بەشی نۆیەم

سەرەتا: بۆ تێگەیشتن لە كارگێڕی گڵوباڵی سیاسییانەی پەتای كۆرۆنا پێویستمان بەوە دەبێت كە بۆ بەشێك لە گەنجینەی هزری میشێل فوكۆ (Foucault) بگەڕێینەوە كە بە بایۆپۆلیتیك (Biopolitics ) ەوە (سیاسەتی زیندەیی/ سیاسەتی ژیانكاری) تایبەتی كردوون. مێژووی هزر ،كە بواری پسپۆری میشێل فوكۆ بووە، لەژێرسایەیا دەرگای لە شیكاری گەلێك دیاردەی كۆمەڵگەی مۆدێرن كردوەتەوە. ئەم بیریارە بۆ ئەوەی دیاردە وەلانراو و پەراوێزەكانی كۆمەڵگەی نوێی ڕۆژئاوا (شێتی، ناساغیدەروونی، بەندیخانە، نەخۆشخانە، پۆلیسخانە، ئەرشیفكردن، بەبێگانەبوون ) بە چاكی ببینێت كاری بۆ ئەوە كرد كە لەسەر دەستی بیریارانی سەردەمی پێش و پاش خۆی، پردێك لەنێوان فەلسەفە، مێژووی پزیشكی و بایۆلۆجیدا دروستبكات. ئەوەش بەچاكی لە سێ بەرهەمە ناسراوەكانیدا گەرایان دانا: مێژووی شێتی، لەدایكبوونی كلینیك (عیادە)، مێژووی سێكسگەرایی (1). لەم بارەیەشەوە هەر زوو بیرمەندە گەورەكانی فەرەنسا (ژۆرژ كۆنگلێم، ئەلێكسەندەر كۆریێ، ژان كاڤایێس، گاستۆن باشلار، لوی ئاڵتیسێر، ژۆرژ دۆمیزیل ) كاریگەریان لەسەر هزری شیكاریی فوكۆ دانا. كەوابێت پرسیارە سەرەكییەكەی ئێمە لێرەدا ئەوەیە كە، چۆن فوكۆ لەگەڵ كۆرۆنا بوەوە بابەت؟ لەڕێگای بایۆپۆلیتیك و گرێدانەوەی پزیشكی (و زیندەوەرناسی) بە سیاسەتەوە ئەمەكرا. بۆیە ئەوەی ئێمە لەم بەشە مەبەستمانە لەسەری بوەستین بابەتی بایۆپۆلیتیكە بەپێی تێگەیشتنی فوكۆ، كە لەگەڵ كۆرۆناڤایرۆس لەناو بیریارانی ڕۆژئاوا بووەوە بابەت و فوكۆش لە دوو بەرهەمیدا (یەكەم: چاودێری و سزا-لەدایكبوونی بەندیخانە 1975، دووەم: بەشی یەكەم(ویست بۆ زانین) ی پەرتووكی مێژووی سێكسگەرایی 1976) كاری لەسەر كردوون. كەوابێت، “لە فوكۆوە فێری ئەوە بووین جەستەی زیندوو ئامانجی هەموو سیاسەتەكانە”. لێرە مەبەستی فوكۆ گشت جۆرەكانی دەسەڵاتە. “هیچ سیاسەتێك نییە كە سیاسەتی جەستەی نەبێت”، بەڵام بەپێی فوكۆ جەستە بوونەوەرێكی بایۆلۆجی نییە كە هێز بتوانێت كاری لەسەر بكات. وەكیتر، فوكۆ لە هەوڵی ئەوەشدا بووە كە لێكدانەوەی مێژوویی بۆ ئەو تەكنیكە جیاوازانە بكات كە هێز تیایاندا كارگێڕی ژیان و مەرگی دانیشتوان دەكات” ( وانەی ڤایرۆس: پاولۆ پرێسیادۆ). ئەمە بە واتای ئەوەش دێت كە بەسیاسیكردنی بایۆلۆجی لەكاتی ئاسای و لەكاتی پەتاكانا شوێن بۆخۆی داگیردەكات و خودی كۆرۆناش كولتووری سیاسی ئەوروپایی جارێكیتر دەخاتەوە بەرباسی فەلسەفی.

فوكۆ بە ئایدز مرد

فوكۆ یەكێكە لە قووربانیەكانی “سیاسەتی جەستە” (2). شاردنەوەی دووچاربوونی جەستەی فوكۆ بە ئایدز بەشێكە لە تێۆری بایۆپۆلیتیك كە خودی فوكۆ بەرهەمهێنەریەتی. هەر بۆیشە پێكەوەلكانی پاندێمی كۆرۆناڤایرۆس و بایۆپۆلیتیك ناوی ئەم بیرمەندە فەرەنسییە دەوروژێنێت. لە ناوەراستی ساڵی 1981 بەولاوە “ناوەندی كۆنترۆلی نەخۆشیەكان و خۆپارستنلێیان” (CDC ) لە ئەمەریكا چەند حاڵەتێكیان دەستنیشانكرد كە ناوی “ڤایرۆسی دابەزاندنی بەرگریی مرۆڤ، HIV”ی لێنرا. واتە، ڤایرۆسی نەخۆشی ئایدز. ئەم نەخۆشیە بە زۆری لەناو هاوڕەگەزبازەكانا بلآوبوەوە و میشێل فوكۆش یەكێك بوو لەو كەسانەی لە فەرەنسا لە ساڵی 1983 دووچاریبوو و پاش ساڵێكیش ، 25/06/1984 ، كوشتی. ئەو كات نەخۆشیەكە نە لەناو خەڵک ئاگایی پزیشکی لەسەربووە و نەش پزیشكانی فەرەنسی زۆر ئاشنابوونە پێی. بەپێی دانپیاهێنانەكانی دانیال دۆفێر (Daniel Defert) ی پارتنەری فوكۆ بێت ، فوكۆ ئەم نەخۆشیەی لە ئەمەریكاوە لەگەڵ خۆی هێناوە. فوكۆ پێش مردنی بە ماوەیەك لە سەفەرێكی زۆردا بوو بۆ ئەمەریكا و لەوێش سەردانی یانەی هاوڕەگەزبازەكانی كردووە. ئەو دەمەی فوكۆ بە ئایدز دەمرێت فەرەنسا لەبەر هەندێك ئیعتباراتی خێزانی و سیاسی بە ئاشكرا باسی لە نەخۆشیەكەی فوكۆ نەكردووە. هەمان ساڵی مردنی فوكۆ پارتنەرەكەی (لە 1963 تا كاتی مردنەكە لە 1984پێكەوەژیان) ڕێكخراوێكی بۆ داكۆكی لە مافی تووشبوانی ئایدز دامەزراند كە تائێستاش بەردەوامە. لەبەر ئەوەی فوكۆ و دۆفێر لەكاتی خۆیدا هاوسەرگیری فەرمیان نەكردبوو یان یاسای مەدەنی فەرەنسی ئەو كات ڕێگای بەم جۆرە هاوسەرگیریانە نەدەدا ئەمە وایكرد كێشەیەكی یاسای زۆر بۆ دۆفێر پاش مەرگی فوكۆ دروستبێت و بە ئاسانی نەبێتە خاوەنی ئەو میراتەی (شوقە، ئەرشیف و پەرتووكخانە) فوكۆ بۆی جێهێشتبوو. كەسوكاری فوكۆش ڕێگرنەبوون لەبەردەم وەسیەتنامەكەی فوكۆ، لێ تا ئەم ساڵانەش دۆفێر كێشەی فرۆشتنی شوقەكەی فوكۆ و ئەرشیف و پەرتووكخانەكەی هەبوو.

كۆرۆناڤایرۆس و دووبارەبیركردنەوە لە بایۆپۆلیتیك

بایۆپۆلیتیك زاراوەیەكە سەرەتا لەلایەن فوكۆوە بەكاربراوە و دواتر بواری بەكاربردنی لەسەر دەستی هەندێك بیرمەندی تر، بەتایبەت ئیتالی ( ئاگامبێن، ئەنتۆنی نیگری، رۆبێرتۆ ئێسپۆزیتۆ Esposito ) ، بەرینتر بوو. بایۆپۆلیتیك دوو زاراوەی گرنگمان بیردەخاتەوە كە ئەوەش ژیان (زیندەوەرناسی) و سیاسەتە. بەپێی ئەم تێۆرییە بێت دەسەڵات توانای خۆی بەسەر جەستەی تاكەكانی كۆمەڵگە پراكتیزەدەكات كە دواتر سەروەری، بابەتی مەرگ و بوونی جەستەش دەكەونە ناو پرۆسەكەوە. فوكۆ لە دوا بەشی یەكەم پەرتووكی (ویست بۆ زانین) “”مێژووی سێكسگەرای”” لەژێرناوی””مافی مەرگ و دەسەڵات بەسەر ژیانەوە”” ئەم لایەنە بە ووردی ڕاڤەدەكات، كە پاشان ئاگامبێن لە بەشی دووەمی پەرتووكی””هۆمۆساكەر: دەسەڵاتی سەروەری و مرۆڤی رووت””دێیتەسەر ئەو لایەنە تێۆریانەی فوكۆ بە كراوەیی جێیهێشتبوون، لەوانە “سەروەری و مرۆڤی رووت”، كە بەهۆیەوە ئەوەمان بۆ بەرچاویدەكات كە چۆن دەسەڵاتی سیاسی بۆ دەستگرتن بەسەر ژیانی بوونەوەرەكان هێزی خۆی بەكاردەبات. فوكۆ لە توێژینەوەكانیا ئەم لایەنەی بۆ لێكدانەوەی كەسی ناجۆری كۆمەڵگەش (لادەر، پەناهەندە، شێت، نانۆرمال یان ناساغ و.. )بەكاربردووە.
فوكۆ لەڕێگای بایۆپۆلیتیكەوە هەوڵی شیكاركردنی پەیوەندی هێزی داوە بە جەستەی كۆمەڵایەتییەوە. شیكاركردنەكەی زۆرتر ئاراستەی كۆمەڵگەی مۆدێرن كردووە. هەر لەبەرئەوە بەهۆی بایۆپۆلیتیكەوە باس لە كۆمەڵگەی سەروەریش دەكات كە بەرەو كۆمەڵگەی دیسیپلین دڕوات و تیایا ژیانی خەڵك چاودێریدەكرێت و ، خودی ژیانەكەش وەك ئامرازێك بۆ بەرژەوەندی نیشتیمانی بەكاردەبرێت. بەپێی فوكۆ بڵاوبوونەوەی تەكنیكەكانی دەسەڵاتی بایۆپۆلیتیك ،وەك تۆڕێك لە هێز، بوارە یاساییەكان تێدەپەڕێنێت تا ببێتە هێزێكی ئاسۆیی و لەوسەریشەوە گشت ژیانی جەستەی تاكەكان بگرێتەوە (لای خۆمان جەستەی سەردەشت عوسمان نموونەیەكە لەسەر ئەمە). كەواتە، گەوهەری تێگەیشتنی فوكۆ بۆ بایۆپۆلیتیك لە شیكاری پەیوەندی هێز بە جەستەوە خۆی پووختدەكاتەوە. جەستەی تاك لە كۆمەڵگە لە ڕێگای دیسیپلینەوە قۆرخدەكرێت. دامەزراوەكانی كۆمەڵگە ،كە دامەزراوەی سیاسیشن (نەخۆشخانە، قووتابخانە)، شوێنی پیادەكردنی ئەم دیسیپلینەن. بایۆپۆلیتیك لە كۆمەڵگەی نوێ بەپێی تەكنیكەكانی هێزی نوێ بەڕێوەدەچێت كە ئەوەش دەستدەگرێت بەسەر ژیان و مەرگی خەڵك، لەدایكبوون و مەرگ، تەندروستی تاكەكانی كۆمەڵگە (كەوتنەدوای د. عەبدولستار تاهیر شەریف تا مەزرەعەكەی و كوشتنی لەنێو زێدی خۆی نموونەیە لەسەر ئەتكردنی جەستە بەپێی پێویستی سیاسی).
بایۆپۆلیتیك بواری كاركردنی خۆی هەیە. بۆنموونە كاتێك درم و پەتا بڵاودەبێتەوە بە یەكێك لە بوارەكانی دەژمێردرێت. واتە بایۆپۆلیتیك هەردوو لایەنی سیاسی و تەندروستی پێكەوەگرێدەدات و، پێشماندەڵێت تەندروستی شتێكی بێ لایەن نییە و شوێنێكیشە بۆ پیادەكردنی دەسەڵاتی سیاسی دەوڵەت. هەر دەوڵەتیشە دواتر سەروەری دروستدەكات كە ئەوەش لەو سەرەوە دەبێتە بەشێك لە سیاسەتی بەكاربردنی جەستە. بەپێی زانینمەندی فوكۆ بێت بایۆپۆلیتیك بوارێكی شیكارییە بۆ كاركردن لەسەر ئاسایش، دیسیپلین و سەروەری. هەریەك لەوانەش پەیوەندییان بەیەكەوە هەیە. سەروەری پێویستی بە پیادەكردنی دیسیپلینە. بۆ ئەوەی ئەم دیسیپلینە پیادەبكرێت دەسەڵاتی سیاسی پێویستی بە دامەزراوەیە: قوتابخانە، نەخۆشخانە، بەندیخانە، ئەمانەش لەڕێگای پۆلیسەوە ئیشی خۆیان دەكەن. ئیشەكەش بریتییە لە بەرهەمهێنانی تاكەكانی كۆمەڵگە بەو جۆرەی میكانیزمی دەسەڵات پێویستیپێیەتی. بایۆپۆلیتیك لەگەڵ هاتنی مۆدێرنە وا لە سیاسەت دەكات دەستبخاتە ژیانی خەڵكەوە. بەڵام پێش مۆدێرنە مامەڵە لەگەڵ دەستەی بیمار و ناساغ ئاقاری تری وەرگرتووە. هەر بۆنموونە، گولی Leprosy كە بەهۆی بەكتریایێكەوە سەرهەڵدەدات و دەبێتە هۆكاری دروستكردنی لییر، بەپێی فوكۆ بێت، کە لە یەكێك لە نووسینەكانی (مێژووی شێتی) دا هێمای بۆكردووە ، گولی لە سەدەكانی ناوەڕاست دا وەك نەخۆشیەك سەیركراوە كە سزایەكی یەزدانییە و كەسی گول بە دورخستنەوەی لە كۆمەڵگە لە گولیدەخرێت. ئەوەش بەهۆی مردنێكی مەدەنیەوە كە لە ئاهەنگێكی دیاریكراودا بۆیدەسازێنرێت. گول كەسێكی پیسە و پێویستە لە كۆمەڵگە دوورخرێتەوە و مردنەكەشی لە دەرەوەی دەسەڵاتی خۆیەتی. لێرە جەستەی نەخۆش جەستەیەكی لایەندارە و شوێنی دروستكردنی مەترسی و لەخۆگرتنی درمی نادیارە. بەمجۆرە جەستەی گول جەستەیەکی گوماناوییە و خۆڕزگارکردن لێی پێویستە.
سەرباری هەموو ئەوانەی وترا، ئەو جۆرە هێزەی لەناو بایۆپۆلیتیكدا كاردەكات هێزێكی نوێیە و جەستە و ژیانیش دەكاتە بواری كاركردنی خۆی. بۆیە فوكۆ لە تێۆری بایۆپۆلیتیكدا پێیوایە كە، كەرەنتین سەرەتای پیادەكردنی ئەو هێزە سیاسییەیە كە لە بایۆپۆلیتیكدا پەنهانە. واتە، كاركردن لەسەر قۆرخكردنی ژیانی دانیشتوان (جەستە و زیندەگییان). ئەمە وادەكات دۆزی شاریش لەژێرسایەی كەرەنتبن بگۆڕێت كە خۆی لە هەندێك لایەن پووختدەكاتەوە: دابڕان لەیەكتر، ڕاگرتنی پاكوخاوێنی شار، تێكچوونی پەیوەندی نێوان مەرگ و لەدایكبوون و زۆر شتیتر. هەر ئەم جۆرە سیاسەتەش توانای ڕێكخستنی چاودێری تاكەكەنی كۆمەڵگە و هێزی كۆنترۆلكردن شیاودەكات (2). لەماوەی كەرەنتینە وردەكارییەكانی پاراستنی شار و خەڵكەكەی لەلایەن دەسەڵاتی سیاسی تەندروستییەوە ڕێك ئەوەیە كە فوكۆ لە “”چاودێری و سزا “” لە بەشی سێهەم بەناوی “”(چاودێری هەموو، Le panoptisme “” باسی لێوەكردووە.

پزیشكی و بایۆلۆجی بوونە بەشێك لە دەسەڵاتی سیاسی لە سەردەمی كۆرۆنا

بایۆهێز (زیندەگی هێز)(biopouvoir/ biopower) جۆرێكە لە جۆرەكانی هێزی سیاسی كە دەسەڵات بەسەر تاكەكانی كۆمەڵگە پیادەیدەكات. دەسەڵاتی سیاسی كۆمەڵگەی نوێ لەڕێگای هەندێك تەكنیكی خۆیەوە (تەكنیكی لەدایكبوون و مردن) جەستە و ژیانی تاكەكانی كۆمەڵگە كۆنترۆڵدەكات. بەم جۆرە، لەڕێگای تێۆری بایۆپۆلیتیكی فوكۆوە لەوە حاڵیدەبین ژیاندان بە كەسێك و ژیانوەرگرتنەوە لە كەسێك ئیشی سیاسەتە( كوشتنی كاوە گەرمیانی). پەیوەندی نێوان خودی دەسەڵات و كوشتنیش هەر دەچێتە ئەم خانەیەوە. مۆدێلە سیاسییەكان لە كۆن و لە ئێستادا ئەمەیان پیادەكردوە. جەستەی جوولەكە بەدەستە نازیەكانەوە، جەستەی كورد بەدەست ئەنفالچیەكانەوە، جەستەی فەلەستیینیەك بەدەست ئیسرائیلیەكانەوە، جەستەی جەزائیریەكان بەدەست كۆلۆنیالە فەرەنسیەكانەوە. لێرەوە تێكنەلۆژیای كۆنترۆل لەدایكدەبێت كە كۆنترۆلی جەستە و رۆحی تاكەكانی كۆمەڵگە دەكات، كە ئەمەش بەسیاسیبوونی ژیان یان مردن لەگەڵ خۆی دەهێنێت. فوكۆ لە پەرتووكی””پێویستە داكۆكی لە كۆمەلگە بكرێت””باس لەوە دەكات كە “كێ بژێت و كێ بمرێت”. ژیان لەمحالەتەدا دەبێتە سیاسەت و مردنیش هەر لەژێركۆنترۆلی سیاسەتدا دەبێت. كۆتای ژیان، كە مەرگە، سیاسەت دەستنیشانیدەكات (شێوەی مردنەكەی بۆنموونە مام جەلال و كاك نەوشیروان یان یاسر عەرەفات، ئەو داستانانەی لەسەر مەرگیان دروستكرا). واتە سیاسەت مەرگی جەستە دیاریدەكات. لەسەردەمی حكومەتی ساركۆزی ویسترا گۆڕی ئەلبێر كامۆ لە گۆڕستانێكی باشوری فەرەنساوە بۆ گۆڕستانی مەزنەكان، پانتێۆن (Panthéon )، لە پاریس بگوازرێتەوە، بەڵام كاترینی كچی كامۆ ئەو پێشنیارەی ساركۆزی ڕەتكردەوە. ئامانجی سیاسی لە پشت ئەم كردارەی ساركۆزییەوە بوو. پیرۆزكردنی جەستەی مردوو، مردووێك كە دەكارێت هاوكێشە سیاسییەكان بگۆڕێت (بۆنموونە هەوڵی گەڕانەوەی گۆڕی نازم حیكمەتی شاعیری تورك لە مۆسكۆ وە بۆ توركیا، یان شێوەی ناشتنەکەی بن لادن: تەرمەکەی هەڵدرایە ناو دەریاوە). بازرگانیكردنیش بە مردووەوە لە بەشێك لە پرسەكانا بەشێکە لەم لایەنە.
ژیانی خەڵك كە بریتییە لە ژیانێكی جەستەیی تەندروستی جەستەش بابەتی شیكارییە. لەم حاڵەتەشدا سیاسەت لەگەڵ زیندەوەرناسی مرۆڤ یەك دەگرێتەوە كە تەندروستی خەڵك (یان گشتی)یش لەخۆدەگرێت. ژیانی جەستەیی خەڵك كە بەهۆی زیندەوەرناسییەوە دەبێتە بابەتی شیكاری بۆ تەندروستی ئەمە وادەكات پزیشكی لەڕێگای زیندەوەرناسییەوە بێتەناوەوە. واتە، جەستە بەهۆی زیندەوەرناسییەوە دەبێتە بابەتی سیاسەت. فوكۆ لەم ڕەوەوە سەرچاوەیەكی ئێپیستیمییە(مەعریفییە) بۆ بابەتی قۆرخكردنی جەستە لەلایەن دەسەڵاتەوە. خەڵك بەیارمەتی “تەندروستی گشتی” public health یەوە دەبێتە بابەتی دەسەڵاتی تەندروستی كە دەسەڵاتە سیاسییەكەش لەخۆدەگرێت. بەمجۆرە، پاش ئەوەی جەستە دەبێتە بابەتی تەندروستی، كە دامەزراوەیەكی پزیشكییە و بەشێكیشە لە دەسەڵاتی سیاسیی، دەبینین كە تەندروستی ئیشی كاركردنە لەسەر بوونی جەستە. جەستە لێرەوە دەبێت موڵكی ئەویتر، بەسیاسیدەكرێت و لە خاوەنداریەتی “خودی” ییە وە دەگوازرێتەوە بۆ خاوەنداریەتی “ئەویتر”. بۆنموونە جەستەی جوولەكەیەك كە دەبێتە بابەتی شیكاری و موڵكی نازیەكان یاخود جەستەی كوردێك كە بەدەست بەعسیەكانەوە دەبێتە شوێنێك بۆ یاریپێكردن و مامەڵەپێوەكردن (سوتاندن، لەسێدارەدان، شێواندن و تادەگاتە زیندەبەچاڵكردن). لەژێرسایەی ئەم جۆرە مامەڵەكردنە بە جەستە دەسەڵاتی سیاسی بوارێك بۆ دادوەریكردن بە جەستە دەدۆزێتەوە. واتە جەستەی”تۆ” تەنیا موڵكی”تۆ” نییە، موڵكی ئەویتری سیاسیشە (بۆنموونە ڕادەستنەکردنەوەی جەستە كۆرۆناویەكان بە خێزانەكانیان یان جەستەی هەندێک سەرکردەی مێژووی یان سیاسی بە کەسوکاریان ). لێرە دادوەریكردن بەمانای ئەوە دێت كە دەسەڵاتی سیاسی مافی ژیاندان بە جەستە، قۆرخكردن و لەناوبردنیشی هەیە. بەمە جەستە شتێكی شاراوە نابێت و شوێنێكیشە كە دەسەڵاتی تەندروستی، كە ڕەوایەتیەكەی لە دەسەڵاتی سیاسییەوە وەردەگرێت، دەكارێت بڕیار لەسەر چارەنووسی جەستە بدات. واتە، دامەزراوەی تەندروستی لەوە دەردەچێت تەنیا بریتی بێت لە شوێنێك بۆ دیاریكردنی بیماری یان ئێش ، بەڵكو شوێنێكیشە بۆ دەستنیشانكردنی ماهیەتی جەستە و چۆنیەتی قۆرخكردنی. بەمە دەرمان و چارەسەر بێ لایەن نابن (سیاسی لە چ نەخۆشخانەیەك دەخەوێنرێت و میوانەكانیشی كێ دەبن؟). نەخۆشی كەسایەتی دیاریدەكات و كار لەسەر ئیعلانكردنی ناسنامەی جەستە دەكات. نەخۆشیەكانی جەستە دەشاردرێنەوە. جەستە دەبێت بە بەشێك لە نهێنی (مردنی فوكۆ بە ئایدز). ئاشكراكردنی نهێنی جەستە تێرۆری بەدواوە دەبێت. كێ بە چی مرد؟ كێ چۆن مرد؟ زۆربەی رووداوەكانی تێرۆر و كوشتن، كوشتن بە ئازاردان و یان دەرمانخوردكردن و زۆر شتیتریش دەچنە خانەی ئەو گفوگۆیانەی دەشێت بكرێن لەسەر: نهێنی جەستە، نهێنی مەرگ، سیاسەتی مردن یان سیاسەتی جەستە. مەرگ كە واتای جەستە لەخۆدەگرێت بێ لایەن نابێت. بۆیە دەسەڵاتی سیاسی مانا بۆ جەستە، بۆ مەرگ دەدۆزێتەوە. بەهای جەستە و بەهای مەرگەكان بەیەكتر تێكەڵدەبن. ساڵانێك دەوترا كە پێش دووەم كاندیكردنەوەی سەرۆكی فەرەنسا میتێران Mitterrand دەنگۆی ئەوە هەبووە كە شێرپەنجەی پرۆستاتی هەبووبێت و ئەمە لە عەوام شاردراوەتەوە. نهێنیەكانی جەستە و سیاسەتی بندەستكردن و داگیركردنی جەستە بەزمی زۆرە و كۆرۆناش سەرلەبەر ئەم بابەتەی گۆڕی و جەستە جارێكی تر بوەوە بە بابەتی تەندروستی سیاسی و دەسەڵاتی بایۆلۆژی.
كۆرۆنا مەرگی بە سیاسیكرد. بەسیاسیبوونی مەرگ سەرچاوەكەی بۆ بەسیاسیكردنی جەستە دەگەڕێتەوە. لە ترسی دووچارنەبوون بە كۆرۆنا و ڕێگاگرتن لە تەشەنەسەندنی پەتای كۆرۆنا داوایلێكردین جەستە بشارینەوە. بۆیە جەستەی كۆرۆناوی ونكرا و بێ ناسنامە كرا. خۆ نەناسكردن لە جەستە بوو بە بابەتی كۆرۆنا. كۆرۆنا و جەستە هۆكاربوون كە كۆرۆنا و مەرگ لەیەكتربئاڵێن. كۆرۆنا ئێژێت: جەستەی كۆرۆناوی ترسناكە. جەستە ونكردنی پێویستە، لێرە ونكردن لەڕێگای شاردنەوەی جەستە لە شوێنێكی نادیار لە خۆ دەگرێت. مەرگ نادیاركرا، چونكە جەستە نادیاركرا یان بێ ناسنامە كرا. ترس لە جەستەی كۆرۆناوی بوو بە ترس لە مەرگی كۆرۆناوی. كۆرۆنا كە مەرگ هێنەرە جەستەی بێ بەها كرد. كۆرۆنا هات تا جەستە قێزەوەنبكات، بەوەش مەرگ قێزەوەن بوو. قێزەوەنكردنی جەستە كە ناشرینكردنی مەرگی بەدەمەوەیە پێش كۆرۆنا نازیەكان لە ئاوشویتز Auschwitz ، لە ئۆردوگا زۆرەملێكانی سوتان و ئەتكردنی جەستەی جوولەكەكان، ئەنجامیاندا. دواتریش جەستە لە چەندین شوێنیتر، لەژێرسایەی دەسەڵاتە دیكتاتۆر و ڕەگەزپەرستەكان گاڵتەیپێكرا و بووە هێمای نەتەوە و سیاسەت. چی بەسەر بۆسنییەكان نەهات لە شەڕی بەڵقانی 1991؟ لێرە دەشێت قسە لە کاریگەرییەکانی بایۆهێز (Biopower ) بكرێت. فوكۆ لە سیمینارەكانی كۆلێجی دۆ فرانس، نووسینی “”ویست بۆ هێز”” و “”چاودێری و سزا”” واتای بایۆهێزی بەكاربردووە و ئامانجیشی لە بەكاربردنەكەی ئەوە بووە كە ئەوەمان لاڕوونبێت کە دەسەڵاتی سیاسی دەستدەگرێت بەسەر ژیان bios ی خەڵكەوە. بایۆپۆلیتیك لە تێگەیشتنی فەلسەفی فوكۆ بریتییە لە دەسەڵاتی دەوڵەت كە قۆرخی ژیانی جەستەی مرۆڤ دەكات. نازییەكان باشترین نموونەن لەسەر ئەوە. ئەنفال كە جەستەی مرۆڤی كورد ئەتكدەكات، جێنۆسایدی ڕوەندا Rwanda یان ئەرمەنییەكان.
پەراوێز: (1). بەپێی ئەرشیفی نووسینەكانی فوكۆ بێت ناوبراو لە ماوەی ساڵانی 1965 بۆ 1976 پێنج جار سەردانی بەرازیلی كردوە و لەوێ چەند سمینارێكی سازكردوە كە تەوەرەكانی تایبەت بوونە بە: كۆچاودێری (Panopticism) ، هاتنەدونیای پزیشكی كۆمەڵایەتی، كۆمەڵگەی سزادان، پێكەوەلكانی نەخۆشخانە بە تێكنەلۆژیای نوێوە، ویست بۆ زانین یان ئۆدیپۆس و چەند باسێكیتر كە دەچنە خانەی شیكاری لەمەڕ قەیرانی پزیشكی، دامەزراوەكان، زانین و هێز لەوانەش گرنگتر بابەتە سەرەكیەكەی فوكۆ، بایۆپۆلیتیك، كە تێكڕای ئەم لایەنانە لەخۆدەگرێت ، كە دواتر لە كارە چاپكراوەكانی ساڵانی پاش 1976 ڕەنگدانەوەی خۆیان هەبووە. لێرە مەبەست پەرتووكە ناسراوەكانیەتی: “”چاودێری و سزا”” و بەشی یەكەمی “”مێژووی سێكسگەرایی””. جگەلەناو فەرەنسا لە بەرازیلیش بە زمانی پۆرتوگالی لەم ساڵانەی دوایدا قسەیەكی زۆر لەسەر سەردانەكانی فوكۆ بۆ بەرازیل ،و ئەو وانانەی لەو ماوەیەدا لەوێندەرێ وتونیەتەوە، كرا. تەنانەت هەڵوێستی بێدەنگانەی فوكۆ سەبارەت بە دۆزی سیاسی ئەو دەمەی بەرازیل و بەدواچوونەكانی پۆلیسی نهێنی بەرازیلی لە ئامانجی سەفەرەكانی فوكۆ بۆ ئەو وڵاتە قسەی لەسەرە.
(2). لەكاتی ناشتنی فوكۆ ژیل دولۆز (Deleuze ) پەڕەگرافێك لە پەرتووكی”” مێژووی سێكسگەرایی”” فوكۆ بەنموونە وەردەگرێت و دەیخوێنێتەوە. دولۆز، بەپێی نزیكی لە فوكۆوە، یەكەم كەس دەبێت پاش مەرگی فوكۆ پەرتووكێك لەسەر فوكۆ بەناوی”” فوكۆ””وە، لە 1986، دەنووسیت. لە كۆتای 1969 فوكۆ لە لێدوانێك لەگەڵ دوو خوێندكاری خۆی كە بەڕەچەڵەك ئەمەریكی دەبن ،وەك دانپیاهێنانێك بە تواناكانی دولۆز، بەم جۆرە دولۆز ناوزەددەكات :””ڕۆژێك دێت ئەم چاخە بە چاخی دولۆزی ناودەنرێت “”، كە دواتر دولۆز وەڵامی فوكۆ لەڕێگای هەمان ئەو خوێندكارانەوە بەم جۆرە دەداتەوە:”” فوكۆ لەبەر سادەی خۆی بەو جۆرە پێناسەی “من” دەكات ، ئەگەرنا ئەوە فوكۆیە چاخەكەی بەناوەوە دەنرێت نەك من””.

ئازاد حەمە

بۆ خوێندنەوەی بەشەکانی تری ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن ……

ئێستا و لێرەدا بوار بۆ ئاخاوتن لەسەر رەوشی پەوەردە و خوێندن دوای رێژێمی بەعسی رووخێنراو بە دەستی ئەمەریکا لە کوردستان نەڕەخساوە، ھەروەک مەبەستیش نییە باس لە چاکە و خراپەی ئەو بڕیارەی وەزیری خوێندنی باڵا و پەوەردە بکرێت، چونکە کێشەکە لەمە و لەوێھێش دوورترە.
بە گوتنێکی دیکە، دۆخی پەروەردە و خوێندن لە کوردستاندا دەمێکە لە داوەشاندا دەژیت. بۆیە ئەو رەوشە وەک زۆربەی بوارەکانی دیکە، ھەڵوەشاندنەوە و بونیاتنانەوەی گەرەکە، کە ئەمەیش ئیرادەی سیاسەتی پرۆژەیەکی مرۆڤسازیی و پەوەردەکارگەلێکی لە پەرەوەردەخوازیی لێھاتوو دەخوازێت.

ئەوەی لێرەدا رەنگە جێگەی رامان بێت، نەک تێدامان، ئەوەیە، کە ئەگەر بتەوێ لەو دیاردەی ھەوەسی رووکردنە خوێندن و شەھادە تێبگەیت، گەرەکە ئاوڕ لەو چەند ساڵەی رابردوو بدەیتەوە؛ بە دیاریکراوی دوای رووخانی رژێمی بەعس بدەیتەوە.
وەک دەزانین، دوای ئەوە بە ھۆی ئەو دۆخە سیاسیی و ئابوورییەی کە دوای رژێمی بەعس ھاتە کایەوە، خەلکی تووشی دەردی پارە، ماددە،کاڵا؛ بەرخۆرییەک لە فیتشیزم، واتا کالاخوازییەکی تێرنەبووی کرد.
بەمجۆرە سەرەتای ئەو دەردی فیتیشیزم( Fetischism)ە،ھەوەسی نەدی و بدییە بۆ کاڵای مۆبایل، خواردن، خانوو، و عەرد کڕین و تشتومەک، کە نەخۆشییەکی بکوژی دۆخی سەرمایەدارییە، دەستی پێکرد.
بۆیە تەلەفۆن بە دەیان ناوی سەیر و سەمەرەی وەک ناوی ژنانی قەڵەو، بارک، گۆرانیبێژ و سیاسیی و میاسی چووێندران و تەلەفۆن بۆ گەورە و بچووکانی کورد، جیگەی بووکۆکە و دەمانچەی ژبەر پشدێنانی گرتەوە.
ھاوکاتیش خەلک شێت و شەیدای مۆدە مۆدێلی تشتومەک، خانوو سازکردن و خواردنی فشۆڵ بوون.

دوا بە دوای ئەو بەزمەوە، خولیا و خەونی دیاردەی مۆدە و مۆدێلی تڕومبێل خوازیی وەک ئافات عەوام و حەشاماتی تووشی دەیان کەتن کرد، تا وای لێھات منداڵ و مێردمنداڵیش لە ماڵەکان گڕناگەیان بەوە دەگرت، ئەگەر تڕومبێلێکی لەو مۆدێلە باوانەیان بۆ نەکڕن یان دەچن بۆ خاریج یان کەتنێک دەکەن.
سەرنجڕاکێش لەوەدایە، مۆدێلی تڕومبێلان لە کۆمەڵگەیەکی نائازاد لە ئەڤینداریی و سێکسبرسییدا،بوو بە ھەوەسێکی سێکسیی، بۆیە تڕومبێلی گران و باش بەناوی ژنە گۆرانیبێژ و مۆدێلە سێکسییەکان کران، وەک مۆنیکا و… تاد.

لە ئەنجامی ئەو ئافاتی فیتیشیزمی تڕومبێلەدا، نەک ھەر وەک بەردەوامییەک لە داگیرکردن و تاڵانکردنی ژینگەی شارۆکە و سروشتی کوردستان، تڕومبێل نەک ھەر بوو بە نەخۆشی ، بەڵکە رئژەی مردن بە دەعمی تڕومبێلان لە شەڕیخۆکوژیی و شەڕی چەکداری پێشمەرگەیش دژی بەعس زیاتر بوو.

ئیتر ئەوھا ئەو دۆخە سیاسیی و پەروەردە کاڵا و کەوڵکاریی، دیاردەی زانکۆ دروستکردنی لە ھەموو شارۆکەکانی کوردستانی دەسپێکرد، کە ئەگەر بەڵای داعش و بەزمی نەدانی بوودجەی لە بەغدا نەبوونایە، زانکۆ لە گوندیش دەکرایەوە.
بەمجۆرە زانکۆ لە جیاتی فەزایەک بۆ مرۆڤی نوێی زانینخواز، بوو پێشەنگەی مۆدە و مۆدێلی جەستەی جل و بەرگی ھەوەس سووتێنەران.
لەوەش بترازێ، بە ئەھلیکردنی زانکۆ، زانکۆی کرد بە نموونەیەک لە کۆمپانیای بازرگانی، کە ئەمەیش تێگەیشتنێکە لە لاساییکردنەوەی سیستەمی نیولیبرالیزم، کە بۆ کوردستان زۆر زوو بوو.

بۆیە ئەو تێگەیشتنە لە کردەی خوێندن و شەھادەداریی لە لایەن حیزبە حکومڕانەکانەوە وای لە خەلک کرد، لە دوورترین گوندەوە بۆ شارۆکەکان، بە دەستھێنانی «شەھادە» و خوێندن لە زانکۆ ، وەک دیاردەی پێشووی ھەوەسی کاڵا، خانووکڕین، مۆبایلخوازیی ، تڕومبێلپەرستی، ببینێت.
ئەمەیش وایکرد، تۆی کیژ یان کوڕ شەھادەی زانکۆت نەبێت، کەس نە مێردت پێ بکا و نە بشتخوازن.

لەوەش خۆشتر، ساڵانە بە بەھانەی عەنتیکە، وەزارەتی خوێندنی باڵا و زانکۆکان کۆتای ساڵ پێنج تا دە نمرە بە گۆترە بەسەر قوتابیان وەک جەژنانە، سەدەقە، خێرات و دیاریی دابەش دەکرێن.

ئەو وێناندنە لە پەوەردە و شەھادەداریی وای لیھات، کە ساڵانێکە شەھادەی بە کەلۆری لە زانکۆ، وەک تڕومبێلی مۆدێل ئاسایی و مۆبایلی ئاسایی و خانووی ئاسایی، کە لەسەرەتادا ھەبوون، باوی نەمایەوە، بەڵکە لە ھیکڕا مۆدەی ماجستەر، دکتۆرا و پلە و لەقبی بەرزتر ، ھەڵبەت زۆرینەیان بێ زانینێکی نوێش، بوون بە گرێی مرۆڤ لێرە.
بەمجۆرە خەریکە پێشگری دکتۆر و دختۆر لە جیاتی ناوی سێیانی مرۆڤ لێرە، دەبن بە ناوی سەرەکی.
بەزمێکە وای لێھاتووە بانگکردنی خەڵک بەناوی خحی عەیبە بێت؛ بە من نەڵێی دکتۆر فان دختۆر، مۆڕەت لێ بکەم!
لە ئافاتی مۆدەی قات و بۆینباغیش ھەر بگەڕێ!

لەو دیدەی گوترا، کێشەی ئەو بڕیارەی وەزیری خوێندنی باڵا لە ھەڵە و راستی ئەو ڕیارەیدا نییە، ھەروەک کێشەکە لە فێربوون و فێرنەبوونی ئەو ماوەیەش نییە کە بە ھۆی کەرەنتینەوە دەرسەکان نەخوێنراون، بەڵکە کێشەکە لەو فێرکردنەی خەنیبوونی قوتابی/خوێندکارەی کوردە بەو بڕیارە!
ھەروەک کێشەکە لەو ھەوەسی بە فشە سەیرکردنی ژیانی زانکۆ و خوێندن و خوێندەوارییە. هەروەک پێویستی بە بیرکردنەوە لە خولیای خوێندن و داهێنانە لە لایەن ئەو تاکەکەسانەی کۆمەڵگەوە.؛ بیرکردنەوەیە لە بەهای زانین لە دیدی مامۆستا و خوێندکار/قوتابیان لە پەیوەندی بە خوێندنەوە.

لەوەش ھەژەندھێنەرتر، پرسیار ئەوەیە، ئاخۆ داھاتووی ئەم کوردستانە دامالێنراو و تاڵانکراوە بە دەستی دەرەکیی و ناوەکییەوە، فێرکردن ئەو نەوەیە بەمجۆرە تێگەیشتن و زانینە لە پەروەردە، زانین و ئەخلاقی رەجەبیی و بندیوارییەوە، چۆن بەڕێوە دەچێت؟

لئرەوە من ئەو رەوشەی پەروەردە، وەک جومگەیەک لە کۆی جومگەکانی جەستەی کۆمەلگەوە، بە رەوشێک لە «Decadence»، واتە داڕمان، داوەشان، داڕوخان لە بەھای زانین و بگرە بوونی بەھای چاکە دەبینم.

لئ بەرسڤی ئەو پرسیارە بۆ ئەو نەوەیە خۆی دەمێنێتەوە، ئەگەر بەو جۆرە ئاکارە لە خوێندن و پەروەردەیەی کە خوازرییەتی، فێری ئێتیکی ژیانیکی ئێستێتیکی چاک بوو بیت!

ھەندرێن

تێبینی! ئەو دوو وێنەیە، ئاماژەیە بۆ چەمکی پایدیا، واتە پەروەردە لە رۆژگاری گرێکی کۆن و بە دواوە. بۆ ئەوانەی بخوازن دەکارن بە رەگی چەمکی پەروەردەدا بچنەوە.

چەند سەد ساڵێک لە پێش مێژووی زاینیدا، ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری و ئیمپراتۆرییەتی بابیلییەکان، هەریەکەیان بە جیا و یەک لە دوای یەک، لە چەند هێڕشێکی گەورەدا پەلاماری وڵاتی جوولەکەکانیان دا، لەو شوێنەی کە لە ئێستادا (ده‌وڵه‌تی ئیىسرائیل)ه‌، وڵاتەکەیان لێ داگیردن و ماڵەکانیشیان تاڵان کردن.. ژمارەیەکی زۆریشیان لێ کوشتن، بە هەزاران خێزانی جوولەکەشیان، لە وڵاتی خۆیاندا سەرگەردان و دەربەدەر و ئاوارە کردن، روویان لە گەلێ لە وڵاتانی جیهان کرد.. ژمارەیەکی جوولەکەی زۆریشیان بە یەخسیری و بە ماڵ و منداڵەوە هێنان بۆ کوردستان و بۆ عێراق.. لە هەموو ناوچەکانی کوردستان و لە ناوچەکانی عێراقیشدا نیشتەجێیان کردن.. ئەوەشیان لێ قەدەغەکردن کە جارێکی تر بگەڕێنەوە بۆ زێد و وڵاتی خۆیان.
وەکو چۆن لە پێشا ئاشوورییەکان و بابیلییەکان، بە زۆر و بە یەخسیری جوولەکەکانیان هاورد بۆ کوردستان و بۆ عێراق.. کە لە (١٤/ یوونی/١٩٤٨) دا، (دەوڵەتی ئیسرائیل) راگەیاندرا. عێراق و هەموو وڵاتە عەرەبییەکان، دوای ئەوەی کە هەموو ماڵ و سامانی جوولەکەکانیان تاڵانیکردن، کە بە رەنجی شان و بە کوێرەوەری پەیدایان کردبوون، ناسنامەکانیشیان هەڵوەشاندنەوە و کۆتاییان پێهێنان.. حکومەتی عێراق و هەموو حکومەتە عەرەبییەکان، بە زۆر و بە گیرفانی بەتاڵ و بە جانتایەکەوە، جوولەکەکانی وڵاتەکانیان، پەستانیانە نێو فڕۆکەوە و ناردیاننەوە بۆ ئیسرائیل.
جوولەکەکانی کوردستان، کونترین کۆمەڵە جوولەکەن لە هەموو جیهاندا، لە دەرەوەی ئیسرائیل دا.. لە زۆر رووەوە جیاوازییان لەگەڵ جوولەکەکانی تری جیهاندا هەبوو. میژووی بوونی جوولەکە لە کوردستاندا بو نزیکەی (٢٧٠٠) ساڵ دەگەڕێتەوە، لە ئەنجامی هێڕشی ئاشوورییەکان بۆ سەر وڵاتی جوولەکەکان، بە هەزاران جوولەکەیان دەستگیرکردن و وەکو یەخسیری جەنگ هێنایانن بۆ کوردستان، تا نەتوانن بگەڕێنەوە بۆ زێـد و نیشتمانی خۆیان.. بەڵام جوولەکەکانی عێراق بوونیان لەعێراقدا، دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی (٢٦٠٠) ساڵ، لە سەردەمی (بابیلییەکان) دا، هێڕشیان کردە سەر وڵاتی جوولەکەکان و زیاتر له‌ (٤٠) هەزار جوولەکەیان بە ماڵ و منداڵەوە وەکو یەخسیری جەنگ، هێنانن بۆ عێراق و بە زۆری لە شاری (بابیل) دا نیشتەجێیان کردن.
کاتێکیش کە ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری لە ساڵی (٦١٢) ی پێش زاینیدا لە لایەن سوپای (ئیمپراتۆریەتی میدیا)ی کورییەوە لە سەردەمی (كه‌یخوسره‌و) شا دا، بە هاوپەیمانی لەگەڵ (ئیمپراتۆرییەتی بابیلی) دا، هێڕشیان کردە سەر شاری (نه‌ینه‌وا) ی پایتەختی دەوڵەتی ئاشووری و داگیریان کرد.. دەوڵەتی ئاشووری رووخا و کۆتایی بە دەسەڵاتیان هات.. شاری نەینەوا و شاری کەرکووکیش لە ساڵی (٦١٤) پێش زاینی، دوو شاربوون لە شارەکانی ئیمپراتۆریەتی میدیا کە پایتەختەکەیان شاری (ئەکباتان) بوو لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا.. لە دواییدا ناوەکەیان گۆڕی و بوو بە (هه‌مه‌دان).

کە لە ساڵی (١١٥٨) ی زاینیدا، مەغۆلییەکان بە سەرکردایەتی (هۆلاکۆ) شاری بەغدا و بەشێکی زۆری عێراقیان داگیرکرد، مەغۆلییەکان رەشەکوژییەکی گەورە و خوێنێکی زۆری خەڵکی بەغدایان رشت.. بە رادەیەک دەڵێن، هێندە خوێن رژایە ناو رووباری دیجلەوە، ئاوەکەی سووربوو.. جوولەکەیەکی زۆریش لە نێو ئەو رەشەکوژییەدا بوون. لە کۆتایی سەدەی چواردەمین و سەرەتای سەدەی پانگزەمیندا، لە ترسی درێژەدان بە کوشتن و چەوساندنەوە لە لایەن مەغولییەکانەوە.. بەشێکی زۆری جوولەکەکانی بەغدا و خوارووی عێراق لە ترسان هەڵهاتن و روویان لە هەموو ناوچەکانی کوردستان کرد و نيشتەجێ بوون و نەگەڕانەوە.

دێینە سەر کرۆکی سەرناوی باسەکەمان، دەربارەی (کارەساتی فەرهوود) و تراژیدیای کۆمەڵکوژی جوولەکەکان، بە دڕندەترین شێوە لە شاری بەغـدا لە ساڵی (١٩٤١) دا.
ژمارە جوولەکەکان لە عێراقدا (مه‌به‌ستمان لە ناوه‌ڕاست و لە خوارووی عێراقه‌.. نه‌ك كوردستان) پێش دەرکرد و ناردنەوەیان بۆ ئیسرائیل، بە پێی سەرژمێری (١٩٤٧) لە عێراقدا، زیاتر لە (١٣٠) هەزار جوولەکە بوون.. لە هەموو شارەکانی عێراقدا بوونیان هەبوو.. زۆرترینیان لە شاری (بەغـدا) دەژیان.. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا رێژەی جوولەکەکان لە (٤٠%) ی ژمارەی دانیشوانی شاری بەغـدا بوون. لە دوای بەغداش، ژمارەیەکی زۆریان لە شاری (بەسرە) لە خوارووی دەژیان.. لە ئێستادا، ژمارەی جوولەکەکان لە عێراقدا لە (١%) کەمترن. ئەمەش ژمارەیەکی زۆر کەمە. ناشوێرن بە ئاشکرا بڵێن ئێمە جوولەکەین، ناشوێرن هیچ بۆنە و جەژن و ریوڕەسمێکی ئاینیان ئەنجام بدەن. بەڵام لە باشووری کوردستاندا، لە ئێستادا نزیکەی شەش هەزار جوولەکە هەن.. بە فەرمی و بە ئازادی جەژن و رێوڕەسمی ئاینی خۆیان دەکەن.. نوێنەریشیان لە وەزارەتی ئەوقافی کوردستان دا هەیە.
جوولەکەکانی عێراق، زۆر بێوەی بوون و زیانیان بۆ هیچ کەس نەبوو. رۆڵێکی گەورە و گرنگیان هەبوو لە بنیادنانی عێراق و لە پێشکەوتنیدا.. چونکە چینێکی خوێندەوار و رۆشنبیر و داهێنەر بوون.. کەسایەتییەکی زۆریان لە بواری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و هونەری و ئەدەبی لێ هەڵکەوت.. کارتێکردنێکی زۆریان لەسەر گەشەکردن و پێشکەوتنی بواری ئەدەبی و رۆشنبیری و هونەری و کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی عێراقدا هەبوو.. بە دەیان هونەرمەند و نووسەر و رۆشنبیری و زانای ناسراوی عێراق، قوتابی وشاگردی مامۆستایان و هونەرمەندان و زانایان و رۆشنبیرانی جوولەکەکان بوون.. بۆ یەکەمین جاریش لە سەدەی نۆزدەمیندا، لە ساڵی (١٨٦٣) دا (موسا بـارۆخ مـزراحی)ی جوولەکە، یەکەمین چاپخانەی بۆ بەغدا هێنا. یەکەمین رۆژنامەشیان بە ناوی (هـادوفـیر) واتا (دوێنەر) کە بە زمانی عیبری بوو هەر لەو چاپخانەیەدا چاپیان دەکرد و بڵاویان دەکردەوە.. چەندین پەرتووکێکیشیان هەر بە زمانی عـیبری چاپکرد و بڵاویان کردەوە.

جوولەکەکان و کوردانی فەیلی، بڕبڕەپشتی ئابووری عێراق بوون.. خاوەنی گەورەترین دوکان و کۆگا و بازاڕی بازرگانی و هاوردن و فرۆشتن بوون، وەکو بازاڕی (شۆڕیجە) و بازايی (جەمیلە) لە بەغدا.. خاوەنی زەین و ئەقڵییەتێکی بازرگانی بوون.. بۆیە لە سەردەمی رژێمی بەعسی رەگەزپەرستدا، لە (٢٤/٧/١٩٩٢) دا، بە بڕیاری دیکتاتۆر سەدام حوسێن، زیاتر لە (٤٢) گەورە بازرگانی بەغدایان گرت و لە سێدارەیان دان، بەشێک لەو بازرگانانە کوردی فەیلی بوون.. هەندێک لە سێدارەدراوەکان بازرگانیش نەبوون، کریکار و کۆڵهەڵگر و فەرمانەبەر بوون لەو شوێنە بازرگانییانە، ئەوانیش لەگەڵ بازرگانەکاندا لە سێدارە دران.. ئەمەیە (یاسای دارستان). بازرگانەکانیش هیچ تاوانێکیان نەبوو، هەر ئەو رۆژەی گرتیانیان بۆ سبەینێکەی لە سێدارە دران.. چی سامان و ماڵ و پارەیەکیان هەبوو دەستیان بە سەریاندا گرتن.. مەبەستی سەدامیش سەروەت و سامانەکانیان بوو.. چەند بوختانێکیان بۆ لە سێدارەدانیان بۆ هەڵبەستن.
کارەساتی (فه‌رهوود): وشەی فەرهوود لە ناو عەرەبەکانی عێراقدا، لە کۆنەوە باو و بڵاو بوو.. وشەی فەرهوود لە زمانی کوردی دا، بەرانبەر بە وشەی (تاڵانیکردن) ە، یا دزین و بردن و داگیرکردنی ماڵ و سامانی خەڵکی بە ئاشکرا و بەبێ شەرم دێت.. ئەم کارە ناشیرین و قێزەوەنەش، لە سەردەمی خەلیفەکانی راشیدینەوە، بووە بە بۆماوە و بەشێکی رەسەن لە ئایدۆلۆژیا و لە کولتووری بۆگەنی عەرەب و ئیسلام، کە بە ناوی دەستکەوتەکانی جەنگەوە (غنائم الحرب)، تاڵان کردن و دزینی ماڵ و سامانی گەلانی تریان حەڵاڵ کردوون.. عەرەبی موسوڵمان، تا ئەمڕۆش بێ شەرەمانە درێژە بەم کارە قێزەوەنەیان دەدەن، یا بە تاوانەیان دەدەن و بەڵکو شانازیشی پێوە دەکەن.. گەلی کوردمان، لە کۆن و لەم سەردەمە نزیکەشدا، گەورەتری قوربانیی ئەم ئایدۆلۆژییە بۆگەنەی عەرەبن.. چەندین جار لە لایەن نەوەکانی خەلیفەکانەوە ماڵ و رەنج و سامانی کوردیان تاڵان کردوون. بۆیە زۆر لە گەلانی جیهان بەبێ رێزی و بە چاوێکی سووکەوە لەم ئایدۆلۆژییە بۆگەنەی عەرەب دەڕوانن.. کە بووە بە پەڵەیەکی رەشی قێزەوەن و شەرمەزاری و بۆیان و لێیان نابێتەوە.. بە (عـەلی بـابـا) واتە بە (دز) ناویان دەبەن.
لە ساڵی (١٩٤١) دا، لە ئەنجامی رووخانی حکومەتەکەی (رەشید عالی گەیلانی) و راکردنی بۆ ئێران، لەگەڵ راکردنی چوار ئەفسەری سەرهەنگی سوپای عێراقیش بە سەرۆکایەتی سەرهەنگ (سەڵاحەدین سەباغ) کە هەرچواریان لە شۆڕشەکەی رەشید عالی گەیلانی دا بەشدارییان کرد.. سه‌رهه‌نگه‌كانیش ئه‌مانه‌ بوون ( فەهـمی سەعـید، کامیل شبیب، مەحمود سەلمان، یونس سەبعاوی) کە گەڕانەوە بۆ عێراق، هەموویان لە سێدارە دران.. ئەمانە بەوەش تاوانبار کرابوون، گوایە هەڵگـری بیرۆکەی نازییەتن و (نازی عەرەبی ) بوون. حکومەت نەما و بۆشاییەک کەوتە دەسەڵاتەوە.. دوای ئەوەش کە سوپای عێراق لە شەڕی رووبەڕووبوونەوەی سوپای بەریتانیا، لە شاری (الحبانیه‌) شکان و بەرەو ناو شاری بەغدا هەڵهاتن.. شا (فـه‌یسه‌ڵی دووه‌م) ی شای عـێراق و خاڵۆی راسپێراوی (عه‌بـدولئیلاه‌) و (نوری سه‌عـید) یش، لە بەغـدا هەڵهاتبوون. وەکو دەڵێن: شار بێ خاوەن بوو.
جوولەکەکان رۆژی یەکشەمەی رێکەوتی (١/ یوونی/١٩٤١) جەژنی (شەفۆئوت) یا جەژنی رۆژی دابەزینی تەورات بۆ جوولەکەکان بوو، بەم بۆنەیەوە خۆیان گۆڕیبوون و لە گەرمەی خۆشی و ئاهانگێراندا بوون.. گەنجەکانیان سەردانی پەرستگایەکیان کرد لە نزیک (فڕۆکەخانەی موسه‌نای شارستانی). عەسری ئەو رۆژەش شا فەیسەڵی دووەم و عەبدولئیلاهی خاڵی و نووری سەعیدیش بە فڕۆکە گەڕانەوە بۆ بەغدا، کۆمەڵێکی لاوی جوولەکەکان پێیان خۆشبوو و چوون بۆ فرۆکەخانە بۆ پێشوازی شا فەیسەڵی دووەم. کاتژمێری سێی دوای نيوەڕۆ بوو.. لە ناو فڕۆکەخانەدا، دەمەقاڵییەک لە نێوان سەربازە پاسەوانەکان و ئەو لاوە جوولەکانەدا رووی دا.. سەربازەکانی عێراق، داخی دڵیان و خەم و شەرمەزاری هەڵهاتنیان لە بەردەم سوپای بەریتانیادا، وای لێکردن کە بە ناڕەوا پەلاماری ئەو لاوە جوولەکە بێتاوانانە بدەن و داخی شکان و شەرمەزرییان بە ئەوان بڕێژن.. بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە، بە حەربە و بەتەقەلێکردن دوو لاوی جوولەکەیان کوشت و حەڤدەشیان لێ بریندار کردن.. هەر لەو رۆژەدا لەسەر پردی (مەئموون) یش دیسان ئۆردوویەکی تری سوپای هەڵهاتووی عێراق لە شەڕەکانی رووبەڕووبوونەوەی سوپای بەریتانیا لە حەبانیەدا، ئیرەییان بە جوولەکەکان برد، کە جلوبەرگی جوانیان لە بەربوون و لە جەژن و شادی و خۆشیدابوون.. ئەوانیش بە حەربە و بە تەقەلێکردن چەند لاوێکی تری جوولەکەیان کوشت و چەندین لاویشیان لێ بریندار کردن.. شەڕ گەورەتر بۆوە.. ژمارەیەکی زۆری سوپا و پۆلیس و عەرەبی خەڵکی بەغدا، لە پیاوان و لە ژنان، لەگەڵ عەربە بەدووەکانی دەوری بەغدا، بە تفەنگ و خەنجەر و شمشێر و چەقۆ و تەور و تێڵاو و کوتەکەوە، لە هەموو کۆڵان و گەڕەکەکاندا، وەکو گورگی هار، بە شێوەیەکی دڕندانە، پەلاماری جوولەکەکانیان دا.. رۆژی جەژنیان لێ تاڵ کردن و بوو بە رۆژی دۆزەخ و مەرگ و ماتەمینیان.. زۆر بێ بەزەییانە، کەوتنە کوشتن و سەربڕین و فەرهوودکرن (تاڵانیکردن) و دزی و دەسترێژیکردنە سەر کچان و ژنانی جوولەکەکان.. زێڕە و هاواری جوولەکەکان دەگەیشتە حەلحەلەی ئاسمان.. زۆریان لێکوشتن و سەربڕین، تەنانەت منداڵی ناو لانکیشیان سەربڕی، سکی ژنانی دووگیانیان هەڵدەدڕی.. بە بەرچاوی مێرد و برا و کوڕەوە، زۆر نامەردانە پەلاماری بە سەدان ژن و کچی جوولەکەیان دان و لاقەیان کردن، پەلاماری قوتابخانەیەکی ئامادەیی کچانیان دا و دەسترێژیان بۆ سەر کچە جوولەکەکان کرد و لاقەیان کردن، تەنانەت کچی بچۆکەلەی هەشت ساڵانیشیان لاقەکرد.. بەڵکو کارێکی قێزەوەنی تریشیان ئەنجامدا، ئەندامانی زاوزێی نێرینە و مێینەی منداڵە جوولەکەکانیشیان دەسووتاند.. چیش ماڵ و سامان و پارە و خشڵ و زێڕی جوولەکە هەبوو، هەموویان فه‌رهوود کردن، لە دواییشدا ئاگریان بە خانووەکانیانەوە دەنا و دەیان سووتاندن.. بە درێژایی دوو رۆژ و دوو شەو، واتە لە (١ـ ٢/ یـوونی/ ١٩٤١) دا، دزی و فەرهوودکردن و کوشتن و سەربڕین و سووتاندن و دەستدرێژیکردنە سەر ژنانی جوولەکە درێژەیان هەبوو.. تاڵانیکەران تا دەهات زیاتر دەبوون.. پەلاماری دوکان و گەنجینە و کۆگاکانی جوولەکەکانیان دا چی هەبوون تێیاندا، هەموویان تاڵان کردن و دزییان، لە دواییشدا سووتاندیانن.. سوپا و پۆلیسی بەغداش، شان بە شانی دز و تاڵانیکەران، ئەوانیش بەشداربوون لە دزی و لە تاڵانیکردنی ماڵ و لە دوکانەکانی جوولەکەکان، عەرەب خۆیان وتەیەکیان هەیە دەڵین (حامیهم، حارمیهم) واتە (پاسەوانەکانیان.. دزەکانیانن) دزەکان و فەرهوودکەرانی عەرەبە ئیسلامییەکان، لەگەڵ خۆشی و هۆسە و هەڵبەزینەوەدا، ئەم دروشمەیان دەوت:
(الله اشحلوا الفرهود، یا اسلام.. یاریت یعود کل سنة وکل عام) واتە (ئەڵڵاه چەند خۆشە تاڵانیکردن، ئەی ئیسلام.. خۆزگە هەموو ساڵێک دەگەڕایەوە) یا بە هۆسەوە دەیان ووت (حـلـو الفـرهـود.. کـون یصـیر یومیـة) واتە تاڵانیکردن خۆشە گەر ببێتە رۆژانە.
تەنانەت ئەو هاوسێ عەربە ئیسلامانەش کە چەندین ساڵ لەگەڵ ماڵەکان و دووکانەدارە جوولەکەکاندا، هاوسێ و دەرگا بە دەرگاوە بوون و لە منداڵییەوە پێکەوە گەورە ببوون، نمەکی ماڵە جوولەکانیان کردبوون.. کەچی زۆر بێ ئەمەک دەرچوون و ئەوانیش ماڵە جوولەکە هاوسێکانیان تاڵان کردن و پەلاماری کچان و ژنانیان دان و لاقەیان کردن.
لە رۆژی یەکەمی کارەساتەکەوە، سوپای بەریتانیا لە دەوری شاری بەغدا بوون.. بەڵام لە بەریتانیاوە فەرمانیان پێکرابوو، کە نەچنە ناو شاری بەغداوە و بێلایەن بن.. کاریش گەیشتە ئەوەی کە فەرهوودکەران، چەند دووکانێکی ئیسلامەکانیشیان شکاند و تاڵانیان کردن.. لە سێیەمین رۆژدا، باری نائاسایی راگەیەندرا و قەدەغەی هاتوچۆش لە بەغدا کرا. سوپای بەریتانیاش هاتە ناو شاری بەغدا هێزەکانیان بە شەقامەکاندا بڵاوکردنەوە. هێزێکی پۆلیسی عێراقیش، ئەوانیش لە چەند شەقام و گەڕەکێکی بەغـدا بڵاوبوونەوە. توانیان کونترۆڵی بارودۆخەکە بکەن.. بەڵام لە دوای چی؟! وەکو عەرەب خۆیان دەڵێن: (بعد خراب البصره‌) واتە لە دوای کاولکردنی بەسرە.

ئەمەیە نامەردی و بێڕوشتی عەرەبی ئیسلامی.. کە دزی و تاڵانیکردن و دەسترێژکردن، بوونە بە بەشێک لە کولتوور و لە ژیانیان.. فەرهوود و کۆمەڵکوژی جوولەکەکان بە پێی هەژماردنی فەرمی و گەواهی کەسانێکی جوولەکەکان، کە منداڵ بوون و لەو کارەساتەدا رزگاریان بووە، بەپێی هەندێ گەواهی خەڵکی شاری بەغداش، کە بە چاوی خۆیان لەو دوو رۆژ و دوو شەوەدا، کارەساتەکەیان بینیوە، بە داتا باسی زیانەکانی جوولەکەکان دەکەن لە کارەساتی فەرهوودا، کە (٢٠٠) کوژران، (٢٤٠٠) بریندار بوون، (٩٥٠) ماڵ تاڵان کران و سووتێنران و وێران کران (٥٨٦) دووکان و گەنجینە تاڵان کران و سووتێنران، دەستریژیش کرایە سەر زیاتر لە (٩٣) ژنان و کچان و لاقەیان کردن.. لەگەڵ تاڵانکردن و سوتاندنی پەرستگای جوولەکەکان لە بەغـدا.
کە لە رۆژی (١٤/ یوونی/١٩٤٨) دا، جوولەکەکان (ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل) یان راگەیاند، سوپاکانی عەرەبیش لە شەڕی رووبەڕووبوونەوەی سوپای ئیسرائیلدا خۆیان نەگرت و شکان، سوپای عێراقیش بە شەرمەزارییەوە گەڕایەوە بۆ عێراق. هێندەی تر حکومەت و عەرەبەکان و ئیسلامەکانی عێراق، رق و قینیان لە جوولەکەکان دەبۆوە و کێچەڵیان پێیان دەکرد و بە چاوێکی سووکەوە لێیانیان دەڕوانین.

(فەرهوود) و کۆمەڵکوژی، جوولەکەکانی عێراقی تۆقاند و برین و کەسەرێکی قووڵی خستە دەروونیانەوە.. هەستیان بە ئاسوودەیی و بە دڵنیایش ناکرد و هیچ متمانە و بڕوایەکیشیان بە حکومەتی عێراق و بە عەرەبی عێراق نەما.. ترسی ئەوەشیان هەبوو کە کارەساتی فەرهوود و کۆمەڵکوژییان دووبارە ببێتەوە.. رەنجی ساڵەهای ساڵیشیان دزین بە تاڵانی بردیان.. حکومەت قەرەبووی زیانەکانیشیانی بۆ نەکردنەوە. هاتنە سەر ساجی عەلی.. ئەم بەسەرهاتەیان، بووە هۆی ئەوەی کە خێرا کۆچ بۆ ئیسرائیل بکەن.
دواییش سەرۆک وەزیرانی عێراق (تۆفیق ئەلسويدی) لە ساڵی (١٩٥٠) دا، بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی (رەگەزنامەی عێراقی) ی جوولەکەکانی عێراقی دەرکرد، هەرچیش ماڵ و موڵکیشیان هەبوو، گۆستراوە و نەگواستراوە، حکومەتی عێراق دەستی بە سەردا گرتن و لێیانی داگیرکردن.. جوولەکەکانی عێراق دوو جار فەرهوود کران. جاری یەکەم خەڵکی بەغدا فەرهوودی کردن.. جاری دووەمیش حکومەتی عێراق فەرهوودی کردن.. حکومەتی عێراق بڕیاری ئەوەشیان دا، کە لە ماوەی مانگێکدا، پێویستە جوولەکەکان رەگەزنامە عێراقییەکانیان بدەن بە حکومەت و ئامادەبن، تا رۆژانە بە فرۆکە رەوانەی ئیسرائیلیان بکەن.

کارەساتی فەرهوود، نە یەکەمین و نە دوایەمین، کاری نامەردی و قێزەوەنی عەرەب و ئیسلام نەبووە و نییە.. فەرهوود، بەراورد بە کومەڵکوژی کورد لە (ئەنفال) ی بەدناو و بە کیمیابارانی کوردستان و کۆمەڵکوژی برا ئێزیدییەکانمان و دەسترێژی کردنە ژنان و کچانیان و فرۆشتنیان وەکو کۆیلە و دەستکەوتی جەنگ و کەرەستەیەکی بازرگانی.. ئەو هەموو کوشتن کارەساتانەش کە لە سەردەمی خەلیفەکانیانەوە، تا ئەمڕۆ بەسەر کوردیان هێناون و دەهێنن.. فەرهوود لە چاوی ئەمانەوە کارەساتێکی زۆر بچووکە.
سەدام حوسێنی گۆڕبەگۆڕیش، کە جێگری سەرۆک کۆماری عێراق بوو، لە رۆژی دوو شەممەی رێکەوتی ( ٢٧/ یانوار/١٩٦٩) دا، بە توومەتی هەڵبەستراوی سیخوڕیکردن بۆ ئیسرائیل (١٣) لە جولەکەکانی عێراقی لە سێدارە دان، كە لە نێوانیاندا (عه‌زرا ناجی زەڵخا)ی تێدا بوو، کە گەورە بازرگانێکی جوولەکە بوو لە شاری بەسرە، دەستیشیان گرت بەسەر هەموو پارە و سامانێکیاندا. لە گۆڕەپانێکی بەغدا و بەسرەشدا لاشەکانیان هەڵواسین.. ژنانی عەرەب بە دەوری گۆڕەپانەکەدا، وەستابوون و هەڵهەڵیان لێدەدا. هەموویان بێ تاوان بوون، تاوانیان تەنها ئەوەبوو کە جوولەکە بوون و دارابوون.
یەکەمین کاروانی ناردنەوەی جوولەکەکان بە فرۆکە لە عێراقەوە بۆ ئیسرائیل لە رۆژی (٦/مایۆ/١٩٥٠) دا بوو، تا ( ٥ی/یوونی/١٩٥١)، لە ماوەی (١٤) مانگدا، هەموو ئەو جوولەکانەی، ناویان نووسیبوون، کە ژمارەیان (١٢٠) هەزار جوولەکە بوون، بێجگە لەو ژمارەیەی کە لە رێی کوردستان و لە رێی ئێرانەوە گەڕانەوە بۆ ئیسرائیل.. تێکڕا نزیکەی (١٥٠) هەزار جوولەکە لە عێراق و کوردستانەوە، گەڕانەوە بۆ ئیسرائیل.
هەر جوولەکەیەک بۆی هەبوو تەنیا (٢٥) دیناری عێراقی و یەک جانتای جلوبەرگ لەگەڵ خۆیدا ببات.. لەوە زیاتریان بۆ نەبوو.
لە وڵاتانی عەرەبیشدا زیاتر لە (٨٠٠) هەزار جوولکە هەبوون، دۆخ و ژیانی ئەوانیش لە ژیانی جوولەکەکانی عێراق باشتر نەبوون.. ئەوانیش ناردیاننەوە بۆ ئیسرائیل.
هەموو ساڵێک جوولەکەکان بە گشتی و جوولەکەکانی عێراق بە تایبەتی لە ئیسرائیل و وڵاتانی تردا، لە رۆژی (١/ یوونی) دا، بە غەمگینی و ماتەمینییەوە، یادی رۆژە رەشی (تراژیدیای فەرهوود) دەکەنەوە، کە بە (هـۆڵۆکـۆستی لە بیـرکـراو) یش ناوی دەبەن. ئەو جوولەکانەی کە لەو ساڵەدا منداڵ بوون و لەو کارەساتە رزگاریان بوو، بەشێکیان ماون و لە ژیاندان.. هەندێکیان باوک و برا و دایکیان لەو کارەساتەدا کوشتیانیان، بە فرمێسک و بە قوڕگی پڕ لە گریانەوە چیرۆکە تراژیدییەکانی کارەساتی فەرهوود بۆ نەوەکانیان دەگێڕنەوە.. تا ئێستاش چەندین باس و پەرتووک و لێکۆڵینەوە دەربارەی فەرهوودی جوولەکەکانی عێراق نووسراون و چاپکراون.. هەندێ لە نووسەرانی ئەو پەرتووکانە، خودی خۆیان لە فەرهوود رزگاریان بووە.. راستی کارەساتەکانیان بە چاوی خۆیان بینیون.. راستگۆیانە باس و چیرۆکەکانیان نووسیون.. بەڵام گەر بێتوو ئەو نووسینانە بخوێنینەوە، کە عەرەبە شۆڤێنی و رەگەزپەرستەکان نووسیویانن، دەبینین کە راستیی کارەساتی فەرهوودیان چەواشە کردوون، زۆر لە زیانەکان و لە ژمارەی کوژراوان و برینداربووانی جوولەکەکانیان کەم کردوونەتەوە، بە رووداوێکی بچووک و ئاسایشی دەزانن.
عێراق بە کۆچکردنی جوولەکەکان، گرنگترین پێکهاتەیان لە دەست دا، کە گەورەترین رۆڵیان هەبوو لە هەموو بوارەکانی ژیاندا.. هەمیشە دەستپێشخەربوون لە داهێنانی کاری هونەری و ئەدەبی و رۆشنبیری دا.. ئیستا رۆشنبیرانی عێراق، لەو ستەمە گەورەیەی کە لە جوولەکەکانی عێراق کرا بە ئاگاهاتوون.. ئێستا هەست بە گرنگی رۆڵیان دەکەن.. دەزانن کە جوولەکەکان چاکە و پیاوەتيیەکی زۆریان بە سەریانەوە هەیە. بەڵام عێراقییەکان و حکومەت بە نامەردی پاداشتی دڵسۆزی و پیاوەتیان دانەوە.
شایەنی باسیشە، کەجوولەکەکانی کوردستان لە هەموو ناوچەکانی کوردستاندا هەبوون. بە پێچەوانەی جوولەکەکانی عێراق و وڵاتانی عەرەبییەوە، جوولەکەکانی کوردستان، زۆر ئاسوودە و کامەران شادبوون و بە دڵنیایی و ئاشتی و شادی و خۆشییەوە دەژیان. زوو تێکەڵی کۆمەڵگای کوردیمان بوون، زووش فـێری زمانی کوردی بوون، زۆر و بە ئاسانیش داب و نەریت و کولتووری کوردییان وەرگرت. بەپێی ناوچەکانی کوردستانیش ژنان و پیاوانیان جلوبەرگی کوردییان لەبەردەکرد.. بە ئەوپەڕی ئازادیشەوە رێوڕەسمی ئاینی و جەژنەکانی خۆیان دەکرد.. هێندە تێکەڵ بە داب و نەریتی کورد ببوون، لەگەڵ کورد دا لێکناکرانەوە.. تەنانەت ژن و ژنخوازی و خزمایەتیش کەوتە نێوانیانەوە. جوولەکەکانی کوردستان زۆر ئیشکەر و چالاک بوون.. هەموو ئیشێکیان دەکرد.. گەر لە بەردی رەقیش بوایە، نانی خۆیان پەیدا و خۆیان دەژیان.. گەر بە فشار و بە زۆر ناردنەوەیان لە لایەن حکومەتی عێراقەوە نەبووایە.. هەرگیز جوولەکەکان کوردستانیان بەجێ ناهێشت و ناچوونەوە بۆ ئیسرائیل.. ژمارە جوولەکەکانی باشووری کوردستان لە نێوان (٣٥-٤٠) هەزار جوولەکە دەبوون.. لە هەموو کوردستانیشدا، ژمارەیان لە (١٢٥) هەزار جوولەکە زیاتر دەبوون.. لە ئەمڕۆدا، ژمارەی کوردە جوولەکەکان، لە ئیسرائیل دا، لە (٢٥٠) هەزار کوردی جوولەکە نزیک بوونەتەوە، تا ئەمرۆش سۆز و رێز و دڵسۆزی و خۆشەویستییان بۆ کورد و کوردستان کاڵنەبوونەتەوە.. لە جەژنی نەورۆزدا، بە جلوبەرگی رەنگاوڕەنگی کوردییەوە، ئاهەنگی نەورۆز دەگێڕن.. جار و باریش بە شێوازی کوردەواری، بە دەهۆڵ و زوڕناوە، بووکیان دەگوازنەوە.. خواردنی کوردیش درووست دەکەن.. شایی و هەڵپەڕکێ کوردی دەکەن و گۆرانی کوردی دەڵێن. گەلێ کەسایەتی ناودار و ناسراو و نووسەر و هونەرمەند و گۆرانیبێژ و فەرمانبەر و کاربەدەستی باڵا و خاوەن بڕوانامەی دکتۆرا و پرۆفیسۆریان ڵێ هەڵکەوتوون.. بۆ نموونە، وەزیری بەرگری پێشووی ئیسرائیل (ئیسحاق مۆردیخـای) جوولەکەیەک بوو لە جوولەکەکانی قەزای (ئاکری) ی سەر بە پارێزگای دهۆک لە باشووری کوردستان.

رەزا شوان
نەرویج: ٢٨/ مای/٢٠٢٠

——————————————

(*) سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتوون:
١ـ لٶي الشقاقی.. فرهود الیهود.. موقع الزمان. ٢٠١٧
٢ـ موقع ایلاف.. احداث مذبحة الفرهود في بغداد. ٢٠١١
٣ـ نسیم قزاز.. الفرهود الثاني في العراق.. موقع المعرفة.
٤ـ شبکة الموقف العراقي.. یهود العراق في اسرائیل.. الفرهود لیس کل الحکایة.
(تعرضنا لحرق الاعضاء التناسلیة)
٥ـ توفیق ابو شمر.. الفرهود وما ادراک ما الفرهود! موقع الرأي العام.. ٢٠١٨
٦ـ محمد جلاء ادریس.. یهود العراق والتعایش العربي الیهودي.. موقع الجزیرة.
٧ـ الامبراطوریة البابلیة الثانیة.. موقع المعرفة.
٨ـ العراق في التأریخ.. الامبراطوریة الآشوریة.
٩ـ اعدام الیهود في بغدار.. دنا الوطن.
١٠ـ چەند سایتێکی تر.

وشه‌ی گه‌نده‌ڵی بۆ وشه‌ی یۆنانی (corruption) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ واتای نه‌فره‌ت كردنه‌ له‌ رابردوو، هه‌رچی (corrumpere)ه‌ ئه‌ویش به‌ (تێكیدا, به‌رتیلخۆر كرا, وێرانی كرد) لێك ده‌درێته‌وه‌. مێژووی گه‌نده‌لی به‌قه‌ده‌ر مێژووی مرۆڤایه‌تی ده‌بێت, ئه‌و كرداره‌ له‌ یه‌كه‌م خانه‌واده‌ی میسریی كۆن له‌ (2700 – 3100) ساڵ به‌ر له‌زایین تێبینی كراوه‌ و هه‌روه‌ها ئاماژه‌ به‌ چینی كۆنیش ده‌كرێ‌ به‌وه‌ی هه‌ر ماڵێك خوداوه‌ندێكی چێشتخانه‌ی هه‌بووه‌ كه‌ چاودێری ره‌فتاره‌كانی ئه‌ندامه‌كانی ده‌كرد، حه‌فته‌یه‌ك پێش سه‌رساڵی نوێی چینی ئه‌و خوداوه‌نده‌ی چێشتخانه‌یه‌ بۆ ئاسمان به‌رز ده‌بووه‌وه‌ و بۆ مه‌به‌ستی دیاریكردنی سزا و پادداشت راپۆرتی ساڵانه‌ی خۆی ده‌دایه‌ ئیمپراتۆر جایدی حاكمی به‌هه‌شت . ئه‌ندامانی ماڵه‌كانیش بۆ چاپۆشیكردن له‌ هه‌ڵه‌كانیان و تاكو راپۆرته‌كه‌ی به‌پێی ئاره‌زووی ئه‌وان ئاماده‌ بكا, كێك و شه‌كر و هه‌نگوینیان له‌ژێر وێنه‌ی خوداوه‌ندی چێشتخانه‌ داده‌نا و به‌رتیلخۆر ده‌كرا؛ پاشان رێوڕه‌سمی سووتاندنی وێنه‌ی خوداوه‌ند ئه‌نجام ده‌درا كه‌ له‌و رێگایه‌وه‌ به‌ره‌و ئاسمان به‌رز ده‌بووه‌وه‌.
له‌سه‌ر هه‌مان رێچكه‌, (هیرۆدۆت)ی مێژوونووسی یۆنانی گێڕاویه‌تییه‌وه‌ كه‌ خانه‌واده‌ی كامۆنیۆن قه‌شه‌كانی (ئۆراكڵ دلفی)یان به‌رتیلخۆر كردووه‌ كه‌ یه‌ك له‌ به‌هێزترین هێزی نادیار بوونه‌ له‌ یۆنانی كۆن و مێژووه‌كه‌ی بۆ هه‌زار و چارده‌ ساڵ پێش زایین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌مه‌ خه‌ڵكی له‌سه‌رانسه‌ری یۆنان هاتن تاكو وڵامی پرسیاره‌كانیان له‌ بیسیای كاهینی باڵا وه‌رگرن, خانه‌واده‌ی ئه‌بولۆ كه‌ خاوه‌ن سامان و ده‌وڵه‌مه‌ندبوون پێشنیاری نووژه‌نكردنه‌وه‌ی په‌رستگای ئه‌بۆلۆیان به‌ به‌ردی گرانبه‌های باریان كرد كه‌ به‌ بومه‌له‌رزه‌یه‌ك رووخابوو, له‌به‌رامبه‌ریشدا بیسیای كاهینی باڵا بڕوا به‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌سبارته‌ بهێنێت بۆ له‌ناوبردن و شكاندنی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌سینا یارمه‌تی خانه‌واده‌ی كامۆنیۆن بدا… بۆیه‌ ئه‌رستۆی فه‌سله‌سوفی یۆنانی گوتی(ته‌نانه‌ت ده‌تواندرێ‌ خوداوه‌نده‌كانی به‌رتیلخۆر بكرێن).
مێژوونووسان ئاماژه‌ به‌ ئیمپراتۆریه‌تی رۆمانی له‌ چه‌رخی چواره‌م ده‌كه‌ن و ته‌شه‌نكردنی گه‌نده‌ڵی به‌ هۆكاری سه‌ره‌كی بۆ رووخانی ئه‌و ئیمپراتۆریه‌ته‌ ده‌زانن, پێیانوایه‌ كه‌ په‌تای گه‌نده‌لی په‌لی بۆ كایه‌ و دامه‌زراوه‌كانی سیاسی و ئابووری و سه‌ربازی و كۆمه‌ڵایه‌تی هاویشتبوو و به‌مهۆیه‌وه‌ لاوازی و سستی له‌تێكڕای بواره‌كان به‌دی ده‌كرا و به‌ تایبه‌تی تێكچوونی چالاكی ئابووری و نه‌مانی چینی مامناوه‌ند و پیاده‌كردنی سته‌م به‌رامبه‌ر له‌ هاووڵاتیان و ناچاركردنیان به‌دانی باج و خه‌ڕاجێكی زۆر, هه‌روه‌ها لاوازی و نا رێكخراوه‌یی له‌ سیسته‌می سه‌ربازی و پشتبه‌ستن به‌ جاشه‌كان (ئه‌وه‌ی به‌ به‌ربه‌رییه‌كان ده‌ناسران) بۆ نێو ڕیزی له‌شكر تاكو ئه‌و له‌شكره‌ هێزی خۆی له‌ گۆڕینی ئیمپراتۆردا بینیه‌وه‌, هه‌ر چه‌نده‌ ئیمپراتۆر دقلنیانوس له‌ كۆتایی چه‌رخی سێیه‌م به‌ پیاده‌كردنی چه‌ند چاكسازییه‌ك توانی ته‌مه‌نی ئیمپراتۆریه‌تی رۆمانیا ماوه‌یه‌ك درێژكاته‌وه‌ به‌ڵام دواجار نه‌یتوانی تا كۆتایی له‌ رووخان بیپارێزێت. بارودۆخی وڵاته‌كه‌ گه‌یشتبووه‌ ئاستێك كه‌ چاككردنه‌وه‌ی ئه‌سته‌م بێت, له‌ ئه‌ستۆگرتنی پۆستی ئیمپراتۆر گه‌یشتبووه‌ رادده‌یه‌ك وه‌كو بڕیاری له‌سێداره‌دان سه‌یر ده‌كرا به‌شێوه‌یه‌ك له‌ ماوه‌ی حه‌فتا و پێنج ساڵ زیاتر له‌ بیست كه‌س عه‌رشیان گرته‌ ده‌ست و هه‌ر یه‌كێكیان دوای كوژرانی ئه‌وی پێشی خۆیان ده‌هاتن. گه‌نده‌ڵی وا بڵاو ببووه‌وه‌ ته‌نانه‌ت باس له‌وه‌ ده‌كرێ‌ كه‌ جارێكیان عه‌رشیان له‌ مه‌زادێكی ئاشكرا نمایش كرد بۆ فرۆشتن كه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی هاووڵاتیان هیچ متمانه‌یه‌كیان به‌ سه‌ركرده‌كانیان نه‌مێنێت. له‌مڕووه‌وه‌ له‌ په‌رتووكێكدا به‌ناوونیشانی مێژوو خۆی دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌, له‌ دانانی د.مدحه‌ت محه‌مه‌د و به‌ هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ چه‌ند توێژوانێك و له‌ به‌شێكی په‌رتووكه‌كه‌دا هاتووه‌ كه‌: (ئیمپراتۆریه‌تی یۆنانی كه‌ وه‌كو دره‌ختێكی گه‌وره‌ بوو سێبه‌ری به‌سه‌ر هه‌موو جیهانی كۆندا كردبوو, كیانێكی سیاسی و سه‌ربازی بۆ ماوه‌ی درێژ پێكهێنا, به‌ڵام نه‌یتوانی خۆی راگرێت)، باس له‌وه‌ش كراوه‌ كه‌ سته‌می سیاسی یه‌ك له‌هۆكاره‌كان بووه‌ به‌وه‌ی تاكڕه‌وی له‌ ده‌سه‌ڵاتدا په‌یڕه‌و ده‌كرا كه‌ هه‌میشه‌ پێكهاته‌كانی دیكه‌ به‌ كه‌متر له‌ رۆمانییه‌كان سه‌یر ده‌كران و ئه‌و خراپ به‌كارهێنانی ده‌سه‌ڵاته‌ رووخانی ئیمپراتۆریه‌كه‌ی لێ كه‌وته‌وه‌. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ پرسی گه‌نده‌ڵی سیاسیش هۆكارێكی كه‌متر نه‌بووه‌ له‌وانی دیكه‌ بۆیه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ كراوه‌ كه‌ به‌پێی بڕوای رۆمانییه‌كان وا بوو كه‌ شه‌یتان له‌ رێگه‌ی ئافره‌ته‌وه‌ دڵی پیاوه‌كان به‌ره‌و خراپه‌كاری راده‌كێشێ, به‌ڵام له‌ كۆتاییدا خۆیان سه‌رپێچیان له‌و باوه‌ڕه‌ كرد و ده‌گوترێ‌ كه‌ ئیمپراتۆر (كالیجولا) نوقمی ناز و نیعمه‌ت و ژیانی رابورادن ببوو له‌گه‌ڵ ئافره‌تان ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ (دۆرسێلا)ی خوشكیشی, ئێدی لێكترازان و دووركه‌وتنه‌وه‌ نه‌ك له‌نێو دامه‌زراوه‌ سیاسیه‌كان دروست بوو, به‌ڵكو ناكۆكی كه‌وته‌ نێوانی (بۆمبی و قه‌یسه‌ر)یش و به‌هۆی كێشه‌ و ناكۆكییه‌كانیان ئاگایان له‌دوژمنانی ده‌ره‌كی نه‌ما و خه‌ریكی ده‌نووك وه‌شاندن بوون له‌ یه‌كتری، هه‌ر یه‌ك له‌و دوو برایه‌ به‌هۆی خواست و ته‌ماعیكردن بۆ گرتنه‌ده‌ستی جله‌وی ده‌سه‌ڵات و بۆ شكاندنی به‌رامبه‌ره‌كه‌ی داوای هاوكاریان له‌ هێزێكی ده‌ره‌كی ده‌كرد تاكو رۆمانیا بووه‌ مه‌به‌ستی داگیركاری له‌لایه‌ن ئه‌و هێزه‌ ده‌ره‌كیانه‌ و ورده‌ ورده‌ خاكه‌ی داگیر كراوه‌ و له‌ناوچوو.
له‌ ساڵی 1660 و له‌ سه‌رده‌می مه‌لیك ئیستجۆرت؛ دیارده‌ی گه‌نده‌ڵی و به‌رتیلدان گه‌یشتبووه‌ ترۆپك له‌ وڵاتانی ئه‌وروپا و ئینگڵته‌را، كڕینی ده‌نگی په‌رله‌مانتاران بۆ كاریگه‌ری كردن و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان له‌لایه‌ن مه‌لیكه‌وه‌ شتێكی شاراوه‌ نه‌بوو ته‌نانه‌ت پۆست له‌و سه‌رده‌مه‌دا كڕین و فرۆشتنی پێوه‌ ده‌كرا, له‌ مێژووی ئه‌مریكاشدا پرسی گه‌نده‌ڵی له‌ سه‌رده‌مه‌كاندا زۆر به‌ڕوونی پیاده‌ كراوه‌ و داگیركردنی زه‌ویوزار و تێپه‌ڕاندنی پرۆژه‌ی پیاوانی پیشه‌سازی و خاوه‌ن كۆمپانیان له‌ له‌ڕێگه‌ی كۆنگرێسه‌وه‌ به‌رێگای ناشه‌رعی له‌ وێستگه‌ مێژووییه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ باسی لێكراوه‌. فه‌یله‌سوف و زانایان له‌دێرزه‌مانه‌وه‌ گه‌نده‌ڵیان به‌ ئافات ناساندووه‌ و ئه‌رستۆ له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ له‌ په‌رتووكی (ئه‌خلاقیات)دا پاراستنی رۆژه‌ڤی وڵاتان و هۆكاره‌كانی رووخانیانی باسكردووه‌، ئه‌و پێیوایه‌ كه‌ ئه‌و شاره‌ی به‌ ئامانجێكی گه‌نده‌ڵ فریو بخوات ئه‌وا گه‌نده‌ڵه‌ و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك نابێته‌ ده‌وڵه‌ت. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ له‌ چینی كۆن بڕێك پاره‌ وه‌كو پادداشت ده‌درایه‌ فه‌رمانبه‌ران كه‌ پێی ده‌گوترا (یانگ لینگ) ئه‌ویش بۆ ئه‌وه‌ی چاویان له‌ دزی نه‌بێت و شه‌ڕی گه‌نده‌ڵی بكه‌ن، و له‌باره‌ی هزری سیاسیشدا؛ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی (كۆنفوشیوش) هاتووه‌ كه‌: فه‌رمانڕه‌وایه‌تی چاك نابێت ته‌نها مه‌گه‌ر فه‌رمانڕه‌واكان چاك بن. فه‌یله‌سوفی مه‌زن ئه‌فڵاتۆنیش له‌باره‌ی گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ ته‌نها هه‌نگاونان به‌ره‌و دادوه‌ری پرسی سوودمه‌ندبوون و به‌رژه‌وه‌نده‌ی دوور ده‌خاته‌وه‌ كه‌ هه‌ردووكیان بنچینه‌ن بۆ ده‌ركه‌وتنی گه‌نده‌ڵی.

خۆشەویستی ئەڵقەیەکی ترازاو…
دێن خۆشیان دەوێیت
دەڕۆن خۆشیان دەوێیت،
چەند دەمامکێکی گۆڕاو…
لەوە گەڕێ!
توخمێك لەوان ،
نەدێن ونە دەڕۆن ..لەناوەڕاستی
ڕێگا ..
چەقبەستوون،گڕ دەگرن،
بەهەڵم دەبن،
شی دەبنەوە و وون دەبن،
دنیایەکی گەوجە..
دەستەکانت بۆ سڵاوێکی وەڵامنەدراوە
هەڵدەبڕی،
دڵ لە شکاندنە بێدەنگەکان جاقی دەبێ
و..دیوەدەر قەتماغەدەگرێ،
پاشقوولی مرۆڤە دووبارە
وێکچووەکانی،
لاڕێ ،
لەزوناری ڕۆژەکان ..ترش …و ..تاڵ
ژان دەگرێ…
ئەمبەرو ئەوبەری تەمەن
لەمرۆڤە سپڵەکان خەڵتانە …
قانی خەونەکان دەدەرێ و،
تا ئەودیوی شەکەتبوون ڕاودونانە…
بۆ ئەوەی وەك کەس نەبیت
گۆییەکانت داخە وئاوڕی ڕاست وچەپ ،
بەهەند مەزانە ..
ئەوتروسکاییەی ناوی ژیانە
لەمنداڵێکی دووساڵان دەچێت،
تا تۆ دەستی دەگریت بۆ _پێ گرتن
ئەو لەدەست دەردەچێیت…

بۆ مرۆڤ بوون،
هەڵبەز ودابەزی ڕیتمەکانی خوودبوون،
هەرە_جیاوازبوونی نۆستالۆژیا وئایدۆلۆژیا
و دژبوون .. پەسەندبکرێ،
لەپای مشووری ،
شتگەلە کەڵەکەبووە بێهۆدەکان،
بەو ڕۆژگارە چەندەهاجار
کەلێنەکانی بێ ئاگایی لە
دۆستایەتی ،
پڕ بکرێتەوە…و
کەللە لەسنورە نەویستراوەکان،
خاڵی بێ و
تەواو سەرقاڵی داماڵینی توێکڵ و
ڕووکەش ،نە پۆشینی دیوی ،
نەویستراو…لەناخمانەوە
قبوڵبێت..
دەشێ خۆشەویستیەکی نەووتراو ،
نەدرکاو بۆ هەتا لە نێوان خۆمان و خۆمان
بەپەنهانی بهێڵینەوە..
پەلەی درکاند بێ گوێدانە
گونجان ولەباربوونی ،کات
پەنجەکانی پەشیمانی ،
زۆر بگەسترێ…
تا پێیەکانمان لەنگەردەگرێ،
ڕاوەستاو ،ئەژنۆی ویست بگرین،
بەرەو،
دەرگاکانی ئومێد.ڕێ بگرین…
فڕین ..لە مرۆڤبوونت خاڵی دەکا،
مەفڕە..
نووستنیش لە مردنت
پڕدەکا…ڕابە…
کەمتر چاوەڕوانی خۆشەویستی ،
ئازاترت،
دەکا…
قسەگەلێك کە زۆر ووترا
پڕتر دەبن لە هەڵەی زەق ..زەق
زۆرتر حەوجە بە خۆشەویستی و خواستنی،
لەمرۆڤە قەپ وقۆپەکانت
هێندە دەکا …
وەك گێژەلۆکە
خولت دەدا..
بەو ڕۆژگارە پێیەکانت گیرا دەبن ،
لە تەڵەی سەرەڕێ وبەرپێنەی
گرژی وناحەز و نابەجێ….

هەرخۆت خۆت بوێ
سواڵی _بوونت مەکە

سروەساڵەیی

زۆر خۆشحأل بووم به‌و كاردانه‌وه‌ گه‌وره‌ی خه‌ڵكی مرۆڤ دۆست و به‌ تایبه‌تی ره‌ش پێسته‌كانی ئه‌مریكا له‌به‌رامبه‌ر كرده‌وه‌یه‌كی قێزه‌ون و تاوانێكی كه‌م وێنه‌ی كۆمه‌ڵێك پۆلیسی سپی پێستی ئه‌مریكی كه‌ زۆر به‌ خوێنساردی و له‌سه‌رخۆیی و دڕندانه‌ و بێ هه‌ست و بێ مۆراڵه‌وه‌هاوڵاتیه‌كی ره‌ش پێستی خۆیان به‌ناوی (جۆرج فلۆید) به‌ به‌رچاوی هه‌موو دونیا و به‌ تایبه‌تی هاوره‌نگ پێسته‌كانی خۆیه‌وه‌ كوشت، كه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی دوورودرێژ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و جاده‌یه‌ بوو رجا و تكایان لێكردن كه‌ خه‌ریكه‌ ده‌مرێت ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ هاوار و زه‌نای خۆی كه‌ ده‌یوت نه‌فه‌سم بڕا، ئه‌و خه‌ڵكه‌ش هاواریان ده‌كرد له‌ گیانه‌ڵادایه‌ و به‌ره‌ڵای مه‌كه‌ن به‌ڵكو بیبه‌ن بۆ زیندان و وانه‌كه‌ن به‌و بێ ره‌حمیه‌وه‌ له‌ ژێر ده‌ستاندا گیان بسپێریت، كه‌چی هیچ دادی نه‌دا و ئه‌و خوێنمژانه‌ی له‌و كاره‌ قێزه‌ونه‌ له‌ پێشدا پیلان بۆدارێژراوه‌یان په‌شیمان نه‌كرده‌وه‌ و، جۆرجی داماویش له‌ ژێر پۆستاڵ و ئه‌ژنۆی پۆلیسێكی ره‌گه‌زپه‌رستی دڕنده‌ی بێ مۆڕاڵی بێ ویژدان گیانی سپارد و منداڵێكی خنجیلانه‌ی له‌دوای خۆیدا به‌جێ هێشت.
ئه‌مه‌ له‌ وڵاتێكی زلهێزی دونیا و خۆ به‌ مرڤپه‌روه‌ر و دادپه‌روه‌ر زان و خۆ به‌ سه‌روه‌ر و سه‌ركرده‌ی هه‌موو جیهان زان رووده‌دات. بێگومان تاوانیكی ئاوا به‌ئاشكراو له‌ رۆژی رووناك و به‌به‌رچاوی هه‌موو دونیاوه‌ گه‌وره‌ترین شه‌رمه‌زاریه‌ بۆ سیستمی سه‌رمایه‌داری به‌گشتی و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مریكا به‌ تایبه‌تی، كه‌ سه‌روبنی زمانی باسی یه‌كسانی و دیموكراسی وئازادی و مافی مرۆڤه‌ و كه‌چی هه‌موو ئه‌و ئیدیعایانه‌ به‌ یه‌ك دۆلار ده‌فرۆشێته‌وه و تا ئێستا ئه‌و جیاوازیه‌ كۆنه‌په‌رستیه‌ی تێدایه‌.
به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌م سه‌رده‌م و دونیای ئه‌مرۆدا روویدا، ئه‌گه‌ر له‌وێ خه‌ڵك وریایه‌ و زۆرێكیان هه‌ڵگری رۆشنبیری مرۆڤایه‌تی و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی خۆیانن و نادادپه‌روه‌ری ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ و كاردانه‌وه‌ی به‌هێزیان هه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر هه‌ر تاوانێكی له‌م جۆره‌، به‌ڵام له‌م ناوچه‌یه‌ی خۆمان چه‌ند رووداو و تاوانی گه‌وره‌تر له‌ م شێوه‌یه‌ و دڕندانه‌تریش روویداوه‌ و تا ئێستاش كه‌س ئاگای لێ نیه‌ و ته‌نانه‌ت بۆ مێژووش له‌ هیچ شوێنێكدا تۆمار نه‌كراوه‌. كه‌س هه‌یه‌ تاوانكاریه‌ قێزه‌ونه‌كانی به‌عس و رژیمی ئه‌تاتۆرك و ئه‌ردوگان و وڵاتانی ده‌وروبه‌ر ده‌رهه‌ق به‌ كورد نه‌زانێت، كه‌چی هه‌موو لایه‌ك له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی تا ئێستاش خۆیان لێ كردووه‌ به‌ كه‌ڕه‌ی شه‌ربه‌ت و له‌ كوله‌كه‌ی ته‌ریش باس ناكرێت. كه‌س هه‌یه‌ زینده‌ به‌چاڵ كردنی منداڵه‌ چاو گه‌شه‌كان و پیرو په‌ككه‌وته‌ی كورد به‌ بێ هیچ تاوانێك له‌ نوگره‌ سه‌لمان و ئامه‌د و عه‌فرین و مه‌هاباتی له‌بیر بچێت، كه‌ تاكه‌ كه‌سێك قسه‌ی له‌سه‌ر نه‌كردن و نه‌بوونه‌ بابه‌تی رۆژه‌ڤی ئه‌و كاتانه‌ و ئێستاش.
له‌وانه‌یه‌ خه‌ڵكێك له‌ رووی بابه‌تیه‌وه‌ جیاوازیه‌كان ببینێت و ململانێ و هاوكێشه‌ سیاسی و ئابووری وكۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌جیاواز له‌ ئه‌مریكا و وڵاتانی تر بخوێنێته‌وه‌، به‌ڵام ئایا نازانن كه‌ جیهانگیری وای له‌دونیا كردووه‌ هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی ئیدعای مافی مرڤایه‌تی و ئازادی ده‌كه‌ن چاویان له‌ ئاست ناحه‌قیه‌كانی دژ به‌كورد نوقاندوه‌ و تا ئێستاش وه‌كو كارتی دابینكردنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆیان یاری به‌ پرسی كورد له‌هه‌ر چوار پارچه‌كه‌ی كوردستان ده‌كه‌ن و رۆژانه‌ تاوان دژ به‌م گه‌له‌ ده‌كرێت ئه‌وان نایبینن.
ئه‌وه‌ی پۆخته‌ی باسه‌كه‌ بێت ده‌كرێت لێره‌ بڵێین؛ ئه‌م سیستم و فه‌لسفه‌یه‌ی كه‌ ئه‌و جیاوازیه‌ چینایه‌تی و ره‌گه‌زیه‌ی له‌و شوێنانه‌وه‌ به‌ هه‌زار بیانوه‌وه‌ ده‌كرێت. كه‌ خۆیان به‌ وڵاتی پێشه‌كه‌وتنخواز ده‌زانن، هه‌ر ئه‌وانه‌ن مافی گه‌لی گوردیان پێشێل كرد و كردیانه‌ پاشكۆی میله‌تانێك كه‌ هیچ كوردیك خۆی به‌ هاوڵاتی وڵاته‌كانیان نازانێت و كوردستانیان پێوه‌لكاند و ئه‌م هه‌موو قوربانیه‌ی له‌م مێژووه‌ دوورودرێژه‌ی به‌دوای خۆیدا هێنا. ‌

پرشنگی رۆحی تۆ
ژیانی بەخشییە جەستەی مردووم

زۆر سەیرە پێکەنینەکەت
لەسەر فرمێسکەکانی من رۆنراوە!!

ئەگەر بڕیارە نیشتمانێکم هەبێت
تەنها و تەنها ئامێزی گەرمی تۆیە

وەک عیسای مەسیح
بە ئەشقی تۆوە لە خاچدراوم!

بەیانیان وەک خۆر هەڵێی
شەوان وەک مانگ ئاوا دەبیت

هەر کاتێک بیر لە ئەشق دەکەمەوە
دڵم دەستم ئەگرێ بەرەو لای تۆ

رەنگە رۆژێک بتوانم دەستبەردارت بم
بەڵام پەیکەرەکەت لە دڵما هەرگیز ناڕوخێ

بڕیارمداوە قەسیدەیەک بنووسم
تەنیاییەکانی من بێ تۆ، راڤە بکا

شیعرێک لە خەیاڵما تەقیوەتەوە
تەنیاییەکانی تۆ بێ من، ئەنووسێتەوە

خەون و خەیاڵەکانم
تەنها تۆی لێ دەچۆڕێ

یەک بەڵێنت پێ دەدەم
تەنیا مەرگ رامگرێ لە ئەشقت

زۆر بە ئەسپایی وەرە
دڵی ئاوریشمیم زۆر لە مێژە چاوەڕێتە

لە جوانیدا شێوەی گووڵ دەچێتەوە سەر تۆ
لە ناسکیدا پەپوولە ئیرەییت پێ دەبا

لەگەرمەی ئەم بارودۆخەداکە برسیەتی، بێکاری، هەژاری و نەداری بەرۆکی بە خەڵکی کرێکارو زەحمەکێشی کوردستان گرتووە، سەرۆکی حکومەتی هەرێم لە 22ی ئایاردا، وتارێک پێشکەش دەکات کە جەوهەری دەبڕینەکانی بریتی بوو لەوەی کە تێکڕای قەیرانە سیاسی و ئابورییەکانی ئەم حکومەتە لە تونێلی قەیرانی دارایی گوزەر پێبکات. لەوێشەوە پێمان بڵێ کە 27 ملیارد دۆلار قەرزارین و لە فلتەری ئەم دەربڕینەشەوە دڵنیامان دەکاتەوە لەوەی کە باجی ئەم بارودۆخە دەبێت بکەوێتە سەر ژیان و گوزەرانی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش و شانی خۆيان خاڵیبکەنەوە لە هەر بەرپرسیاریەتیەک بەرامبەر زۆربەی زۆری ئەو خەڵکە ستەمدیدەیە!

ئەمە لەکاتێکدا کە هەر ئێستە بەهۆی کەرەنتینەوەو کاریگەریەکانیەوە بەشێکی یەکجار زۆری خەڵکی کوردستان نەک تەنیا موچەیان پێنادرێت، بەڵکو لە راستیدا بێبەشکراون و لەسەرەتایترین ماف و بیمەو حزمەتگوزاریەکانیان و ئایندەی دۆخەکە نە لە نەخشەو پلانەکانی حکومەتداو نە لە بارودۆخی جیهانیدا کە نیزک بە 300 ملیۆن بێکاری بەرهەمهێناوە پێشبینی هیچ دۆخێکی باشترو لەبارتر لەمەی کە ئێستە لەگوڕێدایە ناکرێت!

لەلایەکی ترەوە ئێمە هەر ئێستە مەترسیەکانی ئەو باردۆخە بە چاوی خۆمان دەبینین و دەزانین کە بەشێکی زۆر لەو خەڵکە لە چ رۆژگارێکی کارەساتباردا بەسەر دەبەن. ئەم وێنانەی کە لێرەدا دەیبینن گۆشەیەک لەو بارودۆخە تاڵ و کارەساتباریە کە کاری بەشوێنک گەشتووە دەزگاکانی راگەیاندنی حزب و حکومەت خۆشیان نەتوانن خۆی لێدەربازبکەن و بەهەر مەبەستێک بێت دان بەو راستیەدا بنین کە چۆن ئەم رۆژانە دیسان بەشێک لە خەڵکی کوردستان ناچاربن بەوەی کە پێداویستیە سەرەتایەکانی خۆیان بفرۆشن بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانی رۆژانەیان.

هەموومان دەزانین و لە نزیکەوە ئاگادارین کە ئەمەی لێرەدا دەیبینین تەنیا سیمای بەشێک لە شەقامەکانی شاری هەولێری پایتەختی کوردستان نیە، بەڵکو لە راستیدا زۆربەی زۆری شاروشارۆچکەکانی کوردستان بەداخەوە بەهەمان پرۆسەی کارەساتباردا ژیان تێدەپەرێنن، کە ئەمە تەنیا هەنگاوێکی سەرەتای وەبیرهێنەرەوەی رۆژانی سەرەتای نەوەدەکانە کە چۆن لە هەموو شارو شارۆچکەکانی کوردستان پۆل پۆل ئەو خەڵکە زەحمەتکێشە لەبەر نەبوونی هەژاری و نانی رۆژانەیان ناچار بوون بەم شێوە قاپ و قاچاغ و کورسی و مێزو تەباخ و بەتانی و سەرین و جەرجەف و جلوبەرگەکانی خۆیان بفرۆشن بۆ ژەمەنانی رۆژانەیان!

رۆشنە کە تائێستە ئاراستەی بارودۆخەکە نەک بەرەو باشتر ناچێت بەڵکو بەکردەوە ژیانی زۆربەی زۆری ئەو خەڵکە دەخاتە بەردەم مەترسیەکی گەورەترەوە. بۆیە وەک هەنگاوی یەکەم بەتەنگەوە چوونی ئەو خەڵکە هەژارو ستەملیکراوەیە تا بتوانین پێکەوە بەهاوکاری و هاودڵی و پشتگیریكردنيان لەيەك تروسکەی ئومێدێکیان بۆ بگەڕێنەوە لە مەترسی بەقوربانی بوونی ئەو بارودۆخە دووریان بخەینەوە!

ئەمەش لە ئێستەدا لەگرەوی ئەوەدایە کە بتوانین تۆڕی هاوکاریەکانمان لەهەموو شارو شارۆچکەو لە هەموو گەڕەک و شوێنی کارێکدا دروست بکەین و لە رێگەی هاوکاری و کاری هەرەوەزیەوە بتوانین رۆژ بەرۆژ ئەم جوڵانەوەیە لەنێو دڵی خەڵکیدا زیندو راوەستاو راگرین و بەرەوپيشي بەرين!

ئەزموونەکانی تا ئێستەی ئێمەو دروستکردنی 16 تۆڕ لە کوردستان و هەندەران ئەو راستیەیان سەلماندووە کە فراوانکردنەوەی ئەم تۆڕانە لەگەڵ چ پێشوازی و هاوکاریەکی فراوانی خەڵکی ئازادیخوازو ئنیساندۆستی کوردستاندا رووبەڕووبوونەتەوە. بۆیە بۆ رێگرتن لەمەترسیەکانی داهاتوو پەیوەست بوون بەم تۆڕانەوە.
تۆڕەکانی هاوکاری کۆمەڵایەتی هەوێنی گەڕانەوەی ئومێدو ئیرادەمانەو دەبێت دەستبەکاری سەراسەری کردنەوەیان بین!

رێبوار عارف
وتەبێژی تۆڕی هاوکاری کۆمەڵایەتی

• سەیرکەن ئەو عالەمە چاک خۆیان مەشغوڵ کردوە ئاخۆ پارەکەی بەختەوەری سەرۆکی بەناو حکومەتی هەرڕێم کورتی هێناوە و بە ئیرادەی خوا لە قاسەکانی بەناو حکومەتا نەماوە 27/یان 15 یان رەقەمێکی تری ملیارد!!دۆلارە؟ ئاخۆ ئەو پارەیە بە دزی حسابە یان جەنابی بەختەوەر بۆ دروست کردنی چەن کۆمپانیایەکی تری بازرگانی پێویستی بە پارە بوە و کوردیش ئەڵێ : گۆشتی خۆت بخۆ و منەتی قەساب هەڵمەگرە ، جا بۆ ئەوەی قەرز لە بێگانە نەکا لە قاسەی قووتی خەڵک و داهاتی هەرێم ئەو پارەیەی بردوە بە قیست ، کە نرخی نەوت بەرزبۆوە ئەیگێڕێتەوە..جگە لەوەش هەر کاکە بەختەور بەشدار نیە لەو (حیلە شەرعی/دزییە شەرعی)یە بەڵکە ئامۆزا بەشووشەکەی کە بەسەری یەکتر سوێند ئەخۆن پێشتر هیچ کەمتەرخەمی نەکردوە لە بەتاڵ کردنەوەی دەغیلەی بژێوی خەڵکی هەرێم ، بەکورتییەکە مەسەلەکە ئاوایە : دوو ئەندامی بنەماڵەی دەسەڵاتداری هەرێم بۆ کاری تایبەتی خۆیان بیست و حەوت ملیارد دۆلارییان بەناوی حکومەتی هەرێمەوە لە قاسەی بژێوی خەڵک بردوە ، دزیوە ، ماشیوەتەوە ، چی ناو ئەنێی بنێ ، گرنگ ئەوەیە ئەو پارەیە لە بەینی دوو ئامۆزایا گیانی بەخشی بە کورد و کوردستان ، هەر وەک چۆن لە ئاشبەتاڵا 25/ملیۆن دۆلاری ئەو کاتەی قاسەی بزووتنەوەی ئەیلول ئاودیو کرا و کەس ئاسەوارێکی نەبینییەوە ئەم بیست و حەوتەش بە هەمان شێوە هەبوو نەبوو بیست و حەوتێک هەبوو !!گەر پەلەش نەکەین چەن جارێکی تریش دە و پانزە و بیست ملیار دۆلاری وون ئەبێ و ئەبێ بەهەڵم و تا ئەو بنەماڵەیە دەسەڵاتدار بن کەس هیچی پێ ناکرێ ، جگە لە بۆڵە بۆڵ و نووسین و ئیدانە کردن ، ئاخر پارلەمانێک کە خۆی کارتۆنیە تا ئێستا نەیتوانیوە یەک مەسئولی دز ، یەک وەزیری گەندەڵ ،یەک کادری جەردە ، تەنانەت لە یەک ئیستیعلاماتیش بپرسێتەوە ئێستا ئەم پارلەمانە ئەندامێکی بنەماڵەی دەسەڵاتدار بانگ بکا بۆ لێرسینەوە !!مەیخۆ تاڵە ..تا ئەم بنەماڵەیە بەم سیستەمە سەقەتە و بەم حیزبە و گروپە ئفلیجیانە لە ئارایا بن هەر وا ئەمێنێتەوە وەزعەکە ، خوا کەریمە تەنها ووتەیەکە و دادی کەس نایات ، کەرکوک کە سەر و بنی زمانی بنەماڵەیە و ناویان ناوە دڵی !! كوردستان !!جەنی لەو دزییە بەرکەوتوە؟ هیچ ، چونکە ئێستا کەرکوک بۆ بنەماڵە ” ڕیخۆڵە کوێرە”یە و بوون و نەبوونی وەک یەکە..ئەی پرۆژەی بە دوبەی کردنی هەرێم لەو بیست و حەوت ملیۆنە چەنی بەر کەوت؟ بیست و حەوت ملیار دۆلار لە پارە و قووت و دەغیلەی خەڵک ئەماشرێتەوە بەڵام لە رۆژێکی میحنەتا هەژارانی ئەم هەرێمە ئەبێ چاویان لە خێر و سەدەقە بێ.. كەسیش چاوڕێی سبەی نەکا لەمڕۆ باشتر بێ ،بنەماڵەیەک خۆی لە میللەت و خاک و مێژوو گەورەتر ببینێ ، دەیان بیست و حەوت ملیاری وون ئەبێ و هیچیش لە وەزعەکە ناگۆڕێ ، تا ئەو کاتەی خەڵک بریاری گۆڕین ئەیەن ….
• جاران لە سلێمانی پیاوێکی نیمچە ناتەواو هەبوو بە ناو هێنانیووشەی “یاپراخ” توڕە ئەبوو ، تا رۆژێک جەماعەت لە ناو بازاڕ ڕێککەوتن هەریەکەی بابەتێکی دروستکردنی یاپراخ بڵێ ، یەکێک ووتی سڵق ، ئەوی تر ووتی برنج،،یەکێ لەولاوە هاواری کرد گۆشت ، لەولاشەوە یەکێ ووتی پیاز و تا هەموو بابەتاکان ووترا ، کابراش هاواری کرد پیاوم ئەوێ بیپێچێتەوە ،، یەکێک لەولاو ووتی یاپراخ و بە پێکەنینەوە ڕای کرد ، ئەم مەسەلەی ناوهێنانی یاپراخە وەک ترسی ئەمڕۆی دەسەڵتدارانی هەولێرە لە ووشەی” خۆپیشاندان” رەنگە ناوهێنانی خۆپیشاننان بە شیعریشا ببێتە مایەی گێچەڵ بۆ ساحێبەکەی ، مەگەر یەکێ بڵێ “خۆ” و یەکێکی تر” پی” و کەسێکی تر”شا” و دواجار یەکێک بڵێ”نان” و ئیتر بزانە ئەو هەموو پاراستن و پۆلیس و هیزانەی بنەماڵە چۆن لەرزیان لێ یەت،، ڤورسەتی پارێزگاری هەولێر فورسەتی هێنا و بەناوی بنەماڵەوە هەرەشەی کرد کە کەس ناتوانێت ئارامی شار تێک بات و بە توندی ئەچن بە گژ هەر هەوڵێک بۆ دروستکردنی نارەزایی لە پایتەختا ، لە بیرمان نەچێ ئەمە هەمان فورسەتە کە لەسەروبەندی 17/ی شوبات بەزۆر تەلەبەکانی خەڵکی سلێمانی سواری پاس ئەکرد و ئەیناردنەوە بۆ سلێمانی لەترسی تەشەنە یانی خپیشانانەکان بەرەو هەولێر ، کاتی خۆی زەمانی بەعسیش لە ترسی خۆپیشاننان هاتو چۆ قەدەغە ئەکرا وەک ئەوەی ئەمڕۆ دەسەڵاتی هەرێم بە ناوی کۆرۆناوە ئەیکات ، بەڵام با کاکە فورسەتەکەی هەلێر بزانێ کاتێ خەڵک بریاری خۆی یا ، بەعس هیچ فورسەتێکی مانەوەی نەما ، ئەوسا و ئێستاش دەسەڵات پشتی بەهێز قایم بوو ، بەڵام خەڵک فورسەتی هێزی نەیا.

کاتێک کە گوێبیستی وشەی دەست درێژی دەبینەوە، ڕەنگە ڕاستەوخۆ هزرمان تەنیا بۆ سەر مڕۆڤێک بچێتەوە،یاخود بۆ سەر ڕەگەزی مێ (ئافرەت) هەڵبەتە ئەوە پرسێکی ترو بابەتێکی ترە ، بەڵام لە بنەڕەتدا وشەی دەستدرێژی لە ئەمڕۆدا دەکرێتە سەر زۆر شت کە دیارترینیان دەست درێژی کردنە سەر ناوچە شوێنەواریەکان و ڕووخانیان و شێواندنیان بەهەموو جۆرە شێوازێک،بەبێ ئەوەی هیچ جۆرە لێپرسینەوەیەک بکرێت لە بەرامبەر دەستدرێژی کارانی سەر ناوچە شوێنەواری و کەلەپووریەکانی وڵات، ئەوەی لێرەدا کە بۆمن جێگای سەرنجە وەکو کادیرێکی بواری شوێنەواری ،ئەوەیە کە هەتا ڕادەیەکی زۆر حکومەت و لایەنە پەیوەندیدارەکان کەم تەرخەمن لە ئاست سەرجەم ناوچە شوێنەواریەکانی کوردستان،بەتایبەتی لە ئێستادا بەهۆی پرسە سیاسیەکانەوە کە دەبینین ڕۆژانە لەلایەن دەوڵەتی تورکیای فاشیستەوە کە ناوە بە ناوە لە ڕێگای بۆمبارانکردنی ناوچە سنووریەکانی هەرێمی کوردستانەوە ،کە جگە لەوەی زیان بە هاوڵاتیان دەگەینرێت لە هەمووڕوویەکەوە، بەڵام لە پاڵیشیدا زیان بە ناسنامەو شارستانیەتەکەیشی دەگەینرێت کە ئەویش بریتیە لە ناوچە شوێنەواریەکان،کە لە دەرئەنجامی بەردەوامی ئەوبۆردومانانەوە، کە دەبێتە هۆی ڕووخان و شێواندن و ڕەنگە بگاتە ئاستی سڕینەوەی ئەو ناوچە شوێنەواریەی کە دەکەوێتە بەر شاڵاوی بۆردومانەکانی تورکیا و دووژمنان… کە پێم وایە بۆ داهاتووی نەتەوەیەک باش نابێت ،بەهۆی بەردەوامی ئەو دەست درێژیکردنانەی سەر ناوچە شوێنەواریەکان…