ئاماژە: دەستبردن بۆ هزری سیاسی سڵاڤۆی ژیژێك (Slavoj Žižek) دەستبردنە بۆ جەنجاڵییەكی هزری بێ تخووب، بۆ وتنگەلێكی بێ ڕەهەند، ناچووست، دووبارە و ناكۆك. زانینمەندی ئەم بیریارە، كە لە پاشكۆی بیری سێ بیریاری گەورەی ڕۆژاوادایە(هێگل، ماركس، لاكان)، لە كۆڵنەدان بەدوای”ئیدیای کۆمۆنیزم” لە دوورەوە دەدرەوشێتەوە و لە هەموو گۆشەیەكی نووسینەكانیشیا تۆوی كۆمۆنیزم دەچێنێت تا ئەو دەمەی باروبارگە بەرەو هەوارێکی، تێکستێکی، تازە دەگوێزێتەوە. چاندنی نەمامی كۆمۆنیزم، کە زەقترین كاری هزرییەتی زێدی ڕاستەقینەی شرۆڤەكردنە سیاسییەكانیشیەتی کە لەو نووسینانەی بە كۆرۆنای تایبەتیكردن گەیشتە ترۆپك. كۆرۆنا كە گشت گۆی زەمینی سەرقاڵی خۆی كردووە ژیژێكی سەرقاڵی ئەو تێزە فەلسەفییانە كردووە هەڵگری تووخمی كۆمۆنیستین. دروستكردنی نیگا لەمەڕ كۆمۆنیزمێكی نوێ لە تێکستەکانی ژیژێك تایبەت بە كۆڤید-19 بۆ هاوبیرانی لە شكۆفەدان و مانا و شوێنی خۆیان ونناكەن. هاوكات كۆرۆنا چی بەسەر سێستەمی سەرمایەداری جیهانی دەهێنێت و ئایندەی كۆماری سوری چینی چۆندەبێت؟ ئەو پرسیارە دوو ئاقارییە سیاسییەیە کە لە ڕێگای ئەو تێکستانەوە لاماندروستدەبن. بەشێكی زۆریش لە بۆچوونەكانی ئەو تێکستانە سیاسی و ئابوورین كە پێشتر پێیانئاشناین. بەمجۆرە پەتای كۆرۆنا بۆ ئەم ڕوناكبیرە فریادرەسە، هەلێكە لەبەردەم مرۆڤایەتی بۆ ڕزگاربوون لە كۆیلایەتی سیاسەتی بازاڕ، جیهانگیریی ئابووریی، مۆدێلی بەرخۆری ڕۆژئاوا و ئەو تەنگژانەی سەرمایەداری جیهانی زوو زوو بەرهەمیدەهێنێت.
لەم بەشە لەسەر نیگا سیاسی و ئێدیۆلۆژیەكانی ژیژێك دەوەستین سەبارەت بە چۆنیەتی هاوتابوونی بڵاوبوونەوەی كۆرۆناڤایرۆس لەگەڵ “ئیدیای كۆمۆنیزم” كە خەونە گەورە سیاسییەكەی ژیژێكە. شرۆڤەكانی لەو بارەیەوە پێماندەڵێن، ئەم ڤایرۆسە هیوایەكە بۆ سەرهەڵدانەوەی كۆمۆنیزم ،كۆمۆنیزمێكی نوێ، كە ئەوەش بۆ ئێمە شكۆداری ماركس وەبیردەهێنێتەوە، بۆ گۆڕینی سێستەمی سەرمایەداری جیهانی بە مۆدێلێكی سیاسی تر كە كۆمۆنیزمە. كۆتا ئاماژەش لێرە ئەوەیە، ناوبراو زۆر جەخت لەسەر ئەوە دەكات کە پەتای كۆرۆنا ژیانمانی گۆڕی، سەرلەبەر ئەو ژیانەی گۆڕی پێشتر هەمانبوو و گەڕانەوەشی بۆ هەمان ژیان ئەستەمكرد. بۆیە بەدرێژای ئەم بەشە ئەو لایەنە بەرباسدەخەین، ئەم هزرەڤانە وەك هەموو جارێك بۆ دەرفەتێك دەگەڕێت بۆ تۆڵەكردنەوە لە نیولیبرالیزم، لێدانی سەرمایەداری گلۆباڵ و خستنەڕووی هیپۆتێزەكانی(گریمانەكانی)سەبارەت بە گەڕانەوەی كۆمۆنیزم.”كۆرۆنا و شەپۆلی پەناهەندەكان دەكات بە دوو هەڕەشە بۆ سەر ئەوروپا و لەمیانەشیانەوە سەرلەنوێ بانگەشەی دروستبوونەوەی كۆمۆنیزم دەكات. هەروەك چۆن ماركس دروشمی”كرێكارانی جیهان یەكبگرن”ی جاڕدا پێمان چاک بوو كە ژیژێك دژ بە سەرمایەداری جیهانی بانگەشەی دروشمی (تووشبوانی كۆرۆنا یەكبگرن) یان (كەرەنتینكراوەكان یەكبگرن) بکات.

ئیدیای كۆمۆنیزم لە زانینی ژیژێك دا

زانینمەندی ژیژێك لە بواری تێۆری كۆمۆنیزم بۆ دەمی لاوی ئەم بیریارە و ئەو هەل و مەرجە سیاسییە دەگەڕێتەوە کە وشەی كۆمۆنیزم پڕ بەهاترین وشەی زێدی ناوبراوە. پاش هەڵوەشانەوەی یەكیەتی سۆڤیەتی جاران، لە كۆتای 1990، داڕمانی كۆمۆنیزم لە كۆمەڵگە سۆسیالیستیەكان، یەك لەوانە سلۆڤێنیا كە زێدی ژیژێكە، زۆرترین زیانی هزری لە وشەی ناوبراودا كە تا هەنووكەش جێیباسە. لە ساڵی 2009 لە لەندەن كۆنفرانسێك بەناوی””ئیدیای كۆمۆنیزم””بەسترا و بەشێكی دیار لە بیریار و روناكبیرە چەپە رادیكالەكانی ئەوروپا(ژیژێك، بادیو، ڕانسیێر، نێگری، ئێگلتۆن، نانسی، هاڵوارد، تۆسكانۆ و….. ) تیایا بەشداربوون و ساڵانی دواتریش بەشەكانی تری ئەم كۆنفرانسە لە چەند شوێنێكی جیا بەستران. ئامانجی سەرەكی كۆنفرانسەكان “دروستكردنی پەیوەندی بووە لەنێوان فەلسەفەیەكی ڕادیكال و سیاسەت”، چونكە كۆمۆنیزم بۆ زۆربەی ئەو بیریارانە خۆی لە ئیدیای فەلسەفە و سیاسەتی رادیكاڵدا پووختدەكاتەوە، كە واشپێویست دەكات ئیدیاكە خۆی لە دەوڵەتمەداری و ئابووریخوازی داببڕێت و ئامانجیشی گەیشتنبێت بە ئازادی و یەكسانی. لەناو ئەم ئیدیایە خۆڕێكخستنەوەیەك پەنهانە كە زۆر لایەن دەگرێتەوە: پێداچوونەوە بە واتای دێمۆكراتی، پارتی(حیزب)، سەرمایەداری و لیبرال دێمۆكراسی. ژیژێك وایدەبینێت بۆسەرخستنی ئەم ئیدیایە هەر ئەنتی سەرمایەداری پێویست نییە، كە تاڕادەیەك ڕێژەیەكی زۆر بوونی هەیە، دوژمنانی لێبرال دێمۆكراتیش پێویستن. لەسەر بنەمای بینینێكی فەلسەفییانەی بادیوش گوزارە لەوە دەكات كە، دیكتاتۆری كێشەكە نییە، ئەوەی لە ئێستادا لەبەردەم كۆمۆنیزمدا كێشەیە خودی دێمۆكراتیە. بەئاشكرا هەست بەوە دەكرێت كە (بادیو-ژیژێك) ئەو لێبرال دێمۆكراتە لەبەردەم كۆمۆنیزمی نوێ بە كێشەكە دەزانن كە ڕۆژئاوای ئەمڕۆی تەنیوەتەوە.
مایەوە ئەوەش بێژین، ئەم پاندێمییە گڵوباڵە ژیژێكی سەرلەنوێ هەڵدایە ناو پارادۆكس(ناكۆكئامێزی)ەكانیەوە و تێزە فەلسەفییەكانیشی سەرلەنوێ خستەوەڕوو. لە ماوەی پانزە ساڵی ڕابردووشدا لەلایەك لەناو جۆرێك لە خۆ دووبارەكردنەوەی تێزەكانیدا دەخولێتەوە، لەلایەكیتر هەمان تێزە فەلسەفییەكانی(هێگڵ،ماركس،لاكان) دووبارەدەكاتەوە و تێزی سەرەكیشی، كە هەر جارەو ڕەوانبێژییەكی فەلسەفیی بەبەرادەكات، لە هیپۆتێزی(گریمانەی) كۆمۆنیزمدا چڕدەكاتەوە. بەواتایەكی تر ژیژێك خەریكە لە بیرمەندێكی داهێنەرەوە دەبێتە بیرمەندێكی هەمان و ،لەناو هزری خۆشیدا لە داهێنان دەكەوێت.

كۆمۆنیزم و كۆرۆنا

بەپێی ژیژێك كۆرۆنا خوڵقانی كۆمۆنیزمی بەدەمەوەیە، ئەمەش لەڕێگای تێكشكاندنی سەرمایەداری گڵوباڵەوە دێتەدی و هیوامەندیشە كۆرۆنا ببێتە هۆكاری بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسێكی تر، ڤایرۆسی بیركردنەوە لە جێگرەوەی سەرمایەداری، جێگرەوەیەك بكارێت كۆتای بە دەوڵەتی ناسیۆنال بهێنێت و سۆلیداریتی (هاریكاری)یش ببێتە كاكڵی ئەو جێگرەوەیە. وێرای ئەوە، كۆرۆنا، لەدیدی ژیژێكەوە، دەمانخاتە بەردەم دوو بژاردەوە: كۆمۆنیزم هەڵببژێرین یان یاسای جەنگەڵ، كە مەبەست ئابووری بازاڕی سەرمایەدارییە. بۆ (ئەم) چارەسەر دابڕان یاخود كەرەنتین، دروستكردنی دیواری نوێی تەندروستی نییە، چارەسەر پێویستییە بۆ هاریكاریەكی نێودەوڵەتی، هاریكاری دروستكردنی شتێك كە پێشتر،بەناوی كۆمۆنیزمەوە، بوونی هەبووە. قەیرانە گەورەكە بازاڕی ئازاد و جیهانگیریەكی ناڕێك دروستیانكردووە كە دەكارێت هەڵمانداتە ناو چەندین جۆر لە تەنگژە و درمەوە. گەر ژیژێكانە بێینەگۆ ئێژین، لەم حاڵەتەدا كەرەنتینێكی زۆر، تەنهای و دیواری نوێ چارەسەر نین، چارەسەر هێنانەئارای هاریكاریەكی جیهانییە بۆ سازاندنی شتێكی تازە بەناوی كۆمۆنیزمەوە. كۆمۆنیزم شتە تازەكەیە كە كۆرۆنا بۆی هێناین. ئەمە هەمان كۆمۆنیزمی جاران نییە. گەر هەوڵەكانمان بۆ ئەم ئامانجە یەكنەخەین لەناو چوار دیوار دەمێنینەوە، بە كۆمپیوتەرەكانمانەوە سەرقاڵدەبین، كۆنفراسەكانمان بەجۆرێكی ئێلكترۆنی ئەنجامدەدەین و خواردنیشمان بە دیلیڤەری دەگاتەدەست. دەكارین زۆر شتی تریش بكەین و هەر لەماڵەوەش بمێنینەوە. وێرایئەوە، تەنگژەی كۆرۆنا، ژیژێك گۆتەنی، بەڵگەیە لەسەر بێدادییەكانی كۆمەڵگە، دەرفەتێكیشە لەبەردەم نوێبوونەوەی كۆمۆنیزم، ئەو شێوە كۆمۆنیزمە نا لە چین هەیە، ئەوەی سنور بۆ پۆپۆلیزمێكی ناسیۆنالی دادەنێت و هێزی بازاڕی ئازاد و جیهانگیریش دەنێژێت.
ئەو كۆمۆنیزمەی ژیژێك باسی دەكات هەمان ئەو كۆمۆنیزمە مێژووییە نییە پێشتر پێیئاشنابووینە. لای ژیژێك كۆمۆنیزم بەردەوامە و لەناومانیشا دەخولێتەوە، نموونەش لەسەر كاتی قەیرانەكان، كۆرۆنا یان هەر قەیرانێكی تر. دێنێتەوە کە زەبری قەیرانەكان وادەكەن هەموو سۆسیالیستی بین. لێرە دەكارین تێگەیشتنی ژیژێك بۆ ئەو شوێنەش پەلەكێشبكەین كە لە كاتی كۆرۆنا بەشێك لە دەسەڵاتی ئابووری سەرمایەداری هەوڵی دەربازكردنی هەندێك لە كۆمپانیا گەورەكانیدا لەو قەیرانە ئابوورییەی ڕووبەڕوویانبوەوە. ئەمەش بۆ ڕزگاركردنی دەوڵەمەندەكان بوو لە داڕمانی نەختی ، باشە ئەی هەژارەكان! كێ ئەركی دەربازكردنی هەژارەكان بگرێتە ئەستۆ؟ بەپێیی ئیدیای ژیژێک كۆمۆنیزم پێویستە لەم دۆخە بكەوێتەگەڕ و كاری خۆی ئەنجامبدات. دژی ئەوەشە تەنیا بە گۆشەگیری(یان کەرەنتین)، دابڕان و خۆپارێزیەوە سەرقاڵبین، دەبێت داوایترمان هەبێت. ئەڵبەتە داواكانیش مەرجە لە پێكەوەكاركردن، هاریكاریكردنی یەكتر دا خۆیان پووختبكەنەوە، كە ئەمانەش دەشێت دژ بە سێستەمی سەرمایەداری جیهانی بەكارببرێن. ئەو سێستەمەی لە ساتەوەختی كۆرۆنا زۆر وەحشەتناكانە ڕەفتاریكرد. بۆیە (ئەو وتەنی) هەستی خۆدەربازكردن لە تەنگژەی كۆرۆنا و خۆ بەدورخستن لە تووشبوونلێی هاریكاریەكی نێودەوڵەتییە و هەر ئەوەشە كۆمۆنیزمە تازەكە كە هەموو خەمی یەكمانە و كار بۆ ئەوە دەكەین خۆمان لەم پەتا ترسناكە بەدووربگرین. واتە، خەمخۆرییەكی جیهانیانە بە هەستێكی جوانی گلوبالەوە ئەو كۆمۆنیزمە دادەهێنێت كە ژیژێك مەراقیەتی، كە دەشكارێت سنور بۆ كۆرۆنا و گشت ڤایرۆسێكی تر دانێت. لێرەوە ژیژێك بڵاوبوونەوەی ئەم پەتایە بە هیوایەك دەزانێت بۆ تێكشكاندنی سێستەمی سەرمایەداری جیهانی، ئەو سێستەمەی ،بە قسەی ژیژێك، بە ئامرازی كۆن و نەریتی كاردەكات، كە هۆكاری سەرهەڵدانی ئەم جۆرە ڤایرۆسانەیە و ئەو تەنگژەیەشی قووڵتركردەوە ئەم پەتا جیهانییە دروستیكرد. ئەمە وادەكات ژیژێك زۆر ڕاشكاوانە ڤایرۆسی كۆرۆنا بكاتە پردێك بۆ پەڕینەوە بەرەو ناوچەی كۆمۆنیزم، بە چركەیەكی پەرچەكرداری گڵوباڵ دژ بە سەرمایەداری و خەونی گەیشتن بە كۆمۆنیزم. ئەم ڤایرۆسە بۆ ژیژێك لە توانایدایە پاكتاوی ڤایرۆسەكانی تری كۆمەڵگە بكات كە ئێدیۆلۆژیای سیاسی ناساغیان بەرهەمهێناوە.
هەوڵی ژیژێك بۆ گەڕانەوەی كۆمۆنیزم هەمان ئەو مۆدێلە سیاسییە كۆمۆنیستییە كۆنە نییە كە ڕووخا. ئەم كۆمۆنیزمەی ژیژێك باسیدەكات كۆمۆنیستێكی ئایدیالیستی نییە، ئەو كۆمۆنیزمەیە پێویستیەكانی مانەوەی ڕووت دەیسەپێنێت. ڕێك ئەمە ئەو كۆپیەیە لەو “كۆمۆنیزمی جەنگە” ی لە یەكیەتی سۆڤیەتی جاران لە ماوەی ساڵانی 1918 و 1945دا پیادەكرا. هاوكات هەوڵەكانی ترامپ بۆ كاركردن لەگەڵ كەرتی تایبەت بۆ بەرهەمهێنانی پێویستیەكانی ئەمەریكا، هەوڵی جۆنسۆن لە بەریتانیا بۆ خۆماڵیكردنێكی كاتی هێڵی شەمەندەفەر، زۆر دیاردەی تریش بە جۆرێك لە هەڵسوكەوتی سیاسی و ئابووری سۆسیالیستیانە دەزانێت. نەك هەر ئەوە، نموونەش لەسەر ڕفتارێكی (ترامپ) دێنێتەوە كە شیكێك دروستبكرێت بە بەهای 1000 دۆلار و بە گشت ئەو هاوڵاتیانە بدرێت لاو نیین. هاوكات بڕیاریشدراوە چەندین تریلیۆن دۆلارییش بۆ بردنەڕێوەی بازاڕ خەرجبكرێت، كە دیسان ڕوون نییە بۆ؟ لەپێناوی كێ؟ گەر ئەمە مۆدێلێك بێت لە سۆسیالیزم ژیژێك ئەم جۆرە سۆسیالیزمە بە “سۆسیالیزمی بەزۆر” (enforced Socialism )ناودەنێت. باشە ئەم سۆسیالیزمە بەزۆرە سۆسیالیزمی دەوڵەمەندەكان نییە؟ لێرە ژیژێك نموونە لەسەر ساڵی 2008 دێنێتەوە، دەمووەختی داڕمانی بانكەكان، كە كار بۆ دەربازكردنی بانكە گەورەكان كرا لەو تەنگژە نەختییەی ڕووبەڕوویانببوەوە. گشت ئەمانەش ئەم بیرمەندە بەرەو ئەم پرسیارە دەبات: ئەوەی پەتای كۆرۆنا لەگەڵ خۆی هێنای بەرەو بەشی یەكەمی رۆمانی””سەرمایەداری كاتاسترۆف”مان نابات؟ ئەو رۆمانەی ناومی كلاین (Naomi Klein)لەسەر قێزەوەنییەکانی سەرمایەداری نووسی، یان دەبێتە هۆكاری دروستبوونی سێستەمێكی جیهانی نوێی پتر لەسەرەخۆ و زۆرتر هاوتا؟
بێگومان ژیژێك ڕەخنە ئاڕاستەی سێستەمی سیاسی چینیش دەكات. پێیوایە دەسەڵاتی چینی گومانی لە گشت بۆچوونێكی جەماوەری و زانستی هەیە. ئەم بێ متمانەییەی كۆمەڵگەی چینی پەیوەندی بە دەسەڵاتە سیاسییەكەیەوە هەیە. دەسەڵات هەمیشە هەوڵیداوە بەسەر گشت جومكەكانی ژیانا زاڵبێت و دەرگا لە گشت بۆچوونێكی جیاواز دابخات. ئەمەش وایكردووە بێ متمانەی لە وڵاتی چیین بكەوێتە نێوان خەڵك و دەسەڵاتەوە. ژیژێك لە پەرتووكە ناسراوەكەی،””پاندێمی: كۆڤید -19 جیهانی هێنایەلەرزین””، ئاماژە بەوە دەكات كە پزیشكە چینیەكە( لی وینلیانج ) یەكەم كەس بوو هۆشداری لەسەر پەتای كۆرۆنا لە شاری (وەهان )دا و كەچی دەسەڵاتی سیاسی چینی هەر زوو بێدەنگیانكرد و دواتریش خۆی بووە قووربانی ڤایرۆسەكە. بۆیە نەبوونی مافی ڕادەبرڕین لە چین بە سەرچاوەی بەكێشەبوونی پەتای كۆرۆنا دەزانێت. گەر دەسەڵاتی چینی ڕێگایبدایە بەئاشكرا باس لە كۆرۆناڤایرۆس بكرێت دۆزەكە بەم شێوەی ئێستا نەدەبوو. ئەمەی لە ئێستادا لە چین ڕوودەدات تازە نییە و دەسەڵاتی ناوبراو پێشتر زۆر شتی لەوجۆرەی كردوە( بێدەنگكردنی گرووپە ماركسیەكانی زانكۆكان، سەندیكاكان، چالاكەوانانی ژینەگەپارێزی و گرووپە ئاینییەكان)، بەڵام بەپێی بۆچوونە كۆمۆنیستیەكانی ژیژێك بێت مۆدێلی چین لە ڕووبەڕووبوونەوەی كۆرۆنا مۆدێلێكی سەركەتوو بوو، بەجۆرێك كە پێشی بە مۆدێلی ئەوروپای بەتایبەت ئیتالی و دواتر ئەمەریكیش دایەوە. لە ساتەوەختی پەتاكە میكانیزمی بازاڕ بەجۆرێكی تر، جیاواز لە بەشێكی زۆر لە جیهان، كاریكرد، كە ڕەنگە ئەمە هەندێك كەس ناویبنێت كۆمۆنیزم، لێ لە دۆزی چینیدا بەشێوەیەكی تر كەوتەوە. پرۆسەی بەرهەمهێنان و دووبارە بەرهەمهێنان لەو وڵاتە ڕەوتێكی تری وەرگرت كە لە میكانیزمی برسیكردن و چاوچنۆكی ئابوورییەوە، كە ئەوروپا تێیكەوت، دووربوو. لەسەر ئەم بناغەیە، ژیژێك لە یەكەم نووسینی لەسەر پەتای كۆرۆنا بەناوی””خەونم لەمەڕ وەهان22/01/2020″” ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، ئەوانەی دەیانەوێت چین بخەنە كەرەنتینەوە باشەرم لەخۆیانبكەن. هەر لە یەكەم نووسینیەوە ژیژێك بە هیوای ئەوەیە پەتای كۆرۆنا دەرهاویشتەی پۆزەتیڤی هەبێت. دەرهاویشتەی پۆزەتیڤ بۆ ژیژێك چی دەگەیێنێت؟ بێگومان گەڕانەوەی كۆمۆنیزم و تێكشكانی نیولیبرالیزم. بەلاشیەوە سەیرە ئەو هەرایە لەسەر ئەم پەتایە دروستكراوە لەكاتێكا ساڵانە خەڵكێكی زۆر بەنەخۆشی كوشندەی تر دەمرن.
ژیژێك هۆشداری لەسەر ئەوەش دەدات كە، ڕقی ئەوروپاییەكان لە كولتووری غەیرە ئەوروپای، لە كولتووری چینی لە كاتی بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا گەیشتە لوتكە. “چینیە پیسەكان كە ئێمەیان تووشی ئەم پەتایە كرد” بۆچوونگەلێكی لەم جۆرە، كە لێوانلێوە لە شكاندن و بەكەمزانینی كولتووری ئەویتر، لە ئەمەریكا و ئەوروپا خێرا بڵاوبۆوەوە. باشە بۆ ئەوروپا لەژێر سایەی ئەمەریكا ویستی جوگرافیایەكی نائەوروپای بە بڵاوبونەوەی پەتای كۆرۆنا تاوانباربكات؟ یەک لە هۆکارەکان ڕەنگە ئەوە بووبێت کە لەڕێگای تاوانباركردنی ئەویترەوە بەدوای چارەسەرا بگەڕێن. چارەسەرەكە ئەوە نییە توهمەتی بڵاوبوونەوەی ئەم ڤایرۆسە بخرێتە ئەستۆی وەهان، بەڵكو ئەوەیە هەستبكەین كە هەموو لە هەمان بەلەم داین. ڤایرۆسەكە بەزەیی بە كەسمانا نایەتەوە و جیاوازی ئیتنی، ڕەگەزی و ئاینی نێوانیشمان ناكات. هەر بەوهۆیەوە ژیژێك بە هەموو جۆرێك ڕووبەڕووی ئەو دەنگۆ ڕەگەزپەرستیانە دەبێتەوە چین دەكەنە هۆكاری بڵاوبونەوەی ئەم پەتایە. ئەمە بەو مانایەش دێت كە، لێكدانەوەكان سەبارەت بە پەتاكە بەدەر نییە لە ڕەگەزپەستی (ڕەیسیزم)كاتێك بە ئاشكرا داپیرە چینیەكان، ئەوانەی ماری زیندوو و شۆربای شەمشەمەكوێرە دەفرۆشن لە بازاڕەكانی وەهان، بە هۆكاری ئەم پەتایە بزانرێت. بۆیە ژیژێك نیگامان بۆ ئەو تەماشاکردنە دەبات کە تا ئەو جیهانەی تیایدەژین لە پەیوەندی چوونەنێویەكدیدابێت كاتەسترۆفی، موسیبەتی (catastrophe)، ناوخۆی لە وروژاندنی ترسی گڵوباڵ زیاتر دەكات و بەوەش كاتەسترۆفی جیهانی زۆرتر دەبێت. هەچ كاتەسترۆفێكی ژینگەیی كە ڕوودەدات ترسێكی گەورە دروستدەكات و ئەوەش شڵەژان دروستدەكات. ئەمەش بەڵگەیە كە مرۆڤ جارێ جۆرێكە لە بوونەوەری سەر زەوی و هیچیتر. ئەو هەستی شەرمەش لە شارێكی وەك وەهان بۆ سەركەوتن بەسەر كۆرۆناڤایرۆس هەبوو هەستێكی پۆزەتیڤانەبوو.

كۆنەبوونەوەی ژیژێك و ئاگامبێن لەسەر سفرەی كۆرۆنا

جیۆرجیۆ ئاگامبێن(Agamben) یەكەم نووسینی لەسەر پەتای كۆرۆنا لە 26/02/2020 بەناوی””داهێنانی درمێك””بڵاوكردەوە. ئەم نووسینە لەلایەن بیریارانەوە سەرنجی زۆری خرایەسەر و ژیژێكیش، ئەڵبەتە لەڕێگای هێرشكردنە سەر مۆدێلی بیركردنەوەی فوكۆ لە “”چاودێری و سزا””سەبارەت بە بڵاوبوونەوەی پەتا و ڕووبەڕووبونەوەكانی، ڕەخنەی تووندی ئاگامبێن دەكات. ژیژێك یەكەم پەرچەكرداری ئاگامبێن سەبارەت بەو شڵەژان و میكانیزمی چاودێری و سزایەی پەتاكە لەگەڵ خۆی هێنای بە پەرچەكرداری چەپێكی نەریتی لەقەڵەمدەدات و سەرنجیشمان بۆ ئەو شوێنە دەبات كە ئاگامبێن لەژێر كاریگەری هزری سیاسی و تێگەیشتنی بایۆپۆلیتیكی فوكۆ بە دەرهاویشتەكانی گەیشتووە و میكانیزمەكانی دەسەڵاتی سیاسی هاوچەرخی ڕۆژئاواشی پێڕاڤەكردووە. ژیژێك بەلایەوە گرنگە ئەوە بزانین كە بۆ ئاگامبێن لە نووسینەكانی تایبەت بە پەتای كۆرۆنا بەرەو ئەو تێگەیشتنەمان دەبات دەسەڵات بایەخ بە شڵەژان دەدات؟ تەنانەت ئەوەش بە ڕاست نازانێت كە ئاگامبێن پێیوایە حكومەتەكان دەمێك بوو بەدوای بیانووێکەوە بوون بۆ داخستنی كۆمەڵگە. بۆ دەبێت حكومەتەكان هەوڵی داخستنی كۆمەڵگە بدەن كاتێك ئەمە ئابووریان وێراندەكات؟ ژیژێك نایەوێت تەنگژەكە وەك موئامەرەیەكی دروستكراوی كۆمەڵایەتی سەیربكرێت كە هەندێك لە چەپ و یان لە ڕاستڕەوەكانی ڕۆژئاوا دەیبینن. تەنانەت ڕەخنەی ئەوەش لە ئاگامبێن و ئاگامبێنیەكان دەگرێت كە پەتاكە بە درۆدەخەنەوە و وەك یاریەكی سیاسی لێیدەڕوانن. بۆیە ئەم بیرمەندە ئیتالییە لە چاوی ژیژێك نوسخەیەكە لە فەیلەسوفێكی چەپ و كاتێكیش لە بەشی هەشتەمی پەرتووكەكەی كارە ناسراوەكەی فوكۆ،””چاودێری و سزا””،باسدەكات بەهۆیەوە ڕەخنەی شێوازی بیركردنەوەی ئاگامبێنیش دەكات كە چۆن لەژێر كاریگەری فوكۆ بەو سەیرکردنە گەیشتووە کە حكومەتەكانی ئەوروپا لەم كەرەنتین و قەدەغەی هاتووچۆیە مەبەستیان سنورداركردنی ئازادییەكانە. هەرچی ژیژێكە لەلایەن خۆیەوە مەترسی پەتای كۆرۆنا بە ڕاست دەزانێت و ئەو شێوە خۆپارێزیی و ڕێكارییانەی لە وڵاتی چین گیرانەبەر بەسەركەوتوو تر دەزانێت لەوەی لە ئەوروپا، بەتایبەت لە ئیتالیا،پیادەكرا، بەڵام ڕەخنەی شێوازەكەی دەكات كە دێمۆكراسیانە نەبوو. بەمجۆرە ئێمە دەبینین كە ژیژێك پەتاكە بە درۆنازانێت و خودی خۆكەرەنتینكردنیش لە تێگەیشتنی تر دا بەرجەستە دەكات كە هاوشێوەی وێناكردنەكانی ئاگامبێن نییە. لایەنێكی تر كە ژیژێك لە ئاگامبێن جیادەكاتەوە ئەوەیە كە ژیژێك پێیباشە ئەم خۆكەرەنتینكردن و ئەو دۆزەی پەتاكە دروستیكردووە بگۆڕدرێتە جۆرە هاریكاریەكی (سۆلیداریتی) نێودەوڵەتی بۆ ڕووبەڕووبونەوەی سەرمایەداری جیهانی. ڕاستە ژیژێك كۆك نییە لەگەڵ ئاگامبێن سەبارەت بە بۆچوونەكانی تایبەت بەو تەنگژەیەی كۆرۆنا دروستیكرد، بەڵام بێ ئاگایانە لە هەندێك شوێن یەكدەگرنەوە. ئەوەتا ژیژێك لە هەموو قوژبنێكی نووسینەكانی قامك دەخاتەسەر ئەوەی كۆڤید–19 سێستەمی چاودێری توندی لەگەڵ خۆی هێنا و چاودێریشی لەتەك سزا دا هاوشانی یەكتركرد. ئاگامبێن لەم بارەوە جیاوازتر ناڕوانێت و كۆرۆنا وەك شێوازێكی تازە لە چاودێری، قەدەغە و ڕێكاری توندی ئاسایشانە دەبینێت كە دەمێك بوو حكومەتەكان خەونیان پێوەدەبینی . پێشتریش پەی بەوە بردووە كە كۆمەڵگاكانمان لە ژیانی ڕووت (bare life) بەولاوە شتێكیتریان لاپەسەند نییە و ئیتالیەكانیش بۆ ئەوەی لە پەتاكە دووربن ئامادەبوون قووربانی بەگشت شتێك بدەن: هەل و مەرجی ژیانی سروشتی، پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، كار، تەنانەت هاورێیەتی و سۆز و باوەڕە سیاسی و ئایینیەكانیش. ژیانی ڕووت و ترسی لەدەستدانی ئەو ژیانە تەنیا بۆ یەكخستن و كۆكردنەوەی كەسەكان نییە بگرە بۆ جیاكردنەوە و دووچاربوونیشیانە بە نابینای. ژیژێك ئەم گوزارانەی ئاگامبێن پەسەند ناكات. چونكە لەو باوەڕەدایە مەودا، دیستانس، دروستكردن و نێوان خستنە بەینی جەستەكانەوە مافێكی باشە بۆ لەیەكتردوركەوتنەوە بە هیوای تووشنەبوون. ئەم دیستانسە بە ڕێزگرتن دەزانێت لەیەكتر. نموونە لەسەر حاڵەتی خۆشی دێنێتەوە كە كوڕەكەی ماوەیەكە سەردانی ناكات نەبا دووچاری ڤایرۆسەكە بێت. ئەمەو تێگەیشتنی ژیژێك بۆ ئەو ڕەوشی ئاوارتە (State of Exception) یەی كۆرۆنا هێنای هەمان تێگەیشتنی ئاگامبێن نییە. ئاشکرایە ڕەوشی ئاوارتە بارێكی زۆرداری لەگەڵ خۆیدا هێنا، لێ پەیوەندییە ناوەكیە كۆمەڵایەتیەكانی بەهێزكرد. ئەم بینینە ژیژێكانەییە پشتگیری لەو ئاكارەش دەكات، پێچەوانەی بۆچوونی ئاگامبێن، كەپێكەوە تەوقەنەكردن و یەكترنەبینین بەشێكە لەو هاریكەرییەی كۆرۆنا دایهێنا. لەسەرووی ئەمانەوە ژیژێك پێمانناڵێت كە چۆن بایۆپۆلیتیك كاری خۆی لە كۆمەڵگەی چینی دەكات؟ ڕاستە توێژینەوەی پێویست لەو بارەوە بێسنور كەمە، بەڵام بە ڕوونیش ئەوەمان بەرچاوناخات كە ئایا كۆرۆنا ڤایرۆسێكی ئێدیۆلۆژییە؟ كاردانەوەی كۆرۆناش، هەرگیز، لە دەرەوەی ڕۆژئاوا نابینێت و پەرچەكرداری ئیسلامی سیاسی لەسەر پەتای كۆرۆنا شرۆڤەناكات. جگەلەوە دۆخی كۆمەڵگە گەندەڵەكانیش شیكارناكات كە خەونیان بە قەدەغەكردنەوە دەبینی. نموونەش لەسەر ئەو جۆرە كۆمەڵگە گەندەڵانە كوردستانە. كاری ڕوناكبیرانی كوردە ئەوە بۆ جیهان ئاشكرابكەن كە لەژێرسایەی”” كوردایەتیەكی كوشندە و ساختەگەرا””تاکەکانی کۆمەڵگە برسیدەكرێن و بیانووی زۆرزانئامێزانەش بۆ بێ مووچەی و نادادییەكان دەهێنرێنەوە. چاكسازی چ بەهایەكی هەیە كە بۆ چاكسازیكردن بێت لەناو نەیاران. چاكسازی كردەیەكی ئابووری و كارگێڕی خودییە، بۆ بەهێزكردنی خۆت و لاوازكردنی ئەویتر نییە.

سۆلیداریتی و پێكەوەگلان

ژیژك دەخوازێت لەو هەل و مەرجە تازەیەی كۆڤید–19 دروستیكرد كەڵك وەربگیرین بۆ سازدانی سۆلیداریتی(هاریكاریی) جیهانی. كەرەنتینكردن ژیانێكی گۆشەگیرانە و داخراوی دروستكرد كە هۆكاری ڕاستەوخۆشە بۆ كەمكردنەوەی ماف و سنورداركردنی ئازادییەكان. ئەم لایەنە تاكە شت نییە لە هاوكێشە سیاسییەكەی كۆرۆنادا. لەبەرئەوەی پەتای كۆرۆنا جۆرە هاریكاریەكی ،لەناو خەڵك، لە ئاستێكی نێودەوڵەتی و ناوخۆی سازاند. هەر ئەم دۆزەی لەدەمووەختی كۆرۆنا سازێنرا مرۆڤەكانی فێری ئەوەش كرد لە چاودێریكردنی دەسەڵاتە سیاسییەكان لێهاتووبن. ئەو هاریكاریەی ژیژێك باسیلێوەدەكات لەگەڵ كاری تاكگەرایی دەوڵەتەكان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی كۆرۆنا یەكناگرێتەوە و، هاریكاریەكەش مەرجە ئاقارێكی نێودەوڵەتی هەبێت. لەمڕوەوە نموونەیەكی پارادۆكساڵی حكومەتی ئیسرائیلمان بۆدێنێتەوە كە سەرۆك وەزیرانەكەی لە ساتەوەختی پەتاكە هەوڵی پێكەوەكاركردنی لەگەڵ دەسەڵاتی فەلەستینی داوە تا سنور بۆ بڵاوبوونەوەی پەتاكە دابنرێت. ژیژێک ئەم پێكەوەكاركردنە وەك دیاردەیەكی مرۆی نابینێت، وەك بەرژەوەندییەكی هاوبەشی خۆپارێزی لە پەتاكە دەیبینێت. لێرە وتنێكی مارتن لۆتەر بەنموونە دێنێتەوە كە””پێشتر هەموو لەسەر سەفینەی جیابووین كەچی ئێستا لەسەر هەمان سەفینەین””. بەپێیئەوەی كۆرۆناڤایرۆس ئاڕاستەیەكی جیهانی وەرگرتووە ئەوە وایكردووە وڵاتان خۆیان لەناو هەمان سەفینەدا ببینەوە، لێ ئەوروپا لەم قۆناغەدا پێدەچێت بەتەنیا لە یەك سەفینەدا خۆیببینێتەوە لە ڕووبەڕووبونەوەی سێ ڕەشەبادا: ڕەشەبای یەكەم لێدانە یەك لەسەر یەكەكانی پەتای كۆرۆنایە، ڕەشەبای دووەم لێكەوتەكانی ئەم پەتایەیە لە مردوو، تووشبوو، كەرەنتینی تەندروستی و پاشماوەی ئابووری وێرانكار، كە بەسەر ئەوروپایەكدا هاتووە خۆی بەدەست گرفتە ئابوورییەكانیەوە دەتلێتەوە. ڕەشەبای سێهەم ململانێ سەربازییە بەردەوامەكانە لەناو سوریا، كە دەستی پێكدادانە سەربازییەكانی نێوان هەردوو حكومەتی سوریا و توركیای تیایە. لێرە ژیژێك ڕەخنەی توند لە ڕژێمی سیاسی توركی دەگرێت كە دەستی لە قووڵكردنەوەی كێشەكانی ناو سوریا و هاندانی گروپە تێرۆریستیەكان و خستنەسەرسنوری پەناهەندەكان هەیە. باس لە دوو پێكەوەكاركردنی سیاسیش دەكات: پێكەوە كاركردنی سوریا-روسیا كە ئامانجی ئابووریانەی خۆی هەیە. هەروەها پێكەوەكاركردنی توركیا -روسیا کە ئامانجی لاوازكردنی ئەوروپای یەكگرتووە ئامانجێكی سیاسیانەی خۆشی هەیە. خودی كەیسی پەناهەندەكانیش بەشێكە لە كەیسی سیاسی كۆرۆنا. پەناهەندەكان لەلایەن تورکیاوە دەخرێنە سەرسنورەكان بە بیانووی ئەوەی نەبا پەتای كۆرۆنا لە ئۆردووگای پەناهەندەكان بڵاوبوبێتەوە.
پێمانوایە، كورتەی تێگەیشتنەكانی لای سەرەوە ئەوەمان پێدەڵێن كە هەموو پێكەوە گلاوین، بە پەتایەكەوە، بە دۆزێكەوە، تخووبەكان بە ساكاری تێدەپەڕێنێت و لە تووشكردنیشمان بێباك و كۆڵنەدەرە. داتا گرینگی خۆی لە كەیسی كۆرۆنادا هەیە، لێ هەواڵی تووشبووان هێشتا لەناو زۆر گرووپ نازانین. دەستكاری داتاكان لە زۆر شوێن لە دونیادا بۆ یاریكردنن بە تەندروستی و بە ڕێكخراوی تەندروستی جیهانیشەوە. گەندەڵیكردن لە داتاكان زۆرجار بۆ وەرگرتنی قەرەبووێكی زۆرترە یان بۆ بەسیاسیكردنی ڕەوشی شارە، بەتایبەت لە وڵاتە گەندەڵەكان، بۆنموونە “بێ موچەی و كۆرۆنا” پێكەوە شانۆگەری سیاسی سەیر لە باشوری كوردستان دەگێڕن. بەکاربردنی ترسناکی کۆرۆنا بۆ دەمکوتکردنی بێ مافان و پینەکردنی دزییەکان توێژینەوەكان لەبارەی كۆرۆناوە گوماناویدەکەن. زۆرێك وتن هەن كە نە ژیژێك و نەش بیریارانی تری ڕۆژئاوا پەییانپێنەبرووە. چەند تووشبوو لەناو گەریلاكان(كورد و جیهان)، كۆڵبەرەكان، داعشەكان، مافیاكان، سەرا و باڵاخانەی شازادەکان، تێرۆریست و قاچاخچییەكانی سەر سنورەكانی جیهان هەن؟ ڕوون نییە. كڵێسا و سیناگۆگ و بەتایبەت مزگەوتەكان، لەژێر زەبری كۆرۆنا بەوە قایلبوون بە دیستانس ئیمانداریبكەن. خواپەرستی بە دیستانسەوە مۆدێكی نوێی ئایینە لە سەردەمی كۆرۆنا. نیولیبرالیزمی كورد هێرشی توركیا-ئێران بۆ سەر خاكی كوردستان بێدەنگانە پەسەنددەكات. نیولیبرالیزمی كورد بینینێکی تری بۆ ئاڵا هەیە. ئەمە گلانە بە كوردایەتیەكەوە كە چەپەڵیەکانی بێ پایانن، کە پێتدەڵێت”من نەبم گورگەکان دەتخۆن”. ئەمە یەکگرتنەوەی زەبری گەندەڵی سیاسی کوردیە لەتەک زەبری كۆرۆنا. بێ موچەی و دووڕەوشتی لە چاكسازی حكومەت پێكەوە كوردایەتی قێزەوەندەكەن. چاكسازی؟ ئەم چاكسازییە وەك ئەوە وایە ئەو فرۆكەوانانەی بۆمبڕێژدەكەن هەر خۆشیان پاشتاوێك لە هەمان شوێن دەستبە بنیادنانەوە بكەن.
—————————————————————–

پەراوێز: بۆ بەدەستهێنانی تێكڕای نووسینەكانی ژیژێك تایبەت بە”پەتای كۆرۆنا”بڕوانە ماڵپەری ئینگلیزی كارەكانی (Slavoj Žižek bibliography)،هەروەها ماڵپەری رووسی كارەكانی (https://centerforpoliticsanalysis.ru/position/index/page/1) . هاوكات بڕوانە پەرتووكە سێ بەشیەكەی ژیژێك و هاوبیرەكانی سەبارەت بە “” “” The Idea of Communism .

پێشگۆتن
ماوەیەک لەمەوبەر نووسینێکی کاک پێشڕەو ئیسماعیلم لە “کوردستانپۆست”دا بە ناونیشانی “ناڕەزاییەکانی ٨٤ و سازشکارییەکانی یەکێتی”م خوێندەوە کە پرۆژەیەکی خۆمی لە ساڵی 1986 هێنایەوە یادم. لە هاوینی ئەو ساڵەدا، لە ژوورەکەی خۆم لە گوێتینگن، گفتوگۆیەکم لەتەک دوو چالاکوانی خۆپیشاندانەکانی ساڵی 1984 لە سلێمانی ئەنجام دا کە هەردووکیان پێشتر ئەندام و پێشمەرگەی یەکێتی بوون. بە هەر حاڵ، لەتەک هەردوو هەڤاڵی ناوبراودا ڕێککەوتبووین کە گفتوگۆکە سەرەتا لەسەر کاسێت تۆمار بکەم، هاوکات گفتی ئەوەم پێدابوون کە دوای نووسینەوەی یەکسەر کاسێتەکە لەناوبەرم – بێگومان هەر ئەوەشم کرد. ئاخر ئێمە ئەو دەمە تەنانەت لە ئەڵمانیا زۆر بە حەزەرەوە کاری سیاسی یان لە 1984 بەدوواوە کاری ڕۆشناییدەرانە و کولتووریمان بەڕێی گۆڤاری “دڕک”ەوە دەکرد، چونکە لەنێو کوردەکاندا بەگشتی، بەڵێ تەنانەت لەنێو “ئەکسا”دا (کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستان لە دەرەوەی وڵات) سیخوڕی سەفارەتی ئێراقی هەبوون، ئێمەش بەتایبەتی ترسی ئەوەمان هەبوو کە بەهۆی ئێمەوە کەسوکارمان لە وڵات تووشی دەردیسەری ببن، بۆیە ئێمە خۆیشمان، کە چوار هەڤاڵ بووین و پێکەوە گۆڤاری ناوبراومان دەردەکرد، نووسینەکانمان لەژێر ناوی خوازراودا بڵاودەکردەوە، تەنانەت نکۆڵیمان لەوە دەکرد کە ئێمە دەرکەری ئەو گۆڤارە بین، بەڵکو خۆمان وەک هاوکاری دەرکەرانی گۆڤارەکە دەناساند.
لە بنەڕەتدا “گفتوگۆ”ی تۆمارکراوی بەم چەشنە گرنگییەکی دۆکومێنتییانەی مێژوویی هەیە، بەتایبەتی بۆ مێژووناسان کە دەشێت وەک یەکێک لە کەرەسەکانی کارکردنیان بیبینن. لێ ئەوەی ڕاستی بێت لەیادم نەماوە کە بۆچی ئەم بابەتە گرنگە لە “دڕک”دا بڵاونەکرایەوە، ئاخر بابەتەکە تەواو گونجاو بوو بە تێڕوانینی ئێمە بۆ کاری ڕۆشناییدەرانە. بە هەر حاڵ دەمەوێت زۆر بەدرشتی ئاماژە بۆ هەندێک ڕەوش بدەم کە ڕەنگە هۆکاری بڵاونەبوونەی ئەم بابەتەی بەردەست بووبن: ئامادەکردنی ژمارەی نوێی گۆڤارەکە لەو کاتەدا بوو کە من تازە بۆ خوێندن گواستبوومەوە بۆ میونشن، هاوکات من لەو کاتە بەدوواوە بەتەنیا گۆڤاری “دڕک”م دەردەکرد و برادەرێکی دیکەمان هاوکاریی دەکردم. لەیادمە کە ژمارە “نۆ”ی گۆڤارەکە ئەو تایپی کرد. کەواتە نووسراوەی گێڕانەوەکانی ئەو دوو بەڕێزەم نەخستبووە پرۆگرامی بڵاوکردنەوەوە.
بە هەر حاڵ، لە حوزەیرانی 2020دا، دوای خوێندنەوەی نووسینەکەی کاک پێشڕەو ئیسماعیل، بڕیارم دا “بۆ یەکەم جار” گفتوگۆ نووسراوەکەی هاوینی 1986 تایپ بکەم و ئەوجا هەوڵی بڵاوکردنەوەی بدەم. لێرەدا گەرەکە ئاماژە بۆ ئەوە بدەم کە گفتوگۆکەم وەک خۆی نەنووسیبۆوە، بەڵکو بەبێ پرسیار و وەڵام لە شێوەی گۆتارێکدا بەبێ دەستکاریی ناوەرۆکە دەربڕراوەکان دامڕشتبۆوە. جگە لەوە دوای تایپکردنی گێڕانەوەکانی هەردوو هەڤاڵی بەڕێز پەیوەندیم پێوەکردن و نیازی خۆمم بۆ بڵاوکردنەوەی بابەتەکە پێڕاگەیاندن، هاوکات بە تایپکراوی بۆم ناردن، لێ ئەوان بە باشیان زانی هەنووکە لێرەدا ناویان نەهێنم، یان وەک هەڤاڵێکیان گۆتی، ڕەنگە خۆیان لە کاتی خۆیدا هەڵوێستیان وردتر لەسەر ئەو ڕۆژانە ڕوونبکەنەوە.
ئاشکرایە تایپکردنی داڕشتنەوەیەکی خۆیی دوای ئەو ماوە درێژخایەنە کە نزیکەی 34 ساڵە، وەک پێویست دەستکاریی زمانەوانییانە لەتەک خۆیدا دەهێنێت، کەواتە پێویست بوو زمانی داڕشتنی ئەو سەردەمەی خۆم بە زمانی ئەمڕۆم بگونجێنم.
ک. ج
.

خۆپێشاندانەکانی 12 و 13ی ئایاری 1984 لە سلێمانی بەهۆی کەڵەکەبوونی چەند ڕەوشێکی نێوخۆیی خوێندکارانەوە تەقینەوە، کە بریتی بوون لە هەڵوێستی دژبەریان بەرانبەر دامودەزگا پۆلیسییەکانی نێو زانکۆی سەلاحەدین و موسڵ، هەروەها مەترسیی ناردنیان بۆ بەرەکانی جەنگ. لێ خۆپیشاندانەکان هەروەها لە کاتێکدا تەقینەوە کە ماوەی چەند مانگێک بوو مەسەلەی ڕێککەوتن لە نێوان یەکێتی نیشتمانی کوردستانی و ڕژێمدا لەگۆڕێ بوو و ڕێککەوتنەکە لەژێر ناوی “ئاشبوونەوەی گشتی”دا پرۆپاگەندەی بۆ دەکرا.
پرسی ڕێککەوتنی ناوبراو بارێکی دەروونیی ئەوتۆی لەنێو خەڵکدا وروژاندبوو کە ئیدی هەموو بەپەرۆشەوە چاوەڕوانی ڕاگەیاندنیان دەکرد لە لایەن میدیاکانی دەوڵەتەوە. لێ تا چەند خوێندنەوەی بەیانی چاوەڕوانکراو دوابکەوتایە، ئەوەندەش زۆر نوکتەکان لەسەر یەکێتی نیشتمانی پەرەیان دەسەند. ئەو دەمە کێشەی کرۆکییانەی یەکێتی ئەوە بوو کە لە چەند ساڵی ڕابوردوودا کەوتبووە شەڕی خوێناوییەوە لەدژی هێزە سیاسییەکانی دیکەی ساحەکە، بۆیە هیلاک و دابڕاو بوو و پێویستی بەو “ئاشبوونەوە گشتی”یە هەبوو.
بێگومان خوێندکارانیش وەک توێژێکی تایبەتیی کۆمەڵ خوازیاری چارەسەرێکی پرسی کورد بوون، تەنانەت ئاواتەخواز بوون کە تا زووە ئەو ڕێککەوتنە بەدیبێت. ئاخر باری جەنگ و ژمارەی کەمتری سوپای ئێراقی لەچاو سوپای ئێرانیدا مەترسییەکی گەورە بوو لەسەر ئەوانیش کە بییانبەن بۆ بەرەکانی جەنگ، کەواتە دەشیا ببێت بە ڕێگر لە بەردەم تەواوکردنی خوێندنیاندا، کە پاشان ڕەنگە ئەو هەلەیان بۆ بەدیهێنانی خۆزگەکانیان بۆ هەڵنەکەوتایەتەوە.
لەنێو خوێندکاراندا بەرەو بۆچوونی جیاواز هەبوون، کە بەگشتی دەشێت بەسەر دوو بەرەدا بەشیان بکەین: خوێندکارانی سەربەخۆ بە ئاڕاستە جیاکانی نێویانەوە لە لایەک، کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستان لە لایەکی دی کە سەر بە یەکێتی نیشتمانی بوو. ئەم کۆمەڵەیەی خوێندکاران بەهۆی ڕەوشی گفتوگۆوە دەرفەتی جموجووڵی زۆرتری بۆ ڕەخسا بوو، ئێستا تەنانەت مەبەستمەندانە کار و چالاکیی لەنێو ڕیزەکانی خوێندکاراندا ئەنجام دەدا، هەروەها دەیویست خوێندکارە سەربەخۆکان بەلای خۆیدا ڕابکێشێت و بە هێزێکی ڕێکخراوەیی ئەوتۆ بگات کە ئیدی لە کوردستان ببێت بە ئەلتەرناتیڤی یەکێتیی خوێندکارانی سەر بە ڕژێم (اتحاد طلبة عام).
پێش ئەوەی ڕژێم بەتەواوی فشار بخاتە سەر خوێندکاران، چەند نوێنەرێکیان لە هەردوو بەرەی ناوبراو، لێ زۆرینەیان سەر بە کۆمەڵەی خوێندکارانی یەکێتی بوون، سەردانی سەرکردایەتیی یەکێتیی نیشتمانییان کرد، تاکو یەکێتی پشتیوانییان لێ بکات و ڕێ بگرێت لە “پۆشینی جلی جەیش شەعبی”.
لێ یەکێتی هەر لە سەرەتاوە هەڵوێستێکی دیپلۆماسییانەی بەرانبەر خوێندکاران وەرگرت. سەرکردەکانی بە نوێنەرانی خوێندکارانیان گۆت، کە چارەسەری کێشەکانیان بەندە بە چارەنووسی “گەلی کورد”ەوە، کەواتە کێشەی خوێندکاران لەچاو پرۆژەکەی نێوان یەکێتی و ڕژێمدا لاوەکییە. جگە لەوە پێیان ڕاگەیاندن کە لەو پرۆژەیەدا کێشەکانی ئەوانیش ڕەچاوکراون، لێ لەبەر ئەوەی لە سەرەنجامی گفتوگۆی نێوان ئەوان و ڕژێمدا دەسەڵاتێکی ئۆتۆنۆمی سەرهەڵدەدات، ئەوا پێویست دەبێت کە یەکێتی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆیدا پارێزگاری ئێراق بکات لە “هێرشی دەرەکی”، بۆیە کارێکی زیانبەخش نابێت گەر خوێندکاران مەشق بکەن، چونکە ئەوان بە ڕاهێنانی سەربازی فێری شێوەکانی شەڕکردن دەبن کە سوودیان بۆ “شۆڕشەکەمان” دەبێت، ئەوە گەر هاتوو ڕۆژێک لە ڕۆژان بارودۆخێک بێتە گۆڕێ کە “ئەو هیوایە”ی ئەوان بەدینەیەت. ئاخر ئەوسا خوێندکاران دەتوانن دوو رۆڵی کاریگەر وەربگرن: یەکەم، ئەوان وەک خوێندکار دەبن بە پێشمەرگەی هوشیار، دووەم، ئەوان دەبن بە پێشمەرگەی خاوەن ئەزموونی سەربازی.
زۆرینەی خوێندکاران لە بەرژەوەندیی خۆیان دژی ئەو هەڵوێستەی یەکێتی وەستانەوە. جگە لەوە خوێندکارە مارکسیستەکان هەر لە سەرەتاوە زۆر ڕادیکالانە دژی ڕاوێژ و گوێرایەڵی هەڵوێستیان وەرگرت. سەرەنجام خوێندکارە سەربەخۆکان هیوایان بە یەکێتی نەما کە پشتیوانی لە داخوازییەکانیان بکات، بۆیە خۆیان دەستیان بە دانوستاندن لەبارەی ئەوە کرد کە “چی بکەن باشە”.
یەکەم تەقینەوەی خوێندکاران لەو کاتەدا بوو، کە لە زانکۆی سەلاحەدین لە هەر کۆلێژێک چەند خوێندکارێک فەسڵ کران، چونکە ئامادە نەبوون “جلی جەیش شەعبی” بپۆشن، بەڵێ تەنانەت فۆرمەکانیان پڕنەکردبۆوە، بەڵکو یەکسەر دڕاندبوویانن. لێ هەر ئەوەندەی هەواڵی خوێندکارانی فەسڵکراو لەنێو زانکۆدا بڵاوبۆوە، زۆرینەی خوێندکارە کوردەکان دەستیان بە مانگرتن و بایکۆتی وانەکانی خوێندن کرد، پێکڕا دەنگیان بۆ گەڕاندنەوەی خوێندکارە فەسڵکراوەکان هەڵبڕی، بە پێچەوانەشەوە کاربەدەستانی بەعس بە لێدان وەڵامی خوێندکارانیان دایەوە و تەنانەت لەنێو زانکۆدا بە تانک دەوریان گرتن.
ئەم دۆخەی خوێندکاران سەرەتا لەنێو خۆیاندا مایەوە، لێ هێندەی نەخایاند کە خوێندکارانی زانکۆی موسڵ سۆڵێدارێتیی خۆیان لەتەک خوێندکارانی زانکۆی سەلاحەدیندا ڕاگەیاند، کە بێگومان هەمان هەڕەشەی ڕژێم بەرۆکی ئەوانیشی گرت. سەرەنجام خوێندکارانی هەردوو زانکۆی ناوبراو پێکەوە لەتەک خوێندکارانی پەیمانگەکانی هەولێر و کەرکوکدا بڕیاریان دا بگەڕێنەوە بۆ شارەکانی خۆیان و لەوێ دەست بە چالاکی بکەن، چونکە لە زانکۆ ئابڵۆقە درابوون، لەوێ تێرۆری دەروونی لەسەریان زۆر بەهێز بوو و تەنانەت بەشەو هەڵیاندەکوتایە سەریان.
بەتایبەتی مانگرتنی خوێندکارانی زانکۆی موسڵ ڕژێمی ترساند، بۆیە کاربەدەستان گفتیان پێدان کە مەشقی سەربازییان پێ نەکەن. سەرەڕای ئەوە خوێندکاران بەو گفتەی کاربەدەستان ڕازی نەبوون و داوایان کرد کە دەبێت خوێندکارە فەسڵکراوەکانی زانکۆی سەلاحەدین بگەڕێنرێنەوە بۆ زانکۆ. هەروەها خوێندکارانی پەیمانگەکانی کەرکوک لە پێناوی ئەواندا چالاک بوون.
خوێندکارانی خەڵکی سلێمانی لە ڕۆژانی 4 و 10ی ئایاردا دوای چەند کۆبوونەوەیەکی فراوان لە دەشتایی تویمەلیک ئەم بڕیارانەی خوارەوەیان دا:
１- سووربوون لەسەر مانگرتن تا بەجێگەیاندنی داخوازییەکانیان.
２- هەڵوەشاندنەوەی “لیژنەی سەرپەرشتی” کە یەکێتی نیشتمانی بە مەبەستی پەرەنەسەندنی خۆپیشاندانەکان و بەرەوپێشبردنی پرۆسەی “ئاشبوونەوەی گشتی” دایمەزراندبوو.
３- هەڵبژاردنی لیژنەیەک لە خوێندکاران خۆیان بۆ سەرپەرشتیکردنی خۆپیشاندانەکان.
４- ئەنجامدانی خۆپیشاندانێکی ئاشتیانە لە ڕۆژی 12ی ئایاردا.
５-
خوێندکاران دەیانویست لە ڕۆژی خۆپیشاندانەکەدا کۆمونیکێ-یەک بخەنە ڕوو و تێیدا داوابکەن:

１- گەڕاندنەوەی خوێندکارە فەسڵکردووەکان بۆ زانکۆ و ئاسانکردنی ڕەوشی خوێندن لە زانکۆ.
２- کشاندنەوەی بڕیاری مەشقکردن و نەکردنیان بە “جەیش شەعبی”.
３- نەهێشتنی دەزگاکانی ئەمن و ئیستیخبارات لەنێو زانکۆدا و ڕێزگرتن لە “حەرەمی زانکۆ”.
ئەرکی چاپکردنی بەیاننامەکە کەوتە سەر شانی “یەکیتی تیکۆشانی کارگەران”. جگە لەوە دوا بڕیاری نێوخۆی کۆبوونەوەکە ئەوە بوو کە ڕۆژی 12ی ئایار، کاتژمێر 9ی بەیانی، لەسەر شەقامە سەرەکییەکانی شار دابنیشن و ڕێگەکانی هاتوچۆ ببڕن، داخوازییەکانیان بە لافیتە بەرزبکەنەوە و چاوەڕوانی گفتوگۆ بکەن، لێ گەر کاربەدەستان ئامادە نەبوون بۆ گفتوگۆ، ئەوسا بەردەوامی بە خۆپیشاندان بدەن.
لەم گۆڕانە نوێیەی ناڕەزایەتییەکاندا زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستان کەوتنە ژێر کاریگەریی خوێندکارە “سەربەخۆکان”ەوە، چونکە ئێستا دەرکەوت کە چالاکەکانی نێویان کەمینەن و هاوکات سەربەخۆ نین لە بڕیارداندا، جگە لەوە بەو بڕوایە گەیشتن کە خۆپیشاندان شێوەیەکی نوێی “خەبات”ە. بەم شێوەیە هێزی خوێندکاران لە ڕووی چەندێتییەوە سەرکەوت بۆ نزیکەی 5000 کەس بە ئامادەییەوە بۆ چالاکی.
لەو ماوەیەدا چەند ڕووداوێکی سامناک خەڵکیان زۆر ترساند: حکومەت ژمارەیەک سەربازی فیراری گیراو لە یەک ڕۆژدا لە “حامیە”ی سلێمانی، هەروەها لە “تانجەرۆ” دوانزە کەس ڕەمی دەکات. ئەو خانەوادانە کە کوڕیان گیرابوو، بە پەلە هانایان بۆ “سورداش” برد و داوای بەردانی کوڕەکانیان خستە بەردەم جەلال تاڵەبانی – ئەوە لە کاتێکدا کە وەفدی یەکێتی لە بەغدا بوو.
ئەم گۆڕانە نوێیانە خوێندکارانیان ناچار کرد کە پتر لە یەکدی نزیک ببنەوە. هاوکات یەکێتی نیشتمانی بۆی ئاشکرا بوو کە هیچی پێ ناکرێت، بۆیە بە خەڵکی ڕاگەیاند کە پەلە نەکەن و کێشەکانیان ئەمڕۆ یان سبەی چارەسەر دەکرێن. لێ بەڕوونی دەبینرا کە خەریک بوو مەسەلەی خوێندکاران لە دەستی یەکێتی دەردەچوو و لە ئان و ساتی تەقینەوەدا بوو.
ئەوەی چاوەڕواننەکراو بوو، ئەوە بوو کە کتوپڕ یەکێتی نیشتمانی هاتە مەیدانەوە و ویستی خۆی بکات بە پێشڕەوی خوێندکاران و داواکارییەکانیان، بۆ ئەو مەبەستەش 13 ئایاری وەک ڕۆژی خۆپیشاندان دیاری کرد. لێ خوێندکارانی سەربەخۆ پێشتر لە کۆبوونەوەی خۆیاندا 12ی ئایاریان وەک ڕۆژی خۆپیشاندان دیاری کردبوو و ئامادە نەبوون ئەو ڕۆژە بگۆڕن.
یەکێتی لە کۆبوونەوەکەی تویمەلیکدا هیچ رۆڵێکی نەگێڕا. لێ دوای سورداش دەستەیەکی بە ناوی “دەستەی ئامادەکردنی خوێندکارە مانگرتووەکان” دامەزراند، ئەوجا ڕۆژێک پێش خۆپیشاندانەکە بەیانێکی بەناوی “خوێندکارە مانگرتووەکان”ەوە بڵاوکردەوە، بە پێچەوانەشەوە خوێندکارە “سەربەخۆکان” بەرانبەر ئەو کارەی یەکێتی بەیانێکیان بڵاوکردەوە بۆ ئەوەی کەس بە بەیانەکەی یەکێتی چەواشە نەبێت.

12ی ئایاری 1984 وەک ڕۆژانی دی دەستی پێکرد. زۆرینەی دانیشتوانی شار نەیاندەزانی چی لەگۆڕێیە. ڕۆژێکی گەرمی بەهار بوو و خەڵک دەمەو بەیانی کەوتنە ڕێ بەرەو کار و کاسپیکردنی ڕۆژانەیان. گەنجان لە ماڵەکانی خۆیان هاتنە دەرەوە و کەوتنە ڕێ بەرەو چایخانەکان یان بۆ یەکدی بینین لە جێیەکی سەر شۆستەی شەقامەکان.
کاتژمێر 9ی بەیانی هێدی هێدی پتر لە سەدوپەنجا خوێندکار لە شەقامی مەولەوی، هەندێکیان لە بەردەم کتێبخانەی “گەلاوێژ” و هەندێکی دیکەیان لەو بەرەوە لە بەردەم “بازاری عەسری”دا، کۆبوونەوە. لێ پێکڕا لە ناخەوە شڵەژا بوون و گرنگترین پرسیاریان ئەوە بوو کە “ئایا دەکرێت یان نا؟”، “ئایا سەردەگرێت یان نا؟”. بێگومان ئەوان بۆ مەبەستەکەیان هەموو شتێکیان ئامادەکردبوو، بە تایبەتی لافیتەکان – 8 تا 10 دانە. هاوکات چەندین خوێندکار بەڕێوە بوون بەرەو خوێندنگەکانی ئامادەیی کوردستانی کچان، سلێمانی، پیشەسازی و بازرگانی، بەنیازی ئەوەی داوا لە خوێندکاران بکەن کە پۆلەکانیان جێبهێڵن و بێنە سەر شەقامەکان، لێ کەسیان ئامادە نەبوو کاری ئەوها بکات. بە هەر حاڵ، خۆپیشاندەران کاتژمێر نۆ و نیو بڕیاری یەکجارەکییان بۆ چالاکی دا، لە شیشبەندی قەراغ شۆستەکانەوە بازیان بۆ ئەودیو دا و یەکسەر شەقامەکەیان گرت، هاوکات لەتەکیدا لافیتەکانیان بەرزکردەوە: “ناچین بۆ جەنگ”، “چیتان دەوێت قوتابیان؟ ئازادی و دێمۆکراتی”، “لا لا للتخریب، لا لا للتطوع”. لێ “قووە خاسە” یەکسەر دەوری گرتن و پۆلیسە چاودێرەکان دەستیان کرد بە لێدانیان. ئێستا لەم دۆخەدا بەتەواوی پرسیار و گومانەکانی ناخی ئەو خوێندکارانە دەڕەوێنەوە، تازە گەڕانەوە نییە، بە پێچەوانەوە پێکڕا بڕیار دەدەن لەسەر شەقامەکە دابنیشن و بەتوندی قۆڵ بکەن بە قۆڵی یەکدیدا. کاتێک چەند نوێنەرێکی خۆپیشاندەران بە هەندێک قووە خاسە دەبێژن کە دەیانەوێت لێپرسراوێکی دەوڵەت ببینن، ئەوان لە وەڵامدا میلی کەلاشنیکۆڤیان لێ دەهێننەوە و بە کێبل دەست دەکەن بە لێدانیان.
نێو شار دەشێوێت، ڕێبەندانی ئۆتۆمبێل بەردەوام پەرەدەسێنێت، غەڵبەغەڵب نێو شار دەتەنێت، دوکاندارەکان لە ترسدا دەڕابەی دوکانەکانیان دادەدەنەوە.
کتوپڕ پیکابێکی قووە خاسە لە پشتەوە هێرشبەرانە بەرەو خۆپیشاندەران هات، ژمارەیەکی زۆری خوێندکارەکان کەوتنە نێوان پیکابەکە و شیشبەندی قەراغ شۆستەکانەوە تاکو نەیان کات بەژێرەوە، هاوکات ژمارەیەکی دیکەی فرە بە هەموو هێزیان پیکابەکەیان ڕاگرت و نەیانهێشت بڕوات. دوای لێدان و ڕاکێشانی میلی تفەنگ لە سێ پیکابی قووە خاسەوە، خوێندکارەکان وازیان لە دانیشتنی مانگرتووی سەر شەقامەکە هێنا. لێ دوای ئەوەی بەسەر خۆپیشاندەراندا دەستڕێژی نەبڕاوە کرا، ئیدی خەڵک تەقینەوە.
خۆپیشاندەران بۆ ڕێگری لە ئۆتۆمبێلەکانی دەوڵەت درەختێکیان بڕییەوە، بە هەڵگەڕاندنەوەی زبڵدانەکان و دانانی بەرمیل و سووتاندنی تایە دەستیان کرد بە دروستکردنی بەربەست. ئێستا ئیدی خۆپیشاندان هەموو نێوشاری گرتەوە. کەسانی زۆر هاتنە سەر شەقامەکان، هەر لە کاسپکار و حەماڵەکانەوە، تا دەگات بە زارۆکانی گەمەکار و قاچاخچی. زۆر لەو زارۆک و حەماڵانە بوون بە پێشەنگی خۆپیشاندەران و هاواریان دەکرد: “فیشەکەکان تەنیا باروتیان تێدایە، گوللەیان تێدا نییە!”.
لەنێو هەڵمەتی خەڵکی شار و خوێندکاراندا، لەنێو دەستڕێژ و لێدان و ڕاکردندا، خوێندکاران بوون بە دوو بەشەوە: بەشێکیان بەرەو “مزگەوتی گەورە” و بەشەکەی دیکەیان بەرەو نێوبازاڕ ڕایانکرد، ئەم بەشەیان هاوکات بەدەم ڕاکردنەوە داوای هاوکاری لە دوکاندارەکان دەکرد. خەڵکێکی زۆر نێوبازاڕ و کۆڵانەکانیان گرت، بەوەش ئابڵۆقەی هێزەکانی ڕژێمیان دا. ئاخر قووە خاسەکان نەیاندەوێرا لە “بەردەرکی سەرا” بەولاترەوە بڕۆن. هەروەها ئەو خۆپیشاندەرانە کە بەرەو مزگەوتی گەورە ڕایانکرد، لەوێ ئۆتۆمبێلەکەی “خەتیب” ی شاریان سووتاند و کردیان بە سەنگەر. قووە خاسە بە سووتاندنی ئەو ئۆتۆمبێلە دەستی بە دەستڕێژ کرد بەنێو خۆپیشاندەراندا و چەند کەسێکی لێ بریندار کردن. سەرەڕای ئەوە خۆپیشاندان بەردەوام تەشەنەی دەسەند، بۆ شەقامی ئۆرزدی باک، کاوە، پیرەمێرد، گەڕەکی شێخان و مەڵکەندی. تەنیا شەقامی مەولەوی بەچۆڵی مایەوە و پیکابەکانی دەوڵەت هاتوچۆیان پێدا دەکرد.
دوای ئەوەی دەستڕێژ لە خۆپیشاندەران کرا، هەندێکیان بە دەمانچە تەقەیان لە هێزەکانی دەوڵەت کردەوە. جگە لەوە لەنێو خۆپیشاندەراندا پێشمەرگەی مۆڵەتپێدراو هەبوون کە بە چەک بەرگرییان دەکرد، چونکە نیاندەزانی ئەو ڕووداوە هیچ پەیوەندییەکی بە یەکێتی نیشتمانییەوە نییە. خۆپیشاندەران بە تەواوی ئابڵۆقەی هێزەکانی دەوڵەتیان دا. دەمەو نیوەڕۆ هەروەها دەست بەسەر نەخۆشخانەدا گیرا.
لێ لە “سلێمانی تازە” کارەساتێکی جەرگبڕ ڕووی دا: ئەفسەرێکی قووە خاسە لە خۆپیشاندەران دەپرسێت کە چییان دەوێت، فەرموو با بێن داخوازییەکانیان بخەنە بەردەم نوێنەرانی حکومەت، ئەوجا چەند خۆپیشاندەرێک بەرەو ڕوویان دەڕۆن، کەچی یەکسەر لەتەک بەڕێکەوتنیاندا چەکدارەکانی قووە خاسە دەستڕێژیان لێ دەکەن و پتر لە دە کەس بریندار دەکەن.
ئەو ڕۆژە تەکسییەکانی شار بوون بە ئەمبولانس و بریندارانیان بۆ نەخۆشخانە دەگوازتەوە، چونکە ئەمبولانسەکانی نەخۆشخانە نەیاندەوێرا بەلای هێزەکانی دەوڵەتدا بڕۆن، ئاخر گەر ئەوەیان بکردایە، یەکسەر تەقەیان لێ دەکردن. شۆفێری تەکسییەکان زۆر برینداریان لە مردن ڕزگار کرد. هاوکات چەندین ژن و پیاو لە بەردەم نەخۆشخانەکاندا خڕبوونەوە تاکو خوێن بە بریندارەکان ببەخشن. بەگوێرەی بڵاوکراوەی “کار” لە سەرەنجامدا 300 بوتڵ خوێن لە پێداویستیی بریندارەکان زیاتر بوو. برینپێچ و یاریدەدەرانی پزیشک لە پشت نەخۆشخانەی زانکۆوە، بەدزیی سەرۆکایەتیی تەندروستییەوە، ژووریان بۆ تەداویی بریندارەکان ئامادە کرد.
خۆپیشاندان تا کاتژمێر 4ی پاشنیوەڕۆی خایاند. لەو کاتەدا “قائد قوات”ێک هات و بە بڵندگۆ تکای لە خەڵک کرد کە هەر داواکارییەکیان هەیە، با بیخەنە بەردەم دەوڵەت و ئەویش ئامادەیە جێبەجێیان بکات، ئەوە بێگومان بە مەرجێک کە هێور ببنەوە و ئاسایشی نێو شار بپارێزن، بۆ ئەوەی “دوژمنانی هەردوو گەلی کورد و عەرەب” سوود لەو پەشێوییە وەرنەگرن و هەنگاو لەدژی ئاشتبوونەوەی حکومەتی ناوەندی و یەکێتی نیشتمانی بنێن.
نزیکەی کاتژمێر چوار و نیوی پاشنیوەڕۆ خەڵک هێور بوونەوە، دوکانداران دوکانەکانیان کردەوە و خەڵک بەرەو نێوشار کەوتنەوە ڕێ. بێگومان ماتەمینی بە ڕوخساری زۆرینەیانەوە دیار بوو. هەروەها ئەو ڕۆژە زۆر پرسیار دەکران، بەتایبەتی: ئایا پێشمەرگە لەگەڵ داواکاریی خوێندکارانە یان نا؟ ئایا سەرەنجامی ئەو “کار”ەی ئەوان چی دەبێت؟
لە ئێوارەی ڕۆژی 12 ئایاردا لێپرسراوانی یەکێتی نیشتمانی لە بڵندگۆی مزگەوتەکانەوە هێرشی توندیان کردە سەر خوێندکاران، هاوکات یەکێتی لە ڕادیۆکەیەوە بڵاوکراوەیەکی سەرکردایەتیی پەخش کرد کە تێیدا ڕایگەیاند: نابێت خۆپیشاندان بکرێت، چونکە لە سەرەنجامی گفتوگۆی ئەوان و حکومەتدا هەموو داواکارییەکان جێبەجێ دەکرێن، ئەو کەسانەش کە ئەو “ڕەفتارەیان نواندووە” و خۆپیشاندانەکانیان ئامادە کردووە، تەنیا چەند کەسێکی داتەپیوی نێو ڕیزەکانی پێشمەرگە بوون کە باوەڕیان بە پێشمەرگایەتی نەبووە، نەخێر ئەوانە “گێرەشێوێن و تەزبیح بەدەستەکانی سەر شەقامی تویمەلیکن” کە دەیانەوێت “رۆڵەکانتان بەکوشت بدەن”، جگە لەوە “ئێمە بەچاکی دەیانناسین و بە پەنجەی دەست دەژمێررێن”.
ئامادەکەرانی خۆپیشاندانەکان، بەبێ گوێدان بە بڵاوکراوەکەی سەرکردایەتیی یەکێتی، شەوی داهاتوو تا بەیانی خەریکی دانوستانی چالاکییەکەی ڕۆژی ئایندە بوون. ئەوان هەر ئەو شەوە بڵاوکراوەیەکیان لەژێر ناوی “دەنگی خوێندکارە مانگرتووەکان”دا لەدژی گفتوگۆی نێوان یەکێتیی نیشتمانی و ڕژێم نووسی و تێیدا ڕایانگەیاند کە ئەو گفتوگۆیە بە هیچ شێوەیەک چارەسەری کێشەی خوێندکارانی پێناکرێت. کێشەیەکی دیکەی ئامادەکەران ئەوە بوو کە دەبێت بەزوویی پەیوەندی لەتەک خوێندکاران و هاوکارانی دیکەیاندا دابمەزرێننەوە، چونکە زۆریان بەهۆی ڕووداوەکانی ڕۆژی ڕابوردووەوە پەرتەوازە بووبوون.

13ی ئایاری 1984، لە نێوان کاتژمێر 8 و 9ی سەرلەبەیانیدا، چەند خوێندکارێک، 20 تا 30 کەس، کەوتنە ڕێ ڕووەو بەردەرکی سەرا. لەوێ دوو پیکاب وەستابوون: یەکێکی قووە خاسە، ئەویدیکەیان پیکابی یەکێتی نیشتمانی بوو. لە پیکابەکەی یەکێتییەوە بە بڵندگۆ داوا لە خوێندکارەکان کرا بڵاوەی لێ بکەن. لێ ژمارەی خەڵک بەردەوام پەرەی دەسەند، دەنگەکەی نوێنەری یەکێتیش لە پیکابەکەوە پێی ڕادەگەیاندن، کە گۆیا یەکێتی هەموو کارێکی لەسەر مێزی گفتوگۆ بۆ جێبەجێ کردوون. لە کاتی ئەم ڕاگەیاندنەدا خەڵک هەموو بێدەنگ بوون، لە ماڵەکانیشەوە گوێی زۆر قۆقڵاغ بوو بوون. لێ کتوپڕ خۆپیشاندەران هاتنە نێو شەقامەکەوە و کەوتنە ڕێ بەرەو “سجنەکە”. لەوێ کەسوکاری گیراوەکانی ڕۆژی یەکەم کۆبووبوونەوە و داوای بەردانی کوڕەکانیان دەکرد.
تاقمەکەی یەکێتی بە پیکابەکە شوێنیان کەوتن، لێ کۆمەڵێک خۆپیشاندەر بە جڕت و فیکە و هوهاکێشان پێیان ڕادەبواردن. هێندەی نەخایاند شۆفێری پیکابەکە پێی پێدا نا، ئەوجا پاش کەمێک کتوپڕ لە جێیەکی دیکەوە گەڕایەوە و لە نزیکی سجنەکەوە پێش خۆپیشاندەران کەوت. ئەوهای دەنواند هەروەک یەکێتی دروشمەکانی هەڵگرتبێت. لەوێ لە بەردەم سجنەکەدا کەسوکاری گیراوەکان وەستابوون، وایاندەزانی کوڕەکانیان لەوێن، بۆیە نیازیان وا بوو دەرگەی بەندیخانە بشکێنن. پیکابەکە و خۆپیشاندەرانیش بەرەو ئەوێ بەڕێوەبوون. دوای ئەوەی پیکابەکە لە ئاستێکدا کەوتە نێوان خۆپیشاندەران و کەسوکاری گیراوەکانەوە، لە نێویەوە دەنگێک (فەرەیدون عەبدولقادر) تکای کرد کە بڵاوەی لێ بکەن، چونکە هەموو کێشەکانیان بۆ جێبەجێ کردوون، جگە لەوە گەر سوور بن لەسەر ئەو هەڵوێستەیان، ئەوسا هیچ بە هیچ ناکرێت.
لە بەردەم سجنەکەدا موسەلەحەیەک وەستابوو و ڕیگەکەی تەسککردبۆوە. کتوپڕ شۆفێری موسەلەحەکە پێی پێدا نا بەرەو فولکەی تویمەلیک، پیکابەکەی یەکێتیش بەرەو ئەوێ ڕۆیشت و خەڵکەکە بە ڕاکردن دوایان کەوتن. لەوێ لەسەر بینای بارەگاکەی تۆپیو عوسمان ڕەبایەی حکومەتی لێ دامەزرابوو و هەر ئەوەندەی خۆپیشاندەران گەیشتنە ئەوێ، لە ڕەبایەکەوە دەستڕێژیان لێ کردن، بۆیە خۆپیشاندەران بەڕاکردن بڵاوەیان لێکرد و لە یەک دابڕان. بەگشتی بوون بە دوو بەشەوە لەمبەر و ئەوبەری جادەی برایم پاشا. لێ خۆپیشاندەران بەرانبەر ئەو تاوانە کە لە ڕەبایەکەوە ئەنجام درا، داواکارییەکانیان زیاد کرد بۆ سزادانی ئەو کەسانە کە دەستڕێژیان لە خۆپیشاندەران کرد – سزای کوشتن.
لەم نێوانەدا پێشمەرگەی یەکێتی سەری لێ شێوا بوو و نەیدەزانی چە هەڵوێستێک وەربگرێت. خۆپیشاندەران بە توانج و تووڕەیی پێیان گۆتن: یان لەوێ بڕۆن و وازیان لێ بهێنن، یان بەرگرییان لێ بکەن. جگە لەوە بە دووەم دەستڕێژ لە خۆپیشاندەران چەند کەسێک کوژران یان بریندارکران. ئەوە هەستی پێشمەرگەی جوڵاند، چونکە چەکدارەکانی نێو ڕەبایەکە ئەوپەڕی کوێرانە دەستڕێژیان بەنێو خەڵکدا کرد. سەرەتا چوار پێشمەرگە چوونە نێو بارەگاکەوە، لە لایەکی دیکەشەوە پێشمەرگە هێرشی بۆ نێو بارەگاکە برد و گرتی. لە سەربان لە جەیش شەعبییەکان یونیفۆرمەکانیان لەبەرداکەندن و پاشان فڕێیان دانە خوارەوە. یەکێکیان خەڵک لە خوارەوە بە خاکەناز کوشتیان. بە شلۆقانی دۆخی شار چەکدارانی دیکەی یەکێتی بەهەڵەداوان لە ماڵەوە بەرەو فولکەی تویمەلیک هاتن. هەندێکیان بە ڤۆڵڤۆ و ئۆتۆمبێلی دیکەی کەشخە بۆ ئەوێ هاتن. لێ نەزانرا کە بۆچی ئەو کەسانە هاتبوون. بە هەر حاڵ کەس نەیزانی ئەو 10 تا 15 تفەنگە کە گیران، چییان لێ هات و بۆ کوێ بران. جگە لەوە بارەگاکە پڕ بوو لە فایل و نهێنی دیکە.
هەندێک خۆپیشاندەر ئەم تەقینەوە چەکدارییەیان وەک مەترسی بینی، ئەوان هەر لە سەرەتاوە تکایان لە پێشمەرگە کرد کە دەستڕێژ نەکەن، چونکە بە بڕوای ئەوان ئەو شەڕە چەکدارییە لە نێوان پێشمەرگە و جەیش شەعبیدا دەبوو بە هۆیەک بۆ کۆتاییهێنان بە خۆپیشاندانەکە.
دوو زرێپۆش دەستیان بەسەر بارەگاکەی جەیش شەعبیدا گرتەوە و لە بەردەمیدا دامەزران، خۆپیشاندەرانیش نێو شەقامەکانیان جێهێشت و بەرەو مەجی بەگ و مامۆستایان کەوتنە ڕێ. لەوێ ژن و زارۆکی گەڕەک بە پیریانەوە هاتن و پێکڕا کەوتنە ڕێ بەرەو جادەی قەنات بە ئاڕاستەی نەقابەی کرێکاران.
لە بەردەمی نەقابەدا وێنەیەکی گەورەی سەدام حسێن هەڵواسرابوو و خۆپیشاندەران دەیانەوێت بیسووتێنن. کەس نەیزانی ئەوە کێ بوو کە مۆلۆتۆڤێکی دایە دەست زارۆکێک بۆ ئەوەی بیکێشێت بە ڕەسمەکەی سەدامدا. زارۆکەکە بەپاڵ دیوارەکەدا بەرەو ڕەسمەکە ڕۆیشت و پاشان لە نزیکەوە مۆلۆتۆڤەکەی تێگرت، لێ نەیسووتاند، چونکە لەسەر کەرەسەیەکی نەسووت دروستکرابوو. زارۆکەکە لەکاتی گەڕانەوەیدا لە نەقابەوە تەقەیان لێکرد و برینداریان کرد. ئەوجا بە برینداری کەوت. ئێستا لەم نێوانەدا نەجدەی پۆلیس بۆ لای خۆپیشاندەران هات و پۆلیسەکان تکایان لێکردن کە با بۆ خواستەکانیان دەست بە وتووێژ بکەن، لێ خۆپیشاندەران بڕوایان پێ نەدەکردن. پاشان پۆلیسێکی کورد ڕووی دەمی تێکردن: “کاکە چیتان دەوێت؟ بڕۆن واز بێنن! وا قووە خاسە بەڕێوەیە بەرەو ئێرە و ئێمەش هیچمان پێناکرێت!”.
ژمارەی زارۆکان لە نێو خۆپیشاندەراندا کەم نەبوون. لە ڕۆژی یەکەمدا، لە سەرووی سینەما دڵشادەوە، دوو زارۆک بە بی کەی سی پێکران، ئەوە لەو کاتەدا کە قووە خاسە هێرشی هێنا و خۆپیشاندەرانیش دەیانویست خۆیان بە ڕاکردن بگەیەننە کۆڵانی مەزاتخانەکە. یەکێکی ئەو دوو زارۆکە یەکسەر لەوێدا مرد، ئەوی دیکەیان دەستی گرتبوو و بەدوای خۆیدا ڕایکێشابوو، تا هێزی لێ بڕابوو و بەریدابوو بۆ ئەوەی خۆی بە هەردوو دەست بە دیوارەکەوە ڕابگرێت. خوێنی هەردوو دەستی ئەو زارۆکە بە دیوارەکەوە مابۆوە، تەنانەت بۆیاخکردنەوەکەی ڕۆژی دوایی ئەسەری دەستەکانی نەشاردبۆوە. زارۆکێکی دیکەی بریندار لە کانێسکان، لای دارە سپییەکانەوە دەبرێت بۆ ماڵێک بۆ تیمارکردن، بە گریان لەو ماڵە دەپاڕێتەوە: “تو خوا بە دایکم مەڵێن، چونکە دوایی لە ماڵەوە لێم دەدەن!”.
بێگومان کچان و ژنانیش رۆڵی بەرچاویان لە خۆپیشاندانەکاندا گێڕا. کاتێک لەسەر بارەگای بیناکەی تۆپیو عوسمانەوە کوێرانە بەنێو شەقامەکەدا دەستڕێژ کرا بۆ ئەوەی خۆپیشاندەران نەتوانن بەیەک بگەنەوە، کچان ماڵەکانی خۆیان جێهێشت و بە ڕاکردن کەوتنە ڕێ بەرەو نەخۆشخانە تا خوێن بە بریندارەکان ببەخشن. جگە لەوە کچانی خوێندکاری زانکۆ و فێرگەکانیش لەنێو خۆپیشاندەراندا دەبینران.

خۆپیشاندانەکانی 12 و 13 ئایاری 1984 لە سلێمانی نەک تەنیا کێشی یەکێتی نیشتمانییان لەو شارە دابەزاند، بەڵکو هەروەها بۆ ڕژێمی بەعسیان دەرخست کە هێزی یەکێتی لەنێو خەڵکدا زۆر ناسەقامگیرە و توانای لەو شارەشدا کە بە قەڵای خۆی دادەنێت، سنووردارە. لاوازیی یەکێتی بوو بە نوقتەیەک بەدەست ڕژێمەوە. بەڵێ ڕژێم لە کۆتاییدا تەنانەت ئەو ئۆتۆنۆمییەی ڕەفز کرد کە یەکێتی داوای کردبوو.

جۆش رۆگن – واشنتن پۆست

لە ئینگلیزییەوە: ئومێد بۆتانی

خراپ مامەڵە کردن لە سیاسەتی دەرەوە ى ئەمريكا ، سەرگوزوشتەی چیرۆکێکی رەخنەیی و توانج ئامیزە لە کتێبەکەی جۆن بۆڵتن، ” ئەو ژوورەی تێیدا روویدا: یادەوەرییەکانی کۆشکی سپی”

راوێژکاری پێشوی ئاسايشى نيشتيمانى ئاشکرای دەكات، مامەڵەکردنی ئیدارەی تڕەمپ بۆ دۆخی سوریا، پشتگوێخستنێکی زۆر گەورە و کێماسیەکی ترسناک و داچۆرانی ئەخلاقی سياسى ئیدارەکە دەردەخات.

لە ووتەكانى بەردەوام دەبێت و دەڵێت : ئێمە دەمانزانی تڕەمپ دەربارەى سوريا چۆن بيردەکاتەوە،. چونکە سەرۆک تڕەمپ کە بە ئاشکرا گووتی سوریا هیچ نیە جگە لە ” خۆڵ و مەرگ” لە رۆژی یەکەمەوە دەیویست ئەو ٢٠٠٠ سەربازە ئەمریکییەی لەو ووڵاتەن بکشێنێتەوە، بێ گوێدانە دەرەنجامەکان. رۆن بوو دەیویست سەرکەوتنى پێشوەختە بە سەر دەوڵەتی ئیسلامیدا رابگەیەنێت.، هەرەوەها پێدانی گۆڕەپانی جەنگ بە هەر کەسێک کە بیەوێت بێتە ناوی و تاوەكو بڵێت ئامانجەکانی هاوپەیمانیەتیەکەمان پێکا.

ئەو کتێبە تەنها باسی ئەو وردەکارییە ناخۆشانە ناکات سەبارەت بە تێنەگەیشتن و خراپ ئیدارەدانی تڕەمپ بۆسیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە سوریا، بەڵکو ئەو كێماسییە قوڵەی لە نێو تیمەکەیدا هەبوو كە لە هەمووی مەترسیدارتر بوون کەچى لە کتێبەکەی باسنەکراوە- ئەوەیە کە هیچ هەوڵێکی راستەقینە لە لایەن ئیدارەی تڕەمپەوە نەبووە بۆ چارەسەکردنی قەیرانی سوریا و هاوڵاتيانى.

لێدوانەکانی تڕەمپ دەریدەخات کە بەشێوەیەکی دروست لە بارودۆخی سوریا تێ نەگەیشتووە و گرنگی پێ نەداوە. تڕەمپ هەستا بە بڕینی ٢٠٠ ملیۆن دۆلار کە بۆ بەرقەرارکردنی ئاساییشی ناوچە ئازادکراو و بێسەروبەرەکانی سوریا تەرخانکرابوو، چونکە رایگەیاند ‘ دەمەوێت ووڵاتی خۆمان ئاوەدان بکەمەوە نەک ووڵاتانی دیکە’. تڕەمپ هیچ کات پێی وانەبووە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەرژەوەندیی هەیە لە شەڕ کردن دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی. دەیگووت ” ئێمە داعش دەکوژین بۆ ووڵاتانێک کە دوژمنمانن”، بە تەنیاش هەستی خۆی دەربڕی دەربارەی ‌ئەو هێزەی کە لە سوریا هاوپەیمانە لە گەڵ ئەمریکا. ” من حەز بە کوردەکان ناکەم. ئەوان لە عێڕاقیەکان را دەکەن، لە تورکەکان را دەکەن، تەنها ئەو کاتە را ناکەن کە فڕۆکە ئێف- ١٨ەکانمان هەموو دەوروپشتییان بۆردومان دەکەن.

بڕیاری تڕەمپ بۆ لێدانی رژێمی ئەسەد بۆ جاری دووەم دوای بەکار‌هێنانی چەکی کیمیاوی لە دژی هاوڵاتیانی سڤیل ئەو کاتە بوو کە بۆڵتن هەفتەیەک بوو دەستبەکارببوو وەک راوێژکاری ئاسایشی نیشتیمانی. بۆڵتن کارەکەی بە تێکشکاو پێناسەکرد. جێم ماتێسی وەزیری بەرگری ئەوکاتیشی بەوە تۆمەتبارکرد کە بە جووڵەی بیرۆکراتی هەڵبژاردەکانی لە بەردەم تڕەمپ کەمکردەوە، بۆڵتن گەیشتبووە ئەو دەرەنجامەی کە ئەوە بەس نەبوو بۆ وەستاندنی رژێمی ئەسەد لە دووبارە بەکار‌هێنانەوەی چەکی کیمیاوی.

ترەمپ هەوڵیدا لە دوا ساتەکان بکشێتەوە دوای رازیبوونی هاوپەیمانەکان . گووتی ” ئەو کارە هیچ دەرەنجامی نابێت”

بڕیاری تڕەمپ لە دیسێمبەری ٢٠١٨ بە کشانەوەی تەواوی ئەمریکا لە سوریا و دانوستاندنەکانی لە گەل رەجەب تەیب ئەردۆگانی سەرۆکی تورکیا چیرۆکی تەواو بێزارکەربوون بۆ بۆڵتن، ” ئەوە قەیرانێکی کەسی بوو بۆ من” بۆڵتن . بەڵام نەک لە بەرئەوەی کە چی روودەدا لە سوریا. بەڵکو بە پێی لێکدانەوەی بۆڵتن، ” وێنە گەورەکە وەستاندنی ئێران بوو”.

بۆڵتن دەڵێت: رۆن دێرمری بالیۆزی ئیسڕائیل پێی گووتم ئەوە ناخۆشترین رۆژم بووە تا ئێستا لە سەردەمی ئیدارەی تڕەمپ.”

پەیوەندییە تەلەفۆنییەکانی تڕەمپ لە گەڵ ئەردۆگان تێکەڵەیەکی بێزارکەر بوون لە پەیامی ناڕوون و لێکدانەوەی بێ ناوەڕۆک. تڕەمپ ویستی تورکیا شەڕی دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی تەواو بکات و هێرشیش نەکاتە سەر کوردەکان. ( دواتر، تورکیا راستەوخۆ هێرشی کردە سەر کوردەکان لە کاتێکدا داعش خۆی رێکخستبۆوە). بۆڵتن قسەی زۆر توندی بە جێمس جێفری نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ سوریا گووت، بۆڵتن گووتی ئەو لایەنگیری تورکیایە و هەوڵیدا دەستینشانی ئەو ناوچانە بکات لە سوریا کە تورک و کوردەکان دەستی بە سەردابگرن، کە هەوڵێکی نەزۆک بوو چونکە تورکەکان پشتگوێیانخست.

بۆڵتن هاوشان لە گەڵ جەنەڕال جۆزێف دەنفۆڕد کە ئەوکاتە سەرۆکی دەستەى ئەرکانی هاوبەش بوو، توانییان باوەڕ بە تڕەمپ بێنن کە دووسەد سەربازێکی ئەمریکی لە باکووری سوریا بهێڵێتەوە هەروەها ئەو بنکە سەربازییەی ئەمریکا لە بەشی باشووری ئەو ووڵاتە ناسراو بە تەنەف کە ٢٠٠ سەربازێک یان زیاتری تێدایە. کاتێک لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٩ تڕەمپ دووبارە کشانەوەی تەواوی ئەمریکای لە سوریا راگەیاند بۆڵتن لە کۆشکی سپی نەمابوو. لە دواییدا تڕەمپ بەرە بەرە لەو راگەیاندنە پاشگەزبۆوە، کە ئەوەش ناسۆریەکی دیکەی بیرۆکراتی و دیپلۆماسی بوو.

سەرۆک هەرگیز تێگەیشتنێکی واقیعی بۆ سوریا نەبوو. ئەو پێی وابوو ووڵاتە عەرەبییەکان هێز بۆ سوریا رەوانە دەکەن ولەبەرامبەر پاڵپشتيكردنيان پارە بە ویلایەتە یەکگرتووەکانیش دەدەن ، کە ئەمە ئەو كارە بوو پێشوەختە بۆڵتن هەوڵی بۆ دابوو بەڵام هیچ ئەنجامی نەبوو. هەروەها تڕەمپ پێیوابوو لە ئەگەری کشانەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان ووڵاتە ئەوروپییەکان هێزی زیاتر رەوانەی سوریا دەکەن، کە ئەمە هەرگیز راست نەبوو.

تڕەمپ “بە بەردەوامی” هەوڵی دەدا پەیوەندی بە ئەسەدەوە بکات و دانوستاندنی لە گەڵ بکات سەبارەت بە لایەنی کەم شەش هاووڵاتی ئەمریکی کە گوماندەکرا لە زیندانەکانی رژێم بن، بەڵام سەرکردە سورییەکە بەدەم ئەو داواکارییەوە نەهات، بۆ رازیکردنی بۆڵتن، تڕەمپ دووبارە و چەند بارە ئاماژەی بە ” کامپەینەکەم” و ” بنکەی هەڵبژاردنەکەم ” دەکرد وەک هۆکارگەلێک بۆ چوونە دەرەوە لەو ووڵاتە. تڕەمپ بەردەوام بە دەنگی بەرز پرسیاری دەکرد ئێمە بۆچی لەوێ بووین.

بۆڵتن لە کتێبەکەیدا باس و پێشنیاری هیچ ناکات جگە لە شەڕی دژ بە داعش و دژایەتیکرنی ئێران، لە گەڵ باسێکی کەمی ئیدلب کە وەحشەکانی رژێمی ئەسەد و رووسیا و ئێران چاودێری دەکەن( بەردەوامیشن). بە هیچ شێوەیەک ئاماژە بە زیندانیکردنی بە کۆمەڵ و ئەشکەنجەدان وکوشتنی سەدان هەزار هاوڵاتی سڤیل لە لایەن ئەسەد ناکات، کە ستیڤن رابی بالیۆزی تاوانەکانی جەنگ لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بە ” خراپترین ماکینەی کوشتن” پێناسەى کرد لە پاش سەردەمی نازییەکانەوە.

کاتێک ڤلادیمێر پۆتنی سەرۆکی رووسیا بە راستەوخۆ بۆڵتنی هاندا بە رێگەی دیپلۆماسی قەیرانی سوریا ( هێلی نموونەی رووسیا) چارەسەر بکات، بۆلتن پێی گووت ” ئێمە شەڕی ناوخۆمان لە سوریا نەکردووە، سیاسەتی ئێمە ئێران بوو”. ئەگەر هەوڵێکی جددی دیبلۆماسی هەبووبێ بۆ چارەسەکردنی قەیرانەکە یاخود وەستاندنی زوڵم و زۆردارییەکان، ئەوە بۆڵتن ئاماژەی پێنەکردووە.

ئەوەی لە کتێبەکەی بۆڵتندا دەردەکەوێت ئەوەیە کە هیچ بەرپرسێکی پایە بەرز لە ئیدارەی تڕەمپ پێی وانەبووە کە بەرپرسیاریەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانە رۆڵی سەرکردایەتی ببینێت لە قەیرانی كردەیی سوریادا. بۆڵتن گرنگی بە ئێران دەدا، ماتێس گرنگی بە شەڕی دژی داعش دەدا، جێفری گرنگی بە پەیوەندییەکان لە گەڵ تورکیا دەدا لە کاتێکدا هیچ دەسەڵاتێکی نەبوو بۆ بەرەوپێشبردنی ئەو دۆسیەیە لە رووی دیبلۆماسییەوە. تڕەمپ بنكەى هەڵبژاردنەکەی لا گرنگ بوو، پۆمپەیۆ گرنگی بە رازیکردنی تڕەمپ دەدا. بەڵام هیچ کام لە پلە باڵاکانی نێو ئیدارەکە بە كردەیی گرنگی بە خەڵکی سوریا نەدەدا.

ئەوەیە نەهامەتی بەردەوامی سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی تڕەمپ دەربارەی سوریا- کە تا ئەمڕۆش بەردەوامە. تاوەکو كەڕامەت و ئاسایش و دادپەروەری بۆ گەلی سوریا نەگەڕێندرێتەوە، ئەو شەڕە قەت کۆتایی نایەت. ئەمەش واتا پەنابەری زیاتر، ناسەقامگیری زیاتر، توندوتیژی زیاتر، داگیرکاری زیاتری ئێران و زێدەبوونی باندۆری رووسیا.

بۆڵتن دەڵێت:” لە روانگەی ئێمەوە سوریا “چوارگۆشەیەکی ستراتیژی” بوو ئەو بیروبۆچوونە توند و چەوتە کاریگەری بە سەر نەهامەتی ملیۆنان کەسەوە هەیە. کە رەنگە لە کۆتاییدا ئیدارەی داهاتووی ویلایەتە یەکگرتووەکان لێی تێبگات و شتێکی لە بارەوە بکات

جۆش رۆگن گۆشە نووسە لە بەشی بیروبۆچوونە نێودەوڵەتییەکان لە واشنتن پۆست. دەربارەی سیاسەتی دەرەوە و ئاسایشیی نیشتیمانی دەنوسێت. هەروەها رۆگن شڕۆڤەکاری سیاسیە لە کەناڵی سی ئێن ئێن. پێشتریش بۆ بلومبێرگ ڤیو، ذە دەیلی بیست، فۆرێن پۆلیسی، کۆنگرێشناڵ کواتەرلی، فێدڕال کۆمپیوتەر ویک و رۆژنامەی جاپان ئەساهی شیمبون کاری کردووە

(شاعیر جارێكی تر ده‌بێته‌وه‌ به‌ دروستكه‌ر, مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ چیرۆكێك ده‌گێڕێته‌وه‌ به‌ گۆرانییه‌وه‌ ده‌یچڕێت). (بۆرخیس)

نامه‌وێ لێره‌دا بچمه‌ سه‌ر ئه‌و پێناسه‌و لێكدانه‌وانه‌ی بۆ ڕۆمان كراون و له‌وێوه‌ش بۆ پێناسه‌ حازربه‌ده‌سته‌كانی (كاره‌كته‌ر, كات, شوێن, رووداو, گێڕانه‌وه‌, پلۆت, شێواز…). هه‌موومان ده‌زانین ئه‌مانه‌ پێكهاته‌و ته‌كنیكی گرنگی چیرۆك و رۆمانن, ئینجا له‌ناو ئه‌مانه‌ش چه‌ندین ڕه‌گه‌زو ته‌كنكیكی تر رۆڵ ده‌بینن له‌ داهێنانی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی. له‌بری ئه‌وه‌, لێده‌گه‌ڕێین رۆمانه‌كه‌ خۆی بێته‌ ده‌نگ و له‌ناو خودی رۆمانه‌كه‌دا ماناو لێكدانه‌وه‌كان خۆیان ده‌رخه‌ن, مه‌گه‌ر لێكدانه‌وه‌و پێناسه‌ی تیۆریستان پێش ده‌قی ئه‌ده‌بی كه‌وتووه‌ یان له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ هه‌ڵێنجراون/ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌؟
كه‌ره‌سته‌ی ئه‌م رۆمانه‌ چییه‌؟ رووداوه‌كانی چین؟ بابه‌تی رۆمانه‌كه‌ چییه‌؟ نامانه‌وێ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ بده‌ینه‌وه‌, چونكه‌ بۆ ئه‌مه‌ ده‌بێ بڵێین ئه‌مه‌ ناوه‌ڕِۆكی رۆمانه‌كه‌یه‌و به‌كورتی رۆمانه‌كه‌ بگێڕینه‌وه‌. رۆمان حه‌كایه‌تی داپیره‌ نییه‌ تا بۆ یه‌كتریی بگێڕینه‌وه‌, گێڕانه‌وه‌و كورتكردنه‌وه‌ی رۆمانێك كارێكه‌ دژ به‌ خودی رۆمانه‌كه‌و دابه‌زاندنییه‌تی بۆ ئاستی قسه‌و به‌سه‌رهاتی رۆژانه‌و حه‌كایه‌تی به‌رئاگردان. له‌كاتێكدا رۆمان له‌وه‌ ئاڵۆزتر, وێنه‌دارتر, پڕپێچ و په‌ناتره‌ ساده‌ بكرێته‌وه‌. جگه‌ له‌مه‌ باسكردنی بابه‌تی رۆمانێك, هه‌رگیز نزیكبوونه‌وه‌ نییه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌ خۆی. له‌م باره‌یه‌وه‌ رۆماننووسی پیرۆیی (ماریۆ ڤارگاس یۆسا)له‌ كتێبه‌ خنجیلانه‌كه‌ی دا (12 نامه‌ بۆ رۆماننووسێكی لاو) ده‌نووسێت((ئه‌گه‌ر پێش ئه‌وه‌ی رۆمانی (مه‌سخ)ی كافكا بخوێنیته‌وه‌, پێت بگوترێ بابه‌تی ئه‌م رۆمانه‌ ئه‌وه‌یه‌ فه‌رمانبه‌رێكی داماو ده‌بێت به‌ قالۆنچه‌یه‌كی قێزه‌ون, ره‌نگه‌ به‌ده‌م باوێشكدانه‌وه‌ بڵێیت: خۆت له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ گه‌مژه‌ییه‌ ببوێره‌… له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش دا كه‌ تۆ ئه‌و چیرۆكه‌ ده‌خوێنیته‌وه‌, به‌و شێوازه‌ جوانه‌ی كافكا گێڕدراوه‌ته‌وه‌, تۆ باوه‌ڕ به‌و گۆڕانه‌ ترسناكه‌ ده‌كه‌یت كه‌ له‌ گریگۆری سامسا رووده‌دات, به‌ وردی له‌گه‌ڵی دا یه‌كده‌بیته‌وه‌, ئازار ده‌چێژی, هه‌ستده‌كه‌ی ده‌خنكێی به‌و خه‌می ره‌نجه‌ڕۆییه‌ی كه‌ ورده‌ ورده‌ ئه‌و كاراكته‌ره‌ داماوه‌ له‌ناو ده‌بات)) (یۆسا: 2008: 39 ) بۆیه‌ له‌بری ئه‌وه‌ ئێمه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین به‌خێرایی چه‌ند لایه‌نێكی ئه‌م رۆمانه‌ به‌سه‌ر بكه‌ینه‌وه‌:
1_گێڕانه‌وه‌و گێڕه‌ره‌وه‌: زه‌مه‌نی گێڕانه‌وه‌ له‌م رۆمانه‌(ئێستا)یه‌, روودوه‌كان كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی, كه‌ كچێكی 23 ساڵانه‌ (ئاره‌زوو) به‌رجه‌سته‌یان ده‌كات. ئێمه‌ وشه‌ی (به‌رجه‌سته‌)مان له‌ بری ( گێڕانه‌وه‌) به‌كارهێنا, چونكه‌ زه‌مه‌ن كه‌ (ئێستا)یه‌و كاراكته‌ری سه‌ره‌كیش كه‌ (كه‌سی یه‌كه‌م)ه‌, به‌ به‌رجه‌سته‌كردنی رووداوه‌كان هه‌ڵده‌ستێت, ئه‌م دووانه‌ ئه‌وه‌نده‌ یه‌خانگیرن بوار بۆ ئه‌وه‌ ناهێڵێته‌وه‌ كه‌س و كات لێكبترازێن, رووداوه‌كان له‌ ڕابردوو روویاننه‌داوه‌ تا ئێستا بگێڕرێنه‌وه‌, ئه‌م ته‌كنیكه‌ش رووداوه‌كان زیندووتر ده‌كات و خوێنه‌ریش به‌شداربووتر/نزیكتر ده‌كات له‌ ره‌وتی رووداو, ده‌بێته‌ جۆرێك له‌ وێنه‌و سینه‌ما(نیشاندان)جار جار بیرمان بۆ شانۆش ده‌چێت (مه‌گه‌ر هه‌موو ژانره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان سنوره‌كانیان ناچێته‌وه‌ ناو یه‌كدی؟). میلان كۆندێرا له‌ژێر ناونیشانی (گه‌ڕان به‌دوای كاتی ئێستا) ده‌ڵێت((حه‌كایه‌تخوان ئه‌و شته‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ رووی داوه‌, به‌ڵام كاتێك پێشهاتێكی بچووك ده‌بێته‌ رابردوو, خه‌سڵه‌تی داسه‌كاوی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات و ته‌ڵخ ده‌بێ. گێڕانه‌وه‌كه‌, بیره‌وه‌رییه‌كه‌, واته‌ ئه‌نجامگیرییه‌كه‌, ئاسانكردنه‌وه‌یه‌كه‌, ئه‌بستراكتركردنێكه‌. سیمای راسته‌قینه‌ی ژیان و په‌خشانی ژیان, خۆی ته‌نیا له‌كاتی ئێستادا ده‌بینێته‌وه‌))(كۆندێرا: 2012: 20) كۆندێرا له‌مه‌دا جه‌خت له‌ كاریگه‌ری و زیندوویه‌تیی كاتی ئێستا ده‌كات, خۆ گه‌رنا هه‌ر له‌وێدا باس له‌وه‌ش ده‌كات كه‌ هونه‌ری رۆمان به‌هۆی (وێنه‌) ئه‌م بۆشاییه‌ی كاتی رابردوو پڕده‌كاته‌وه‌. به‌كارهێنانی ئه‌م ته‌كنیكه‌ (كاتی ئێستا) له‌م رۆمانه‌دا ڕۆڵێكی گلانگ ده‌گێڕێت له‌ (كاریگه‌رینواندن/كاریگه‌ریدانان) له‌سه‌ر خوێنه‌ر. بۆ نموونه‌ له‌و دیمه‌نه‌ی ئاره‌زوو باسی دایكی ده‌كات, به‌هۆی ئه‌م ته‌كنیكه‌وه‌ نووسه‌ر توانیویه‌تی كاریگه‌ری درووست بكات, به‌جۆرێك من پێموایه‌ كه‌م خوێنه‌ر هه‌یه‌ كاتێ له‌ خوێندنه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ ده‌گاته‌ ئه‌م دیمه‌نه‌, ئاهێك (هه‌ناسه‌یه‌كی سارد) هه‌ڵنه‌كێشێت. ئاره‌زوو, دایكێكی هه‌یه‌, كه‌ به‌هۆی نه‌خۆشی, پیری و قه‌ڵه‌وی له‌جێكه‌وتووه‌, قسه‌ له‌گه‌ڵ تارماییه‌كان ده‌كات, دوای ئه‌وه‌ی له‌ ماڵ راده‌كات, وه‌ك مشورخواردنێك بۆئه‌وه‌ی ون نه‌بێت, ئاره‌زوو ده‌یهێنێته‌وه‌ ماڵ و له‌ ژوورێك دایده‌نێت, ده‌رگاكه‌ی داده‌خات. به‌مشێوه‌یه‌ دیمه‌نه‌كه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات: (( بۆ ئه‌وه‌ی نه‌ڕواته‌ ده‌ره‌وه‌و ون نه‌بێت, ده‌رگای ژووره‌كه‌ی له‌سه‌ر داده‌خه‌م, به‌ڵام ئه‌و په‌نجه‌ره‌ ده‌كاته‌وه‌و له‌ په‌نجه‌ره‌وه‌ بانگی تارماییه‌كانی ده‌كات. ده‌مه‌ بچووكه‌كه‌ی ده‌كاته‌وه‌ تا هاوار بكات, ناتوانێت. هه‌وڵده‌دات ده‌سته‌ خه‌په‌تۆڵه‌كانی له‌ په‌نجه‌ره‌كه‌ بێنێته‌ ده‌ره‌وه‌, ناتوانێت. جا ده‌سته‌كانی به‌ شیشی په‌نجه‌ره‌وه‌و,
فرمێسك به‌سه‌ر گۆناكانیدا:47 )). ئه‌م دیمه‌نه‌ له‌ ره‌وتی رۆمانه‌كه‌ كاریگه‌رییه‌كه‌ی زێده‌تر ده‌رده‌كه‌وێت, ئه‌م كاته‌ نزیكه‌, ئێستایه‌, گه‌ر رابردووبووبا دوورده‌كه‌وته‌وه‌, كاریگه‌ریی هه‌شبووبا هێنده‌ی ئێستا هه‌ژێنه‌ر نه‌ده‌بوو. له‌ ژیانی واقیعیش دا ئه‌مه‌ هه‌روایه‌: بۆ نموونه‌ رووداوه‌ ناخۆشه‌كان, سه‌ره‌تا, كه‌ رووداوه‌كان تازه‌ن (ئێستایین) له‌ناویاندا ده‌ژین, كاریگه‌رییان یه‌كجار زۆره‌, به‌رگه‌گرتنیان سه‌خت و خه‌مكێشه‌, به‌ڵام دواتر كه‌ كاته‌كه‌ تێده‌په‌ڕێ, ده‌بێته‌ (رابردوو) و ده‌یانگێڕینه‌وه‌. سه‌ختییه‌كه‌یان هێنده‌ی ساتی روودانیان نابێ و كه‌متر ده‌بێته‌وه‌, ته‌می خه‌مێك دایانده‌پۆشێت, ئێمه‌ به‌ر ته‌مه‌كه‌ ده‌كه‌وین, نه‌ك خودی خه‌مه‌كه‌ . ئینجا ئێمه‌ باسی واقیعمان كرد, مه‌گه‌ر رۆمانیش واقیعی خۆی دانامه‌زرێنێت؟ رۆمان بۆخۆی واقیعێكه‌, وه‌ك (پامۆك) ده‌ڵێت ژیانێكی تره‌ له‌پاڵ ئه‌م ژیانه‌دا, كه‌واته‌ ئێمه‌ش وه‌ك خوێنه‌ر به‌شدارین, له‌ناوی داین. به‌مشێوه‌یه‌ كاتی زه‌مه‌نی گێڕانه‌وه‌ له‌م رۆمانه‌, زه‌مه‌نی ئێستایه‌, بۆ نموونه‌ هه‌ندێ له‌ رسته‌كان له‌ شوێنی جیاجیای رۆمانه‌كه‌ ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاو: (زۆر نییه‌ ده‌ستێكم بۆته‌ بسكیت.ل:5., باوكم ده‌ڵێت له‌گه‌ڵ من راوه‌سته‌, زۆر لێم نزیك به‌ له‌گه‌ڵی راده‌وه‌ستم.ل:10., له‌سه‌ر قه‌ڵات دانیشتووین.ل:50., دیسان شه‌وه‌, له‌ مینی ماركێته‌كه‌ی زامدار دانیشتووین.ل:94., هه‌مدیس له‌ مینی ماركێته‌كه‌ی زامدار دانیشتووین.ل:116. ) ته‌نها له‌ كورته‌به‌شی28 لاپه‌ڕه‌ 142 ره‌وتی رۆمانه‌كه‌ له‌ كاتی ئێستا نامێنێت, ده‌بێته‌ كاتی رابردوو, به‌ڵام ئه‌و رابردووه‌ش (رابردووی به‌رده‌وام و رابردووی نزیكن) : (خه‌ڵك خه‌ریكبوون له‌ چاڵه‌كانیشدا دیوارو چوارچێوه‌ی جارانیان دروست ده‌كردنه‌وه‌, چه‌ند بلۆكێكیان به‌ده‌وری خۆیان هه‌ڵده‌چنین و له‌ناوی دا گرمۆڵه‌ ده‌بوون, هه‌ندێ كه‌سیشمان بینین ده‌یانتوانی قسه‌ بكه‌ن….ل:142) گه‌ر بۆمان هه‌بێ بۆ ساتێك لێره‌ ئه‌مه‌ش وه‌ك كاته‌كانی تر لێ بكه‌ین ئاوا ده‌بێت: (خه‌ڵك خه‌ریكن له‌ چاڵه‌كانیشدا دیوارو چوارچێوه‌ی جارانیان دروستده‌كه‌نه‌وه‌, چه‌ند بلۆكێكیان به‌ده‌وری خۆیان هه‌ڵده‌چنن و له‌ناوی دا گرمۆڵه‌ ده‌بن, هه‌ندێ كه‌سیش ده‌بینین ده‌توانن قسه‌ بكه‌ن ). كه‌چی زه‌مه‌نه‌كه‌ ئاوا نییه‌و ده‌گۆڕێت, ئاره‌زوو رووداوه‌كانی رابردوو ده‌گێڕێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی جێی پرسیاره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كورته‌به‌شه‌كه‌, هه‌مووی به‌مشێوه‌یه‌ نییه‌و هه‌ر دوای ئه‌م لاپه‌ڕِه‌یه‌ زه‌مه‌نی فرمانه‌كان وه‌كو خۆی لێدێته‌وه‌و تا كۆتایی هه‌روا ده‌مێنێت(دێته‌وه‌ زه‌مه‌نی ئێستا) ئه‌مه‌ بۆ؟ ئایا ئه‌م كاتگۆڕینه‌ هیچ مه‌به‌ستێكی له‌پشته‌؟ یان كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی (گێڕه‌ره‌وه‌) له‌ده‌ست نووسه‌ر رایكردووه‌؟ راكردنی كاره‌كته‌ر له‌ده‌ست نووسه‌ر, (ئاننا كارنینا)ی (تۆلستۆی)مان بیرده‌خاته‌وه‌: ده‌گوترێ له‌ كاتی نووسینی رۆمانی (ئانناكارنینا), (تۆلستۆی) كه‌ نووسه‌ری رۆمانه‌كه‌یه‌, كاتێ ئاننا ده‌كه‌وێته‌ به‌ر قیتارو ده‌مرێت, تۆلستۆی ده‌گریێت! پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا تۆلستۆی نه‌یده‌توانی نه‌هێڵێت ئاننا خۆی بخاته‌ به‌ر قیتار؟ ئایا نه‌یده‌توانی چاره‌نووسی كاره‌كته‌ره‌كه‌ی بگۆڕێت؟ نه‌خێر هه‌رده‌بوو به‌مشێوه‌یه‌ بێ, ئه‌مه‌ (واقیعی خه‌یاڵكرد)ی رۆمانه‌كه‌یه‌. پێویسته‌ ئێمه‌ وه‌ك خوێنه‌ری ئه‌ده‌ب هێنده‌ش واقیعپه‌رست و دۆگمایی نه‌بین ئه‌م پرسیارانه‌ به‌ وڕێنه‌ وه‌ربگرین و پێمانوابێ رۆماننووس (خوا)یه‌كه‌و هیچ شتێك له‌بن ده‌ستی ده‌رناچێت و هه‌رچی هه‌یه‌و نییه‌ به‌ ویستی ئه‌وه‌ (مه‌گه‌ر ئه‌ویش توانیویه‌تی ئاوا ده‌سه‌ڵاتداربێ؟!) ئه‌مه‌ بۆ شیعریش هه‌ر راسته‌…لێره‌دا سه‌باره‌ت به‌ ئازادیی گێڕه‌ره‌وه‌(راوی) با جارێكی تر بچینه‌وه‌ لای (ماریۆ ڤارگاس یۆسا)و له‌ كتێبه‌كه‌ی دا (12نامه‌ بۆ رۆماننووسێكی لاو) كۆمه‌كێك بخوازین: ((راوی بوونه‌وه‌رێكه‌ له‌ وشه‌ درووستكراوه‌, نه‌ك له‌ گۆشت و ئێسقان وه‌كو دانه‌ره‌كه‌ی, راوی به‌ته‌نیا له‌و رۆمانه‌داو له‌ سایه‌ی ئه‌و رۆمانه‌دا ده‌ژی كه‌ ده‌یگێڕێته‌وه‌, سنووری خه‌یاڵكردن سنووری بوونییه‌تی, چونكه‌ ئه‌وه‌ خۆیه‌تی كه‌ چیرۆكه‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌, له‌به‌رامبه‌ریش دا دانه‌ر ژیانێكی هه‌مه‌جۆرو چڕِتری هه‌یه‌ له‌پێش و له‌دوای نووسینی رۆمانه‌كه‌. رۆمانه‌كه‌ ناتوانێ ئاگاداری وردودرشتی ژیانی نووسه‌ره‌كه‌ی بێ, هه‌تا له‌كاتی نووسینی رۆمانه‌كه‌ش دا راوی به‌رده‌وام كه‌سێتییه‌كی جیاوازه‌)) (یۆسا: 2008: 55 ). ئه‌م تێڕوانینه‌ بۆ شیعریش هه‌یه‌, به‌وه‌ی ده‌گوترێ: شیعر له‌وێیه‌, له‌ شوێنێكدا په‌نهانه‌, له‌ ده‌ورووبه‌رمان خۆی مه‌ڵاسداوه‌, شاعیر ده‌یدۆزێته‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌مه‌ (بڕوانه‌ هونه‌ری رۆمان, میلان كۆندێرا: 2008: 181) هه‌روه‌ها (بڕوانه‌: ئه‌م هونه‌ری شیعره‌, خۆرخێ لویس بۆرخیس: 2016: 9- و 20). بۆیه‌ ده‌كرێ زه‌مه‌نگۆڕینه‌كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ كاره‌كته‌ره‌كه‌وه‌ هه‌بێ, به‌ سه‌ربه‌خۆیی كاره‌كته‌ر, یان وێنه‌كانی نه‌ستی بگوازێته‌وه‌, وه‌ك ئه‌وه‌ی نه‌ستی بڕژێت و به‌رجه‌سته‌ ببێ, نزیك له‌وه‌ی پێی ده‌گوترێ (شه‌پۆڵی هۆش) یانیش وچانێك بێ, گۆڕانكارییه‌ك بێ بۆ گۆڕانكاری له‌ ته‌ركیزی خوێنه‌ر. یان…
هه‌ڵبه‌ت هه‌ر له‌م رۆمانه‌دا, سه‌باره‌ت به‌ گێڕانه‌وه‌, ده‌بێ باس له‌وه‌ش بكه‌ین كه‌ گێڕانه‌وه‌كه‌(یان به‌مانای ئێمه‌ “به‌رجه‌سته‌كردن”) گفتوگۆشی تێده‌كه‌وێت, یان له‌ دوو شوێن باپیری ئاره‌زوو, بیره‌وه‌ریی خۆی له‌ سه‌رده‌می راپه‌ڕین و شه‌ڕی ناوه‌خۆ ده‌گێڕێته‌وه‌, به‌لای ئێمه‌وه‌ ئه‌مه‌ هونه‌رێكی گرنگه‌و لێزانیی نووسه‌ر نیشانده‌دات, چونكه‌ ئه‌مه‌ی به‌ كاره‌كته‌رێك سپاردووه‌ كه‌ خودی خۆی له‌ناو رووداوه‌كان ژیاوه‌, نه‌ك بۆی باسكرابێ, رۆماننووس ده‌یتوانی ئه‌مه‌ش به‌ ئاره‌زوو بسپێرێت, به‌ڵام ئه‌وكات ئه‌مه‌ ده‌بووه‌ (گێڕانه‌وه‌ی گێڕانه‌وه‌) واته‌ باپیری بۆ ئاره‌زووی و ئاره‌زووش بۆ ئێمه‌ی ده‌گێڕایه‌وه‌, به‌مه‌ هه‌نگاوێك دوورتر ده‌كه‌وتینه‌وه‌(هیوادارم نه‌كه‌وتبمه‌ ناو پێناسه‌ی ئه‌فلاتوونیی بۆ شیعر). بۆیه‌ ئه‌مه‌ رووداوه‌كه‌ی زیندووتركردووه‌.
تا ئێره‌ ئێمه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ دواین و له‌گه‌ڵی دا شتێكیشمان له‌سه‌ر گێڕه‌ره‌وه‌ گوت, ئێستا دێینه‌ سه‌ر كاراكته‌ر.
2_كاره‌كته‌ر: له‌م رۆمانه‌دا ئه‌م كاره‌كته‌رانه‌ هه‌ن: (ئاره‌زوو, زامدار, رامش, ئازاد) ئه‌مانه‌ چوار هاوڕێن, به‌زۆری رووداوه‌كان بۆ هه‌رچواریان هاوپه‌یوه‌ندن/ رووده‌ده‌ن, سه‌روه‌ختێك هاوڕێیه‌كی تریشیان بۆ زیاد ده‌بێت كه‌ جارجار دێته‌ لایان ئه‌ویش (ڕێبین)ه‌, بێگومان ره‌نگبێ هه‌موومان بیرمان بۆ نووسه‌ر بچێت و پێمانوابێ ئه‌مه‌ رێبینی رۆماننووسه‌, ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و وه‌سفه‌ی ئاره‌زوو بۆی ده‌كات: ((ئازاد هه‌ندێ كه‌سمان پێده‌ناسێنێت. سه‌ره‌تا شاعیرێك. ناوی رێبین ه‌. رێبین كوڕێكی ره‌شتاڵه‌ی قژلوول و مۆن. ل105)) به‌ڵام ئاساییه‌ وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی سه‌ربه‌خۆش وه‌ری بگرین و هه‌ر نه‌یشیبه‌ستینه‌وه‌ به‌ نووسه‌ر. ئه‌مه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ئاسۆی چاوه‌ڕوانیی خوێنه‌ر. جگه‌ له‌مانه‌ ( دایك, خوشك, باوك و باپیری ئاره‌زوو, كچێكی مردوو, تارماییه‌كان, فریشته‌كان و هه‌ندێ ناوی دی لێره‌و له‌وێ دێنه‌ به‌ر دیده‌: ئیسماعیل, راماڵ, رووبار, زه‌به‌لاحه‌كان) كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌شێكی گرنگن له‌ فه‌زای ئه‌ده‌بییانه‌ی رۆمانه‌كه‌و قه‌ناعه‌تپێكه‌ریشن, به‌تایبه‌تی كچه‌ مردووه‌كه‌و تارماییه‌كان, دواتر باس له‌ توانای قه‌ناعه‌تپێكردنی رۆمانه‌كه‌ ده‌كه‌ین. چوار هاوڕێكان به‌گشتی ته‌مه‌نیان له‌ بیست ساڵان به‌سه‌ره‌وه‌یه‌و هاوته‌مه‌ن دیارن, له‌ هه‌ڵبژاردنی كاره‌كته‌ره‌كانیش هه‌ست به‌ لێزانیی رۆماننووس ده‌كرێ. رامش گه‌نجێكی به‌نگلادیشییه‌, ئازادو زامداریش كوردن, هه‌ریه‌كه‌ له‌مانه‌ بوار به‌ خوێنه‌رو لێكۆڵه‌ر ده‌دات بیریان لێبكاته‌وه‌و كه‌سایه‌تییه‌كانیان له‌ رووی كارو ته‌مه‌ن و ره‌گه‌زه‌وه‌ راڤه‌ بكات و هۆكاره‌كانی هه‌ڵبژاردنیان ده‌ربخات, به‌هۆی ئه‌وه‌ی مه‌ودای خوێندنه‌وه‌كه‌مان درێژ ده‌بێته‌وه‌, ئێمه‌ لێره‌دا له‌سه‌ر هه‌موو كاره‌كته‌ره‌كان ناوه‌ستین و ته‌نها كه‌مێك له‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی (ئاره‌زوو) راده‌مێنین ده‌نا رۆمانه‌كه‌ مه‌ودای لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی فراوان ده‌خوازێت له‌ زۆر ره‌هه‌نده‌وه‌ به‌تایبه‌تیش به‌لای ئێمه‌وه‌: كاره‌كته‌رسازی, شێوازو ته‌كنیك.
ئاره‌زوو: كچێكی ته‌مه‌ن بیست و سێ ساڵان, قوتابیی زانكۆیه‌و به‌هۆی كه‌سایه‌تییه‌كه‌ی: كچێكی خوێنه‌ر, یاخیی و ره‌خنه‌گره‌ له‌ زانكۆ ده‌رده‌كرێت. هه‌ڵبژاردنی كاره‌كته‌رێكی كچ وه‌ك كه‌سێتیی سه‌ره‌كیی رۆمان به‌ لای ئێمه‌وه‌ ریسكێكی گه‌وره‌یه‌, چونكه‌ چه‌نده‌ی رۆماننووس ئازادیی بداته‌ كاره‌كته‌رانی, به‌ڵام دواجار كاریگه‌ریی رۆماننووسیان هه‌ر به‌سه‌ره‌وه‌یه‌, به‌ لایه‌كدا هه‌ر بۆ ئه‌و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌. ئێمه‌ نامانه‌وێ له‌ بابه‌تێكی ئه‌ده‌بی پرسی ره‌گه‌ز بێنینه‌وه‌ گۆڕێ, نه‌كا ببێته‌ هۆی تۆخكردنه‌وه‌ی جیاوازیی ره‌گه‌زی. به‌ڵام ئه‌مه‌ حه‌قیقه‌تێكی دانه‌بڕاوی رۆماننووسانه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ره‌گه‌زی كاره‌كته‌رانیان (ره‌نگبێ له‌كاتی نووسین دا ببێته‌ كێشه‌ش بۆیان). ئێمه‌ باوه‌ڕمان به‌وه‌یه‌, كه‌ له‌ رۆمان دا ده‌بێ كاره‌كته‌ر له‌ رۆماننووس جیابێته‌وه‌ نه‌ك نوێنه‌ره‌وه‌ی دانه‌ره‌كه‌ی بێ, به‌ڵام ئایا به‌رهه‌می سه‌ركه‌توو ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ رۆماننووس رۆحی خۆی تێكه‌ڵی به‌رهه‌مه‌كه‌ی بكات؟ كاره‌كانی (كافكا) چه‌نده‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی خودی كافكان؟ گریگۆری سامسا, جۆزێف ك, ك, كه‌سایه‌تی و ژیانی كافكا نه‌ترنجاوه‌ته‌ ناویان؟ له‌هه‌مانكات دا لێشی جودانه‌بوونه‌ته‌وه‌؟ ئایا جۆزێف ك, گریگۆری سامسا, (راسكۆڵنیكۆف-پاڵه‌وانی تاوان و سزای دۆستۆڤسكی) ده‌كرا كچ بووبان؟ ئایا گه‌ر وابووبا هه‌ر به‌مشێوه‌یه‌و ئه‌م كاریگه‌رییه‌یان ده‌بوو, كه‌متر؟یان زیاتر؟ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین له‌م رۆمانه‌ نزیكبینه‌وه‌ ده‌پرسین: گه‌ر ئاره‌زوو, ئاره‌زوو نه‌بووباو كوڕێك بووبا, ره‌وتی رۆمانه‌كه‌ چۆن ده‌بوو؟ ئه‌مانه‌ پرسیاری نابه‌جێن, چونكه‌ رۆمانه‌كان هه‌رده‌بوو به‌مشێوه‌یه‌بووبان. جگه‌ له‌م فۆرمه‌, كه‌ خودی ناوه‌ڕۆكیشه‌ به‌هیچ فۆرمێكی تر به‌رجه‌سته‌ نه‌ده‌بوون. ئه‌مه‌ش ده‌مانباته‌وه‌ ناو كێشه‌ی ناوه‌ڕۆك و فۆرم, واته‌ پرسیاری ئه‌وه‌ی ئایا ده‌كرا بابه‌تی ئه‌م رۆمانه‌ به‌ ته‌كنیكێكی تر جگه‌له‌مه‌, به‌رجه‌سته‌كرابووبا؟ ئه‌م پرسیاره‌ بابه‌ت و شێوه‌(روخسارو ناوه‌ڕۆك) لێكجیاده‌كاته‌وه‌و نزیكده‌بێته‌وه‌ له‌و پێوه‌ره‌ له‌كاركه‌وتوانه‌ی ئێستاش زانكۆكان كاری پێده‌كه‌ن, ئه‌ویش جیاكردنه‌وه‌ی فۆرم و ناوه‌ڕۆكه‌, ((جیاكردنه‌وه‌ی ناوه‌ڕۆك و فۆرم(یان بابه‌ت و شێوه‌و شێوازی گێڕانه‌وه‌) شتێكی دروستكراوه‌و په‌سه‌ند ناكرێ مه‌گه‌ر له‌پێناو شیكردنه‌وه‌دا, له‌ راستیشدا ئه‌م جیاوازییه‌ ده‌رناكه‌وێ و ناكرێ ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ ده‌یگێڕێته‌وه‌ له‌و شێوازه‌ی پێی گێڕراوه‌ته‌وه‌ جیابكه‌ینه‌وه‌… له‌ رۆمانه‌ باشه‌كاندا ئه‌وه‌ی ده‌یگێڕێته‌وه‌و ئه‌و شێوازه‌ی پێی ده‌گێڕرێته‌وه‌, یه‌كه‌یه‌ك درووستده‌كه‌ن كه‌ ناتوانرێ لێك جیابكرێنه‌وه‌)) (یۆسا: 2008: 38) . بۆیه‌ ده‌ڵێین ناوه‌ڕۆكی ئه‌م رۆمانه‌ هه‌ر ئه‌م فۆرمه‌ ده‌خوازێت و هیچی تر. به‌ڵام ده‌بێ ئه‌م راستییه‌ بڵێین كه‌ هه‌ڵبژاردنی كچێك وه‌ك كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی بۆ رۆمانێك كه‌ نووسه‌ره‌كه‌ی نێره‌, زه‌حمه‌تییه‌كی زیاتره‌ له‌وه‌ی كوڕبێ, چونكه‌ له‌ هه‌ر جوڵه‌یه‌كی ئه‌م كاركته‌ره‌, كه‌ رۆماننووس پێیده‌كات, ده‌بێ رۆماننووسه‌كه‌ رۆحێكی مێینه‌یی, یان روونتر بڵێین كه‌سایه‌تییه‌كی مێیینه‌یی وه‌ربگرێت و بچێته‌ به‌رگی كچێك. ئه‌مه‌ به‌ دوو باردا ده‌بێته‌ سه‌ختی: یه‌كه‌م: سه‌ختیی واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی, دووه‌م: سه‌ختیی واقیعی كاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كه‌. له‌لایه‌ك كۆمه‌ڵگا ئازادییه‌كی كه‌متر ده‌داته‌ كچ, هه‌روه‌ك چۆن ده‌بینین له‌ رۆمانه‌كه‌دا, ئاره‌زوو سه‌دان پلارو تانه‌و ته‌شه‌ری به‌هۆی كچبوونه‌وه‌ لێده‌درێت. له‌لایه‌كی تر كێشه‌ی مێیینه‌یی كاره‌كته‌رو نێریینه‌یی رۆماننووس. بۆیه‌ له‌ناو رۆمانه‌كه‌ش ئاره‌زوو, هه‌ست به‌ كێشه‌ی ره‌گه‌زی ده‌كات له‌لای خوێنه‌ران: ((ئه‌رێ خۆ زانیوتانه‌ من كچم:18)) ). دواجار ئێمه‌ كاره‌كه‌مان هه‌نگاوێك ده‌به‌ینه‌ پێش و ده‌ڵێین: رۆماننووس وه‌ك ئازادێكی تا ئه‌وپه‌ڕی ئازادیخواز له‌ كێشه‌ی ره‌گه‌زی ده‌رچووه‌و جیاوازیی ره‌گه‌زی لای ئه‌و به‌ته‌واوی ره‌شبۆته‌وه‌.
3- بابه‌ت/ناوه‌ڕۆك: وه‌ك له‌ سه‌ره‌تاوه‌ گوتمان ئێمه‌ هه‌وڵده‌ده‌ین تا بتوانین له‌ گێڕانه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ خۆمان ببوێرین. ئه‌م رۆمانه‌ زۆر بابه‌ت و پرس له‌خۆ ده‌گرێت, به‌گشتی فه‌زایه‌كی تاریك و نووته‌كی هه‌یه‌ چ له‌ تاریكی و وێرانیی شوێنه‌كانی, یان رووداوه‌ تراژیدییه‌كانی, یاخود كاره‌كته‌ره‌ په‌ككه‌وته‌و داڕماوه‌كانی.
بابه‌تی ئه‌ده‌بیات مه‌رج نییه‌, ناسك, جوان, هه‌ستبزوێن و دڵڕفێن بێت, ئه‌مه‌ كێشه‌یه‌كی درێژی ئه‌ده‌بی كوردی بوو و ئێستاش به‌رده‌وامه‌ به‌ڵام كه‌متر, شاعیران پێیانوابوو هه‌رده‌بێ ئه‌ستێره‌و مانگ و گوڵ له‌ شیعره‌كانیان دا هه‌بێ بۆئه‌وه‌ی ببنه‌ شیعری باش, چیرۆكنووس و رۆماننووسانیش هه‌ر ده‌بوو له‌یلاو مه‌جنوونێك له‌ چیرۆك/رۆمانه‌كه‌یان دا هه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ چیرۆك/ رۆمانی باش, جوان و خۆش! جا له‌یلاو مه‌جنوونه‌كه‌ هه‌رجاره‌و به‌ ناوێكه‌وه‌. ئه‌مه‌ پێوه‌رێكی یه‌كجار له‌كاركه‌وتووه‌, ده‌كرێ ناشیرینی ببێته‌ كه‌ره‌سته‌ی ئه‌ده‌ب و ئیستاتیكای لێ به‌رهه‌م بێت. وه‌ك شیعره‌كانی (بۆدلێر-رامبۆ) چیرۆكه‌كانی بۆرخێس, یان رۆمانی (پیدرۆ پارامۆ)ی (خوان رۆلفۆ). باشترین نموونه‌ش(كافكا)یه‌. له‌مباره‌یه‌وه‌ (میلان كۆندێرا) به‌ سه‌رسامییه‌وه‌ باس له‌ بابه‌تی رۆمانه‌كانی كافكا ده‌كات, پێیوایه‌ (فه‌رمانگه‌) كه‌ بابه‌تی سه‌ره‌كیی رۆمانه‌كانی كافكایه‌, جیهانی ئامێرو گوێڕایه‌ڵییه‌, جیهانێكی میكانیكی و ئه‌بستراكته‌ (( رۆمانێك له‌م جیهانی گوێڕایه‌ڵی, میكانیكی و ئه‌بستراكته‌دا جێگه‌ بكه‌یته‌وه‌! له‌م شوێنه‌دا تاقه‌ سه‌ركێشیی مرۆڤ له‌وێدایه‌ له‌ نووسینگه‌یه‌كه‌وه‌ بچی بۆ نووسینگه‌یه‌كی دیكه‌. پێده‌چێ ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌بێ. بۆیه‌ ده‌پرسین: چۆن بۆ كافكا لوا, له‌م ماده‌ بۆره‌ ناشیعرییه‌وه‌ رۆمانی سه‌رسوڕهێنه‌ر بخوڵقێنێ؟!)) (كۆندێرا: 2008: 179). كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی بابه‌تێكی ناشیعری ده‌بێته‌ بابه‌تی ئه‌ده‌بیات ئه‌وه‌ هونه‌ره‌كه‌ی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر لێزانی و توانای ئه‌دیب له‌ خولقاندنی جیهانێكی ئه‌ده‌بیی باوه‌ڕپێكراو.
ئه‌م رۆمانه‌ زۆر بابه‌تی تر له‌خۆ ده‌گرێت: كێشه‌ی ئافره‌ت, كه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ ئازادی. ئاره‌زوو به‌رجه‌سته‌كه‌ری ئه‌م رۆڵه‌یه‌, به‌هۆی كچبوونییه‌وه‌ تووشی چه‌ندین كێشه‌ ده‌بێته‌وه‌و دواجار زمانیشی له‌ده‌ست ده‌دات, ئه‌مه‌ش كاتێكه‌ كه‌ چوارقۆڵی له‌گه‌ڵ (ئازاد, زامدار, رامش) له‌ مینی ماركێته‌كه‌ی زامدار دانیشتوون و باسی ژیان و كێشه‌كان و فیلم ده‌كه‌ن, له‌ناكاو ته‌قینه‌وه‌یه‌ك رووده‌دات و دووكانه‌كه‌ به‌سه‌ریاندا داده‌ڕمێت, ئاره‌زوو ده‌ستێكی ده‌په‌ڕێت و بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ش زمان(توانای قسه‌كردن) له‌ده‌ستده‌دات, ئازاد چاوێكی كوێر ده‌بێت, رامش هه‌ردوو قاچی له‌ده‌ست ده‌دات و زامداریش ده‌مرێت.((بروانه‌ كورته‌ به‌شی 23, لاپه‌ڕه‌ 116 تا 121).
كاره‌كته‌رانی ئه‌م رۆمانه‌ش وه‌ك فه‌زاكه‌ی شادو خۆشحاڵ نین, له‌ نیگه‌رانی و كێشه‌دان, له‌ ده‌ستپێكی رۆمانه‌كه‌دا كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی دیمه‌نێكی كافكاییمان بیرده‌خاته‌وه‌. له‌ (مه‌سخ-به‌دگۆڕان)ی كافكا, گریگۆری سامسا (كاتێ به‌یانی خه‌به‌ری ده‌بێته‌وه‌ بۆته‌ قاڵۆنچه‌یه‌كی زه‌به‌لاح, یان ده‌عبایه‌ك) له‌م رۆمانه‌ش دا ئاره‌زوو دیمه‌نێكی وای هه‌یه‌: ((زۆر نییه‌ ده‌ستێكم بۆته‌ بسكیت و رۆژانه‌یش له‌ به‌ره‌كه‌ی ده‌خۆم. تا دێت هه‌ڵده‌په‌نمێت و گه‌وره‌تر ده‌بێت. ل:5)) ئه‌وانیدیش هه‌ندێكیان مردوون و قسه‌ ده‌كه‌ن و هه‌ندێكیان پیرو كه‌نه‌فت و له‌جێكه‌وتوو. شوێنه‌كه‌ش هه‌ولێره‌, كه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌دا هه‌مووی (چاڵ)ه‌, چاڵاكه‌ش به‌لای ئێمه‌وه‌ گوزارشته‌ له‌ به‌رزیی بیناكان و تاریكیی دڵ و ده‌روونی مرۆڤه‌كان, له‌ناو ئه‌م بینایانه‌دا ئاسمان بزرو خاكیش ون, ژیان له‌ناویاندا هه‌روه‌ك ئه‌وه‌یه‌ له‌ چاڵێك, له‌ناو بیرێك دا بژییت. ئه‌م فه‌زا ناخۆشحاڵه‌, یان تاریك و خه‌مناكه‌ بۆچی؟ له‌ ڕاستیدا نیشاندانی دونیایه‌كی خۆش و به‌خشینه‌وه‌ی هیواو ئومێدو سه‌ركه‌وتن و به‌خته‌وه‌ربوون كارێكی فریوده‌رانه‌ی ساخته‌یه‌, كه‌ هه‌ر له‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری و كه‌سانی ئاینیی ساخته‌چی ده‌وه‌شێته‌وه‌, ئه‌م ساخته‌ییه‌ هه‌ر له‌ ناوه‌ڕۆكی قسه‌ی واعیزان و ریكلامی بازرگانی و كۆمپانیاكان دا نییه‌, به‌ڵكو بۆته‌ ناونیشانی كتێبانیش نزیك له‌م شێوه‌یه‌: (چۆن له‌ماوه‌ی یه‌ك رۆژدا ده‌بیته‌ سه‌ركه‌وتووترین مرۆڤی جیهان؟, چۆن له‌ماوه‌ی دوو رۆژدا به‌خته‌وه‌رببین؟ مرواری په‌مبه‌, لاسكه‌ گیای ناسكۆڵه‌, پێوپوزی ژوولیا, روومه‌ت و گه‌ردنی هه‌نگوینیی, ئاگری بچكۆڵه‌ی مۆم, قاوه‌ی به‌ نه‌سته‌له‌, ژینۆو مه‌مكۆڵه‌كانی…) ده‌بینین شاعیران و نووسه‌رانێكی وا ده‌ركه‌وتوون هه‌رزه‌و عه‌وام به‌ نووسینی په‌مه‌یی و سۆزاوی هه‌ڵده‌خه‌ڵه‌تێنن و بانگه‌شه‌ی جوانی و به‌خته‌وه‌ری ده‌كه‌ن, له‌به‌رئه‌وه‌ی عه‌وام هۆشیارنییه‌ ئه‌مانه‌ له‌ لیستی پڕخوێنه‌رترین نووسه‌ران دا ده‌بن!
به‌ڵام با بگه‌ڕێینه‌وه‌ ناو فه‌زای رۆمانه‌كه‌و بپرسین ئایا ئێمه‌ زیاتر به‌ كام نووسه‌ران سه‌رسام بووینه‌و, كاممان له‌ یادگه‌دا ماونه‌ته‌وه‌و بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌ روانینمان بۆ ژیان و ئینسان؟ ئه‌وانه‌ی شادیی ساخته‌یان نیشانداوین و یان ئه‌وانه‌ی نائومێدی ونیگه‌رانیی دونیا؟ بۆچی كافكا وێنه‌ی ئایدیاڵی هه‌موو نووسه‌رو خوێنه‌رانه‌؟ دونیای كافكا دونیایه‌كی شاده‌؟باسی گوڵ و گوڵزارو مانگ و لوسكه‌یی ده‌كات؟ نه‌خێر, تاریكاییه‌كه‌ هه‌رگیز ناگه‌ینه‌ كۆشك و دادگاییشمان ناكه‌ن و ده‌بێ وه‌ك قالۆنچه‌یه‌ك/په‌نماوێك/ هه‌رده‌فاوێك رێ بكه‌ین. خۆڕایی نییه‌ ئه‌دیبێكی مه‌زنی وه‌ك (بۆرخێس) بڵێت ((جه‌وهه‌ری زۆربه‌ی رۆمانه‌كان له‌ تێكشكانی مرۆڤ دایه‌, له‌ داڕووخانی كاره‌كته‌ردایه‌)) (بۆرخیس: 2016: 66).
4_شێواز, پلۆت, توانای قه‌ناعه‌تپێكردن: ئه‌م رۆمانه‌ به‌شێوازێكی هونه‌ریی به‌رز درووستكراوه‌, پارچه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی تۆكمه‌ ته‌واكه‌ری یه‌كترن, یان دیمه‌نێك ده‌گوازنه‌وه‌ كه‌ خوێنه‌ر زووتر چاوه‌ڕێ بووه‌ بیبینێ/بیخوێنێته‌وه‌. شێواز كه‌ بنه‌مایه‌كی گرنگی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی (شیعر, چیرۆك و رۆمان)ه‌, له‌زۆر شوێنی ئه‌م رۆمانه‌ ده‌كرێ كاری له‌سه‌ر بكرێ. له‌ هه‌ڵبژاردنی ناوی كاره‌كته‌ر, پیشه‌كه‌ی, ته‌مه‌نی, كات و شوێن, گێڕانه‌وه‌/گواستنه‌وه‌, گێڕه‌ره‌وه‌, قسه‌كردن, هه‌ڵسوكه‌وت, دیمه‌ن…ئه‌مانه‌ هه‌موویان تێكئاڵاون, به‌یه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ستن, به‌جۆرێك هه‌موویان درووستكه‌ری یه‌كترن, هۆكاری بوونی یه‌كترن. بۆ نموونه‌ گه‌ر بپرسین كاره‌كته‌ری كچێكی گه‌نجی بیستوسێ ساڵان له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی كۆنه‌پارێز, خێزانه‌كه‌ی چۆن رێی پێده‌ده‌ن شه‌وان و رۆژان, له‌گه‌ڵ سێ كوڕان, بێت و بچێ و شه‌ڕ بكات و پاسكیل لێ بخوڕێت؟ رۆمان (به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی) ئه‌م كاره‌ی به‌ نووسه‌ره‌كه‌ی كردووه‌و ئه‌م خێزانه‌ی بۆ درووستكردوون: دایكی له‌جێكه‌وتووه‌, باوكی پێده‌چێ بارودۆخی ده‌روونیی له‌جێ نه‌بێ, لوتێكی گه‌وره‌, درێژ وه‌ك لوتی فیلی هه‌یه‌ ((باوكم هه‌رده‌ڵێی چڵه‌ ئێسقانه‌, لووتی مینا لووتی فیلێك… به‌سه‌ر كراسه‌كه‌یدا شۆڕبۆته‌وه‌, شۆڕبۆته‌وه‌و گه‌یشتۆته‌ نێوان رانه‌كانی. ل:9))و هه‌رزووش ده‌كه‌وێته‌ چاڵێكی ناو حه‌وشه‌كه‌یان. باپیریشی پیره‌و به‌رده‌وام خه‌ریكی مه‌كینه‌یه‌ ((ره‌نگی مه‌كینه‌كانی گرتووه‌, سه‌روسه‌كوتی زۆربه‌ی جار ره‌شداگه‌ڕاوه‌. ل:15)) ئاره‌زوو هیچ برای نییه‌و ته‌نیا خوشكێكی بچووكی هه‌یه‌. به‌م شێوه‌یه‌ رۆماننووس فه‌زایه‌كی وای خولقاندووه‌ كه‌ كاره‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی بتوانێت بێت و بچێت, ته‌نانه‌ت له‌كاتی ته‌قینه‌وه‌كه‌ش ئه‌م كاره‌كته‌ره‌ نامرێ و ده‌رده‌چێت, گه‌ر مردبا كێ رۆمانه‌كه‌ی به‌رجه‌سته‌ ده‌كرد؟ ئه‌مه‌ش پرسیارێكی نابه‌جێیه‌, چونكه‌ وه‌ك پێشتریش گوتمان رۆمانه‌كه‌ هه‌ر ده‌بوو به‌مشێوه‌یه‌ بووبا, گه‌ر كه‌سانێك هه‌بن پێیانوابێ نه‌خێر ده‌كرا به‌جۆرێكی تر بووبا, چاكه‌, به‌ڵام خۆ رۆمانه‌كه‌ به‌مشێوه‌یه‌ خۆی گرتووه‌و به‌مشێوه‌یه‌ی ئێستا, له‌به‌رده‌ستمانه‌ كه‌ هه‌یه‌. گه‌لێك نموونه‌ی تر له‌ رۆمانه‌كه‌دا هه‌ن ده‌بنه‌ به‌رجه‌سته‌كه‌ری پلان(ته‌كنیك)ێكی تۆكمه‌, بۆئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ بخولقێ و شێوازه‌كه‌ی هه‌ر ئه‌و شێوازه‌ بێ كه‌ نیشان ده‌درێ و به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێ.
له‌ رۆمانه‌كه‌دا زۆر دیمه‌ن به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێن, دیمه‌نی سوریالین, سه‌یروسه‌مه‌ره‌ن, فه‌نتازین, نزیكن له‌ وێنه‌ی شیعری, له‌ دونیایه‌كی منداڵانه‌, به‌ڵام رۆماننووس توانیویه‌تی بێ زۆر له‌خۆكردن به‌رجه‌سته‌یان بكات و به‌مه‌ش ده‌توانین بڵێین توانای قه‌ناعه‌تپێكردنی رۆمانه‌كه‌ له‌ ئاستێكی كاریگه‌ر دایه‌. با له‌ هه‌ندێ نموونه‌ رابمێنین:
((كچه‌ بچكۆڵه‌ مردووه‌كه‌ی كۆڵانه‌كه‌مان ده‌نگی دێت. بانگی من ده‌كات:
ئاره‌زوو خان, ئه‌وا هاتووم, وه‌ره‌ ده‌ره‌وه‌, بۆ بسكیته‌كه‌, بۆ ده‌ستی تۆ هاتووم.
شه‌وه‌و تاریكه‌. راده‌كه‌مه‌ كۆڵان, كچێكی جوانكیله‌ی چاوگه‌وره‌…..لێم راده‌مێنێت.ل:48)): مردوو قسه‌ ده‌كات!
(دووباره‌ ماڵه‌كه‌مان به‌ سێبه‌ر داده‌پۆشرێت, ته‌په‌ ته‌پ دونیا خراپ ده‌كات. باڵنده‌كان لێره‌و له‌وێ ده‌رده‌په‌ڕن, پۆلێك باڵنده‌ ده‌بینم هه‌رگیز له‌م ده‌ورووبه‌ره‌ نه‌مبینیون. هه‌ندێك عه‌لاگه‌ی به‌تاڵیش له‌گه‌ڵ باڵنده‌كان به‌رز ده‌بنه‌وه‌. خۆیان له‌گه‌ڵیان ده‌گونجێنن, گه‌ر تۆزێكیتریش زیندوو بن, ده‌توانن له‌گه‌ڵیان بڕۆنه‌ هێلانه‌كانیان و ئه‌وه‌ی ماوه‌ له‌ ژیانیاندا وه‌ك باڵنده‌ بژین.ل:103)): عه‌لاگه‌ ده‌فڕن و خه‌ریكه‌ ده‌بنه‌ كۆتر!
((فریشته‌یه‌كی بچكۆڵه‌ی گۆڕه‌كه‌ی داپیره‌ به‌ پێدزكێ سه‌ر پلیكانه‌كان ده‌كه‌وێت. من خۆمی لێ نه‌بان ده‌كه‌م. پاڵ به‌ ده‌رگاكه‌وه‌ ده‌نێت….فریشته‌كه‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌كه‌ داده‌گیرسێتنێت و له‌ دیاری پاڵ ده‌داته‌وه‌. ل:115 ). فریشته‌ له‌ گۆڕ دێته‌ ده‌رو سه‌یری تیڤی ده‌كات!
ئه‌رێ هه‌ر به‌ڕاست نووسه‌ر ئه‌و جورئه‌ته‌ی له‌ چییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت ئاوا (خه‌مساردانه‌) بێ زۆرله‌خۆكردن ئه‌م دیمه‌نانه‌مان نیشان بدات!؟ وشه‌ی خه‌مساردانه‌ به‌ مانایه‌كی نێگه‌تیڤ به‌كارناهێنم, به‌ڵكو به‌ هاومانای جورئه‌ت و له‌خۆڕادیتن. ئه‌م خه‌مساردییه‌ هه‌مان خه‌مساردیی كافكاییه‌ (كاتێ كاره‌كته‌ره‌كانی ده‌كاته‌ قاڵۆنچه‌, به‌یانیان زوو له‌ناو جێخه‌و ده‌ستبه‌سه‌رییان ده‌كات) و ئێمه‌ش ناچارده‌كات قه‌ناعه‌ت به‌م دیمه‌نانه‌ی بهێنین. ئه‌م خه‌مساردییه‌ جۆرێكه‌ له‌ توانای داهێنان, شكاندنی ئه‌و ترسه‌یه‌ كه‌ ده‌لێت: گه‌ر وا بكه‌م ئایا باوه‌ڕم پێده‌كه‌ن؟ ئه‌دیبی باش خه‌مساردانه‌ ده‌ڵێت: من ده‌یكه‌م, باوه‌ڕده‌كه‌ن یا نا به‌ جه‌هه‌ننه‌م. ئه‌م خه‌مساردییه‌ به‌رهه‌می باشی لێده‌كه‌وێته‌وه‌, دوای بیركردنه‌وه‌و پلانێكی ته‌كنیكیی دووروودرێژ, هێنان و بردنێكی زۆر, دێت.
زۆر نموونه‌ی تر هه‌ن له‌ رۆمانه‌كه‌دا, كه‌ له‌ واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی باوه‌ڕپێنه‌كراون, به‌ڵام له‌ واقیعی رۆمانه‌كه‌ قبوڵكراون. ئه‌مه‌ش كه‌وتۆته‌ سه‌ر توانای قه‌ناعه‌تپێكردن, قه‌ناعه‌ته‌كه‌ لێره‌ له‌ اقتباسكردنی رسته‌كان درووستنابێ, له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌, له‌ناو جیهانی رۆمانه‌كه‌ درووستده‌بێ. بۆیه‌ له‌ ره‌وتی خوێندنه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌دا ئێمه‌ قه‌ناعه‌ت به‌ جیهانی رۆمانه‌كه‌ ده‌كه‌ین.
هه‌ندێ بابه‌تی تر به‌ كه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌دا هه‌ن, به‌ پێویستی ده‌زانم ئاماژه‌یان بۆ بكه‌م:
ئه‌م رۆمانه‌ ره‌خنه‌یه‌كه‌ له‌ وێرانكردنی شار(هه‌ولێر)و یاده‌وه‌رییه‌كانی, نووسه‌ر له‌ ڕێی (بیناكان, زه‌به‌لاحه‌كان و مه‌لاكان) ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات. زه‌به‌لاحه‌كان ئاماژه‌یه‌ بۆ بازرگانان و ده‌سه‌ڵاتداران, كه‌ بێویژدانانه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌بن و شار داگیر/خاپورده‌كه‌ن و یاده‌وه‌رییه‌كانی تێكده‌ده‌ن, ئازادییه‌كان به‌رته‌سك ده‌كه‌نه‌وه‌, كه‌سیش ناتوانێ ده‌نگهه‌ڵبڕِێت, ره‌خنه‌گرتن لێیان كوشتن و ده‌ركردنی له‌دوایه‌, خۆپیشاندان به‌ته‌واوی بۆته‌ تێكدان و ئاژاوه‌گێڕی, ته‌نها مه‌گه‌ر بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان بێ(( له‌م شاره‌دا خۆپیشاندان هه‌ر به‌م جۆره‌ ده‌كرێت: یه‌كێك له‌وپه‌ڕی دونیا قسه‌یه‌كی له‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ر كردووه‌, یا ئه‌وه‌تا خۆپیشاندانێكی حزبییه‌. ل:67) مه‌لاكانیش به‌ گوتاره‌ توندڕه‌وه‌كانیان فه‌زای شاریان شێواندووه‌و شار تژی بووه‌ له‌ مه‌لای جوێنده‌ر, هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌رو توندڕه‌و, به‌جۆرێك بانگخوازو واعیز ئه‌وه‌نده‌ زۆربوونه‌ كه‌ له‌هه‌ر جێیه‌ك ده‌ڕۆیت به‌پێوه‌ری دین پێناسه‌ ده‌كرێی و ناتوانیت به‌ئازادی له‌ هیچ كوێیه‌ك بیرو بۆچوونی خۆت ده‌رببڕیت, فه‌زای مه‌لایی و سیاسی به‌یه‌كه‌وه‌ بوونه‌ته‌ بارێكی قورسی ناقۆڵا به‌سه‌ر هه‌ولێره‌وه‌: (( ئه‌مڕۆ هه‌موو شتێك له‌ ئێمه‌ داگیركراوه‌, خراوینه‌ته‌ بازنه‌یه‌كی یه‌كجار بچووك, له‌ بازنه‌كه‌دا ده‌سوڕێینه‌وه‌و ته‌نها ته‌ماشاكه‌رین. ئه‌وه‌تا ده‌بێ بچین له‌ بازاڕه‌ سه‌رگه‌ردانه‌كان به‌ده‌م قرتاندنی گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ خه‌فه‌ت به‌با بده‌ین. ده‌بێ له‌ ته‌كسیشدا رۆڵ بگێڕین, ده‌بێ له‌ شوفێری ته‌كسییه‌كه‌ بترسین. ل:98)).
ماوه‌ته‌وه‌ بڵێم جوانیی ئه‌م رۆمانه‌ له‌ (خۆبوون)ییه‌تی, لاسایی نییه‌, نووسه‌ر به‌ جورئه‌ته‌وه‌ زمان و وێنه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆی به‌كارهێناوه‌, به‌ ته‌كنیكێكی به‌رز, هیواخوازم بخوێنرێته‌وه‌. هه‌موو ده‌قێكی كوردی (شیعر, چیرۆك, رۆمان) له‌ واقیعێكی سه‌خت و غه‌ریب له‌دایكده‌بێت, (سه‌خت) له‌وه‌دا دژایه‌تیی ده‌كرێ, به‌خراپ لێره‌و له‌وێ باسی نووسینی یه‌كتر ده‌كرێ. (غه‌ریب)یش له‌وه‌دا ده‌قه‌كان ناخوێنرێنه‌وه‌, گه‌ر بشخوێنرێنه‌وه‌ هه‌ر دوای خوێندنه‌وه‌ به‌ فه‌رامۆشی ده‌سپێردرێن. ئه‌و هه‌موو ده‌نگه‌ جدییه‌مان به‌بێده‌نگی, بێ لێكۆڵینه‌وه‌ ئاودیوی هه‌زاربه‌هه‌زاری فه‌رامۆشی ده‌كرێن. بواری رۆشنبیری كوردی له‌ ئاستێكی خراپه‌, زانكۆكانیش رۆِڵێكی یه‌كجار سه‌مه‌ره‌ ده‌گێڕن, دوورروو نزیك ئاگایان له‌ ئه‌ده‌بی سه‌رده‌م نییه‌. كردارێكی سیاسیی ساخته‌, بۆیان ده‌بێته‌ رووداو, به‌ڵام بڵاوبوونه‌وه‌ی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی تازه‌ی كوردی بۆیان نابێته‌ هه‌واڵ! بۆچی به‌شی زۆری مامۆستایانی ئه‌ده‌بیات له‌ زانكۆكانی كوردستان ئاگاداری ئه‌ده‌بی تازه‌ نین و كه‌موزۆر چیرۆك, رۆمان و شیعری نوێ ناخوێننه‌وه‌!ئایا خوێندنه‌وه‌ی نالی و مه‌حوی و چه‌ند به‌ندوبالۆره‌ی فۆلكلۆری و هه‌ندێ زانیاری پێناسه‌یی سه‌باره‌ت به‌ تیۆرو ره‌خنه‌ به‌سن تا نازناوی (ماسته‌ر له‌ ئه‌ده‌بی كوردی/ دكتۆرا له‌ ئه‌ده‌بی كوردی) به‌سه‌رخۆمان دا ببڕین! سه‌باره‌ت به‌ شاعیرو نووسه‌ران: بۆچی به‌شێك له‌ نووسه‌رانی كورد به‌بێ ئه‌وه‌ی نووسه‌رانی كورد بخوێننه‌وه‌ به‌خراپ باسیان ده‌كه‌ن؟ ئایا هێشتاش گروپچییه‌تی به‌رده‌وام نییه‌؟ له‌مه‌وه‌یه‌ جارێكی تر ده‌ڵێمه‌وه‌: به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی كوردی له‌ واقیعێكی سه‌خت تا ئاستی هه‌ناسه‌ته‌نگی و خنكان له‌دایكده‌بێت, به‌ غه‌ریبی ده‌ژییت, له‌ كلاسیكه‌كانمانه‌وه‌ تا ئێستاش هاوارو نركه‌ی ئه‌دیبان به‌ده‌ست ئه‌م ئازاره‌وه‌, ده‌بیسترێ و نابڕێته‌وه‌.

سه‌رچاوه‌كان:
1_زمان پایسكلێكی شكاو لێده‌خوڕێت, رێبین خدر, بڵاوكراوه‌ی نووسیار, چاپی یه‌كه‌م, 2020.
2_ 12نامه‌ بۆ رۆماننووسێكی لاو, ماریۆ ڤارگاس یۆسا, و: شیرین ك, له‌ بڵاوكراوه‌كانی پاشكۆی ره‌خنه‌ی چاودێر, 2008.
3_ هونه‌ری رۆمان, میلان ِكۆندێرا, و: كه‌ریم په‌ڕه‌نگ, ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م, چاپی یه‌كه‌م, سلێمانی, 2008.
4_ په‌رده‌, میلان كۆندێرا, و: كه‌ریم په‌ڕه‌نگ, ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس, چاپی یه‌كه‌م, هه‌ولێر, 2012.
5_ئه‌م هونه‌ری شیعره‌, خۆرخێ لویس بۆرخیس, و: سه‌یوان محه‌مه‌د, بڵاوكراوه‌ی ناوه‌ندی غه‌زه‌لنووس, چاپی یه‌كه‌م, 2016.

 بەربڵاوی هێڕشەکانی ئەردۆگان  بە ناردنی سەرباز و میلیشیاکانی بە سەرێك بۆ لیبیا و ڕۆژاوا و بە سەرێکی دیکە بۆ باشوور هەرەها هەڕەشەکانی بۆ سەر قوبرس و یۆنان بەردەواومە.  ئەم کارانەی ئەردۆگان کارادانەوەیەکی زۆری لێکەوتۆتەوە و هاوکاتیش دەرگایەکی گەورەی خستۆتە سەر پشت بۆ لیداوان و قسەکردن لەسەریان.  لە نێو سیاسییەکانی کورد و ڕۆشبیر و قەڵەمبەدەستەکانیدا، هەموان لەسە ئەوە ڕێکن کە ئەردۆگان بە دوای دروستکرنی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوەیە.  بێ گومان هەر کام لەمانەش بەڵگەی خۆیانیان پێیە و لەو بەڵگانەش هەڵپەی ئەردۆگانە کە هەیتێکی لە لیبیایە و هەیتێكی لەو شوێنانەی دیکەیە کە پێشتر ناوم هێنان.

بۆچونی من تەواو پێچەوانەی بۆچونی ئەوانەی سەرەوەیە .  من لام وایە ئەردۆگان ئەوەندە ساویلکە نییە کە بیەوێت ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیی دروستبکاتەوە ، بەڵکو ئەوەی کە دەیکات لە پێناوی بەرژەوەندییەکانیدایە لەو شوێنانەی کە خۆی بۆ دەکوتێت.  بۆ نموونە لە لیبیا سێ پرسی گەورە هەیە بۆ دەستتێوەردانی لە لیبیا. یەکەم: لە سەردەمی قەزافیی –دا کۆمپانیاکانی تورکی بیناکردن و بیناکردنەوەی گەلێك پرۆژەی گەورەیان لە ئەستۆ گرتبوو کە لە  زۆربەیانا دەستبەکار بوون ، هەندێكیشیان تەنها کۆنتراکتەکانیان واژۆ کرابوو.  کە قەزافی ڕوخا هەموو ئەو پرۆژانە وەستان و ئەوەشی کە واژۆیان لەسەر کرابوون هەر وەکو خۆیان ماونتەوە. دووەم: مەسەلەی نەوتە کە هەموان دەزانن کە لیبیا وڵاتێکی دەوڵەمەندە لە نەوت و سامانی غازی سروشتتیدا ، ئەویش بەشی خۆی دەوێت و لە لایەن حکموتەکەی فەیاز ئەل سەراج-وە لە پاداشتی هاوکاریکردنی دژ بە هێزی خەلیفە حەفتار، پشکێکی لە نەوت پێدەدرێت . سێیەم: ئەردۆگان دوور بینە و نایەوێت میسر کە دژ بە ئیخوانەکانە ڕۆڵی لە لیبیادا، هەبێت ، چونکە لە ئایندەدا بە زەرەری ئەردۆگان و حیزبەکەی ئاکەپە دەگەڕێتەوە. ئەمە جگە لەوەی کە لیبیا بوەتە پرسێکی ناوچەیی و جیهانیی.

لە تەك یۆنانا کێشەی ئاوی هەیە و هەروەها گەڕان بە دوای نەوتدا .  لەتەك قوبرس-دا کێشەیەکی 46 ساڵییە  کە لە ساڵی 1974 وە بەشە تورکییەکەیان لە قوبرس بچڕیوە و دەوڵۆتکەیەکیان بۆ دروستکروە کە تەنها هەرخۆیان دانیان پیادا ناوە و پەراوێزکەوتووە و لە هەژارییدا دەژی.  سەرۆکی ئەو بەشە تورکییە و بەشی زۆری تورکەکانیش ئەوە دەزانن کە کڵاویان لەسەر نراوە بە ناوی چیاکردنەوەی دەسەڵات و زەوییەوە لە کۆمەڵی قوبرسیی، کە زەرەور و زیانێکی زۆریان لێکردووە ، چەند جارێک هاتوونەتە سەر ئەوەی کە ڕێکبکەونەوە لە گەڵ حکومەتی مەرکەزیی قوبرسدا بەڵام ئەردۆگان هەڕەشەیە و فشارێکی گەورەیە و بەو هۆکارە ئەوە ڕونادات و ئەردۆگانیش نایەوێت تورکەکانی ئەوێ بچنەوە سەر وڵاتی قوبرس و ببنەوە بە بەشێك لەو کۆمەڵە.

هەرچیش دەستتێوەردانی ئەردۆگان لە ڕۆژاوادا هەیە و هێڕشکردن و داگیرکردنەکانی، هۆکارەکانی لای هەموان ڕوونە و پێویست ناکات لەسە ئەمە درێژ دادڕی بکەم.

سەبارەت بە داگیرکردنی باشوریش ئەردۆگان نایەوێت یا ڕاستتر ناتوانێت و ناکرێت کە باشوور داگیر بکات .  هۆکاری ئەمەش یەکجار زۆرن.  لەوانە ئەو، پێویستی بەوە نییە کە لە کاتێکدا والی خۆی لە باشووردا هەبێت، هەموو بەرژەوەندییەکانی تورکیا لە هەموو ڕویەکەوە لە هەموو شار و شارۆچکەکانی باشوردا پارێزراو بێت ، چی سیاسی، ئابووریی ، فەرهەنگیی و ڕۆشنبیریی و کولتوریی و زۆری تر .  ئەردۆگان پێویستی بەو سەریەشەیە نییە کە بێت هەولێر و زاخۆ و دهۆك [ ئەگەر بیشتوانێت] داگیر بکات و بە سەدەها بنکەی سەربازیی دانێت  و پارەیەکی خەیاڵی سەرفبکات و هەمیشەش لە دڵە ڕاوکێی کوژرانی سەرباز و ئەفسەرانیا بێت و خۆی بخاتە ژێر لۆمەی دەوڵەتانی ئەوروپا و ئەمەریکا و ڕوسیا و جەماوەری سەرشەقامەکانی ئەوروپا و کوردستان، دژایەتی بکەن.  هاوکاتیش کوردستان بەشێکە لە عێراق ، عێراق-یش دەوڵەتە بە هەموو کەموو کوڕییەکەوە کە ناکرێت وا بە ئاسانی لەشكری وڵاتێکی دیکە بێت داگیری بکات. خودی عێراقیش بە تەنها موڵکی خۆی نییە بەڵکو موڵکی ئێران و ڕوسیا و  ئەمەریکا و خەڵکی عەرەبی ناوخۆو هەموو عەرەبەکانی دەرو دراوسێ و جیهانە ، هیچ لایەك لەو لایانە بێ دەنگ نابن لە داگیرکردنی ئەو سێ شارەی کوردستان .  دوای ئەوەش کوردستان[ باشوور] هەر بریتی نییە لە هەولێر و زاخۆو دهۆك، کوردستان وڵاتێکی پان و بەرینە، سەرێکی لە سوریایە سەرێكی لە ئێرانە.  تورکیا چۆن دەتوانێت داگیری بکات ؟!! تورکیا  هەموو کوردستانی بە بێ تەقە ، ئابوریانە ، داگیرکردووە ئیتر بۆچی دەیەوێت  بە هێزی سەربازیی داگیری بکات کە زەرەرێکی گەورەی لیدەکات ، تەنانەت دەبێتە هۆی ڕووخانی، هەر خەڵکەکەی خۆی دژی دەچێتە سەرشەقام ، چونکە ئەوەی کە لە هێزی دابینکردنی سەربازەکانیا سەرفیدەکات لە باشووردا،  لە قووتی خەڵکی لە تورکیای دەگرێتەوە.  داگیرکرنی کوێت لەلایەن صەدامەوە باشترین نمونەیە، گەر صەدام نەچوایەتە کوێتەوە، ڕەنگبوایە ئێستاش لە سەر  حوکم بمایەتەوە.

دەوڵەتی تورکییە هێڕشێکە کردویەتی خۆشی دەزانێت کە سەرکەوتن بەدەستناهێنێت، بەڵام دەبێت بیکات هەم بۆ قورتاربوونی کاتیی لە هەندێك ئەزمەی، هەم کردنی بەناو جەنگی ” تیرۆریزم” و ڕازیکردنی ڕاستڕەو و فاشییەکانی ناو کۆمەڵی تورکیا.  ڕەنگە لەشکری تورکیا بۆ ماوەیەك بمێنێتەوە بەڵام مانەوەی بۆ ماوەیەکی درێژ لە باشوردا نە بۆی دەکرێت و نە ئەوەش پلانێتی . ئەوە ڕاستییە کە ئەردۆگان و هەندێك لەو وەزیرەکانی ڕاگەیاندنی سەیر سەیر و مەترسیدارانە دەدەن ، بەڵام ئەوانە جەنگی میدیاین و دەبێت زۆر باوەڕیان پێنەکەین .

ئەوەش ڕاستییە کە ئەردۆگان کۆشکێکی گەورەی لە ستایەڵی کۆنی ئیمپراتۆرییەتی  عوسمانیی دروستکردوە و پاسەوانەکانی بە جل و پۆشاکی سەردەمی عوسمانییەوەن ، بەڵام ئەمانە هیچ نین و بەڵگە نین بۆ ئەوەی کە ئەو دەەیەوێت دەوڵەتی عوسمانیی دروستبکات.  ئەمە تەنها بۆ دروستکردن و ڕاگرتنی شکۆی خۆیەتی، بۆ خۆڵکردنە چاوی ئەوانەن کە خەون بە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە دەبینن و خولیای گەڕانەوەی ئەو سەردەم و زەمانەیان و ڕاکێشانیانە بەرەو ئاکەپە ، دەنا ئەردۆگان ئەوەندە گێل نییە پاش 103 ساڵ بیەوێت ئەوە بکات.   

دەسەڵات و دەسەڵاتداران زۆر زیرەکن و تاکتیکی زۆر سەیر و سەمەرە بەکاردەهێنن لە پێناوی مانەوەی خۆیاندا کە ئەمەش تەنها لەسەر حسابی گێلێتی بەشێك لە گەلە.  بۆ نموونە تەماشای صەدام بکەن لە ڕۆژەکانی جەنگی ئیران و عێراقدا گەڕایەوە بۆ دین ، هەر خودی جەنگەکەشی بەناوی قادسییەوە ناونا تاکو  جەماوەر بۆ مەبەستی خۆی هەڵخەڵەتێنێت. ئومەی عەرەبی و عروبەی بەکاردەهێنا تاکو هاوپشتی بۆ خۆی لە جەنگی لەتەك کورد و هەم لەتەك ئێرانیشدا، پەیدا بکات . هەر ئاواش نمونەی داگیرکردنی عێراق لە لایەن ئەمەریکا و هاوپەیماناناوە مانەوەیان و  جەنگیان لە ئەفغانستان ، لە لیبیا ، لە سوریا  بە ئێمە دەلێن جەنگی ” دژە تیرۆرە” بەڵام ئایا وایە؟ وەڵام لای خۆتانە بە بەڵگە و دۆکۆمێنتەوە.

هێڕشی دەوڵەتی تورکییە بۆ سەر باشوور، هێڕشە بۆسەر پەکەکە چونکە پەکەکە لە بەشی باشووردایە ، هێڕشیشە بۆسەر یەکێتی و پارتی تاکو زیاتر بیانکاتە پاشکۆی خۆی و ئامادەی هەموو جۆرە سازشێك بن، تاکو پێگەیان لەناو جەماوەری کوردیدا ئەوەندەی تر لاوازبێت و ڕسواتر بن.

ئەوەی کە ماوەتەوە بیڵێم ئەوەیە کە پاگەندەی داگیرکردنی باشوور و مانەوەی  تورکیا لەوێ، ئیدی  هەرکەس ئەو پاگەندانە بکات : پەکەکە ، سیاسییەکان ڕۆشنبیران یا ئەهلی فەیسبوك، بە گەوەرەترین زیان لەسەر جەماوەری باشوور دەگەڕێتەوە، پاگەندەیەکی ترسناکە و جگە لە ناڕاستییەکەی، ورە و بەرهەڵستی و دژایەتیکردنی لەشکری تورکیا  بە جەماوەر ناهێڵێت و ئەوەندەی تر دەیانتەپێنێت.   ئەم پاگەندانە خەڵکی دەکاتە کۆیلەیەکی بێ بیرکەرەوەی چاولەدەمی حیزب و ڕۆشنبیر و کادیرانی زانکۆ و پسپۆڕەکان و  سیاسییەکان و لەدەستدانی هەموو توانا و هێزێکی خۆی.

Zaherbaher.com  
27/06/2020
زاهیر باهیر      

پیربوونم لەو ساتەوە دەستپێدەکات تواناکانم لە خۆشەویستیدا لە دەست دەدەم..
بەشی سێهەم..

لیزا: لە روانگەی منەوە، عەشق هونەری موعجیزە خوڵقاندنە، عەشق فڕینە و هیچ کاتێک ماندوو نابێت لە تەیکردنی ئاسمانە نەبینراو و قەدەغەکراوەکان. عەشق مامانە بۆ لە دایکبوونی هەموو مەحاڵەکان، دواجار عەشق، عەشقە.
ستیڤان: بەم پێیە بێت عەشق گەمەیەکی ناعەقڵانی ئەبستراکتە!! تۆ دەتەوێت ئەم ناوەڕۆکەم پێ بڵێیت؟.
لیزا: بێگومان عەقڵ بە هەموو شێوەیەک دژی عەشقە. مەولانای رۆمی باسی شەکوای ئەو مێروولانە دەگێڕێتەوە دەچنە لای سولەیمان پێغەمبەر و گلەیی لە “با” و “رەشەبا” دەکەن چوونکە هەمیشە لانەیان لێ تێکدەدات. سولەیمان فەرمان دەکات بانگی “با” بکەن بۆچی وا دەکات؟ یەکێک لە مێروولە عاقڵەکان هاوار دەکات و دەڵێت نا نا، تکایە بانگی مەکەن، چوونکە کە ئەو هات ئێمە تەواو، حاڵمان لێ تێکدەچێت. ئەم چیرۆکە نموونەی عەشق دەخاتەوە بیرم، وەختێک عەشق دێت ئیدی عەقڵ بار دەکات. عەقڵ هەمیشە شەکوای هەیە لەسەر عەشق، لەبەرئەوەی هەر کات عەشق هات لانەی لێ تێکدەچێت.
ستیڤان: بەڵام دواجار عەشق داگیرکردنە!! لە کۆتاییدا عەشق خووی ئەو دیکتاتۆرانەیە دەیانەوێ نیشتمانی دڵت داگیر بکەن.! عەشق داگیرکردنێکی چاوچنۆکانەیە و بۆ هەمیشەش بەم شێوەیە دەمێنێتەوە.
لیزا: وا بیر دەکەمەوە نهێنییە گەورەکەی عەشق ترس بێت. یەک شت دەزانم عاشق ترسنۆکترین مرۆڤە، هەمیشە لە راڕایی و ترسی لە دەستدانی مەعشووقدا دەژی، هیچ کات دەروونێکی جێگیر و دڵنیای نییە، لەگەڵ ئەمەشدا عاشق بەهێزترین مرۆڤە بەرگەی زریانی عەشق دەگرێت.
ستیڤان: ئەوە دێڕێکی خۆمم بیر دێنێتەوە کە نوسیبووم: من ئیمپراتۆری عەشقم، چوونکە بۆ نیگایەکت دەچەمێمەوە! هەروەک چۆن مارکس بۆ جێنی هاوسەری نووسی (لە بەردەمتدا دەنووشتێمەوە و دەگریم، چوونکە خۆشم دەوێی) ئاوهاش، من وەک جەنەراڵێکی بەزیو لە بەردەم پەیکەری عەشقتدا دەنووشتێمەوە.
لیزا: عاشق ئەفسانە دروست دەکات، هەموو ئەفسانەیەک بەرهەمی عەشقە، عەشق و ئەفسانە یەک شتن و لێکدی جیا ناکرێتەوە، هەر بۆیە عاشقان وەک کەسایەتی خەیاڵی و میتۆلۆجی دەبینرێن.
ستیڤان: من دەمەوێ عاشق نەبم، دەمەوێ لێی هەڵبێم، بەڵام چارەنووسم وایە لە هەر شتێک ترسابم تووشم بووە، لە منداڵییەوە لە هەژاریی و نەخۆشی و عەشق ترساوم، ئێستا هەر سێکیان دەستیان لە بینە قاقام ناوە.
لیزا: لە راستیدا ئەو کەسە بووم دروشمی رووخانی قەڵای عەشقم بەرز کردەوە. لەسەر دەفتەری رۆژانەکەم بە خەتێکی درشت نوسیبووم: با بڕوخێ باستیلی عەشق باڵی فڕینی زنجیر کردووم، با بڕوخێ پەیکەری عەشق کە ئێسکەکانی وردوخاش کردووم.
ستیڤان: تۆ دەبێت خۆشخاڵترین ئافرەتی دنیا بیت چوونکە بەهرەمەندیت لە پرشنگی هەستی من. تۆ خۆشبەخترین ئافرەتی دنیایت چوونکە هیچ ئافرەتێک نییە لە مێژوودا هێندەی تۆ لە خۆشەویستی پیاوێک بەهرەمەند بووبێت.
لیزا: ئەوەی دەمترسێنێت، دوو شتە: سەرکێشییەکانت و جیاوازیی تەمەنمان!!. لەگەڵ ئەوەشدا کاتێک بیرت لێ دەکەمەوە ئیرەیی بە خۆم دەبەم خاوەنی دڵی تۆم و تۆش خاوەنی هەموو وجودی من!.
ستیڤان: بۆ من تەمەن تەنیا مەسەلەیەکی ماتماتیکییە، پیربوونم لەو ساتەوە دەستپێدەکات تواناکانم لە خۆشەویستیدا لە دەست دەدەم. مردن بۆ من تەنیا گۆڕانێکی فیزیاییە!! ژیانیشم لەو ساتەوە دەست پێدەکات هەستمکرد عاشق بووم، کە هەستم کرد دڵم لە بەر پێی تۆدا کەوتۆتە لەرزین.
لیزا: تۆ نابینیت من چۆن لە ئاوی عەشقدا تەعمید کراوم.؟ جگە لە ئاینی عەشق هیچ ئاینێکی تر ناناسم، عەشق ئاینی منە. ئەو بەهایای ژیان فێری کردم یەک بەها بوو کە خۆشەویستییە، لە ژیاندا فێری گۆرانییەکی سەیر بووم، گۆرانی خۆشەویستی.
ستیڤان: هەوڵبدە قووڵتر شتێکی گرنگ لە مندا بەدی بکە. ئاخر تەنها عەشق منی بە ژیانەوە بەستۆتەوە، ئەگەر عەشق نەبێت هیچ هۆکارێک بۆ مانەوە نابینم. بیرتە لە کۆڵانەکانی شارە رەشپۆشەکە بەدەم ئازاری دابڕانەوە چرپاندم بە گوێتدا: خاوەنی هیچ نیم، چوون لە کۆتاییدا عەشقم دۆڕاند و هەموو شتەکانی دیکەم بردووە. من خاوەنی هیچ نیم هیچ هیچ!!.
لیزا: هەروەک ئەو ماچانەی نێوانمان ئەو قسەیەم بیرە. بیرمە وتیشت: گەردەلوولێک لە ناخمدایە. منیش پێم وتی تۆ لە ناخی گەردەلوولێکدایت. ئەو گەردەلوولەش لە ئۆقیانووسی سۆزی منەوە مەوج دەدات.
ستیڤان: نیشانەکانی عاشقبوون لای من زۆر روون بەرجەستە دەبن. لە یەکەم دیداری یەکترناسینەوە گووتم: ئەگەر رۆژێک هەورێکی گریا و رەشەبا ناڵاندی و دەریا شێت بوو، ئەوە ئەو رۆژەیە منی تێدا عاشق دەبم!!.
لیزا: دەستت بهێنە و ماچێکم بکە. یەک ماچت من لە گۆڕی غەریبیدا زیندوو دەکاتەوە، وەک چۆن نیگایەکی ساردت دەرگای ژیانم لێ دادەخات، ئاخر تۆ ناتوانیت لە جوگرافیای دڵم دەربچیت، ئەگەریش بڕۆی قەڵای عەشقت رووخاندووە کە دڵی منە. منی مەجنونترین لەیلای تۆ.
ستیڤان: تۆ وەک موعجیزەیەک هاتیت، لاپەڕەکانی دڵمت یەک یەک خوێندەوە و لە کۆتا لاپەڕەشدا بەخەتێکی گەورە نووسیت خۆشم دەوێی.
لیزا: هەست بە جۆرێک لە غرور دەکەم، عەشقت لە خۆبایبوونێکی زۆری تێدا دروستکردووم!!.
ستیڤان: تۆ دەبێت لە خۆبایبوونێکی زۆرت تێدا دروست بێت، غرورێک تەنها من نەگرێتەوە،! چوونکە هیچ ژنێک وەک تۆ پەرستراو نەبووە لەلایەن پیاوێکەوە، هیچ ژنێک هێندە شانسی نەبووە ئەو خەرمانە لە شیعری لەپێناودا بنووسرێت و شاعیرێکی عاشق خۆی تەرخان بکات بۆ نووسینەوەی لە بۆتەی سەدان شیعردا. ئەمێستا دەمەوێ لەمە تێبگەیت و هیچی تر.

خۆدواندنی: ستیڤان شەمزینی

تێبینی: ئەم تێکستە بریتییە لە مۆنۆلۆگ نەک دیالۆگی دوو کەس، کۆی بەشەکانی ئەم مۆنۆلۆگانە لەنێوان 2010-2017 نووسراون. لە بەرگی دووەمی کتێبی “قوتووی عەتار” لەلاپەڕە 488-522 بەشێوەی کتێبی کاغەز لە ساڵی 2018 چاپ بوون

گوێم لە کۆکە کۆکی ئەو هەناوە بریندارەیە
ئارەقی ئەو روخسارە دەسڕم..
ئەی تای گیانت بە گیانم!
ئاخ هەناسەی سارددت بە سینەم!

ئۆی لەهەمووکەس دوور لە مەرگ نزیک..
دەبینی ئەم ژیانی ناچارییە بە مەرگێکی ناچارتری گەیاندین!

بە وێنەکەتدا دیارە،
سکەخشێی هەناسەی ئەم ژیانە..
گەیاندوویتییە کەناری مەرگ!
لەبری قەرەوێڵەی نەخۆشخانە،
لەسەر شۆستەی شەقامەکە کەوتووی!

بەڵا وەک مەرگان هاتووە،
ئەو هەموومانی خۆش دەوێ..
هەمووی بۆخۆی دەبا،
بە باوەشێکی بێزراو و
هەناسەیەکی خنکێنەرەوە هاتووە!

ئاخر هەزاران جار بە زیندوویی لەسەر ئەم شەقامەدا تەنیا کەوتووین..
نازانم بۆچی لەوە دەترسین بە مردوویی لەسەر شەقامەکە تەنیا بکەوین!

دنیا ماڵی وێران بووە،
جیهان لەم بێڕەحمییە پڕە!
ئاسمان واقی وڕماوە لە زەمەن..
زەوی کۆستی بەم هەموو لاشەیە کەوتووە..
نایەوێت ئەم هەموو دەردو بەڵایە بەو بسپێرین!

کچی زەرەیا لە بەیانیەکی زیوی سامانکا
لەبەردەم ئاوێنەی نەهامەتی هەموو مرۆڤە
ڕۆحسوتماکەکاندا، پێیوتم…
تۆیەک گەر نیازی ڕۆچوونتە،،
بەرەو هەڵدێرێ لە ئەشکەنجە
بەرەو نەفرەتێ لە کۆچی هەتاهەتا،،
با دڵی قەترانیت وەک مانگێک لە مس و گڕ
لە خوێنی ڕەشی شيعری نەفرەتا بگەوزێ،،
تۆ بزانە یاخیبوونیش هەم سزا وهەم پاداشتە
زەریا دەرگا کریستاڵیەکانت بۆ واڵا ناکا،،
گەر نەتوێیتەوە بۆ دڵۆپە جوانەکانی شەونمێ…
لە ئیشکی ڕەها،،
پرشنگەکانی نەمری لە چنگتا نابریسکێتەوە
تاوەکو ڕۆحت نە پرژێ …
وەک تەقانەوەی جەستەی گوڵێک ئاڵ و واڵا
هەر بۆیەکیشە من کلیلی دەرگا بەدنەفرەتەکانی…
ژیان و مەرگ و کاتم
لە ئیبلیسە پاسەوانەکانی کانی نەمریدا فڕاندووە،،
بڕیارمدا گەشتێ بکەم
پشت زەریایەک دڕندە
بەدەر لە بەرائەتی پەریەکانا،،،
گەشتێک جیاواز
لە ئەشکەنجەی هەتاهەتای،،،
مرۆڤە باڵشکاوەکانا
بوارم دا گڕی سپی یاخی بوونی ئادەمێکی تر
لە جەستەما سەرکێشیکا،،،
باکم نەبوو،،
ژەهری سەوزی گوڵە دڕندەکان،،
تۆوی وشەی تەرتیلەکانی کتێبی قه دەغەکراو ،،
لەسەر لێوم دڕک دەرکەن،
گرنگیش نەبوو لام ،،
گەر ژنە ڕەشپۆشە دەست و پەنجە ئەندێشەییەکان …
تیخی خەنجەریان لە جەستەی ئاویما گیر کەن،
ئیترئەی خواوەندی بەدنەفرەتی،،
باکم نیە، با تۆوی بەد..
لە دڵی سوتماکا،،،
لە سپێدەیەکی قەترانیا…
جارێکی تر تر بڕوێ،،
با کم نیە چیتر،،
گەڵا سپیە ژەهراویەکانی…
بەهارێکی جەستە بەستەڵەکیش،،
لەسەر ڕوخساری خۆڵەمێشئاسام سەوزبێ،،
ڕیگەم دا وە هەوای ژەهری سەرکێشی…
لە هەناسەی گەردوونێکی ناتەواو دڕندە،،
بە سنگما تێپەڕکا،
ئەوەتا من لەم کۆچە بەدنەدفرەتە،،
لەم بەدنەفرەتیە هەتاهەتایە،،،
وەک ئیبلیسێکی تر …
دەرکراو لە پەرادیسێکی ترا…
ڕۆچوونم بە چاوی خۆم دیوە،،
بە نێو تاوێرە قووڵەکانی نەفرەتا تلاومەتەوە،،
بۆنی ساردی مەرگ لە ڕوخسارم دێ..
چارۆکەی بەلەمی سەرکێشم…
باڵی سیمرخێکە،،
لە گڕو و سەراب و سووتماک،،،
هەر کە کازیوەی سەرزەریاش..
وەک چاوی کچێکی عاشق،،
بە نامۆیی زەردەپەڕێکا،،
نوقم لە قەشەنگی خۆری قورمزیدا،،،
بۆ دواجارخۆی پیشاندا،،،
دوا ئاهم هەڵکێشا..
بڕیارم دا وە یاخی بوون تاهەتا هەتا ،،،
بڵێسەی بەدنەفرەتی،،،
هەڵقوڵێ لە خوێنما ،،،
چاونەترس بووم،،
لە گەشتێکی بەدنەفرەتبوونا ….
وەک بەلەمێکی مەست وێڵ
و بێ قیبلەنما،،،
ڕۆحێک دەربازی بووە،،
هێدی هێدی ، بێسڵەمینەوە
مەملەکەتە سەوزە درۆکانی جیهانم جێهێڵا
وەک تووێخی بەجێماوی پەپولەیەک لە سڕبونا…
بوونێکی پڕ بێهودەیی و…
بێدەروازە جێما،،،
بە بیرما نایەت…
لە کەناری سامناکی نێوان بوون و نەبوون،،،
چەند شاخ و دۆڵ و شاری خەواڵووم تێپەڕاند
لە دەروازەی زەریای هەڵچووا،،،
فریشتە سیما جادوگەرە کان…
هاو سەفەری ڕۆچوونی بەدنەفرەتبوونم بوون،،،
هەر کە دەرگای پۆڵای ئاسمانیش
لەڕووم داخرا ،،
دەنگێک وەک نە نەعره تەی …
خواوەندێکی تووڕە و دوورا،،
گەردوونێکی بەتاڵ و سامناکی ڕاچڵەکان
ئاوێنە زۆرو ڵێلەکانی بوونێکی…
دڕندەو بێهودەشی تێکشکان
دەنگێکی ترسناک بوو، هات بەگوێما …
*بزانە ئەی مرۆڤی یاخی،،،
تۆیەک ووک بونێکی بۆش لە سەرابا…
نیازتە تێپەڕ کەی بە سنوری ترس و گڕا،،
چاک بزانە، لە گەڵ ڕۆچوونتا،،
جارێکی تر، دەرچوونت ….
بۆ تا هەتا هەتا نەما *..

لەگەڵ ڕۆچوونما بەرەو کەنارگەی نەفرەت
دوا نەورەسی وێڵی سەر کەناریشم لێ وون بوو،،
زانیم کە ئیتر من لە هەموو تنۆکە بارانە
پیرۆزەکانی خۆشەویستی،،
و لەئەستێرە پرتەقاڵیەکانی
میهرەبانی بێ بەری بووم،،،
بۆ دواجار بیرم کردوە لە ڕۆژانی زوو
لە بیرم بێ ئەو ڕۆژانەی عەشقڕژانبوو،،
ئەوکاتانەی خۆر…
لە دارستانی ئەرخەوانی چاو پڕ گزنگ بوو
مێرگەکانی ئاسوودەییش …
لە ڕۆحی منا هەڵتەقیبوو ،،
تاوسە ڕەشەکانی یاخیبوونیش…
لە هەورەکانی منداڵی منا شەقەی باڵیان بوو،،
ئێستا ساتەوەختی بەدنەفرەتبوونمە،،
لە گەشتێکم بەرەو هەڵدێری ڕۆجوونی هەتا هەتا
وێڵبوونە لە دەواری فڕیوی بێ نشینگە،،،
بێ ئاسمان و بێدەریاو بێ خاک
وبێ مەنزڵگە،،،
ئاوێنتەبوونە بە گڕکانپژانی نەمریەکی ترا…
دەرچوونە لە کاژێرە وەریوەکانی ماشینی گەردوونا،،
هەروەک چارۆکەی کەشتیەکی سەرکێش هەڵدێرمە
کۆچەرێتی هەتاهەتا ئێستا بەشمە،،،
بەرەو باهۆزێ لە ئافات،،
سەفەرێکی بێنەخشەیە گەشتی بەدم،،
بەرەو گەردەلوولێ بەدنەفرەت،
فرڕینێکە یاخی لە خواوەندەکانی میهرەبانی،،
من ئێستا، هەی ئیبلیسە بەندکراوە ئەشکەنجەدراوەکان
قەشەو مەلای ڕوخسار بەردەکان بە ئازارم
ڕۆچوومە تە ژێر لێوارە نسرمەکانی….
ئۆقیانووسی هەڵقوڵاوی چادووی ڕەش
ئێستا من بە بەتەرزەی پیرۆزی هەڵهاتن
لە پەیکەری خواوەندەکان،،
ڕۆحی سوتماکم شتوە
لۆسیفەرە باڵڕەشەکان لە دۆزەخا،،
بە ڕۆچوونی ‌هەڵبژاردەی ئازادانەم …
بزەیان دێ،،،،
جەنەڕاڵ و چەنگاوەر و تاوانکار
قەشە و پیاوە پیرۆزەکانی تر ….
هەموو گوێ ڕادێرن
لە ئەتوونی ژیانێک پڕ ئەشکەنجەو فەنا
من ئێستا دەربازبووم
وەک خەوێک لە برین ولە ئازار
من لاتان نەماوم، هەڵهاتووم ،
خۆم شتوە بە ئاوی پیرۆزی نەفرەت
بوومەتە تۆزی قەترانی مەرگ،
بوومەتە هەڵمی دوای باران،
بوومەتە تەمێکی ترسناک،
بەڵام قەشەنگ،،،،
لە چاوی قازە شەیتانیەکانی ڕۆژانی خەم…
بوومەتەوە سەرابی سەرەتاکانی بوون،
ئای لە ساتەوەختی ڕۆچوونی ئازادانەم ….
بەرەوفریشتە ئاویەکانی سەر کەنار و
پەریە باڵ ئەرخەوانییەکانی ناو تۆفان،،،
ئەی کە جەستەیەک گەڕایەوە
بۆ ناو تەم و ئاوێنەو سەراب
کە ڕۆح ئازادانە توایەوە
بۆ دڵۆپێ لە ئەفسانەی بەدەر لە بوون
ئیتر ترسی بۆچییە
ئیتر پەشیمانی کوا دادی ڕۆچوونم ئەدا…؟
هەر فڕینێکی ئازادانە،
نۆشکردنی کاسێک شەرابی ڕەشی ڕەهابوونە،،،
دۆزەخێکە بەڵام بەختەوەرانە…
چی تایەکی قورس و بە ئەشکەنجە بوو،،
ڕۆچوونم بۆ نێوتاشە بەردەڵانی کەنارگەی بەدنەفرەتی
مردم و بەڵام مەشخەڵی شيعرى ئەبەدیم دیتەوە،،،
بوومە سەرابستانێ…
بەڵام زومردە بریسکاویەکانی….
خۆشبەختی ڕاستیم خستە نێو چنگەوە،،،
رۆحم ڕەش بوو..
بەڵام هێدی هێدی ،،
لەگەڵ ئۆرکسترا پڕجۆشەکەی ئیبلیسەکانی مرگ،،،
بە مشتێ نوور بوومەوە،،
سوتماک بوومەوە،،،
بەڵام ڕەنگاڵەی عه شقيكی نەمریم لە ئاسۆدا دیتەوە،،
کات و شوێن لام ئێستا ….
دوو مەلی خۆڵەمێشی…
ئاسمانێکی دڕندەیە ئێستا…
شەو وەک خوێنی ڕژاوی ئاسمانێک قەشەنگ…
پژاوەتە مرواریە ڕەنگ گزنگی ڕۆحم،،
شەرابی خوێنی یاخی فوارەیەتی لە ناخم ،،،
لە ڕۆچوونی بەدنەفرەتا ئازادیە،
بەختەوەری ڕەهایە،،،
قازە پەمەییە شەیتانیەکانم دیتەوە…
لە شەوێ قژ سپی ،،،،
ئای چی سەرخۆشێکم…
بە شنەبای بەدنەفرەتی سەفەری هەتاهەتا،،،
بۆ جارێکیش نزام نەکرد….
لە یەزدانێکی نادیار ،،
بۆ چۆڕێ ژیان و مەرگی ئاسودە،،
بۆیە من دژ بە هەموو خواوەندە درۆزنەکان،…
لە بەردەم دەرگای کۆشکی..
بێهودەەیی گەردونە تەمتومانەکانا،،
بەیداخی قەترانی یاخی بوونم هەڵگرتوە،،
جەستەم ئێستا وەک گڕکانە،،
ڕۆحم دڵی ئیبلیسێکی خۆشبەختی تیینگرتوە،،،
چاوم پرە لە وێنە سەرابیەکانی منداڵێکی لاسار
لە ئاسمان و زەوی و بیابان و زەریا…
لە کەنارگەی ڕۆحکێشانی خۆم،،
لەژێر تۆفانێک لە نمە شیعرام،،
ڕێگەم داوە شەماڵێ لە نامۆیی جوانا،،
دڵم پڕکا لە خونچەی زومردی فەنا،،
بەرگم ئەستێرە ڕژانە ئێستا…
لەسەر کەنارێکی بەدەر لە زەمەنا،،،
تایەکی شێتانەم گرتوە،
وەک دەروێشیکی ناپاکیزە
حاڵم بە ئاسوودەیەیی دزراو
لە خواوەندە دڵڕەقەکان گرتوە

ببینە خانمی ڕەشپۆشی ئاسمانێک لە نەهامەتی،،،
من ئێستا جەستەم پەروانەیەکە…
سەربەست بە پانتایی جەستەی خەوتووی زەریا،،
چاوم پڕبە دارستانی نەمریە،،
تواومەتەوە بۆ بڵێسە داگیرساوەکانی شەپۆل،،
بەڵام بێترسیش،
بە لێوارە ترسناکەکانی شەپۆلا هەڵزەنیوم،،
لە قوڵایی زەریای هەناو کڕێوەشدا…
لەپی خواوەندی زەریای یاخیم خوێندەوەتەوە،،
منم نهێنیە پەیپێنەبردوەکانی تەرتیلەکانیی ،،
چوونە ژوورەوەی دەرگای دۆزەخم شکاندوە،،

لە دەرچوونی ڕۆحا ،
بەرەو سەدیمی نادیارو پڕ ئەشکەنجەدا…
ڕوخساری سەرابئاسای شاعیرێکی ڕووبەخەندەم دی ،،
ووتی ئیتر تۆ منی،
بەڵام سەرکێشێکی یاخی،،،
لە نێوان دیواری تەوماوی بوون و نەبوونا،،،
لە نێوان سنووری فیردەوس و دۆزەخا،،،
لە نێوان پەرژینی گڕینی ژیان و مەرگا،،
کە وەریمەوە بۆ گەردەکانی بوون،،
سرووتی سووتماکبوونی داری کاتم بینی
دیوی شاراوەی جەنگی رۆح و،،،
خۆری ئەرخەوانی سەرکێشیم بینی،،
گوڵم دی گۆشتین،
دارستانی ئاگرینم بینی،،
لە بەرگی ئافرەتی جەربەزەو قەشەنگا، ،،
شاخ وەک فریشتە،،
زمان وەک ئاوێنە، چاو وەک ڕەنگاڵە،،،
باران وردە دڵ بوو بەڵام باڵدار،!
هەزاران ئەستێرەی سەربەست،،،
دەرباز لە نێو جوانی مەترسیدار،،
کاسیی نەمری..
خوێنی ڕەشی نەفرەتبوونی…
بە جەستەی ڕژاوما ئەرژایە خوار،،
چی دۆزەخێکە من ترازاومەتە ناو..
پۆلە مەلی قەترانی گڕینم دی…
لە ناو ناخی هەڵساوی زەریا ،،،
هەزاران مانگی مەستم دی…
لە فەلەکێکی بێ کات و زەمەنا،،،
ئای لەم ڕۆچوونە بەدنەفرەتە ،،،
لەم بێ خاک و بێ زەریا و بێ شوناس و
بێنشینگەو بێ مەنزڵگە،،،
چی بەختەورێکی پرشنگڕۆحم ئێستا،،،
چی سورەتێکی بەدم ئێستا،،،
بەڵام ئاسسودە،،
منم پەڵە هەورێکی سەرکێش،
بروسکەیەک وەک تیخی خەنجەر….
بە ناو دیواری حەقیقەتا
من ئێستا بوونێکم بێ جەستە و ڕۆح،،
ئازاد لە نێو ئۆقیانسێ…
یاخی لە ڕیتمی هەسارە پەرش و بڵاوەکانی گەردوونا،،،
ڕێم داوە کەشتیەکی بێ کەشتیوان..
هەڵمگرێ و بمبات ،،،
بە سەر کڕێوەی کاتا،
مەست بووم لە سەفەرا ، لە کۆچی فەنا…
بە ئۆرکسترای ئافات..
ڕێمداوە فریشتە باڵئاو یەکان….
شەرابی ژەهری بەد،،
بە گەرووی سووتماکما بڕژن،،،
گیای مەستی یاخیبوون لەسەر پەنجەم ڕوا!
گیانێک بووم بێ ئێسک ، بێ خوێن، بێ
هەستی مرۆڤ،
چی زەریایەک لە بوونێکی تر،،،
چی شەپۆلێک لە حەقیقەتی تر،،،
چی تەرزەیەک لە نەمریەکی تر ،،،
کۆچی نەفرەتی بە من بەخشی…

وانه‌كانی ژیان
له‌ مانگی تموز هاوری عه‌بدوڵلای مه‌لا فه‌ره‌ج { مه‌لا عه‌لی} رۆژانه‌ له‌ گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك له‌ هاورێیان ئه‌چوون بۆ سه‌ر سیروان به‌ مه‌به‌ستی دۆزینه‌وه‌ی شوێنێكی گونجاو بكرێت به‌ باره‌گای حزب و، ئێواره‌یه‌ك وتم به‌ هاورێ مه‌لا عه‌لی حه‌ز ئه‌كه‌م به‌یانی له‌ گه‌لتان بێم بۆ سه‌ر سیروان و، بۆ رۆژی داهاتوو له‌ گه‌ڵ هاورێیان رۆیشتین وله‌ ته‌نكاییه‌ك له‌ سیروان په‌رینه‌وه‌و ده‌ستمان كرد به‌ به‌رد هێنان و، له‌ شوێنێكی دیاریكراواد به‌رده‌كانمان بۆ ناو روباری سیروان فرێئه‌دا.
له‌ هاوری مه‌لا عه‌لی نزیك بوومه‌وه‌و هه‌ردووكمان پێكه‌وه وه‌ك بڵێت ته‌وقیت كراوین‌ دامانه‌ قاقای پێكه‌نین و سه‌یری یه‌كترمان كردو وتی ئه‌زانم چی ئه‌ڵیت و، وتم ئه‌م به‌زمه‌ چییه‌؟ كێ ئه‌م نه‌خشه‌یه‌ دارشتووه‌؟ چه‌ند زیره‌كه‌ !، له‌ولاوه‌ دوكتور نه‌جمه‌دین به‌ بۆڵه‌ بۆڵ هات وتی : به‌چی پێئه‌كه‌نن؟ مه‌لا عه‌لی وتی هاوری سیروان له‌ شێره‌ كوله‌ ئه‌ترسێت و، دكتۆر یه‌كسه‌ر وتی كوا شێره‌كوله؟ منیش به‌ هێمنی وتم دوكتۆر گیان من مه‌له‌وانم و ئه‌زانم ئه‌م شوێنه‌ بۆ پرد ده‌ست نادات و ئه‌گه‌ر باران ببارێت ئه‌كه‌وێته‌ ناوراست ئاوه‌كه‌و باشتروایه‌ شوێنێكی تر بدۆزنه‌وه‌و، ئه‌مه‌ روباری سیروانه‌ جۆگه‌له‌ ئاوی بیستان نییه‌ و، دوكتۆر تۆره‌ بوو ئێمه‌ی به‌جێهێشت و، مه‌لا عه‌لی وتی : سێ چوار رۆژه‌ ئه‌ڵێم ئێره‌ باش نییه‌و ئه‌و هه‌ر ئینكاری ئه‌كات.
له‌ پاش پشوویه‌كی كورت دوكتۆر وتی مه‌لا عه‌لی با سه‌ره‌وه‌خوار برؤین، زۆر دوور نه‌كه‌وتینه‌وه‌ ته‌نگه‌ به‌رێكمان دۆزییه‌وه‌و ئه‌م به‌رو ئه‌وبه‌ری سیروان كه‌متر له‌ دوو مه‌تر بوو، ئاوه‌كه‌ بناغه‌ی به‌رده‌كانی هه‌ڵدری بوو ئاوه‌رۆیه‌كی زۆر تیژی دروست كردبوو، بریاردرا پردله‌وی درۆست بكه‌ین.
له‌ رۆژی داهاتوو ته‌وراس و ته‌وه‌رو قازمه‌و خاكه‌نازمان برد بۆ سه‌رچه‌م، له‌وی بووین به‌ دووبه‌ش، به‌شێك به‌ هه‌ڵكه‌ندن و دروستكردنی نیمچه‌ دیوارێك له‌ هه‌ردوو به‌ره‌كه‌ی سیروان و، به‌شی دووه‌م برۆن بۆ چه‌می گریانه‌ و دار چناری سور بێنن و، من له‌گه‌ڵ داربرین چووم و، گریانه‌ چه‌مێكی گه‌وره‌و پر بوو له‌ سوره‌چنارو، به‌ده‌م قسه‌كردن له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا دوو داری گه‌وره‌مان برییه‌وه‌و، به‌ داره ‌لۆس و به‌ 12 كه‌س ئه‌م به‌رو ئه‌وبه‌ری داره‌كه‌مان گرت و به‌ سێ چوار قۆناغ دارێكمان گه‌یانده‌ هه‌زار به‌س و، زۆر هیلاك بووین و داره‌كه‌ زۆر قورس بوو، به‌و جۆره‌ی ئێمه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ هاورێیان چوون و ئه‌وانیش دارێكی قورس و گه‌وره‌یان هێناو، له‌ رۆژی سێیه‌مدا پردمان دامه‌زراندن.
له‌ 16/8/1979 سه‌دام حوسه‌ێن به‌یانی ژماره‌ 109 ساڵی 1979 لێخۆشبوونی بۆ سه‌ربازو خه‌ڵكی مه‌ده‌نی راگه‌یاندو ،ژماره‌یه‌ك له‌ هاورییان سوودیان لێوه‌رگرت و گه‌رانه‌وه‌ ناو شارو دێهاته‌كانیان و، له‌ پاش شه‌ری پاوه‌ 23/8/1979 ــ 28/8/1979 ده‌ستمان كرد به‌ گواستنه‌وه‌ له‌ به‌له‌بزان بۆ سه‌ری سیروان و، من هاوری نه‌ژاد ته‌وفیق برای شه‌هید هێمن دوشكایه‌كمان هه‌بوو زۆر قورس بوو دووقۆڵی هه‌ڵمانكرت و له‌ پاش هیلاكییه‌كی زۆر گه‌یاندمانه‌ شوێنی خۆی و، ئه‌و كات بارمان قورس نه‌بوو یه‌كی به‌تانییه‌كی سه‌ربازیمان هه‌بوو، كه‌ممان دوو قاتی جلی هه‌بوو.
هه‌زار په‌س رووته‌ن بوو داری نه‌بوو. ئێمه‌ له‌ چه‌می گریانه‌وه‌ زۆر نزیك بووین، كه‌پرێكی شركه‌مان دۆوست كردبوو به‌شی نووستنی سێ چوار كه‌سی ئه‌كردو ئه‌وانی تریش له‌ به‌ر هه‌تاو یان له‌ نزیك ئاوی سیروان ئه‌مانه‌وه‌و، دووای شه‌ركه‌ی پاوه‌ چوار پێشمه‌رگه‌ی دیموكرات كه‌وتنه‌ لای هاورێیان و له‌ لای ئیمه‌ دانران و ئیواران به‌ كۆمه‌ڵ ئه‌چووین بۆ گۆمه‌كه‌ی سیروان نزیكی چه‌می گریانه‌و ، به‌ جه‌لاتین و كه‌پسول بۆمبی پچوكمان دروست ئه‌كردو هه‌ڵمان ئه‌دا بۆ ناو گۆمه‌كه‌و ماسی سه‌ر ئاوه‌كه‌ ئه‌كه‌وت و منیش له‌و كاره‌ زۆر شاره‌زا بووم و ماسیم ئه‌گرت و، یه‌كێك له‌ پێشمه‌رگه‌كانی دیموكرات ناوی كه‌مال بوو هاواری ئه‌كردو به‌ ناوی باوكم ‌ره‌جه‌ب بانگی ئه‌كردم و ئه‌یوت ره‌جه‌ب، ره‌جه‌ب ئه‌وه‌ ماسییه‌كی گه‌وره‌یه‌و، هاورێ مه‌لا عه‌لییش قاقا پێئه‌كه‌نی و، ئه‌یوت هێشتا دوو مانگ نییه‌ بوویت‌ به‌ پێشمه‌رگه‌، كه‌چی له‌ باتی نازناوه‌كه‌ت به‌ ره‌جه‌ب بانگت ئه‌كه‌ن!.، له‌ پێشمه‌رگایه‌تی زوربه‌مان ناوێكی ترمان هه‌بوو، بۆ ئه‌وه‌ی دوژمن به‌ ئاسانی نه‌مانناسێت.
له‌ پاش چه‌ند رۆژێك به‌ رێگایه‌كی جێی متمانه‌ براده‌رانی دیموكرات گه‌رانه‌وه‌ بۆ لای پێشمه‌رگه‌كانی دیموكرات و، جێی ئاماژه‌یه‌ له‌ پاش چوار مانگ من هاورێ شیخ ره‌سول چووین بۆ مه‌هابادو، له‌وی هه‌والی كه‌مالمان پرسی و له‌ پاش ماوه‌یه‌ك هات و به‌ زۆر ئێمه‌ی برد بۆ ماڵه‌وه‌و به‌ دایك و كه‌سوكارو خزمه‌كانی وت : ئه‌مانه‌ ژیانی من و سێ پێشمه‌رگه‌یان پاراست و، له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌مال و براده‌رانی تر زۆر یارمه‌تی و خزمه‌ت من و هاورێیان كردو، ئه‌و كات مه‌هاباد به‌ ده‌ستی حزبی دیموكراتی كوردستان بوو، له‌و رۆژانه‌دا ئێمه‌ له‌ مه‌هاباد بووین میتنگێك بۆ ره‌هبه‌ری چریكهای فدایی خلق ایران ( ئه‌شره‌ف ده‌هقانی) رێكخرا ( مانكی شوبات 1980) بوو.
رۆژێكیان به‌ ئۆتۆمبێل ئاردمان بۆ هات بۆ دێی هێرتاو، داوا له‌و هاورێیان كه‌ توانایان هه‌یه‌ كرا برۆن ئارد بگوێزنه‌وه‌ بۆسه‌ر سیروان و نزیكه‌ی په‌نجا پێشمه‌رگه‌ رۆیشتین و، له‌وێ زۆر له‌ هاورێیان حه‌زیان كرد خۆیان بكه‌ن به‌ لێپرسراوو، منیش به‌بێ گویدان به‌م و به‌و فه‌رده‌یه‌كی په‌نجا كیلۆییم هه‌ڵگرت و، به‌ره‌و سه‌ر سیروان رۆیشتم و له‌ رووباری سیروان له‌ گه‌ڵ ئارده‌كه‌ په‌ریمه‌وه‌‌ ئه‌و به‌رو، گه‌رامه‌وه‌ بنكه‌كه‌ی خۆمان.
له‌ سه‌ره‌تای مانگی تشرینی یه‌كه‌م / ئوكتۆبه‌ر 1979 له‌و رۆژه‌ سه‌خت و دژوارانه‌دا مه‌فره‌زه‌یه‌كی 47 كه‌سی به‌ 5 چه‌كه‌وه‌و، به‌ سه‌رپه‌رشتی وفه‌رمانده‌یی هاورێ ته‌وفیقی حاجی یادی به‌خیر كه‌وتینه‌ری له‌ هه‌زارپه‌س بۆ تووژه‌ڵه‌و ناوزه‌نگ. ( ماویه‌تی).

27/6/2020

كۆچم وه‌ك برۆ له‌چاوو
تیشكی خۆر له‌سه‌حراو برسی
چوون میهره‌بانی له‌دڵم و
به‌زه‌یی له‌خوێن و
نووری خودا له‌ده‌روونما
ده‌بریسكێته‌وه‌
به‌ره‌و به‌رزه‌خ
به‌رزی به‌رزان
گیانم ده‌فڕێت
بۆ لای یه‌زدان
جه‌سته‌میش تینوو و دێوانه‌
بۆ هه‌ناوی چرۆو گوڵزاری گۆڕستان
هه‌سته‌كه‌م زوو
دێمه‌وه‌ ناو جه‌سته‌ی ڕوونم
باخچه‌ی به‌هه‌شت و ده‌روونم
چه‌ند ئاسووده‌م
خودام به‌ڕاستی ناسیوه‌
گۆڕه‌كه‌م هه‌ورێك سپییه‌و
په‌رده‌یه‌كی ڕه‌نگ ئاوینه‌
پارچه‌ هه‌ورێك ئاورێشمینه‌
له‌نێوه‌ندی به‌هه‌شت و زه‌وی و
جیاكه‌ره‌وی گه‌ردوون و
ئاسمانێك شینه‌

ستار ئه‌حمه‌د
•

من سه‌رشێتم
یا ئاوه‌زم له‌ ده‌ست داوه‌
یا خرۆشانی ناخمه‌ بۆ جه‌ماڵی ئه‌و ئیشقه‌مان
مه‌یلی ژوان تێكشاو و ورد و خاشه‌
بۆته‌ خاشاك
له‌زیلدانا نراوه‌
ئه‌م په‌تایه‌
چ دابڕانێكی قورسه‌
به‌ سه‌ر شیعر و به‌فر و ئاو و رۆحی من و تۆ باریووه‌
شنه‌ی سپێده‌ یاخییه‌
له‌ درزی وڕێنه‌ی خه‌یاڵ
هه‌ڵاتووه‌ و
سه‌رای غوربه‌تی ته‌نیووه‌
تۆ ئاونگی جه‌سته‌ی شنه‌ی
یه‌ك زه‌مه‌نه‌ ئولفه‌تمان لێ ترازاوه‌
بیری ژێمان دابڕاوه‌
له‌م ژاوه‌ژاوه‌ی قومری دڵ
سه‌رگه‌ردانین
تێكئاڵانمان مه‌حاڵێكه‌
هیچ ده‌نگێكی پڕ چریكه‌
میلۆدی بۆ نه‌چڕیووه‌
ئاااای خودایه‌
بشێ حه‌رفه‌كانی ئه‌وین
داستانی ڕسته‌ی دابڕان بنوسنه‌وه‌
چی ئه‌لف و بێی زمان هه‌یه‌
هه‌موو فۆنتی نوسینه‌كان
گه‌ر بیتهۆڤنیش بێته‌وه‌
گشت هه‌ستێكی به‌ وڕێنه‌ی پڕ له‌ هۆره‌
هه‌موو سه‌مای جه‌سته‌ و گه‌ڵا و گول و له‌ره‌ی ده‌ره‌خته‌كان
له‌ ژێر پێی تۆن
جوانی باڵات ناژه‌ننه‌وه‌
كچێ گوڵێ
هه‌موو به‌یانیانی پایته‌خت
ده‌نگێ شه‌رمنده‌یه‌ له‌ باڵاهه‌ڵدانی باڵای جوانیت
قه‌ت په‌ی نابا، به‌ دوندی دڵی شێواو و په‌نهانی تۆ
چ جای رۆژگار تا ئێواره‌
به‌ بسته‌ نازی ناز ناگا
پێم بڵێ ئه‌و كه‌ی ده‌زانێ
له‌ سروشی فۆرمی باڵا و نهێنی شه‌وانی تۆ
تۆ نازانی
مه‌یلم وه‌كو شه‌پۆلی ده‌ریا سه‌رشێته‌
ده‌مكا به‌ با
له‌م ته‌وژمه‌، مه‌یلی زۆره‌
به‌ره‌و رۆخ و ناخی زه‌وی ته‌كان ده‌دا
منیش بۆ رۆحی تۆ ده‌با

Deutschland- Bad Camberg
27 . 06.2020