لە باسەکانی پێشوودا، تەکنیک و ستایل و وردەکاریی ڕۆمانی خەیاڵی (خەز) هاتنە پێشکێشکردن. بەس چەند پرسیارێک وەڵامیان دەوێ. جیاوازیی نێوان خەز و فەنتازیا چییە؟ کەرستەی خەز بۆ نووسینی ڕۆمانی فەنتازیا دەشێ؟ چۆن دەزانین ڕۆمانێک خەزە یان فەنتازیایە؟ دەکرێ ڕۆمانێک هەرتک بێ؟
زۆرینەی خەز ئەم سێ خاڵە لەخۆ دەگرن (کێمپتن، ٢٠٠٤): کۆمەڵگەی دیستۆپی، داهاتوو و توخمی زانستێکی هەرە پێشکەوتوو. با ئەو سێ خاڵە لەسەر ڕۆمانی (١٩٨٤)دا تاقی بکەینەوە. بەڵێ هەر سێکی تێدایە. جۆرج ئۆروێل لە ١٩٤٩دا ڕۆمانەکەی بڵاو کردەوە، بەڵام باسی داهاتوو (١٩٨٤) دەکات کاتێ کۆمەڵگەیەکی دیستۆپی دەناڵێنێت بە دەست رێژیمێکی تۆتالیتار، لە رێگەی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووەوە کۆنتڕۆڵی خەڵک دەکات.
ڕۆمانی فەنتازیا ئەم سێ خاڵەی تێدایە (ڕۆبنسن، ٢٠١٧): بوونەوەری ئەفسانەیی، هێزی ناسروشتی (سوپەرپاوەر) وجیهانێکی خەیاڵئامێز. با ئەو سێ خاڵە لەسەر زنجیرە ڕۆمانی (لۆرد ئۆف زە ڕینگ) تاقی بکەینەوە: بەڵێ هەر سێکی تێدایە. تۆلکین ڕۆمانەکەی بە سێ بەرگ بڵاو کردەوە، هەر سێ بەرگ فەنتازیان. بوونەوەری ئەفسانەیی، سوپەرپاوەر، هێزی ئەفسانەیی و دنیایێکی خەیاڵئامێزی هەس.
خەز لەبارەی جیهانی مۆدێرنە. چۆن بواری زانستی جیهانەکە پێش دەکەوێت. فەنتازیا توخمی ئەودیو سروشت بەکار دەبات، هیچ پێوەندی بە جیهانی ئێستەوە نییە. بە کورتی، خەز لەسەر بنچینەی لۆژیکە و فەنتازیا لەسەر بنچینەی خەیاڵ (ڕۆبنسن، ٢٠١٧).
کات و شوێن (سێتینگ)ی هەردوو ژانرەکە جیاوازن (کێمپتن، ٢٠٠٤). بە گشتی، خەز لە شوێنێکی دیستۆپی و ئایندەیەکی تەکنەلۆژی روو دەدا، بەڵام فەنتازیا جیهانی پڕە لە ئەفسانە و رووداوی ئەودیو سروشت. هەندێ جار ئەستەمە بڵێی کامیانە. بۆ نموونە، چیڕۆکی (ئایەرن مان). کەواتە دەتوانین بڵێین، ڕۆمان هەیە هەردوو توخمی تێدایە. دەکرێ ڕۆمانێک لە یەک کاتدا خەز و فەنتازیاش بێ.
ئێستە ژانرێکی تر هەیە پێی دەڵێن فەنتازیای زانستی (فەز).
سەرچاوەی خەیاڵی فەز لەسەر بنچینەی زانستە، بەڵام زانستێکی مەحاڵ (ئەبیگەیل، ٢٠٢٠). جیاکردنەوەی فەز و خەز لە یەکتر ئەستەمە چونکە زۆر لە یەکتر نزیکن. ئەو خەیاڵەی ئەوڕۆ مەحاڵە، رەنگە سبەی ببێتە ڕاست.
خەز، فەز و فەنتازیا یەک ژانر نین و زۆریش لە یەکەوە نزیکن. بەڵێ، دەکرێ ڕۆمانێک هەرسێک بێ. بۆ نموونە لە ڕۆمانی (سوپەرمان: دواهەمین کوڕی کریپتۆن)ی ماگن ئێلیەت (١٩٧٨)، پاڵەوانەکە ناوی (کالئێل)ە، لە گوللە خێراترە، بە یەک باز بەسەر هەوربڕەکاندا ئاوا دەبێت، گوللە کاری لێ ناکات، خەڵکی هەسارەی (کریپتۆن)ە کە لە رووی زانستییەوە زۆر پێشکەوتوون. لەو سۆنگەوە، ڕۆمانەکە خەزە، بەڵام پاڵەوانەکە ئەفسانەییە، کەواتە فەنتازیایە. ئەی زانستی پێشکەوتووی هەسارەکە خەیاڵێکی مەحاڵ نییە؟ دە کەواتە، فەزە. نا. هەرسێکە. خەز، فەز و فەنتازیاشە. بۆ؟ چونکە توخمی هەرسێ ژانری تێدایە. دەبێ شتی وا؟ بەڵێ.
خەزنووس، فەزنووس، فەنتازیانووس دەبێ باش شارەزای جیهانی ژانرەکەیان بن، ئەگینا کەس باوەڕ بە چیڕۆکەکەیان ناکات (ڕۆبنسن، ٢٠١٧) بەڵێ دەتوانی توخمەکان تێکەڵ بکەی بە یەکتر، بەڵام دەبێ چیڕۆکەکەت لای خوێنەر سەر و بنی تێک بکاتەوە.

گۆران سەباح دکتۆرای لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا هەیە لە زانکۆی کانزەس لە ئەمریکا. سێ ڕۆمانی (شاخوێنبەری سەرکردە، ترس و ڕق، دووی سوور) بە ئینگلیزی و کوردی چاپ کراوە. سکۆلەری فوڵبڕایتەرە، هەڵگری خەڵاتی باب سیگمان و کاڵدەر پیکێتی ئەمریکییە لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا.

سەرچاوەکان:

Nussbaum, Abigail (April 2, 2015). “Science Fantasy”. In Nicholas, Peter (ed.). The Encyclopedia of Science Fiction. Retrieved June 30, 2020
Robinson, Jeremy (2017). What every screen writer needs to know. Retrieved from writersdigest.com on June 30, 2020
Kempton, Gloria (2004), Write Great Fiction: Dialogue, Cincinnati: Writer’s Digest Books.

چه‌ندین شت هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵانه‌وه‌ ره‌چاویان بكات له‌وانه‌ش:

1- وێناكردنی شته‌كان:

2- جێبه‌جێكردنی نیگاره‌كان:
چه‌ند شتێك هه‌یه‌ له‌م بواره‌دا كه‌ نیگاركێش له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا ده‌بێت پابه‌ند بێت پێیانه‌وه‌، ئه‌مانیش:

روونی و نیشانكردنی سنووره‌كان، هه‌ڵبژاردنی ره‌نگه‌كان كه‌ هه‌موویان په‌یوه‌ستن به‌یه‌كه‌وه‌، ئامانجی سه‌ره‌كی له‌ نیگاره‌كان له‌ رۆژنامه‌كانی منداڵاندا گه‌یاندنی بیرۆكه‌كه‌یه‌، نه‌ك پیشاندانی كارزانی و ده‌ستڕه‌نگینی، بۆیه‌ هێڵ و هێڵكارییه‌كان له‌ نیگاره‌كاندا ده‌بێت روون و دیار بن، ئه‌و ره‌نگانه‌ی كه‌ به‌كاردێن له‌ نیگاره‌كان ده‌بێت جیاواز بن له‌و ره‌نگانه‌ی كه‌ له‌ باكگراونده‌كان به‌كارهاتوون، هه‌روه‌ها ئه‌و ره‌نگه‌ به‌كارهاتووانه‌ ده‌بێت ره‌نگی كراوه‌بن بۆ حه‌سانه‌وه‌ی چاوه‌كان و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ڵێڵی و چوونه‌ناویه‌كی ره‌نگه‌كان، بۆ ئه‌وه‌ی منداڵ به‌ ئاسانی بتوانێت شته‌ نیگاركێشراوه‌كان له‌یه‌ك جیابكاته‌وه‌، هه‌روه‌ها واباشتره‌ هێڵی ره‌ش به‌كاربێت بۆ دیاریكردنی سنوری ورده‌كاری شته‌كان، بۆ نمونه‌ گوێ و چاو و لووت و كراس و پانتۆڵ و كاتژمێر و قۆپچه‌ و شته‌كانی تر دیار و ئاشكرابن، ورده‌كارییه‌كانی دیكه‌ش به‌هه‌مان شێوه‌، وا په‌سندتره‌ كه‌ هه‌موو ورده‌كارییه‌كان به‌ هێڵێكی ره‌ش دیاربكرێت، هه‌تا منداڵ كۆششێكی زۆر نه‌كات بۆ ناسینه‌وه‌ی گه‌وهه‌ری شته‌كان، په‌سه‌ندیش نیه‌ كه‌ نیگاره‌كان به‌ ره‌ش و سپی پێشكه‌ش به‌ منداڵان بكرێن، چونكه‌ چاوی منداڵ تام و چێژ له‌م ته‌كنیكه‌ وه‌رنارگرێت، و به‌رده‌وام وێنه‌ی ره‌نگاوڕه‌نگی لا په‌سه‌ندتره‌ له‌ ره‌ش و سپی، شتێكی تریش كه‌ ده‌بێت باسی بكه‌ین له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا كێشه‌ی هاوسه‌نگی نێوان نیگار و وشه‌یه‌، كه‌ كێشه‌یه‌كی گرنگه‌ و ده‌بێت باسی بكرێت، قۆناغی منداڵی له‌ نێوان چوار پێنج ساڵیدا تا پازده‌ ساڵی درێژه‌ ده‌كێشێت، بۆیه‌ ئاڕاسته‌كردن به‌ره‌و منداڵان له‌م بواره‌دا زۆر مه‌ترسی له‌خۆده‌گرێت، و پێویستی به‌ وریابوونه‌وه‌ هه‌یه‌، كاتێك كه‌ ئه‌و چیرۆكانه‌ی ئاڕاسته‌كراون بۆ منداڵانی ته‌مه‌ن پێنج ساڵی بۆ نمونه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو پشت به‌ شێوه‌كاری ده‌به‌ستن، كه‌چی ئه‌و چیرۆكانه‌ی كه‌ ئاڕاسته‌كراون بۆ منداڵانی ته‌مه‌ن حه‌وت ساڵی، ده‌بێت چه‌ند رسته‌یه‌كی ساده‌ی هاوشان بێت، كه‌ به‌ ئاسانی تێیبگه‌ن و بخوێندرێنه‌وه‌، و له‌ ته‌مه‌نی ده‌ ساڵیشدا، ده‌بێت رسته‌كان قورستربن، و له‌ ته‌مه‌نی پازده‌ ساڵیشدا ده‌بێت ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ ته‌واو و كامڵ بێت، و پشت به‌ گفتوگۆی پچڕپچڕ و تاكه‌ رسته‌ نه‌به‌ستێت، و شێوه‌كاریش ماوه‌ی ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ بدات و نه‌ختێك بچێته‌ دواوه‌، لێره‌دا باس له‌سه‌ر گرنگترین جۆره‌كانی هونه‌ر نیه‌، به‌ڵكو رۆژنامه‌گه‌ری منداڵان به‌ پله‌ی یه‌كه‌م كار بۆ پێشخستنی عه‌قڵ و هزری منداڵان ده‌كات، ئامرازه‌ پێویسته‌كانیش بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ به‌كارده‌هێنێت، كاتێك له‌و چیرۆكانه‌ی كه‌ ئاڕاسته‌ی منداڵانی ته‌مه‌ن پێنج ساڵی ده‌كرێن، وشه‌ تێیاندا وه‌لا ده‌نرێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م منداڵانه‌ هێشتا توانای خوێندنه‌وه‌یان نیه‌‌، له‌و چیرۆكانه‌ش كه‌ ئاڕاسته‌ی ته‌مه‌ن پازده‌ ساڵیدا ده‌كرێن، نیگار دێته‌ دواوه‌، مانای بێ بایه‌خی نیگار نیه‌، به‌ڵكو بواردانه‌ به‌م منداڵانه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی هزر و خه‌یاڵیان و پشت به‌خۆ به‌ستن، كاتێك كه‌ نیگار كولێره‌یه‌كی ئاماده‌كراو پێشكه‌ش به‌ منداڵان ده‌كات، ده‌قی ئه‌ده‌بی ته‌نیا هه‌ویره‌كه‌ی پێشكه‌ش ده‌كات، و بواری ده‌دات به‌خۆی كولێره‌كه‌ ئاماده‌بكات، نیگار پاڵه‌وانێك پێشكه‌ش به‌ منداڵان ده‌كات به‌ هه‌موو ورده‌كارییه‌كانیه‌وه‌ جلوبه‌رگ و ره‌نگی چاو، ده‌وروبه‌ری پاڵه‌وانه‌كه‌ و ئه‌و باكگراوندانه‌ی كه‌ رووداوه‌كان باسی لێوه‌ده‌كه‌ن، بوار به‌ منداڵ نادات كه‌ له‌ هزری خۆیدا وێنه‌كه‌ دروست بكات، ده‌قی ئه‌ده‌بیش وێنه‌ گشتیه‌كه‌ پێشكه‌ش به‌ منداڵ ده‌كات، بۆ نمونه‌ ئه‌و داره‌ی كه‌ پاڵه‌وانه‌كه‌ له‌ ژێریه‌وه‌ دانیشتووه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌ هزری منداڵێكدا داری سنۆبه‌ر بێت و له‌ هزری یه‌كێكی دیكه‌ داری به‌ڕوو بێت، له‌ یه‌كێكی دیكه‌شدا داری سێو بێت و به‌مجۆره‌، پاڵه‌وانه‌كه‌ش له‌وانه‌یه‌ به‌ كراسێكی شین یان سوور بێت، منداڵه‌كه‌ زیاتر هزر و خه‌یاڵی خۆی به‌كاردێنێت، هۆیه‌كه‌ش لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ منداڵ له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌دا پێشوازی خه‌یاڵكردن به‌كاردێنێت، كه‌چی له‌ رێگای نیگاره‌كانه‌وه‌ پێشوازی بینین به‌كاردێنێت، ئه‌وه‌ی كه‌ زانراویشه‌ له‌ رێگای پێشوازی بینینه‌وه‌، شته‌كان وه‌كو خۆی له‌ هزردا ده‌مێننه‌وه‌، و ئه‌سته‌مه‌ گۆڕانكارییان به‌سه‌ردابێت، ئه‌گه‌ریش بوو ئه‌وا گۆڕانكارییه‌كی زۆر ساده ده‌بێت، بۆیه‌ له‌ ته‌مه‌ن پێنج ساڵیدا پشت به‌ستن به‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ ده‌بێت، هه‌روا له‌ ته‌مه‌نی پازده‌ ساڵیشدا پشت به‌ستن به‌ نیگار، ده‌بێته‌ هۆی نانه‌وه‌ی زیانێكی زۆر، له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ده‌بێت هاوسه‌نگی له‌ نێوان وشه‌ و نیگاردا هه‌بێت له‌ بابه‌تی پێشكه‌ش كراودا، به‌ گوێره‌ی ئه‌و ته‌مه‌نه‌ی كه‌ بابه‌ته‌ رۆژنامه‌وانییه‌كه‌ی ئاڕاسته‌ ده‌كرێت، له‌ ساڵانی دوایی ته‌مه‌نی منداڵیشدا، نیگار ده‌توانێت ببێته‌ هۆكارێكی یاریده‌ده‌ر بۆ تێگه‌یشتن و پێكهێنانی وێنایه‌كی سه‌ره‌تایی بابه‌ته‌كه له‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ردا، بۆ بواردانی بۆ سه‌ره‌تایه‌ك، و دواییش بۆ ده‌رچوون به‌ تواناكانی خۆیه‌وه‌.

له‌م روانگه‌یه‌وه‌ش نیگاری كاریكاتێری له‌وانه‌یه‌ به‌شێك بێت له‌ كاریكاتێری زنجیره‌یی، له‌ ساڵانی سه‌ره‌تای قۆناغی منداڵیدا، به‌شێكیش بێت له‌ كاریكاتێری كۆمیكس، له‌ ساڵانی دوایی قۆناغی منداڵیدا هه‌روه‌ك باسمان كرد، واته‌ له‌ یه‌كه‌میان واز له‌ وشه‌ دێنێت، و له‌ دووه‌میشدا به‌ شێوه‌یه‌كی ساده‌ وشه‌ به‌كاردێنێت، له‌ ساڵانی پێشكه‌وتووی قۆناغی منداڵیشدا كاریكاتێر ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ كاریكاتێری هاوشان، كه‌ ڕۆڵی یاریده‌ده‌ر ده‌بینێت، نه‌ك بنه‌ڕه‌تی له‌ بابه‌تی رۆژنامه‌وانیدا، له‌وانه‌شه‌ به‌ شێوه‌ی دیكه‌ش بوونی هه‌بێت وه‌كو كاریكاتێری سه‌ربه‌خۆ، كه‌ جیاوازی له‌گه‌ڵ كاریكاتێرێكی ئاساییدا نیه‌، ته‌نیا له‌ ساده‌یی و روونی گونجاو بۆ تێگه‌یشتنی منداڵان، ئه‌م جۆره‌ نیگارانه‌ش ده‌توانرێت له‌ زۆرێك له‌ گۆڤاری منداڵاندا ببینرێن، تاكه‌ شت كه‌ ده‌بێت ره‌چاوی بكرێت كاتی پێشكه‌شكردنی ئه‌م جۆره‌ نیگارانه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت گونجاو بێت له‌گه‌ڵ پێكهاته‌ی ده‌روونی منداڵ و ئاستی وه‌رگرتنی بۆ شته‌كان، هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌بێت توانای به‌ پێكه‌نینهێنانی منداڵیشیان هه‌بێت، بۆیه‌ ده‌بێت ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ پێشكه‌ش ده‌كرێن له‌و نێوه‌ندانه‌ بن كه‌ منداڵ تێیاندا ده‌ژیت، وه‌كو ماڵ و خوێندنگا و ئه‌و یاری و وازیانه‌ی‌ كه‌ منداڵ ده‌یانكات و هاوشێوه‌كانیان، بۆ نمونه‌ ئه‌و نیگاره‌ كه‌ وێنای چۆنیه‌تی فڕینی پێڵاوی یاریزانێكی تۆپی پێ ده‌كات، و به‌ربوونه‌وه‌ی به‌سه‌ر سه‌ری ناوبژیوانه‌كه‌، له‌وانه‌یه‌ وێنه‌یه‌كی بێ بایه‌خ بێت بۆ كه‌سێكی پێگه‌یشتوو، به‌ڵام بۆ منداڵێك له‌وانه‌یه‌ بابه‌تێكی پڕ له‌ پێكه‌نین بێت، بۆیه‌ كاتی ڕوو له‌ منداڵ كردن نابێت نیگاركێشه‌كه‌ خۆی ماندووبكات له‌ گه‌ڕان به‌دوای بابه‌ته‌كه‌ی له‌نێو سیاسه‌ت و ئابووری و هاوشێوه‌كانیاندا، چونكه‌ عه‌قڵی منداڵ هێشتا توانای تێگه‌یشتنی ئه‌م جۆره‌ شتانه‌ی نیه‌، به‌ڵكو ده‌بێت بگه‌ڕێت به‌دوای مێشێك كه‌ له‌سه‌ر لووتی مامۆستایه‌ك نیشتۆته‌وه‌، په‌ڕاوه‌كانی خوێندنگای منداڵان و بابه‌ته‌ هاوشێوه‌كانی تر، كه‌ گونجاون بۆ عه‌قڵ و هزری منداڵ، بابه‌تی پێشكه‌شكراویش له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌نده‌وه‌، ده‌كرێت ساده‌تر بێت یان ئاڵۆزتر، به‌پێ ته‌مه‌نی منداڵه‌كه‌.

پێویسته‌ ئه‌وه‌ بگوترێت كه‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵان پێویستی به‌ پسپۆریی هه‌یه‌، چونكه‌ كرداری گه‌یشتن وگه‌یاندن له‌گه‌ڵ منداڵاندا، به‌ یه‌كێك له‌ ئاڵۆزترین كرداره‌كانی گه‌یاندنی نێوان مرۆڤه‌كان ده‌ژمێردرێت، له‌به‌ر ئه‌و جیاوازییه‌ زۆره‌ی رێگای تێگه‌یشتن له‌ شته‌كان‌، و په‌یدابوونی به‌رده‌وامی پێوه‌ری نوێ له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌ نه‌وه‌یه‌ك بۆ نه‌وه‌یه‌كی تره‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌لای نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ چێژی لێوه‌رده‌گیرا، له‌وانه‌یه‌ له‌لای نه‌وه‌ی داهاتوو بێزاركه‌ر و نا تێگه‌یشتوو بێت، ئه‌و شێوازانه‌ی بۆ په‌روه‌رده‌كردنی ئه‌و نه‌وه‌یه‌ به‌كارده‌هات، له‌وانه‌یه‌ بۆ نه‌وه‌ی داهاتوو كۆن بێت، چونكه‌ مرۆڤ له‌ پێشكه‌وتنی به‌رده‌وامدایه‌، و ئامرازه‌كانی گه‌یاندنیش هه‌روا، نه‌وه‌ گه‌نجه‌كانیش ئاستی زانینیان زیاتره‌، له‌چاو هاوته‌مه‌نه‌كانی خۆیان له‌ نه‌وه‌كانی پێشووتر، بۆیه‌ پێویستیان به‌ به‌ڵگه‌ی زیاتر و به‌هێزتر هه‌یه‌ بۆ قایلبوون، له‌ نه‌وه‌كانی پێشووتر، بۆیه‌ ململانێی نێوان باوكان و كوڕان جێگایه‌كی گرنگی هه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بی جیهانیدا، له‌به‌رئه‌وه‌‌ پێویسته‌ تووشی سه‌رسوڕمان نه‌بین، كاتێك منداڵێك پێكه‌نینی به‌ رووكه‌شیانه‌ی زانیاریه‌كانی باوكی بێته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێت شێوازی خۆمان په‌ره‌پێبده‌ین تاوه‌كو له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی منداڵه‌كانمان گونجاو بێت، سه‌ختی و دژواریه‌كه‌ش لێره‌دایه‌.

لە بەرنامەی بەرنامەدا بڕگەیەک هەبوو بەناوی دێوەکەی عەلادین ، هەرکات لە قۆریەکە دەهاتە دەرەوە و خەبەری دەبوەوە دەیگوت ئەمرکە و تەنفیزی بکەم ، هەرشتێکیشیان لێ داوابکردایە دەیگوت لەتوانای مندا نیە.
وەزارەتی پێشمەرگەکەی هەرێمیش بووەتە دێوەکەی عەلادین.
کاتێ وەزارەتە خۆی نمایش دەکات و لە بەرامبە کۆمەڵگا شانو شەوکەتیان دەردەخەن هەر مەپرسە چی دیمەنێک دەخەنە روو ، بەڵام هاوشێوەی کاهینەکانی سەردەمی فیرعەون جگە لە خەوتن و تێرکردنی سکیان (مەبەستم بەرپرسەکانیانە نەک پێشمەرگە بێ موچەکان) و فێڵ و ساختەکاری و بڵاوکردنەوەی ترس و تۆقاندن لەناو گەلدا یەک شتی تریان لەدەست نایەت.
دانپێدانانەکەی جەبار یاوەر ئەمینداری گشتی وەزارەتی پێشمەرگە، بەڵگەی راست و دروستی هەرێمێکە کە خاوەن دەیان هەزار پێشمەرگەیە و کەچی بێ بەرگری ترین هەرێمی ئەم سەرزەویەیە.
ئەوەتا لەبارەی هێرشەکانی تورکیا کە بەشێکی فراوانی ئەم هەرێمەی داگیرکردوە و خەریکە بە تەواوی کۆنترۆڵی دەکات و هەر رۆژێک لە سایەی ئەم هێرشانەوە کۆمەڵکوژیەک ئەنجامدەدرێت، ئەم ئەمیندارە گشتیەی وەزارەت دەڵێت:

• ئەرکی ئێمە نییە لێکۆڵینەوە لە بۆردوومانەکەی کونەماسی بکەین ئەرکی دامودەزگا ئەمنییەکانی سلێمانییە.
• ئەگەر ئەو هێرشانە لەسەر سنووریش بێت، ئەوا هەر ئەرکی ئێمە نیە و ئەرکی هێزی پاسەوانی سنووری سەر بە حکومەتی عێراقە.
• لەسەر ئەو بۆردوومانانە ئەرکی ئێمە نییە هیچ بکەین، ئەرکی وەزارەتی بەرگریی و دەرەوەی عێراقە کاری لەسەر بکەن.
• ئەرکی ئێمە نییە بۆچوونمان لەسەر ئەو بابەتانە هەبێت، بەڵکو ئەو بەیاننامەیەی کە حکومەتی هەرێم دەریدەکات بۆچوونی هەموو وەزارەتەکانە.
• ئەو هێرشانە لەڕێگەی فڕۆکەی جەنگییەوە ئەنجام دەدرێت، ئێمە سیستمی ڕادارمان نیە کە ئاگاداری ناسنامەی فڕۆکەکان بین و بزانین فڕۆکەی کێن و لەکوێوە دێن، هیچ دژە ئاسمانییەکیشمان نییە لە هەرێمی کوردستان کە بتوانین ڕووبەڕووی ئەو بۆردوومانانە ببینەوە.
  بە کورتی و کوردی یاوەر دەڵێت هیچ ئەرکێکی بەرگری و پاراستنمان نیە.
  لە پاڵ ئەو بودجە زۆرەی بۆ ئەم وەزارەتە تەرخان کراوە و ئەو ملیۆنان دۆلارەی لەلایەن ئەمەریکا و هاوپەیمانانەوە مانگانە پێی دەدرێت و ئەو لەشکرە زەبەلاح و پڕچەککراوە بە چەکی هاوپەیمانان و ئەو چەک و جبەخانە زۆرەی عێراق لە موسڵ و کەرکوک لە ٢٠١٤ و سەردەمی داعش کەوتە دەستیان، بەڵام تاکە ئەرکێک کە ئەم وەزارەتی پێشمەرگەیە جێبەجێی دەکات سەرکوتکردنی دەنگە ناڕەزاییەکانی شەقام و هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستانە.
  بەگوێرەی وتە و کردەوەی ئەم وەزارەتە چی لە ئێستای هێرشە مەترسیدارەکانی تورکیا و چی لەکاتی هێرشەکانی داعش لەسەر شەنگال و مەخمور ، هەوڵی و هاتنی سوپای عێراق لە دوای ریفراندۆم بۆ ناوچەکانی چوارچێوەی مادەی ١٤٠، هەروەها هێرشە بەردەوامەکانی ئێران، مانەوەی ئەم گەلە بێ بەرگری و پاراستن زیاتر دەرکەوتە روو.
  راستیەکی گردونیش هەیە کە لهیچ بونەوەرێک بێ بەرگری ناتوانێ بژی ، تەنانەت گوڵیکیش لە رێگەی درکەکانی قەدیەوە خۆی دەپارێزێت، بەتایبەت مرۆڤ و بەتایبەت تریش گەلی کورد کە بەردەوام لەبەردەم هەرەشە و مەترسی و لەناوبردنە چۆن دەتوانێ بێ بەرگری درێژە بە هەبونی بدات.
  لە بارودۆخێکی وادا کۆمەڵگە ناچارە بەرگری خۆیی پێش بخات، بۆ ئەمەش ئەزمونی رۆژئاوای کوردستان زۆر گرنگە.
  لە ناو سیستەمی خۆبەرێوەبەری رۆژئاوای کوردستان هێزی پاراستنی رەوا هەیە ، ئەم هێزە لە تەواوی پێکهاتەکانی کۆمەڵگا بە ژن و گەنج و پیاوەوە بە هەموان خۆیان و خاک و وڵات دەپارێزن. ئەم پاراستنەش لە گەرەکێک تا گوندێک و تا شارێک و تا دەگاتە هەموو هەرێمەکە رۆڵی تێدا دەگێرن.
  (پاراسنی رەوا) بە شێوی هەمەڕەنگ لە بەرامبەر سەرجەم هێرشە سەربازی و سیاسی و زهنی و لتوریەکان بە شێوەی هەمە رەنگ ئەنجامدەدرێت و لەو دۆخە مەترسیدارەی رۆژئاوای کوردستان زۆر سەرکەوتوو بوە ، گرنگە لێکۆڵنەوەی زیاتری لێ بکرێ و دڵنیام لە سەدان لاوە پێویستیە و لانی کەم هەم گەل پارێزراو دەبێت و هەمیش کۆمەڵی بازرگان و ساختەکار ناوی پاراستن داهاتی گەل ناتوانن بدزن، هەروەها رزگارمان دەبێ لە هیزێک کە بەئاسانی کەی ویستی بێت نارەزایەتی کۆمەڵگا سەرکوت بکات و ترس و تۆقانن بڵاوکاتەوە.

1
ئەی خوداوەندی چاوبرسی كە شەونخونیم خۆراكتە،
ئەی خوداوەندی وشك كە تینوێتیە ئەبەدییەكەت بە فرمێسكەكانم دەشكێنیت،
ئەی خوداوەندی بەتاڵ كە سنگم بە مشتێكی بەرد دەكوتیت، بە مشتێك لە دوكەڵ،
ئەی ئەو خوداوەندەی كە بەجێمدەهێڵیت،
ئەی خوداوەندی چۆڵ، ئەی ئەو بەردەی كە نوێژەكانم دەیشوات،
ئەی ئەو خوداوەندە كە بە بێدەنگییەكی دووركەوتنەوەی زیاتر، وڵامی مرۆڤی پرسیاركەر دەدەیتەوە،
ئەی خوداوەندی رەق، خوداوەندی هیچ، ئەی خوداوەندەكەم:
خوێنێك، خوێنی خۆت، خوێن پێشڕەوی و رێپیشاندەریم دەكات.
خوێنی زەمین،
خوێنی ئاژەڵان، خوێنی گژوگیای باخەكان،
خوێنی كانزا بەردبووەكان، خوێنی ئەو ئاورە كە لە زەمین دەخەوێت،
خوێنی ئەو شەرابە كە گۆرانی دەڵێت كاتێ بەهار دێت،
ئەی خوداوەندی كوێیلە و خۆر،
(…)
خوداوەندی زیندووبوونەوەو
ئەی ئەستێرەی بەگڕ،
خوێن،
خوێنێَك كە هەمیشە بە شكۆداری بەربەریانەوە، خەڵتاندت دەكات،
خوێنی رژاوی شەوی قوربان،
خوێنی بێتاوان و ئەتائیستەكان،
خوێنی دوژمنان و بەندە چاكەكانت،
خوێنی خۆت، خوێنی قوربانییەكانت.
2
من بەتۆوە، بەڕێگای نەوەكانمەوە، بەرز و نزم دەبمەوە،
تەنانەت بیری خۆڵ،
كە نەوەیەكم لەناو نەوەكان وندەبێت،
زۆر دێرینتر و بەبێ‌ ناو،
لە رووبارە كوێربووەكانی دەشتگەلی خۆڵەمێش،
من بۆ تۆ گەڕام، بۆ تۆ دەگەڕێم
لە دوێنێی چۆڵەوانی و سیساركی ئەقڵ بازنەیی،
لە ناو جنجاڵی ئەو خەونانە كە پێشبینی یەكلاكەرەوەیان هەیە و،
لەناو ئەو لافاوە رەشانەدا كە وڕینە بەریاندەدات:
بیر، شمشێرە
رۆشناكەر و وێرانكەرەو،
پاش هەورەتریشقە هیچ نیە،
تەنها پێشبڕكێی تا بێكۆتایی نەبێت،
لەوێ خۆمان لەبەردەم دیوارەكە دەبینینەوە.
من بۆ تۆ گەڕام، بۆ تۆ دەگەڕێم،
لەناو توڕەیی كەسە بێئومێدە خاوێنەكان،
لەوێ كە مرۆڤ كۆدەبنەوە تا لەنێوان
نەفرەت و گوڵێكی سەربڕاودا
بە بێ تۆ بمرن.
نەخێر، تۆ لەناو ئەم روخسارە شكێنراوە نەبووی كە بۆ هەزار پارچە روخساری یەكسان وردوخاشبوو.
من بۆ تۆ گەڕام، بۆ تۆ دەگەڕێم،
لەنێو ئاسەواری كەلاوەی شەو،
لەناو لاشەكانی رووناكی هەڵهاتوو،
لەناو ئەو منداڵە گەداكەرەی سەر شاقام كە خەون بە لم و شەپۆلەكان دەبینێت،
لەلای سەگەكانی شەوان و،
لەناو روخساری هەور و برین و،
لەناو هەنگاوە وشك وخاڵییەكانی ئەو پاژنانە كە بەدەم خەوەوە رێدەكەن.
من لەناو خۆمدا بۆ تۆ دەگەڕێم.
ئایا تۆ روخساری منی لە چركەی سڕینەوەی ناوم كە وتیان دادەڕزێت،
ئایا تۆ منی لەكاتی بێهۆشبوونم؟
3
وشەی پێكهاتن
پێكهاتنی وشە،
بەرد و خۆڵ و رێپێوان،
سەوزایی لە ناكاو،
ئاگرێكی هەرگیز ناكوژێتەوە،
ئاوێكی پرشنگدار لەناو ئەشكەوتێك:
تۆ بوونت نیە، بەڵام
لەناو دڵەڕاوكێ
قووڵایی چركە بەتاڵەكاندا، دەژێی.

• ئای لەم بێزارییە-
  لە كاركردن و ئارەقەی كە بەروبوومەكەیییت،
  لەو خەونەی كە دیوار لەدایكدەهێنێت و رێگری و قەدەغەدەكات،
  ئەی خوداوەندی سرەنجراكێش، خوداوەندی كەڕ، ئەی خوداوەندەكەم،
  تۆ بۆ ئێمە فرمێسكی، ناسزاییت و
  شەو و بێدەنگی مرۆڤی،
  بورجی گریانەكانمانی و، ژمارەی خوێنی،
  شێوەیەكی ترسناكی بۆ عەدەم،
  جاڵجاڵۆكەی ترس و
  ِبڕبڕەی پشتی كاتی،
  نیعمەتی دنیای و، نهێنییەكی رێگەی تێناچێت،
  روخسارتم پیشانبدە كە دەبێتەوە بە عەدەم،
  تا بۆ خۆڵ دەگەڕێمە،
  بۆ ئاوری پیسكراو.

ئایا تڕەمپ سەرۆکى وویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا گڵۆپى سەوزى بۆ ئەردۆغان هەڵکردووە کە بەو شێوە بەرفراوانەى ئێستا هەنگاو بنێت؟, و نەسڵەمێتەوە، ئەگەر وانەبێت ئەردۆغان بۆ ئەو هەموو سەرکێشیە دەکات؟، و هێرش دەکاتە سەر چەندین ناوچە و ووڵات لەیەک کاتدا، ئایا تڕەمپ تەواو بێهیوا بووە لە ئەردۆغان بە هۆى سەرکێشیەکانى؟، بە تایبەتى ناردنى گروپە تیرۆریستیە چەکدارەکانى سوریا بۆ لیبیا، بۆ هاوکارى حکومەتى ویفاقى نیشتیمانى لیبى، بۆ لێدانى بەرژەوەندیەکانى میسر و سعودیە و ووڵاتانى ترى عەرەبى، و هەروەها پەلاماردانى هەرێمى کوردستان، لەهەمان کاتدا ناردنى هێزى دەریایى بۆ قوبروس دژى یۆنان، و فراوانکردنى قەڵەمڕەوى خۆى لە دەریاى ناوەڕاست، کە ئەمانە لێکدانەوەیەکى زۆر هەڵدەگرن، بە تایبەتى دەریاى ناوەڕاست بۆ ئەمریکا قووڵایەکى ستراتیژى هەیە، ئایا ئەمریکا بۆچى دەستبەردارى لیبیا بوو بۆ ئەردۆغان؟ و بۆچى لەهەمان کاتدا هێرشى کردە سەر باشوورى کوردستان؟ بۆچى هێزى لە باکورى قوبروس کۆکردەوە دژى یۆنان؟ هەموو ئەم پرسیارانە بە پێى ڕاڤەى سیاسى وەڵامەکە لە دوو ئەگەر دەرناچێت:-
یەکەمیان:- یەکێک لە ڕایەکان ئەوەیە کە پێدەچێت تورکیا لەگەڵ ئەمریکا ڕێک کەوتبێت بۆ ئەوەى ڕۆلى ئەمریکا بگێڕێت لە ناوچەکەدا، کە ئەمەش زۆر بۆچۆنێکى لاوازە، چونکە دوو لیپرسراوى گەورەى ئەمریکا (ئیریک ئیدلمان) نێردەى پێشووترى ئەمریکا لە ئەنقەرە، و هەروەها (چارلز وایەلد) لێپرسراوى سەربازى پیشووى ئەمریکى، پێیان وایە کە دەستوەردانى تورکیا لە لیبیا کێشەکە ئاڵۆزتر دەکات، بە شێوەیەک کە مەترسى لە سەر بەرژەوەندیەکانى ئەمریکا دروست دەکات لە ڕووى ووزەوە, کە ئەمەش ماناى وایە ئەم دەستوەردانە سەربازیەى تورکیا ڕاى ئەمریکیەکانى لەگەڵ نیە بە شیوەیەکى گشتى، و پیدەچێت بەشێکى زۆرى ئەمریکیەکان، لەناویشیاندا زۆرینەى ئیدارەى تڕەمپیش ڕازى نەبێت بەم کارەى توركيا، جگە لە تڕەمپ کە ئەویش بەفەرمى ڕاینەگەیاندووە ئایا پشتگیرى ئەم دەستوەردانانەى توركيا دەکات لە لیبیا، یاخود لە دەرەوەى ویستى ئەوە؟.
دووەمیان| ئەم بۆچوونە ئەوەیە کە پێدەچێت ئەمریکا پێگەى سەربازى و سیاسى لە ناوچەکەدا لەدەستدا بێت و لاواز بوو بێت، بەشێوەیەک وایلێهاتووە ناتوانێت ڕێگرى لەو دەستوەردانە ئاشکرایەى تورکیا بکات لە لیبیا و قوبروس، هەتاکو ئاستى هەژموونى ئەمریکا هێندە لاواز بووە گەیشتۆتە ئاستێک کە هەندێک لە ووڵاتە عەرەبیەکان کە دۆستى نزیکى ئەمریکان، خەریکە جۆرى پەیوەندیەکانیان دەگۆڕن لەگەڵ ئەمریکا، و پەرەدەدەن بە پەیوەندیەکى پتەو لەگەڵ ڕووسیا و چین، کە ئەمەش هەژموونى ئەمریکا زیاتر لاواز دەکات، و رێگا بۆ ئێرانیش خۆش دەکات کە بە ئاسانى لاسایى تورکیا بکاتەوە و هەنگاو بنێت بە ئاڕاستەى لێدانى بەرژەوەندیەکانى ئەمریکا لە ناوچەکەدا، و ئەمەش وا لە ئەمریکا دەکات لە هاوکێشە نێودەوڵەتیەکان تەریک بکرێت، و هەروەها بەهۆى ئەمەشەوە کۆمەڵە دۆستێکى گرنگى ئەمریکا لە ناوچەکە تووشى زیان دەبن، بە تایبەتى ئیسرائیل و سعودیە.
لە نیوان ئەم دوو بۆچوونانەشدا بۆچونێکى تر هەیە کە کۆکراوەى بۆچوونى یەکەم و دووەمە، و پێى وایە ئەمریکا بەهۆى لاوازبوونى پێگەکەى ڕێگەى بە تورکیا داوە جێگاى بگرێتەوە و ببێتە ئەلتەرناتیڤ، کە ئەندامێکى کاراى هاوپەیمانى باکورى ئەتڵەسى(ناتۆ) یە، و لە هەمان کاتیشدا بەرژەوەندى زۆریشیان بەیەکەوە هەیە، ئمە جگە لەوەى ئەمریکا نایەوێت ووڵاتانى وەکو ڕوسیا و فەڕەنسا و بەریتانیا ببنە جێگرەوەى ئەو.
تورکیا بە ئاشکرا لە رۆژنامە فەرمیەکانیدا باس لەوە دەکات کە لە سنورە ئاویەکانى دەریاى ناوەڕاست لە نەوت و غاز دەگەڕێت، بە تایبەتى لە نزیک بەشە تورکیەکەى قوبروس و لیبیا، و ئەمەش ئەمریکاى زیاتر ناچارکردووە بڕیارێکى بەپەلە بدات، ئەویش بەهۆى ئەوەى ناکۆکیەکى توند کەوتۆتە نێوان میسر و ئیسرائیل و یۆنان و قوبروس لە لایەک کە زۆرترین سنورى ئاوى و هەژموونى دەریاییان لە ژیر کۆنترۆلدایە، هەروەها تورکیا لە لایەکى ترەوە.
ئەو دوو بەرپرسە باڵایانەى پیشووترى ئەمریکا نەیانشاردۆتەوە کە ئەمریکا لەسەرى پێویستە هێزى دەریایى خۆى لە دەریاى ناوەڕاستدا زیاتر بکات، و پێگەکانى خۆى بەهێزتر بکات، و ڕێگە لەو سەرکێشیانەى تورکیا بگرێت، چونکە ئەوان پێیان وایە نەک هەر بەرژەوەندیەکانى ئەمریکا، بەڵکو بەرژەوەندى ووڵاتە دۆستەکانى ئەمریکاش دەکەویتە ژێر کاریگەرى هەڕەشەکانى تورکیا، کە ئەوانیش میسر و ئیسرائیل و یۆنان و قوبروسن لە سەر دەریاى ناوەڕاست.
ئەوەى جێگەى سەرسوڕمانە ئەوەیە بۆچى تورکیا لە سەر کڕینى ئێس ٤٠٠ لەگەل ڕووسیا ڕێکەووتووە، و لە سوریاش هەمئاهەنگن، بەڵام لە لیبیا تورکیا پشتیوانى حکومەتى ویفاق دەکات، بەڵام ڕووسیا پشتیوانى سوپاى نیشتیمانى لیبى دەکات بە سەرکردایەتى خەلیفە حەفتەر، و پێدەچیت ئەم لەیەک دوورکەوتنەوەى ڕوسیا و تورکیاش لە لیبیا لە بەرژەوەندى ئەمریکا تەواو بێت، چونکە تورکیا ماوەى چەند ساڵێکە یارى لە نێوان ئەمریکا و ڕوسیادا دەکات بۆ بەدەستهێنانى دەسکەوتى کاتى زیاتر.
بەشێک لە چاودێران پێیان وایە ئەردۆغان هێزە سەربازیەکەى کە بەهۆى هاوپەیمانى باکورى ئەتڵەسى(ناتۆ) پڕچەک کراوە، لە بەرژەوەندى خۆى بۆ لێدان و داگیرکردنى ناوچە دەوڵەمەندەکانى بە نەوت و غاز بەکاردێنێت لە دەریاى سپى ناوەڕاست، کە ئەمەش ناتۆ ناچار دەکات هاوکارى و چەک و تفاقى سەربازى چیتر نەدەنە تورکیا، و تورکیاش بەمە دووچارى زۆرترین مەترسى تێکشکانى سەربازى و سیاسى دەبێتەوە لە ناوچەکە، کە ڕەنگە لە ئێستادا بەشێک لە نیشانەکانى دەرکەوتبن.

نوسینى |م.ڕاستى رەسول – ڕانیە

هۆنراوه‌وشیعری كوردی سامانێكی فه‌رهه‌نگی و كه‌لتوری و ڕێزمانیه‌ بۆ زمان و ڕێنووسی كوردی,كه‌ره‌سه‌وبابه‌تی ڕێزمانی له‌ نێو هۆنراوه‌وشیعری كوردی ده‌بینرێت شاعیره‌كان له‌ كۆن و نوێدا زۆر به‌جوانی و رێك و پێكی رێكیان خستووه‌ بووه‌ته‌ بناغه‌یه‌ك بۆ ڕێزمانی كوردی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ڕێزمانی كوردی پێ‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بووه‌,گه‌ر سه‌رنجێكی ئه‌م دیوانه‌ شیعریانه‌ بده‌ین ده‌بینین هه‌ندیكیان زۆر به‌كار هاتووه‌ وهه‌ندێكیان كه‌م.ئه‌و كاته‌ی شاعیرێك هۆنراوه‌یه‌كی داناوه‌وهۆنیته‌وه‌ بیری له‌ وشه‌سازی ورسته‌سازی نه‌كردۆته‌وه‌و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ زمانه‌وانی كورد سوودی له‌وشاعیرانه‌ وه‌رگرتووه‌ بۆ بابه‌تی ڕێزمانی به‌ڵام دواتر به‌تایبه‌ت له‌ سه‌ده‌ی (20) به‌لاوه‌ هۆزانڤان و شاعیرانی كورد تا ڕاده‌یه‌ك و بیریان له‌ جوانی وڕسته‌سازی وشه‌سازی كردۆته‌وه‌ له‌ پاڵ شیعر دانان و رێكخستن بیریان له‌وه‌ كردۆته‌وه‌ رێزمانی زمانی كوردیش ده‌وڵه‌مه‌ند بكه‌ن و بپارێزن وپه‌یڕه‌وكه‌ن ! ته‌نانه‌ت خودی وشه‌ی( ڕێزمان )لای شاعیرانی كورد كه‌م به‌كارهاتووه‌, یه‌ك له‌و شاعیرانه‌ كه‌ زوو وشه‌ی ڕێزمانی به‌كارهێنا شاعیر ( موحسین ئه‌حمه‌د مسته‌فا ) یه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌ : 

كه‌سێك له‌ ڕێزمان لێی كردم پرسیار
وتم: نایزانم لێی نیم ئاگادار
وتی: چی ده‌ڵێی بۆ هاوڵناوم
هه‌ر ئه‌وه‌م زانی بڵێم تۆی شاكار
چه‌ند نموونه‌یه‌ك له‌وشیعروهۆنراوانه‌ی كه‌ بابه‌ت و كه‌ره‌سه‌ی ڕێزمانی له‌ دێره‌ شیعره‌كانیان به‌دیارده‌كه‌وێت :
1-كاری نه‌رێ‌ , ئامرازی ( مه‌ ) : ( نالی) شاعیر :
خوێنی یه‌كتری فه‌رموو مه‌ ڕێژن
پاش مله‌ یه‌كتر خراپه‌ مه‌ بێژن
2- كاری نه‌رێ‌ , ئامرازی ( نه‌ ) ( نالی ) شاعیر:
ماڵی یه‌ك نه‌خۆن به‌ دز و زۆر داری
هه‌موو ده‌م دووربن له‌ خراپه‌كاری
3-هاوڵناوی نیشانه‌,( ئه‌م — ه‌ ) ( مه‌حوی ) شاعیر:
تێگه‌یشتن مه‌غزه‌ ئه‌م ئینسانه‌ پۆست
خۆ مه‌كه‌ بێ‌ جره‌ به‌ قوربانی دۆست
4- جێناوی نیشانه‌ , ( ئه‌وه‌ ) , ( حاجی قادری) شاعیر:
ئه‌وه‌ی تۆ هه‌تبوو من نه‌مبوو قه‌راروصه‌بروعیزه‌ت بوو
ئه‌وه‌ی من هه‌مبوو تۆ نه‌ت بوو وه‌فاومیهره‌بانی بوو
5- نیهاد, ( نالی ) شاعیر:
پێم ده‌ڵین مه‌حبووبه‌ خێله‌وقیچه‌ مه‌یلی شه‌ڕده‌كا
خێل و قیچه‌ یا ته‌رازووی نازی نه‌ختێ‌ سه‌رده‌كا
6-گوزاره‌, ( نالی ) شاعیر :
حه‌ره‌كاتم سه‌كه‌ناتم حه‌ره‌كات
چوسته‌ سستی قه‌وییه‌ زه‌عیف و سه‌ریعه‌ كه‌سه‌لم
7- بكه‌ر , ( نالی ) شاعیر:
من گریه‌ ئه‌تۆخه‌نده‌ به‌یه‌كدی ده‌فرۆشن
من له‌علی به‌ده‌خشان و ئه‌تولوئلوئی لالا
8- جێناوی نادیار, ( نالی ) شاعیر:
عومرێكه‌ به‌ میزانی ئه‌ده‌ب توحفه‌ فرۆشم
زۆرم وت وكه‌س تێنه‌گه‌یی, ئێستا خامۆشم
9- ئاوڵناوی نادیار , ( هێمن ) شاعیر:
له‌ناوبازاڕی ئه‌و رۆكه‌ی ئه‌ده‌بدا شیعری هێمن
وه‌كو پولی چروكه‌ هیچ ڕه‌واجێكی نییه‌ ناچێ‌ !
10- هاوڵناو , ( هێمن ) شاعیر :
قه‌ت له‌ دونیادا نه‌بوو بێجگه‌ له‌ ناخۆشی به‌شم
مات و داماوپه‌شێو بێ‌ كه‌س و چاره‌ ڕه‌شم
11- هاوڵناوی پله‌ی به‌راورد , (وه‌فایی) شاعیر:
من ده‌ڵێم یاقوت ومه‌رجان خه‌تی كامیان خۆشتره‌
ئه‌و به‌ عه‌یاری ئیشاره‌ی له‌علی خه‌ندانم ده‌كا
12- هاوڵناوی پله‌ی باڵا , ( موحسین ئه‌حمه‌د مسته‌فا ) شاعیر:
گشت له‌ ناو ده‌چێ‌ چی له‌ دنیایه‌
ئه‌وه‌ی ده‌مێنێ‌ ته‌نیا خودایه‌
13- هاوڵناوی بكه‌ری لێكدراو, ( موحسین ئه‌حمه‌د مسته‌فا) شاعیر:
وردبین نیگاركێشه‌, بێ‌ ده‌ست و زوبانه‌
ئه‌ندازیارونووسه‌ره‌, هه‌م ژیره‌ بێگیانه‌
14- هاوڵناوی بكه‌ری دارژاو, ( موحسین ئه‌حمه‌د مسته‌فا) شاعیر:
وردبین و نیگاركێشه‌ بێ‌ ده‌ست و بێ‌ زوبانه‌
ئه‌ندازیارونووسه‌ره‌ , هه‌م ژیره‌ بێگیانه‌
15-هاوڵناوی كراوی لێكدراو , ( كوردی ) شاعیر:
گه‌ر ده‌پرسی دادوگریان وفوغانم بۆ چییه‌ ؟
ڕاسته‌ باوك مرده‌نیم ئه‌مما جگه‌ر سووتاوی تۆم
16- هاوڵناوی كراوی داڕژاو ( ئه‌خته‌ر كۆیی ) شاعیر:
ئه‌سیری میحنه‌تی هیجرانی تۆم یاری وه‌فادارم
كوژراوی خه‌نجه‌ری موژگانی تۆم مه‌حبووبی نازدارم
17- گرێ‌ ناوی , ( سالم ) شاعیر:
من غه‌مم خاردوو غه‌میش خوێنی جگه‌رمی خوارده‌وه‌
بۆیێ‌ گریام چه‌ند فرمێسكی خوێنینم نه‌هات
18- گرێ‌ هاوڵناوی , ( نالی ) شاعیر :
غوباری ئه‌و شه‌و رۆژن ڕدێنی ماش و برنج
تێكه‌ڵن شه‌بهی صوبح و شام و شیروقیڕ
19- گرێ‌ هاوڵكاری , ( نالی ) شاعیر:
له‌ خه‌وفی ته‌ڵعه‌تت رۆژ هه‌روه‌كو شێت
به‌ڕوو زه‌ردی هه‌ڵات و كه‌وته‌ كێوان
20- هاوڵكاری لێكدراو, ( عه‌ونی ) شاعیر :
كه‌ لوتفی تۆ نه‌بێ‌ من به‌دڕه‌وشتم
له‌بێ‌ به‌ختی دره‌نگ من تێگه‌یشتم
21- هاوڵكاری چۆنیه‌تی , ( حه‌مدی ) شاعیر :
بۆ دڵم له‌ت له‌ت نه‌بێت؟ بۆ نه‌چێ‌ عومرم به‌بادا؟
من په‌رێشانی زولف بم شانه‌ی شمشاد شاد!
22- هاوڵكاری رَیكخسن , ( نالی ) شاعیر:
چاوی من ده‌م ده‌م ده‌ریژێ‌ ئاوی ساف و خوێنی گه‌ش
تابڵێن ده‌ریایی عوممانه‌ دوڕومه‌رجانی هه‌ی
23- هاوڵكاری چه‌ندی , ( گۆران ) شاعیر:
به‌سه‌ر هاتی خۆت بۆ من به‌یان كه‌
ده‌ردی گرانم نه‌ختێ‌ ئاسان كه‌
24- ناوی دارژاو , ( مه‌حوی ) شاعیر :
خه‌ت و زاری كه‌ باسی كه‌وته‌ گولزار
كه‌ چ ئه‌ستۆ ما وه‌نه‌وشه‌ غونجه‌ دڵته‌نگ !
25- كاری تێنه‌په‌ڕ , ( نالی ) شاعیر:
گول به‌ده‌م باری صه‌باوه‌ پێكه‌نی بولبول فڕی
یه‌عنی عاشق لازمه‌ دوور بێ‌ له‌ یاری بێ‌ وه‌فا
26- كاری داخوازی , ( نالی ) شاعیر:
دنیا تیاترۆیه‌ مه‌وه‌سته‌ تیا بڕۆ
كێ‌ مایه‌وه‌ تیا , نه‌بووبێ‌ تیاترۆ
27-كاری رانه‌بردووی دانانی , ( حه‌ریق ) شاعیر:
چاوه‌كه‌م ئه‌مڕو له‌ گوڵشه‌ن گول به‌ عیشوه‌ خۆی نواند
نه‌ك نمه‌ك گیربم به‌ مه‌رگی تۆ قه‌سه‌م هیچ نه‌م دواند
28- بزوێنی ( ه‌ ) وه‌ك ئامرازی په‌یوه‌ندی , ( نالی ) شاعیر:
چومه‌ جه‌رگه‌ی ئه‌هلی دڵ جه‌رگێكی پێ‌ دانم نه‌دی
ناله‌یی به‌لبول له‌ بانی بێ‌ قڕه‌ی زاغم نه‌دی
29- نیشانه‌ی نه‌ناسراو,( یه‌ك) , ( جه‌زیری ) شاعیر:
زه‌ڕه‌یه‌ك بووم هه‌وا یا ته‌ ده‌وێرانه‌یه‌كی
میسلی رۆژێ‌ به‌ شوعاعا خووه‌ ته‌ مه‌ مه‌شهوركرین
30- چاوگ , ( مه‌حوی ) شاعیر:
وتم: عیشق ئاگری به‌ردایه‌ وجودم
وتی : هه‌ر بابه‌تی سووتانه‌ خاشاك
31- جێناوی هه‌یی , ( خالید دلێر ) شاعیر:
به‌ڵام پرچێكی درێژه‌
هه‌رته‌ڵه‌ی هی كانیاوێكه‌
پاش ئه‌وه‌ی كه‌لێ‌ رێ‌ ئه‌بڕن
له‌ته‌نگانه‌دا كۆ ئه‌بن
ده‌بن به‌ جۆ
————— كۆتایی

هەڵنایەین ئاوادەبین
لەم مەوتنەدا
لەناو تاریکیدا چاوەکان داخراون
ناترووکێت
ڕەنگمان پەڕیووە
بەبێ ڕەنگی ماوەتەوە،
لەچاوەڕوانیدا
پەشیمان دەبینەوە،
لە پەرێشانیدا
دەپاڕێینەوە
دەڕشێینەوە
دەردمان هیچ لە درووستکراو ناچێ
هەر دەڵێی زگماکییە.

هەورەکان نزیکن لێمانەوە
فۆبیای ئێمە ئاوابوونە،
لەئاوابووندا
ژیانی پڕ لە کارەساتی ئێرە
خەبەرمان دەکاتەوە،
قەدەرمان بەرلەوەی هەڵبێت
ئاوابووە.

———————————————-

بەو نەختە هەناسە ساردە
بەو ڕوخسارە ڕاونراوەمەوە
کە لەشوێنەکان کەوتووە
چیتر گەرم نابمەوە،
ڕوانینەکان کۆنابنەوە
دەستەکان درێژنابن
تا پێتەوە گیربن،
ئەوەتا
من چیتر ئامادەنیم
لە جەنگی شوێنەکان
شەرمەزاربم،
تا نەچمەوە بەگژ خۆمدا
جەنگەکە دوایی نایەت،
بەر لەوەی ڕاوبندرێم
من لەشوێنەکان نابم
شوێنێک
کە هەتیوی منی تیا گەورە دەبێ،
بەرلەوەی ئازار بمچێژێت
دەمەوێ ئازار چێژدار بکەم،
خەریکە لەخۆم دەبمەوە
شوێنەکە جێدێڵم،
من لەستایشی ئەوانیتر
تۆم بەخۆم ناساند،
ڕۆژی من و تۆ یەک بوو
بەڵام
بەر لەوەی ئاوابێت
ڕشامەوە.

زۆرجار شەوان بەدیار ئەو ئەستێرانەوە
شەوان بەدیار تاریکییەوە
کە بەرامبەر ئەستێرەکان دانیشتووم،
بەدیار حیکایەتی مێشەوە
ئەو مێشانەی
کە وەک کەسێکی بێزارکەر لەمن دەڕوانن
زۆرجار بە بێهوودەییەوە
بە سەرمەستیەوە
بە نائارامی
ئاوەژوو دەبمەوە
خەتمی حیکایەتی مێشەکان دەکەم.

لەخۆم دەگەڕێم چی دەکا با بیکات،
بە تیلە چاوێک سەیری ئەستێرەکان دەکەم،
ئەستێرەکان خەریکن بخەون و ناخەون
باوێشک دەدەن،
منیش بێ ئەوەی زەینم لەخۆبێت
گرمۆڵەبوومە،
ڕۆژم لێ دێتەوە لەچاوەڕوانیتدا خەبەرم بۆوە.

————————————

پەلە لەخۆم دەکەم
خۆم
کۆدەکەمەوە
تا غیرەت بمگرێت و
خۆم پڕکەم لە تەنیایی،
خەریکە
دڵ لە دڵ دەدەم و
بەدڵ دەڵێم
لەم هەمووە فەرامۆشیەدا
جمەم دێت لە پەشیمانی.

زۆرینەی تاك دوو فاقیی و دووڕووی تیدایە، كە لەلایەك ئازادیخوازە لەلایەكیتردا نەریتیە، یان مۆدێرنە و لەھەمانكاتیشدا دیندارە.
ئازادی لایی زۆربەی ئافرەتانی كورد خۆی لەچوارچێوەیەكی تەسكدا دەبینێتەوە، كە ئەمەش لایەنی ڕووكەشییە، كە لە جلوبەرگ و خۆدەرخستن و تێكەلبوون بە پیاو دەبیننەوە، بەبێ ئەوەی سەرەتا خۆیان پێبگەینن و لەبیركردنەوە خۆیان ئازاد بكەن، نەك تەنیا لایەنی ڕواڵەت، چونكە ئەگەر خۆیان لەھزر ئازاد نەكرد و خۆیان پێنەگەیاند ئاسان ھەڵدەخەلەتێنرێن لەلایەن ڕەگەزی بەرانبەر، چونكە ئەو ڕۆلەی كە كۆمەڵگەی پیاوساڵاریی بەژنی دەدات، وەكو پلەكانی پەیژەیەك وایە كە دەبێ پیاوان بەسەریدا ھەنگاوبنێین بۆ ئەوەی بگەنە بەرزترین پێگەی خۆیان. مەبەستمان لێرەدا ئەمەیە، ئەو كۆمەلە پیاوە حزبی و رێكخراوی و هونەریانەی كە ژنان دەھێننە مەیدانی كاركردن تەنیا بۆ بەدەستھێنانی دەسەڵاتی خۆیانە، چونكە كۆمەلگەیەكی ڕووكەشیمان ھەیە، دەیانەوێ ژنانیش بۆ مەرامی خۆیان بەكاربھێنن بۆ ئەوەی وای دەربخەن كە گوایە ئازادی ژنیان دەوێ كە لە ئەسلدا ئەم پیاوانە باوەریان بە ئازادی ژن نیە ژنەكانی خۆیان لە مال كۆت و بەند كردوە.
لەم ڕوانینەشدا، بۆ پیاوان ژنان تەنیا كۆمەڵێ پەیكەر و لاشەن كە بەكاریاندەھێنن بۆ بەرزكردنەوەی دەسەڵات و تێركردنی ئارەزوو خواستەغەریزەیەكانیان، نەك كەسانێك بن كە بەڕاستی خاوەنی مافی یەكسانن و بەھاو ڕێزی یەكسانیان ھەبێت. بۆیە ئەگەر ئافرەتان لە ھزرە خۆیان ئازاد و پێنەگەینن ئاسان لای ئەم پیاوانە بەكاردەھێنرێن، چونكە لەم ڕوانگەدا ڵاوازی و ساویلكەی ژنانمان بۆ دەردەكەوێت، چونكە لایان وایە مەلبەندێكە بۆ خۆ پێگەیاندن و ئازادبونیان، بەڵام لە راستیدا ئەمە پڕە لە كەموكوڕیی نەبونی ھزری ئازادی لە كەداركردنی پێگەی خۆیان. ھەروەك نیتشە گوتەنی “گەر بچیتە لای ژن دەبیت قامچیت پێ بێت”مەبەستی نیچە لێرەدا ئەمەیە، كاتێك روو لەم ئافرەتانە ئەكەی كە لە ڕووكەش ئازادن بۆت دەرەكەوێت كە چەندە ساویلكەو رووكەشیانە ئەژین. بۆیە پێویستە ئێمە خۆمان سەرەتا لەھزر ئازاد بكەین و خۆمان پێبگەینن، چونكە ئازادی لە بیركردنەوە دایە، نەك لەم شتە ڕووكەشیانە.

ئاگاداربە ..
زوو زوو مەچۆ
بۆ فرۆشگای بچوک و
هەڕاج و هەرزان ..
دوایی ڕۆژێ
گومانی ئەوەت پێ ئەبرێ ،
خۆیشت هەڕاج و هەرزانیت ..

ئاگادار بە ..
زوو زوو مەچۆ ،
بۆ کۆڵانی ڤێلا و
فیرعەونەکانی شار ..
دوایی ڕۆژێ ،
گومانی ئەوەت پێ ئەبرێ ،
هۆکاری قاتی و گرانیت ..

هەتا لێرەی ،
گەر بتوانیت ،
لای کتێب و تەنیایی بە ..
تەمەن لێرە ،
گەشتێکی
پڕ لە کێشەیە ،
بە بێدەنگیی ،
چاوەڕوانی کۆتایی به ..
زۆر قورسە ئەم هاوکێشەیە ..

ژیانمان چووە بە قوڕگی مێشی کوردیدا ،بەردەوامبین یان نا ،تازە ناتوانین بەردەوام نەبین ،دەبێ ڕێبکەین ،ڕێدەکەین و ناشزانین سەرمان بەرەو کوێ ڕێدەکات ،زۆرجار پتر لە زۆرجار تا دەگاتە هەموو کات ،مێشی کوردی بە لۆژیکی قەسابخانە هەڵدەسووڕێت و کەوڵ خاست دەکا ،دواتر نۆشت دەکا و عافیەتی خۆیت دەکا ،لێرە هەموو ئەوەی کە هەیە هاڕەی کردووە و مێشیش میوانی کەس نییە ،پەیوەندی مێشی کوردی و ئێمەی داماو حاڵ ندی و بدی چۆن ئاوا حەل و فەسڵ ئەبێت ،قەزایان بەیەکەوە چۆن گیر دەبێ؟ ،زۆر سەیرە، ژیانمان لەگەڵ مێشی کوردیدا دەبغ بووە ، بووە بە لیتاو ،خوداش دەستبەرداری مێشی کوردی بووە ئێمە نەبێت تووند تەوەللای بووینە ،دوعاشمان گیر نابێ تا مێشی کوردی هەبێ ،مێشی کوردی ناجسنە مەعدەنێکی فەریدە ، وێنەی نییە ، سەیرە مێشی کوردی، ڕازیبوون بەوەی کە هەمانە، عیلاج و دەوا نییە بۆ دەردی دڵ، بەخەڵاسی تیماری ناکات تا سەرڕاست ببینەوە. ئەوە نییە کە هەشت بێت و لەمشتت بێ، نەک نۆ بێت و نەبێ. هەشت بەڕێی خۆی، نۆش بە ڕێی خۆی. مێشی کوردی تەوقیداوین بەوانەی کە لەخۆیاندا تەنیایان کردووین، مێشی کوردی چیتر بڵێسەی ئاگر نییە تا لەگەڵیدا پێبین و لەگەڵیدا بکوژێینەوە، بەڵکە مێشی کوردی بۆ خۆی گڕی ئاگرە تا بمانسووتێنێت. ئەوهایی مێشە کوردیەکە لەنێوان بڵێسەی ئاگر و گڕی ئاگردا، گڕی ئاگرە و دەمانسووتێنێت. دەپرسم مەرگی مێش، ژیان بۆ ئێمە ناگەڕێنێتەوە؟ بە نەمانی مێشی کوردی هاتنە دونیای ئێمەی پێوە نییە؟ حیکایەتی مێش تەنێ مێش خۆی نییە، باسی حیکایەتی ئێمەشە. نازاندرێت لە بەدبەختی ئێمەیە یان لە خۆشبەختی کە ئەوها سەرمان بەقەتارەت چووە لەگەڵ مێشی کوردیدا ،
ئەرێ ئێمە لەکوێین ؟ کەس بۆ سەرمان لێ نادات جگە لەمێشی کوردی ؟