نۆستالیژیا لە نێو گێڕانەوەی مێژوودا … عەلی مستەفا


خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی سەرەتاتکێی سەربردان: ئارێز عەبدوڵڵا

دەریچەیەک:
ڕۆمان، یان گێڕانەوەی یادەوەری؛ هووردبوونەوە لێیان ئارامی و لەخۆ کۆبوونەوەیەکی باشی دەوێت، تا بگەینە ژێر سێبەری ڕەزامەندی و داکردنی پۆلی خەیاڵ و ڕووداوەکانی ژیان و گرتە جوداکانی ئەزموون لە دوو توێی کتێبدا. هەڵبەتە گەلان ناسنامەی گەورەیان هەڵگرت و گرێژەنی هیشکیان لە تۆقەوە کردەوە، ئەو هەناسە ساردانەی دەمێک بوو بەرۆکی گرتبوون، بە ئاڕاستەی نیشتمانی و چارەنووسی گشتی وەرچەرخاند. ئیتر هەموو تێکۆشانێک و ئەزموونێک داچاندنی باخێکە تا دەگات، چەرمەسەری زۆر دێتە ڕێگاوە، بەڵام گرنگی ئەم تێکۆشانە چنینەوەیە، کام چنینەوە؟ ئاخر بەڕاستی ناکرێت دوای هەوڵ و تێکۆشانێکی بێ ئامان، دوای دیتن و تێپەڕینی کێفەڕات بەسەر کێفەڕاتەوە ئەزموون لە بازنەی بیرەوەرییەوە باس بکرێت و ئامانجێک هێشتان هەمووان لە کانییەکەی ناخۆنەوە.
ئەم کتێبە (سەرەتاتکێی سەربردان) نووسەر لەباتی ڕۆمان ناوی بردووە، دەکرێ ناولێنانێکی جوان بێت. بۆ؟ کاتێک کتێبەکە دەخوێنیتەوە زۆر لە ئەدەب دوور ناکەویتەوە، بەو واتایەی بنەماکانی ڕۆمان و هونەری گێڕانەوە بە تەواوی خۆی دەرخستووە. بەم پێودانگە ئەدەبییە بێت، دەتوانین ناوی بنێین رۆمان. ڕووداو، شوێن، کات، گێڕانەوە… هەمووییان زەمینەی لە بارن بۆ ئەوەی وەک ڕۆمان ڕەفتاری لەگەل بکرێت و سەرنجی زانستی و شرۆڤەی ڕەخنەیی وردی لە بارەوە بکرێت. لە لایەکی ترەوە لە بەردەوامی خوێندنەوەدا تەواو هەست بە نووسەرێکی سیاسی زاڵ دەکەیت. نووسەر واقیعی نێو تەواوی ئەو ڕووداوانەیە کە لە نێو کتێبەکەدا بە هورد و درشتەوە شەنی کردووە، زۆر جار زمانی سیاسی و زمانی ئەدەبی لە کاتی گێڕانەوەدا بە تەواوی دەردەکەون، جیاوازی نێوانیشیان زۆر زۆرە، چونکە هەر یەکەیان خاوەنی زمان و ئەدەبێکی سەربەخۆن، لە گێڕانەوە و گەیاندنی پەیامەکان. ئەگەر لە زمانی نووسەر لە داڕشتنی کتێبکە دوور بکەوینەوە، دەتوانین ناوی بنێین ڕۆمانی مێژوویی. بۆ؟ چونکە من پێموایە شایەتحاڵێک لە نێو ئەم ڕووداوانە دێت و دەچێت و تەواوی زانییارییەکانی لە سەر بنەمای دیکیۆمێنتی بیرەوەری و پشت بەستن بەو ساڵانەی لە نێو گێڕانەوەکاندا زۆر ورد و هاوکات لەگەڵ سەرچاوە زانیاری و مێژووییەکانی تر هاو ئاهەنگن. کەواتە دەتوانیین بڵێین نووسەر وەک کارەکتەرێکی سیاسی باس لە ڕووداو و بەسەرهاتەکان دەکات. بۆیەشە من پێموایە دەکرێت لە زاویەی مێژوویی وەک سەرچاویەکی زانستی سوودی لێوەربگیرێت. (ئەگەر ئەدەب بریتی بێت لە گوزارشتکردنی هەست، بیر و ئەزموونی مرۆڤەکان، ئەوا لەو کاتەوەی مرۆڤ هەیە و گوزارشتی لەخۆی کردووە، ئەوا بە ئەدەب هەژمار دەکرێت. کاتێک داستانەکانی سەردەمی بابلی، سۆمەری، میسری و یۆنانییە کۆنەکان دەخوینینەوە، لەوێوە دەزانین ئەدەب هونەرێکە لە هونەرە ئێستەتیکییەکان، کە کاریگەری لەسەر دەروون و چەشەی خوێنەر هەیە.ئەم کاریگەرییە دەبێتە پنتی جوایەزی ئەم هونەرە لە هونەرەکانی دیکە چونکە کەرەستەی ئەدەب وشە و زمانە، وشەکانیش لە ئەدەبدا دەلالەتی فرە و جوایەز هەڵدەگرن)١ یادەوەری لە هەر گۆشەیەکی دەستپێکەوە بۆی بڕۆین خەیاڵ و دیکیۆمێنت بەشی گرنگن لە تۆمارەکاندا، نووسەر بە زمانی ئەدەبی و وشەی کارییگەر ئەوەی مەبەستە دەگێڕێتەوە، چونکە زمانی نووسین تەواو کاریگەری دەخاتە سەر پرۆسەکە و دەبێتە ڕایەڵێکی گرنگ لە نێوان دەق و خوێنەردا، واتە کەناڵی سێیەم (دەق) گرنگە بە کەرەستە و پێویستییە جوان و خەیاڵی مەودا ئاڵۆزەکان بچنرێت. لەم کاتەدا خوێنەر دەقێکی واقیعی و ئەدەبی دەخوێنێتەوە. تەنانەت وەک سەرچاوەیەکی زانستی مێژووییش دەیخاتە بەر باسەوە.
ئەم کتێبە لە زاویەیەکی تری ڕووناکتر دەتوانین بۆی بە ژوور بکەوین، ئەویش بیرەوەری و سەرەتاتکێکانە. نووسینەوەی بیرەوەری هونەرێکی کەم بایەخ نییە، بگرە زۆریش بەرزە و تەنانەت لە خوێندنەوەی بیروەری هەر کەسایەتی و کۆمەڵگەیەک، ئامانجێک زووتر و شۆڕشێک خێراتر سەردەکەوێت. ئەم کتێبە پڕ پڕە لەو بیرەوەرییە تاڵ و شیرنانەی کە لە ژێر هەژموون و ناچاریدا درووست بوون، نووسەر وەک خۆی دەڵێت لە تەمەنێکی وا دابووە، کە سەردەمی هەڕەتی و سەرەتاتکێ کردنی بووە، هەڵبەتە ئەم قۆناغەش لەم دۆخ و لاسەنگیانەی ژیان و لاهاتنی کایەی سیاسی و غەریبی کردنی ئازیزان و نیشتمانی زێد و هەستی نیشتمانی و نەتەوایەتی و… هەموو ئەمانە هێوێنی دەیان نووسینی دەقی ئەدەبی و سیاسی و مێژوویین.. بگرە لە ڕووی زانستی تریشەوە دەرفەتی لێنووسینی هەیە.

نۆستالژیا:
ئەوەی مەبەستە لێرە سەرنجی مەبەستی بخرێتە سەر، توێژینەوەکە خۆی لە گۆزەیەک دەبینێتەوە، ئەویش نۆستالژیایە لە نێو واقیعی ئەم کتێبەدا. نۆستالژیا لە ڕووی وشەییەوە لە دوو بەش پێکدێت، بە مانای گەڕانەوە بۆ ڕابردووی ئازار و خەمەکان دێت. ئەم وشەیە بنەڕەتەکەی بۆ یۆنانی کۆن دەگەڕێتەوە، (nostos) واتە گەڕانەوە، (algos)واتە ژانی حەسرەت و دووری لە هەرچی هەیە. ئەدیبان پێیان وایە ئەم وشەیە لە ڕووی زاراوەییەوە فەڕەنسییە و بە هەمان شێوەی واتا وشەییەکەوە بە واتای خەم و ئازار و دووری دێت٢. کۆمەڵگەی ئێمەش هیچ بەدەر نییە لەو بارە، چونکە لەوەتەی کورد و نیشتمان کەوتۆتە ژێر چەپۆکی نەیاران و دوژمنانی خۆشەویستی مرۆڤ و مافەکانی، کورد بەردەوامە لە خەبات و تێکۆشانی بێ بێن، کێفەڕات بەسەر کێفەڕاتەوە، شەپۆل دەدات، ئافات نەما کورد باوەشی بۆ نەکاتەوە، جا هۆکار و سەرچاوەکانی لە کوێوە هاتووە، ئەوە باسێکی ترە. لەم بار و دۆخەدا نۆستالژیا دەبێتە بەشێکی گەورەی نێو مرۆڤی کوردی، چونکە لە دەرنجامی هەموو بادارەکانی جەنگ و نەهامەتییەکانی ئاوارەیی و ماڵئاوایی بەرۆکی مرۆڤی کوردی گرتووە، ئەمەش زەمینەیەکی ناخۆش و پەرتییەکی یەکجار زۆر لە هەستی تاکی ئاوارە و بێشوێن دروست دەکات. (ناشوێن بێشوێنی نییە، بەڵکو شوێنێکە بەردەوامی شوێنی دەرەوە دەشکێنێت، شوێنێکە ڕوخساری خۆی ماکیاژ دەکات، خۆی لە جێگاکانی دەرەوە ڕادەپسکێنێت، بۆ ئەوەی ڕوخسارێکی دی بداتە خۆی)٣ لەم دۆخ و بارەی ڕاگواستنی بە زۆرەملێ و ملنان لە ناچاری، ئەوپەڕی خۆ گونجاندنە لە ڕوخساری نوێدا، تۆ کە ئارەزووی خواردنی قەسپ و خورمات نەبێت، ئیتر ناچارییە لە ژێر باری ئازار و نا ئومێدیدا بیری گوڵە بەیبوون و گیابەند بکەیت. ئەو شوێنە ماڵ نییە، هەر شوێنێک ماڵ نەبێت، هەستی نیشتمانیت بۆ دروست ناکات، ئاخر چۆن قەسپ و بادامی نیشتمان دەبن بەیەک، ئێمە هەر فێر بووین بادام و مێوژ بەیەکەوە بخۆین، بۆیە خورما خواردن دەبێتە ئەوپەڕی ناچاری و گونجان لەگەڵ ڕوویێکی تری ژیان. (لە ڕاستیدا ئەگەر مرۆڤ ڕێبدات خۆی و بوونی بخرێتە ناو نەخشەیەکی ئۆرگانییەوە، یان سیستەمێکی فیکری ئەقڵانییەوە، ئەوا لە بەهای بوونی مرۆیی خۆی دەهێنێتە خوارەوە، لەبەر ئەوەی مرۆڤ کاتی بوونی خۆی وەدی دەهێنێت کە وەکو بوونێکی مرۆیی هەبێت و وا دەرکەوێت کە کەسێکی دانسقەیە و سەرسەختانە ئەوە ڕەت بکاتەوە کە بخرێتە ناو سیستەمێکەوە)٤ کۆمەڵگەی کوردی تاڵی و سوێری و هەوراز و نشێوی ئاوارەیی و هاڕاوەی نێو بەرداشی کوردایەتی زۆر ئەزموون کردووە، ڕاستە لە کۆمەڵگا زۆرەملێکان نیشتەجێکراون و بازنەی سیاسییان لێداخراوە، بەڵام هەمیشە خەسڵەتی کۆمەڵگەی کوردی وابووە هیچ کات لە ئەوپەڕی نائومێدی و بێماڵیشدا، ڕەزامەند نەبووە بە زۆر بخرێتە نێو ئۆرگان و بازنەی نەخوازراوەوە، جونکە هیچ کات ئامادەی خۆبەدەستەوەدان نەبووە. لەم کتێبەشدا ئەم ئالییەتە زۆر بە ڕوونی دەردەکەوێت.
لەم کتێبەدا زۆر وێستگە هەیە کە بە ئۆرگانیزە کردنی شوێن و خواردن و خوێندن و برادەرایەتی کردن لەگەڵ ئەوانی تری جگە لە کورد ڕەتدەکرایەوە، تەنانەت ژن لێخواستن و ژن پێدانیشیان لێ شورەیی بووە. دواجار لە نێوان ڕادەست نەبوون و ئازاد نەبووندا، تەنها شتێک کە بمێنێتەوە هەڵچنینی ئەو بیرەوەرییانەن لە نێو قاوغی ڕووداوە مێژووییەکاندا، بۆیە نۆستالژیا وەک باسێکی زانستی ئەدەبی ئاهەنگێکی بەش ڕەنگینە لە جوانکردنی تۆماری بیروەری.

نۆستالژیای تاک:
ئەم بارە سوڕانەوەیە لە ڕەهەندی تاکە کەسێک، هەرچی بیرەوەری هەیە تایبەتمەندییەکەی تەنها بۆ کەسێک دەگەڕێتەوە. هەر ڕووداوێکی ناخۆش و کەوتن و غەریبیکردنێک هەبێت تەنها لە هەست و شعوری کەسێکدا ڕەنگ دەداتەوە. ئەم کتێبەش کە نووسەر خۆی کارەکتەری ڕاستەقینەی نێو ڕەهەندەکانە، پڕییەتی لەم باری نۆستالژیایە. (بەشێکی گەورەی ژیانی من ئەوە ئەزموونەیە کە تۆ مەبەستتە، بە هۆی هەڵومەرجەکانەوە بە میراتی بۆم بەجێماوە. تۆ دەزانی هەر لە منداڵیمەوە تا ئەمڕۆشی لەگەڵ دابێت، گرمەی تۆپ و بۆردومانی فڕۆکە لە خەوندا دەبینم؟ ئەو کات هێندە لەو دەنگانە ترساوم و هێندەم بیستوون، هێشتا شەوانە کابوس و مۆتەکە گیانم ئازار دەدەن……… بۆردومانەکان خەونن نەک ڕاستی. منداڵی پێشمەرگە باوکی بە جل و تفەنگی پێشمەرگایەتییەوە دەبینێ و گوێی بە دەستەواژەکانی خەبات، شەهید، قوربانی، گەل، نیشتمان پڕ دەکرێن و ئەنجام فرچکییان پێوە دەگرێ…..) [ڕۆمان لا٥٥] نووسەر لە ڕێگەی گێڕانەوە بۆ کەسێکی تر دەستپێدەکات، باسی منداڵی و دیمەنەکان دەکات، ئەوە ئەو واقیعە کفت و تاڵەیە کە زۆرینەی کۆمەڵگەی کوردی بەخۆیەوە بینیوە، ئاخر ئەم کابووسە تەنها جارێک و لە ساڵێکدا ڕووی نەداوە، لەوەتەی ساڵ هەیە مێژووی تەپوتۆز دەنووسرێتەوە، لەوەتەی قەڵەم هەیە بیرەوەری کفتی کوردی دەچنە دیوانەوە. ئەم دەقە درامییە، لە ڕێگەی خەونەوە ئازار و چەرمەسەرییەکانمان بۆ دەگێڕێتەوە، نووسەر خەون و واقیع دەناسێت، بەڵام ئەوەی هەیە ئەو دەروونە شڵەژاوەیە کە ساڵانێک تێیدا بینییوە. شۆڕش بەشێکی لێنەکراوەی کوردە، بەو واتایە بێت پرۆسەی کێفەڕات بەردەوامە. بۆ؟ چونکە یەکێک لەو خەمە گەورانەی تا ئێستا نەیهێشتووە کورد بگاتە یەکێتی بوون و دەسکەوتی گەورەتر، نەبوونی هەماهەنگی و ئاشتەوایی نێو ماڵی کوردبووە٥، دواجار هەموو ئەم دیمەنانە دەبنە گرتەی بەر ڕۆشنایی نۆستالیا، وەک بیرەوەری کفت و تاڵ دەخوێنرێتەوە.
نووسەر گەمەی زەوەندی هەیە لە گێڕانەوە، بەڵام بە زمانێکی سادە، کە هەموو چینێکی خوێندەوار دەتوانێت هەزمی بکات.
پێم وایە بۆ نووسینی یاداشت و تۆماری هەستە نۆستالییەکان، هەر ئەم جۆرەی پیویستە، چونکە ڕێژەی زۆری کۆمەڵگەی کوردی هاوبەشن لەو ئازار و دەردەسەرییانە و، دەتوانن لە خوێندنەوەیاندا زووتر بگەنە بەتاڵبوونەوەی هەست و دەروونی هەڵچوو. (ڕۆژی دواتر دایکم خۆشترین کفتە دروست دەکا و بۆ دواجار لە خوار حللە و سەماوەوە لەگەڵ خێزانی مامۆستا شەریف بەیەکەوە دوا ژەم دەخۆین. لەو ڕۆژەوە هەموو شتێک لەبەر چاوی من گۆڕا، ڕەنگی دار خورماکان، زۆنگاوەکان، کۆڵان و جادەکان هەموویان گۆڕان. دەڕۆم و لە خۆشییان قاچەکانم زەوی ناگرن، هەست دەکەم دەفڕم، ئاخر گەڕانەوە کەم نییە براینە) [ڕۆمان لا١٥٥] نووسەر نائاگایەنە خەریکی گێڕانەوەیە، بە دەربڕینی ئێستا لە ڕابردوویەک دەدوێت، کە بارودۆخ ناچاری کردبوون. (هەست دەکەم دەفڕم) ئەم ڕستەیە بۆ دەمکاتی ئێستایە، خۆی دەبوایە بگوترێت (هەستم دەکرد دەفڕم)، دیسان ئەمە نابێتە کێشە لە سەر ئاستی گێڕانەوەکە، بەڵکو دەتوانیین بڵێین نووسەر نوقمی گێڕانەوەیە و لە بارێکی هەستیار بەدەم بیرەوەرییەوە دەدوێت، ئاخر کفتەیەک لە ساڵانی حەفتاکان بێت و بە دەستی مەخلوقێکی مەزن کە دایکە، لێنرابێت و بە مەبەستی گەڕانەوە بۆ نیشتمان خانەوادەی مامۆستا شەریف ئامادەی خوانەکە بن، ئاخر بەڕاستی دەبێت هەمیشە بە ئاسمانەوە بیت و لە فڕین نەکەویت، تا دەتوانی بڕۆیت، بە فڕین و خەیاڵ بچیتەوە هەموو کۆڵانەکانی هەستەوە.

گەڕانەوە بۆ زێد، بۆ ماڵ، بۆ نیشتمان، خەون و ئامانجی هەموو تاکێکی ئاوارە و دەربەدەرە، خەونی ئەو ڕۆژانەیە کە لە هەوەل ڕۆژەوە پێ دەنێنە خاکی غەریبی، سەر دەکەنە لم و زیخی بیابان، دەبنە نیشتەجێی شوێنێک ماڵ نییە، ئارامگای هیچ کوردێکی دڵسۆز نییە. ئەمە گێڕانەوەی ئەو هەموو ئافات و غەریبییانەن، تا ئێستاش دەروون ناسۆریی دەردەبڕێت لە ئاست ئەم بێباکییانەی هەنووکە بە دەستییەوە دەناڵێنین. (بە درێژایی یەکەم زستان چوار دەوری ماڵمان قاز و قورینگ بوون. ئەو قاز و قورینگانەی بەهاران و پایزان بەسەر سەری ئێمەدا گەرمیان و کوێستانییان دەکرد لەوێ دۆزیماننەوە، ڕەوەکانییان بە هەزاران بوون، ڕۆژانە ئەوەندە لێیان نزیک دەبووینەوە تا تێر تێر بۆنی نیشتمانمان لێدەکردن) [ڕۆمان لا١٠٣] نووسەر لە ئەوپەڕی نۆستالیدا هاوتەک لەگەل هاوڕێ و ئەوانی تر بۆنی نیشتمان لە هەرچی غەریبی هەیە دەیکەن، قاز و قورینگ هێمای کۆچەریین، ئەو کۆچەرییانەی لە دامێنی نیشتمانەوە لە وەرزی گەرمدا هەڵدەکشان بۆ ناوچە فێنک و کوێستانەکان، کاتێک قاز و قورینگ دەگەڕێنەوە دامێن، ئەوە وەرزی پایز و سەرما و سۆڵە دەست پێدەکات، ئەمەش نیشاندانی سسەرتای گەڕانەوەی کۆچەرییانە لە کوێستانەکانەوە بۆ دامێن. ئاخر بەڕاستی بۆنی نیشتمانت دەداتێ کاتێک تۆ لە غەریبیدای، ئەوانە کە لە کۆچ دەگەڕێنەوە، ئاو و هەوای نیشتمانییان لە سییەکانیاندا هەڵگرتووە. لە چاوەکانییاندا دیمەنەکانی نیشتمان دەبینرێن.

نۆستالژیای کۆ:
ئەم جۆرەیان ڕەهەندێکی تری گێڕانەوە یان تێدا مانەوەی غەریبی کردنە، نۆستالژیایە لە ڕەهەندی ڕووداوە مێژوویی و فراوانتر بۆ بابەتی تریش، بەڵام لێرەدا تیشک دەخەمە سەر ئەو ڕووداوە مێژووییانەی مرۆڤی کوردییان گەیاندە کەناری نائومێدی، ورەی کوردییان گەیاندە لێژی. مرۆڤی کوردییان ڕادەستی هستریا و خەمۆکی کرد، ئاخر مێژووی ئێمە لە ساڵنامەی ئەم کتێبەدا پڕیەتی لە تەریق بوونەوە، لە نائومێدبوون و کوژانەوەی ئاسۆ. نووسەر لە پاڵ پریاسکەی نۆستالژیاکانی خۆی (تاک) دا، پەرۆشی بۆ کۆی یادەوەرییەکانی تر دەسووتێت.
ئەم کێبە باس لەو مێژووە دەکات کە پێیدەڵێن ١٩٧٤ و هیتر، بەڵام لە گێڕانەوەیەکی ئەدەبیدا، گرنگە سیاسییەک زمانی ئەدەبیش لە بیر نەکات، ئەگەرچی شیمای سیاسی پێوە دیارە. ئەم مێژووە تەنها بەکەڵک گێڕانەوە دێت، ئەگەر نا هیچ ئومێدێک و چارەنوسێکی بۆ نەکردینە دیکیۆمۆنت و بنەما، واتە ئەم یادەوەرییە گشتییە هەرەسی بنیاتی کۆمەڵگەی کوردییە، ساڵی پەرتەوازەیی و ڕاگوزەری سیماکانی تاکە لە مێژووی گەلێکدا. (کاتێک دوژمن گەلەکەت لەسەر خاکی خۆی ڕادەگوێزێ، کاتێک بە زۆر دەیکاتە عەرەب و بەعسی، کاتێک دێ عەرەب لە نیشتمانەکەت نیشتەجێ دەکا، کاتێک میژووی نەتەوەکەت دەسڕێتەوە، کاتێک مێژووی چەواشەکارییەکانی خۆیانت پێ دەخوێنن، کاتێک خەڵکت لێ لە سێدارە دەدەن و نەفی دەکەن….) [ڕۆمان لا٤٤] دەپرسین دوژمن بۆ توانی هەموو ئەمانە بکات؟ ئیمانێکی لاسەنگە کاتێک وەک ئەدیبێک، سیاسیێک، شۆڕشگێڕێک یان هەر خەسلەتێکی تر پەنجەی نیشان نەخەینە سەر هۆکار و دەرئەنجامی ئەم تاوان و دەستدرێژییانەی دوژمنانی کورد.
ناپاکی و یەکتر نەخوێندنەوە وەک پەیڕەوێکی باو لە نێو ئەدەبی هەندێک بیر و بۆچوونی سیاسی، چ لەسەر ئاستی تاک و کەسی یان دەستە و ڕێکخراوەیی، ئەزموون و خەباتی ڕزگاری خوازی کوردییان گەیاندۆتە ئاستی بەتاڵ بوونەوە و نامۆیی، دواجار لە بیرو زهنی هەر تاکێکی بە پەرۆش و دڵسۆزدا دەبێتە خەمێکی لەبیر نەکراو و تەنها وەک نۆستالێکی تاریک و داخدار دێتەوە سەر پایەی بیرەوەرییەکان. (دوای ئەوەی لەو هەوارە نوێیە جێگیر بووین، باوکم و ڕەزاقی خاڵم و هاوڕێ پێشمەرگەکانییان بەرەو کوردستان گەڕانەوە. ئەو ڕووداوە هێندەی تر نیگەرانی زیاتر و باری دەربەدەری گرانتر کردین….) [ڕۆمان لا٧٩] ئەمە بارێکی گشتییە لە زاویەی ئەو هەموو خەموو ناسۆرییانەی ڕووبەڕووی کۆمەڵگەی کوردی بوونەوتەوە، چونکە شۆڕش لەو ساتەدا ڕوو لە لێژی و ناسۆری بوو، بۆچوونەکان نەدەخوێندرانەوە، تەنها خەڵکێک کە پێشمەرگە و خەباتگێڕ بوون بە ئومێدی بەردەوامی درێژەیان بە خەباتی چەکداری دەدا، ئەگەرنا بڕیاری لە ناکاوی شۆڕش نائومێدی تەواوی خستە هەست و بیرەوەری هەموو کۆمەڵگەی کوردییەوە. (کاتێک باوکم و هەموو ئەو پێشمەرگانەی بە بڕیار لە بەرەکانی شەڕ کشابوونەوە نەک بە شکان دەیانگوت: ئەو شۆڕشەش بوو بە هەبوو نەبوو!.. ئامینەی پورم بە باوکمی دەگوت: ئەوەی سەرکردایەتی شۆڕش کردی من بەو نەخوێندەواری و نەزانی خۆشمەوە هەرگیز کارێکی وا ناکەم، پێم ناڵێی ئەوانە بۆ وایان کرد؟) [ڕۆمان لا٧٧] ئەوەی شۆڕش بە بڕیارێکی تاک لایەنە و بە پرسە خەسووانە بە سەرکردایەتی شۆڕش کردی لە داماڵینی ئومێد و هیوای گەلێک زیاتر نەبوو، پەراوێز خستنی کێشەی کورد بوو لە تەواوی ناوچەکەدا. ئەم دیمەنە تراژیدیاییەکی یەکجار گەورە بوو بەسەر کۆمەڵگەی کوردی داهات، چونکە کاریگەری نەرێنی بەسەر تەواوی بابەتەکاندا دروست کرد و لە دیدی نەیارانی کورد بووە هۆی گۆشەگیر بوونی هەستی ڕزگاری خوازی. ئەم ئاشووبە بەردەوام لە هەست و نەستی کۆمەڵگەی کوردی وەک بارێکی ناخۆش و کەشێکی ماتەم وەک فیلمێکی ناسۆری لێدەدرێتەوە.

سوودەکانی نۆستالژیا:
لەبارەی سوودەکانی نۆستالژیا دەتوانین بە دوو ڕەوت ئاماژەی بخەینە سەر، ڕەوتی نوێ پێیوایە گەڕانەوە بۆ ڕابردوو و بیرەوەرییەکان کارێکی باش نییە، چونکە کۆمەڵگەی داهاتوو دەخاتە بەر سێرەی دارووخان و پەرتەوازەیی، دەبێتە بەربەست لە بەردەم پێشکەوتنەکانی کۆمەڵگە، ئەمەش خاڵێکی خراپ و تاریکە بەسەر ڕەوتی هاوئاهەنگی جیهانیدا. ڕەوتی دووەمییان بە تایبەتی ڕۆمانسییەکان پێیان وابوو دەبی کۆمەڵگە لەگەڵ ڕابردوو دانەبڕێت و بەردەوام پەیوەندی بە کلتورە کۆنەکانەوە هەبێت، بۆ ئەوەی ئاگاداری هەموو بار و دۆخێکی ڕابردوو بێت، لەگەڵ جیهانی نوێشیدا شەن و کەوی بکات. ئەلس چاندلەر دەڵێت: (زیندوو کردنەوەی چاخی نێوەند، کە وردە وردە ئامادەییەکی چاکی بە خۆوە دەگرێت، لە لایەن خۆیەوە هەستێکی دروست کرد، کە بە گشتی مایەی قبووڵکردن بوو، هەروەها جیا بوو بەوەی کە لەسەدەی ناوەڕاست هەبوو، بەوەی دامەزراندنی ڕابردوو کیانێکی خەیاڵی سەربەخۆ و بە ژیانی تایبەت دروستکرد، ئیدی کۆچی خەیاڵ بۆ ڕابردوو لە زەینی ڕۆمان و ئەدەبدا ئەنجامدرا…)٦ دابڕان لە ڕابردوو، بەجێهێشتنی ئەزموونێکە، یان بیرەوەرییەکە، دوور و نزیک پەیوەندی بە هەست و کەسایەتییەکەوە هەیە. بۆیە ناکرێ دابڕێین و بە شتێکی کەم بایەخ تەماشای بکەین. چونکە بابەتی بیرەوەری، یان نۆستالژیا سوودی هەیە دەتوانیین ڕەنگی تۆخ کردن بخەینە سەرچوار خاڵی سوود.
یەکەم| گێڕانەوە، یان هەڵدانەوەی لاپەڕەکانی بیرەوەری پێویستییەکی رۆحی و دامرکاندنەوەی تەوژمەکانی دەروونە، چونکە کاتێک مرۆڤ بە نێو دەیان سەختی و ڕووداودا دەگاتە تەمەنێکی درەنگ و هەڵکشاو، پیویستی بە بیر هێنانەوە و گەڕانەوە هەیە بۆ ڕابردوو، بۆ ئەوەی ڕەسەنایەتییەک لە ڕابردووەوە بە ئێستاوە گرێبدات.
دووەم| سوودیکی تری نۆستالژیا، خاڵی بوونەوەی نووسەرە لە هەست و دەروونە هەڵچووەکان، لە ڕێگەی وشە و دستەواژەی بیرەوەری.
سێیەم| سوودێکی تر، بە دەق کردنی چەمک و بابەتەکانی نۆستالژیایە، چونکە خەیاڵ باشتر و غەریبتر بەسەر تەواوی بابەتەکانی نۆستالژیادا بڵاو دەبێتەوە و لە نێو دەق و ژانرە جوداکاندا وێنەی پڕ سەرنج دروست دەکات.
چوارەم| پێموایە، نۆستالژیا سوودێکی بەرچاوی دەبێت لە بنیات و گەشەی ئەدەبی و ئەو چەمکانەی لە ڕێگەی خەیاڵەوە دروست دەبن، بۆیە وابەستە بوون بە ڕابردوو دوورکەوتنەوە نییە لە تازە بوونەوە و داهێنان.
لەم توێژینەوەیەدا لەگەڵ هەبوونی کۆمەڵێک تێبینی زمانەوانی و سەرنجی ڕەخنەیی، دەرفەتێک بۆ دەرخستنی دوو باس، یان دوو ئەرک دەردەکەوێت، ئەوانیش نۆستالژیا و کتێبی (سەرەتاتکێی سەربردان)ە، نۆستالژیا وەک باسێکی زانستی و میتۆدێکی تیۆری گرنگی و ماهییەتی خۆی هەیە لە نێوەندی شرۆڤەکاری و ڕەخنگەریدا. بۆ ئەم مەبەستەش بە سوود بینین لە خوێندنەوەی زانیاری زیاتر لە جەوهەری بابەتەکە، دەگەینە سوودی زیاتر و گرنگی نۆستالژیا.
کێبی(سەرەتاتکێی سەربردان) دەریچەیەکە بەسەر کۆمەڵێک زانیاری گشتی و کەسایەتی نووسەردا دەکرێتەوە، بەڵام ئەم کتێبە دوور نەکەوتۆتەوە لە هوونەری گێڕانەوە و پەراوێز خستنی خاسیەتەکانی ئەدەب، ئەگەرچی لایەنی پراکتیزە کردنی مێژوویی بە شێوەیەک لە شێوەکان لە هەندێک شوێندا زاڵ دەردەکەوێت، ئەمەش ئاگەرێکی کراوە دەبێت، کاتێک کتێبێک بخوێنیتەوە و بۆ نێو ئاهەنگی بیرەوەری ڕاتبکێشێت. ئەم کتێبە دەکرێت بکرێتە بەشێک لە میژووی گێڕانەوە، یان پەنایەک بۆ ئەوەی جۆرێک زنیاری مێژوویی لێدەرخستە بکەین.

عەلی مستەفا\ ٢٠٢٠
شەقڵاوە

———————————————————-

سەرچاوەکان:
1- د. حەمە مەنتک، چەشە و چەشنە ئەدەبییەکان،چاپخانەی مەم و زین،٢٠١٩ هەولێر، لاپەڕە ٩.
2- سۆران مامەند عەبدوڵڵا، نۆستالژیا لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا، تاران ٢٠١٦،لاپەڕە ١٥.
3- بەختیار عەلی، ناشوێن، ٢٠١٨ سلێمانی،لاپەڕە ١٥٠.
4- فەلسەفەی بوونگەرایی (ووجودیەت)، و. ئازاد بەرزنجی، ناوەندی غەزەلنووس، چاپی سێیەم، سلێمانی ٢٠١٩، لاپەڕە ١١١
5- سوود بینراوە لە کتێبی مێژووی جوڵانەوەی نەتەوەیی ڕزگاریخوازی گەلی کورد لە باشوری کوردستان ١٩٧٥- ١٩٩١، و. دلێر ئەحمەد حەمەد، ٢٠١٩ سلێمانی.
6- کەریم دەشتی، ئەدەب و فەلسەفە، چاپی دووەم، هەولێر ٢٠١٣، لەپەڕە ٥٠.
7- ئارێز عەبدوڵڵا، سەرەتاتکێی سەربردان، لە باتی ڕۆمان، بەرگی یەکەم، ٢٠١٩.




ناوچەى باڵەکایەتی لەنێوان ھۆلاکۆ و کۆرۆنادا … موحەممەد گەڵاڵەیی*

باڵەکایەتیی؛ ناوچەیەکی خاوەن تایبەتمەندی ھەمەلایەنەی ژیاری، ئابووری، کۆمەڵایەتی و خوێندەوارییە لە مێژووی تۆمارکراوی کورد دا، بەڵام لە چاوی داگیرکەرانی کوردستاندا، ناوچەیەکە گرنگی جیۆستراتیژی سەربازی ھەیە..!
ھێرشی مەغۆلەکان بەسەرکردایەتی جەنگیزخان(١١٦٥-١٢٢٧) و دواتر نەوەکەی ھۆلاکۆ (١٢١٧-١٢٦٥) لە سەرەتای سەدەی سیانزەھەم ١٢٠٠ زائینی دا بۆ سەر خۆرھەڵاتی ئیسلامی کە لە جێۆگرافیای ئێستادا بە باشووری خۆرئاوای کیشوەری ئاسیا ناسراوە دەستی پێکرد، بۆ ساڵی ١٢٥٨ زائینی بەسەرکرادیەتی ھۆلاکۆ گەیشتنە شاری بەغداد و کۆتاییان بە خەلافەتی عەباسی ھێنا..!
مێژوونووس و پسپۆری خۆرھەڵاتی کەونار خوالێخۆشبوو: پرۆفیسۆر دکتۆر جەمال رەشید، لە چاوپێكه‌وتنێكی گۆڤاری كوێستان دا له‌ ژماره‌(25-26)ی ئایار-حوزەیرانی 2010 ی لاپه‌ڕه‌كانی 10 و 11 دا، بەمشێوەیە باسی ھاتنی مەغۆلەکان بۆ سەر ناوچەی خانێ خۆرھەڵاتی کوردستان و حاجی ئۆمەرانی باڵەکایەتی لەباشووری کوردستان دەکات:(لەبەرئەوەی ئێرە[مەبەستى باڵەکایەتییە] ناوچەیەکی ستراتیژییە، زۆر خەڵک ویستویەتی داگیری بکات..چ لەسەردەمی مەغۆل، بۆ نمونە مەغۆلەکان کە ھاتن ھەر لە دەرگای ناوچەی خانە و حاجی ئۆمەران شەش ساڵ مانەوە و نەیانتوانی بەھۆی سەختی شوێنەکە بپەڕنەوە و ھەتا چوونەوە خوارتر لە ناوچەی خانەقینەوە چوون بەغدایان داگیرکرد)، بۆماوەی شەش ساڵ سەربازگەی مەغۆلەکان لە حاجی ئۆمەران و خانێ دەمێنێتەوە بۆ ئەوەی ناوچەی باڵەکایەتی داگیر بکەن و دواتر بە ڕێگەی دەشتی دیانا-ھەریر-ھەولێر دواتر بۆ دەشتى کەرکوک-موصڵ گەیشتن بە شارى بەغداد، بەڵام دوای شەش ساڵ واتە لە ١٢٥٢-١٢٥٨، پرۆژەی مەغۆلەکان شکست دەھێنێت و ڕوو لەناوچەى کرمانشاه لە باشووری رۆژئاوای ئێران دەکەن، بەناوچەی خانەقین لە خۆرھەڵاتی بەغداد دا دەگەنە ناو دڵی دەسەڵاتی خەلافەتی عەباسی، کە مەغۆلەکان توانیان بە دوانزە ڕۆژ بەغداد بگرن، ئەمەریکیەکان لە ٢٠٠٣ بەم ھەمو تەکنەلۆجیایە پێشکەوتوە شاری بەغدادیان بە ٢١ ڕۆژ لە چنگی حکومەتى بەعس(١٩٦٨-٢٠٠٣) رزگارکرد.

ھۆکاری سەرەکی شکستی مەغۆلەکان کە نەیانتوانی باڵەکایەتیی داگیر بکەن بۆ رووخاندنی بەغداد، کە ھەرچەندە ئەوان لەوڵاتی چین و ماچینەوە ھاتبون و وڵاتان و خاکێکی زۆریان داگیرکردبو، بەڵام دوای ناردنی چەند گروپێکی سەربازی تایبەت بۆ کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر تەواوی ناوچەکە، بەتایبەتی لە ڕووی جێۆگرافی و سەربازی و پێکھاتەی دانیشتوانەکەی، بڕیاڕی پاشەکشە دەدەن، چونکە بونی شاخی بەرز بەرز کە بەسەر ڕێگەکانی دەڕوانی و زۆر بەئاسانی لە دۆڵە سەختەکانی باڵەکایەتیی دەرباز نابون، نەیاندەویست ھەمان شکستی گەورەی یۆنانیەکان کە بەھێزی دە ھەزارەکە لە مێژووی کۆندا ناسراوە، کە لە ساڵى ٤٠١ى پێش زائینى لە شەڕگەى (کۆناکسا: لەخواروى شارى مەدائین) کە تێیدا کۆرشى بچوک کوژرا، کە لەهەمانکاتدا دە هەزار سەربازى یۆنانى پشتیوانیان دەکرد بۆ لادانى براکەى ئەردەشێرى دووەم، کە ئیمپراتۆرى ئەخمینى بو، کە کۆرشى بچوک داواى عەرشى ئیمپراتۆریەتى دەکرد، هێزەکانى یۆنانى کە بە دە هەزارەکە لە مێژوودا بەناوبانگن بەخاکى کوردستان بەسەرکردایەتى گەزنەفۆن(٤٣٠-٣٥٤ پێش زائین) تێپەڕبون، بەڵام لەسەر دەستی کاردۆخییەکان توشی نەھامەتیەکی زۆر ھاتن هەتا گەیشتن بەسەر دەریاى ڕەش لە شوباتى ساڵى ٤٠٠ پێش زائین، هەڵمەتەکە پێنج مانگى خایاندوە، بۆ زانیارى خوێنەران دواتر گەزنەفۆن مێژووى ئەم شەڕ و بەسەرهاتانەى لە کتێبب بەناونیشانى(ئاناباسیس) نووسیى، واتە: ( ڕێڕۆیشتنى سەربازى یان کشان بەناو وڵاتێک دا)، کە لە ساڵى ٢٠١٣ ئەم کتێبە لە زمانى یۆنانى کراوەتە کوردى، لێرەدا مەغۆلەکان نەیاندەویست تووشى هەمان چەرمەسەرى و پێکدادان ببن، چونکە لە باڵەکایەتى هۆزى زەرزاییەکان نیشتەجێ بونە، لە دامێنى شاخى مامەڕووت شارێکى گەورەى زەرزاییەکان هەبوە، ئەو هۆزە بە شەڕکەر و ئازا ناسراون، بۆیە مەغۆلەکان ڕێگەی باشووری خۆرائاوای ئێرانی ئێستایان بۆ گەیشتن بەشاری بەغداد ھەڵبژارد، چونکە دواى هێرشى مەغۆلەکان بۆ سەر وڵاتانى خۆرهەڵات و ناوەڕاستى ئەوروپا، لەوانەیە ئەو سەرچاوانەى باسیان لە ڕێڕۆیشتنى هێزى دە هەزارەکەى یۆنانى کردوە، یان کتێبی دە هەزارەکەیان چنگ کەوتبێت و لەڕووى زانستى سەربازى ئەوکاتەوە تەتەڵەیەکى باشیان بۆ ئەنجامدابێت، بە کورتى نەیانویستبێت هەڵە سەربازییەکان دووبارە بکەنەوە..!
ئەم تۆمارە مێژووییە خۆڕاگری خەڵکی باڵەکایەتیی و قایمی ناوچەکە و چیاسەرکەشەکانی دەردەخات، کە شکستی بە ئامانجی داگیرکاری مەغۆلەکان ھێناوە، لەھەمانکاتیشدا بۆتە بەربەستێک لە ڕوودانی کارەساتی کوشتار و تاڵانکاری مەغۆلەکان، کە پێش ئەوەی مەغۆلەکان بگەنە باڵەکایەتیی لە شاری دیاربەکر و باکووری کوردستان کوشتار و تاڵانییەکی زۆریان ئەنجامدابو.. ھەروەھا باڵەکایەتیی لە مێژوودا ئەوەی پێبڕاوە کە داگیرکردنی زۆر ئاسان نییە، بەتایبەتی ئیمپراتۆریەتی مەغۆلی بەم ھەمو ھێزەی ھەیبو چۆکی لەبەر داد، کەواتە؛ ھەر شاری ھەولێر ھۆلاکۆ بەزێن نییە، بەڵکو باڵەکایەتیش ھۆلاکۆ بەزێنە، بەپێی ئەم تۆمارە مێژووییەی لەسەرەوە نووسیمان.
ئەمرۆژانە دیسان پەتای کۆرۆنا بە مەملەکەتی باڵەکایەتی دا بڵاوبۆتەوە، کە سەرچاوەی ئەم پەتایە وڵاتی باب و باپیرانی مەغۆلەکانە یان ئەو وڵاتەی مەغۆلەکان لێیوەی ھاتن بۆ ئەوەی باڵەکایەتی داگیر بکەن، ئەوان نەیانتوانی باڵەکایەتیی داگیر بکەن، بەڵام کۆرۆنا باڵەکایەتی خستە نێو بازنەی پەتاکە، بەڵام ھەروەک ئەو سەدانەی پێشوو باسمان کرد، کە چۆن باڵەکایەتی بۆماوەی شەش ساڵ خۆی لەبەردەم ھێرشی بەربەریترین ھێزی دونیا گرت، لەھەمان سەردەم دا بەغداد کە ناوەندی خەلافەتی عەبباسی و دەسەڵات بو، بە دوانزە ڕۆژ کۆتایی ھات، خەڵکی ئێمە لە ناوچەی باڵەکایەتیی بەورەییەکی بەرزی سەربەرزی و نەمری وەک لە مێژوودا تۆمارکراوە، ئەم ناخۆشییە تێدەپەڕێنێت، چۆک بەو پەتا جیھانیە دەدات بە پشتیوانی خودا و خۆراگری خەڵک وەک بەفری سەرچیا سەرکەشەکانی دەیتوێنێتەوە و دەیکات بە تۆمارێکی زیندووی تێکۆشان لە دژی پەتایەکی جیھانی دا.

*مامۆستا لەبەشی مێژووی فاکەڵتیی ئاداب لە زانکۆی سۆران.




سەرمایەداری لەفۆڕمی ئایندا … ن: ئاراس سەعید

ئیمپڕیالیستی کەپیتاڵیزم، لەدوای ڕوخانی یەکێتی سۆڤیەت لەفۆڕمێکی نوێی ئاینیدا، خۆی فۆڕمۆلەکردۆتەوە، بەجۆرێک یۆتۆپیای سەرمایەداری بەهەشتێکی یۆتۆپی لەڕێگەی عیبادەت کردن و کارکردنی بەردەوامەوە، بۆ بەندەکانی خوڵقاندووە، ١”لەژێر سایەی ئەم سیستمەدا، چەشنی ئاین، تاوان دەبەخشێتەوە، ئەویش لەڕێگەی پێدانی قەرزەوە، مرۆڤ بەناچاری تووشی تاوان دەبێت”[ قەرز] تاوانە گەورەکەیە، کەچەشنی ئاین مرۆڤ ناچاری، عیبادەت دەکات بۆ پاکبوونەوە لەتاوان.

ئەم سیستمە، لەشیوەی ئایندا، مرۆڤ ناچاردەکات، بەردەوام عیبادەت بکات، بۆ بەدەستهێنانی بەهەشت، لەڕێگەی فرۆشتنی هێزی کارەکەیەوە، بەردەوام بێت، بۆ پاکبونەوە لەتاوان، یاخود بەدەستهێانی بەهەشت، عیبادەتی زیاتر بۆکۆرکردنەوەی سامان و کڕینی خزمەتگوزاری و ئۆتۆمبێل و ڤیلا و کۆشکش.

ئەم ئاینە نوێیە، مرۆڤ تووشی نامۆبوون دەکات بەرامبەر بەخۆی، مارکس وتەنی : “کرێکار لەڕێگەی فرۆشتنی هێزی کارەکەیەوە، نامۆ دەبێت بەرامبەر ئەوکاڵایەی خۆی بەرهەمی هێناوە”

لەم سیستمەدا، پارە وەکو خودا، لەچەشنی ئاینە بت پەرستەکاندا، دەپەرسترێت، واتا مرۆڤ دەبێتە، دروستکراوی شتێک کەخۆی دروستی کردووە، واتا مرۆڤ نامۆ دەبێ لەخودی خۆی، ئەریک فرۆم دەڵێت:۲ “کەسایەتی بازاڕکەر، لەڕوکاردا کۆمەڵایەتیەو پەیوەندی لەگەڵ زۆرکەسدا هەیە، بەڵام لەناخدا تەنهایە، ژمارەیەکی زۆری مرۆڤەکان لەڕۆژگاری ئەمڕۆدا هەست بەتەنهایی دەکەن، ئەوان هەست دەکەن وەکو[ کەلوپەل و کەرەستە] مامەڵەیان لەگەڵ دەرکرێت” واتا بەهای مرۆڤ بەستراوە، بەعیبادەتکردنەوە، وەکوچەندێتی کڕێنی شت لەبازاڕدا، بەستراوەتەوە بەدان پێنانی ئەوانی تردا، بەسەر کەوتنایەنەوە، واتامرۆڤ لەڕوانگەی کەسایەتی و خودێتی و شوناسیەوە هەڵناسەگێندرێت. ئەویش پەیوەندی بە هەستکردن بەگوناهەوە هەیە.

ئاینی سەرمایەداری، مرۆڤ تووشی پەراوێزبوون دەکات، لەڕێگەی تاوان بارکردن و پێدانی قەرزەوە، مرۆڤ لەژێرسایەی ئەم سیتستمەدا، بەدرێژایی ژیانی دەبێت خەریکی عیبادەتکردن بێت بۆ دانەوەی قەرزەکانی، چەشنی ئاین، تەنها نوخبەیەکی قەشەو پیاوانی ئاینی لێ سودمەندن، مرۆڤ دەبێ بەردەوام تێبکۆشێت بۆدانەوەی قەرز و بەدەست هێنانی بەهەشتی سەرمایەداری، ئەویش لەڕێگەی خۆنامبۆن و پەرستنی پارەوە. لەم سیستمەدا، مرۆڤ شادی و ئومێد لەدەست دەدات، سەرمایەدار بۆ دابینکردنی سەرمایەگوزاریەکەی پێویستی بەقەرزە، هەموو مرۆڤایەتی دەکەونە ژێر بارێکی گرانی تاوانەوە، جگە لەکەمینەیەک کەئاڕاستەکەری بازاڕ و خاوەنی بنەماکانی بەرهەم هێنانن، مرۆڤ چەشنی کۆیلە، ڕۆبۆت، کاردەکات، تاسەرمایەی پێغەمبەرانی ئاینەکە، کەڵکەبێت لەسەرمهێزو بازووی چینی کارکەر، تاکە ڕێگا و ئەلتەرناتیڤی، مرۆڤ بۆ ڕزگاربوون لەم ئاینە ئەبسکرات و سەپێنەرەی نیولیبڕاڵیزم سۆسیالیزمە، خەباتی چینایەتی و تێکۆشان بۆ گەیشتن بەکۆمۆنیزم و کۆمەڵگای بێ چین.

ن: ئاراس سەعید

سەرچاوەکان
۱- ئاشنابوون بەهزری واڵتەر بنیامین،
و. پێشڕەو محمد
۲-بەناوی ژیانەوە، ئەریک فرۆم،
و.ئازاد بەرزنجی




شەوانی تەنیایی موسڵ … شیعر: مستەفای حەسەنە گەورە ( مستۆ(

شەوان بێدارم و
خەون لە چاوانما باڵندەیەکی سرک و تەریوە
دەڵێی لە هێلانەی چاوەکانما
بێچووی ئازیزیان تیا سەربڕیوە

شەوان بێدارم و
لە پەنجەرەی ژوری تەنیاوە
سەرنج ئەدەم بەفرەوە دەبارێ
چەند ڕادەمێنم
چەند ورددەبمەوە
لەو کلو بەفرانە
تۆ بڵێی هێزێ شاراوە هەبێت
نەیەڵێ بەریەکترکەون
ئاوا بەڕێکی کە دێنە خوارێ.

بەفرەو دەبارێ
بەڵام تۆزێ تر
ئەویش دەخەوێ
لێرە لە شاری پەت و سێدارە
با بەفریش خەوێ کێ دێتە خوارێ!؟

مستۆ
١٩٨٦
بەشی ناوخۆیی پەیمانگای موسڵ\ یابانی




تورکیا شه‌ڕی دژی پێکاکا توندتر بۆ ناو عێراق ده‌گوێزێته‌وه‌‌ … ئینگه‌ ڕۆگ و. له‌ ئه‌ڵمانییه‌وه‌: هیوا ناسیح

((سوپای تورکیا هه‌فته‌ی ڕابردوو هێرشێکی دژ به‌ گه‌ریللاکانی کورده‌‌کانی تورکیا له‌ باکوری عێراق ده‌ستپێکرد. له‌‌م میانه‌دا له‌ لایه‌ن کورده‌کانی عێراقه‌وه‌ هاوکاری ده‌کرێت.))
فڕۆکه‌یه‌کی بێ فڕۆکه‌وان به‌سه‌ر ناوچه‌یه‌کی شاخاوی باکوری عێراقدا ده‌فڕێت، کامێراکه‌ی به‌دوای که‌سێکه‌وه‌‌یه‌، که‌ گومان ده‌‌کرێت شه‌ڕکه‌ری پارتی کرێکارانی کوردستان (پێکاکا) بێت، ئه‌و هه‌ڵدێت و خۆی له‌ ژێر دارێکی نزمدا ده‌شارێته‌‌وه. چه‌ند چرکه‌یه‌ک دواتر له‌ لایه‌ن رۆکێتێکه‌وه‌ ده‌پێکرێت. له‌ میانه‌‌ی هه‌ڵمه‌تی (چنگی پڵنگ) دا پێده‌‌چێت که‌ هێزه‌ کۆماندۆکان (سێ گه‌ریللای تیرۆریستیان له‌ کار خستبێت)، وه‌‌زیری به‌رگری تورکیا له ئه‌‌نقه‌ره‌ و له ڤیدیۆیه‌کدا وا ده‌په‌یڤێت.
(چنگی پڵنگ) ناوی نوێترین ئۆپه‌راسیۆنی سوپای تورکیایه‌ دژ به‌ کورده‌ شۆڕشگێره‌کانی تورکیا، که‌ ده‌یان ساڵه‌ جێگه‌ی خۆیان له‌ باکوری عێراقدا قایم کردوه‌. هێرشی زه‌مینی ئه‌مجاره‌، که‌ سه‌دان کۆماندۆ به‌شدارن تێیدا، هاوکاته‌ له‌گه‌ڵ هێرشی (ئۆپه‌راسیۆنی چرنوکی هه‌ڵۆ)، که‌ تێیدا فڕۆکه‌ی جێتی شه‌ڕکه‌ر سه‌ره‌تای هه‌فته‌ی ڕابردوو ده‌یان ئامانجیان له‌ته‌واوی سنوری تورکیا – عێراق بۆمباباران کرد، که‌ سه‌دان کیلۆمه‌تر له‌ یه‌ک دوور بوون.
هێرشه‌ ئاسمانییه‌کان له‌ نزیکی سنور و ناوچه‌کانی شاخه‌‌کانی قه‌ندیل، که پێکاکا باره‌گای سه‌ره‌کییان تێیدایه‌ ئه‌نجام درا، تا ده‌گاته‌ ده‌وروبه‌ری که‌مپی په‌نابه‌رانی مه‌خمور له‌ باشوری هه‌ولێر، هه‌روه‌ها شاخه‌کانی شه‌نگال له‌ رۆژئاوای موسڵ. له‌وێ پێش سێ ساڵ زۆر له‌ خه‌ڵکانی که‌مینه‌ی ئێزیدی ته‌نها به‌ هاوکاریی پێکاکاوه‌ له‌ کۆمه‌ڵکوژیی و جینۆساید رزگاریان بوو.

قوربانی له‌ نێو خه‌ڵکانی سیڤیلدا
(جه‌نگی پاک دژی به‌ تیرۆریسته‌کان) وه‌ک ناونراوه‌، ئه‌مه‌ ته‌نها خه‌یاڵه‌. ئۆپه‌راسیۆنه‌کانی سوپای تورکیا له‌ باکوری عێراقدا هه‌میشه‌ قوربانی له‌ نێوان خه‌ڵکانی سیڤیلدا لێ ده‌که‌وێته‌وه‌. ڤیدیۆیه‌ک، که‌ که‌سێکی دانیشتوی گوند ڕۆژی‌ هه‌ینی و نزیک له شارۆچکه‌ی شیلادزه‌ تۆماری کردوه‌، پیکابێکی سپی نیشان ده‌دات، که‌ لێیدراوه‌ و له‌ پشتییه‌وه‌ خۆڵه‌مێش و دوكه‌ڵێکی ره‌شی لێ به‌رز ده‌بێته‌وه‌. (ڤیدیۆکه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م وتاره‌دا له‌ سایتی رۆژنامه‌که‌ بڵاوکراوه‌ته‌وه‌ – و.)، که‌سوکاره‌که‌یان بۆ میدیای کوردی گوتیان، که ئه‌وان سێ گه‌نج بوونه‌ ویستویانه‌ سه‌یرانێک بکه‌ن. له‌وێدا ئه‌وان له لایه‌ن دوو شه‌ڕکه‌ری پێکاکاوه‌ ده‌وه‌ستێنرێن و ئیتر له‌ لایه‌ن‌ توکیاوه‌ بۆمباباران ده‌کرێن. دوو که‌سی سیڤیلی تریش به‌ پێی سه‌رچاوه‌کانی ناوچه‌که‌ له‌ هێرشێکی تری ئاسمانیدا کوژراون.
به‌ پێی قسه‌ی سه‌رۆکی شاره‌وانی ئه‌وێ بێت، ته‌نها له‌ گونده‌کانی ده‌وروبه‌ری شیلادزه‌دا، له‌م سێ ساڵه‌ی دواییدا ٢٤ که‌سی سیڤیل کوژراون. دانیشتوانی ده‌یان گوند چۆڵیان کردوه‌ و هه‌ڵاتوان. له کاتێکدا حکومه‌تی به‌غدا ناڕه‌زایی خۆی دژ به‌م هێرشه‌‌ی تورکیا ده‌ربڕیوه‌، حکومه‌ته‌ کوردییه‌که‌ی هه‌رێم بێ ده‌نگه‌. پاش کوژرانی ئه‌و خه‌ڵکه‌ سیڤیلانه‌، ئینجا وته‌بێژی حکومه‌‌ته‌که‌ جوتیار عادل داوای کرد، که‌ تورکیا رێز (سیاده‌ی وڵاته‌که‌مان) بگرێت. هه‌روه‌ها داواشی له‌ پێکاکا کرد، که‌‌ ناوچه‌که‌ یه‌کسه‌ر به‌جێ بهێڵن. حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان خوازیاری په‌یوه‌ندییه‌کی دۆستانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موواندا، جوتیار وا دوا.
هێرشی ئه‌م جاره‌ له‌ کاتێکدایه‌، که‌ ناوچه‌‌که‌ ڕووبه‌ڕووی شه‌پۆلی دووه‌می په‌تای جیهانگری کۆرۆنا بۆته‌وه‌. ئه‌م به‌شه‌ وڵاته‌، پاش جێبه‌جێکردنی کۆمه‌ڵێک رێکاری توند شه‌پۆلی یه‌که‌می به‌ باشی تێپه‌ڕاند. به‌ڵام له‌ سه‌ره‌تای مانگی شه‌شه‌وه‌ زیاتر له‌ ٣٥٠٠ که‌س توش بوونه‌، هه‌روه‌ها نزیکه‌ی ١٠٠ که‌س به‌م ده‌رده‌وه‌ گیانیان له‌ ده‌ستداوه‌. به‌م هۆیه‌وه‌ حکومه‌تی هه‌رێمه‌که‌ هاتوچۆی له‌ نێوان ناوچه‌کاندا قه‌ده‌غه‌ کردوه‌، مزگه‌وته‌کان، یاریگاکان، پارک و هه‌‌ندێک فه‌رمانگه‌ش داخراون، هه‌روه‌ها بازاڕیی شه‌وانه‌ش قه‌‌ده‌غه‌ کراوه‌.

هاوکاریی نێوان بارزانی و ئه‌نقه‌ره‌
سه‌‌ره‌ڕای ده‌ردی کۆرۆنا کورده‌کانی عێراق خۆیان له‌ دۆخێکی سه‌ختدا به‌رامبه‌ر تورکیا ده‌بیننه‌وه‌. له‌ ڕووی ئابورییه‌وه‌ ناوچه‌ کوردییه‌که‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ قازانجی زۆری هاورده‌کردنی نه‌وت بۆ وڵاته‌ دراوسێکه‌یان. داهاته‌کانی گومرگ، که‌ له‌ هه‌نارده‌کردنی کاڵای تورکییه‌وه‌ ده‌ست ده‌که‌وێت، میلیۆنان دۆلار ده‌ڕژێننه‌ خه‌زێنه‌ی هه‌ولێره‌وه‌. پێش چه‌‌ند هه‌فته‌یه‌ک خه‌ریک بوو ئه‌م داهاته‌ ته‌واو په‌کی بکه‌وێت.
ئه‌م دۆخی هه‌ڵئاوسانه‌‌ فه‌رمانبه‌ران و کاسبکارانی که‌رتی گشتی گرته‌وه‌: زۆربه‌یان بۆ چه‌ند مانگێکه‌ موچه‌‌یان وه‌رنه‌گرتوه‌. ئه‌م ره‌وشه‌ تێکئاڵاوه ئابورییه‌ تاکه‌ هۆ نییه‌ بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان، که‌ ناوچه‌‌کانی نێوانی هه‌ولێر و سنوری تورکیای کۆنترۆل کردوه‌، وا لێکردوه‌ گوێڕایه‌ڵ و هاوکار بێت. به‌ڵکو پارتی دیموکرات و هه‌روه‌ها پێکاکاش مافیان داوه‌ته‌ خۆیان، که‌ خۆیان به‌ نوێنه‌ری هه‌موو کورده‌کانی ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌کانیشه‌وه‌ بزانن، ئه‌وان به‌ڵام له‌ ڕووی ئایدۆلۆجییه‌وه‌ زۆر دژ به‌ یه‌کن. ساڵانێکه‌ که‌ پارتی دیموکرات په‌یوه‌ندی توندی له‌گه‌ڵ تورکیادا هه‌یه‌، به‌ ڕاده‌یه‌ک که‌ هه‌ریه‌ک له‌ مه‌سعود بارزانی سه‌رۆکی پارته‌که‌ وه‌ نێچیرڤان بارزانی سه‌رۆکی ئێستای هه‌رێمه‌که‌ له‌ کاتی هه‌ڵمه‌تی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردندا یارمه‌تییان پێشکه‌‌ش به‌ سه‌رۆکی تورکیا ڕ‌ه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان کرد، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌نگ له‌ نێو کورده‌کانی تورکیا به‌ده‌ست بهێنێت.
ئه‌نقه‌ره‌ له‌ شه‌ڕه‌که‌یدا دژ به‌ پێکاکا ده‌توانێت له‌ ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ بارزانی وه‌ک دۆستی خۆی ببینێت. پاش به‌ توندی سه‌رکوتکردنی ڕاپه‌ڕینی گه‌نجانی سه‌ربه‌ پێکاکا له‌ شاره‌ کوردییه‌کاندا ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦، که‌وا گیانی زۆر له‌ هه‌وادارانییانی تێداچوو، جارێکی دی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ شه‌ڕی کلاسیکی تاکتیکی گه‌ریللایی.
به‌کارهێنانی فرۆكه‌ی بێ فڕۆکه‌وان کاره‌‌که‌ی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی تورکیادا هه‌ڵگه‌ڕاندۆته‌وه‌. به‌ پێی زانیارییه‌کانی گروپی نێوده‌وڵه‌تی قه‌یرانه‌کان ژماره‌‌ی گیان له‌‌ده‌ستدانی پێکاکا پێنج جار له‌ قوربانییه‌کانی سوپای تورکیا به‌رزتر بۆته‌و‌ه‌، هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌دا تورکیا ده‌ستیکردوه‌ به‌ دامه‌زراندنی بنکه‌ی سه‌ربازی له‌ باکوری عێراقدا.
وه‌ک ده‌رده‌که‌وێت ئێستا ژماره‌یه‌کی زیاتر له‌ بنکه‌ی سه‌ربازییان بنیاد ناوه‌، که سه‌دان سه‌ربازیان تێدا جێگیر کراوه‌. حکومه‌تی هه‌‌ولێر و به‌غدا هیچ کاریگه‌رییه‌کیان له‌سه‌ر ئه‌وان نییه‌. رێککه‌وتنی تورکیا به‌ ته‌نها له‌گه‌ڵ پارتی دیموکراتدایه‌، راستتریش بڵێین له‌گه‌ڵ خودی مه‌سعود بارزانی، نێچیرڤان بارزانی برازای و کوڕ‌ه‌که‌ی واته‌ مه‌سرور دایه‌، که‌ ئێستا سه‌رۆکوه‌زیرانی هه‌رێمه‌که‌یه‌‌.

ئێرانیش هێرش ده‌کاته‌ سه‌ر دژبه‌ره‌کانی له‌ باکوری عێراقدا
به‌ پێی زانیارییه‌کانی ده‌زگای ململانێ چه‌کدارییه‌کان و زانیاریی ڕووداوه‌کان (Armed Conflict and Event Data Projekt) له‌م پێنج مانگه‌ی سه‌ره‌تای ئه‌‌مساڵه‌وه‌ زیاتر له سه‌دا حه‌فتاوحه‌وتی پێکهه‌ڵپڕژانه‌ چه‌کدارییه‌کان له‌ نێوان سوپای تورکیا و شۆڕشگێرانی پێکاکا له‌ باکوری عێراقدا ڕوویداوه‌. زیاتر له‌ سێیه‌کیان هێرشی بۆمبابارانی فڕۆکه‌‌ و فڕۆکه‌ی بێفڕۆکه‌وان بوونه‌. ئۆپه‌راسیۆنی ئه‌مجاره‌ به‌ تایبه‌ت له‌ ناوچه‌ی حه‌فتانین له‌ باکوری رۆژهه‌ڵاتی شاری سنوریی زاخۆدا خه‌ست بۆته‌وه‌.
ڕه‌خنه‌گرانی پارتی دیموکرات له‌و باوه‌ڕه‌دان، که‌ ئامانجی دووری تورکیا هێرشێکی فراوانی سه‌ر باره‌گاکانی سه‌ره‌کی پێکاکایه‌ له‌ شاخه‌کانی قه‌ندیلدا. وه‌ک به‌ردی بناغه‌ش پێنج بنکه‌ی سه‌ربازیی له‌ ناوچه‌کانی شاخه‌کانی خوارکوڕک و سێگۆشه‌ی سنوری نێوان تورکیا، ئێران و عێراق دامه‌زراندوه‌. هێرشێکی وا بۆ سه‌ر قه‌ندیل ته‌نها به‌ هاوکاری ئێران و یه‌کێتی نیشتمانی کوردستان ئه‌گه‌ری هه‌یه‌، که‌وا ناوچه‌کانی ده‌وروبه‌ریی ئه‌وێیان له‌ ژێر کۆنترۆڵدایه‌.
ئێران له‌ هه‌فته‌ی ڕابردوودا ناوچه‌کانی شۆڕشگێره‌ کورده‌کانی ئێرانی له سێگۆشه‌ی سنوریی ده‌ڤه‌ری حاجی ئۆمه‌رانی تۆپباران کرد. تاران حه‌ز به‌ به‌هێزتر بوونی تورکیا له‌ باکوری عێراق ناکات. شتێکی دووریشه‌ که‌ یه‌کێتی نیشتمانیی کوردستان کارێکی وا ئه‌نجام بدات، که‌ وڵاتێکی دراواسێ (تورکیا) ئه‌مان بۆ سودی خۆی به‌کاربهێنێت. به‌لای کوردانی عێراقه‌وه‌ شه‌ڕکه‌رانی پارتی کرێکارانی کوردستان تیرۆریست نین، به‌ڵکو کوردن وه‌ک ئه‌وان.

سه‌رچاوه‌:
رۆژنامه‌ی نۆیه‌ تسویرخه‌ تسایتونگ (NZZ) به‌ناوبانگترین رۆژنامه‌ی ئه‌ڵمانیزمانی سویسریی و ئه‌وروپییه‌ و له‌ ساڵی ١٧٨٠وه‌ به‌رده‌وام‌ ده‌رده‌چێت، ئه‌م وتاره‌ له‌ ٢١/٦/٢٠٢٠ دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.
https://www.nzz.ch/international/die-tuerkei-fuehrt-den-kampf-gegen-die-pkk-immer-staerker-im-irak-ld.1562415?mktcid=smch&mktcval=fbpost_2020-06-21&fbclid=IwAR0tu_-15Y9sVIxuae_NDmqCPztiMqKCFpDE2aC7CYkErDzUIVQXvwpQR7c

تێبینی: وێنه‌ی قه‌ره‌یلان و چه‌ند پاسه‌وانێکی له‌گه‌ڵ وتاره‌که‌دا دابه‌زێنراوه‌، له‌ ژێریدا نوسراوه‌: ئه‌و که‌سێکه‌ زۆرترین داواکراوه‌ له‌ تورکیادا، موراد قه‌ره‌یلان، سه‌رکرده‌ی شه‌ڕکه‌رانی پێکاکا، وێنه‌که‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٦ له‌ شاخه‌کانی قه‌ندیل چرکاوه‌.

‌




نامەیەک بۆ هەموو ڕێکخراوە ئینسان دۆست و ئازادیخوازەکان و بۆ هەموو ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی !

بەریزان سلاو هیوادارین بە دووربن لە کاریگەیەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا

ئەزیزان بەدلنیاییەوە زۆرێک لەڕێکخراوەکانی ئێوە لەسەرەتای ڕووداوی لاقە کردنی ئەو مندالە 8 سالانەی کە شەش مانگ لەمەوبەر پاش رفاندنی لەڕێگەی قوتابخانە، دەستدرێژی سیکسی کرایەسەر، کە دیارە ئیوە ئاگاداری تەواوی ئەو کەیسەن و دواتر ناڕەزایەتی دەربڕینێکی فراوانی بەدوای خویدا کێشا لەلایەن ئەو ریکخراوانەوە کەداکۆکیکردن لەمافو حورمەتی ئینسان بە کارو ئەرکی سەرشانی خۆیان دەزانن !
هاوکات ئیمە لەو کاتانەدا کەمپیەنێکی پشگیری و واژۆ کۆکردنەوەمان بەرێخست، بەناوی (حکومەتی هەریم بەرپرسیارە لەهەر جۆرە دەستدریژیەکی جنسی بۆ سەر مندالان و تاوانباران دەبیت بەتووندترین شێوە سزابدرێن!) پاش پێشوازیەکی یەکجارفراوانی هەزاران ئینسان و واژۆکردنی 300 کەس بۆ جیبەجی کردنی دواکاریەکانی ئەم کەمپینە، بەداخەوە هاوپیچ ڤایرۆسی کۆرونا کوردستانیشی گرتەوەو بۆیە ئیتر بەکردەوە هەنگاوەکانی دواتری کارەکانی ئەم کەمپینەی پەراویزکەوت.
ئەمە لەکاتێکدابوو کە هەموومان ئاگادارین ئەو سەردەمە چ گوشارێک بۆ خێزانی ئەو کچە 8 سالانەیە دەهێنراو چۆن بە هەڕەشەو چاو ترسان هەول دەدرا پاشەکشە بە شکاتەکەی باوکی ئەم کیژۆلەیە (کاک لوقمان ئیسماعیل) بکەن، بەلام بینیمان کە چۆن ئەم باوکە بەو پەری راوەستاویەوە بەرنگاری کردو پی لەسەر ماف و داخوازیەکانی خۆی گیرکرد. هەربۆیە بەداخەوە لەم قۆناغەدا کە جاریکی تر ڤایرۆسی کۆرۆنا هەڕەشە لە ژیان وچارەنووسی خەلکی کوردستان دەکات، ئەم دەسەلاتە نا بەرپرس وستەمکارە ئەم دۆخەی قۆستەوەو لەباتی سزادانی تاوانباران بەتەمان هاوکیشەکە بە زیانی ئەم خێزانە بگەڕینیتەوەو ئیستە ماوەی زیاتر لەهەفتەیەکە باوکی ئەم کچە دەستگیر کراو بەتەمان لە پاداشتی ئەو راوەستانەوەیەدا باوکی ئەو کیچە 8 سالە کاک لوقمان سزابدەن!
بۆیە ئیمە لێرەدا ڕوومان لەهەموو ئەو ڕێکخراوە ئازادیخوازو ئینسان دۆستانەیە کە هەر لە سەرەتای ڕوداوەکەوە نارەزایەتیان دەربریوە یان ئیستە دەیانەویت داکوکی بکەن لە ماف و حورمەتی ئەم خیزانەو دژ بەم کردەوە نائینسانیە راوەستانەتەوە، ڕوومان لە هەموو ڕێکخراوەکانی کۆمەلگای مەدەنی کە نارازین بەم کردەوە نائینسانیە، بۆیە جیگەی خۆیەتی کە کاک لوقمان فەرامۆش نەکەین و داکوکی لە ماف و داواکاریەکانی بکەین و ڕێگە نەدەن لەباتی سزادانی تاوانباران، تاوان لیکراو سزابدریت .
بازدان بەسەر ئەم رووداوە بەدلنیای کاریگەری یەکجار نەرینی لەسەر حالەتە هاوشێوەیەکانی دواتری ئەم کۆمەڵگایە دەبێت و دەرفەت بۆ هەرجۆرە لاقەکردنیک زیاتر دەکاتەوە کە کەس لەبەر سزانەدانی ئەزیزان و ئەندامانی تری خیزانەکانیان دەست بۆ هیچ نارەزایەتی دەربرینیک نەبەن و ڕازیبن بەو کردەوە قیزەون و نائینسانیانە!
بۆیە چاوەروانی دەکرێت لە ڕێکخراو دەستەکانی ئێوەی بەریز کە بۆ بەهەدەرنەدانی هەوڵەکانی پێشوومان و بۆ ڕێگەنەدان بەم دەستدریژیە ئاشکرایانە داواکاریەکانی ئەو کەمپینەی کەپیشتر راگەیەنراوە پەسەندبکەن و ناوی ڕێکخراوەکانی خۆتان بەم نامەیەوە ئیزافە بکەن کە دەنێردرێت بۆ حکومەت و لایەنەی بەرپرسەکان، تا لەریگەی گوشارێکی گەورەو سەراسەریەوە، نەک تەنیا باوکی ئەم کچە 8 سالیە کاک لوقمان ئیسماعیل ئازاد بکریت، بەلکو ئەنجامدەرانی تاوانەکەش بە تووندی سزا بدریت!

ریبوار عارف ریکخەری کەمپەینی ( حکومەتی هەریم بەرپرسیارە لەهەر جۆرە دەستدریژیەکی جنسی بۆ سەر مندالان و تاوانباران دەبیت بەتووندترین شیوە سزابدرین!)

https://l.facebook.com/l.php?u=http%3A%2F%2Fehamalat.com%2FAr%2Fsign_petitions.aspx%3Fpid%3D1090%26fbclid%3DIwAR3UOOy2s7_AtkjDAsbjRAy1d-1FOA3YSMdg1qq910XKqH8wCZ3JXaRm9jc&h=AT3TYu5F-pBMgY6V_0f69mBoaIogLgHk1X8mRFZ1LFysbL6l1rgm5V59Fq_Qt-sXndltyUei22LA1upthf0PanM73m8xRHCYC6V-2P4AxSpP8inHU8HDbQNYuELh0pvgMNEIUQ