عەرەب جەخت لەسەر هەمان ئەم روانگەیە دەکاتەوە و دەربارەی ئەدەب دەڵێت “ئەدەب واقیع ناگۆڕێت، لەو باوەڕەدام خراپترین تێزی ریالیزمی سۆسیالیست ئەم وتەیەتی: ئەدەب واقیع دەگۆڕێت. واقیع تێکۆشانی سیاسیی دەیگۆڕێت، بەڵام ئەوەی ئەدەب دەیکات گۆڕینی دید و بۆچوونە بۆ واقیع، بەڵام واقیع ناگۆڕێت”. ئەگەر رۆڵی رۆشنبیر کورت بکەینەوە لەدێڕێکدا بریتییە: لەکارکردن لە کێڵگەی زانستیی و مەعریفییدا، بە ئامانجی بەرهەمهێنان و هێنانە ئارای دید و بۆچوونی نوێ سەبارەت بە ژیان و چەمکەکانی، لەوە بەولاوە لەسەر رۆشنبیر نەکراوە بەمەرج هەر دەبێت رۆڵی هەبێت لەجووڵەی سیاسیی یان لە کاراکردنی بزووتنەوەی ناڕەزایەتی کۆمەڵایەتی، چوون وەک پێشتریش لەکورتە نووسینێکی تردا هێمام بۆ کردووە، رۆشنبیر تەنێ مومارەسەی تاکە ئیشێک دەکات هەروەک چۆن ئاسنگەر یان شۆفێرێک مومارەسەی پیشەکەی خۆی دەکات، چۆن لەسەر شۆفێرێکی تاکسی پێویست نەکراوە لەپەنا کارەکەیدا دنیا بگۆڕێت و رۆڵی پێشەنگ ببینێت لە داکۆکیکردن لەوانی تر، هەمان شت بۆ رۆشنبیر هەر راستە. کەوابوو ئەگەر بڵێین رۆڵی رۆشنبیر چییە؟ وەڵامێک زیاد لەهەموویان لەپیشەی رۆشنبیرەوە نزیک بێت و لەگەڵی بگونجێت ئەوەیە: رۆشنبیر مەعریفە و رۆشنبیرییەک دروستدەکات کە مەعریفەی ناسینی دنیا و سیستمە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانە.

رۆشنبیری کورد و خەونی دەسەڵاتدارێتی

گۆشەنووسی رۆژنامەی “شەرق ئەلئەوسەت، “خالد ئەلقشتینی” لەیەکێک لەگۆشەکانیدا نووسیبووی “ئەوەی پیتێکت فێر بکات دەتکاتە کۆیلەی خۆی”. ئەم وتەزایە پێش هەموو کەس بەسەر رۆشنبیری کورددا دەچەسپێ، چوون ئێمە خاوەنی کۆمەڵە رۆشنبیرێکین دەخوازن ژمارەیەکی بێ ئەندازە مرۆڤی کورد بکەنە کۆیلەی وشە و چەمکەکانیان. ئەم رۆشنبیرە بەزمانی باو و بە عەقڵی خەڵکی عەوام و بەشێوەی کلاسیک و بە رووحی کولتووری میللیانە دەپەیڤێت و بیر دەکاتەوە، ئەو ناتوانێت وا لە خوێنەر بکات بیر بکاتەوە، بەڵکو جەماوەر وەهای لەو کردووە بەوشێوەیە بنووسێت و بپەیڤێت کە ئەو دەیەوێت، لەبری ئەوەی ئەو بەزانستەکەی جەماوەر ئاڕاستە بکات و رێوشێوێنیان بۆ دیاری بکات، هاوکێشەکە پێچەوانە بۆتەوە، چوونکە ئەو رۆشنبیرە نایەوێت مرۆڤی کورد وا لێبکات بیر بکاتەوە، ئەو دەیەوێت ئەو جەماوەرە دوای بکەون، بۆیە هەوڵی خۆ گونجاندن دەدات لەگەڵ گووتار و روحی سادە و میللیانەی خەڵک.
ئەم رۆشنبیرە کوردە بەناوی جەماوەرەوە قسە دەکات و بەناوی ئەوانەوە رەوایی دەدات بە خەونی کۆکردنەوەی ژمارەیەکی بێ ئەندازە لە دەروێش لە دەوری چەمکەکانی، لە کاتێکدا ژمارەیەکیان باش دەزانن ئەم رەواییدانە کلاسیکییە سەردەمی زێڕینی بەسەرچووە و دەمێکە دەور و دوکانی پێچراوەتەوە. رۆشنبیری کورد خوازیاری کۆکردنەوەی زۆرترین رێژەی شوێنکەوتوو و لایەنگر و هەوادارە، بۆیە هەمیشە دەیەوێت لەپێشی پێشەوەی زۆرینەی خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکاندا بێت، تەنانەت داکۆکیی لە هەندێ جووڵە دەکات هیچ شەرعیەتێکی نییە، بەڵام چوونکە هەم دژی دەسەڵاتە و هەم خولیای کۆکردنەوەی جەماوەرە لە دەوری خۆی، رێ بەخۆی دەدات نەک بەشدار بێت بەڵکو رۆڵی پێشەنگ ببینێت.
رۆشنبیری کورد لەبری ئەوەی زانست و مەعریفە بەرهەمبهێنێت، سەرقاڵی پرۆسەی بەکاریزماکردنی خۆیەتی، هەمان ئەو کارانە دەکات سیاسییەکان دەیکەن، کارەساتەکە لەوێشدا گەورەتر دەبێتەوە رۆشنبیری ئێمە بۆ هەمان مەبەست، هەمان رێگا و میکانیزمە سواوەکانی سیاسییەکان بەکار دەباتەوە. رۆشنبیری ئێمە نایەوێت واقیع بە زانستیی شیبکاتەوە و کەموکوڕییەکانی بخاتە روو، رۆشنبیری ئێمە نایەوێت جیهانبینی تاک بۆ واقیع بگۆڕێت، بەڵکو خوازیارە واقیع بگۆڕێت و تاک بخاتە پشتی خۆی، چوونکە دەیەوێت دەسەڵات بە دەستەوە بگرێت لە رێی جەماوەرەوە نەک بۆ جەماوەری بسەلمێنێت دەبێت دەسەڵات چۆن بێت؟ دەسەڵاتی گەندەڵ کامەیە؟ دەسەڵاتی دیکتاتۆر کامەیە و چۆن دەبێتە دیکتاتۆر؟. چۆنیش دەتوانین دیموکراسی چێ بکەین؟.
بە گشتیی ئێمە شاهیدی جۆرێک لە رۆشنبیری کوردین، خۆی بەئەڵتەرناتیڤی سیاسییەکان دەزانێت و کێڵگەی رۆشنبیریی بۆ مەرامی سیاسیی بەکاردەهێنێت، ئەمەش یەکێکە لەو کێشانەی وایکردووە کێڵگەی زانستیی و مەعریفیمان نەبێت، کە دواجار ئەمە دەبێتە هۆی داڕمانی کۆمەڵگە، وەک چۆن ئێستا لەحاڵەتی کوردستانی ئەمڕۆدا بە روونیی هەستی پێدەکەین. بە بڕوای من رۆشنبیری کورد کار لەسەر فیکر ناکات، هێندەی ئالودەی سیاسەت بووە، ئەگەرچی مافی رۆشنبیرە سیاسیی تەنانەت حزبیش بێت، بەڵام وەرگەڕاندنی ئەرکی رۆشنبیر لە کێڵگەی فیکر و رۆشنبیرییەوە بۆ کێڵگەی سیاسیی خیانەتێکە لە خودی رۆشنبیر و ئەرک و مەهامەکانی. رۆشنبیری کورد لەبری بنیاتنانی کۆمەڵگە لەرێی تیۆر و بیردۆزەوە، خەریکی داڕووخاندن و داگیرکردنی قەڵاکانی سیاسەتە.

رۆشنبیر و ئەرکی گۆڕینی دنیا

دەشێ لەو پرسیارە زۆر گوتراوەوە دەستپێبکەین، ئایا رۆڵی رۆشنبیر گۆڕینی دنیایە لەرێگەی جووڵەی سیاسییەوە یان بەپێچەوانە یاخۆ چی؟ بێگومان دنیابینییە جیاوازەکان هەر یەکەیان لە روانگەی خۆیانەوە وەڵامێکیان پێیە، بەربڵاوترین و تەقلیدیترین بۆچوون خۆی لەم روانگەیەدا دەبینێتەوە: رۆشنبیر مرۆیەکی پێشڕەو و پێشەنگە، رابەرایەتی داخوازییەکانی جەماوەری بێ زمان دەکات لەبەرامبەر بە فەرمانڕەوایان و هێزە باڵادەست و سەردارەکان. ئەمیل زۆلا لەساڵی 1900 لە وتاری (من تاوانبار دەکەم)دا بەروونی جەخت لەسەر ئەم بۆچوونە دەکاتەوە و وەهای دەبینێت رۆشنبیر ئەرکێکی ئیتیکی لەسەرشانە لە داکۆکیکردن لەمافی مافخوراوان، زۆلا ئەم روانگەیەی لەژێر کاریگەریی دۆسیەیەکی دیاریکراو (دۆسیەی ئەفسەری جوو، درایفۆس) گەڵاڵە و فۆرمۆڵە کرد و تێبینی ئەوەیکرد ئەرکی مۆراڵیی رۆشنبیرە دژی هەر بێدادییەک دەنگ هەڵبڕێت.
بە واتایەکی تر ئەوەی زۆلای هاندا لە فۆرمۆڵەی ئەو بیرۆکەیەدا، لە کەوتنە ژێر کاریگەریی سۆزەوە بوو نەک لە روانگەیەکی عەقڵانییەوە. بەڵام بە یارمەتی رێبازی سۆسیالیستی و لەژێر کاریگەریی دەوڵەتی شورەوی ئەم روانگەیە زیاتر تەشەنەی کرد، چوون لە دیدگای سەرکردە سیاسییەکانی بەڵشەفیکەوە رۆڵی رۆشنبیر هەمان رۆڵی سەربازێکە یان هەمان رۆڵی کرێکارێکی چەپڕەوە لە داکۆکیکردن لە سیستمی سیاسیی سۆڤێتی و بڵاوکردنەوەی بیرۆکەی سۆسیالیستیدا، ستالینییەت وا بیری دەکردەوە، چۆن سەربازێک بەهۆی تفەنگەکەیەوە سیستمی سۆسیالیستی دەپارێزێت و داکۆکی لە خەونەکانی چینی کرێکار دەکات، ئاوەهاش رۆشنبیر بەهۆی قەڵەمەکەیەوە هەمان کار رادەپەڕێنێت. ئەمەش پرۆسەی بە رۆبۆتکردنی رۆشنبیر بوو، بەو پێیەی وەزیفەی رۆشنبیریی و سەربازیی خرانە یەک ئاستەوە، کە هەموو فەرمان جێبەجێ دەکەن نەک بیربکەنەوە لە خودی فەرمانەکە و پرسیاری ئەوە بکەن بۆچی دەبێت ئەو ئەرکە جێبەجێ بکەن؟!.
ئەم مۆدیلە سۆڤێتییە نە تەنیا لەسنووری قەڵەمڕەوی بەڵشەفیکدا برەوی هەبوو، بەڵکو بەهەر چوار قوڕنەی دنیادا بڵاوبووەوە و کاریگەریی دانا، بەڵام لەم ناوچانە کە کەمتر کەوتبوونە ژێر کارتێکردنی قوتابخانە خۆرئاواییەکانەوە ئەم روانگەیە زیاتر برەوی هەبوو، بە بەراورد لەکۆمەڵگەکانی تری جیهان. (ماوتسی تۆنگ) لەو باوەڕەدا بوو نووسەر لە جەنگی ئازادیخوازییدا بەهۆی قەڵەمەکەیەوە دەجەنگێت، ئیدی قەڵەم رۆڵی تفەنگ دەبینێت، هێزێکە بۆ لەناوبردن یان بۆ بنیاتنانەوە، فاکتۆرێکە بۆ وێرانکردن یان بۆ گەشەکردن، لەوە بەولاوە قەڵەم هیچ کارێکی دیکەی لەدەست نایەت یان ناشێت لە دەستی بێت. هەروەک نووسەری گواتیمالایی (ئانخل ئاستۆریاس) دەیووت (داوا لە من دەکەن تاکوو لە سەنگەری ئەدەبییەوە، دەست بدەمە رەشاش و بەوشە گولەباران بکەم).
ئەو دیدگایەی ئەرکی گۆڕینی دنیا دەخاتە ئەستۆی رۆشنبیر یان بە کاری رۆشنبیرییەوە دەیبەستێتەوە هیچی تری ناوێت جگە لەوەی ئاستۆریاس باسی دەکات، هیچ مەهامێک بۆ کاری رۆشنبیر و زانستەکەی ناهێڵێتەوە جگە لەوەی دەبێت ببێتە ئەکتەرێکی سیاسیی و رۆڵی هەبێت لەو ئاڵوگۆڕانکاریانەی لەچوار دەوری روودەدەن. ئەمە لەلایەک داماڵینی خودی رۆشنبیرە لە ئەرکی راستەقینەی، لەلاکەی تریش بەتاڵکردنەوەی ئەو مەعریفە بێلایەن و سەربەخۆیەیە کە رۆشنبیر لەئەنجامی خوێندنەوەی بۆ دیاردەکان پێی گەیشتووە و ئاشکرای کردووە. سیاسییەکان دەیانەوێت رۆشنبیر تێوەبگلێت و بابداتەوە بە لای سیاسەتێکی رووتدا، چوونکە بەم کارە هەم رۆشنبیر دەخەنە ریز و سەنگەری نەیارە سیاسییەکانەوە، هەمیش زانستە سەربەخۆکەی دەخەنە قاڵبی ئینحیاز و لایەنگریی بۆ دید و مەیلێکی سیاسیی دیاریکراوەوە بەمەش هیچ بەهایەک بۆ زانستەکەی نامێنێتەوە.
رۆشنبیر مرۆڤێکی ئاساییە وەک هەر مرۆڤێکی تر، دەتوانێت وەک مرۆڤ، سیاسیی بێت، بازرگان بێت، یان هەڵگری هەر سیفەتێکی تری کۆمەڵایەتی و سیاسیی بێت، هەروەک دەتوانێت سیاسیی نەبێت یان بەشداریی هیچ جووڵەیەکی سیاسیی و کۆمەڵایەتی نەکات و زیاتر خۆی تەرخان بکات بۆ شرۆڤەکردن و خوێندنەوەی چەمکەکان، رەنگبێ رۆشنبیرێک کە لە بواری سۆسیۆلۆژیادا کار دەکات، هیچ گرنگیییەک نەدات بە کاروباری سیاسەت، ئەمەش بەمانای ئەوە نییە ئەو رۆشنبیرە ناتەواوییەک لە کارەکەیدا هەیە. وەک لەسەرەتاوە وتم ئەو دیدە نەریتییەی بەشداریی سیاسیی و هەڵوێست وەرگرتنی رووت دەبەستێتەوە بە کاری رۆشنبیرەوە دیدێکی هەرەسهێناو و بەسەرچووە، چوونکە چیدی کاتی ئەوە نەماوە (ڤیتاڵی کۆرۆتیچ)ی سۆسیالیست بێت لەبری دادگا بڵێت (ئەو نووسەرە فەڕەنسییەی نوسیوویەتی: فلوبێر بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بەرپرسە لە سەرپانکردنەوەی شۆڕشگێڕەکانی کۆمۆنەی 1871ی پاریس، چوونکە تاقە دێڕێکی لە دژی ئەم سەرپانکردنەوەیە نەنووسی، ئەو نووسەرە مەبەستی ئەوەبوو فلوبێر بەو بێدەنگییەی یارمەتی کۆنەپەرستەکانی دوژمنی کۆمۆنەی داوە).
کۆرۆتیچ بەبیانووی ئەوەی بێدەنگ بووە (فلۆبێر) وەک هەموو ئەو جەلادانە سەیر دەکات، دوای شکستی کۆمۆنەی پاریس قەسابخانەیان بۆ کۆمۆنیستەکان و رابەرانی ئەو بزووتنەوەیە لە دارخستبوو، ئەو داواکارییە لە رۆشنبیر کە پێویستە هەمیشە هەڵوێستی هەبێت و گیانفیدا بێت و خۆبەخت بکات لەپێناوی داکۆکیکردن لە مرۆڤەکانی دی، ئەو داوایە لەرۆشنبیر، تاکو بمرێت لە پێناوی ژیانی ئەوانی دیکەدا، داوایەکە زیاتر وێنای رۆشنبیر لە سوپەرمان و رۆبن هود نزیک دەخاتەوە نەک وێنایەکی مرۆیی و ئاسایی وەک هەموو ئەو مرۆڤانەی دیکە بخاتەڕوو. ئەو گۆشەنیگایە دەخوازێت رۆشنبیر سپارتاکۆس بێت، دەخوازێت رۆشنبیر گیڤارا بێت، دەخوازێت رۆشنبیر رێنوێنیکاری خەباتی چەوساوە و بەشخوراوان بێت لەهەر کۆمەڵێکدا.
ئیشکالییەتی ئەم جیهانبینییە بەدەر لەهەر شتێک ئەو سیفەتە لە رۆشنبیر دەسەنێتەوە مرۆڤ بێت، چوونکە وا تێدەگات رۆشنبیر ئەو گیان پۆڵایەیە پێویستە بەشداریی هەموو نەبەرد و داستانەکانی داکۆکی لەوانی تری بێدەسەڵات بکات، کۆرۆتیچ تێناگات (فلوبێر) وەک هەموو ئەو ملیۆن فەڕەنسییەی تر تاکە مرۆڤێکە، ئیدی چ حیکمەتێک لەمەدایە فلوبێر تاوانبار و هاوشانی جەلادان بێت و ئەو هەموو هاووڵاتییە فەڕەنسییەی تر بێتاوان؟ ئایا سیفەتی رۆشنبیربوون هاوتابوونە لەگەڵ سەربازبوون؟ ئەگەر وانییە بۆچی کۆرۆتیچ و ئەو نووسەرەی فەڕەنسییەی ئەو ناوینەهێناوە لەناو ملیۆنان هاووڵاتی فەڕەنسی فلوبێر جیا دەکەنەوە و دەڵێن بەو بێدەنگییەی تاوانبار بووە؟ ئایا فلوبێر وەک هەر مرۆڤێکی ئاسایی بۆی نییە بێدەنگ بێت و ژیانی خۆی لەمەترسیی رزگار بکات؟ بێگومان وەڵامەکە (بەڵێ)یە.
کەواتە با پرسیارە زەحمەتەکە بکەین و بڵێین ئەگەر رۆشنبیر دنیا ناگۆڕێت کەواتە کاری وی چییە؟ بێگومان رۆشنبیر دنیا ناگۆڕێت (هەرچەندە دەتوانێت هەڵوێستی هەبێت و هەنگاو بنێت بۆ گۆڕانکاریی)، رۆشنبیر ئەو میکانیزم و رێگایانە ئاشکرا دەکات سەرەنجام دەبنە کەرەستەی گۆڕینی دنیا و هەلومەرجە لێک جیاوازەکان، وەزیفەی ئەو بوونەوەرە ئەوەیە دنیا و ئەو بوارانەی هەڵیبژاردووە بۆ کارکردن وەک ئەوەی هەیە بخوێنێتەوە و شرۆڤە بکات و رێگاکانی گۆڕانیش نیشان بدات بۆ هەنگاونان بۆ ئەو دنیایەی دەکرێت ببێت وەک ئەوەی دەمانەوێت. ئیدی لەوە بەولاوە ئەرکی سەرەکیی رۆشنبیر هیچی تر نییە، چوونکە دەبێت هەموو باوەڕ بەوە بهێنین رۆشنبیر تەنیا هەر تاکەکەسێکی زۆر ئاسایی و هاووڵاتییەکی زۆر ئاسایی کۆمەڵگەیە، وەک هەموو مرۆڤەکانی تر پێدەکەنێت، دەگریێ، نەخۆش دەکەوێت، بێزار و شاد دەبێت، هێزێکی سروشتی و ئاسایی وەک هەموو مرۆیەکی تری هەیە، عەسایەکی جادوویی لەوەی موسای بەدەستەوە نییە پەرچوو بخوڵقێنێت، ئازایەتی ئەو وەک ئازایەتی هەر مرۆڤێکی ترە.
(ئەلبێر کامۆ) وەک رۆشنبیر و بیرمەندێکی گەورەی خۆرئاوا جوانتر لە هەموومان وەسفی ئەو حاڵەتەی کردووە، وەختێک سەبارەت بەخودی خۆی دەڵێت (رۆڵی من ئەوە نییە جیهان یان مرۆڤایەتی بگۆڕم چوونکە نە هێندە چاکم و نە ئەو داناییەشم هەیە شیاوی ئەو کارەم بکات). راستە وەک وتمان ئەرکی رۆشنبیر گۆڕینی دنیا نییە، بەڵام ئەم رستەیە بەو واتایە نایەت رۆشنبیر ناتوانێت سیاسیی بێت، یانژی رۆشنبیر ناتوانێت بەشداریی جووڵەی گۆڕینی دنیا بکات، رۆشنبیر دەتوانێت سیاسەت بکات، دەتوانێت ئەندامی پارتێکی راست یان چەپ بێت، دەتوانێت پەرلەمانتار بێت، دەتوانێت لە دەرەوەی بواری زانستیی و ئەکادیمی خۆی بەشداریی زۆر کاری دیکەی جیاواز لە کایە رۆشنبیرییەکە بکات، وەک مرۆڤێک مافی پێدراوە مومارەسەی هەر حەز و هۆبی و ئارەزوویەک بکات کە خۆی دەیەوێت ممارەسەیان بکات، بەڵام لە ئاوەها حاڵەتێکدا رۆشنبیر وێنایەکی دیکە و شوناسێکی تری هەیە.
وەختێک رۆشنبیر لەریزی یەکەم و پێشەوەی خۆپیشاندانێکدا هوتاف دەکێشێت و داخوازییەکی سیاسیی بەرز دەکاتەوە، لەو کاتەوەی رۆشنبیر لەگەڵ گەنجان، ژنان، کرێکاران، چین و توێژە جیاوازەکان بەشدارە لە مانگرتن و هەر بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتیدا، هێندەی وەک چالاکوانێکی سیاسیی و کارایەکی کۆمەڵگەی مەدەنی یان کارەکتەرێکی سیاسیی و سەندیکالیست دەردەکەوێت و خۆی دەنوێنێت، نیو هێندە وەک کەسێتی رۆشنبیر خۆی بەرجەستە ناکاتەوە، چوونکە بواری ئەو وەک رۆشنبیر داتا و خوێندنەوە و بەرهەمهێنانی مەعریفە و زانستە، ئیدی ئەو زانست و مەعریفەیە دەخرێتە بوار پراکتیکەوە یان نا، ئەوەیان کێشەی رۆشنبیر نییە، وەختێک رۆشنبیر دەیەوێت خۆی بە کرداریی هەڵبستێت بە پراکتیکی بیردۆز و ئاکامە زانستییەکانی، وەک رۆشنبیر خۆی نمایش ناکات، ئەو دەگۆڕێت بە سیاسیی، تا ئەو جێگەیەی سیاسەت بکات سیاسییە و بە پێچەوانەشەوە هەر راستە.
لەوانەیە پرسیار بکرێت، ئەدی جیاوازیی چییە لەنێوان سیاسیی و رۆشنبیر کە یەکەمیان دەیەوێت دنیا بگۆڕێت و دووەمیان مەعریفەی گۆڕینی دنیا دەخاتە بەردەست؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە، لەوانەیە پەنابردنە بەر روانینێکی رۆشنبیر و رۆماننووسی سودانی (تەیب ساڵح) کارێکی خراپ نەبێت، چوونکە ئەو رۆشنبیرە لەو بڕوایەدایە (رۆشنبیر بوونەوەرێکە سیاسییەکان وەڕس دەکات، چوونکە سیاسییەکان بەپێی روئیای خۆیان دنیا رێکدەخەن، هەر بۆیە پێیان ناخۆشە رۆشنبیر بێت پێیانبڵێت: بەمشێوەیە دنیا رێکناخرێت). رۆشنبیر پێشنیار دەکات و روئیایەکی جیاواز پێشکەش دەکات و بەرهەمدەهێنێت، بەڵام سیاسییەکان دەیانەوێت ئەو روئیایەی هەیانە بخەنە بواری جێبەجێکردنەوە، لەم پێناوەشدا دەستدەبەن بۆ کاری کۆمەڵایەتی و جووڵەی دەستەجەمعی و سیاسیی.
ئێستا کاتی ئەوە هاتووە دوور لەهەر لوغزێک و بەچڕ و کورتکراوەتر وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە لەسەرەتاوە لە بارەی ئەرکی رۆشنبیرەوە کردبوومان. بەبڕوای تایبەتی ئەز ئەو رۆشنبیرەی دەیەوێت رێبەرایەتی کۆمەڵگە بکات و سەرکردایەتی جووڵەیەکی کۆمەڵایەتی بۆ ئامانجێکی سیاسیی بکات، سیفەتی خۆی لەرۆشنبیرەوە دەگۆڕێت بە خاوەنکارێکی تر، چوون لەوە بەدواوە ئەرکی ئەو لە خوێندنەوەی دنیاوە دەگۆڕێت بۆ گۆڕینی. ئەمە ئەو کارەیە مارکس لەسەدەی نۆزدەدا تێبینی کردبوو، چوونکە ئەو لەو باوەڕەدا بوو دوای ئەو خوێندنەوە قووڵەی دنیا ئیدی سەرەی گۆڕینی هاتۆتە پێشەوە و بووە بەپێویستی. “بەڵام مارکس باسی گۆڕینی ئەو دنیا رۆژئاواییە دەکاتە زیاتر لە بیست سەدە بوو لە خۆ خوێندنەوەی بەردەوامدا بوو، هەر لە فەلسەفەی کلاسیکی یۆنانییەوە تاکوو فەلسەفی ئەڵمانی هاوچەرخی زەمەنی کارڵ مارکس”.
زۆر بەکورتی رۆشنبیر دەتوانێت بەشداریی پرۆسەی گۆڕینی دنیا بکات بەبێ ئەوەی ئەم کارە بکاتە مەرجێکی بنەڕەتی کەسێتی رۆشنبیر، بەهەمان شێوە دەتوانێت بەشداریی هیچ پرۆسەیەکی گۆڕان نەکات بەڵکو ئەو کارە بۆ خەڵکانی تر بەجێبێڵێت، لەهەردوو بارەکەدا رۆشنبیر ماف پێدراوە و رێگریی لێناکرێت کام رێگا دەگرێتە بەر. ئەم روانینەش کۆمەکمان دەکات لەراستکردنەوەی ئەو خەیاڵدانەی رۆشنبیر بە بوونەوەرێکی یۆتۆپی و سەرسوڕهێنەر چاو لێدەکات، تا ئەو راددەیەی خەیاڵدانمان دەگات بەوەی هیچ جیاوازییەک لەنێوان پیشەی رۆشنبیر و دارتاش و مامۆستا و ئاسنگەر نەبینێت، چوون هەر یەکەیان بەنۆرەی خۆیان رۆڵێکی جیاواز دەبینین لە ژیاندا، بەبێ ئەوەی کاری ئەمیان لەئەوی تریان بەبایەختر و ئەفزەڵتر بێت، بەڵکو هەموو هەر هاووڵاتییەکی سادەی کۆمەڵگەن و وەک یەک بەشداریی دەکەن لە بەردەوامیدان و پێشخستنی پرۆسەی ژیان.

وتەی کۆتایی

کارل پۆپەر دەڵێت (هەموو جارێک ئێمەی رۆشنبیر بووین بەهۆی ترسنۆکی و پێش داوەریی یان خۆبەزلزانینەوە، ترسناکترین کارەساتەکانمان بەرهەمهێناوە، ئێمە کە بەرپرسیارێتییەکی تایبەتمان سەبارەت بە نەخوێندەواران هەیە، هەروەک چۆن گەورە هزرمەندی فەڕەنسیی ژولین بیندا وتوویەتی: خیانەت لە ئەندێشەکان دەکەین). ئەم وتەزایەی پۆپەر لەهەموو کەس پتر بۆ رۆشنبیری کورد راستە، چوونکە رۆشنبیری ئێمە ناپاکییان لە پیشەکەیان و فیکر کردووە و سەرقاڵی کۆمەڵێک کار و کردارن کەمترین پەیوەندییان بە کێڵگەی رۆشنبیرییەوە هەیە، رۆشنبیری ئێمە لەباتی پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە گەورەیەی لە رۆشنبیریی ئێمەدا هەیە، لەبەرامبەر سیاسییەکان وەستاون، وەک ئەوەی بە تەمابن حکوومەتێک لە فەیلەسووف و رۆشنبیر و شاعیر پێکبهێنن “کۆمارە ئەفڵاتۆنییەکە”، ئەم خەیاڵە نەزۆک و پووچەی رۆشنبیری کورد تاکە ئەنجامێک کە هەیبووە ئەو بارودۆخە شڵەژاو و نەخوازراوەیە لە ناوەندی کولتووریی و رۆشنبیریی کوردییدا سەریهەڵداوە.
رۆشنبیر دەتوانێت ململانێ لەگەڵ سیاسەتمەدار و حکوومەت بکات بەڵام بەچۆڵکردنی سەنگەرەکەی نا، چوون سەنگەری ئەو باشترین سەنگەرە بۆئەوەی زانستێکی تێدا بەرهەمبهێنرێت تاوەکو خەڵکانی تر لەبواری سیاسەتدا تاقی بکەنەوە و هەلومەرجی سیاسیی و کۆمەڵایەتی پێ بگۆڕن بۆ هەلومەرجێکی نوێ. هەروەک چۆن شۆڕشی فەڕەنسی ساڵی 1789 بەرئەنجامی تێزە فەلسەفییەکانی چەند فەیلەسووفێکی وەک جان جاک رۆسۆ و ڤۆڵتێر بوو، یان شۆڕشی ئۆکتۆبەر لەسەر سترۆکتۆری ئایدۆلۆگی مارکسیزم و رۆشنبیرە چەپە رووسەکان بوو. کورتییەکەی تێکەڵاوییەکی سەیر لە ژیانی رۆشنبیری کورددا دەبینین بەهۆی تێکەڵکردنی ژیانی سیاسیی و رۆشنبیریی لەگەڵ یەکتر، یان راستتر بڵێین بەهۆی وەرچەرخانی رۆشنبیر بۆ سیاسەتمەدار، یان هەندێکجار بۆ خێرخواز و هەندێکجاری دیکە بۆ شۆڕشگێڕ.

تێبینی: ئەم توێژینەوەیە چاپتەری سێهەمی کتێبی “گووتاری پۆپۆلیستی و خەونی بچووکی رۆشنبیرانی کورد”ه کە لە سەرەتای ساڵی 2018 بە شێوەی کتێبی کاغەز لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات بڵاوکرایەوە.

بابەت : توێژینەوە لە چەمكی دیموكراسی و رەهەندەكانی
نووسەر : سمكۆ محەمەد
پیتچنین و هەڵەچن : نووسەر
نەخشەسازی ناوەرۆك و بەرگ : شاخەوان جەعفەر
تیراژ : 1000 دانە
چاپ : چاپی یەکەم،

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..

نزیكه‌ی بیست ساڵ ده‌بوو له‌ هانۆڤه‌ر بووم، چەند مانگێک بوو ھاتبوومە کۆڵن. ڕۆژێكیان سه‌میر هه‌مه‌وه‌ندیی براده‌ری گه‌ڕه‌ک، ھەر له‌ كۆڵنه‌وه‌ تێلی بۆ كردم، گوتی: برام، ئه‌وه‌ موعته‌سه‌م دامرچیی هاوڕێمان دوو ساڵ ده‌بێ له‌ كه‌مپه‌كانی ئێره‌كانه‌یه‌ و هه‌ر چاوه‌ڕێ بوو حكوومه‌تی ئه‌ڵه‌مان شتێكی بۆ بكه‌ن، كه‌چی به‌داخه‌وه‌ دوای ئه‌م هه‌موو هه‌وڵه‌، پارێزه‌ره‌كه‌یشی هیچی بۆ نه‌كرا و دوێنێ ئێواره‌ خه‌به‌ریان داوه‌تێ كه‌ ڕه‌فزی بۆ هاتووه‌ته‌وه‌، داماوه‌ ئه‌ویش تێلی بۆ كردم، گوتی: دوا بڕیارم ئه‌وه‌یه‌ بگه‌ڕێمه‌وه‌ وڵات و چیتر حه‌وسه‌ڵه‌ی ئه‌و ده‌رده‌سه‌رییه‌م نه‌ماوه‌. بۆ ئه‌و كێشه‌یه‌ی كوڕه‌ جوانه‌كه‌ی هاوڕێی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندیم موعته‌سه‌م دامرچی، غه‌مێكی توند دایگرتم، بیرم له‌ شه‌وه‌ خۆشه‌كانی به‌یه‌كه‌وه‌ بوونمان كرده‌وه‌ له‌گه‌ڵ موعته‌سه‌م، كه‌ گه‌نج بووین، هێشتا ژنمان نه‌هێنابوو، ئه‌غڵه‌ب ئێواره‌ی به‌هاران، دوای مه‌غریب، من و ئه‌و و سه‌میر و زه‌ینه‌ل قاسم كووره‌چی و خدر خه‌مخۆر ئازیكه‌ندی و بیلال بێدڵ گه‌رمیانی، به‌ره‌و مه‌حه‌ته‌ شۆڕ ده‌بووینه‌وه‌، تا دره‌نگانی شه‌و له‌ نزیك ویستگه‌كه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ر كه‌ دواتر كرا به‌ به‌ندیخانه‌ی مه‌حه‌ته‌، به‌ دزییه‌وه‌ به‌ده‌م خواردنه‌وه‌وه‌ ده‌ماینه‌وه‌، له‌وێ گوێمان له‌ قۆریاته‌ خۆشه‌كانی موعته‌سه‌م و حه‌یرانه‌ پر له‌ غوربه‌ته‌كانی خدر خه‌مخۆر و ئای ئای و ئه‌ڵڵا وه‌یسییه‌كانی بیلال ده‌گرت، خۆ گه‌ر ڕۆژێك خدر نه‌هاتبووایه‌، ئه‌وا من به‌ ده‌نگه‌ كه‌رخه‌كه‌مه‌وه‌ ده‌ستم به‌ حه‌یران گوتن ده‌كرد.
ئۆۆۆف، ده‌ردی غوربه‌ت و دووری ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ هه‌ناوم بنكۆڵ ده‌كات، مێشکم ده‌كاته‌ خمخانه‌، وه‌یش چه‌نده‌ بیری كۆتره‌ سابوونییه‌كانی جه‌لیل جامچی و نۆكاوه‌ خۆشه‌كه‌ی كه‌ریم ئیبۆ و دۆندرمه‌كه‌ی مام جه‌ردیس و كێشكه‌ی كۆڵاو و عه‌سه‌لیاته‌كه‌ی شه‌ریف و شه‌ربه‌ته‌كه‌ی كاوه‌ كه‌مته‌رخه‌م ده‌كه‌م. سه‌میر گوتی: برام، به‌ یادی جاران هه‌ر به‌م بۆنه‌یه‌وه‌، سبه‌ینێ ده‌مه‌و عه‌سر سه‌عات چوار، له‌ ده‌و ئاوه‌كه‌ هه‌ردووكتان ده‌عوه‌تی منن و ئێوه‌ هه‌ر خۆتان وه‌رن و من خواردن و بیره‌ و ڤۆدگا و لیمۆ و چه‌ره‌زات دێنم و له‌وێ لێی داده‌مه‌زرێین. عه‌سر له‌ ماڵه‌وه‌ به‌پێ كه‌وتمه‌ ڕێ، دوای نیو سه‌عات گه‌یشتمە‌ ده‌و ئاوه‌كه‌، له‌وێ له‌ شوێنێكی لاچه‌پ، هه‌ردوو هاوڕێی دێرینم دۆزینه‌وه‌، دوای هه‌ژده‌ ساڵ چاوم به‌ بینینی موعته‌سه‌م ڕۆن بووه‌وه‌، دوای چاكوچۆنی و ئه‌حواڵ پرسین و قسه‌ و گفتولفتی خۆش و گێڕانه‌وه‌ی هه‌ندێ یادگاریی ساڵانێ له‌وه‌به‌ر، كه‌وتینه‌ خواردنه‌وه‌، گه‌لێك نوكته‌ و قسه‌ی خۆشمان كرد، كه‌شوهه‌واكه‌ زۆر فێنك بوو، ئه‌ملا و ئه‌ولای زێیه‌كه‌ پڕی خه‌ڵك بوو، تیایاندا بوو خۆی و سه‌گه‌كه‌ی، هه‌بوون دوو دوو و سێ سێ به‌ سه‌گه‌ جۆراوجۆره‌كانیانه‌وه‌ دانیشتبوون، هه‌ریه‌كه‌ خه‌ریكی خواردن یان خواردنه‌وه‌ش بوون، سه‌یرانێكی خۆش بوو و كه‌س ئاگای له‌ كه‌س نه‌بوو، تا ڕادده‌یه‌ك كشوماتییه‌ك ئه‌و ناوه‌ی گرتبووه‌وه‌. ده‌مێك بوو گوێم له‌ قۆریات و مه‌قامات و ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌ی موعته‌سه‌م نه‌بووبوو، بیرم له‌ حه‌یرانه‌ پڕ له‌ سۆزه‌كانی خدر و ئایئایه‌كه‌ی بیلال گه‌رمیانی ده‌كرده‌وه‌، سۆزێكی توند بۆ ساڵانی به‌سه‌رچوو دایگرتم. سه‌میر ڕووی كرده‌ موعته‌سه‌م و گوتی: دامرچی گیان، له‌مێژه‌ گوێمان له‌ قۆریات نه‌بووه‌، توخوا بۆ تێی ناچریكێنی؟ موعته‌سه‌م سه‌ره‌تا ملی نه‌ده‌دا، پاشان منیش داوام لێی كرد بیڵێت، ئیتر ورده‌ ورده‌ نه‌رمی كرد و له‌ناكاو ده‌ستی له‌بن گوێی نا:
ئه‌غااااام ئه‌غاااااام
ایچم ایچم
قۆی مانی ایچم ایچم
باخما اوزوم گولورو
وێراندی ایچم ایچم.
ئه‌وه‌ی سه‌یر و عاجباتی بوو لای ئێمه‌ و خه‌ڵكانی دانیشتووی ئه‌و ناوه‌، له‌گه‌ڵ هه‌ر تێهه‌ڵكردنێكی موعته‌سه‌م به‌ قۆریات و ئه‌غااام ئه‌غااام و هه‌ڵسانه‌كه‌ی، سه‌گه‌كانی ئه‌و ده‌وروبه‌ره‌، سه‌گه‌كانی ئه‌و خه‌ڵكه‌ی ئه‌وێ تێكڕا ده‌ستیان به‌ حه‌په‌ حه‌پ كرد. هه‌ر واقمان وڕما. له‌ناكاو موعته‌سه‌م بێده‌نگ ده‌بوو ده‌یگوته‌ من: ئه‌رێ ئه‌وه‌ چی بووه‌؟ چ قه‌وماوه‌ ئه‌م سه‌گوه‌ڕه‌ چییه‌؟ كاتی خۆیشی سوعبه‌ت و قسه‌ و جنێوی جۆراوجۆر له‌ نێوان من و موعته‌سه‌م هه‌بوو، ئیتر به‌ هه‌لم زانی له‌گه‌ڵه‌ بكه‌ومه‌وه‌ سوعبه‌ت، گوتم: كاكی دامرچی، سه‌گی ئه‌م خه‌ڵكه‌ بۆیه‌ ده‌ستیان به‌ حه‌پین كردووه‌، ده‌ڵێن: ئه‌وه‌ سه‌گێكی غه‌ریب و تازه‌ هاتووه‌ته‌ ئه‌و مه‌نتیقه‌یه‌، ئه‌م ئاواز و نه‌وای ئه‌م ئه‌غااام ئه‌غااامه‌یان به‌لاوه‌ تازه‌یه‌، لایان حه‌په‌یه‌كی نامۆیه‌، هه‌ر بۆیه‌شه‌ له‌ حه‌په‌ ناكه‌ون. هه‌موو ده‌ستمان به‌ پێكه‌نین كرد، خۆیشی به‌ ڕووێكی تێكه‌ڵ به‌ غه‌م كردییه‌ قاقا. ده‌ستمان كرده‌وه‌ به‌ خواردنه‌وه‌. موعته‌سه‌م ڕووی لێنام: ئه‌رێ تۆش جاران ناوه‌ ناوه‌ حه‌یرانت بۆ ده‌گوتین، ئه‌وه‌ خێره‌ خۆت كڕ كردووه‌؟ بۆ دڵدانه‌وه‌ و خۆشیی بینین و به‌ڕێكردنی موعته‌سه‌م، نه‌مویست بێدڵیی بكه‌م، بۆیه‌ ده‌ستم به‌ حه‌یران گوتن كرد:
حه‌یرااااااااان
گه‌واره‌كی دامه‌زراند له‌ ده‌شتی قه‌راجێ
ته‌ڕ ده‌كا ئاقارێ مه‌خمووری
ته‌ڕ ده‌كا گومبه‌تی برایماغای
كه‌ڕکی حوسێنی غازی
سه‌رێ بێژینگ به‌سه‌ری
ده‌په‌ڕییه‌وه‌ له‌ كه‌ڕکی كاوله‌ تۆماری
ڕه‌ت ده‌بوو له‌ زوورگه‌زراوی
ته‌ڕ ده‌كا بناری ئه‌نگرۆزی… ئاااااااای ئایاااااااای له‌بۆت نه‌مایممممممم.
له‌گه‌ڵ هه‌ر هه‌ڵسان و ئااااای و حه‌یرانێكدا، تێكڕای سه‌گ ده‌كه‌وتنه‌وە حه‌پین، له‌به‌ر سه‌گوه‌ڕ ئه‌و ناوه‌ ده‌بووه‌ حه‌په‌حه‌پ و هه‌را و خه‌ڵكه‌كه‌ یه‌كه‌مجاریان بوو ئه‌م به‌زمه‌ له‌ ده‌و ئاوه‌كه‌ ببینن، سەگی وایان تێدا بوو لەوانەبوو دە ساڵەیش دەبوو حەپەی نەبیسترابێ، ئەوجاش لە حەپین نەدەکەوت، دیسانە‌وه‌ هه‌موو له‌ هه‌موو ته‌ماشایان ده‌كردین و نه‌یانده‌زانی مه‌سه‌له‌ چییه‌!
موعته‌سه‌م به‌ پێكه‌نینێكی تاڵه‌وه‌ ڕووی تێكردم:
خۆ بینیت! سه‌گه‌كان ئه‌مجاره‌یان حه‌په‌كه‌ی تۆیان به‌لاوه‌ غه‌ریب بوو و دیسانه‌وه‌ هه‌ر وایانزانی سه‌گی تازه‌ هاتووه‌ته‌ مه‌نتیقه‌. موعتەسەم به‌ غه‌مبارییه‌كی شاراوه‌وه‌ گوتی: كاكه‌ گیان من لای خۆمه‌وه‌ قه‌بووڵمه‌، خۆزگه‌ سه‌گێكی زنجیر له‌ملی ده‌ست پیره‌ژنێكی داڕزاوی ئێره‌ بووام، به‌ڵام ئه‌و ڕۆژه‌م نه‌دیبا بگه‌ڕێمه‌وه‌ كاوله‌ مه‌فته‌ن.

هەموومان بە بێ جیاوازى لە مەترسى ئەم دۆخە ئابووریە تێدەگەین، کە دامەزراوەى حکومەتى هەرێمى تێکەوتووە، هەر بۆیە دەبینین چەندان نوسەر و شارەزا لە بوارەکانى ئیداری و ئابووریدا بەم ڕؤژگارە پێشنیار و بابەت بۆ چارەسەرى ئەم دۆخە و ڕزگار بوون لە دێوەزمەکانى داتەپینى ئابوور دەخەنە سەر سەرمێزى ئیدارەکانتان، ئەى ئێوە چى لە ماوەى بیست ونۆ ساڵ لە حکومەڕانیتان نەک گویتان نەگرتووە لە کەسە دڵسۆزەکانى ئەم نیشتمانە بگرە لە هەندێ باردا ئەگەر باجەکەى گیانى نوسەرەکە نەبووبێت ئەوا بێگومان شاربەدەر کراوە، چونکە خۆتان باشتر دەزانن شاباشەکانى ئێوە تەنها بۆ ئەو بابەتانە بووە کە بە شان و باڵى خۆتان و پارتەکانتانا هەڵدراوە کەواتە هەرگیز لەو بە ناو نوسەرانە نابیستى پێتان بڵێ بەرى چاوتان کلیى پێوەیە چونکە عاقیبەتى بڕینى شاباشەکانتانە…..
کەواتە ئەم قیرانە کەڵەکە بووى ئێستا هى تەمەنى حکومڕانیتانە…. بەڵام ئەوەى دەریخست بڕینى ئەو لاێشاوە پارەیەبوو کە لە بغدادى موفلیسەوە لە دواى ساڵى ٢٠٠٣ بەرەو هەرێم ڕێچکەى دەبەست، کە ئێوەش نەتوانتانى ژێرخانى ئابوورى ئەم هەرێمەى پێ بنیات بنێن چونکە ژێرخان بریتى نیە لە بالەخانە و مۆدێلست و دەیان کەناڵى بێ بەرهەم….
کەواتە ئەوەى لە سەر ئەم حکومەتەیە بە تایبەتى تر سەرۆکى حکومەت و جێگرەکەى کە لە سەر کورسى بەڕێوبردنى ئەم هەرێمە دانیشتوون تەنها دوو ڕێگاتان لە بەردەمدایە کە دەتوانن خاڵى کۆتاى دابنێت لە پڕۆسەى حکومەتداریتانە.
خاڵى یەکەم: ئەوەیە بە بڕواى من وەکو تاکێکى ئەم هەرێمە خاڵى کۆتایى لە سەر پڕۆسەى حکومڕانى خۆتان بۆ ماوەى ئەم ساڵە دابنێن کورسى دەسڵاتان بۆ کەسانى دیکە چۆڵ بکەن تا کەسانى دیکەى تەکنۆکرات بتوانێت ئەم هەرێمەمان لە گێژاوى نغرۆ بوون رزگار بکات. کە ئەم خاڵەیان بە بڕواى من بە لایى جەنابتانەوە ئەستەمە چونکە ئەم کەلتورە لە ناو کەلتورى کوردەوارى تا ئێستا جێگاى خۆى نەکردۆتەوە … کەواتە
خاڵى دووەم: بەڕێزان سەرۆک و جێگرەکەى ئەگەر ئێوە دەتانەوێت چاکسازى بکەن، ئەوا بە پیلانگێڕى چاکسازى ناکرێت چونکە قوتى فەرمانبەران نابێت دەستکارى بکرێت ئەگەر هاتوو بندیواریش بێت، بە مەرجێ کە خاوەنى یەک مووچەبێت دەتوانین ناویى بنرێت بیمەى کۆمەلایەتى، ئەى ئێوە نەتاندەگووت دەیکەین بە دوبەى. کەواتە باشترە چاکسازیەکەى جەنابتان لەم بەشانەدابێت.
خەرجیە ناپێویستەکان: بەنموونەى ئیفادى دەرەوەى کاربەدەستەکان، پێشینەى مانگانەى دامەزراوە سیادیەکان، هاوکاریەکانى جاش و مستەشارەکان کە بە ناوى میوانخانەوە ئەمە جگە لە مووچەکانیان، بەشە بودجەى پارتە سیاسیەکانتان…هتد. ئەم نموونەشى کە دەیڵێم مشتێکە لە نموونەى خەرجیە ناپێویستیەکانتانە کەواتە لە خۆتان بەپرسن خەرجى قفڵە ئۆتۆمبیلەکانى خۆتان و جێگر و وەزیر و پەرلەمانتار و ڕاوێژکارەکانتان ساڵانە چەندە؟ وە بەش پرسن بارتەقاى ئەو خەرجیە سود دەگەێنن بە کۆمەڵگا! کە خۆشتان باشتر دەزانن بەکوالێتى و قافڵە دوور درێژەکانى ئۆتۆمبیلەکانتان هەرگیز نەپارێزراو دەبن و نە خۆشەویستى نێو دڵى تاکى کوردیش دەبن.
داهاتەکان: نە بە پەڕە گرافێک و نە بە دوان و سیان ناتوانین سەرچاوەى داهاتە زۆر زەوەندەکانى ئەم نیشتمانەتان بۆ ڕێز بکەین یەک بە دواى یەک هەر لە بیرە نەوتەکانەوە تا دەگاتە داهاتەکانى بەڕێوبەرایەتى هاتووچۆکان. کەواتە داهات هەیە بەڵام ئامڕازى گەیاندنى ئەم داهاتە بە قاسەکانى حکومەت نیە چونکە نەک پارتەکانتان بگرە کەسایەتى پارتەکانیشتان هەر لە ڕێگا کورد وەتەنى حەپەلوشى دەکەن.، خێر و مەندانە ئەگەر بنکڕەکەى بهێڵنەوە.
کەواتە ئێوە دەتوانن بێنە سەر شاشەى تیڤێکان وبەرامبەر بەو دەستانە کە بۆ ماوەى بیست و نۆ ساڵە پارەى ئەم هەرێمە لە گیرفانى ئەواندا پاشەکەوت دەکرێت نەک بانکەکانى حکومەت هیچ نا بەس بڵێن STOP ئیدى نۆبەى میلەتە لە خێروبێرى ئەم نیشتمانە گەروى وشکیان تەڕ بەبێ، چونکە دەبێت چاکسازیەکەتان لە هەڕەمى دەسڵاتەکانتانەوە شۆڕ ببێتەو بۆ ئێمەى هاولاتى کەواتە خۆتان خاڵى یەکەمى چاکسازیەکەبن…

تێبینى:رێکخستنى خاڵەکان گرنگ نیە بەڵکو ئەداى جێبەجێکردنى گرنگە.
شاخەوان سەنگاوى
shaxewan.saed@gmail.com

هەندێكجار غرورێکی هەڵخەڵەتێن وامان لێدەکات چاومان راستی نەبینێت و تەنانەت دانیشی پیا نەنێین گەر کەسێك باسی بکات، ئەمەش بۆ ئەوەدەگەڕێتەوە کە وابزانین گەر کەسێك رەخنەمان لێبگرێت ئەوا جنێومان پێدەدات، کە لە راستیدا وانییەو بەڵکو تەواو پێچەوانەیە، هەموو گەلانی دنیا بە رەخنەکردن پێشدەکەون ئەو کاتەی خاڵە لاوازەکان دەستنیشان دەکەن و ڕێغاچارەی بۆ دادەنێن، پەرەش بە خاڵە باشەکان دەدەن.
ئێمەی میللەتی کورد بەداخەوە لەم چەند ساڵانەی دواییدا بە داخەوە بە شێوەیەکی هەڕەمەکی ژیانمان کرد و سوودمان لە دیاردەی جهانگەرایی نەبینی ، ئەمەش وای لێکردین شتەکان وەکو خۆیان نەبینین و حەقیقەتمان لێ بزر ببێت، هۆکەشی چی بوو؟ هۆی سەرەکی دەسەڵاتدارانی سیاسی بوون چونکە هیچ بەرنامەیەکی خزمەتکردنیان لە هزردا نەبوو جگە لە بەرژەوەندی حیزبی خۆیان، تا کار گەیشتە ئەوەی هەموو هۆکارێکی نا یاسایی و نا مرۆڤانە لەم پێناوەدا پەیڕەو بکەن تاکو کۆنترۆڵی خەڵك بکەن، ئینجا بە خۆشی بێت یان ناخۆشی، یەکێك لەو ڕێگایانەش بەکاریان هێنا کڕینی وەلائی هەندێك خەڵك بوو بە پارەو بەرژەوەندی تاکەکەسی، بە بڕینەوەی موچەی بندیوار بۆ کۆمەڵێك خەڵك، لەولاشەوە یاسایان پێشێل کردو خوێندن و پەروەردەو تەندروستییان وێران کرد، چونکە خۆیان گەندەڵ بوون ئیتر چاویان لە هەموو فێڵ و قۆڵبڕین و هەڵخەڵەتاندنەکان داخست کە خەڵك پێی هەڵدەستا، بەشیکی باشی میللەت کە بە ماڵی فەرهودکراو گەشەی بە ژیانی خۆی دا وردە وردە لەسەر ئەو بنەما چەوتە بەڕیوەچوو تا کار گەیشتە ئەوەی بواری گەڕانەوەو پەشیمانبوونەوەی لەبەردەمدا نەمێنێت، لەولاشەوە دەسەڵات دەرگای یارمەتی و موچەو تەماع و واستەو موعامەلەی ژێربەژێری بۆ هەندێك کەس واڵا کردو ئەو خەڵکەی تریش بە حوکمی چاولێکەریی و هەڵغڕانی هەندێك کەس لە ماوەیەکی کورتدا وای لەمان کرد ئەمانیش بەوەی لە ژێردەستیاندایەو تا هێزیان تیایە هەوڵ بدەن بە هەر ڕێگایەك بێت خۆ دەوڵەمند بکەن، ئیتر کۆمەڵگا بووە جەنگەڵستان و هەر کەس بۆ خۆی، کە لەمەشدا هەمووان ئێستا بەری ئەو هەڵانە دەچننەوە، هەمووان پێكڕا بایی بوون و گاڵتەیان بە دەفتەرە دۆلار دەکرد کەچی ئێستا ئاواتیانە یەکەم موچەی ساڵی ٢٠٢٠ وەربگرن و بێدەنگ ببنەوە بەو موچەیە، وەك ئەوەی هیچ خەمێکی گەورەو کێشەی چارەنوس سازو مەسەلەی بنەڕەتی ژیان نەمابێت کە هەوڵی چاکردنی بدەن، وەك ئەوەی هیچ خەمێکی تر لە کۆمەڵگاو یاساو ئیدارەو ئابووری و سیاسەتدا نەبێت جگە لە گەرمکردنەوەی گیرفانی موچەخۆران، کە نیوەی زیاتر وەك کڕینەوەی وەلاء دامەزرێنراوە بێ ئەوەی هیچ رۆڵێکیان لە پەرەی ئابووری بەڕیوەبردندا هەبێت، کەواتە لێرەوە دەردەکەوێت کە هەمووان تاوانبارن لە خولقاندنی ئەم دۆخە، هەمووان خەمسارد بوون لە قبوڵکردنی ئەو جوت حیزبەی بە قەد رژێمی سەدام حوکیان کردووەو هیچ قەوارەیەکی یاسایی و دەوڵەتیشیان نییە ، لێرەوە تەڕو وشك پێکەوە دەسوتێت، دەبێت دان بەو راستیەدا بنێین هەر یەك بە جۆرێك بەشێكی لەو گۆڕانکاریە بەردەکەوێت کە نەیکرد، هیچ میللەتێك بە موعجیزە ناگاتە ئاواتەکانی گەر ئەندامانی کۆمەڵگاکە بە هەست بە بەرپرسیاریەتیەوە هەوڵی چاکسازی نەدەن، نەك هەر یەك چاوەڕوان بکات ئەوی تر غافڵ بێت و پشتی بشکێنێت، لەمەدا کۆمەڵگا دەبێت بە جەنگەڵستان، لەو حاڵەتەشدا زۆر زەحمەتە راستکردنەوەی باری ئەو کەسانەی کە خراپەو قۆڵبڕین و زوڵم و ناحەقی دەبێتە خوویان و هەرگیز ناتوانن دەستبەرداری ببن، من کاتێك ئەم نووسینە دەنووسم یەکەمجار لە خۆم و کەسانی دەوروبەرو خزم و براو خوشکی خۆمەوە باسیان دەکەم، هەرچەندە ئینتیماشیان بۆ هیچ حیزبێك بنەبێت بەڵام هەر تاوانبارن بە ڕازی بوونیان بەو دۆخەی رۆژ بە رۆژ بەرەو خراپتر دەچێت، ئەمە راستییەکەو بەس مرۆڤی عاقڵ دانی پیا دەنێت و سوودی لێ وەردەگرێت، ئیتر بڕیاریش دەگەڕێتەوە بۆ خودی کەسەکان، هەیە حەز دەکات هەر لە گەڕەلاوژەدا ژیان بکات و هەشە لە تاریکیدا نەخشەکانی جێبەچی دەبێت، ئەگینا دەبێت هەمووان وەك یەك بە یەکسانی ئەرك و مافیان هەبێت، هەر لە وەزیرەوە تا گزیر، دەزانم ئەم راتیانە هەمووان دەیزانن بەڵام وەك بابەتێك و ناونیشانێك حەزم کرد یادی هەمووان بخەمەوە.

1
خۆزگە بمتوانیبا
سەدای پێکەنینەکانی نەنکم
لە پاڵ وێنەی زەردەخەنەکەی باپیرما
لە ناو ئالبومی یادەوەریەکانما
هەڵبگرتایە !
2
خۆزگە بمتوانیبا
لە ناو باخە مین ڕێژەکەی خاک و
خاکە هەنێسک ئامێزەکەی نیشتمانم
داری پەلکە زێرینەم بچاندایە و
لەبەر قاپی هەر ماڵێکا
سەبەتەیەک خەندەم دابنایە !
3
خۆزگە بمتوانیبا
سلێمانی
هەر وەک سەرپۆشەکەی دایکم
لەناو جانتای سەفەرەکەم هەڵگرتایە و
لەم غوربەتە
بە بۆنی ئێوارانی پارکی نالی
و
بە دیار تەنیاییەکانمەوە
ساڵە بێهودەکانی زەمینم تەی کردایە و
بڕۆشتمایە !

مرۆڤ ئه‌و كائینه‌ عه‌جیب و غه‌ریبه‌ی سه‌ر ئه‌م زه‌ویه‌ ! كه‌له‌لایه‌ن خوداوه‌ خولقێنراوه‌ویانیش ده‌ڵێن به‌ سروشتی خۆی خوڵقاوه‌ ! دواتر هه‌ست و عه‌قڵی په‌یداكردووه‌ ئێستاش سه‌رباری ئه‌وه‌ی هه‌ست و عه‌قڵی هه‌یه‌ به‌ڵام له‌ هه‌موو زینده‌وه‌روگیانداروپه‌له‌وه‌رئاژه‌ڵه‌كانی سه‌رزه‌وی كه‌وتووه‌ته‌ ناڕه‌حه‌تی وگێژاوی ئه‌م دونیایه‌ به‌ ده‌ست مرۆڤ خۆی نه‌وه‌ك زینده‌وه‌روگیانداروئاژه‌ڵه‌كان ! ناڕه‌حه‌ترین گێژاووئالنگاری و سه‌ختی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ( به‌ هه‌ڵه‌ بیرده‌كه‌نه‌وه‌له‌یه‌كتری ) ئه‌مه‌ش له‌ئه‌نجامی یه‌كترنه‌ناسین ونه‌بوونی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ یه‌كتری بڕیاروحوكم به‌ سه‌ر یه‌كتر داده‌بارێنن ! مرۆڤ و ئاژه‌ڵ و زینده‌وه‌ران و گیانداره‌كان به‌گشتی سیسته‌می پێكهاته‌ی له‌ش و فسیۆلۆجی یه‌كه‌ به‌ڵام كۆنتڕۆل كردن ئه‌مانه‌ زیاتر لای مرۆڤه‌ ئه‌و كۆنتڕۆل و سیسته‌مه‌ پێی ده‌ڵێن ( عه‌قڵ ) مرۆڤ به‌ عه‌قڵ له‌ وانیتر جیا ده‌بێته‌وه‌ .
له‌سه‌رده‌می رابردوو هه‌ر وه‌هابووه‌و ئێستاش پاش پێشكه‌وتنی مرۆڤه‌كان له‌ ژیانی شارستانی و ته‌كنۆلۆجیا عه‌قڵ كه‌متر ده‌توانێت كۆنتڕۆلی ناسینی مرۆڤه‌كان بكات هۆكاره‌كه‌ش مرۆڤه‌كان خۆیانن ! له‌ ئه‌نجامی نه‌بوونی په‌یوه‌ندی و دووری له‌ یه‌كتری به‌لكو په‌یوه‌ندیه‌كی سه‌رپێیانه‌وناسینێكی سه‌رپێیانه‌یان هه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ یه‌كتر هه‌ر چه‌ند ئه‌گه‌ر ئه‌ندامی یه‌ك خێزان وهاوڕێ‌ و خزمی یه‌كتربن ئه‌ساس ئه‌وه‌یه‌ باش یه‌كترناناسن و دوورن له‌ یه‌كتری ! په‌یوه‌ندی و هه‌لسوكه‌وتی ئه‌ندامانی یه‌ك خێزان جیاوازی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌ی خێزان په‌یوه‌ندی و هه‌لسوكه‌وتی نێوان خزم وكه‌س جیاوازی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌ی خزم و ناسیار په‌یوه‌ندی و هه‌لسوكه‌وت له‌ فه‌رمانگه‌وقوتابخانه‌ش جۆریكیتره‌ ناچێته‌ چوارچێوه‌ی لێكدانه‌وه‌بیركردنه‌وه‌ی زانستیانه‌ومه‌نتیقیانه‌, بۆچی؟ له‌به‌ر نه‌ناسین و له‌یه‌كتردووری مرۆڤه‌كان با ئه‌ندامی یه‌ك خێزان و دۆست و خزمی یه‌كتربن ! هه‌روه‌كو چاو شتێك چه‌ند دووربێت باش ناسینی زه‌حمه‌ته‌ عه‌قلیش به‌وشێوه‌یه‌ مرۆڤه‌كان چه‌ند له‌یه‌كتر دووربن كه‌م كارده‌كات یان هه‌ڵه‌ كارده‌كات له‌ ئه‌نجامدا مرۆڤه‌كان هه‌ندێكیان بێ‌ عه‌قڵن هه‌ندێكیان نه‌زانن هه‌ندێكیان كه‌رن هه‌ندێكیان قه‌شمه‌رن هه‌ندێكیان هیچ وپوچن هه‌ندێكیان نامه‌ردن هه‌ندیكیان گه‌وادن و قه‌په‌وبێ‌ ناموس و حه‌سودن و شێت و ته‌واونین ! به‌لێ‌ ئه‌مانه‌ هه‌مووی له‌ ئه‌نجامی به‌هه‌ڵه‌ بیركردنه‌وه‌ له‌یه‌كتری و نه‌ناسینی یه‌كتری له‌ یه‌كتردووری مرۆڤه‌كانن,له‌یه‌كتردووری مرۆڤه‌كانیش هۆكاری هه‌یه‌ هه‌روه‌ك كۆمه‌لگه‌ی ئه‌وروپاوئه‌مه‌ریكا له‌به‌ر سه‌قالبوون به‌ ئیشوكاری رۆژانه‌ خه‌ریكی كاركردنن به‌ڵام له‌كۆمه‌لگه‌یه‌كی هاوشێوه‌ی ئێمه‌ به‌ئه‌نقه‌ست و به‌به‌رنامه‌یه‌ حه‌ز به‌دووركه‌تنه‌وه‌ده‌كه‌ن هه‌ر كاتێك دوو دۆلاری زیاتره‌وده‌وڵه‌مه‌نتره‌ یان كاربه‌ده‌سته‌ له‌ حیزب یان حكومه‌ت خۆی له‌ مرۆڤه‌كانیتر باڵاتر ده‌بینێت , به‌ڵام حه‌قیقه‌تی مرۆڤ لێك نزیكبوونه‌وه‌وتێكه‌ڵاویه‌ نه‌وه‌ك دووركه‌وتنه‌وه‌وخۆبه‌لاوه‌نان ! باشترین مرۆڤ هه‌یه‌ بووه‌ته‌ خراپترین مرۆڤ ,زیره‌كترین مرۆڤ هه‌یه‌ بووه‌ته‌ بێ‌ عه‌قڵترین مرۆڤ یان بووه‌ته‌ قه‌شمه‌ر یان گه‌واد یان شێت یان دووره‌ له‌ خه‌ڵك كه‌چی ئه‌مانه‌ هه‌مووی بیركردنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌وسه‌رپێیانه‌یه‌ ! مرۆڤ گه‌ر له‌ نزیكه‌وه‌ نه‌یناسی و نان وئاوله‌گه‌ڵ نه‌خۆی وگه‌شتی له‌گه‌ڵ نه‌كه‌ی و هه‌موو رۆژیك بیبینی وه‌ك جیران و هاوسێ‌ زۆر زه‌حمه‌ته‌ بڕیاڕی له‌سه‌ربده‌ی هه‌رچه‌نده‌ تاڕاده‌یه‌ك له‌ زانستی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌رووناسی ده‌توانرێت مرۆڤه‌كان بناسرێته‌وه‌ هه‌رچه‌ند ئه‌گه‌ر درۆوسیناریۆ پێشكه‌شی به‌رامبه‌ری یه‌كتربكه‌ن ! ئه‌مانه‌ش هه‌مووی له‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ناسه‌قامگیر دێته‌ ئاراوه‌ هه‌روه‌ك ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی تاكه‌كان و خێزانه‌كان به‌گشتی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ به‌ئه‌ركی مرۆڤبوون هه‌ڵناستن و وه‌كو مرۆڤ هه‌ڵسوكه‌وت ناكه‌ن له‌به‌ر كێشه‌ ئابووری وسیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بووه‌ته‌ هۆكاری سه‌ره‌كی كه‌ مرۆڤه‌كان دووربن له‌ یه‌كتری ! هه‌ركه‌س یه‌كتری تۆمه‌تباروناوزه‌دده‌كات به‌وه‌ی فلان ( شێته‌, گه‌واده‌, بێ‌ عه‌قڵه‌, ته‌واونیه‌ , كێشه‌ی هه‌یه‌ , حه‌سووده‌ , حه‌زی له‌ په‌یوه‌ندی نیه‌ ,له‌گه‌ڵ خه‌ڵك ناگونجێ‌ , خۆپه‌رسته‌ , دزه‌,قونده‌ره‌,مێبازه‌ , حیزه‌,بێ‌ دینه‌,قه‌رزاره‌,بێ پاره‌یه‌ ,بێ‌ ته‌بیعاته‌, ئیتر….) كه‌چی زۆر دووره‌ له‌و سیفه‌ت و بیركردنه‌وانه‌ ! مرۆڤ هه‌یه‌ لای خێزان و حزم وهاوڕێكانی جۆرێكه‌ لای هه‌ندێكیتر جۆرێكه‌ له‌فه‌رمانگه‌كه‌ی باشترینه‌ لای خزمانی خراپترینه‌ لای خێزانه‌كه‌ی جۆرێكیتر لای هه‌ندێكیان قسه‌خۆشه‌ به‌ گاڵته‌وگه‌په‌ لای هه‌ندێكیان كه‌م دوو و قسه‌ نازانێت ! ناخۆشترین و گرنگترین شت ئه‌و مرۆڤانن كه‌ ستانداروكۆنكریتین و ڕاستگۆودرووستن له‌ په‌یوه‌ندی و خۆڕه‌وشت وعه‌قڵ كه‌چی ئه‌و سیفه‌ت و بیركرده‌وانه‌یان به‌سه‌ر داده‌سه‌پێندرێت ( هه‌رچه‌نده‌ مرۆڤی دووڕوهه‌زارڕووش هه‌یه‌ سیناریۆته‌مسیل ده‌كات ئه‌وه‌یان ناڵێم) ! ئه‌مه‌ش هه‌مووی له‌به‌ر نه‌بوونی په‌یوه‌ندی و دووری له‌ یه‌كتره‌ بیركردنه‌وه‌وتێفكرینه‌كان له‌یه‌كتری هه‌ڵه‌یه‌ ! له‌ئه‌نجامدا ده‌بێته‌ سووككردن وناشرینكردنی مرۆڤه‌كان به‌ هه‌ست و به‌ده‌ست وعه‌قڵی مرۆڤه‌كان خۆیان . لێره‌دا جیاوازی ئاژه‌ڵ و مرۆڤ ده‌رده‌كه‌وێت مرۆڤ عه‌قڵ زۆر به‌كاردێنێت سیسته‌می مێشك ماندوو ده‌بێت كه‌واته‌ هه‌موو بیركردنه‌وه‌وحوكم وبڕیاڕیك دوور له‌ مرۆڤه‌كان له‌یه‌كتری (سه‌دله‌سه‌د 100%) دروست نییه‌ و پێوه‌ر نییه‌ لای هه‌ركه‌سه‌و ڕێژه‌ییه‌ یانیش میزاج و به‌رژه‌وه‌ندی و ناشیرینكردنی مرۆڤه‌كانه‌ به‌ ئه‌نقه‌ست ! زانایه‌كی كۆمه‌ڵناسی ئینگلیز ده‌ڵێ‌ : ( ئه‌وه‌ كێشه‌ نییه‌وئاساییه‌ مرۆڤه‌كان لێك تێناگه‌ن به‌ڵكو ئه‌وه‌ كێشه‌ونائاساییه‌ مرۆڤه‌كان به‌ غه‌ڵه‌ت له‌یه‌كتر تێده‌گه‌ن ) .

• هیچ شتێک ئەوەنە نامهێنێتە پێکەنین بەقەد ئەوەی کە باس لە یەک ریزی کورد ئەکرێ بە تایبەتی لەلایەن بنەماڵە و پارتی پاشکۆیەوە کە بەردەوام دوای هەر خروقات و فەزیحەیەکی سیاسی و نیشتمانيی دەست ئەکەن بە لێیانی دەهۆڵی یەک ڕیزی بۆ لەبیربردنەوی فەزیحەکەیان ، ئاخر تۆیەک کە هەرچی داەاتی ووڵاتە بەتاڵانت بردوە و بۆت بکرێ چەم و جۆگە و دارستانەکانیش ئەفرۆشی و پارەکەی ئەخەیتە تەنکەی باخەڵتەوە داوای یەک ڕیزی لەخەڵک ئەکەیت ؟!!یەک ریزی تاک لایەنی؟ یەکریزی بەتاڵان بردن و دزینی قووتی خەڵک ؟ یەک ریزی بەگژا چوونی پارچەکانی تری کوردستان ، ؟ یەک ریزی وێران کردنی ئابووری کوردستان؟ تۆ بە کام رووی سیاسی و کۆمەڵایەتیشەوە داوای یەک ریزی ئەکەی لە کاتێکا لە بەغا جگە لەسەنگەری پەرژەوەنی بنەماڵەیی و حیزبی هیچ سەنگەرێکی ترت نیە ، تۆیەک کە ئامادەی لەسەر دانەنانی وەزیرێکی کۆیلەی بنەماڵەکەت دونیا وێران بکەیت” دیارە هەر بە قسە” و ئامادە نەبیت نەوت رادەستی ناوەند بکەیت ومیللەت و مووچەو بژێوی خەڵک بخەیتە ژێر پێتەوە ، چۆن داوای یەک ریزیم لێ ئەکەیت ؟ رەنگە هەندێ بۆچوونت هەبێ زەمانی رایات و گەڵاڵە بیخواردایە بەڵام ئێستا ناخوات وئەو چکلێتە با هەر لە گیرفانتا بێ و دەریمەهێنە و ووریابە تێکەڵی دۆلارەکان و نەوتاویی نەبێ .پێوەری یەک ریزی نیشتمان پەروەری و ئینسان دۆستیە ، سەیرێکی خۆت لە ئاوێنەی مێژوو بکە بزانە ئەو پێوەرانە تۆ ئەگرێتەوە؟!ئەوەی داوای یەک ریزی ئەکا ئەبێ جیاوازی نێوان ئاشبەتاڵ و هەرەس ، داگیرکەر و دۆستی بنەماڵە ، دزی و خێر ، خۆسەپێنەر و هەڵبژێراو ، تەزویر و سەرکەوتوو بزانێ تا جێی متمانەی خەڵک بێ لەو یەک ریزییە ، یەک ریزی زەرورەتێکە بۆ دانانی میللەت لە پلەی یەکەما ، کە بنەماڵە چووە پلەی یەکەم یەک ریزییەکە خزمەت بە بنماڵە ئەکات نەک میللەت ، ئەو جۆرە یەک ریزییەش لای میللەت مەرفوزە و سەرچاوەیەکیشە بۆ خەو بینین بە یەک ریزییوە..منێک خەڵکی شارێک کە زیاتر لەدووسەد ساڵە خوێنی لێئەتکێ ..فرمێسک ئەرێژێ ، ویران و کاوول ئەکرێ ،، ئابڵۆقەی لەسەر دائەنرێ ، بۆ لەگەڵ بنەماڵەیەک یەک ریزبم کە بەتەنگ مێژووی پڕ شکۆی شارەکەمەوە نەیەت ،بۆ؟
• کۆرس لە گۆرانیا ئەو کەسانەن لە پشت گۆرانی بێژەوە کۆپلەی گۆرانییەکە وەک خۆی ئەڵێنەوە و هونەرێکی باوە ، بەڵام کە لە سیاسەتا کۆرس هەبوو مەسەلەکە ئەگۆڕێ وەک ئەوەی لە گاڵتەجاڕی پارلەمانە کارتۆنییەکەی هەولێر دیمان کە چۆن کۆرسێک بەناوی ” کۆتا کورسییەکانی پێکهاتەکان” رێک ئەوەی بنەماڵە و پارتی ویستیان ئەوانیش بێ کەم و زیا هەمان کۆپلەیان ووتەوە ،!! ئاخر کەسێک بە سێسەد دەنگی تەزویر بکرێتە کۆرس لە پارلەمانا چ مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر دیموکراسی و سەربەخۆیی بیرکردنەوە و بریاریان ، جا بنەماڵە کە خۆیان بە تەزویر لە پارلەمان زۆرینەن ئەم کۆرسەش بەتەزویری ئەوان چونەتە پارلەمان بەڵام وەک کۆرس لە ریزی پشتەوە ئەبێ چ مەهزەلەیەک لەو پارلەمانە ڕووبات ؟ گەر دیموکراسی بە غەڵەت خۆی پیا کرد شکم نیە خۆی ئەکوژێ.. خۆ سبەی بنەماڵە بریاری ئەوەی هەرێم بخرێتە سەر تورکیا بخاتە پارلەمانەوە بە هەمان دەنگی گروپی کۆرس تێئەپەرێنرێت..یان سیستەمی پاشایەتی/ بنەماڵەیی بخرێتە دەنگ یانەوە بە هۆی گروپی کۆرسەوە جارێکی تریش ڕووی مێژوو و دیموکراسی ڕەش ئەکەنەوە ، پارلەمانێک خۆی کارتۆنی بێ ، ئەو گروپی کۆرسەش جگە لە “کاغەز” چی تر نیە لەناو ئەو کارتۆنەیا..
• جوزەلەژەن و شایەرەکانی دەسەڵاتی هەرێم ئەوەنە بە هاتنەکایەی مەسەلەی لامەرکەزی بۆ سڵێمانی سەغڵەت بوون کە جار و بار قسەی زۆر عەنتێکە ئەکەن وەک: پاراستنی یەک پارچەیی خاکی هەرێم وەک ئەوەی تاپۆی ئەم خاکە وا لە قاسەکانی بنەماڵە و لەگەڵ داهاتی نەوتا هەڵگیراوە !! تێناگەم ئەی هەر هەمان خاک نیە کە پڕ کراوە لە سوپای تورکی؟ هەر هەمان خاک نیە کە سی و یەکی ئاب کرا بە میوانخانەی سوپای بەعس ؟ هەر هەمان خاک نیە لە ریفراندۆمی جوانەمەرگا تا پردێ رایان کرد دۆست و ئاشنا نەبونایە هەولێر ئەخرایە سەر مادەی سەد و چل..
  کە دوو برا لەیەک ماڵا ئیدارەیان نەکرد پێکەوە ئەبێ هەر یەکەیان ماڵی خۆی هەبێ ، جا ئێمە کە” برا”ش نین بۆ ئەبێ هەر لە یەک ژوورا بین کە بە درێژایی مێژوو هەوڵ دراوە و هەموو ئەگەرەکان تاقی کراونەتەوە و سەرئەنجام هەر بە ڕێک (نە) کەوتن تەواو بوە ، ئێمە لەسەر قسەکەی سەرۆکی بنەماڵە کە ووتبوی : ئێمە لە ماڵی خۆمان و ئەوانیش لە ماڵی خۆیان ئەڵێین : زۆر سوپاس ئەزبەنی بۆ ئەو ئامۆژگاریە و بۆ یەک جار بەقسەت ئەکەین و ئێمە ئیتر لەماڵی خۆمانا دائەنیشین و بە لامەرکەزییت ئەسپێرین….

• بۆیاخکردنەوەی ژەنگەکان –

خەم وا ئەکا هێواشی کەمەوە
ڕاوەستم و
دانیشم لای ..
چای لەگەڵا بخۆمەوە ..
ئاخر ئێمە سەر بە مەملەکەتی خەمین
سەر بە مەملەکەتی خەم ..
خەم ڕامانئەکێشێ
خەم شتمان فێر ئەکا
خەم بەسەرمان ئەکاتەوە
خەم ژیرمان ئەکاتەوە
خەم بۆنەمان بۆ ڕێک ئەخا
خەم فرمێسکەکانمان ئەسڕێ و
لە نزیکترین کافیتریا ،
دەعوەتی چایەکمان ئەکا ..
تەنانەت خەم گەلێ جار
دڵخۆشمان ئەکا ..!

٭ ٭ ٭

• پیاوێک ، لە دەرەوەی بازنەکان – ئا ئێستا من لەو پیاوانەم
  ئەڕۆنە دەر ،
  مۆبایلەکانیان بیر ئەچێ ..!
  تێر خەو ئەبن ،
  جا ئەزانن ،
  نوێژ ی عیشایان ڕۆیشتووە …
  لە دوای حەوت ڕۆژ
  جا ئەزانن ،
  هەفتەیەکە
  ئاهەنگی لە دایکبوونیان ،
  بەسەرچووە ..!

ئەو پیاوانەی
بە دەست کردنەوەی برغویەک
دۆش دائەمێنن ..گیر ئەخۆن ..
کە خۆیان جوان ئەگۆڕن و
ڕیش ئەتاشن ..
عەتر لە خۆیان ئەدەن و
نایشزانن بەرەو کوێ بڕۆن ..!

من ئا ئێستا لەو پیاوانەم ،
لە دڵیانا ،
ژوورێکی تازە شک نابەن،
لەگەڵ ئەودا
چایەکی تیا بخۆنەوە ..
هەمووی ژووری شێدار و
گسک نەدراو و
داڕوخاوە ..
کاشێکانی دەبە بوون و ..
بۆیاخی دیوارەکانی
هەڵیانداوە ..

من ئا ئێستا لەو پیاوانەم ،
لە پڕا عاشق ئەبن و
خەونی ڕەنگا و ڕەنگ ئەیانبا ..
لە دوای ساتێ ،
بە ماندوێتی ئەگەڕێنەوە
زۆنگاوی
ڕۆژەکان و ..
لە ژێر لێوەوە هەزار جار
بە خۆیان ئەڵێن : هەی دەعبا !
تۆ وعاشق ، کوجا مەرحەبا !!

من ئا ئێستا لەو پیاوانەم ،
سەوزە فرۆش و غاز فرۆش
ئەیخەڵەتێنن ..
کتێب ئەکڕن و نایشزانن ،
کەی دەنکە تووی
ووشەکانی
بتەکێنن ..

من ئا ئێستا لەو پیاوانەم

٭ ٭ ٭

• تەواو –

تەواو ..یەکلایی بۆوە ، عێراق ١٥پارێزگا و ٣ کەمپە ، کەمپی هەولێر و کەمپی دهۆک وکەمپی سلێمانی

٭ ٭ ٭

• دایک –

قەڵایەکی بێ دەرگا و پەنجەره..
پڕ دەرگا و پەنجەرە ..
بەبێ تەنانەت یەک پاسەوان ..
سیخناخ لە سەرباز و تیر هاوێژ ..

بێ دەرگا و بێ پەنجەرە : بۆ پاراستنی تۆ ..
پڕ دەرگا و پەنجەره : بۆ گەڕانەوەی تۆ ..
بێ پاسەوان : بۆ ئارامیی تۆ ..
پڕ سەرباز و تیر هاوێژ : بۆ بەرگریی لە تۆ ..

٭ ٭ ٭

• پۆرترێت –

هەموو
دەستی لە دەستی
مولازم موحسینێکدایە و ..
مێشکیشی
پڕە له ساندرێلا ..!