سەباح ڕەنجدەر، شاعیری تێڕامانەکان … ئارام سدیق

مانگی پێشوو نوێترین کتێبی یەکێک لە ڕۆشنبیر و چالاکوانەکانم خوێندنەوە، کە باسی لە “جیاوازبوون و ناوازەیی خۆی دەکرد لەنێو عادییەکاندا”. لە دواتردا باسی یاخیبوون و سەرکەشییەکانی خۆی دەکرد و دەیان شتی دیکەش کە بە شان و باڵی خۆیدا هەڵی دەدا، بەڵام هیچ کام لەو شتانەی ئەو باسی دەکرد لە خۆیدا مەوجود نەبوو. من ئەو ڕۆشنبیر و چالاکوانە زیاتر لە بیست ساڵە دەناسم و لانی کەم دە کتێبیم خوێندووەتەوە. ئەوەی ئەو باسی دەکرد هیچی لەودا بەدی ناکرێت (هەڵبەت بەداخەوە). بەئەزموون ئەوە سەلماوە هەر کەسێک بەشانوباڵی خۆیدا هەڵیدا ئەوە حەتمەن کێشەیەک هەیە و خۆی دڵنیایە، کە وا نییە بۆیە مەدحی خۆی و کارەکانی دەکات. نووسەران و داهێنەران و ڕۆشنبیرانی ڕاستەقینە هەرگیز باسی جیاوازبوون و ناوازەیی و یاخیبوونەکانیان ناکەن. زۆرجار شەرم دەکەن، کە ئەم گوزارشتانەیان ڕووبەڕوو دەکرێتەوە. چونکە ئەوان کە یاخین بە بڕواوە یاخین، نەک بۆ نمایش.
نووسەرانی لە چەشنی ” فیۆدۆ دۆستۆیڤسکی، ئارسەر ڕامبۆ، چارلز بۆدلێر، ئەلبێرت کامۆ، جان پۆڵ سارتەر، مارکیز دی ساد، ئەلین گیزنبێرگ، چالز بۆکۆفسکی، ئۆرهان پامووک…” و چەندانی دیکە لە چەشنی ئەو نووسەرە داهێنەر و ناوازانەن کە هەرگیز بە شان و باڵی خۆیانیان هەڵنەداوە.

ناوازەیی هەمیشە باجی هەیە، جیاوازنووسین و خۆجیاکردنەوە لەو لێشاوەی بەناوی شیعر و نووسینەوە دەنووسرێن کارێکی ئاسان نییە، یاخیبوون لە دیدی باو، قوربانی دەوێت و ئەم قوربانییەش بە هەموو کەس نادرێ. یەکێک لەو شاعیرانەی کە بە هێمنی دوور لە بانگەشە دەیەوێت ناوازە بێت و جیاواز بنووسێت، “سەباح ڕەنجدەر”ە ئەم شاعیرە زیاتر لە 30 ساڵە بە پشوودرێژییەکی زۆرەوە دەنووسێت و هەوڵی جیاکاری و جیاوازنووسی و جیاکردنەوەی هێڵی کارکردنی خۆی لەنێو پانتایی شیعریی کوردییدا داوە. ئەو وەکو ڕۆشنبیر و چالاکوانەکەی سەرەوە بانگەشەی ناوازەیی ناکات، بەڵام کاتێک خوێنەر بەر تێکستەکانی دەکەوێت، هەست بەو ناوازەیی جیاوازنووسینە دەکات.
ئەزموونی سەباح ڕەنجدەر لەو ئەزموونە شیعریانەیە، کە تا هەنووکەش خوێنەرگەلێکی کەم هەم تێی دەگەن و هەم چێژی دەکەن. ئەمەش پەیوەندی بە تایبەتمەندی دونیاکەی ڕەنجدەرەوە هەیە. دونیایەک کە زیاتر لە 30 ساڵە ئەم شاعیرە کاری تێدا دەکات. بەڵام لە هەر کارکردنێکدا بە وشیارییەوە هەنگاوەکانی ناوە. هۆکاری تێنەگەیشتن و چێژنەکردنی دونیای ئەم شاعیرە لای بەشێک لە خوێنەران پەیوەستە بەوەی کە تێگەیشتن لە شیعری ئەم شاعیرە پێویستی بە باکگراوندێکی ڕۆشنبیریی گشتی هەیە، بەتایبەت شیعری ئەم شاعیرە خوێنەرگەلێک دەخوازێت کە نهێنیدۆز و کەشفکەر بێت. شیعرەکانی ئەم شاعیرە خوێنەری چالاکی دەوێت، نەک خوێنەرگەلێک کە خولیای شیعریی ڕۆژانەیی بن، چونکە شیعریی ئەم شاعیرە دژی ڕۆژانەییبوونە.

سەرەتا وشە بوو، نوێترین دیوانە شیعری ئەم شاعیرەیە، دیوانێک هەر لە ناونیشانەکەیەوە کۆدێک بە خوێنەر دەدات، ئەگەر لەو کۆدە تێنەگەیت ڕەنگە نەگەیتە قووڵایی تێکستەکە، یان بەر زۆرێک لە پەنهانییەکانی ئەم تێکستانەی لەم کتێبەدا نەکەویت. “سەرەتا وشە بوو” جیا لەو ڕیشە میتۆلۆژییەی ئەم گوزارەیە هەیەتى لەم کتێبەدا مانایەکی دیکە وەردەگرێت، ئەویش وشەسەنتەرییە. من لە بەشێکی زۆری ئەم دەقانەدا هەستم بە وشەسەنتەری کرد، بە جۆرێک وشە بەهایەکی زۆری هەیە و هیچ وشەیەک زیادە نییە لەنێو هیچ کام لەم تێکستانەدا، بە دیوێکی دیکەدا وشەیەک و هاوسێکانی پێکەوە وێنەیەک، یان مانایەک، فیکرەیەک دەگەیەننە خوێنەر. ئەگەرچی لە هەندێک جێگەدا وشە تەنها کۆدە، بەڵام لە زۆرجێگەی ئەم کتێبەدا وشەیەک لەگەڵ هاوسێکانیدا لە پەیوەندییەکی زۆرجار ژێرەوانکێدایە و هەندێکجاریش ئاشکرادایە.

ڕۆحی شیعریی ئەم شاعیرە، پڕە لە ناوازەیی و جیاوازبوون و یاخیگەریی، یاخیبوون لە نێو خودی ژیاندا و هەڵهاتن لە کۆت و بەندی فاریزە و نوقتە و هەموو سنوورێکی دیکەی ڕێزمانی. هەر خودی ئەم ناوازەبوونەشە بووەتە هۆی ئەوەی تا هەنووکە وەکو پێویست ئەزموونەکەی نەخوێنراوەتەوە، بەشی هەرە زۆری ئەوەشی لەسەر ئەزموونی ئەم شاعیرە نووسراوە، کەمتر کەشفکاریی و قووڵبوونەوە بووە بەنێو ئەزموونەکەدا، زۆرجار سووڕانەوە بووە بەدەوری ئەزموونەکەدا، نەک کەشفکردنی ئەو دونیایەی ڕەنجدەر بونیادی دەنێت. ڕەنگە زیادەڕەوی نەبێت، کە بە ڕەنجدەر بڵێین شاعیری وردبوونەوە و قووڵبوونەوە لە ژیان، بەڵام ئەو بەشەی ژیان کە هەموان چاوی بینینیان نییە بۆی. ڕەنجدەر بە دیوێکی دیکەدا شاعیریی تێڕامانەکانە لە چەمکەکانی جوانی، مردن، بوون، خەون و دەیان چەمکی دیکە. سنووری کار و تێڕامان و بیرکردنەوەی ئەم شاعیرە لەو جێگایانەدایە کە ئەوانی دیکە توانای بینین و هەستپێکردنیان نییە. ئەم کتێبە نوێیەش “سەرەتا وشە بوو” نموونەیەکی نوێی ئەزموونی ئەم شاعیرەیە، کە بە دیار وشەوە دەسووتێت و وەکو قەقنەس لە خۆڵەمێشی شیعرەوە جارێکی دیکە لە دایکدەبێتەوە.




خوێندنەوەیەکی نیشانەناسیی بنیادگەری بۆ شیعری: (لە کتێبخانەی تایبەتی بابا تاهیردا)ی سەباح ڕەنجدەر

(نیشانەکانی گیانلەبەران)

ڕزگار جەباری

بەشی یەکەم

پێشەکی:
ئەگەرچی بە درێژایی مێژوو زۆر قوتابخانە و زۆر تیۆریی ئەدەبی دەرکەوتوون، بەڵام هیچ یەک لەمانە ناتوانێت بانگەشەی ئەوە بکات کە دوا قسەی لەبارەی ئەدەبیات و ڕەخنەی ئەدەبییەوە کردووە. بۆیە زەمینەی تیۆریی سازی هەمیشە بە خۆشکراوی ماوەتەوە و پەیگریی بابەتیانەی جۆراوجۆر لە ڕێڕەوی تیۆریی سازی پرسێکی سروشتی تەماشاکراوە. تیۆریی و ڕێباز و قوتابخانە بەدوای یەکدا هاتوون، خوێندنەوەی جیاوازیان بۆ دەق کردووە، کە زۆربەی جار چەقی ئەم بزاوتانە ڕۆژاوا بووە.
تاوتوێکردن و توێژینەوەی بەرهەمی ئەدەبیی کوردی، لە سۆنگەی شێوازەکانی ڕەخنەی ئەدەبیی هاوچەرخی ڕۆژاواوە، دەتوانێت دەرچەیەکی نوێ بۆ تێگەیشتنی ئەم بەرهەمانە بە ڕووی خوێنەردا واڵا بکەن. (نیشانەناسی) ش لەو ڕێپێبردانەی ئەدەبیات و ڕەخنەی ئەدەبییە کە بۆ بەکارهێنانی لەم بوارەدا گەڕان لە باری شێوازی ئەفراندنی واتا لە دەقە ئەدەبییەکاندا توانایەکی شایستەی هەیە. بنەمای بیری نیشانەناسی قوتابخانەی بنیادگەرییە. هەر کارێکی ئەدەبی لە بنەمادا لە چەندین نیشانە و ئاماژە و تەنانەت بیرۆکە و زانیاری و گوزارشت پێکهاتووە، ئەو بنیادەش کە ئەم ڕەگەزانە تیایدا کۆ دەبنەوە خودانی ڕواڵەتێکی بنیادی و تایبەتمەنی جیاوازە لە تایبەتمەندی ئەو نیشانە و ئاماژانە.
هەروەها ئەم توێژینەوەیە خۆی لەخۆیدا جۆرێکی ڕاڤەیە، چونکە ((ئەگەر بەشێکی سەرەکی کاری هێرمینیۆتیک دەرخستنی ڕووە پەنهان و شاردراوەکانی ناو دەق بێت، ئەوا لە چوارچێوەی زمانەوە، دەکرێ هەموو ئەم کۆد و ڕەمزانە بدۆزێتەوە…)) (١، ٢٦٦)
((ئەم دوو چەمکە (نیشانەناسی و هێرمینیۆتیک) لەوەدا لێک نزیک دەبنەوە، کە ئەوەی پێی دەوترێت نیشانەناسی، بریتییە لە ڕاڤەکردنی واتا دەلالی و نیشانە و هێماکان….)) (١، ٢٦٩)
جۆری ئاماژە بە لاپەڕە و ناوی سەرچاوە شێوازێکی ڕووسی بەکارهاتووە، کە لە کۆتایی هەر پەڕەگرافێکدا چی ناڕاستەخۆ سوودی لێ وەرگیرابێت، یان وەکو خۆی بەکارهێنرابێت؛ لەناو کەوانەدا ژمارەی یەکەم ئاماژەیە بە سەرچاوەکە بە پێی زنجیرەیان کە لە کۆتایی توێژینەوەکەدا هاتووە و ژمارەی دووەم ئاماژەیە بە ژمارەی لاپەڕەکە.

1- پێناسەی نیشانە

سادەترین پێناسەی نیشانە بریتییە لە: کۆمەڵێک دوانەیی پێکهاتوو لە چەمکێک و شێوەیەکی دەنگیی. بەپێچەوانەی ئەوەی کە بڕێک بانگەشەی بۆ دەکەن، مەبەست لە نیشانە پەیوەندی نێوان تەنێکی مادی و ناوێک نییە، بەڵکو بوونی نیشانە دەبێت لە پەیوەندیی نێوان چەمکێک و شێوەیەکی دەنگیدا بۆی بگەڕێین. پێکهاتنی چەمک و شێوەی دەنگی کۆمەڵێکی بەناوی نیشانەوە هێناوەتە ئاراوە. شێوەی دەنگی، بە گوتە، یان (دال) ناودەنرێت و هەروەها چەمکیش، بە واتا، یان (مەدلوول) ناودەنرێت. (٢، ٢٦)                         

لە ڕوانگەی (لۆتمان)ـهوە١ جیاوازی هەیە لە نێوان ((نیشانە ڕێککەوتنەکییەکان)) (وشە؛ وەکو لایتی سوور) و ((نیشانە وێنەییەکان)) کە یەک گوزارشت بۆ دەلالەت دادەنێت و ئەویش (نەخش)ە. لە سەرتاسەری مێژووی مرۆڤدا، چەند بۆ دواوە بگەڕێینەوە، دوو نیشانەی فەرهەنگی سەربەخۆ و بەرامبەر دەبینین: وشە و نەخش. لە وشەکان هونەرە گوفتارییەکان بەرهەم دێن و لە نەخشەکانیش هونەرە شێوەکارییەکان. (٣، ٢٤٤)

٢- پێناسەی نیشانەناسی

پێناسەیەکی یەکینە و گشتی بۆ نیشانەناسی چەشنی زۆربەی تیۆرییە ئەدەبی و فەلسەفییەکان شتێکی کردەنی نییە. تاوتوێکردنی پێناسەکان و تایبەتمەندییەکانی نیشانەناسی، کە لەلایەن بیرمەندانی جیاوازەوە خراونەتەڕوو، توێژینەوەیەکی سەربەخۆ دەخوازێت. ئەوەی لەم بەشەدا دەخرێتەڕوو، پێناسەیەکی گشتییە بۆ زانستی نیشانەناسی کە مایەی پەسەندی بیرمەندانی گۆڕەپانی زمانناسییە.
لە زمانی ئینگلیزیدا هەر دوو وشەی سیمیۆلۆژی و سیمیۆتیکس بۆ ناولێنانی زانستی (نیشانەناسی) بەکاردێن.
وشەی سیمیۆلۆژی لە لایەن سوسێر٢ زمانناسی سویسڕییەوە دانراوە، کە بەکاری هێنا بۆ ناولێنانی زانستێکی تازە، کە بەشێک بوو لە دەروونناسیی کۆمەڵایەتی بۆ توێژینەوەی ((ژیانی نیشانەکان لە کۆمەڵگەدا)). بەڵام وشەی سیمیۆتیکس لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەمدا لە لایەن فەیلەسووفی لۆژیکزانی ئەمریکی چارلز ساندێرس پێرسەوە٣ کە دامەزرێنەری ئەم لقە توێژینەوەکارییە، دانراوە.
لێکۆڵینەوەکانی نیشانەناسی بە دوو ڕێچکەدا دەڕۆن، یەکەمیان لێکۆڵینەوەیە لە ئەرکی نیشانە لە بواری گەیاندنی زانیاریدا و سوسێر زیاتر لەو بارەوە دەدوێت. دەووەمیان لێکۆڵینەوەیە لە چییەتیی نیشانە و دیاریکردنی پێکهاتە و مەرجەکانی، کە پێرس لەو بوارەدا کاری کردووە. (٧١،٤)
١- یوری لۆتمان (١٩٢٢ – ١٩٩٣) بیرمەند و ڕەخنەگری ئەدەبی، خەڵکی سەن پترسبپرگی ڕووسیایە.
٢- مونژێن فردینان دوو سوسێر (١٨٥٧ – ١٩١٣) زمانناسێکی سویسڕییە.
٣- چارلز ساندرێس پێرس (١٨٣١ – ١٩١٤) فەیلەسووف و لۆژیکزانێکی ئەمریکی بووە.

٣- پێشینەی نیشانەناسی

زانستی نیشانەناسی بە واتا ئەمڕۆیینەکەی لەلایەن فێردینان دوو سوسێر، زمانناسی سویسڕی و چارڵز ساندێرس پێرس لۆژیکزانی ئەمریکییەوە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم ڕۆنراوە. ئەم دوو زانایە نزیک بە هەمان کات پێکەوە ڕوویان لەم گۆڕەپانە کردووە. بەڵام نموونەی جیاوازیان لێ خستووەتەڕوو.
٣-١ / نیشانە لە ڕوانگەی سوسێرەوە١:
سوسێر لەو باوەڕەدایە نیشانەناسی ئەوەمان فێر دەکات، کە نیشانەکان لە چی پێکهاتوونە و چی یاساگەلێک حوکمیان بەسەرەوە دەکەن. هەروەها زمانناسی بە بەشێکی ئەم زانستە گشتییە دەزانێت. پوختەی لێکۆڵینەوەی سوسێر لەبارەی زمانەوە لەم سەرنجانەی خوارەوە کۆ دەبنەوە:
١- توێژینەوەی زمان دەبێت هاوزەمەنی بێت (ئێستایی) نەک ناوزەمەنی واتە (مێژوویی).
٢- زمان سیستەمێکی یەکپارچەیە و بەشەکانی ئەرکێکی تەواوکارییان هەیە. زمان تەنیا کۆمەڵێک دەنگ و وشە نییە، بەڵکو دەزگایەکە لە پەیوەندی و لەسەر سیستەمێکی دیاریکراو کار دەکات. ئەو سیستەمە بەلای سوسێرەوە (زمان)ە و جیایە لە (قسە)ی تاکی ئاخێوەرانی.
٣- دوو جۆر پەیوەندی لە نێوان توخمەکانی ڕستەدا هەیە. یەکێکیان هاونشینی، بریتییە لە پەیوەندییە ڕێزمانییەکانی نێوان توخمەکانی ناو یەک زنجیرە گوتار کە بە تەنیشت یەکەوەن، پەیوەندی دووەم پەیوەندی جێنشینییە.(٤، ٥٣ و ٥٤)
پەیوەندیی هاونیشینی لە بنەڕەتدا پەیوەندیی نێوان ئەو یەکانەیە کە لە پێکهاتندا لەگەڵ یەکدا قەرار دەگرن و یەکەیەک لە ئاستێکی بەرزتر پێکدێنن، پەیوەندیی جێنشینی- ش لە بنەڕەتدا پەیوەندییەکی نێوان ئەو یەکانەیە لەبری یەک هەڵدەبژێردرێن و لە هەمان ئاستدا یەکەیەکی نوێ دەهێننە ئاراوە.
بە باوەڕی سوسێر زمان کۆمەڵێک ڕێککەوتنی کۆمەڵایەتییە (واتە نیشانەی زمانی و پەیوەندیی نێوانیان) کە لە شێوەی ئاخافتن دەردەکەوێت. نیشانەی زمانی تهنیا پەیوەندیی شتێک و ناوێک نییە، بەڵکو پەیوەندیی چەمکێکە لەگەڵ وێنەیەکی دەنگی. نیشانەی زمانی لە بنچینەدا واقیعەتێکی دەروونناسییە، کە خودان دوو بەشە، واتە وێنەی دەنگی (دال) و چەمکێک (مەدلوول) و پێیوایە نیشانە بەرهەمی هاوکوفبوونی ئەم دوو توخمەیە.(٥، ١٣٣)

٣- ٢/ نیشانە لە ڕوانگەی پێرس- ەوە٢:
بە پێچەوانەی سوسێرەوە کە نیشانە بە پێکهاتوو لە دوو پاژی دال و مەدلوول دەزانێت، لای پێرس پەیوەندیی نیشانە لە سێ پاژ پێکهاتووە:
١- هێما: ئەو شێوەیەیە کە نیشانە بە خۆیەوەی دەگرێت.
٢- ڕاڤە: ئەو واتایەیە کە لە نیشانەوە بە دەست دێت.
٣- بابەت: ئەو شتەیە کە نیشانە دەلالەتی لێدەکات.
بەپێودانگی ئەم پۆلێنەی پێرس، دەتوانین بڵێین تابلۆی (جگەرە کێشان قەدەغەیە) لە شوێناندا، هێمایە و ڕاڤەکەی ئەوەیە کەس جگەرە هەڵنەکات و بابەتەکەش جگەرەنەکێشانە. لە ئەنجامی بەراوردی نێوان پۆلێنەکەی پێرس و سوسێر بۆ نیشانە، ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، کە هێمای پێرس هاوکوفە لەگەڵ دال لە مۆدێلەکەی سوسێردا و ڕاڤەکەیشی هاوشێوەیە لەگەڵ مەدلوولەکەی سوسێر. لەو نێوانەدا ئەوە تهنیا بابەتە کە سوسێر نەپەرژاوەتە سەری.
پێرس نیشانەکان بەگوێرەی پەیوەندییە جیاوازەکانی نێوان دال و مەدلوول دابەشی سێ جۆریان دەکات:
١- ئایکۆن: لە پەیوەندیی نێوان دال و مەدلوول لێکچوون هەیە. وەکو لێکچوونی نێوان وێنەی کەسێک و خودی کەسەکە، یان نەخشەی خانوویەک کە بچووککراوەی خانووەکە خۆیەتی.
٢- ئاماژە: نیشانەیەکە لەسەر بنەمای هۆ و هۆکار، وەکو دووکەڵ کە نیشانەی ئاگرە، یان ئامێری دیاریکردنی ئاراستهی با.
٣- هێما: ئەو نیشانەیەیە کە پەیوەندیی نێوان دال و مەدلوول پەیمان و ڕێککەوتنەکییە، وەکو بەکارهێنانی ئەو هێمایانەی کە دەلالەت لە پلە سەربازییەکان دەکات.
بە وردبوونەوە لەوەی بەرباس خران، دەتوانین ئەوە هەڵێنجێنین کە پانتایی کاری زمانناسی توێژێنەوەیە لە نیشانە ڕێککەوتنەکییەکان کە هیچ پەیوەندییەکی خودی، یان سروشتیان لەگەڵ مەدلوولەکانی خۆیاندا نییە و پێویستە لە ئاراستهیەک بگەڕێت بۆ ئاشکراکردنی پەیوەندییەکانی نێوان نیشانەکان. (٨٢،٢)

٤- مودێلی پەیوەندیی ڕۆمان یاکۆپسۆن١

ئەرکی نیشانە گەیاندنی پەیام و ڕۆنانی پەیوەندیی نێوان نێرەر و وەرگرە. ئەو مودێلەی ڕۆمان لەمەڕ سیستەمی پەیوەندییەکانی خستووەتەڕوو، خودان بایەخێکی تایبەتە.
١- ڕۆمان یاکۆپسۆن (١٨٩٦ – ١٩٨٢) یەکێکە لە پێشڕەوانی ئەدەبناسی، جوولەکەیەکی ڕووسی بووە.

بابەت (سیاق)
پەیام

ئاخێوەر (نێرەر) …………………………………………..بەردەنگ (وەرگر)
پەیوەندیی (ناوەندی پەیوەندیکردن)
کۆد (دەستەواژە)
بەپێی ئەم مۆدێلە، پەیوەندی داگری پەیامێکە کە ئاخێوەر دەریدەکات و بەردەنگ وەریدەگرێت. بۆ ئەوەی پەیامەکە لە نێرەرەوە بە وەرگر بگات، پێویستە بە ناوەند (رایەڵێک)دا کە دەکرێت گوفتاری، یان وێنەیی بێت تێپەڕ ببێت. ئەم ڕایەڵە دەبێت لە چوارچێوەی کۆدی هاوبەش، گوفتار، ژمارەکان، نووسراو ….. تاد، وێنابکرێت، بەجۆرێک کە گوفتارەکە شیاوی خوێندنەوە بێت. لەکۆتاییدا پەیامەکە دەبێت بۆ بابەتێک بگەڕێتەوە کە هەم بۆ ئاخێوەر و هەم بۆ بەردەنگ ڕوون بێت، تاکو بتوانرێت تێگەیشتنێک بۆ پەیام لەبەرچاو بگیڕێت. (٢٥،٦)
یاکۆپسۆن ئەم شەش بەشە بە دیارخەری ڕۆڵی زمان دادەنێت، لە ڕۆنانی پەیوەندیدا:
١- ڕۆڵی سۆزداری: ئەگەر پەیوەندی گوفتاری جەخت لەسەر نێرەری پەیام بکاتەوە و هەست و باوەڕ، یان سۆزی نێرەر بگەیەنێت ئەوا ڕۆڵی سۆزداری زاڵە. (٦، ٢٠٣)
٢- ڕۆڵی تەرغیبی: هەموو جۆرە پرۆسەیەکی ڕۆنانی پەیوەندی، کە ئامانج چێکردنی کاردانەوە بێت لە وەرگری پەیام.
٣- ڕۆڵی گەڕانەوەیی (ئیرجاعی): ئەم ڕۆڵە پەیوەندی نێوان پەیام و ئەو بابەتەی پەیامەکە ئاماژەی بۆ دەکات، دەخاتەڕوو. لەم ڕۆڵەدا کاری زمان وەک کاری عەینی و زانین پێناس دهکرێت.(٦، ٢٠١)
٤- ڕۆڵی سەرووزمانی: هەرکاتێ پەیام بەلای کۆد بشکێتەوە، ئەوا ڕۆڵی سەرووزمانی لێ دەبێتەوە.(٦، ٢٠٤)
٥- ڕۆڵی هاودڵی: سەرنجی پەیامەکە بەلای ڕایەڵی ڕۆنانی پەیوەندیدا دەشکێتەوە و بە یارمەتی ئەم ڕۆڵە ڕۆنان و درێژەدان بە پەیوەندی دەستەبەر دەبێت. (٦، ٢٠٥)
٦- ڕۆڵی ئەدەبی: سەرنجی پەیامەکە بەلای خودی پەیامەکەدا دەشکێتەوە. (٦، ٢٠٣)

٥- نیشانەناسی و بنیادگەری

وەک ئاماژەمان پێدا زانستی نیشانەناسی لەلایەن سوسێرەوە ڕۆنرا و بوو بە بنەمای ڕێبازگەلی ڕەخنەی ئەدەبی وەکو بنیادگەری. لە ڕابردوودا گریمانە لەسەر ئەوە بوو، کە هونەر لاسایی واقیعییەتە دەرەکییهكانە.
بە پێچەوانەی ڕەخنەی نوێوە کە لە دەیەکانی پەنجا و شەستی سەدەی ڕابردوو لە پێناسەی هونەردا وەک (لاسایی)، واتە پیشاندانی واقیع ڕووی وەرچەرخاند و جەخت لەسەر نیشانە دەکاتەوە، ئەو پرۆسهیەی هەوڵ دەدات تێگەیشتنی قووڵ لەناو دەقدا بدۆزێتەوە. بەم پێیە نیشانەناسی و بنیادگەری لە دوای هەڵماڵینی جەوهەری واقیعەوە نین، بەڵکو دەخوازن ئەوە نیشان بدەن، کە ئەم واقیعە چلۆن هاتووەتە بوون.
بنیادگەری ڕوانگەیەکە بۆ لێکدانەوەی ئەدەبی لە ڕێگای بەکارهێنای تەکنیک و شێوازناسی و وشەکانی زمانناسییەوە ئەو تێڕوانینە زانستییە پێشنیاز دەکات کە ئێمە چۆن چۆنی نەک هەر لە بەرهەمی ئەدەبی، بەڵکو لە هەرچەشنە پەیوەندی و ئاکارێکی کۆمەڵایەتی واتا هەڵێنجێنین. (١٢٤،٧)
بنیادگەری لە ڕەخنەی ئەدەبیدا لە ڕاستییە سەلمێنراوانەوە دەست پی دەکات، كه دەڵێت بنیاد سەربەخۆیە و تێگەیشتن لێی پێویستی بەوە نییە پەنا ببرێتە بەر ڕەگەزی نامۆ بە بنیادەکە، یان بە سروشتی بنیادەکە. بۆ نموونە شیعر بنیادێکە لە چەند ڕەگەزێک پێکهاتووە، ئەم ڕەگەزانەش ملکەچی چەند یاسایەکی پێکهێنەر دەبن، کە ڕۆڵەکەی تێدەپەڕێنن لەو ڕووەوەی چەند بەستەرێکی کەڵەکەن و بەشەکانی قەوارە ئەدەبییەکە بەیەکەوە دەبەستن، بۆیە چەند تایبەتمەندییەک بە گشتەکە دەبەخشن، کە جیاوازە لە تایبەتمەندیی ئەو ڕەگەزانەی دەقەکەیان پێکهێناوە. (١٣٨،٨)
بە ڕای ڕۆمان لەو ڕاستییەدا بگەڕێین کە وشە و بنیادی واتاکانی، شێوازی ناوەوە و دەرەوەی کێش و بەهایەکی لە خودی هونەریی خۆیدا هەیە. ئەوە پەیوەندی و ئەرکەکانییەتی لە بنیادی وشەدا، وەک شیکردنەوەیەکی مۆرفۆلۆژی و بنیادگەری دەبێت بخرێتەڕوو (١٤٢،٨)
کالێر١ لە (بوتیقای بنیادگەری )دا بە پێداگیرییەوە دەڵێ دەبێ سێ ڕەگەز لە هەر چەشنە خوێندنەوەیەکدا، بۆ نموونە شیعرێک لەبەرچاو بگیرێ:
١- ئەوەی کە شیعر دەشێ خاوەن یەکێتی بێ.
٢- له بارەی ناوەرۆکەوە دەبێ بابەتێکی گرینگی بەدەستەوە بێ،
٣- ئەم گرینگییە فۆرمی ڕەنگدانەوی شیعرەکەش بگرێتەوە. (١٣٦،٧)
هەروەها پیاژە٢ دەڵێت: (بنیادی سیستەمی گۆڕینی شێوەیە.) و ئەوە ڕادەگەیەنێت کە ((چەمکی بنیاد لە سێ هزری کلیلی پێکهاتووە: هزری هەمەکی، هزری گۆڕینی شێوە و هزری خۆڕێکخستنەکی.)) (٢٧٨،٩)
بە گوزارشتێکی تر ئەو تیۆرییانەی ئاماژەمان پێدان لەسەر ئەوەن ئەوە پیشان بدەن کە چۆن تێگەیشتنمان لە واقیعەتەکانی جیهانی بوون، لەژێر کارتێکردنی ئەو زمانەیە کە پێی دەدوێین. هەموو زمانێک دەرچەیەکە کە بەهۆیەوە کەسێک واقیعی پێ درک دەکات.
لە کۆتاییدا ئەمڕۆ تێکەڵێک لە تیۆرییەکانی سوسێر و پێرس، وێڕای بۆچوونەکانی بیرمەندانی وەک یاکۆپسۆن، بارت، ئیکۆ و.. … زانستی نیشانەناسیان پێکهێناوە.
١- جاناتان کالێر (١٩٤٤ -) ڕەخنەگر و بیریاری بواریی تیۆریی ئەدەبی، خەڵکی ئەمریکایە.
٢- ژان پیاژە، بیرمەندێکی فەڕەنسییە.

٦- نیشانەناسیی شیعر

پێش ئەوەی بچینە سەر باسی نیشانەناسیی شیعر، پێویستە بەکورتی ئاماژە بە پێناسە و زمانی تایبەتیی شیعر بکەین. پێناسەیەکی زۆر و زەبەند لە دیدگای جیاوازەوە لەمەڕ شیعر خراونەتەڕوو.
شیعر وەک زمانی تایبەت لە ڕووی نیشانەناسییەوە لە دۆخی تێپەڕاندنی ئەو پەیمان و ڕێککەوتنەدایە، بۆیە گوێگر بە ئاسایی ناگاتە مەبەستی شاعیر. ڕەخنەی نیشانەناسیش لەو بارەدا بەپاڵپشتی زمانناسی و شێوازگەری و ئەو لادان و تێپەڕاندنانە دەستنیشان دەکات و یەکە واتاییەکان پۆلێن دەکات و بنیادە واتاییە تازەکان ڕوون دەکاتەوە. ئەو کاتەش مەبەستی شیعرەکە بەپێی وردی هەوڵە ڕەخنەییەکان ڕوون دەبێتەوە. (٧٥،٤)
بە هۆی ئەوەی کە زمانی ئاخافتن و زمانی شیعر لێک جیان، هەر یەکەیان سیستەمێکی سەربەخۆی نیشانەناسی تایبەتی خۆی هەیە. ئەوە دەزانین کە نیشانە زمانییەکان، نیشانەی دڵخوازی و ڕێککەوتنەکین، کە بۆ گەیاندنی پەیام بەکار دێن. بەڵام دەتوانین بڵێین نیشانە شیعرییەکان لە ڕووی دەربڕینی واتاییەوە لەگەڵ نیشانە سوسێرییەکان جیاوان. چونکە مەدلوولێکی چەسپاویان نییە، کە بە شێوەیەکی دیار پەیوەندیدار بن بە دالەکانەوە. بەڵکو کۆمەڵە دالێکن دەتوانن مەدلوولێکی زۆریان هەبێت. بە گوزارشتێکی تر لە زمانی شیعردا هەموو وشەیەک وێڕای واتا ڕووکەشەکەی، تێگەیشتنی تریش کە هەمان واتا ناواخنییەکانن، دەخەنە زەینەوە.
بەهای نیشانە لە شرۆڤەی بنیادگەرییدا بەستراوەتەوە بە دەق و تهنیا لە دەقدا هێزی واتادان و دەلالەتخوازی وەردەگرێت و بەدەر لە تاوتوێکردنی توخمەکانی چواردەوری خۆی، شیانی لێکدانەوە و ڕاڤە نییە.

٧- هێما لە شیعردا

لەبەر ئەوەی هێما جۆرێکی بەرفراوان و دیاری نیشانەیە و بەگشتی لە شیعردا بەچڕی کاری لەسەر کراوە. کورت و پوخت بەسەری دەکەینەوە:
هێما بریتییە لە نیشانەیەک ئاماژە بۆ شتێک دەکات، بوونێکی سەربەخۆی هەیە، ئەو شتە دەنوێنێ و شوێنی دەگرێتەوە و ئەم چوار تایبەتمەندییەی هەیە:
١- هەموو هێمایەک لە بری شتێکی ترە.
٢- هەموو هێمایەک ئاماژەی دوانەیی هەیە.
٣- هەموو هێمایەک ڕەگەزی واقیع و خەیاڵی تێدایە.
٤- هەموو هێمایەک خودان هێزێکە، یان خودان ئەرکێکی دوانەیی. (١٠، ١٠ و ٧)
هێما ناوی بزاوتێکی ئەدەبیشی بەخۆی داوە، لە دەقە جیاوازەکان و بۆ مەبەستی تەواو جیاواز بەکار دێت. ئەم زاراوەیە لە لۆژیکی بیرکاری، واتاناسی، مەعریفەناسی، هەروەها نیشانەناسی (کە جێباسی گشتیی ئێمەیە) بەکاردەبرێت و لە پانتایی ئیلاهیاتدا (هێما هاوواتای دروشم – یشە)، هونەرە جوانەکان و شیعر (کە جێباسی تایبەتی ئێمەیە) مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە. توخمی هاوبەشی نێوان هەموو ئەم بەکارهێنانە باوانە، ڕەنگە چەمکی نواندنی شتێکی تر، یان دەلالەت کردن لە شتێکی تر بێت. (٢١٠،١١)
ئەم بابەتە هەروەها سەرنجدانی دەروونناسی بە چۆنێتی کاریگەری بەشێکی هێما و وێنەکان لە ئێمەدا پەیوەندی دروست دەکات. (٢٥٩،١٢)
هێما لە ئەدەبیاتدا، ئەگەرچی بەرلەوە هەبووە، لە ڕۆژاوادا تهنیا لە بەکارهێنانە فەرەنسییەکەیدا برەوی سەند، واتای ئەم وشەیە تەنانەت ئەمڕۆ فرە لێڵ و گۆڕاوە، لە دەستەواژەکانی وەکو (لۆژیکی هێمایی)، (هێمای بیرکاری) بە واتای دژبەر بە (هێمای شیعری) بەکار دەبرێت. بەکارهێنانی لەئەدەبیاتدا پتر لە چەمکی نیشانە، یان نواندنی پەتی دوور کەوتووەتە و بووەتە جۆرێکی چەمکی کە وێنەی شیعری و خوازە دەگرێتەوە. (٢٥٨،١٣)
(لەبەر ئەوەی) هێما لە سەرێکی ترەوە لادانی دەلالی دەهێنێتە ئاراوە. هێما لەبەرزکردنەوەی ئاستی شیعرییەتی دەق ڕۆڵێکی گرینگ و لەبەرچاو دەبینێت، لەڕێی بەخشینی واتا و دەلالەتی نوێ بەشتەکان. (٣٢٨،١٤)
لەڕووی ئەرکیشەوە، لای هێماگەراکان شیعر پیشاندان و گواستنەوەی واقیع و ڕاستی نییە، بەڵکو بارێکی دەروونییە کە بە کۆتایی هێما، یان گواستنەوەی واقیع خۆی دەردەخات، بەم پێیە ئەرکی شیعر دەبێتە پێکهێنانی پردێکی ویژدانی لە نێوان داهێنەر و خوێنەردا. (٢٣،١٥)

بەشی دووەم

١- پیادەکردنی بنەماکانی نیشانەناسیی بنیادگەری لە شیعری (لە کتێبخانەی تایبەتی بابا تاهیردا)

 سەباح ڕەنجدەر (١٨/١١/١٩٦٥ – هەولێر) یەکێکە لەو شاعیرانەی تاکو ئێستا کەم و زۆر لە هەوڵی خۆی بەردەوامە و ئەزموونێکی سەرنجڕاکێشی ناوەندە شیعرییەکە و هەڵوەستەی خوێندنەوە بۆ خۆی دەستەبەر دەکات. ئەم هەوڵە لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ئەزموونەکەیەوە دوالیزمێک بە کەشی شیعرەکانییەوە بەرچاو دەکەون. یەکێکیان ڕوون و ئەوی تریشیان لێڵ، کە لەوەوە سەرچاوەی گرتووە بە مەعریفەیەکی کەمی تیۆرییانەی زمانەوانییەوە، هەوڵی داوە  خۆی لە فەرهەنگی واژەنامەی ناوەندەکە دەرباز بکات و هەوڵی بەزاندنی سنووری زمانیشی داوە. (١٦٥،١٦ و ١٦٦)                                                            
ئەم دەقە یەکێکە لە دهقه درەوشاوە و نموونەییەکانی شاعیر و شیعری هاوچەرخی کوردی، کە ئەزموونی ڕوحی و زەینیی (شکۆی نەفس)ی ژیانی خۆیەتی و پێشکێشی خوێنەری دەکات. شاعیر قووڵ چووەتە ناو پنتە شارەوەکانی ژیانی خۆی و جۆرێکی جیهانبینیی لا دروست کردووە. (ئەحمەد ڕەزا) لەبارەی ئەو یەکێک لەو تایبەتمەندێتییانەی کە شاعیر پێویستە لەبەرچاوی بگرێت بریتییە لە ژیانی ڕۆژانەی شاعیر خۆی و بۆ ئەمەش نموونەی مانیفێستی شیعریی (سەباح ڕەنجدەر) دەهێنێتەوە و دەڵێت ئەم تێبینیانەی یاریدەدەرێکی باشن بۆ داڕشتنی وێنەکان و هەروەک بۆ بارگاویی کردنی وێنەکان بە تێڕامانی قووڵ بەسوودە، کە ئەم بارە وا دەکات شاعیر وردتر بێتەوە لە پێکهاتە شیعرییەکان (سەرنجدانی هیچ شتێک بۆ بەهرەمەند لە سوود وەرگرتن بێبەش نییە. هەر شاعیرێکیش لە ژیانی ڕۆژانەیدا زۆربڵێ بوو، زوو سەرنجەکانی دەربڕی، نەیهێشت بارەکانی بگەن بە باری تێڕامان و ناخ ڕوونبوونەوە و جیهانبینی و بەهرە خەمڵاندن و درکاندنی، بێگومان کارەکەی وەک نوسراوی ئاسایی پڕە، بەڵام وەک نوسراوی داهێنراو بەتاڵە، چونکە نوسراوی داهێنراو تەنیا بە تێڕامان و ناخ ڕوونبوونەوە و جیهانبینی و بەهرە خەمڵاندن مەزنایەتی وەردەگرێت.) (١٧، ١٢٨)                                                          

شاعیر دەستوپەنجەی لەگەڵ ئەزموونێکی ڕوحی و زەینی نەرمکردووە (شکۆی نەفس)ە و بە ئەفراندنی وێنەگەلێکی نەمرانە وێنەیەکی جیهانبینی خۆی بۆ ژیانێکی پڕ مەینەت و دژوار کە چواندوویەتی بە ژیانی (بابا تاهیر)، کێشاوە. ڕەنگە هەستێکی فەلسەفی بە شیعرەکەی بەخشیبێت، بەڵام نەک لەوە زیاتر وەک ئەوەی هەستێکی زانستیی سروشتی و تاقیکاری بەسەر شیعرەکەدا بار بکات. لەم شیعرەدا هەموو شت لە خزمەتی هەستی ڕوحی و واتا و جوانی و وێنەی داهێنانەیە. ئەم وێنانە لە ڕێگای دالی ئاساییەوە ئەفرێندراون. بەڵام وەک (ئەدیب نادر) دەڵێت: شاعیر، وەک پیتێنەر تەماشای شیعر دەکات و بە مانای نادژەباو دەیانپیتێنێت و بە مەدلوولی دیکە دەیەوێ فرچکیان ببڕێت. (١٦٧،١٦)
شاعیر بایەخێکی زۆری داوە بە کرۆک ئەمەش لە ڕێگای سروشتی دالەکانەوە، هەروەها بایەخێکی ئەوتۆی بۆ جوانیناسی و ڕیتمی دەرەکی نەداوە. جوانی و ڕیتم لەناو واتادا شەپۆل دەدەن. لایەنێکی تری بایەخپێدانی شاعیر، هەوڵی پاراستنی یەکێتیی دەقە. ئەو یەکێتییەش لە ڕێگای بنیادی دەقەوە دەستەبەر کردووە. بەجوانی بنیادی دەقەکەی ناسیوە و کاری تێدا کردووە. ئەگەرچی هەموو بەشە بچووکەکانی دەقەکە بنیادی سەربەخۆیان هەیە، بەڵام لە ناو بنیادی گشتیی دەقەکەدا کۆی کردوونەتەوە و سیستەمی گشتیی دەقی پێکهێناوە.
لەبەر ئەوەی شاعیر خاوەنی شێوازێکی دەنگیی شیعری تایبەت بەخۆیەتی، دەتوانین لە سۆنگەی زمانەوە هەمان سیما لەم دەقەشدا ببینین، کە (محەمەد عەبدولکەریم ئیبراهیم) لە خوێندنەوەی دەقی: (مەرگی ئاوێنە)دا خستوویەتییەڕوو:
ئاڵۆزی زمانی دەقەکە فۆرمێکی تێکشکاوی بە شیعرەکە بەخشیوە بەجۆرێک بینینی تۆپۆگرافیای نووسینەکە کۆمەڵێک ئاماژە و ئیحا لەلای خوێنەر دروست دەکەن. لە لایەکی دیکەوە دەقەکە ئەفسوونێکی تێدایە، کە خوێنەر بەرەو واتایەک دەبات کە بەڕووکەش واتایەکی نزیکە و هەموو بارێکی بۆ ڕەخساوە، بەڵام ڕاستییەکەی ئەو واتایە مەبەست نییە و هەر لە سیاقەکەدا ئاماژەی تر هەن کە واتای قووڵتر و شاراوەتر دەخەنەڕوو. (٤، ١٩٥)
شاعیر لێهاتووانە کاری لەسەر هەردوو بابەتی ئاستی ئاسۆیی (هاونیشینی) و ستوونی (جێنیشینی) کردووە. جۆری تایبەتی کاری شاعیر وای کردووە خودان شێوازی تایبەت بەخۆی بێت. (یاکۆپسۆن ڕێژەی بەکارهێنانی هەردوو ئاست بە پێوەرێکی سەرەکیی دەستنیشانکردنی شێواز دەزانێ) (١٥٧،١٨)
لەو سۆنگەیەی شاعیر توانای بۆ ئەزموونکاری لە هەردوو ئاستەکە بە ڕێژەیەکی تایبەت بەخۆی خستووەتەگەڕ لەپێناو گەیشتن بە شێوازی خۆی. ئەگەرچی ئاستی ئاسۆیی پشتگوێ نەخستووە، بەڵام پتر سەرنجی خۆی لەسەر ئاستە ستوونییەکە چڕ کردووەتەوە، چونکە بەدوای گونجاندنی خەیاڵ و سۆزەوەیە و هەوڵی داهێنانی هێمای نوێ دەدا.
لەم شیعرەدا وێنە و خوازە و هێما زمانێکی نائاسایی بە دەقەکەی داوە. چەند وێنەیەک هەن هێما بەدەستەوە نادەن، وەکو (کرم) لەم دێرەدا:

دەزانێت پاش چەند ڕۆژ کرم لە جەستەمان پەیدا دەبێ (٢١٣،١٩)

بەڵام زۆربەی هەرە زۆری دالەکان لێبڕاوانە وەکو هێما هەژمار دەکرێن، بۆ نموونە (هوما). ئەم هێمایانە بەشێکیان لە بەرهەمەکانی پێشتری، یان شیعرە بەراییەکانی وەک وێنە دەرکەوتوون، بەڵام لە بەرهەمەکانی دواتری وەکو ئەم شیعرە بوونەتە هێما. هەر وێنەیەک دەشێ یەک جار لە شێوەی خوازەدا بە زەین بگات. بەڵام ئەگەر هەم لە ڕووی دەرەکی و هەم لە ڕووی بەهای پێوەری هەمیشە دووپات بوویەوە، ئەوا دەگۆڕدرێت بۆ هێما و دەشێ ببێت بە بەشێک لە سیستەمی هێمایی، (ئەفسانەیی) (٢١١،١١)
لەسەرێکی ترەوە جۆرێکی تر هێماگەری هەیە (سروشتی)ی گشتییە، کە دۆزینەوەی ژێدەرەکەی دژوارە، بۆ نموونە (سمۆرە). بەڵام وەک (ئەدیب نادر) دەڵێت: ئەزموونێکی شاعیر کارکردنە لە زمان، زمان وەکو جەستەیەکی خاڵی، بۆیە شکڵێک بەرهەم دەهێنێت و هەر دەشبێت وەکو شەکڵێک سەودای لەگەڵ بکرێت و پەیجۆری هیچی لێنەکرێت، جگە لە نامۆکردن و سەرسامکردنی خوێنەر بە شکڵی دووبارە دەبێتەوە. (١٧١،١٦)
لە هەرکوێ باس لە هێماگەریی شاعیرانە کرابێت، ڕەنگە جیاکارییەک لە نێوان هێماگەریی تایبەتی شاعیری هاوچەرخ و هێماگەریی شاعیرانی ڕابردوو لە لایەن خەڵکانێکەوە شیاوی تێگەیشتنن، دانرابێت.
شاعیر هێما بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی شان لەشانی بیرە پەتییەکان بدات، بیرە پەتییەکان ئەو بیرانەن، یان ئەو حەز و ئاواتانەن کە ئاشکرا نابن و بە بەرجەستەیی ناکەونە بەرچاوان. بۆ لەناونەچوونی ئەو پیرۆزییە لە تەجریدبوونی بیرۆکەکاندا هەیە بەجۆرێک، کە ئەگەر بەرجەستە ببن ئیتر پیرۆزی و چێژی ئەدەبیان نامێنێت و زۆربەی جاریش لە ئاستی دەلالەتی ڕستەدا لە جێباسی پڕاگماتیکە واتاکەی دەردەكهوێ.
(٤، ١٢٨ و ١٢٩)

دەستەواژەی هێماگەریی تایبەت، لەسەرەتادا تاڕادەیەک سەرزەنیشت ئامێز بووە، بەڵام سۆز و تێڕوانینمان بۆ هێماگەری شاعیرانە بەردەوام بەچڕی ڕووبەڕووی دڕدۆنگیی بووەتەوە. هێماگەریی تایبەت دەلالەت لە سیستەم دەکات و توێژەری وردەکار دەتوانێت هێماگەری تایبەت وەک خوێندنەوەی هێما کە پەیامێکی نامۆ دەدۆزێتەوە ڕاڤە بکات (١١، ٢١٢)
لەو سۆنگەوە شاعیر هەوڵی ئەفراندنی هێمای نوێ دەدات و ئەمەش لێڵی لە زمانی شیعری دەکەوێتەوە.
لەم شیعرەدا کاریگەری ئایدۆلۆژیای شاعیر دەردەکەوێ، ئایدۆلۆژیا بەواتای (کۆمەڵێ بیروباوەڕ و بەهاگەلێکی کەسێک، کۆمەڵگە، یان ڕێبازێک؛ بۆ نموونە قوتابخانەی مارکسیست) نا، بەڵکو زیاتر مەبەست لە جیهانبینیی شاعیرە. ((ئەم کاریگەرییە لە دووتوێی وشەکاندا بەهۆی تاوتوێ کردنی پەیوەندی دەق لەگەڵ چنینی دەرەکییەوە دەناسرێتەوە. هێماکان تایبەتمەندی زمانی نیشانداریی وشەکان لەو توخمانەن کە دەق دەبەستنەوە بە بن دەقی کۆمەڵایەتی و كلتوورییەوە، پەیوەندیی واتاداری وشەکان بە ئایدیۆلۆژیا و هێزەوە دەتوانرێت بە تاوتوێکردنی فرهپاتبوونەوەی هێما کۆمەڵایەتی، کلتووری و ڕامیاری و بنیادە کۆمەڵایەتییەکانی تر پیشان بدرێت. هەروەها ئەو تایبەتمەندانەی کە نووسەر بۆ کەسەکان و دامەزراوەکان بەکاری دێنێت و فرەپاتبوونەوەی وشە نیشاندارەکان لە پەیڤی ئەودا نیشاندەری بەستنەوەی دەقە بە ئایدیۆلۆژیاوە.)) (٢٠، ٢٦٠)
شاعیر لە دانانی ناونیشانی شیعرەکەیشیدا بیری لە دانان و ئاخنینی کۆمەڵێ واتا و مەغزا کردووەتەوە.
لە بواری نیشانەناسی ناونیشاندا، زۆر پەیوەندیی شاراوە لە بنیادی واتایی دەقەکەدا هەیە. ناونیشانی دەق هەمیشە ئاماژەیەکی قووڵ لەخۆدەگرێت و ڕایەڵە واتاییەکانی دەق ڕێک دەخات. ناونیشانی شیعر وەک سەری جەستەیەک وایە کە پێکەوە گونجانی گشتیی دەقەکە ڕێکدەخات و هەندێک لە لوغزەکان دەکاتەوە. (٤، ٧٧)

٢- کرۆکی دەقەکە

شاعیر هەر لەسەرەتای شیعرەکەوە لەڕێگای دەلالەتی (ملدرێژکردن ١- بۆ خوارەوە: سەرشۆڕی ٢- بۆ سەرەوە: سەربەرزی) ئاماژە بە بوون و نەبوونی (شکۆی نەفس) دەکات. بۆ گەیشتن بەم شکۆیە، دەبێت بەسەر جادووی جادووبازاندا زاڵ بیت، ئەوانەی دەورووبەر لە خودی خۆیان نامۆ دەکەن و وایان لێدەکەن گوێڕایەڵ بن و وەکو باڵندەیەکی کەویبوو نانی سەردەست بخۆن (بەرەنگاربوونەوەی هێزی هەڵخەڵەتێنەر). بۆ زاڵبوون بەسەر جادووبازانیش دەبێت خۆر بناسین، ئەو هێزەی بۆ هەموان یەکسانە (گەیشتن بە ڕۆشنایی ڕاستەقینە). ڕۆشنایی ڕاستەقینە لە شێوەی خودا لە ناخدا جیلوە دەکات (بەدەنگهێنانی خودا)، ئەمەش بێداربوونەوەی نەفسی لێ دەبێتەوە. کە نەفس بێداربوویەوە ئامادە دەبێ بۆ هەموو جۆرە ئەزموونێک. لەو ئەزموونانەوە بەرەو حاڵیبوون لەوی تر و دڵنیابوون لەدڵ. بەو دڵنیاییەوە گوزارشت لە ڕەسەنایەتی خۆی دەکات، کە چۆن بە مەترسییەکانی لەدەستدانی خود تێپەڕێوە لە میانی ئەو تێپەڕینە سەرسوڕمانی خۆی دەردەبڕێت لە ئاکارە دزێوەکان. لەبەر ئەوەی شارەزایی ڕێگایە دەتوانێ هێزی ملکەچی بسڕێتەوە و هاوسەنگییەک لەنێوان (دڵ) و (گیان) دروست بکات.
شاعیر هەر یەک لەم ئەزموونانە لە کتێبێکەوە فێر بووە کە لە کتێبخانەی تایبەتی باباتاهیردایە، دەلالەت لەوە دەکات وەکو باباتاهیر خەریکی ئەزموونێکی (ڕوحی) و (زەینی)یە کە ژیانێکی سۆفیانەیە و ئەم ژیانەش بریتییە لە تێپەڕبوون بەناو کۆمەڵێ قۆناغی سەخت و دژواردا کە شکۆی نەفسی دەوێت تاکو بە سەرفرازی لێی دەرباز بیت. لێکچواندنی ژیانی شاعیر بە ژیانی باباتاهیر لە وشەی (تایبەتی)ی ناونیشانی شیعرەکەوە هەڵمانگۆزیوە، چونکە ناونیشانی شیعرەکە بەبێ (تایبەتی) دەرگای لەسەر ئەزموونی شیعری بابا تاهیری دەکردەوە نەک ژیانی. کۆتایی شیعرەکەیشی وەکو قوفڵێک دەبەستێتەوە بە ناونیشانی دەقەکەوە کە نائومێدبوونە لە زەوی و بەردەوامی دان و دووبارەی بوونەوەی هەمان ئهو ڕووداوانەیە.

٣- نیشانەکانی گیانلەبەران

ئەم شیعرە کە خودان بنیادێکی گشتییە. بەڵام وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا کۆمەڵێ بنیادی بچووک لەخۆیدا دەگرێ و ئەم بنیادانەش وێنەی شیعرین. بەشێک لە وێنە شیعرییەکان لە ڕێگای ئەو نیشانە و میتافۆڕانە دروست کراون کە وێنەی دیتراوی گیانلەبەرانن. لەم شیعرەدا ئاماژە بە هەژدە گیانلەبەر کراوە. سیانیان ناوی گشتین وەکو (مەل: ١ جار، باڵندە: ٦ جار و گیانلەبەر: ١ جار) کە (مەل و باڵندە) هاوواتان و شەشیان ناوی تایبەتی باڵندەن (کەڵەباب:١ جار، تووتی:٣ جار، حاجی لەقلەق: ١ جار، قومری: ١ جار، پەپوولە: ١ جار و هوما: ٢ جار). پەپوولە لە جۆری مێرووی باڵدارە و هوماش باڵندەیەکی ئەفسانەییە. نۆشیان لە ئاژەڵ و گیانلەبەرانی ترن کە بریتین لە (گامێش: ١ جار، ورچ: یەک جار، کیسەڵ: ١ جار، ئەسپ: ٤ جار، گورگ: ١ جار، بەراز: ١ جار، سمۆرە: ١ جار و گوێچکەماسی: ١ جار). ئەوە جگە لە وشەکانی (مرۆڤ، خودا و فریشتە) کە لە شیعرەکەدا هاتوون و ئێمە لێیان نەدواوین.
بەشیکی زۆریان وەک هێما دەردەکەون و چەند دانەیەکیشیان وەک خوازە و وێنە دەردەکەون. ئاسایی وێنە بە واتای ئەو شتەیە کە هەیە؛ خوازە واتایەکە بۆ شتێک لەبری ئەو شتەی کە هەیە و هێما (کە جۆرێکی نیشانەیە) واتای ئەو شتەیە کە هەیە و وێڕای واتایەک بۆ شتێکی تر. (٢١، ٥٤)
ئەو نیشانە و وێنانەی لە ڕێگای ئاماژە بە گیانلەبەرانەوە ئەفرێندراون، شان بەشانی وێنەکانی تر بەشداری لە بنیادی دەق دەکەن هەموو تێکڕا واتای ناواخنیی دەق بەدەستەوە دەدەن.

١- گامێش و کەڵەباب:

گامێش بۆ گیای ناو زەلکاو ملی درێژ دەکات
کەڵەبابیش لە کاتی بانگدان (١٩، ٢١١)

نێرەر: ئاخوێوە (دەنگی شعیر)
وەرگر: بەردەنگ (خوێنەر)
پەیام: شکۆی نەفس
کۆد: زەلکاو، کاتی بانگدان
ڕۆڵی زمان: سۆزداری، شاعیر گوزارشت لە باوەڕی خۆی دەکات.
گامێش و کەڵەباب لەڕێگای جووڵەیەکیانەوە کە (ملدرێژکردن)ە، کراون بە هێما. ملدرێژکردن لەخودی خۆیدا وشەیەکی بێ نیشانە، بەڵام لە سیاقی ڕستەکەدا نیشانە وەردەگرن کە بۆ یەکەمیان لە سەرەوە بۆ خوارەوەیە واتە (سەرشۆڕکردن). بۆ دووەمیان لە خوارەوە بۆ سەرەوەیە واتە (سەربەرزکردن). یەکەمیان پەیوەستە بە شوێنەوە (زەلکاو) کە دەلالەت لە ژیانێکی گەند و ورگپەروەری دەکات و دەەمیان پەیوەستە بە کاتەوە (بانگدان) کە دەلالەت لە ژیانێکی مەعنەوی و ڕوحپەروەری دەکات. لەم دوو دێرەدا کە بە جۆرێک بەراوردی نێوان دوو جووڵەی یەک ئەندامی لەشە، تێکرا هەڵگری دوو دەلالەتە لە هەمان کاتدا. یەکەمیان ئەم دوو گیانلەبەرە وێنەی دوالیزمی (خراپە و چاکە)ی نەفسە لە ناخی هەمان تاک (مرۆڤ)دا، کە لە ململانێدان بۆ بەرزەفت کردنی مرۆڤەکە. دووەم ئەوەیە هەر یەک لەم گیانلەبەرە دەلالەت لە مرۆڤێک دەکەن، یەک (خراپ: نەفسپەروەر) و (باش: ڕوحپەروەر).
گامێش بووەتە هێمای گەلحۆبوون و دەستەمۆیی و ملدان بۆ ژیانێکی نزم و ژێردەستی لەناو زەلکاودا، کەڵەبابیش هێمایە بۆ نەفس بەرزی و ژیانێکی ڕوحانی لە شوێنێکی بەرز (بانگدانی کەڵباب لە شوێنی بەرزدا). ئەڵبەتە کەڵەباب لە نەریتی فەرهەنگی ناوچەکەدا هەمیشە خودان نیشانەی پیرۆزێتی بووە. لای یارسان پەلەوەرێکی پیرۆزە. لە میتۆلۆژیای ئیسلامیدا هاتووە، کە کەڵەبابێکی پەنامەکی هەیە قاچی لە ناخی زهویدایە و سەری لە ژێر عەرشی خودا. کەواتە کەڵەباب ئاماژەیە بۆ بەرزبوونەوە لە ڕێگای ئەزموونێکی ڕوحی وەکو بەرزڕاگرتنی نەفس (بە واتای شکۆی نەفس) و بەرزهەڵکشان بۆ پلە باڵاکانی یەزدانی.
کەواتە پەیامەکە ئەوەیە، شکۆی نەفس دەتوانێت لە بەندی شوێن (زەلکاو) ڕزگارت بکات و بتبەستێتەوە کات – ی (بێ کۆتا) (کاتی بانگدان).
سروشتی پەیوەندیی نێوان دال و مەدلوول، پەیوەندییەکی دڵخوازانە و ڕێککەوتنەکییە، بۆیە پەیوەندی نێوان دال و مەدلوول نائەنگێزەیین. ئەگەر ورد بینەوە ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە وشەکانی (گامێش و کەڵەباب) خودان مۆتیڤێکی شاراوەن و لە هەمانکاتدا، بەڵام هەست پێکراو بەبۆنەی ئەو هێما نەریتییانەوە کە لە پشتەوەی وشەکانن.

٢- تووتی:

تووتی بێ چاووڕوو دەم دەکاتەوە (١٩، ٢١١)
…….
پوولی لە بن باڵی دەدەن
گوێڕایەڵە و دان لەسەر دەستی نانی نانی دەخوات
بۆ کام لا هەڵیدەن
سەر لە ڕێیە و ڕووگەنمای دادەخات (١٩، ٢١٢)

نێرەر: ئاخێوەر (دەنگی شیعر)
وەرگر: بەردەنگ (خوێنەر)
پەیام: لەدەستدانی خود و توانەوە لەناو لاساییکردنەوە.
کۆد: ((بێ چاووڕوو))، ((نهخشی ناوچەوانی بەردی بۆ دروست نابێ))، ((پوولی پۆستەی لە بن باڵی دەدەن))، ((گوێڕایەڵە و دان لەسەر دەستی نانی نانی دەخوات))، ((سەری لە ڕێیە و ڕووگەنمای دادەخات)).
ڕۆڵی زمان: تەرغیبییە.
تووتی بەهۆی ئاستی ژیری لە فێربوونی هەندێ وشە و ڕستەی زمانی مرۆڤ بەجۆرێک بووەتە هێمای زیرەکی کە ئاماژەیەکی ئەرێنییانەیە، تا ئاستێک بووەتە هێمایەکی کلتووری. بەڵام خەیاڵی داهێنەرانەی شاعیر هێمایەکی تایبەتی ئەفراندووە کە لە وردبوونەوە لە ئالیەتی ئەو هێزە دەرەکییەی ئەم ژیرییە وەگەڕ دەخات، ئەویش (لاسایی کردنەوە)یە. کەواتە دەلالەت لە (خۆبزرکردن) دەکات کە ئاماژەیەکی نەرێنیانەی هەیە. ئەمەش دەلالەت لەو بەشە بزر بووەی نەفس دەکات، کە چیدی خۆی نییە و تهنیا ئەو شتانە دەردەبڕێت کە فێرکراوە. ئەوانی تر (خاوەنەکانیان) چی پێ بڵێن ئەرکی ئەمیش تهنیا وتنەوەیە. لە وێنە گشتییەکەدا تووتی هێمایە بۆ ئەو مرۆڤانەی بوونەتە دەستگەمەی هێزی دەرەکی. پەیوەندی نێوان دال و مەدلوول پەیوەندییەکی دڵخوازانەیە کە شاعیر دایهێناوە.

تووتی کە حەزی لە خواردنی پەپوولەی وشکبووەوەیە
چاوی لە هەنگاوەکانە ئاخۆ ڕێگا دەکەین یان نا(١٩، ٢١٥)

پەیام: فریونەخواردنی هێزە دەرەکییه‌كان و زاڵبوون بەدەریاندا
((خۆی دەخواتەوە و دەروونی قوڵپ دەدات))، ((پەڕی لە کلکی دەردەکێشێ و هێلکەی دەشکێنێت))

کۆد: تووتی هێزێکی ئاراستهکراو و داردەستەی جادووبازان
ڕۆڵی زمان: ئیرجاعی (گەڕانەوەیی)، ((تێی ناڕوانین و فەرامۆشی دەکەین))

٣- کیسەڵ:

دەمە بۆڵەی جادووبازان لە قاوغی کیسەڵێکدا دەمێننەوە (١٩، ٢١٢)

نێرەر: ئاخێوەر (دەنگی شیعری)
وەرگر: بەردەنگ (خوێنەر)
پەیام: پووچەڵکردنەوەی جادووی جادووبازان (هێزی دەرەکی)
ڕۆڵی زمان: سەرووزمانی
کیسەڵ لە نەریتدا هێمای خاووخلسکییە، لەسەرخۆیی و تەمبەڵییە و ئاماژەی نەرێنی دەگرێتە خۆی. بەڵام لە فەرهەنگی ڕۆژهەڵاتی دووردا وەک لە فیلمی ئەنیمەیشنی (کۆنگفۆ پاندا)دا دەردەکەوێ، کیسەڵ هێمای ئارامییەکی قووڵی دەروونییە. لەم شیعرەدا کیسەڵ بەهەمان شێوە هێمای ئارامی و خۆڕاگرییەکی قووڵە کە دەتوانی جاوودی جادووبازانی پێ پووچەڵ بکەیتەوە. دەلالەت لە بەشێکی بەرزی خۆڕاگری نەفس دەکات، کە دەتوانێت (هێز)ی جادووگەران قووت بدات و کپی بکاتەوە. شاعیر دەیەوێ بڵێ نەفسی بەرز ڕادەستی هێزی جادووگەران نابێت.

٤- مەلی خۆشخەبەر:

لە ئاوێنەی نووسیندا دەستێک دەبینین
جێگوڕکێ بە دەنگ و بێدەنگی دەکات
لەم جێگۆڕکێکردنەدا
هەموو ئاوازێک دەچێتەوە ناو دەنووکی درەوشاوەی مەلی خۆشخەبەر (١٩، ٢١٢)

نێرەر: ئاخێوەر (دەنگی شیعری)
وەرگر: بەردەنگ (ئێمە: مرۆڤ)
پەیام: چاوکراوەیی
کۆد: ((لە ئاوێنەی نووسیندا دەستێک دەبینین))
ڕۆڵی زمان: ئەدەبی
مەلی خۆشخەبەر (پەپووسلێمانە) هێمای متمانەبەخۆبوون و بەختەوەرییە، بەهۆی ئەوەی شاعیر وشەی نیشانداری (خۆشخەبەر)ی داوە پاڵ و لە چیرۆکی سلێمانی پێغەمبەر وەرگیراوە کە هێمای هێنانی هەواڵی خۆشە، ئەمەش پێچەوانەی مەلی شوومە کە لە فەرههنگی نەریتیدا (بایەقوش)ە و خوێندنی بەسەر هەر ناوچەیەکی ئاوەدانیدا هەوڵ و پەیامی وێرانبوونە. مەلی خۆشخەبەر هێمای ئەو بەشەی نەفسە کە چاوکراوەیی و متمانە بەخۆبوون دروست دەکات و هەمیشە ئومێدبەخشە و هەواڵی خۆش دەگەیەنێت.

فەرمووم لە باڵندەی ئاوی کرد
بۆ وشکایی کە ڕەگی بەهات و بیرەوەری تەڕ و پاراوە
فەرمووی باڵندەی وشکاویشم کرد
بۆ قەراغ گۆلاوی سەربەشەختە (١٩، ٢١٣)

باڵندەی ئاوی و باڵندەی وشکایی هەمان نیشانەن کە دەلالەت لە دوالیزمی نەفس دەکەن. پەیامەکە ئەوەیە کە شاعیر مەشقی بە نەفسی خۆی کردووە بۆ ڕاهاتن لەگەڵ دۆخە سەختەکان.
باڵندەی وشکاوی گۆلاو
باڵندەی ئاوی __
وشکاویی

٥- ئەسپ:

ئای خەڵوەتی دڵ
…..
پووشی قەراغی ڕێگا خەواڵوون
ئەسپ بە ماتی بە تەکیاندا دەڕوات
……
تەمەنی جوانوویی لەناو دڕکی دەم تیژ و
نزیک گورگ گوزەراندووە (١٩، ٢١٤)

نێرەر: ئاخێوەر (دەنگی شیعری)
وەرگر: دڵ (نەفسی خودی شاعیر)
پەیام: تێپەڕاندنی قۆناغی مەترسی و دژواری ژیان
کۆد: دڕکی دەم تیژ، گورگ
ڕۆڵی زمان: سۆزداری (دوان لە خود)
ئەسپ بە درێژایی مێژوو هێمای ڕەسەنایەتی بووە و ڕووبەرێکی زۆری لە پانتایی هونەرەکاندا داگیرکردووە. دەلالەت لە نەجیبی و سەرکەشی دەکات و گورگ هێمای دڕندەیییە. شاعیر گوزارشت لە قۆناغێکی ئەزموونی (ڕوحی) و (زەینی) دەکات، کە توانیویەتی ڕەسەنایەتی خۆی بپاڕێزێت نەفسی خۆی بپاڕێزێت لەو هەڕەشانەی هێزی دەرەکی ئاراستەیان کردووە.

ئەسپی ڕاویشم بە ملوانکەی کیژی کافرۆش بەستایەوە (١٩، ٢١٥)

پەیام: گەیشتن بە ئەوین
ڕۆڵی زمان: (ئیرجاعی) گەڕانەوەیی

٦- حاجی لەقلەق:

بەس نەبوو
حاجی لەقلەق دوا شەهیدی هەولێر بوو (١٩، ٢١٤)

نێرەر: ئاخێوەر (دەنگی شیعری)
وەرگر: بەردەنگ (نوێنەرانی هێزی دەرەکیی خراپەکار)
پەیام: سەرسووڕمان(!)
کۆد: شەهیدبوونی حاجی لەقلەقی هەولێر
ڕۆڵی زمان: سۆزداری (بەس نەبوو!)
حاجی لەقلەق لێرەدا وەک نوێنەری گشتی باڵندە لە شاردا دەردەکەوێت، باڵندەیەکی وەکو حاجی لەقلەق لە شاردا کە هێلانەی هەیە و خەریکی ژیانە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئارامی و سەقامگیری شار، کە جەنگ ئەو ئارامییەی شێواند، باڵندەکان، یان شەهید دەبن، یان ڕەو دەکەن. کەواتە لێرە دەلالەتە لە ئارامی، هەر چۆن کۆتر هێمای ئاشتییە و هێمایەکی جیهانییە و لای هەموو گەلانی جیهان هەمان دەلالەتی هەیە و حاجی لەقلەقیش هێمایەکی لۆکاڵیی شاری هەولێر بوو، بەڵام دواتر زیاتر وەک قوربانی جەنگی براکوژی بووەتە هێمای هونەری. هەر ئەمە وای کردووە نووسەر (حەکیم مەلا ساڵح) لە ڕاڤەی شیعرەکەدا بەناوی (شێوازی زمان و ئاڕاستهی زمان لە شیعری هاوچهرخی کوردیدا) بەو ئاراستهیەدا بڕوات کە کرۆکی شیعرەکە ببەستێتەوە بە جەنگی براکوژی. نووسەر دەڵێت: ((چەمک و تێمای سەرەکی قەسیدەکە کێشەی شەڕی ناوخۆیە…)). (٢٢)
هەندێ شوێنی ئەم دەقە بەرەوڕووی جەمسەرێکی ترمان دەکاتەوە. هەر وەکو میشێل ئۆتان لە ((سیمیۆلۆژیای خوێندنەوە))دا باسی لێوە دەکات، دوو جەمسەر لە دەقدا دیاری دەکات:
شوێنەکانی یەقین
شوێنەکانی گومان
ئەم دێرە شیعرە لە شوێنە گومانەکانی دەقە. شوێنەکانی گومانی دەق، پنتە تاریکەکانە، تەمومژەکانە، هێما نادیارەکانە، ئاڵۆزییەکانە. لوغزە هەڵنەهێنراوەکانە و ئەو جێگایانەشە کە ناتوانین لەناو دەقدا پێکیانەوە ببەستین و پەیوەندییان لە نێواندا دروست بکەین. ئەمەندە ئەستەم دەردەکەون وا لە خوێنەر دەکات ناچاری ئەوە دەبێت کە پێشنیازی هەندێ گریمانە بکات بۆ لێکدانەوەی ناواخنی جۆراوجۆری دەقەکە و هەندێ جاریش دەرخستنی چەند ڕاڤەیەکی جیاواز بۆ تێگەیشتن ( ١٧٢،١٦ و 173)

بۆیە (حەکیم مەلا ساڵح) یان هەر نووسەرێکی تر ئاساییە لە لێکدانەوەدا بە ئاراستهیەکی دیکەدا ببەن.
بەلام لای شاعیرێکی هێماگەر کە خودان گیانێکی گەردوونی بێت، لە بابەتی سیاسی و کۆمەڵایەتی دوور دەکەوێتەوە، ڕەنگە لە هەندێ دەقی شیعردا باسی هەندێ ڕووداو، یان هەندێ شوێن بکات، بەڵام کات و شوێنی ئەم ڕووداوانە وەک (حاجی لەقلەقی هەولێر) بێ پێناسە دەیخاتە بەردەست و جێگاکانیش بێ دیاریکردن باسکراون بەو واتایەی کە ئەو ڕووداو و شوێنانە واقیعیانە سەودا ناکات. بۆیە ئەم هێمایە گەردوونی تر بەکار هاتووە و دەلالەتی تر هەڵدەگرێت: هەر زوو زەین دەبات بۆ (دڵشکان) و (تۆران) لە زێد، نموونە وەک (مەولانا خالیدی نەقشبەندی). لێرەدا (هەولێر) تهنیا هەولێر نییە، دەشێت هەر شوێنێک بێت (وڵات، شار، گەڕەک، ماڵ، شوێنی کار و سەرچاوەی بژێو) و شەهیدبوون، یان ڕۆیشتنی حاجی لەقلەق دڵشکان و تۆرانە.
بەهەمان شێوە:
بەس نەبوو
قومری دوا شاعیری ترپە و هەست و تاسە بوو (١٩، ٢١٤)

٧- بەراز:

بەس نەبوو
هێزی ئاگرکوژێنەوە دزی پەتاتەی بەراز بوون (١٩، ٢١٥)

نێرەر: ئاخێوەر (دەنگی شیعری)
وەرگر: بەردەنگ (نوێنەری هێزی دەرەکیی خراپەکار)

وەک (درێدا) باسی لێوە کردووە کە واتای هەر نیشانەیەک بەستراوەتەوە بە واتای نیشانەکانی ترەوە. لەم دێڕەدا ئەوەمان بە جوانی بۆ ڕوون دەبێتەوە کە شاعیر چلۆن توانیویەتی چەند دالێکی لێک جیاواز و لە ڕووی ڕوخسارییەوە لێک دوور کۆبکاتەوە و لە ڕووی واتاییەوە پەیوەندییەکی ناواخنی لە نێوانیاندا چێبکات. (بەراز) لە فەرهەنگی ناوچەکەدا ئاژەڵێکی بێزراو و حەرامە و بووەتە هێمای خراپی وەک خراپی مرۆڤە ئاکارناشیرینەکان و تا ئاستێک خودا نەفرهتی لێ کردبن. ئاگرکوژێنەوە هێمای ڕزگارکردنە، شاعیر دەڵێت ئەو هێزە دەرەکییەکی بەناوی ڕزگارکردنەوە هاتووە تەنانەت دەستی دەچێتە دزینی قووتی بەراز. ئەم قووتە بریتییە لە پەتاتە، ئەوەش دەلالەت لە خۆراکی هەژار دەکات. لێرەدا ئایرونییەکت زۆر بەهێز بەکارهاتووە کە شاعیر دەیەوێ بڵێت، هەژار لە دیدی ئەو هێزە بەناو ڕزگارکەرە نەفرەتلێکراون وەکو بەراز. ئەمەش هێمایەکی داهێنانەیە.

٨- هوما:

برادەرانم بابا تاهیر و هوما
لە ئاسمان مەیەنە خوارەوە
چاوی کوشتن و بڕین هێشتا نەنوستووە
دڵتان نەیەتە سەرلێوانتان
زەوی دەموچاوی گەش و گەرمە و ئەسپ بەو ناوەدا تێدەپەڕن (١٩، ٢١٧)
…….
بابا تاهیر مووروویەک لە نێوانماندا بزر بوو
مووروویەکیش لە مشتووی خەنجەری هوما کەوت (١٩، ٢١٨)

نێرەر: ئاخێوەر (دەنگی شیعری)
وەرگر: بەردەنگ (بابا تاهیر و هوما)
پەیام: نائومێدبوون لە زەوی ((چاوی کوشتن و بڕین هێشتا نەنوستووە))، ((زەوی دەمودووی گەش و گەرم و ئەسپ بەو ناوەدا تێدەپەڕن))، ((خۆریش بە ئاڵۆزی لەدایک نابێ))
ڕۆڵی: زمان سۆزدارییە.

هوما وەک هێمایەک لە ئەزموونی تری شاعیر بەرچاو دەکەوێت. بۆ نموونە لە شیعری (مەرگی ئاوێنە)دا. لە ئەفسانەی کوردی و گەلانی تریش وەکو فارس ئەو باڵندەیەیە کە لەسەر شانی هەر کەسێک بنیشێتەوە ئەو کەسە دەبێتە پاشا. بەتایبەتی لە ئەدەبیاتی فارسیدا هەمیشە وەک هێمای فەڕ و شکۆ و بەخت ئامادەیی هەیە. حافیزی شیرازی دەڵێت:
همای اوج سعادت بە دام ما افتد
اگر تو ڕا گذری بر مقام ما افتد (٢٣، ١٠١)

لە دەقی (مەرگی ئاوێنە)دا وەک (محەمەد عەبدولکەریم ئیبراهیم) خوێندنەوەی بۆ کردووە، هوما ئەو هێزانەن کە مرۆڤ خەریکی گەڕان دەکەن بە دوای گەورەیی بێ ناوەرۆک و شکۆی ڕووکەش. بەپێی ئەم خوێندنەوەیە لەو دەقەدا هوما دەلالەتە کلتوورییەکە دەگەیەنێت. بەڵام لەم دەقەدا (هوما) هاوشان لەگەڵ (بابا تاهیر) بەپێچەوانەی دەقی: (مەرگی ئاوێنە) هێمان بۆ شکۆیەکی ڕەسەن و دەلالەت لە نەفسێکی بەرز دەکەن و بەرز بوونەتەوە بۆ ئاسمان

ئەنجام:
لە شیعری (لە کتێبخانەی تایبەتی بابا تاهیردا)ی سەباح ڕەنجدەردا، وشەکان زۆر بە وردی و هەستیارێتییەوە هەڵبژێردراون، بەتایبەتی ئەو وشانەی ئاماژەن بۆ (گیانلەبەران) تاکو لە ناو یەک کۆمەڵە هەستدا پێشکێشی خوێنەر بکرێت. زۆربەیان وەکو نیشانە (هێما) بەکار براون و خودان بنیادێکی سیستەماتیکن. ئەم شیعرە بنیادێکی گشتی هەیە، بە دەربڕێکی تر کۆی بیرۆکە و وێنەکان بەرەو یەکێتی بابەت دەجووڵێن. پەیوەندییە هاونشینییەکان واتا پەیوەندییەکانی توخمە شیعرییەکان پێکەوە بە پێکهاتنێکی تایبەت واتا و دەلالەت دەگەیەنن. لەسەر ئاستی پەیوەندی جێنشینی هەوڵی ڕژد دراوە بۆ داهێنانی هێمای تایبەتی و لادان لە زمانی باوی ناوەندە شیعرییەکەی ئەمڕۆ و جۆرێک لە مانەوە و پابەندبوون بە شێوازێکی تایبەت بەخۆی. بنیادی دەرەکی شیعرەکە واتا ناواخنییەکە نییە. شاعیر بە وێنە و هێماگەلی داهێنەرانە پوختەی ئەزموونی ژیانی ڕۆژانە و جیهانبینی و دۆخی درەوونی و زەینی خۆی وێنە کێشاوە. کە ژیانێکی مەعنەوی سۆفیانەیە و گۆشەگیری بە شکۆی نەفس و دوورەپەرێزی لە جەنجاڵی و پەتای مادەگەرایی وەک نائومێدییەک لە زەوی.
دەتوانین بنیادی ئەم دەقە بە پێی مۆدیلەکەی ڕۆمان بەم شێوەیە چڕ بکەینەوە:
١- شرۆڤەی شکۆی ناخ (پەیام)
٢- شرۆڤەی دۆخەکانی ئاخێوەری شیعر (نێرەری پەیام)
٣- شرۆڤەی بابا تاهیر و هوما (وەرگری پەیام)

————————————–

سەرچاوەکان:

١- هێمن عومەر خۆشناو، هێرمینۆتیکای شیعری سۆفییانەی مەحوی، (٢٠١٦) هەولێر، ناوەندی ئاوێر – ژمارە ٣١٩
٢- آنە ماری دینەسن، درآمدی بر نشانەشناسی، ترجمان مظفر قهرمان (١٣٨٩ هجری شمسی) آبادان، نشر پرسش.
٣- ژان ایو تادیە، نقد ادبی در قرن بیستم، ترجمە مهشید نونهالی (١٣٩٠ هجری شمسی) جاپ دوم، تهران انتشارات نیلوفر.
٤- محەمەد عەبدولکەریم ئیبراهیم، پێکهاتەی زمانی شیعری لە ڕوانگەی ڕەخنەی ئەدەبیی نوێوە (٢٠١٢) هەولێر، ئەکادیمیای کوردی ژمارە – ١٥١.
٥- بابەک ئەحمەدی، پێکهاتە و ڕاڤەی دەق، و: مەسعود بابایی (٢٠٠٤) هەولێر.
٦- فاطمە عظيمي فرد، فرهنگ توصیفی نشانەشانسی (١٣٩٢ هجری شمسی) تهران، نشر علمی.
٧- چارلز برێسلێر، ڕەخنەی ئەدەبی و قوتابخانەکانی، پێشەکییەک و تیۆری، وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: عەبدولخالق یەعقووبی، (٢٠٠٧) هەولێر، بڵاوکراوەی ئاراس ژمارە – ٥٧٥.
٨- پیتەر هاڵبێرگ و ئەوانی تر، تیۆریی ئەدەبی و شێوازناسی ئامادەکردن و وەرگێڕانی ئەنوەر قادر محەمەد (٢٠١٨) چاپی سێیەم، بڵاوکردنەوەی ناوەندی ئەندێشە – سلێمانی.
٩- ویلفرد گرین (و ….)، مبانی نقد ادبی، ترجمە فرزانە طاهری (١٣٨٥ هجری شمسی) چاپ چهارم.
١٠- د. پەخشان سابیر حەمەد، ڕەمز لە شیعری هاوچەرخی کوردی، کرمانجیی خوارووی کوردستان ١٩٧٠ – ١٩٩١ (٢٠١٢) هەولێر، ئەکادیمیای کوردی ژمارە – ١٥٥.
١١- ڕنە ولک – اوستین وارن، نظریە ادبیات، ترجمە ضیاء موحد – پرویز مهاجر (١٣٨٢ هجری شمسی) چاپ سوم، تهران، انتشارات نیلوفر.
١٢- دیوید دیچز، شیوەهای نقد ادبی، ترجمە: محمد تقی صدقیانی – دکتر غلامحسین ویوسفی (١٣٨٨ هجری شمسی) چاپ ششم، تهران، انتشارات علمی.
١٣- ڕنە ولک، تاریخ نقد جدید (جلد چهارم – بخش دوم) ترجمە سعید ارباب شیرانی (١٣٨٩ هجری شمسی) چاپ دوم، انتشارات نیلوفر.
١٤- ناز ئەحمەد سەعید، لادان لە شیعری لەتیف هەڵمەت دا (٢٠١٣) سلێمانی، بەڕێوەبەرێتیی چاپ و بڵاوکردنەوەی سلێمانی.
١٥- نەسرین ڕەئووف ئیسماعیل، ئەرکی شیعر لە ئەدەبی کوردی دا ساڵانی (١٩٢٠ – ١٩٥٨) (٢٠١٠) هەولێر دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی.
١٦- ئەدیب نادر، گەڕانەوە بۆ ماڵی یەکەم (٢٠١٤) هەولێر بڵاوکردنەوەی ئەکادیمیای کوردی ژمارە – ٢٩٧.
١٧- ئەحمەد ڕەزا، هونەری شیعر نووسین، بەرگی یەکەم دەروازەیەک بۆ ناسینی شیعر (٢٠٠٧) لەسەر ئەرکی مەکتەبی ڕاگەیاندنی (ی. ن. ک) چاپکراوە.
١٨- شەعبان چالی، شێوازی جزیری (٢٠٠٨) دهۆک، سپیرێز.
١٩- سەباح ڕەنجدەر، دیوانی سەباح ڕەنجدەر بەرگی دووەم (٢٠١٨) تاران، چاپی یەکەم.
٢٠- دکتر محمود فتوحی، سبک شناسی، نظریەها، ڕویکردها و ڕوش ها (١٣٩٠ هجری شمسی) تهران، انتشارات سخن.
٢١- لارنس پرین، دربارە شعر. تجمە فاطمە ڕاکعی (١٣٨٣ هجری شمسی)، تهران انتشارات اطلاعات.
٢٢- حەکیم مەلا ساڵح، زمان و بیركردنهوهی شیعری (2016) ههولێر، بهڕێوهبهرایهتی ڕاگهیاندن و چاپ و بڵاوكردنهوهی ههولێر.
٢٣- کامران کوهستانی، دیوان حافظ (١٣٩٢ هجری شمسی)، چاپ اول انتشارات شبوستان.




سكانداڵێكی زانستی له‌ ساڵی 1994 به‌رده‌وامه‌ … موحه‌ممه‌د گه‌ڵاڵه‌یی

له‌ ساڵی 1994 پرسیاره‌كانی تاقیكردنه‌وه‌ی كۆتایی شه‌شه‌می ئاماده‌یی جاران(دوانزه‌ی ئاماده‌یی ئێستا) كڕین و فرۆشتنی پێوه‌ ده‌كرێت، ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ نه‌بم تاقیكردنه‌وه‌كانی كۆتایی شه‌شه‌می ئاماده‌یی له‌ ساڵی خوێندنی 1993-1994 له‌ مانگی ئابی 1994 بۆ جارێكی تر دوباره‌ كرانه‌وه‌..!
ئه‌م پرسیار دزینه‌ بۆته‌ بازرگانییه‌ك كه به‌‌ قات و بۆینباخێكی ئوتویكراوه‌وه‌ ده‌كرێت، كه‌ سكانداڵێكی گه‌وره‌ی زانستیه‌ كه‌ تا ئێستا به‌شێوازی جۆراوجۆر به‌رده‌وامی هه‌یه‌‌، ئه‌مه‌ش له‌ ئه‌نجامی ئه‌م سێ خاڵه‌دا: یه‌كه‌میان: ئه‌و مامۆستایانه‌ی وانه‌ی تایبه‌ت ده‌ڵێنه‌وه‌، له‌هه‌مانكاتیشدا ئه‌ندامی لیژنه‌ی پرسیاردانانی وه‌زارین، لێره‌دا به‌ باوكی خوێندكاره‌كه‌ ده‌ڵێت: بایی 100 نمره‌م به‌ كوڕه‌كه‌تان/كچه‌كه‌تان گوتوه‌، ئه‌گه‌ر پرسیاری دزه‌ پێنه‌كردبێت له‌ ژێر سه‌ردێری ئه‌م ڕسته‌یه‌دا كه‌ به‌ خوێندكاره‌كه‌ ده‌ڵێت:(ئه‌مانه‌؛ بخوێنه‌ و سه‌دی سه‌د له‌ تاقیكردنه‌وه‌ی كۆتایی ساڵ پرسیاریان لێدێته‌وه‌)، دووه‌م: ئه‌و مامۆستایانه‌ی پرسیاری وه‌زاری داده‌نێن و تۆڕێكیان له‌ په‌یوه‌ندی گرتن به‌ یه‌كتریه‌وه‌ گرێداوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پرسیاری كۆتایی ساڵ ئاڵوگۆڕ بكه‌ن به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌و مامۆستایانه‌ی كه‌ وانه‌ی تایبه‌ت ده‌ڵێنه‌وه‌، جا باوكی خوێندكاره‌كه‌ كه‌ كه‌سێكی ده‌وڵه‌مه‌ندێكی هه‌ڵتۆقیو یان مه‌سؤلێك بێت، پادداشته‌كه‌ی زیاتر ده‌كات‌، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی به‌ناڕاسته‌وخۆ پرسیاره‌كان به‌ كوڕ/كچه‌كانیان ده‌گوترێت، سێیه‌میان: دانانی مه‌لزه‌مه‌؛ كه‌ عه‌یبه‌ و شوره‌یه‌كی زۆر گه‌وره‌یه‌ بۆ وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده،‌ كه‌ تا ئێستا نه‌یتوانیوه‌ قه‌ده‌غه‌ی بكات، له‌م مه‌لزه‌مانه‌شدا پرسیاری وه‌زاری له‌ژێر سه‌ردێری:(ئه‌م بابه‌تانه‌ له‌ ساڵانی ڕابردوو ئه‌وه‌نده‌ نمره‌یان لێهاتۆته‌وه‌)، له‌م بارودۆخه‌ی ساڵانی ڕابردوودا كوڕ و كچی هه‌ژار مه‌لزه‌مه‌شی پێناكڕێت و یان پێی نه‌كڕاوه‌، به‌تایبه‌تی له‌ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی شاره‌ گه‌وره‌كان وه‌ك: هه‌ولێر، سلێمانی و دهۆك، هه‌تا له‌ناو ئه‌م شارانه‌شدا زۆرێك له‌ خوێندكاران توانستی داراییان نییه‌ كه‌ بۆ حه‌وت ماده‌ی زانستی مه‌لزه‌مه‌ی گرانبه‌ها بكڕن..!
ئه‌م سێ هۆكاره‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ باسمكرد، بۆته‌ هۆكاری هه‌ڵاوسانی نمره‌ له‌ پۆلی دوانزه‌ی ئاماده‌یی، كه‌ ساڵانی ڕابردوو‌ ڕیزبه‌ندی یه‌كه‌م بونیش تووشی هه‌ڵاوسان نه‌ده‌بو, وه‌ك ئه‌مساڵ كه‌ لیستى یه‌كه‌مه‌كان به‌ناوی زیاتر له‌ 86 خوێندكار بو، كاتی خۆی له‌لایه‌ن به‌ڕێز وه‌زیری په‌روه‌رده‌ یان به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی ئه‌زمونه‌كانی هه‌رێمی كوردستان، ناوی هه‌ر 10 یه‌كه‌مه‌كانی كوردستان ده‌یخوێندرایه‌وه‌ و به‌چه‌ند خوله‌كێك خوێندنه‌وه‌ی ناوی یه‌كه‌مه‌كان كۆتایی ده‌هات، به‌ڵام ئه‌مساڵ به‌ پارله‌مان و حكومه‌ت سڕه‌ گیرابو بۆ خوێندنه‌وه‌ی ناوی یه‌كه‌مه‌كان، كه‌ جێگه‌ی تێڕامان و هه‌ڵوه‌سته‌‌ له‌سه‌ر كردنه‌, كه‌ گرنگه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ورد له‌سه‌ر ئه‌م هه‌ڵاوسانه‌ی نمره‌ی یه‌كه‌مه‌كان بكرێت..!؟
ئه‌م سكانداڵه زانستیه‌‌ و به‌رده‌وامبونی كه‌ بۆماوه‌ی 26 ساڵه‌ له‌سه‌ر حسابی كوڕ و كچی خه‌ڵكی هه‌ژار، لێقه‌وماو، خوێندكاری زیره‌ك و ناوچه‌ دووره‌ ده‌سته‌كانه‌، كه‌ له‌ناوه‌ندی شاره‌ گه‌وره‌ و گه‌شه‌كردوه‌كان زۆر دوورن و ڕێژه‌یه‌كی باش له‌ ڕێژه‌ی گشتی خوێندكاران له‌سه‌ر ئاستی هه‌رێمی كوردستان پێكده‌هێنن، ده‌ستیان به‌ مامۆستای لێهاتوو و خاوه‌ن خزمه‌تی په‌روه‌رده‌یی و ئه‌زموندیده‌ ناگات بۆ ئه‌وه‌ی سودیان لێوه‌ربگرن، له‌هه‌مانكاتیشدا خوێندكاری ئه‌م ناوچانه‌ زۆرترین باج ده‌ده‌ن، له‌ئه‌نجامدا ته‌نها كوڕی مه‌سؤل و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ هه‌ڵتۆقیوه‌كان قازانج ده‌كه‌ن، نمره‌یه‌كی زۆر باش به‌ده‌ستده‌هێنن, به‌م ئاسته‌ لاوازه‌ی هه‌یانه‌، تا به‌ده‌ستهێنانی بڕوانامه‌ی ماسته‌ر و دكتۆرا ناوه‌ستن، كه‌ ئێستا به‌شێكیان پێگه‌ی گرنگیان له‌ناو دامه‌زراوه‌كانی خوێندنی باڵا و زانكۆكان گرتوه‌ و به‌ره‌و وێرانه‌یان بردوه‌.
پرسیاره‌كه‌ ئه‌مه‌یه‌: تاكه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ به‌وردی كار له‌سه‌ر پرۆسه‌یه‌كی ئاوا چاره‌نووسساز ناكات..؟ پێداچوونه‌وه‌یه‌كی ورد بۆ ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ی تاقیكردنه‌وه‌كانی كۆتایی دوانزه‌ی ئاماده‌یی ناكات، بۆ ئه‌وه‌ی كه‌مترین هه‌ڵه‌ی تێیدا ڕووبدات..!




خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ ڕۆمانی ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم … دلشاد کاوانی

“ڕۆمانی ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم. جوانتر لەوەی کە هەیە دەنووسرێتەوە:
دلشاد کاوانی چیڕۆكنووس

دوا ئەوه‌ی دەستم دایە خوێندنەوەی ڕۆمانی ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم، نه‌متوانی وەک چەندەها کتێبی تر تەنیا بە خوێندنەوە و چێژێکی خودی بە سەریدا تێپەڕم، چونکە ئەو ڕۆمانە بۆ من جێگای سەرنج و چێژێکی تایبەتی تر بوو، ڕوونتر بڵێم وەک یەکێک لە کتێبە جوان و سەرنج ڕاکێشەکان دێتە هەژمار، کە خوێنەر ناچار دەکات دوای خوێندنەوەی هەست بکات شتێکی تازە و وانەیەکی نوێ لە ژیان فێر بووبێت و بە تایبەتی لە بواری کتێب سازیدا، پێوستە بگوترێ ئارام محمد تا بڵێی جواننووس و ورد، بە دیقەت و بە سەلیقە ده‌نووسێ، وەک چۆن تەنانەت بەشێک لە نووسەرە گەورە و دیارەکانی کوردی کێشەی ڕێنوسی کوردییان هەیە بەڵام دەتوانم بڵێم ئارام چۆن جواننووسە ئاواش باڵایە لە پاکنووس و ڕێنووسێکی بێ غەل وغەش و کوردی زانێکی باشە.
بۆیەشە نووسەر هەر لە تایتڵ و ناوونیشانی ڕۆمانەکەیدا دێت و شتێکی جیاوازمان پێدەڵێ ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم، کە لە واقع هیچ کەس ناتوانێ ڕۆژێک لە ساڵەکانی تەمه‌نی لابەرێت و قەدەری ژیان بگۆڕێت. بەڵام نووسەر زۆر جوان و لێزانانە هەر لە دەستپێکی ڕۆمانەکەدا لە خوێنەر دەگەیێنێت، کە ئه‌و گەرەکیەتی قەدەرە ناخۆشەکان و ڕووداوە نەخوزراوەکان و ئازار و چەرمسەرییەکان، جارێکیتر لە ڕێگای نووسینەوە چیڕۆکی ژیان دەگۆڕێت و هەموو ناخۆشییەکانی ژیان دەخاتە ڕوو تا تاکی کورد لە قەدەری شووم و ناخۆش دوورخاتەوە، ئەویش لە باس کردنی ئازارەکانی خانه‌وادەیەک دەست پێدەکات و بوونی خێزانێکی هەم تەبا و هەم نا تەبا، تەبا بە خۆشەوستی و خەون بینین بە جوانیەکانی ژیان و نا تەبا بە هۆی ئاڵۆزی و ئازارە قوڕسه‌کانی ژیان و نه‌گبه‌تی و ترس و نه‌داری و بەرگە نەگرتنی سەختییەکان و کێشانی مەینەتییەکان.
ئەم ڕۆمانە پڕە لە گڕێی دەروونی و دەرخستەی ئازارە شاراوەکانی مرۆڤ و هێندە جوان لە ڕێگای نوستالیژیای کارەکتەری ڕۆمانەکە دەمان گەڕێنێتەوە بۆ کۆڵانەکانی منداڵی، و سەرکەوتنی ڕۆمانەکە لەوه‌دایە کە نووسه‌ر وا لە خوێنەر دەکات کە خۆی بخاتە جێگای کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانەکە، یاخود بە ڕووێکی تڕ لێزانانە ئازاری زۆرینەی شکستی پەروردەی منداڵی تاکی کورد باس دەکات و دەڵێ: ڕۆژێک مامۆستایەک لێم تووڕەبوو، ئەویش گوتی: سەر خڕ تۆ بە قژت زۆر شتت شاردۆتەوە، بۆ گوێ ناگریت! ئەمە کاردانەوەیەکی دەروونی زۆر خراپی بۆ درووست کردم. دوای ئەو ڕووداوە لەگەڵ پێنج قوتابی بە شەڕ هاتم. پێیان ڕادەبواردم و جنێویان پێم دەدا… دواتر نووسەر ئەمەشی بۆ زیاد دەکات و دەڵێ: دەگوترێت قسەیەک دەتوانێت ئاڕاستەی ژیانت بگۆڕێت. لیرە نووسەر زۆر ورد دەڕوانێ، تەنیا بە وشەی ((دەگوترێت )) کە بۆ ئەم پەڕەگرافە زیاد دەکات و ئەمەش زیتەڵی نووسەرە و بە وریایی مامەڵەکردنییەتی لەگەڵ بابەتەکە، واتە نووسه‌ر نایەوەێ بێت و تەنیا وشە رێز بکات، بەڵکو گه‌ركیه‌تی باوەڕ بە خوێنەر بهێنێت کە خۆی بە تەواوی ڕادەستی لۆمەو سەرزەنشتی کۆمەڵگه‌ نه‌كات، هەر چەند ئەمە بێ کاریگەریش نابێ.
ڕه‌نگە قسەکردن و نووسین لە سەر بابەتە ئەدەبییەکان بە تایبەت ڕۆمان هێندە ئاسان نەبێت، یاخود بە ڕووێکی تر هەڵسەنگاندن بۆ ئەو دەق و نووسینانەی کە وەک شاکارێکی جوان دەنووسرێنەوە پڕ بێت لە وەسواسی و دوودڵی. بۆیە بۆ منیش ئاسان نیە پەنجە بخەمە سەر کەلێن و ئەوەی ناوی دەنێن کەم و کەسری یاخود بە دیوە باوەکەی کە دەڵێن ڕخنەی پۆزەتڤ و نێگەتیڤ هەر چەند بە دیدگای من ڕەخنە وکو خۆی ڕەخنەیە، بینینە بە چاوێکی جیاواز تر، بۆیە ئەوەی منیش دەربارەی ڕۆمانی ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم دەنووسم ڕه‌نگە تەنیا بۆچونێکی جیاواز بێت لە دونیابینی من بۆ دەقەکە لەگەل دونیابینی نووسەر یا خود هەر لە بنەچەدا ئەوی ئەو ڕاستر بێ، بەڵام من هەر وا ڕاهاتووم ئەوە دەنووسم کە خۆم باوڕم پێیەتی.
ئەوەی بۆمن جێگای هەڵوێستە کردن بوو، نووسەر لە بەشی (١٣) لاپەڕە (٢٧) دەڵێ: زیاتر لە خوای ئاسمانەکان توورە دەبووین. لێرە نووسەر یەکسەر ئەم دەقەی لە (رب السماوات) ی قورئان وەرگرتووە. چونە لە کوردیدا تەنیا خوا بە کار دێت یان گەر باسی خوا بکەین دەڵێن خوا لە ئاسمانە نەوەک لە ئاسمانەکانە، بەم جۆرەش لە دەقە قورئانیەکەش هەڵەی تێدەکەوێت چونکە لە قورئان لەپاڵ (رب السماوات) ڕاستەوخۆ له‌ زۆربه‌ی شوێنه‌كان (رب السماوات و الارض) یاخود (رب السماوات و رب العرش العظيم) واتا خوای زەویی و ئاسمانەکان نەوەک بە تەنیا خوا خوای ئاسمان بێت بەڵکو هی زەویشە بۆیە بە دیدگای من نووسەر بیگوتبایە (زیاتر لە خوای ئاسمان تووڕە دەبووین) جوانتر دەبوو.
ئیجا لە لە بەشی (١٨) لاپەڕە (٣٣) نووسەر لە بڕی ئارەقە ئارەق بە کاردێنێت، هەرچەندە وشەکەی لە ڕووی وشەو ئیدیۆمه‌وه‌ زۆر تەواوە بەڵام لەبەر ئەوەی ئێمە وشەی عارەق مان هەیە، واتە مەی و خواردنەوەی ئەلکهول، لە زۆربەی شوێنیش لە بەر نەبوونی پیتی ع لە کوردی بە هەمان عارەق دەڵێن ئارەق، بۆیە بەڕای من جوانتر دەبوو کە بڵێ ئارەقە ئەمە تەنیا بۆ ئەم ڕۆمانە نییە بەڵکو بۆ زۆربەی نووسەرانە کە جێ گۆڕکێ بکرێت لە نێوان ئەم دوو وشەیە.
هەروەها لە بەشی (٢٠) لاپەڕە (٣٧) دەڵێ: دکتۆر چەند ئەشیعەیەکی هێناو گوتی…..) لێرە نووسەر نەیتوانیوە یان نەیووستووە خۆی لە وشە عەرەبیەکە رزگار بکات، چونکە مادام ناوی دکتۆری هێناوە زۆر ئاسان بوو بینووسیبایە: دکتۆر چەند، وێنەیەکی تیشکی هێناو گوتی…..) بەمەش هەم دەبوو بە کوردی و هەم خوێنەریش دەیزانی مەبەستی وێنەی تیشکی پزیشکییە. هەروەها لە هەمان لاپەڕە نووسەر بە دیدگای من زیاد لە پێوست دەچێتە نێو وەسفە زانستییەکان ئەمەش بۆ خوێنەر تۆزێک پڕووکێنەرە، نووسەر خۆشی هەست بەمە دەکات، بۆیە لە بەشی (٢١) لە ڕێگای کارەکتەری سەرەکی دەڵێ: باوکم گوتی:…… ئەگەرنا تاقەتی گوێگرتنم لە حەکایەت نەماوە، تکادەکەم. هەرچەندە ئەمە بەسەر نووسەردا تێنەپەڕیووە بەڵام بە بۆچوونی من نەبوونی باشتر بوو. بۆ بنەما زانستییەکان سەبارەت بە نەخۆشییە بایلۆژییەکانی مرۆڤ ئەمە کاری من نیە لێشی نازانم ئایە ئەمە تاچەند بنەمایێکی زانستی هەیە کە دەڵێ: پێکەنین بۆ ماوەی دە تا پانزە خوولەک، دەبێتە هۆی سووتاندنی ڕێژەیەکی زۆری کالۆری، وزەی ژەمە خواردنێک بە سێ کاتژمێر دەبێتە سفر. لێرە پێوستە نووسەر بە تەواوی پشتی بە بنەمای زانستی پزیشکی بەستبێت، گەر نا بە ڕای من گەر تەنیا وەک خەیاڵ و فانتازیایێکی ئەدەبی ڕووت، دوور لە بنەما و پێچەوانەی زانستی پزیشکی بایلۆژی بەکاری بردبێت ئەمە هەڵەیەکی زەقە.
‌‌دواتر نووسه‌ر زۆر به‌ جوانی دێت و داهێنان له‌ هونه‌ری گۆڕینه‌وه‌ی نامه‌دا ده‌كات كه‌ پێشووتر من ئه‌م ڕێچكه‌یه‌م له‌ هیچ نووسه‌رێكی تر نه‌بیننوه،‌ هه‌ر چه‌نده‌ له‌ لای زۆرێك له‌ چیرۆك نووس و ڕۆمان نووسان سه‌رجه‌م ڕێگا شاز و تایبه‌ت و جیا جیا كانیان به‌ كار بردووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئارام محمد له‌ هه‌موویان جیا ده‌كاته‌وه‌ ڕێگایه‌كی په‌نهان و ساده‌ كه‌ ڕۆژانه‌ نامه‌كان له‌گه‌ڵ سه‌رنشینه‌كان ده‌ڕووات بێ ئه‌وه‌ی كه‌سیش ده‌رك به‌م شوێنه‌ به‌رێت ئه‌ویش ژێر كوشنی ئۆتۆمبێلی ده‌ست نیشان كردووه‌. به‌تایبه‌تی كاتێ سه‌لیم باوكی سه‌فین نامه‌یه‌ك له‌ ژێر كوشنی ئه‌و ئۆتۆمبێله‌ ده‌دۆزێته‌وه،‌ كه‌ خۆی كێشاوه‌ به‌ گه‌لابه‌یك و خاوه‌نی نامه‌كه‌ مردووه ‌و به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌م نامه‌یه‌ سه‌ر له‌به‌ری ژیانی كه‌سێكی ئاسایی كاسبكار ده‌گۆڕێت بۆ كه‌سێكی خه‌باتگێڕ و كورد په‌روه‌ر. به ‌ڕاستی نووسه‌ر لێره‌ خوێنه‌ر تووشی شۆك ده‌كات و ده‌یخاته‌ به‌رده‌م پرسێكی گه‌وره‌وه‌ ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ پڕه‌ له‌ ئه‌فراندن و ده‌قێكی زیندووه‌.
هه‌رچه‌ند نووسه‌ر له‌ به‌شی پێشووتر زۆر به‌ جوانی باس له‌ شاردنه‌وه‌ی نامه‌ ده‌كات، له‌ ژێر كوشنی ئۆتۆمبێل كه‌ وه‌ك كارێكی ڕێكخستنی نهێنی نێو شار به‌كار ده‌هات، به‌ڵام له‌ به‌شی (39) و لاپه‌ڕه‌ (61) ئاسایی نییه‌ كاتێ نووسه‌ر ده‌ڵێ: پێشتریش ده‌یان نامه‌ و به‌ڵگه‌نامه‌ی له‌ ناو كوشنیی سه‌یاره‌ دۆزیبووه‌وه‌. نهێنی سه‌یر له‌ به‌شێكی نامه‌كاندا هه‌بوون. لێره‌ نووسه‌ر باس له‌ دۆزینه‌وه‌ی ده‌یان نامه و به‌ڵگه‌نامه‌‌ ده‌كات، به‌ڵام دواتر به‌ ته‌واوی ته‌ركیز ده‌خاته‌ سه‌ر نامه‌كان، كه‌ ڕێی تێده‌چێ نامه‌‌كان تا سه‌ت نامه‌ بچێت، به‌ڵام ئایه‌ ئه‌مه ڕێی تێده‌چێت كه‌ ئه‌م هه‌موو نامه‌یه‌ به‌ ڕێكه‌وت بخه‌نه‌ ناو كوشنی ئۆتۆمبێل‌ و دواتر له‌ بیریان بچێت یان لێیان بكه‌وێت، چونكه‌ نووسه‌ر خۆی ده‌ڵێت:ئۆتۆمبیل هه‌بووه‌ چوار ده‌ستی كردووه‌، به‌ڵام هێشتا نامه‌كان به‌ سه‌لامه‌تی گه‌یشتونه‌ته‌ ده‌ستی باوكم. كه‌وته‌ ئه‌مه‌ ڕێكه‌وتێكی ڕووته‌ و په‌یوه‌ندی به‌ رێكخستن و شانه‌ی نهێنییه‌وه‌ نییه،‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی نامه‌كان و گه‌یشتن به‌ ده‌ستی سه‌لیم، بۆیه‌ ژماره‌ی نامه‌كان زیاد له‌ پێوستن و ده‌كرێ نووسه‌ر بڵێ: پێشتریش ده‌یان به‌ڵگه‌نامه و چه‌ند نامه‌یه‌كی له‌ ناو كوشنیی سه‌یاره‌ دۆزیبووه‌وه‌. نهێنی سه‌یر له‌ به‌شێكی نامه‌كاندا هه‌بوون. به‌مه‌ش زۆر جوانتر ده‌بوو.
دواتر نووسه‌ر دێت و له‌ لاپه‌ڕه‌ (55) به‌شی (33) باسی بازرگانانی شار ده‌كات و له‌ وێ به‌ ئه‌نقه‌ست یاخود به‌بێ ویستوو و ئاگایی بازرگانانی شار به‌ ترسنۆك ده‌ناسێنێ و ده‌ڵێ: ئه‌گه‌ر چی زۆربه‌ی بازرگانه‌‌كان ترسنۆكن، به‌ڵام ئه‌و نه‌ده‌ترسا. به‌پێ ئه‌وه‌ی كه‌ نووسه‌ر باسی ڕووداوێكی شۆڕشگێری گه‌لێك ده‌كات و به‌ تایبه‌تی ڕووداوه‌كان له‌ شاری هه‌ولێر ڕوو ده‌ده‌ن، بۆیه‌ به‌ ترسنۆك ناساندنی زۆربه‌ی چینێكی كۆمه‌ڵگه‌ گه‌ر كه‌مێنه‌یه‌كش بازرگان بن، من به‌ڕه‌وای نابینم و وه‌ك تۆمه‌ت به‌خشینه‌وه‌یه‌ك دێته‌ به‌رچاو زۆر ئاسایی بوو كه‌ بڵێ: زۆبه‌ی بازرگانه‌كان بێ ویدژانن. چونكه‌ ڕاسته‌وخۆ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ قووتی خه‌ڵك ده‌كه‌ن به‌ڵام ترس و نه‌ترسان شتێكی خودییه‌ ره‌نگه‌ زۆر بازرگانیش هه‌بووبێ خاوه‌ن هه‌ڵوێست بوون و پیتاك و پاره‌ و كه‌ل و په‌لیان بۆ شۆڕش ده‌نارد و به‌ هه‌ر ئاشكرا بوونێك ملیان ده‌چووه‌ به‌ر په‌تی سێداره‌.
پاشان نووسه‌ر له‌ لاپه‌ڕه‌ (129) ی به‌شی (82) ده‌ڵێ: نازانم له‌گه‌ڵ ئه‌و دۆخه‌دا ئێمه‌ بێئیش بووین، كه‌س جگه‌ره‌ی نه‌ده‌كڕی، بازار شێوابوو. منیش نازانم نووسه‌ر ئه‌و ((نازانم))ی بۆ له‌و شوێنه‌دانه‌وه‌ چونكه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م ده‌قه‌ ناگونجێ به‌ڵكو پرسیاریش لای خوێنه‌ر دروستده‌كات ئایه‌ گه‌ر خودی كاره‌كته‌ره‌كه‌ خۆی نه‌زانێ ئایه‌ بێ كار بووه‌ یان نا ئه‌كێ ده‌زانێ؟ بۆیه‌ ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ی به‌ مه‌به‌ستێكی تر به‌كار هێنابێ و‌ هه‌ڵه‌ی خاڵبه‌ندیش بووبێ، چونكه‌ ته‌نیا یه‌ك فاریزه‌ له ‌وانه‌یه‌ گرفته‌كه‌ی چاره‌سه‌ر بكردبووایه‌.
نووسه‌ر له‌ شوێنێكدا زۆر به‌ جوانی په‌یامێكی له ‌ڕێگای گێڕانه‌وه‌ی سه‌فین سه‌باره‌ت به‌نامه‌كانی باوكی كه‌ چۆن له‌ دوانامه‌كانیدا باوكی ووشه‌ی پاڵه‌وان له‌ بیره‌وه‌ری نامه‌كانیدا به‌هۆی ترس له‌ ڕێژم ده‌سڕێته‌وه‌، ‌كه‌چی كوڕه‌كه‌ی له‌ خه‌می به‌ پاڵه‌وان ناساندنی باوكییه‌تی و له‌ هه‌ومی شۆڕش بووندا گیری خوارده‌وه،‌ به‌ڵام باوكی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تادا له‌وه‌تێگشتووه‌ شۆڕش بۆ پاڵه‌وانه‌كان ماڵ نییه، به‌ڵكو ترسنۆك و بێده‌سه‌ڵاته‌كان لێی ده‌خۆن.‌ بۆیه‌ نووسه‌ر له‌ نێوان دوو نه‌وه‌و دوو به‌ره‌ی جیاوازدا ده‌ره‌نجامه‌كان مێژوویانه‌ ده‌خاته‌ ڕوو ده‌توانم بڵێم پێویسته‌ ((ڕۆمانی ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم)) به‌تایبه‌تی وه‌ك به‌شێكی مێژوویی دوای ڕاپه‌ڕین بخرێته‌ ئه‌رشیفی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌. چونكه‌ ئارام محمد زۆر به‌ دیقه‌ت و به‌ به‌رپرسیارییه‌وه‌ هه‌ڵساوه‌ مێژووی شۆڕش له‌ ساڵانی 1989 تاكو ساڵی 1992 زۆر به‌ جوانی و وه‌ك خۆی ئه‌و لایه‌نانه‌‌ی مێژوونووسان و ڕۆژنامه‌نووس و لێكۆڵه‌ران لایان لێنه‌كردۆته‌وه‌ ئارام محمد توانیووه‌یه‌تی له ڕۆمانی ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم بۆ مێژوو وه‌ك خۆی بخاته‌ ڕوو.
جگه‌ له‌مه‌ش ره‌نگه‌ من نه‌متوانیبێ هه‌قی ته‌واوم به‌ لایه‌نه‌ جوانه‌كانی ڕۆمانه‌ كه‌‌ دابێت و ‌ هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ ژیاندا هیچ بوونێك بێ كه‌مو كوڕی نییه‌، به‌ڵام به‌ڕاستی ته‌كنینك و گێڕانه‌وه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ی كۆتایی بۆ سه‌رتا له‌و ڕۆماندا هونه‌رێكی جوانی چیڕۆكنووسی و نووسینێكی بێ هاوتایه ‌و ده‌كرێ بڵێن ئارام محمد له‌ ((ڕۆمانی ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم)) ڕێچكه‌ی خۆی وه‌رگرتووه.‌




ڕۆمان و تەکنەلۆژیا – بەشی هەشتەم … گۆران سەباح

ڕاستیی ئەوڕۆ خەیاڵی نەوەی پێشووە. لە سەرەتای هەشتاکاندا، کاتێ نیکۆلاس نیگرۆپۆنتێ بە دنیای ڕاگەیاند ڕۆژێک دێت کتێب لەسەر تابلێت دەخوێنینەوە، سکرین گچکە دەبێتەوە و بە دەنگ و ڕەنگ لە دوورەوە بەشداری کۆنفڕانس دەکەین، دنیا فشەی پێ کرد. زۆر کەس فشەی بە ڕۆمانی خەیاڵی (خەز) دێ، دەڵێن هەمووی درۆیە، بەس ئەوەی ئەوڕۆ بە فشەی دەزانن سبەی ڕاستییە.
گرینگە خەزنووس بزانێت چۆن تەکنەلۆژیا بەکار دەبات کاتێ خەزێکی تەکنەلۆژی دەنووسێت. بواری تەکنەلۆژیا فراوانترە لەوەی ئێمە بە مۆبایل و سکرین و کۆمپیوتەر سنوورداری دەکەین. ئەم باسە ئەو تەکنیکانە دەخاتە ڕوو پێویستن بۆ نووسینی خەز. بێو ئەم تەکنیکانە نێنە بەکاربرن، خوێنەر لە وردەکاری تەکنیکیی ڕۆمانەکە ناگات. خەزنووس، جولی هیزی، دەڵێت هێندە باسی وردەکاری مەکە خوێنەر سەری پێ بێشێت، تەنێ کاریگەریی تەکنەلۆژیا لەسەر کارەکتەر بدرکێنە (٢٠١٨). خەزنووس، سوزان کۆڵنس، لە ڕۆمانی (Hunger Games) ناچێتە ناو وردەکاری میکانیکیی شوێنی یارییەکە، باسی تەکنیکی تەکنەلۆژی ئامێر و چۆنێتیی کارکردنیان ناکات. نەک هەر پێویستی پێی نییە، خوێنەر، بگرە لێشی تێک دەچێت و تامی لێ ناکات.
خۆ گەلێ شاکارە خەز تژین لە تەکنەلۆژی و زمانی تەکنیکی. ئەدی ئەوە چییە؟ کاتێ سەیری فیلمێکی خەز دەکەیت، واقت وڕدەمێنێت لە وردەکارییەکان و دەپرسی، “خەزنووس چۆن ئەمەی نووسیوە؟” بێو ئەم خەزانە بخوێنییەوە (Hunger Games, Fransktein, Ender’s Game, Station Eleven, The Maze Runner, Fahrenheit 451) وەڵامەکەت دەست دەکەوێت. خەزنووسی ئەم ڕۆمانانە و هی تریش ئەم تەکنیکانەی خوارەوەیان بەکار بردووە، بۆیە سانایە بۆ تێگەیین.
تەکنەلۆژیای نوێ بچوێنە بە شتێکی ئاشنا (هیزی، ٢٠١٨). ڕۆمانی (Virtual Sabotage)ی جولی هیزی ئەم تەکنیکەی بەکار بردووە. باسی هەندێ ئامێری سەیر دەکات و دەیچوێنێت بەو ئامێرانەی ئێستە هەن. من لە ڕۆمانی نوێمدا (ساڵی نوێ دێتە چاپکرن و نامەوێ ئێستە ناوەکەی ئاشکرا بکەم) باسی جۆرە تەلەفۆنێک دەکەم و دەیچوێنم بە ئایفۆنی ئێستە تا خوێنەر لێم حاڵی بێت.
زێتر باشتر نییە. درێژدادڕی هەردەم سەرئێشە دروست دەکات. لە باسەکانی پێشوودا باسی درێژدادڕیم کردووە. ئەی ئەگەر وردەکارییەکە تەکنیکی و تەکنەلۆژی بێت؟ ئەوە هەر مەپرسە، بە یەکجاری مێشکت تێک دەدات و ڕۆمانەکەت لەبەرچاو دەکەوێت.
کاتی خۆی لە ناوەندیی کۆماری کوڕان، مامۆستای مێژوومان بە بست وەڵامەکانمانی دەپێوا، چەند زۆر بووایە، هێندە نمرەت وەردەگرت. خۆ کەس نەیدیبوو وا بکات، بەڵام ئەوەی زۆری نووسیبا زۆری وەردەگرت، با ڕاستیش نەبایە. سەیری زۆربەی نووسەرانی کورد بکە، بەتایبەتی پیرەکان، حەزیان لە درێژدادڕییە. بەڵگەت دەوێت، بڕۆ ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی بخوێنەوە. هەر ڕۆمانێکی بەختیار ڕێک نیوەی زیادەیە. من ئەم حوکمە دەدەم چونکە دەتوانم و دەزانم باسی چی دەکەم. دەتوانم شاری مۆسیقارە سپییەکان بە ٢٠٠ لاپەڕ دابڕێژمەوە. لە ڕۆمانی (دواهەمین هەناری دونیا)دا، چوار لاپەڕی یەکەم خوێنەر بێزار دەبێت لە بیست و یەک ساڵ دیلێتیی کارەکتەرەکە، هێندە دووبارە دەبێتەوە، هێندە دەیهێنێت و دەیبات تامەکەی دەسوێت. بێو من تەحریری ئەو چوار لاپەڕەیە بکەم، دەیکەم بە نیو لاپەڕ و ئەو هەموو سێ سفرییەش لا دەبەم (. . . )، نازانم نووسەری کورد بۆ هێندە حەزی لەو سێ سفرەیە و ناشزانێت ئەرکی چییە. شێرزاد حەسەن و بەختیار عەلی ئەو نەوەیان فێری ئەو کوردییە سەقەتە کردووە. لە دەرفەتێکدا دێمە سەر ئەو جۆرە ڕۆمانانەش کە چەشەی ئەدەبیی خوێنەریان خەساندووە، نووسەری نوێی سەقەتیش بەرهەم دێنن. نموونەی بەختیار و شێرزاد دەهێنمەوە، چونکە خەزمان نییە. ڕەخنەش لێیان ڕەتکردنەوەیان نییە. نابێ پاساو بۆ ڕەخنە بهێنمەوە، بەڵام خەڵک هەیە تێ ناگات.
لە ڕۆمانی (Flowers for Algernon)دا، دکتۆر چارلی گۆردن نەشتەرگەریێک دەکات، بەڵام نووسەر وردەکاری تەکنەلۆژیی ئامێرەکان باس ناکات، زێتر گرینگی بە ئەنجامەکەی دەدات. خەزنووس دەبێت ئاگای لە ئاستی ڕۆشنبیری و مەعریفی خوێنەر بێت، بۆیە ئەم دوو تەکنیکەی سەرەوە یارمەتی خەزنووس دەدەن یارمەتی خوێنەر بدات لە ڕۆمانەکەی تێبگات. لە ڕۆمانی نوێمدا هێندە باسی وردەکاری تەکنەلۆژی و زانستی ناکەم. بەس ئەوە مانای ئەوە نییە هەر هیچ زانیاری نەدەیت. نا. زانیاری بدە بەس هێندە داوی مەدێ.
ناو لە شتەکانت بنێ. لە ڕۆمانی نوێمدا کۆمەڵێک ئامێری زانستیم داهێناوە و ناویشم لێ ناون، وەک: ماگنۆسکین، ئاڕگ، پۆهمان و تاد. ناو بێ سیفەت و ئەرک نییە. سیفەت و ئەرکیان ئاشکرا بکە. پێویستن. بێو شتەکان ناویان نەبێت، خوێنەر ون دەبێت و نازانێت چ باسە. ڕۆمانی (Star Trek) بخوێنەوە، هەر شتە و ناوی خۆی هەیە. ئەمەش کاری نووسەر و خوێنەر ساناتر دەکات.
پابەندی ئەو یاسایانە بە بۆ جیهانی خەزەکەت داتناون. لە باسەکانی پێشوودا، بە تێری باسی بنیاتنانی جیهان و یاساکانم کردووە. نووسەر نابێ یاساکانی بشکێنێت. ئەی کارەکتەر؟ ڕێی تێدەچێت. سەرپێچیکردنی یاساکان دەبێ لە پێناو شتێکدا بێت، یان هۆی خۆی هەبێت. پاڵەوانی ڕۆمانە نوێیەکەم یاساکان دەشکێنێت، بەڵام هۆی خۆی هەیە و بەشێکە لە چیڕۆکەکە. بەس بێو نووسەر لە بەشی یەکەم یاسایێک دابنێت، بەشی چوارەم یاسایێکی ڕێک پێچەوانەی ئەوی هەبێت و بەشی دەیەمیش یاسایێکی تر، ئەوە پابەندبوون نییە بە یاسا. ئەمە سەر لە خوێنەر دەشوێنێت.
دوا تەکنیک ئەوەیە، دەبێ تەکنەلۆژیا خزمەتی کارەکتەر بکات، نەک بە پێچەوانەوە. تەکنەلۆژیا بۆ خزمەتی مرۆڤایەتییە. كارەکتەر گرینگترە لە تەکنەلۆژیا. کاریگەریی تەکنەلۆژیا پێشان بدە لەسەر کارەکتەر، نەک بە پێچەوانەوە. لە ڕۆمانی (دووی سوور)دا، تەکنەلۆژیا کار دەکاتە سەر خەڵک و پێشانم داوە چۆن خەڵک دەگەوجێنێت. لە ڕۆمانی (Fahrenheit 451)دا، ئاخۆ گای مۆنتاگ دەگۆڕێت بێو کلاریس نەبووایە؟ نا. کەواتە خوێنەر دڵی زێتر بۆ کارەکتەر و لایەنە مرۆییەکە لێ دەدات تا لایەنە تەکنەلۆژییەکە. ڕاستە داهێنانەکە خەیاڵ و بلیمەتیی نووسەر پێشان دەدات، بەس نابێ لەسەر حسێبی کارەکتەر بێت.

سوودم لەم سەرچاوە دیتووە

Julie Hyzy (November 3, 2018). Writing about fictional technology. Retrieved on August 13, 2020 at https://www.writersdigest.com/publishing-insights




پێشێلکاری دیموکراسی” لە پڕۆژەکەی پارتی و یەکێتی دایە” … فەرەیدون_کونجرینی

هاوڵاتیانی و گەلی باشور ” ئەوەی پارتی و یەکێتی بیەوێ و لە هەموو وڵاتە دیموکراسیەکان بونی نەبێت و ڕەفتاری دیکتاتۆرەکانە ئەمان کاری پێدەکەن و نادیموکراسی و نادادپەروەری خۆیانی پێوە لکاندوە” بڕوانن بەناوی گــەلــەوە ڕێگیری دەکەن لە بیروڕای ئازاد، ” پڕۆژەیەك لە هەوڵی خستنە یاسایەکی نادیموکراسی” ڕێگیر لە بیروڕای ئازاد کەبەربەستە لەکاری ڕۆژنامەگەری سەربەخۆو سایتە سیاسی و گشتیەکان و تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان” پێشنیارکراوە” دەیان پەرلەمانتار واژویانکردوە، لەماوەی داهاتودا دەکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە، یاساکان لە ٢٢ تەوەرپێك هاتوە، لە %٥٠ ی کۆسپە لەبەردەم ئازادی ڕادەربڕیین.
لێرەدا لای خوارەوە تەواوی پڕۆژە جێبەجێنەکراوەکەی” کەبەنیازن لە چەند ڕۆژی داهاتوی کۆبونەوەکانی پەرلەمانی هەرێمی باشوری کوردستان بخرێتە جێبەجێکردنەوە ” هەڵبەت ئەم پڕۆژەیە دەخرێتە دەنگدانەوەو بەزۆرینەی دەنگی پارتی و یەکێتی دەخرێتە جێبەجێکردنەوە.

پڕۆژەکە “
*پێشنیازە یاسای رێکخستنی میدیای ئەلکترۆنی لە هەرێمی کوردستان – عێراق
بەناوی خودای بەخشەندە و میهرەبان
بەناوی گەلەوە
پەرلەمانی کوردستانی – عێراق

پشت بە حوکمی بڕگەی (١) لە مادەی (56)ی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ژمارە (١)ی ساڵی ١٩٩٢ی هەموار کراو و لە سەر پێشنیاری ژمارەی یاسایی ئەندامانی پەرلەمانی کوردستان – عێراق لە دانیشتنی ژمارە (…) رۆژی …. بڕیاری دەرچواندنی ئەم یاسایەی دا:
یاسای رێکخستنی میدیای ئەلکترۆنی لە هەرێمی کوردستان – عێراق
مادەی (1):
مەبەستی ئەو دەستەواژە و زاراوانەی لەم یاسایەدا هاتووە ماناکانی لە بەرامبەریان نووسراوە:
حکومەت: حکومەتی هەرێمی کوردستان-عێراق
هەرێم: هەرێمی کوردستان-عێراق
سەندیکا: سەندیکای سەندیکای رۆژنامەنوسانی کوردستان
میدیای ئەلکترۆنی: هەرچالاکییەکی راگەیاندن کە تێدا بابەت و خزمەتگوزاری میدیایی پەخش یان بڵاوبکرێتەوە کە ناوەرۆکێکى ئەلکترۆنى هەیە، بەرهەم دەهێنرێ یا گەشەى پێدەدرى یا نوێدەکرێتەوە دەستاودەستى پێدەکرێ و لەرێی تۆڕی زانیارى نێودەولەتى “ئینتەرنێت” یا هەر تۆڕێکی ترى پەیوەندییکردن پەخش و بلاودەکرێتەوە.
بڵاوکردنەوەی ئەلکترۆنی: گواستنەوە یان پەخش یان ناردن و یاخود وەرگرتنی چالاکی مێدیایی ئەلکترۆنی و ئەو بابەتانەی کە لە رێگەی لاپەڕە و ئەکاونتەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و گروپەکانی ناو ئامرازەکانی پەیوەندیکردن یان هەر تۆڕێکی دیکەی پەیوەندیکردن بەهۆی بەکارهێنانى ئامێر و جێبەجێکارى (ئاپ (APPی ئەلکترۆنی سروشتەکەى هەر جۆرێک بێت یان هەر ئامرازێکی دیکەی تەکنیکی مۆدێرن بەو ئامانجەى لەلایەن خەڵکەوە دەستاودەستى پێ بکرێت.
دۆمینی ئەلکترۆنی: ئەو دۆمینە تۆمارکراوەیە لە تۆڕی ئینتەرنێت یان هەر تۆڕێکی دیکەی پەیوەندییکردن کە لە رێگەیەوە داخلی پێگەکە دەبیت.
پێگەى میدیای ئەلکترۆنی: لاپەڕە یان بەستەر یان پێگە یان ئەپلیکەیشنی ئەلکترۆنی دەگرێتەوە کە ناوێکی دیاریکراوى هەیە وبەناونیشان (دۆمێنێک)ێکی دیاریکراو دادەمەزرێ و لە رێگەی تۆڕی ئینتەرنێتەوە یان هەر تۆڕێکی دیکەوە بەکاردێ.
بابەتی ئەلکترۆنی: هەر بابەتێکی نوسراو یان بیستراو یان بینراوی وەستاو یان جولاو یان تێکەڵەیەک لەوانەی باسکران و لە رێگەی ئامرازی ئەلکترۆنیەوە بەرهەم دەهێنرێت و لە تۆڕەکانی ئینتەرنێت یان تۆڕەکانی دیکەوە بڵاوبکرێتەوە.
رۆژنامەی ئەلکترۆنی (صحیفة الکترونیة): وێبسایت یان ئامرازیەکی ئەلکترۆنییە کە لە رێگەیەوە ناوەڕۆکێکی ئەلکترۆنی بڵاودەکرێتەوە و خۆی لە هەواڵ و بابەت و وتارو ژانرە رۆژنامەنووسیەکانی دیکەدا دەبینێتەوە جا لەکاتێکی دیاریکراودا بێت یان دیارینەکراو.
خزمەتگوازارییەکان یان ریکلامی بازرگانی بەشێوەی ئەلکترۆنی: هەر ناوەڕۆکێک کە بانگەشە بۆ کار و خزمەتگوزاری یان بەرهەم یان کەسانێک بکا لە رێگەی تۆڕی ئینتەرنێت یان هەر تۆڕێکی دیکەی ئەلکترۆنیەوە.
خاوەنی (وێبسایت) یان پێگەى ئەلکترۆنی: کەسی سروشتی یان مەعنەوەی یە کە وێبسایتەکە یان ئامرازە ئەلکترۆنیەکە بە ناویەوە تۆمارکراوە.
سەرنووسەرى پێگەى ئەلکترۆنى : کەسێکی سروشتییە کە خاوەنی وێبسایتەکە دیاری دەکات و لەبەرامبەر دامودەزگا کارگێڕى و دادوەرییەکاندا لە ناوەڕۆکی وێبسایتەکەدا بەرپرسە.

مادەی (2):
میدیای ئەلکترۆنی بە یەکێک لە پێکهێنەرەکانی سیستمی میدیایی هەرێم دادەنرێت، بەپێی بڕگەکانی ئەم یاسایە هەموو کەسێک ئازاد لە بەکارهێنانی، هیچ سانسۆرێکی پێش وەختە دانارێت بۆ ئەو بابەتانەی لە رێگەی میدیای ئەلکترۆنیەوە یان هەر تۆڕێکی دیکەی ئەلکترۆنیەوە پەخش و بڵاودەکرێتەوە.

مادەی (3):
بۆ دروستکردن یا دامەزراندنى پێگەى ئەلیکترۆنى، پیویستە خاوەنى ئیمتیاز یا دامەزرێنەرى وێبسایتەکە راگەیەندراوێک بڵاوبکاتەوە تیایدا ئاماژە بەئامنجى دامەزراندنى وێبسایتەکە و ناو و نازناو و رەگەزنامە و شوێنى نیشتەجێبوونى خۆى و سەرنووسەرەکەى و ناو وزمانى نووسینى پێگە ئەلکترۆنییەکە بکات، راگەیەندراوەکە لەسەندیکاى رۆژنامەنووسان تۆماردەکرێ و بەبەیانى دامەزراندنى پێگە ئەلکترۆنییەکە دادەنرێت.

مادەی (4):
ئەم یاسایە بەسەر ئەم وێبسایت ومیدیا ئەلکترۆنیانەی خوارەوەدا جێبەجێ دەکرێت:

  • خانەکانی بڵاوکردنەوەى ئەلکترۆنی.
  • خزمەتگوازرییەکانی بڵاوکردنەوەی هەواڵ و ئاژانسەکانی دەنگوباسی ئەلکترۆنی.
  • رۆژنامە ئەلکترۆنییەکان.
  • وێبسایتەکانی رۆژنامە وەرەقی و کەناڵە بینراو و بیستراوەکان و پیگە ئەلکترۆنییەکانى ریکلامی بازرگانی.
  • پێگەى ئەلیکترۆنى رێکخراو وکۆمپانیا بازرگانییەکان.
  • مالپەرى ئەلکترۆنى دامەزراوە حکومى و فەرمییەکان.
  • وێبسایتە کەسییەکان و لاپەڕە و ئەکاونتەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و گروپەکانی ناو ئامرازەکانی پەیوەندیکردن.

مادەی (5):
دامودەزگاکانی حکومەت و دەستە گشتییەکان و هەر لایەنێکی دیکەی حکومی و رێکخراوەکان و سەندیکا و یەکێتیەکان و کۆمپانیاکان دەتوانن لە ماوەی شەست (60) رۆژدا بەپێی ئەم یاسا سەندیکا لە کردنەوەی وێبسایتەکەیان یان دەزگا میدیا ئەلکترۆنیەکەیان ئاگادار بکەنەوە و سەرنووسەرەکەی بناسێنن.

مادەی (6):
خاوەنى ئیمتیاز یا دامەزرێنەرى مالپەرى ئەلیکترۆنى پێویستە ئەم مەرجانەی تێدا بێ:

  • دەبێ هەڵگری ناسنامەی عێراقی بێت.
  • دەبێ سەرچاوەی داراییەکەی دیار بێت.
  • تەمەنی لە ٢١ ساڵ کەمتر نەبێ و لەرووی یاساییەوە ئەهلیەتی تەواوی تێدابێ.
  • نابێ پێشتر لەبەر تاوان و کاری ئابڕوبەر و نەپاراستنی ئەمانەت حوکم درابێ.
  • دەبێ ناوی وێبسایتەکە یان ئامرازە میدیاییە ئەلکترۆنیەکەی دیاری بکات و نابێ ناوەکەی هاوشێوەی وێبسایتەکانی دیکە بێت یان لەگەڵ داب و نەریتی گشتیدا نەگونجێ.

مادەی (7):
دەبێ سەرنووسەرى مالپەر ئەم مەرجانەی تێدابێ:

  • دەبێ ناسنامەی عیراقی هەبێ.
  • تەمەنی لە ٢١ ساڵ کەمتر نەبێ و ئەهلیەتی تەواوی هەبێ بۆ کاری رۆژنامەوانی.
  • لانی کەم دەبێ بڕوانامەی ئامادەیی یان هەر بڕوانامەیەکی دیکەی هاوتەریبی (معادل) ئەوەی هەبێ.
  • نابێ پێشتر لەبەر تاوان و کاری ئابڕوبەر و نەپاراستنی ئەمانەت حوکم درابێ.
  • نابێ لە یەک کاتدا سەرنووسەری وێبسایتێکی ئەلکترۆنی دیکەی بێ.
  • گەر داواکاری مۆڵەت کەسێکی سروشتی بوو یان کۆمپانیای تایبەتی کەسێک بوو، دەتوانێ خۆی وەک سەرنووسەری وێبسایتە ئەلکترۆنیەکە دەستنیشان بکات.

مادەی (8):
لەکاتی بەتاڵ بوونی پۆستی سەرنووسەر یان لەدەستدانی یەکێک لەو مەرجانەی کە لە مادەی (8)دا هاتووە، دەبێ خاوەنی ماڵپەڕەکە لە ماوەی شەش مانگدا کەسێکی دیکە وەک سەرنووسەری وێبسایتەکە لە جێگەی دابنێ کە هەمان مەرجەکانى سەرنووسەرى تێدا بێت، لەو ماوەیەشدا خۆی بەرپرسە لە وێبسایتەکە.

مادەی (9):
خاوەنی وێبسایت بۆی هەیە وێبسایتەکە بفرۆشێ یان دەست بەردارى ببێ بۆ کەسێکی دیکە بەبێ وەرگرتنی رەزامەندی سەندیکا، بەومەرجەى ئەوکەسە هەمان ئەو مەرجانەی تێدا بێ کە لەم یاسایەدا هاتووە.

مادەی (10):
هەر گۆڕانکارییەک لە دۆمین یان سەرنووسەری وێبسایتەکەدا هات، دەبێ خاوەنی وێبسایت لە ماوەی مانگێکدا سەندیکا لە گۆڕانکارییەکان ئاگادار بکاتەوە.

مادەی (11):
سەرنووسەری وێبسایت یان خاوەنی ئەکاونت و لاپەڕەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەرپرسە لە ناوەڕۆکی ئەو بابەتانەی بڵاویدەکەنەوە. دەبێ بێبەرامبەر راستکردنەوە و وەڵام و بەدرۆخستنەوەکان لای خۆیان بڵاوبکەنەوە کە لە لایەن ئەو کەسایەتیە راستەقینە و مەعنەویی و دامودەزگا حکومی و ئەهلیانەی ناویان هاتبێ یان یان ناڕاستەوخۆ تۆمەتبارکرابن. وەڵامەکان دەبێ لەو کاتەدا بڵاوبکرێتەوە کە خاوەن سکاڵا داوای دەکات و دەبێ راستکردنەوە و وەڵام و بەدرۆ خستنەوەکە لە هەمان شوێن و بە هەمان زمان و هەمان قەبارە بڵاوبکرێتەوە کە بابەتە سکاڵا لێکراوەکەی تێدا بڵاوکراوەتەوە.

مادەی (12):
هەموو ئەو وێبسایت و ئامرازە میدیاییە ئەلکترۆنیانەی کە ئەم یاسایە دەیانگرێتەوە نابێ بە هیچ شێوەیەک ئەو بابەتانە بڵاوبکەنەوە کە بەپێی بڕگەکانی (2) و (4) مادەی چوارەمی یاسای ژمارە (3)ی ساڵی 2006 تایبەت بە بەرەنگاربوونەوەی تۆقاندن (تیرۆر)دا بە تاوانی تۆقاندن هاتوون.

مادەی (13):
جگە لەو سزایەی کە لە مادەی (13) هاتووە، دادگاکان بەپێی بڕگەی (دووەم)ی مادەی شەشەمی یاسای ژمارە (35)ی 2007 یاسای رۆژنامەگەری کوردستان سزای سەرپێچیکەران دەدات.

مادەی (14):
دادوەر بە ئامادەبوونی نوێنەری سەندیکای رۆژنامەنووسانی کوردستان مافی لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەو تاوانانە هەیە کە لەم یاسایەدا هاتووە.

مادەی (15) مافەكان:
میدیاكارانی میدیای ئەلكترۆنيی، سەرەڕای ئەوەی هەمان ئەو مافانەی رۆژنامەنوسانیان هەیە كە بەپێی یاسا بەركارەكانی هەرێم بۆیان فەراهەمبوە، ئەم مافانەی خوارەوەیشیان بۆ دەستەبەرە:

  1. مافی ئاشكرانەكردنی پاسۆردی تایبەت بە وێبسایتەكانیان
  2. مافی پاراستنی ئامێرەكانیان لە رادێر (التنصت) و هاككردن.

مادەی (16): سزاكان
هەركەسێك پەلاماری میدیاكاری ئەلكترۆنیی بدات، یان دەستدرێژیی جەستەیی بكاتە سەر، یاخود سوكایەتیی پێبكات، وەك ئەوە وایە سوكایەتیی و دەستدرێژیی كردبێتە سەر فەرمانبەرێكی میریی.

خاوەنی وێبسایت سزا دەدرێت بە غەرامەكردنێك كە لە 300 سێسەد هەزار دینار كەمتر نەبێت و لە 500000 پێنجسەد هەزار دینار زیاتر نەبێت، گەر سەرپێچی مادەی (11)ی ئەم یاسایەی كرد. گەر هەر بەردەوامیش بوو، مۆڵەتە تۆماركراوەكەی هەڵدەوەشێتەوە.

خاوەنی وێبسایت سزا دەدرێت بە غەرامەكردنێك كە لە 500 پێنجسەد هەزار دینار كەمتر نەبێت و لە 1000000 ملیۆنێك دینار زیاتر نەبێت، ئەگەر:
یەك: سەرپێچیی مادەی (10)ی ئەم یاسایەی كرد.
دوو: پێش تەواوكردنی لێكۆڵینەوە (تحقیق)ی دادگا، وردەكاریی لێۆڵینەوەكەی بڵاوكردەوە.

سێ‌: سەرپێچيی مادەی (9)ی ئەم یاسایەی كرد. سەرەڕای ئەوەی ئەگەر هەر بەردەوام بوو لەسەر سەرپێچییەكردنی ئەم مادەیە، مۆڵەتە تۆماركراوەكەی هەڵدەوەشێتەوە و ناتوانێت تاكو ماوەی (3) سێ‌ ساڵ، خاوەندارێتیی “وێبسایت” بكات.

سەرنووسەری “وێبسایت”، یان خاوەنی ئەكاونت و لاپەڕە فەرمییەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، سزا دەدرێن بە غەرامەكردنێك كە لە 1000000 ملیۆنێك دینار كەمتر نەبێت و 5000000 پێنج ملیۆن دینار زیاتر نەبێت، ئەگەر ناوی كەسێكیان زڕاند، یان سوكایەتییان پێكرد، یاخود هەڕەشەیان لێكرد، یان پێشێلی یەكێك لە مەرجەكانی نێو مادەی (12)ی ئەم یاسایەیان كرد. ئەگەر هەر بەردەوام بوون، تۆماركردنەكەیان هەڵدەوەشێتەوە و ئەكاونت و لاپەڕە فەرمییەكەیشیان دادەخرێت.
لە كاتی بڵاوكردنەوەی مادەیەكی میدیایی دا، كە بەپێی خاڵەكانی (2) و (4)ی “مادەی چوارەم”ی “یاسای ژمارە (3)ی ساڵی 2006 یاسای بەرەنگاربوونەوەی تۆقاندن (تیرۆر) لە هەرێمی كوردستان- عیراق” بە تاوانی تۆقاندن هاتوون و قەدەغەكراون، سەرنووسەری “وێبسایت” و خاوەنی ئەكاونت و لاپەڕەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، سزاكانی هەمان ئەو یاسایە دەیانگرێتەوە.

مادەی (17):
هەر تاوانێک کە لەم یاساییەدا هاتووە گەر لە ماوەی سێ مانگ لە بڵاوکردنەوەیدا لە لایەن داوکاری گشتی یان کەسی زیان لێکەتووەوە سکاڵای لەسەر بەرز نەکرایەوە بەکۆتایی هاتوو دادەنرێ.

مادەی (18):
هەموو ئەو وێبسایت و ئامرازی میدیا ئەلکترۆنیانەی کە لە مادەی (5)ی ئەم یاسایەدا هاتووە، دەبێ لە ماوەی ساڵێک (سێ مانگ) دوای کارابوونی ئەم یاسایە لە سەندیکا خۆیان تۆمار بکەن.

مادەی (19):
حکومەت بەرپرسە لە فەراهەمکردنى پشتیوانی بۆ میدیا ئەلکترۆنیەکان و ئەو کەسانەی کاریان تێدا دەکەن و رەچاوی بڕگەکانی ئەم یاسایە دەکەن، دەبێ کارئاسانیان بۆ بکات بۆ ئەوەى دەستیان بە نوێترین تەکنەلۆژیا و ئامێرەکان و تۆڕە پێشکەوتووەکانی ئینتەرنێت رابگات.

مادەی (20):
کار بە هیچ یاسایەک ناکرێ کە لە گەڵ حوکمەکانی ئەم یاسایەدا ناکۆک بێ.
مادەی (21): لەسەر ئەنجومەنی وەزیران و لایەنە پەیوەندیدارەکان حوکمەکانی ئەم یاسایە جێبەجێ دەکەن.

مادەی (22):
ئەم یاسیا لە رۆژی بڵابونەوەی لە رۆژنامەی فەرمی (وەقایعی کوردستان) کاری پێ دەکرێت.

هۆیەکانى دەرچواندنی ئەم یاسایە:
رۆژ بەرۆژ میدیای ئەلکترۆنی لە کۆمەڵگەى کوردستان و نێودەولەتیدا رۆڵ و کاریگەریەکانى زیاتر دەبیت و ئامرازێکى گرنگ و سەکۆیەکى فراونى پەیرەوکردنى ئازادى وخستنەرووى بیرورا جیاوازەکان و گواستنەوەى هەواڵ زانیارییە، پێشکەوتنى بەردەوامى تەکنەلۆژیاى پەیوەندییکردن و زانیارى دەرفەتێکى لەبارى بۆ هەموو کەسێک رەخساندووە، بەئاسانى دەستیان بە تۆرەکانى ئەنتەرنێـت و پێگە ئەلکترۆنییەکان و سۆشیال میدیا رابگات، میدیاى ئەلکترۆنى لەیەک کاتدا دەتوانرێ وەک کەناڵێکی (بینراو و بیستراو ونووسراو) بەکاربهێنرێ، بۆیە لەبەر گرنگی و کاریگەرییەکانی ئەم جۆرە میدیایە بەسەر کۆمەڵگا و لەپێناو رێکخستنى بوارى میدیاى ئەلکترۆنى دروست، ئەم یاسایە دانرا.

  • ئەم پرۆژە یاسایە لەلایەن راوێژکارانی لیژنەی رۆشنبیری و وەرزش و لاوان و کۆمەڵی مەدەنی ( مەجید ساڵح و تارق جەوهەرسارمەمى) بەسوود وەرگرتن لە ئەزموونى چەندین ولاتى عەرەبی وناوچەیی ونیودەولەتى ئامادەکراوە.



چاو پێ کەوتن لەگەڵ شیرین عبدوڵڵا

– ژمارە ٥ی ڕۆژنامەی ڕەوت مێز گردێکی لە گەڵ هەندێک لە شارەزایان دەربارەی پەتای کۆرۆنا و ئاکامە جۆراوجۆرەکانی ساز دا. شیرین عبدوڵڵا تیشکی خستە سەر سیاسەتی تەندروستی و سیستەمی تەندروستی ووڵاتەکان:

بەستەری تەندروستی وتەکنەلۆژیا وسیاسەتی تەندروستی

پرسیار: دۆناڵد ترامپ، دەوڵەتی چینی تاوانبار کرد بە بڵاوکردنەوەی فایرۆسی کۆرۆنا/ سارسی ٢، بڵاوبونەوەی پەتای کۆڤیدی ١٩. چین تۆمەتی گوستنەوەی فایرۆسەکەی گەڕاندەوە بۆ تیمە سەربازییەکانی ئەمەریکا کە سەردانی شاری وەهانیان کردوەو لەوێ ماونەتەوە.. بەپێی لیکۆڵینەوە زانستیەکان ودکتۆرەکان بێت، ڤایرۆسەکە لە بازاڕیکی شەعبی یەوە کە گۆشتی شەمشەمە کوێرەی تیا فرۆشراوە لە ناوەڕاستی مانگی ١٢ ەوە، تا ئەوە بوو بەجهیاندا بڵاوبوەوە؟ لە ڕاستیدا ساڵی پار تیمە پزیشکەکانی جین هەر لەهەمان شار لەمانگی ٣ دا ڕاپۆرتێکی زانستیان لە مەترسی بڵاوبونەوەی فایرۆسێکی لەو بابەتەو توشوبنی ئینسانیەتی لەو نەخۆشیە بڵاوکردبوەوە. ئێستاش هەیە لە ئەرشیفدا ماوە. بەشێکی تر لە دکتۆرەکان لەکۆبونەوەکانی ڕێکخراوەی تەندروستی جهیانی سەر بەنەتەوەیەکگرتوەکان هۆشدارییان دابوو بە (پەتای ئیکس /ناویان بردبوو) کە بەئەگەری زۆر بڵاودەبێتەوە ئەگەر ڕێوشوێنە پێویستیە تەندروستیەکان نەگیررێتە بەر، تۆ ئەم سیناریۆیانە چۆن لێدەدەیتەوە؟

ش ع : ئەم سیناریۆیانەی ئەمریکا و چین کە هەر یەکەیان تۆمەت دەخاتە پال ئەوی تر لە راستیدا ڕاکردنە لە واقیعەتەی کەبۆیان دروست کردوین وەڵام دانەوە بەو پرسیارو نیگەرانیانەی خەڵک بەرامبەر دەسەڵاتەکانیان لە ڕوبە ڕوبونەوەی ئەم پەتایەدا وبەشێکن لەو مآساتانەی کە 7.3 ملیار بەشەر بە دەستیانەوە ئەنالێنێت. ئایا ڤایرۆسەکە دروست کراوی چینە یان امریکا ئەوە بۆ ئێمە هیچ لە وە ناگۆڕێت کە وەکو سەربازی بێ چەک کتوپر خراوینەتە ڕیزی پێشەوەی ڕوبە ڕووبونەوە لەگەل نەخۆشیەکی کوشندە دا کە زانیاری زۆرمان نیە لەسەری وەڕێنماییەکانی پێمان دەدرێن ناڕۆشنو سەر لێ شێوێنەرن وە خستونیەتە بەردەم مەترسی داهاتویەکی ئابوری تاریک وترسناک. هەر وەک ئێوە ئیشارەتتان پێ دا لایەنە پزیشکیەکان بروایان وایە ڤایرۆسەکە لە پرۆسەیەکی سروشتیدا دروست بوەوژمارەیەکی زۆر لەپزیشکان وزانایانی تەندروستی گشتی لە ڕۆژی 19.2.2020 لە گۆڤاری لانسیتی بریطانی کە یەکێکە لە گۆڤارە بەناوبانگە پزیشکیەکان نامەیەکی پشتیوانیان بڵاوکردەوە بۆ پزیشکان وزانایانی چین کە تآکید لە سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسەکە دەکەنەوە ونیگەرانیان دەربڕی کە ئەم جۆرە پروپاگەندانە بێجگە لە دروست کرنی ترس وبێ متمانەیی دەبنە ڕێگرێک لە بەرامبەر هەوڵە جیهانیەکانمان بۆ کۆنترۆڵ کردنی پەتاکە. ڕاپۆرت وبەڵگە زانستیەکانیش کە ئەمە دەسەلمێنێت هەیە وبە ئاسانی دەست دەکەوێت. بەلام هۆکارەکانی سەر هەڵدانی ئەم ڤایرۆسە وچەندین کارەساتی سروشتی ترچیە ئەمە شوێنی پرسیارە وئێستا ئەوە ئاشکرایە کە تێکدانی بێ سنوری ژینگە وسروشت بۆڕاوو بازرگانی بە مەبەستی قازانج لە سستەمی سەرمایەداری نیولیبرالیدا بەشەریەتی خستۆتە ژێر مەترسی توش بون بە ڤایرۆسە ئاژەلیەکان کە ئەمە دەلیلی بێ بایەخی تەواوی ئەم سستەمەیە نەک هەر بە ژیانوباش بژێوی دانیشتوانی سەر زەوی بەڵکو بە ژینگە وسروشتیش ودرک پێ نەکردنیەتی وبەلکو بێ باکیشیەتی بە زیانەکانی ئەم جۆرە پراتیکانە.
https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30418-9/fulltext

پرسیار: ئایا سیاسەتی تەندروستی جهانی کەمترخەمە؟

ش.ع: لە ٣١ دیسەمبر ٢٠١٩ چین هەوالی “چەند کەیسێکی التهابی قورسی سنگ لە ووهان” ی بە رێکخراوی تەندروستی جیهانی ڕاگەیاند کە دواتر ناسرا بە ڤایرۆسی کۆرۆنای تازە. لە ١١.٣.٢٠٢٠ دا حالەتی پاندەمیک- پەتای جیهانی- راگەیاندرا..هەتاکو ئیستا کەزیاتر لە 4 مانگە زیاد لە 260.000 کەسی کوشتوە و 3.8 ملیون توش بوە.
ئەمە دەکرا وا نەبێت.
بێ گۆمان سیاسەتی تەندروستی وولاتەکان کەم تەرخەمن و دەنگی نارەزایەتی بەرامبەریان لە جیهاندا بەرز بۆتەوە.
پێش ئەوەی بێمە سەرچۆنێتی مامەڵە کردنی ووڵاتەکان لە گەڵ کۆرۆنا ئەمەوێت ڕوونی کەمەوە کە زۆربەی ولاتانی جیهان لە بناغەدا ئامادە نەبون بۆ ئەمە ویەکێک لە هۆ سەرەکیەکانی ئەوەیە کە سیستەمی تەندروستی وخزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی گشتیان یەکجار لاواز وبایەخ پێ نەدراوە. لەگەڵ ئەوەدا کە سەرۆکی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی تيدروس غيبريسوس لە کۆنگرەی آستانادا 2018 رای گەیاند کە نیوەی ئەو 7.3 ملیارەی دانیشتوانی زەوی دەستی ڕاناگات بە خزمەت گوزاری تەندروستی بناغەیی لەوانە نەخۆشی گوازراوە ونەگوازراوەکان وتەندروستی مناڵان ودایکایەتی ومناڵ بون وتەندروستی جنسی ودەروونی وهتد…نەک هەر ئەمە بەلکو لەم سالانەی ڕابوردودا دەبینین لە زۆر وولاتی دنیادا کە تا رادەیەک ئەم خزمەت گوزاریانەی تیایە بە شێوەیەکی سیستەماتیک وبەردەوام هێرشی کراوەتە سەر ولاواز کراوە بە بەهێز کردنی کەرتی تایبەت وهێنانە ناوەوەی بازاروقازانج وکەم کردنەوەی ڕۆڵ وبەرپرسیەتی دەوڵەت لە دابین کردنی ئەم پێداویستیە سەرەکیانەی کۆمەلگا. ئەمە وای کردوە کە سیستەمە گشتییەکان زیاتر وزیاتر لاواز بن وتوانای بەرگەگرتنی هیچ جۆرە شۆکێکی لەم بابەتەیان نەبێت. زاناو شارەزا تەندروستیەکان زەنگی ئەم مەترسیەیان لێ داوە و هاوارەکانیان پشت گوێ خراوە.
بۆ نمونە لە 2014 دا دوو دکتۆری شارەزا لە تەندروستی کۆمەڵدا لە بریطانیا ئیشارەتیان بەوە دا کە پاندەمیکی داهاتو رووی دا (نەک ئەگەر) کە لەوانەیە ئنفلوەنزای تەیر بێت یان شتێکی کە تەنها چەند هەفتەیەکمان بە دەستەوە دەبێت ئەمە مانای وایە پاندەمیک لە لیستی سەرەوەی مەترسیەکاندا بوە لە ولاتەکەدا وە ئەم دکتۆرانە تیشکیان خستە سەر ئەوەی کە چاکسازیەکانی دەولەتی 2012 ی سیستەمی تەندروستی گشتی بریطانیا ئەم مەترسیەی زۆر زیاتر کردوە. سیستەمی تەندروستی بریطانیا بە یەکێک لە سەرکەوتوترین سیستەمەکانی ووڵاتە پێشکەوتوەکاندا ناسراوە کە بە خۆڕاییە بۆ هەمو دانیشتوانی وڵاتەکە. لە ماوەی٣٠ ساڵی رابوردودا حکومەتە جۆراوجۆرەکانی بریطانیا هێرشێکی توندو بەردەوامیان کردۆتە سەر ئەم سیستەمە بە مەبەستی بەبازار کردنی ودەرهێنانی وردە وردەی لەدەست کەرتی گشتی بۆ کەرتی تایبەت وچنینەوەی قازانج. ئەوە بو چەندین خزمەت گوزاری تەندروستی داخران وە یان کەم کرانەوە وژمارەیەکی زۆر لە کرێکارو کار بە دەستەکانی دەرکراون وئەم هێرشە نەک تەنها کەرتی تەندروستی بەلکو هەمو خزمەت گوزاریە گشتیەکانی وەکو خوێندن وهاتو چۆ خزمەت گوزاریە کۆمەلایەتیەکان و سیستەمی بەنەفیت وخانو بەرە و…هتد گرتۆتەوە بە ڕادەیەک کە ڕێژەی هەژاری لە وڵاتەکەدا یەک جار زیادی کردوە وبۆتە کێشەیەک بۆ ڕێکخراوە خێەرخوازیەکان کە خۆشیان بە هەمان شێوە ئەم ‌پرۆسەیە گرتونیەتەوە. ئەم واقیعەتانە زۆر بە جوانی لە فلیمی (ئای دانیەل بلەیک) ی دەرهێنەری سۆشیالیست کێن ڵۆخ دا ئاشکرا کراوە.
هاتنی کۆرۆنا:
کەواتە کەم تەرخەمیەکان لە ئێستادا دەستی پێ نەکردوە ودرێژ خایەنە وئەم سیستەمە خۆی بەشێکە لە کارەساتەکە. لە گەل سەر هەڵدانی کۆرۆنادا ئەم کەم تەرخەمیانە یەک جار زەق بونەوە نەک هەر لە بریطانیا بەڵکو لە زۆر لە ووڵاتانی بە ناو پێش کەوتو.
هەر وەک دەزانن رێکخراوی تەندروستی جیهانی لە 30.1.2020 حالەتی تەندروستی گشتی بە پەلەی راگەیاند لە سەر تا سەری جیهاندا وپێشتر لە 10.1.2020 دا پاکەجێکی رێنمایی بۆ هەمو وولاتەکان راگەیاند بە پێی ئەو زانیاریانەی لەو کاتەدا هەبون لە سەر نەخۆشیەکە. ئەو ڕەخنانەی بە گشتی لە ووڵاتەکان هەیە ئەمانەن:

  • دەبینین لەباتی کارکردی هاوئاهەنگ لەگەڵ یەکا بۆ لەناو بردنی نەخۆشیەکە وڵاتانی جیهان بەفردی وتێروانینێکی ناسیۆنالیستانەی بەر تەسک مامەڵە دەکەن
  • پلانەکانیان خاووخلیچکی و بێبایەخی پێوە دیارە بە پشت گوێ خستنی پرۆسەی تێست وبە دوادا چونی کەیسەکان وپەیوەندیەکانیان وڕانەگرتنی خێرای کۆبونەوە گشتیەکان وەک مراسیمی ئاینی ووەرزشی وئاهەنگ و کۆڕ وکۆبونەوە گەورە کۆمەلایەتیەکان ودانە خستنی سنورەکان وکارەنتینە نەکردنی هاتوانی وڵاتەکان وکار نەکردنی خێرا بۆ دابین کردنی پێداویستی خۆپاراستن لە ماسک ودەست کێش و ئامێرە تەندروستیەکان (کە دەکرا زۆربەی وڵاتان لە ناو خۆدا دروستی بکەن ویان ئەو زەخیرە ئامێرانەی لە مەخزەنەکاندا تەرخان کراوە بۆ سوپا بەکار بهاتایە!). مانگەکانی ٢ و٣ فرسەتێکی یەکجار گرنگ بو کە دەبوا ووڵاتەکان بەکاریان بهێنایە بۆ خۆ ئامادە کردن بۆ ئەو پەتایەی کە ڕۆژ بە ڕۆژتەشەنەی دەکرد بە بەرچاوماندا.
  • بییر نەکردنەوە لە چینە پشت گوێ خراوەکانی کۆمەلگە وەک پەناهەندە و زیندانی وبێ خانە ولانەکان ودانیشتوانی کەمپەکان وماڵەکانی پەک کەوتەکان…
  • ژنان وقوربانیانی توندو تیژی خانەوادەیی لە پلانەکاندا نەبون ئەوەبو دەنگی نارەزایەتی ڕێکخراوەکانی ژنان لەزۆربەی وڵاتانەوە بەرز بوەوە بە هۆی زیاد بونی توندوتیژی ئەوانەی کە لە کەرەنتینەن لەگەڵ هاوسەرە کانیاندا ودەست رانەگەیشتنیان بە خزمەت گۆزاریەکان وقورسی پەیوەندیەکان
  • زۆربەی وڵاتان سیاسەتی بەرگری قطیع (هۆردو) یان پیادەکرد کە رەخنەیەکی زۆری هاتە سەر لە لایەن شارەزایانی تەندروستی و کۆمەڵایەتیەوە کە سیاسەتێکی شیاونیە. هەندێک وڵات لەمە پاشەکشەیان کرد بەڵام هێشتا سیاسەتەکانیان لە باشترین حالەتدا ناڕۆشن وسەرلێشێوانی دروست کرد لای خەڵک.
  • کرێکارانی کارە بناغەییەکان وەک: کارمەندانی تەندروستی وگواستنەوە ورێگەوبان وپۆست وکرێکارانی شارەوانی وئەوانەی لە سوپەرمارکیتەکان ولە ئامادەکرن وپاکێجکردنی خواردن کار دەکەن.. ورینماییەکانی لەمالەوە مانەوە نایانگرێتەوە. لەبەر ئەوە ئەمانە زیاترین ڕێژەی ئەگەری توشبونیان بە نەخۆشیەکە هەیە. لەگەل ئەمەش دا دەبینین وڵاتەکان کەم تەرخەمیەکی یەک جار زۆریان بەرامبەر ئەم گروپانە کردووە بە تایبەتی لە دابین نەکردنی پێداویستیەکانی خۆ پاراستن لە توش بون بە کۆرۆنا وناڕۆشنی ئامۆژگاریەکان ئەوەتا دەبینین ژمارەیەکی بەرچاو لە ستافی تەندروستی ورێگەوبان وکرێکاری تری ئەم کارە بناغەییانە گینایان لە دەست داوە وگیان لە دەست ئەدەن. ئەمە لە کاتێک دایە کە لە سەر تاسەری جیهاندا کەمییەکی یەکجار زۆر هەیە لە ستافی خزمەت گۆزاری بە تایبەتی کەرتی تەندروستی بە پێی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی.
  • پاکێجی یارمەتیە ئابوریەکان ژمارەیەکی زۆر لە کرێکاران ناگرێتەوە وئەمانە هیچ زەمانەتێکی ئابوریان نیە لە بەر ئەوە لەکاتی توشبونی خۆیان یان ئەندامانی خانەوادەیان بە نەخۆشیەکە بە ئاسانی ناتوانن دەست لە کار هەڵگرن ولە ماڵەوە دانیشن. ئەمە بۆتە رێگرێک لەبەردەم کۆنترۆل کردنی بلاو بونەوەی ڤایرۆسەکە. ئەمە جگە لەوەی کە ووڵاتانێک وەکو عیراق هیچ یارمەتیەکی ئابوریشی دانەناوە.

    پرسیار: تێبینییەکی گرنگت هەیە لەسەر ئەو ڕێوشوێنانەی دەوڵەتان گرتویانەتە بەر بۆ بەرتەسککردنەوەی پەتاکە؟ ئایا مۆدیلی چینیت پێ سەرکەتوو بوو یان سویدی؟ کۆریات لەگەڵ ئەمەریکا پێ چۆن بوو؟ ئایا بۆچی ئیتالیا سیستەمی تەندروستیەکەکەی لەتەواوی ئەوروپا پەککەوتەتر بوو؟

    ش ع: بەراورد کردنی راستەوخۆی ولاتەکان و تآسیری پەتاکە لەسەریان کارێکی راستەوخۆ ومستقیم نیە وە هەر وڵاتەو سیستەمێکی جیاوازی هەیە بۆ تۆمار کردنی کەیسەکان. بەلام چەند نمونەیەکی سەرکەوتو هەیە لە جیهانداکە ئومێد بەخشە ونیشان دەدەن کە کارکردنی بە پەلە وهاوئاهەنگ دەتوانێت تارادەیەکی زۆر بەر بە ڤایرۆسەکە بگرێت وە لانی کەم لە خراپترین نتیجە بمانپارێزێت بۆ نمونە کۆریای باشوور کە زۆر بە چڕی تێست وبە دواداچونی کرد ویان المانیا کە بە پەلە ڕێژەی تێستیان زیاد کرد و نیوزیلەندە بە هەمان شێوە ستراتیژی لە ناو بردنی پیادە کرد. بە پێچەوانەی ئەمانەوە دەبینین وولاتانی امریکاوبریطانیا وبرازیل بۆ نمونە بە جولانەوەی خاوەخاو وناڕۆشنی وسەر لێشێواوی ئامۆژگاریەکانیان وڕاکێشانی پەنجەی تۆمەت بۆ ئەم وئەو وبیرکردنەوەی تەسک لە سنوری جۆغرافیای وڵاتەکاندا بۆ مەبەستی ناوخۆیی لەباتی هاوئاهەنگی لەسەر ئاستی جیهان بوە هۆی ڕێژەیەکی یەکجار زۆر لە تووش بوان ومردنیش. ئەم جۆرە بێ بایەخی وکەم تەرخەمیەی وولاتەکان بۆتە شوێنی نارەزایەتیەکی بەرفراوانی خەلک وڕۆڵی دەولەتەکانی جیهان لە پاراستنی بەرژەوەندی هاوولاتیانیانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.

پرسیار: بەدڵنییاییەوە، هەرکەس ولایەن وگروپ وحزبێکی سیاسی جددی پاش کۆرۆنا دەبێت پرۆژەیەکی گرنگی سیاسەتی تەندروستی گشتی لە بەرنامەکەیدا بگونجێنێت؟ ئاڵوگۆڕێکی گرنگ بەسەرسەرجەم جومگەکانی سیستەمی تەندروستی وڵاتدا بێت؟ لە ڕوانگەی تۆ چ بەرنامە وپرۆژەو ستاندەردیکی زانستی پیویستە بۆ کۆمەڵگای ئەمڕۆ؟

بە رای من ئەم پەتایە دوو کێشەی ئەمڕۆی خستە ڕوو کە مرۆڤایەتی گەیشتۆتە شوێنێک کە چارەسەرکردنیان بۆتە پێداویستیەک قابیلی دواکەوتن نیە. یەکەمیان نایەکسانیە ودووەم نەبونی خزمەت گوزاری تەندروستی گشتی بۆ هەموان وە بە خۆڕایی.
کۆرۆنا کێشەی ئەو بەشانەی کۆمەڵی زەق کردەوە کە دەسەڵاتداران نایانبیستن ونایابینن ولە پلانە ئابوری وکۆمەلایەتی وسیاسیەکانیاندا حیسابیان بۆ ناکەن. کۆرۆنا هەمو جیهانی بە ئاگاهێنایەوە کە نایەکسانیەکی خەیاڵی دەورو بەری داوین. کۆڤید-١٩ چالەنجێکی بایۆلۆجیە کە جگە لە باری فیزیکی ودەرونی ئاکامەکانی کۆمەلایەتی وئابوری ودرێژ خایەنن. دەتوانم بڵێم کە بە لێکۆڵینەوە لە بایۆگرافی توشبوەکاندا وئەو گروپانەی کەزیاترین زیانیان پێ گەیشتوە ڕێگای چارەسەروبەرگرتن بە پەتا وکارەساتی تری لەم جۆرە مان بۆ دەردەکەوێت.
ماڵپەری بی بی سی نیوز رۆژی ٨/٥/٢٠٢٠ دەڵێت کە دانیشتوانی ناوچە هەژارەکان دووقات ئەگەری مردنیان بە کۆرۆنا هەیە (٥٥/١٠٠٠٠٠)وەک لە ناوچە دەولەمەندەکان (٢٥/١٠٠٠٠٠).
هەچ پرۆژەیەکی تەندروستی گشتی کاتێک دەتوانێت خزمەت بە کۆمەلگا بکات کە هەمو توێژەکانی کۆمەڵ بە خۆڕایی وبە بێ هیچ جیاوازیەک دەستیان پیا ڕابگات.
ئەوەی کە پێویستە هە هەمو وڵاتەکاندا سیستەمێکی تەندروستی وچاو دێری کۆمەڵایەتی (صحە ورعایە اجتماعیە) گشتی یە بە ستانداردێکی بەرز لە فێرکرکردن وراهێنان وئامرازودەزگای کواڵیتی بەرز وبە هەل ومەرجی کارکردن وموچەیەکی باش بژێوی شایستە بۆ هەمو کارمەندان کە بتوانێت خزمەتگوزاریەکان پێشکەش بە کۆمەل بکات بە یەکسانی وبە بێ جیاوازی وپارێزراو بێت لە دەست تێوەردانی کەرتی تایبەت وبازاڕ وسیاسەتە ئابوریە نیولیبرالیەکان.

شیرین عبدالله
9.5.2020




بە پیرەوە نەچوونی خەڵکی کوردستان بە بانگەوازەکەی شاسوارو نەوەی نوێ، تەنانەت لەزۆنی سەوزیش چیدەگەیێنێت؟ … تاهیر عیسا

سەرباری لەباریی، زەمینەی بابەتی بۆ ڕاپەڕین و هاتنە مەیدانی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشی کوردستان، بۆ باشترکردنی ژیان و گوزەران و مووچەو مەزایاکانیان، بەڵام هەوڵەکانی شاسوار و جووڵانەوەکەی، هەمدیسان لەناو ئەم هەل ومەرجە بابەتیەدا، چرووک و مایەپووچ دەبێت.
خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشیی کوردستان، ئەگەر بەشیی ئەوەش ئامادەکاریی سیاسیی و چینایەتیانەیان نەبێت، بۆ خۆڕێکخستن و هاتنەمەیدانیان، لەدژیی دەسەڵاتیی مافیایی لەکوردستان، بەڵام بای ئەوەندە بەپێی مێژووی زیاتر لە دوو دەیەی ڕابردوویان لەئیعتڕازات وناڕەزایەتیاندا، تەجرووبەی ئەوەیان پەیاکردووە، کە بەدوای دەنگی هەموو دۆڵ وزوڕنایەک نەکەون ئەمجارە!
بای ئەوەندە وشیارییان هەیە، بتوانن لەمە تێبگەن، کە شاسواریش وەک گەنەیەک “پندێک” و زەروویەک لەناو جەستەی کۆمەڵگای کوردستان و لەناو زۆنگاویی گەندەڵکاری لەکوردستاندا، وەک بازرگانێکی تەڵەکەباز و تەماحکار، هەڵتۆقیوەو دەیەوێت، بەهەر نرخێک بێت سواریی شەپولی ناڕەزایەتیەکانیان بێت و بەرەو ئامانج و تمووحاتە سەرمایەداریەکانی هەنگاو هەڵگرێت.
دەتوانن لەمە تێبگەن، کە شاسوار لەباشترین حاڵەتیی بانگەشەو بانگەوازەکانیدا بۆ خۆپیشاندان وهێنانە سەرشەقامی خەڵک، نموونەیەکی باشتر لەگۆڕان و ڕەوتە ئیخوانیی و ئیسلامیەکانی تر نابێت و نموونەیەکی باشتریش لەحەڤدەی شوبات، کە لە پێکدادانی کاسەی خوێنی ڕژاوی دەیان خۆپیشاندەری هەژارو نەداردا، کرایە دەستمایەی کۆبوونەوە نهێنیەکانی مەسیف وسەری ڕەش و لە ئیتافاقیەی ژێر بەژێریی دوور لەچاوی خەڵک ومیدیادا، نۆشکراو کۆمەڵێک دەستکەوتی مادییان بۆ خۆیان لێچنیەوە، پێشکەش ناکات.
ناتوانێت لەباشترین حاڵەتیی خۆیدا، لەباوکی هەژاران، کە ئەمڕۆ کوڕەکانی میراتگریی زەویی و گردو تەپۆلکەوسەرمایەو کۆمپانیاکاننی، باشتربێت.
توانیویانە فەهمی ئەوە بکەن کە شاسوارو نەوەی نوێش، بەدوای هەمان ئامانجێکەوەن کە گۆڕان بەدوایەوە بوو، کە ئەمڕۆ لەگەڵ خانە سەڕەتانیەکانی حووکمڕانی ئەم کۆمەگایەدا، حکوومەتی هاوبەشیان هەیەو هاوسۆزو هاوپەیمانی یەکترن و خەڵکی هەژارو نەداریش دەبێت هەر لەئەژنۆی خۆیان بدەن.

شاسوار، وەک نوێنەری ڕەوتێکی لیبڕاڵی سەرمایەداری، کە وەک لە بەرنامەو کارنامەیاندا دیارە، کە بەدوای ئامانجی چینایەتیانەی خۆیانەوەن، کە لەباشترین حاڵەتیاندا، ناتوانێت تەمسیلی ڕەوتی لیبڕاڵی جیهانی وڵاتانی ئەمریکاو ئەوروپاش بکات، کە لەسێبەریاندا، خەڵک تەنانەت نەیان توانی لە تەمەنی دوورو درێژی حووکمڕانیاندا، لەدام و دەزگایەکی تەندروستیانەی تێرو تەسەلدا بەهرەمەند بێت و بە هەزاران کەسیان لە بێ ئۆکسجینی و ٮێدەرمانیی و بێدکتۆری وبێقەڕەوڵەییدا، گیانی لەوپەڕیی ئازاریی گیانسپاردندا، سپارد.
ئەم ڕەوتە لیبڕاڵیەی لەئاستی دنیادا، لەوەڵامدانەوە بە خواست وداواکاری کرێکاران و زەحمەتکێشان، نەک هەر بێدەربەستە، بەڵکو هەر ڕۆژە لەهەوڵی لێسەندنەوەی ئەو ماف و ئازادیانەشی دایە، کە لە مێژووی خەبات وتێکۆشانی چینایەتیانەی خۆیدا، بەدەستی هێناون و نموونە هەرە پێشکەوتووەکەشیی، لە خنکاندنی “جۆرج فلۆیدی” ڕەش پێستدا، بینیمان کە تا ئێستاش ڕق وقینی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش وئازادیخوازیی ئەمریکاو جیهانیش لەبەرامبەریاندا نەنیشتۆتەوە.
شاسوارو جووڵانەوەکەی، کە ئیدیعایەکی لەمجۆرەی هەیەو لە حەملە ئیعلامیەکانی دەورانی هەڵبژاردنی پێشووش، نموونە قێزەونەکەی لەوەدا دەردەکەوت، کە ململانێ چینایەتیەکانی کۆمەڵگای کوردستانی لەناو تەپو تۆزیی نەوەی نوێدا وندەکردو نموونەی خۆی وەک بازرگانێکی دزیی سەرکەوتوو، بۆ تەواوی گەنجانی کوردستان تەعمیم دەکرد، ئەمەش بۆخۆی چاوداخستن و حاشایی کردنێکی ڕاشکاوانەی قانوونە کوێرەکانی سیستەمی سەرمایەداریی و مڵکدارێتی تایبەتیی و کاری بەکرێ وزیدەباییە، کە سەرچاوەی هەموو زوڵم و زۆر و چەوساندنەوەیەکی ئینسان لەلایەن ئینسانیی تەواوی کۆمەڵگاو سیستەمەکانی دنیای ئەمڕۆیە.
شاسوار و جووڵانەوەکەی، ماهیەتی سیاسیی تەڵەکەبازانەی خۆیان، زیاتر لەوەدا نیشاندا، کە خوازیاری هەڵبژاردنی پێشوەختە و هەڵوەشاندنەوەی حکوومەت و درێژەدان بەهەمان سیستەم وگاڵنەجاڕی هەڵبژاردن و نوێنەرایەتیی پەڕلەمانن، لەکاتێکدا باش دەزانن، کە ئەوەی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن، لەکوردستاندا یەکلادەکاتەوە، بانگەشەو تەبلیغات و خستنەڕووی پڕۆژەو بەرنامەو بەرنامەسازیی حیزب وڕێکخراوەکان نییە، بەڵکو جگە لەسەرمایەی زەبەلاح و میدیای زەبەلاح، لەناو پڕۆسەی هەڵبژاردن لەکوردستاندا، ئەوە میلیشیاو هێزی چەکداری زەبەلاحە، سەرکەوتوو و براوەکان دەستیشان دەکات.
شاسوار، بەشیعاریی هەڵبژاردنی پێشوەختە، بیانەوێت ونەیانەوێت، جارێکی دیکە بەم شیعارەیان، دەیانەوێت، دەسەڵات و سیستەمی سیاسیی گەندەڵکاریی هەرێم، لە هاتنە مەیدانێکی وشیارانەی چین وتوێژەکانی خوارەوە، بپارێزن.
کۆمەڵگای کوردستان، وەک باقیی کۆمەڵگاکانی تر لەجیهاندا، کۆمەڵگایەکی چینایەتییە، کە کێشەو گیرو گرفتە قووڵەکانیی لە حاکمیەتیی کەمایەتیەکی قازانجپەرست و دزو مشەخۆردا، سەرچاوەی گرتووە و دەبێت بۆ کۆتایی هێنانیشیی، خەباتێکی چینایەتیانەی هەمە لایەنەی کارساز بگیرێتە بەرو چین وتوێژە مەحڕوومەکانی کۆمەڵگا خۆیان ڕێکخراوبکەن و دەسەڵاتێکی جەماوەریی لە شوێنی کارو ژیان و گەڕەکەکان و شارو شارۆچکەکاندا دابمەزرێنن، کەلە جەماوەریی بوونەوەی ئەم دەسەڵاتە جەماوەریەدا، دەتوانێت کۆتایی بە دەوریی ئەحزابیی بۆرژوازیی و دەسەڵاتی میلیشیاییان بهێنێت و کەنارگیریان بخات.
هەڵبژاردن لە هەل ومەرجێکی لەمجۆرەدا کە زەمینە زاتیەکانیشی بەرجەستەیە، دەتوانێت مانا پەیدا بکات و دەسەڵاتێکی سۆڤیەتاتی”شوڕایی” کە خوارەوە نوێنەرایەتی سەرەوە دەکات، لەڕێگای هەڵبژاردنی نوێنەر لە کارگاو دەوائیرو شوێنی ژیان وگەڕەک و شارو شارۆچکەکان، کە لەکۆتاییدا شوڕای سەراسەری وڵات دادەمەزرێنێت و هەموو ئان وساتێکیش ئەم ئەنجوومەنی نوێنەرایەتییە، کەلە ڕێگای دەسەڵاتی خوارەوەی کۆمەڵگا دامەزراوە و لەژێر سانسۆریی لێپرسینەوەو لێپێچینەوەی بەردەوامدایە، پێچەوانەی سیستەمی پەڕلەمانی کە بۆ چوار ساڵ جارێک لەڕێگای پەنجەمۆریی خەڵکەوە شەرعیەتی دەسەڵاتدارێتی چوارساڵ مسۆگەردەکەن و بۆچوارساڵیش خەڵک ڕەوانەی ماڵەوە دەکاتەوە و لەهەر جۆرە ئیرادەو سانسۆرو دەخالەتێکی ڕاستەوخۆش بێبەشیان دەکات.

تاهیر عیسا /15.08.2020




داهێنان …لە نێو دۆزەخدا…زیرەک وەک نموونە ! … دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن

هه ولێر – ٦/٢٠٢٠
بەشی یەکەم :-

داهێنان.. بە تایبەت داهێنانی( هونەر) ی و بەتایبەت تریش هونەری ( گۆرانی) .. لە کورترین پێناسەو پێدا هه ڵگوتن دا ..ئەو بەرهه مەیە کە جەماوەرو پسپۆرەکان پێشوازی لیدەکەن و هه ریەکە بە گوێرەی تێگەیشتن و زەوقی خۆیانەوە پەسنی دەکەن ، ئاستی بەرزی داهێنانەکە لە هه موو ئەو داهێنانەی پێشە خۆی و سەردەمی خۆی باڵاتر دەبێت و بەردەوام بڵاو دەبیتەوەو زۆرترین ئارازوومەند چاوی لێ دەکەن و دەیڵێنەوەو زۆرترین هه واداریش بەردەوام گوێی لێ دەگرن ! لە گەڵ بە سەر چوونی ڕۆژگاریش پتر بڵاو دەبێتەوەو سنوورەکان دەبەزێنێ ، دەچێتە نێو دڵی هه موو چین و ئاست و تەمەن و ڕەگەزێکەوە، سنووری وڵات و نەتەوە کەی خۆی دەبڕێ و تێکەڵ بە هونەری دەورو بەرو جیهان دەبێت .
زیرەک لەو ڕۆژەی بۆ یەکەم جار لە ڕادیۆی بە غدا بە گۆرانی ( ئەسمەر یارم جوانە )(١) دەنگی هه ڵیناو تادەگاتە دوا گۆرانی و هاواری کە ( وا من نەخۆشم دەردم گرانە!! )(٢) یەو پێش کۆچی دوایی و بە نەخۆشی و لە سەر نوێنی مەرگ و لەبەردەم تەسجیلێکی ئاسایی دا تۆماری کردووە! .. تا ئێستاش کە نزیک بە پەنجا ساڵ بە سەر شەهیدبوونی دا تێدەپەڕێ ! تا ئێستا هیچ هونەرمەندێک لە ئاستی بەرزی داهێنان و لە زۆری و هه مە جۆری داهێنان دا.. لە لوتکە داهێنانەکانی زیرەک نزیک نە بووەتەوە ! ئەوە نزیکەی حەفتا ساڵە زیرەک ڕیزی پێشەوەی داهێنانی گۆرانی نەداوە بەکەس ، نەک هه ر لە نێو کورد ..ئەگەر لێکۆڵینەوەی زانستی وردی بۆ بکرێ لە نێو هونەرمەندانی دەورەو بەرو جیهانیش دا لە زۆر ڕووەوە هه ر یەکەمە .
لە بارەی بە هرەو لێهاتووی وداهێنانی زیرەک سێ کەسی زۆر نزیک لە زیرەک و تێکەڵ بە ژیان و هونەری ئەو باسی دەکەن ، یەکێکیان (دکتۆر محمد صدیق مفتی زادە) یە کە لەرادیۆی تاران لە گەڵ زیرەک بووە دەنووسێ :(هونەر..بەشێکی خودا دادە، زۆرتر بە هه وڵ و تێ کۆشان نی یە، هونەر، بارەییەکەیە بە هه موو کەس نادرێ؛ هونەر بە خوێندەواری نی یە،هونەر، تیشکێکی بە تینە کەلە جیهانی پەنامە کی یەوە، پرشنگی خۆی بەر ئەداتەوە، لە ناکاوئەکەویتە سەر دڵێک، ئەو دڵە رووناک ئەکاتەوە،بە بێ ئەوەی خاوەن دڵ ئاگای لە خۆی ببێ،یەکێ لەو کەسانە کە بە بارەی هونەری پەنامەکی ڕازاوەتەوە، (کاک حەسەن زیرک)ە ، کە بە بێ ئەوەی بخوێنی ، هونەرێکی تەڕ دەس وبەستە زانێکی چالاک ونوکتە وێژیکی قوڕس و قووڵە، ئەو هونەرمەندە، هه روەها کە شێوەو چارە نووسێ زۆر بەی هونەرمەندان ئەبێ وابێ، لە ژیانی خۆی دا ناکامی و چەوسانەوەی زۆری دیوە، تاڵی و سوێری ڕۆژگاری گەلێ چێشتووە ، لە گەڵ ئەو هه موو سەختی وتەنگ وچەلەمەش کە بەسەریا هاتووە ،هونەرە بە نرخەکەی خۆی لە هه رکات و ڕۆژگارێک دا، کە هەلی بۆ هه ڵکەوتبێ ، بۆ خزمەت بە گەل و نیشمانی بەکارهێناوە ودەرخستنی هونەرەکەی بۆ بە تین کردنەوەی پایەو بناغەی مۆسیقای کوردی ، بە ئەرکێکی گەورەی سەرشانی خۆی زانیوە .)(جریکەی کوردستان.ل١،چ ٢)
دووەم کەس کە باسی بەهرەو لێهاتووی زیرەکی کردووە خاتوو( میدیای زەندی) خیزانیەتی ، ئەوێش لە پێشەکی چاپی دووەمی( چریکەی کوردستان ) دەنووسێ :(حەسەن ، بە خوو خدەیەکی خوداداوی خەڵات کرابوو،چوونکە باوەکوو سەوادی نە بوو، بەڵام زۆربەی هۆنراوەکانی بۆ خۆی دەیهۆنی یەوە ،(…)حەسەن زیرەک پێاوێکی زۆر قسە خۆش و زۆر بە زەوق وشەوق بوو، هونەرمەندێکی تەواو، پڕ پێست لەگەڵ واژەی هونەردا بوو،(…)باوکوو ئێستاش بەڕاستی وێنەی نی یەو تەنیا کەسێک بوو کە هه م ئاوازو هه م هۆنراەو تەسنیفی زۆربەی ئاواز و گۆرانی یەکانی بۆ خۆی دایناوە )(چریکەی کوردستان ل١١،١٢) هه روەها( میرزا کەریم خۆشناو ) کە چوار ساڵ لە نزیکەوە لە گەڵ زیرەک ژیاوە، ئاوا باسی شوێن و کات و هۆی داهێنانی زیرەک دەکات :(حەسەن زیرەک ئەگەر تۆزی دڵی خۆش بوایە، زۆر شتی بۆ ئەهاتو شتی تازەی دائەهێناو هی وای ئەوت کە هیچ کەس نەیبیستبێ..بۆ یەکەم جار ئەیخستە بەر گوێچکەی ئەم خەڵکە.ئێمە بە ئاواتەوە بووینکە هه میشە دڵی خۆش بێت ، چونکە بە دڵخۆشی خۆی دڵی خەڵکی تریشی شادمان وکامەران ئەکرد.)(بەسەرهات، ب٢ل٥٩) جگە لە دڵخۆشی ، زیرەک بە خەم و دڵتەنگیش داهێنانی بۆ دەهات و دڵ و دەرونی دەکرایەوە ، هه ر میرزا کەریم لە سەر زاری زیرەک دەگێڕیتەوەو دەنووسێ:(زیرەک گوتی: کاکە وابزانم تۆ بۆمن زۆر بە پەرۆشی! بەڵام ، من هه ر تۆزی دڵگیر بم دەرگای هونەرم بۆ ئەکرێتەوەو شیعری ڕێک و پێکم بۆدێت وئاوازی خۆش و تازەشم دیتە سەرزارو دەری دەبرم وبەم گۆرانی گوتنە بری غەم لەسەر خۆم لا ئەبەم ولە هه مان کاتیشاخەڵکی دەورو بەریشم شادو دڵ خۆش دەکەم! میرزا دەڵی جا چی لە مە چاتر هه یە ؟زیرەک ؛ دەڵی ،باوەڕ دەکەی کە دەردەسەری ونا ڕحەتی و بەسەرهاتەکانم بوونەتە مایەی سەرکەوتنم لە ژیانی هونەریمدا، هه رکاتێ دڵم لە شتێ شکابێ و کاری تێ کردبم ئەوسا داری غەم لە نێو دڵما بەری شیعرو ئاوازی گرتووە و تا ئارەزووم کردبێت چاکترین شیعرو جوانترین ئاوازم بە خۆشترین دەنگ و سەدام وتووەو تا وتبێشم هه ر بۆم هاتووە .)(بەسەرهات. ب١،ل٧٢) ئەوەش تایبەتمەندییەکی زیرەکە ، کە بەدڵخۆشی و بە دڵتەنگی لە هه ردوو باردا داهێنانی کردووە. هه ر بە هۆی ئەم لێهاتووییەوە یە زۆر لە شارەزایانی مۆسیقاو دەنگ و هونەر زیرەک بە (نابیغە وعەبقەری و ئەفسانە) ناو دەبەن. – ئەگەرچی ئەو بە هرەو لێهاتووییەی خودا پێداوی و سروشتیەی زیرەک ، لەگەڵ بوونیا هه بوو ، وەک هه رسێ بەڕێزان باس دەکەن، بەڵام؛ زیرەک خۆی هه ستی بەم تواناو بە هرەیەی خۆی کردووەو خۆشی ویستووە و پەروەردەی کردوباج وقوربانی زۆری بۆدا و پاراستتوویەتی، وەک گەوهه ری گرانبەها دێ و دێ و شارەو شارو وڵاتەو وڵات و بەندیخانەو بەندیخانە، بە ئاوارەیی و هه ڵاتوویی و دەربەدەری و بێ جێ و بێ ماڵی بەرگری لێکردوو پەرەی پێداوە!
سەرە ڕای ئەمانە هه مووی نهێنیەکی گرنگی سەرکەوتنەکانی زیرەک عاشق بوونیەتی! زیرەک بە هه موو بوونی دەروونی و روحی و جەستەیی و ئەقڵی و باوەڕی خۆیەوە عاشق بوو..عاشق بە ژن بەجوانی.. بە جوانیە کانی ژن بە جوانیەکانی سروشت بە گیاو گوڵ و باڵندەو دارو دەرخت و سەوزاییەوە . بە شاخ و ئاوو کانی و دۆڵەوە ،عاشق بە کوردو کوردستان بە زمان و هونەرو کلتورەکەیەوە ،عاشق بە هونەر بە دەنگی خۆی عاشق بە مۆسیقاو هه موو جۆرەئامیرەکانی، عاشق بە مرۆڤ بە مرۆڤایەت. ئەم عەشقی زیرەک ئەگەر شادو بەختیار بووبێ یان دڵتەنگ و بێزار.. لە هه ردوو باردا گرێی بە هرەی کراوەتەوەو هه تا گوتبێتی وەک خۆی دەڵێ ..گوتوویەتی و جوان و چاکی گووتووە، هه تا گوتبێتیشی هه ر بۆی هاتووە !
داهێنان، بۆ کەسی داهێنەر .. جگە لە تواناو لێهاتوویی و بەهرە کەسییەکە. لە باری ئاسایی داپێویستی بە تەندورستیەکی باش و دەروونێکی ئاسودەو ناو ماڵێکی ئاوەدان و دەوروو بەرێکی هێمن ولەبار هه یە ! بە ڵام؛ ئەگەر سەرنجی ژیانی هونەرمەند ( حەسەن زیرەک ) بدەین ، ئەوا دەبیبین نەک هه ر ئاوا نە بووە ! بەلکو تەواو پێچەوانەی ئەم جۆرە ژیانە ژیاوە.. ژیانێک زیرەک گوتەنی : ئەگەر بێن و سەیر بکەن تەعەجوب دەمێنن!! دیارە هه ر داهێنەرێکیش شێوازی تایبەت بە خۆی هه یە لە کاری داهێنان دا، زیرەکیش خاوەنی تایبەتمەندی خۆی بووە ! هه ر چەندە وەک دەڵێن :(بۆ داهێنان هیچ یاساو ڕێسایەکی پێشوەختە نیە!چونکە داهێنان بۆ خۆی لەدەرەوەی هه موو یاسایێکی پێشوەختەو ئامادەکراوە !) زیرەکیش داهێنەرێکی دەستەو ڕست بووە، هه ندێ جار لە یەک کاتدا زیاتر لە گۆرانی یەک و دا‌هێنانێکی بۆ هاتووەو تێماوە نەیزانیوە کامیان زووتر تۆمار بکەن.
ژیانی زیرەک پڕ بووە لە هه ژاری و بێکەسی و دەربەدەری و ئاوارەیی وهه ڵاتن و بەندیخانەو غەدرلێکردن و لێدان و ژن هێنان و گۆرانی گوتن ! خۆی دەڵێ: خودا ئاگادارە زۆر جار لێانداوم ؛ خۆشم نازانم لە سەر چی بووە !؟ زیرەک زۆر جار کە فرسەتی بۆ هه ڵکەوتووە باسی ئەوەی کردووە کە لییانداوە!! هه ر لە بەرگی دووەمی کتێبەکەی (میرزاکەریم خۆشناو ) چەندین چیرۆکی لێدان هه یەو چەندان جار زیرەک خۆی باسی ئەو لیدانە دەکات ! جگە لەوەی هه موو جارێ بە خۆڕایی و بەبێ گوناه لییانداوە ، ئەگەر بەوردی سەرنج بدەین زۆربەی جارەکانیس هه ردەستی دەوڵەتی تێدابووە. جارێکیان میرزاکەریم هۆی شەڕو لیدانەکان لە زیرەک دەپرسێ ، زیرەک لەوەڵام دا دەڵێ:(پێم نەگووتی وەزعی من (مەعمولی) نیەوناوێرم دەردی دڵی خۆم لای هه مووکەس باس بکەم بەڵام ڕۆژێک دادێت پڕ بەدەم هاواربکەم وخەڵکیش حاڵی بکەمکەوە بۆچی ناێلن لە هیچ شوێنێک- جێگیر ببم و- هه روەختێکیش ئارەزوویان لێ بێت ئەوە بەهانەیەکم بۆ دەدۆزنەووەو تێروپڕتێم هه ڵدەدەن و دەڕۆنەوە!!)(بەسەرهات. ب٢،ل٩٦،٩٧)
ئەگەر سەرنج بدەین ، ئەم وەڵامەی زیرەک هه موو حەقیقەتەکە دەخاتە ڕوو..ئەوەی کە زیرەک ناوێرێ دەردی دڵی خۆی بکات ! لە هێزێک دەترسێ ، ئەو هێزەش .. دەوڵەت و لە دوڵەتیش دەزگا بەدناوەکەی (ساواک) زیاتر کێیە؟؟ ئەوە ساواکە بەدوای زیرەکەوەیەو لێناگەڕێ لە هیج جێگایەک جێگرببێ وکاسبیەک بکات و هه رناوەناوەش هه نجەتێکی پێ دەگرن و تیروپڕی تێ هه ڵدەدەن و دەڕۆنەوە!! هه ر بۆیە زیرەک بە هیوایە کە ڕۆژی بێت و بتوانێ بەدەنگی بەرز هاوار بکات ڕاستیەکان بۆ خەڵک باس بکات ، کە ئەوە چ لایەنێکە بە بەرنامە لەزیرەک دەدەن و بۆچی لێشی دەدەن ! دوا جار زیرەک ئەمە بۆ (حسێن)ی برای باس دەکات و دەڵێ:(تەماشایەکی ئەولاو ئەم لای خۆی کردوبەدەنگی نزم گووتی : حوسێن(زدی اطلاعات) ئەزیەتم دەدات وئەڵی ئەبی بچیتە ئەودیو ئیشمان بۆ بکەی! جەن دەڵێم باوکم ئەمن هی ئەو شتانە نیم و(سەوادیشم) نیەئێوە چۆن ئیستیفادە لە من دەکەن ؟ ئەڵێن ئەتۆ بە ماڵەوە بچۆ عیراق ئێمە پارەیەکی زۆرت دەخەینە ئیختیاروخۆشمان خەڵکت بۆدەنێرین تۆش هه رچی مەعلومات هه یەپێیان بڵێ وئەوانیش بۆ ئێمەی دەهێننەوە! هه ڵبەت خۆشت ئەزانی ئەم جۆرە شتانە بە من ناکرێت وئەگەر پێشم بکرێ نایکەم با ساڵی دوو سێ جارتێم هه ڵدەن و بە فەقیریش ئەژیم وبەڵام( ئەو کانی یەی ئاوم لێ ی خواردووتەوە هیچ کاتێک بەردی تێ ناخەم وخیانەت بە خاکەکەی عێراقیش ناکەم) لە ناو خەڵکیش سەربەرز ئەژیم، لە دوایی دابە شۆخیەوە پێکەنی وگووتی بەتەنیا بەر بەرەکانی دەوڵەتێش ئەکەم)(بەسەرهات. ب٢،ل٩٢،٩٣) ئێستا بە ڕوونی دەرکەوت ئەوە دەوڵەتەو لە نێو دەوڵەتیش ساواکی بەدناوە لەزیرەک دەدات و بە دوایەوەیە ناهێڵێ لە هیج جێگایەک کوچاگری ڕەش بێت و نانێک پەیدا بکات! ئەوە زیرەکیشە ئامادە نیە( ساواک ) ی بکات و ئامادە یە ساڵی دوو سێ جاریشی لێ بدەن !!
زیرەک هونەرمەندێکی رەسەن و داهێنەری کورد بوو ، زیرەک هونەرمەندێکی سەرکردەی هونەری کوردایەتی بوو، کوردایەتی پاک ، هونەری زیرەک هونەرێکی داهێنان و بەرگری بوو،بەرگری لە ژیان و لە کوردبوون ، دەوڵەت دەیویست ئەم هونەرمەندە مەزنەو ئەم هونەرە بەرزە بخاتە خزمەت خۆی ! بەڵام، زیرەک پیاوی ئەوکارە نەبوو، ئەو لەوانە نەبوو شانازی بە ساواک بوونەوە بکات!!

سەرەتایەکی دۆزەخی..

زیرەک هه رکە لەدایک دەبێت لە بۆکان و لەوماڵەی کە بەم دواییە (حوسەین) ی برای لە ڤیدیۆیەکی تۆمارکراودا بە لەقە لەق وگریانەوە دەڵێ:( لە بۆکان و لەو کۆڵان ولەوماڵە کاکم زیرەک لەدایک بووە.)( بەرنامەی ک ٢٤ ) لەدایک بوونی زیرەک دەکەوێتە سەروبەندی کۆتایی هاتنی شەڕی یەکەمی جیهانی ،کە لێکەوتەکانی چوارساڵی شەڕ تەواوی ناوچەکەی داچۆڕاند بوو! زیرەک لە دایک و باوکێکی کوردو لە نێو خانوادەیەکی هه ژاری ئەوێ ڕۆژێی کوردستان چاو بە سەر جیهانێک دادەکاتەوە کەدەستە گەرمەکانی شەڕو ناهامەتیەکان وێرانیان کردبوو ..بەڵام؛ هیچ دەستێک دیارنە بوو ڕێکی بخاتەوە !
زیرەک هه ر زوو و بە منداڵیەوە بەر شەقی(قەدەرو زەمانە) دەکەوێ و ئەو شەقی قەدەرو زەمانەیە بەدوایەوە دەبێت و ژیانی لێ دەکات بەدۆزەخ ، تا بە ژەهر کوژتنەوە دەیخەنە گۆڕ!! ئیتر زیرەک چاو دەکاتەوەو ناکاتەوە و هه ست بە ژیان دەکات و نایکات .. شۆکی دەروون هه ژێن یەک بە دوای یەکەوە ژیانی زیرەک پڕ دەکەن لە ئازاری دۆزەخی ! هه ر زوو باوکی دەمرێ..زیرەک لە ژیاننامەکەی خۆی کە بە شیعر لە (چریکە،١٩٦٦) دا بڵاوی کردووتەوە ئاوای باسی ژیانی خۆی دەکات :
دەستی قودرەت بوو ، بابم کۆچی کرد
دایکم مێردیکرد ، زوو بەدەست وبرد(٣) بەو جۆرە ماڵی ئێمەی بە قوڕ گرت بزنی دەفرۆشت، دەیگوت مانگا مرد خوشک و برامی وادەر بەدەرکرد خەڵکی بۆکانی لێمان خەبەرکرد بناغەی ماڵی لە بن دەرهێنا سەبارەت بە میرد، گشتمانی دەرکرد هه شت نۆ ساڵە بووم، بووم بە عەمەلە لەکارکردنا زۆر ئەم کرد پەلە ئیتر..زیرەک لە بێ باوکی و بێ دایکی و بێ ماڵی و بێ سەر پەرشتی وهه ژاری دا بەو تەمەنی منداڵیەوە دەکەوێتە کارکردن و .. تا یازدە ساڵە ئاوا کارم کرد مانگێ شەش تمەن، من بێگارم کرد لە نێو ئەم ژیانە پڕ زەحمەتەش دا برا گەورەکەی ژنێک هه ڵدەگرێ .. برام گەورە بوو، کچێکی ڕفاند ئەمنیشی تارکرد، هه ردێ و شارم کرد ئیتر لیرەوە زیرەک سەرە ڕای هه ژاری وکرێکاری و بێ ماڵی.. پێی هه ڵاتنیشی دەکرێتەوە و دێیەو دێ و شارەو شار وڵاتەو وڵات دەکات و نا حەسێتەوەو ناگیرسێتەوەو شەقی زەمانەو قەدەر هه ر بەدوایەوە دەبێت . لە دوازدە ساڵێ دا دەبێتە قاوچی و لە سێزدە ساڵی دا ، وەک خۆی دەنووسێ : لە ١٣ ساڵە پەیام کردبوو نێو نەم دەویست کەسێ من بکا بە خێو وەک باس دەکەن زیرەک هه ر زوو بەهرەی دەنگخۆشیەکەی دەردەکەوێ و لە کۆڕو کۆبوونەوەو شایی دا گۆرانی دەڵێ و سەرنجی خەلک بۆ خۆی ڕادو کێشی وئەمەش دەبێتە هۆی ناو پەیداکردن و هه ست بە خۆکردن ! هه ربۆیە زیرەک بە خۆ دێتەوەو بیر لە کەسایەتی خۆی دەکاتەوە کە تا ئێستا چۆن ژیاوە !! ئیتر بڕیاردەدات خۆی خاوەنی خۆی بێت و کەس ئەو بە خێو نەکات. ڕاستە هه ر زوو بەمنداڵی کاری زۆر وگرانی کردووە ؛ بەڵام ، کارکردنەکان تا ئێستا شاگردی و گاوانی و ناو ماڵی ئەم و ئەو بووە ، کە ئەم جۆرە کارکردنە بۆ ئەو ڕۆژگارە جۆرێک بووە لە خوڵامی و بەندایەتی ! ئێستا کە ناوبانگی پەیدا کردووە ، بەوە ڕازی نابێ خاوەنی هه بێت و بە خێوی بکات ! لە چواردە ساڵی داسەرلیو بۆردەکات ودەکەوێتە سەرکێشی و ئاوارەیی زۆرترو دەربەدەری بەردەوام وهه ر ڕۆژەی لە دێیەک و لە شارێک و جەمێک تیرو دوو جەم برسی .. لە ١٥ ساڵە فکرم هاتە سەر خۆم ڕازاندەوە ، جلم کردە بەر بەم جل لە بەرکردن و فکر هاتنەوە سەرە زیرەک دەکەوێت بیری خوشک وبراو کەس و کاری لە بۆکان و دڵ پڕ هیوا دەگەڕێتەوە ! هه مووم دیتنەوە ، یەک یەک و دوو دوو بە خراپیان زانیم ، لێم یان نەگرت خوو کە کەس و کاری ڕووی نادەنێ جارێکی تر بەدڵی شکاوە ئاوارەیی و دەربەدەری و بێکەسی باوەشی بۆ دەکاتەوە.. کێ بێ بێ گەورە، کە بەرەڵڵابێ وەک منی لێ دێ ، زەحمەتە چابێ بەڵێ گێژەنی ژیانی نێو کۆمەڵگای بێ سەرو بەر زیرەک دەگەیێنێتە ئەو حیکمەتەو هۆی ئەم کارانەی خۆی ڕوون دەکاتەوە .. لە شازدە ساڵە، چەند دەرکەم تەقاند چەندەکارم کرد ، چەند سەرم شکاند لە چەند کەسم دا، چەندم زامدارکرد چەند باڵم بڕی ، گوێ سوانەم ڕووخاند برسیەتی سەری پێ هه ڵدەگرێ ولە مەرا غە دەبێتە توتنچی و دەچێتە تەورێزو دەس بە قاچاغچیەتی دەکات و دەگێرێ.. شەوێک کە گیرام، مردن لای وی چێ تاڕۆژ لی یاندام، بەدارو قامچی ئەو گیرانە کە گیراوە بەریان نەداوە تا تەمەنی بووە بە بیست ساڵ، کە بەردەبێ دیسان ژیانی هه ژاری و کرێکاری ودەربەدەری ڕووی تێدەکاتەوە ، لەو ماویەدا هەرچی ناخۆشی هه یە جارێکی تر دەیچێژێتەوە ! چەندە پەندم دێ ،بووم بە بیست وچوار باش بێ عەقڵ بووم ،بێ شەرم و بێ عار بەم حاڵ و بەم بێ کەسی و بێ کاریە ڕوودەکاتە تاران وخوزستان ومەسجید سولیمان و خوڕەمشەهرو شاری ئابادان..بەداخەوە.. هه رچەند گەڕام، کارم دەست نەکەوت نە لە کارخانەو نە لە شیرکەی نەوت بەناچاری ڕوو دەکاتە بەسرا لە عیراق و لەوێش بێ سەرو بەریەکی زۆر دەبێت وکاری دەس ناکەوێ وبە برسیەتی و لە ترسان ڕوو لە مەجیدخان دەکات و بەو هیوایەی ئەمجارە براو براژن و برازا ڕووێکی خۆشی بدەنێ ! لەودەمەدا براکانی حاڵیان باش بووە ، هه رچۆنی بێت .. بوومە نۆکەریان، بوو بوومە کاردار بەشەو ئێشکچی ، بەڕۆژ باروکار سەرە ڕای کاری زۆرو مانوو بوونی بەردەوام لچ ولیوی لێ هه ڵدەقرچینن و حەقەکەی نادەنێ ، بەشەڕو ناخۆشی پاش گیران و بەندیخانە بە هۆی (وێنس خان ) ئاغای دێ بەردەبێ و حەقەکەی دەدرێتێ، دەڕواو لە سەقز دەبێتە شاگردی حاجییەکی تەماحکار وشەوو ڕۆژکاردەکەن وبەلۆری حاجی دار دێنن بۆ شار ، شەش حەوت مانگی پێ دەچێ ، لۆری خراپ و باری گران زیرەکی نەشارەزا لە هاژووتنی لۆری ..لۆری بۆ ناگەڕێتەوەو دەیکێشی بە دیوارێک و وەردەگەڕێ و ئاگردەگرێ ، کوڕێکی گەنج بە ناوی ( مستەفا) و دەزگیراندار گیان لەدەست دەدات ،زیرەک دەنووسێ .. مستەفا چ گەنج،چە شیرین لاوە گیرۆدەی گەردوون خستیە ئەم داوە زیرەک خۆی بە هۆکاری مردنی مستەفانازانی وڕووداوەکە وەک ڕێککەوت باس دەکات و دەڵێ: خەتام تیا نەبوو، بە کەلام و ڵڵا خودالێ ی خۆش بێ، یەزدان ئیشاڵڵا زیرەک کە ئەو گەنجە دەمرێ (لەساڵی ١٣٢٠ی هه تاوی ڕێکەوتی١٩٤١)(بەسەرهات،ب٢ل٢٢) لەترسی ئەوەی بە و گەرمیە کەس و کاری کوڕە دەستی لێ بوە شێنن خۆی دەکات بەمردوو ، خەڵک دەوریان دەدەن و چاندارم دێن و سایەق و زیرەک و نەفەرەکان دەگرن ! زیرەک لە جاندارمری فرسەتی دەس دەکەوێ و هه ڵدێ ، هه رچەندە جاندار بەدوای دادەگەڕێن و ڕێگای لێ دەگرن ؛ چۆن شارەزای ناوچەکە دەبێ و بە زەحمەتی زۆر خۆی دەرباز دەکات، چەند کەندو جۆم دەبڕێ و لە دوورەوە کەپرێک دەبینێ و دەچێتە لایان ، پێرێک و کەنجێک دەبن ..سەرەتا دەیانەێ زیرەک دەسگێر بکەن ! بەڵام، زیرەک هه رزووهه ست پێ دەکات و چەقۆ دەردێنێ و گەنجە بەرزەفت دەکا..پیرە دەکەوێتە پاڕانەوە گەنجەش تکای لێ دەکات و هه ردووکیان دەلێن: کە کوڕەم واگرت ،پیر کەوتە هاورار وتی ئینساف کە، ئەی برای ڕێبوار جەهێڵ پاڕاوە و داوێنی بادام سەری دانەواند جوان خۆی لێ لادام وتی بە خێر بێی ئەی کاکی میوان مە بێ عەقڵ بووین ، ببوورە ئامان ! لە جەواب دا ووتم براو بابە کەم منیش دەر حەقتان جارێ چادەکەم بەرە بەیانی زوو پێرە بانگی دەکاو نانی دەداتێ و دەڵێ: زوو خۆت دەربازکە ، هه رچۆنێ بێ دگاتە تەورێزو لەوێ دەبیسێ کە بە دوایەوەن ، ناچار ڕوودەکاتە تاران ..لە تاران خەریکی کاسبی دەبێ لە نیوان قوم و تاران دێ و دەچێ ،پاش دوو ساڵ ژیان بەم شێوەیە ، جارێکی تر غەریبی کەس وکاری دەکات و دەگەڕێتەوە تەورێزو لە وێشەو دەچێتەوە مەهابادو دەچێتە دادگاو ڕووداوەکە چۆنە ئاوا دەگێڕیتەوە .. نە پاڕامەوە کە بمدا نەجات واش تێ نەکۆشام بمداتێ خەڵات نۆ مانگم کێشا زیندان ، بە خەتا دەوڵەت بەخشێنی پێ کردم عەتا ئەم کەین و بەینە ، ساڵێک بوو تەواو جا چۆن پیر نەبم، چۆن بمێنێم لاو!؟ بیست و حەوت ساڵەم ئاوا هاتە بان جا خۆت کۆمەک بە ،خودای لامەکان زانیم ئە ئاوا لێم وشک دەبێ خوێن پێتاوم پێچا بۆشاری پێنجوێن بەشی دووەم:- دامەزران لە ڕادیۆی بەغدا.. لە نێوان پێنجوێ و سلێمانی و کەرکوکو هه ولیر دا دێ و دەچێ ، هه رچی دەکات هه ر پێی دەڵێن ؛ تۆ ئێرانی ! بە هه نجەتی زیارەتی غەوسی گەیڵانی ڕوو دەکاتە بەغدا.. بەغدا پاک گەڕام شارع ، چاخانە بووم بە شاگردی موسافیرخانە باش کارم ئەکرد ، ڕۆژو شەوانە لە ئوتێل شیمال ، کە جێی کوردانە مسافیرێکمان بوو کە مام جەلال بوو یەکجار گەنجێکی بە بێ غەلال بوو(٤)
ڕەحمەتی (مام جەلال) ئەوێش دەگێڕیتەوە کە گوێی لە دەنگی زیرەک بووە، لە کاتی کارکردن دا گۆرانی گوتووە ، زۆری پێخوش بووە ، هه ر بۆیە پێی دەڵێ دەتبەم بۆ ڕادیۆ ! کە زیرەک ئەمە دەبیسێ لە خۆشیان پێی عەردناگرێ ! بەڵام دەڵێ من جنسیەم نیە ! لە بارەی جنسیەوە زۆر بەڕێز ئەوە باس دەکەن کە یارمەتی زیرەکیان داەو نفوسی عێراقیان بۆ دەرهێناوە . هه رچؤنێ بێت دەگاتە ڕادیۆە ئەو کاتە بەڕێز
(عادل عیرفان) بەڕێوە بەری ڕادیۆی کوردی دەبێ ! داوا لە زیرەک دەکەن بەندێکیان بۆ بڵێ ..
کە بەندێکم گوت ، بە دڵی پڕ گریان
لە خوداوە جەرگیان بۆم بوو بە بریان
گوتیان بە ڕاستی لە هجەی شیرینە
بەڵام ، داخەکەم کە بێ تەمرینە
پاش ئەوەی بە تیپی مۆسیقای دەناسێن ، زیرەک دەڵێ :
ئۆرکیست کە هاتن ،هه موو کویرو شەل
لە خۆشیان گشتیان کەوتنە پەلەپەل
لیرە زیرەک زۆر بەوردی باسی کەسەکان و ئامیرە مۆسیقیەکان دەکات ، دوا جار دەڵێ :
مە خلەس دامەزرام لە بەشی کوردی
لە رادیۆی بە غدا هێجگار بە مەردی
زولمیان لێ کردم، مانگێ شەش دینار
مانگ لەگەڵ مانگ زیادیان کرد ناچار
بەم شێوەیە چەند ساڵ لە بەغدا بە غەریبی و بێ کەسی دەگوزەرێنێ ، بەڵام، دەڵێ .. ئەو چەند ساڵە دۆستی باشم پەیداکردوو ناوو نابانگیشم بڵاو بووەوە.
لە گەڵ شۆڕشی( عەبدوڵکەریم قاسم ) کە شەقام پڕ دەبێت لە بمری و بژی ! وەک هونەرمەند باکووری باس دەکات ، لە ترسی ئەوەی ئازاری بدەن ؛ چۆن گۆرانیەکی بە( مەلیک فەیسەل)(*٥) دا هه ڵگوتووە ، زیرەک بە ناچاری ڕوودەکاتەوە ئێران ..
مەخلەس (٥٨) ماڵم بە جێ هێشت
هیچم نە هێنا بە عەزمی خوێ چێشت
گەڕانەوە بۆ ئیران ..
ئێمە لە ناونیشانی ئەم بابەتە نووسیومانە(داهێنان ..لە نێو ئاگر دا) لەوەش دا مەبەستمان ئەو شۆک و ڕووداوو پێشهات و بەسەرهاتە دەروون هه ژێنانەیە کە یەکجار زۆرن لە نێو ژیانی زیرەک دا ، ئێستا لەو بەشەی ژیانی زیرەک بە پێی ئەو زانییاریەی ئێمە هه مانەو زیرەک خۆی باسی کردووە ، بە ژمارە شۆکەکان بەسەر دەکەینەوە :
١ – زۆر بە منداڵی باوکی دەمرێ ، باوک مردنیش بۆ ئەو تەمەنەی زیرەک سەدمەیەکی گەورەبووە.
٢ – دایکی شودەکاتەوە ، شوکردنەوەی دایکی شۆک و هه ژاندنێکی تر بۆ زیرەک و جارێکی تریش شۆکی مردنی باوکی بیردەخاتەوەو دووجار هه تیوی دەکات.
٣ – بەهۆی باوک مردن و دایک شوکردنەوە زیرەک بێ ماڵ و سەر پەرشت دەبێت وهه ر ڕۆژەی کارێک دەکات و هه رشەوەی لە جێگایەک دەخەوێ .
٤ – براگەورەکەی ژنێک هه ڵدەگرێ و ژیانی زیرەک ناخۆشتر دەکات و ناچار دەبێت ئەویش ڕابکات .
٥ – لە بێکاری دا دەبێتە قاچاغچی و دەگیرێ و زۆری لێ دەدەن – لیدانێک مردن لای وی چی- وماوەیەک بەند دەکرێ .

٦ – پاش دەر بەدەری و ئاوارەیەکی زۆر غەریبی کەس و کاری دەکات و دەگەڕێتەوە ، بە داخەوە نەک هه ر ڕووی نادەنێ تاوانباریشی دەکەن ! دیسان ڕوو لە ئاوارەیی و دەر بەدەری دەکاتەوە .
٧ – ئەمجارە دەبێتە شاگردی سایەق لۆری حاجیەکی تەماحکارو لە ڕووداوێک دا لۆری لەدەست وەر دەگەڕێ و گەنجێک بە باوی ( مستەفا) دەبێتە قوربانی و زیرەک لەترسان ڕادەکاو جارێکی تر دەبێتەوە ئاوارە .
٨ – پاش ماوەیەک دەگەڕێتەوەو خۆ تەسلیم دەکاتەوە ووەک میدیای زەندی لە پێشەکی چاپی دووەمی چریکەی کوردستان دا نووسێویەتی : بەهۆی ئاگرگرتنی ماشینەکەی لە سەقزداو کوژرانی لاوێکی ١٨ ساڵە بە بەندی ئەبەد مەحکوم بووە .
٩ – ئەو کە لە بەندیخانە بەردەبێ دەبینێ ( دایکی خیزانی ئەوی – کە ناوی مەحبووبە بوو- لە حوسەینی برای مارە کردووەو هه ر ئەوشەوەش بووە کە زیرەک لە بەندیخانە دێتەدەرەوە!! وا پێ دەچێ ئەمە یەکەم ژنی زیرەک بێت؛ ئەمکارە ئازاری ڕوحی زیرەک دەدات خۆی بۆ ناگیرێ وسەر هه ڵدەگرێ !
١٠ – دواجار دێتە عێراق و دەگاتە ڕادیۆو شەش حەوت ساڵێک لە بەغدا دەبێ ، کە عەبدوڵکەریم قاسم ڕژێمی پاشایەتی دەڕووخێنێ و دەیکات بە کۆماری ، زیرک ناچار دەبێت هه ڵبێ و ڕوو بکاتەوە ئێران ، لەو ڕوو لە ئێران کردنەویەدا بەدەستی بەتاڵ بە بێ هیچ سەر مایەیەک ، وەک خۆی دەنووسێ: ئەوەندەی خوێی خۆی پێ نەبووە بیکاتە ناو چیشت !!
١١ – کە دەگەڕێتەوە ئێران بە ناچاری( گەوهه رخانم ) بە چی دێڵێ ! ئەو گەوهه ر خانمە ی گۆرانی ( گەوهه رێ ) ی بۆ دەڵێ ، دوا جار دەرکەوتووە کە گەوهه رخانم ( جەمیل ) لە سک دابووە ، ئەو جەمیلەی باوکی خۆی نەدی و ئەو باوکەی ئاگاداری ئەوە نە بوو کە کوڕێکی هه یە بە ناوی جەمیل ؟!!
١٢ – لە هه مووان ناخۆشتر کارەکەی لەدەس دا.. کە وەک هونەرمەند کارمەندی ڕادیۆی ئێستگەی بەشی کوردی بەغدابوو، کە ئەو یەکەمین جارو دواجار بوو ئاوا ماویەکی درێژ لە یەک شوێن و یەک کار بکات و کارەکە بەدڵی خۆی بێت .
١٣ – بەنەمانی کارەکەی ئەو فرسەتەشی لەدەس چوو کە هه فتانە چەند گۆرانیەکی تازە لە گەڵ تیپی مۆسیقا تۆماربکات و بە هۆی ئێستگەوە هه رزوو بە نێو وڵات دا بڵاو ببێتەوە .
١٤ – ئەو کار جێهێشتن و هه ڵاتن و گەڕانەوەیە بۆ ئێران، لە گەورەترین پایتەختی ناوچەکە دوور دەکەوێتەوە کە ماوەیەکە تێیدا دەژێ و دۆست وئاشنای زۆری تێدا پەیداکردووەو وەک هونەرمەندێکی گەورە ناسراوەو هه تا ڕادەیەک لە نێو کۆمەڵگا جێگای خۆی کردووتەوە !
١٥ – کە هه ڵدێ و دەگەڕێتەوە ئێران ..وەک کەسێک .. نازانێ چارە نووسی چی دەبێت! بەدەستی بە تاڵ و بە بەرکی بەتاڵ و بە ناوبانگێکی زۆرەوەو بە ترس و دڵە دڵیەکی زۆرەوەو بە ناچاری جارێکی تر سنوور دەبەزێنێ و دەگەڕێتەوە ئیران .
١٦ – بە هۆی ئەوەی کە زیرەک ئێرانی بوو ، ئەو نفووسەی پێی دامەزرابوو ،ساختە بوو! زیرەک تا لە عیراق بوو ئەو ترسەی لە دڵ دا هه بوو ، ڕۆژێ ئاشکرابێت و بگێرێ و بکەوێتە بە ندیخانە و کێشەی بۆ دروست بێت، بەردەوام لە دڵەوە ئەم ترس و نیگەرانیەی هه بووە ، هه ر بۆ یە لە چەند گۆرانیەک ئەو ترس و نیگەرانییەی خۆی دەربڕیوە و دەڵێ:( سەت ساڵ لە عێراق بم هه ر پێم دەڵێن خەلکی عەجەمە! لە گۆرانیەکی تریش دەڵێ: ناوێرم ئەوکچەی ماچ کەم پێم دەڵێ خەلکی عەجەمە!) هه تا لە عیراق بوو ئەم ترس و نیگەرانییەی- ئێرانی و عەجەم بوون – ەی بەردەوام لە دڵ دابوو!
١٧ – بە هۆی ئەوەی کە زیرەک لە ڕەنگ و ڕوودا زۆر بەرچاو نە بووە و ڕووی ئاوەڵەی هه بوو ، زۆر کەس کە دەنگی ئەوی لاخۆش بووە ، کە زیرەکی دێوە یەکسەر ئەمەیان دەربڕیوەو ڕوو بە ڕوو پێیان گوتووە .. دەنگ و ڕەنگی وەک یەک نیە ! ئەمە بەردەوام دوو بارە بووەتەوە ، هه تا ئەو ژنە جوان و خاتوونە تەورێزییەش کە زۆر جار نامەی ئاگراوی بۆ زیرەک دەنووسێ و داوای لێ دەکات سەری بدات. دواجار کە زیرەک دەچێتە تەورێزو دەچتە ماڵەکەی ، ژنە کە چاوی بە زیرەک دەکەوێ تەواو بە پێچەوانەی نامەکان ..بەشێوەیەک بە ساردی و بێ مەیلی پێشوازی لە زیرەک دەکات ، کە کۆشکی خەیالی خۆی زیرەک هه ردووکیان پێکەوە دەڕووخێنێ و دەڵێ : خۆزگە هه ردەنگم بیستباو ڕەنگم نەدیبای و ئەو نامانەشم بۆ نە نووسیبا!! هه ر بۆیە زیرەک ئەم گرێ دەروونیە بە گۆرانی دەربڕیوە ، لە یەکی لە گۆرانیەکان دەڵی: بۆچ من لە جوملەی جوانی عەبدی خودانێم !!
١٨- پاش مردنی باوکی زیرەک دایکی شودەکاتەوە ، ئەو شوکردنەویە زیرەک خۆی باسی کردووە . لە ژیاننامەکەی لە چریکەی کوردستان دەڵێ :
دەستی قودرەت بوو،بابم کۆچی کرد
دایکم میردی کرد، زوو بە دەست و برد
بەو جۆرە ماڵی ئێمەی بە قوڕگرت
بزنی دەفرۆشت، دەیگوت مانگا مرد
خوشک و برامی وا دەر بەدەرکرد
خەڵکی بۆکانی لێمان خەبەرکرد
جا زۆر جار خەڵک ئەم شوکردنەوی دایکیان بە چاوی داداتەوەو گوتوویانە..کوڕی( ئامینەکەیفەیە) و دایکی شوی کردووتەوە! ئەمەش هه تا لە ژیان بوو زۆر جار زیرەکی پێ عەیبدارکراوە ! بە ڵام؛ خۆزگە هه موو ئەوانەی کە دایکیان شوی کردووتەوە وەک( حەسەن زیرەک ) هونەرێکیان پێشکەش بە میللەت دەکردو! جا با ئەوسا دایک شوکردنەوە خراپ با!؟
داهێنان لە نێو شۆک دا..
ئێمڕۆ بەوەندە ئاگاداریەی کە هه مانە لە بارەی ژیانی زیرەک لە ڕۆژی لە دایکبوونیەوە تا ساڵی ١٩٥٨ ، ئەم ١٨ شۆکە دەروونهه ژێنەمان بۆ تۆمار کرا! دڵنیاشم کە هێشتا زۆر ڕووداو پێشهاتی ناخۆش و گران هه یە ، لە ژیانی زیرەک لەو ماوەیە دا ئێمە نەمانزانیوە ،لە گەڵ ئەم هه موو ئازارو شۆکە گەورەیە ش دا، بەرهه می داهێنراوی زیرەک لەو ماوەیەی کە لە عیراق بوو، چ لە ڕادیۆی بەغداو چ لە ئاهه نگە گشتی و تایبەتیەکانی ماڵان .. کە تائیستا کەس ژمارەی گۆرانیەکانی بەتەواوی نازانێ چەندە ؟ چ ئەوانەی ڕادیۆو چ ئەوانەی لەدەرەوەی ڕایۆ لە عێراق گوتوویەتی ! ئەمانەش بەرهه می یەکەمین قۆناغی تۆمارکراوی گۆرانیەکانی هونەرمەند(حەسەن زیرەک) ن،کە هه ر گۆرانیەک لەم گۆرانیانە بۆ خۆی لوتکەیەکە لە لوتکە زۆرەکانی داهێنانی ئەم هونەرمەندە گەورەیەی کورد . ئێستا دەتوانین بە دڵنیاییە وە بڵێن: هونەرمەن حەسەن زیرەک ..ژیانێکی دۆزەخی هه بوو ، دەنگێکی بە هه شتی !

بەشی سێیەم :-

لیدانی زیرەک لە ڕیی گەڕانەوەی بۆ ئیران..
زیرەک زۆر جار لێیدراوە..ئەگەر دواجار هه موو لێدانەکان دەستی حکومەت و ساواکی تێدایە ئەوا
ئەمجارە کە لەزیرەک دەدرێ ! لیدانێک سەربەماڵی مردن دادەکات..بەڵام ؛ لیدانێکی بەهه ڵەیەو بە هۆی بوکێکی ترکی کوردی نەزانەوەیە ،تکایە خۆت کارەساتەکە بخوێنەوە، وەک ئەوەی زیرەک خۆی بۆ میزاکەریمی گێڕاوەتەوە کاتێ لە پاش شۆڕشی عەبدولکەریم قاسم بەناچاری ڕوودەکاتەوە ئێران و لە ڕێگای گەڕانەوەئاوای بەسەردێ !
بۆ مشكێك (زیرەك)ی بە لێدان دا؟!
میرزا کەریم خۆشناو دەگێڕیتەوە کە زیرەکدەڵێ:(
دوای (شۆڕشی) چواردەی گەلاوێژی ١٩٥٨ ی زاینی(٦) لە عێراقدا من گەڕامەوە ئەمدیو لە ڕێگا زۆر ماندوو بووم وەك بڵێی گەندە تایەكیشم لێ بوو. منیش لە دێیەكەو نێزیك ڕێگاكەم برادەرێكی زۆر خۆشەویستم هەبوو كە زۆر جار لەماڵی ئەو نانم ئەخواردو ئەخەوتم، ناوی كوێخا عەزیز بوو بیرم كردەوەو لە دڵی خۆمە گووتم ئێستا من نەخۆشم ناتوانم بەڕێگەدا بڕۆم با سەرێكی ماڵی دۆستەكەم بدەم و شەویش لایان ئەخەووم تا تۆزێك لەشیشم سوك ئەبێ تایەكەش بەرم ئەدات و دیداریش تازە دەكەینەوە. ئەو كاتەی من هاتوچۆی كوێخا عەزیزم ئەكرد، چوار كوڕی هەبوو كە هیچیان ژنیان نەهێنابوو كوێخا ژنیش زۆر میهمان نەوازو گران و پتەو بوو ڕوم كردە دێیەكەو سەیرم كرد جێگە ماڵی خانە خۆیكەم خانویەكی گەورەو حەوشەو حەساری چاك بە بەردو سیمان دروست كرابوو گەشتمە پێش ماڵەكە ژنێكی زۆر جوان و جاحێل لەبەر دەرگا وێستابوو منیش لێی چومە پێش و گووتم: ئەرێ ئێرە ماڵی كوێخا عەزیزە خوشكێ؟ ژنەكە زەردەخەنەیەكی كردو گووتی: ئاری وەڵڵا ئێرەیە ماڵی حاجی كوێخا ئەتو چیت دەوێ؟ ووتم: من میوانم حاجی لە ماڵە؟ لە دەنگی ئێمە كوڕە لاوێكی چوارشانە هاتە دەرەوەو گوتی: فەرموو كاكە وەرە ژورەوە وا دیارە ماندوشی؟ گووتم: نەك تەنها ماندوو ئەمن تاشم لێیەت ئەگەر دەكرێت جێگایەكم بۆ داخەن. سەیرم كرد ناو داڵانەكە هێشتا سیمان نەكرابوو پڕبوو لە كونە مشك جێگایان لەسەر ئەو كونە مشكانە ڕاخستم، چاوم گێڕا حاجی و كوێخا ژنم نەدی سێ ژنی زۆر جوان و جاحێل لە ماڵەكە هاتووچۆیان دەكرد، ئەو ژنەی قسەی لەگەڵ من كرد كوردی و توركی تێكەڵاو دەكرد وەك بڵێی خەڵكی لای نەغەدە بوو، دەم بە پێكەنین و ڕوو خۆشبوو ڕووم لەو كردوو خەریك بوو هەواڵێكی كوێخا عەزیزو ژنەكەی بپرسم بەڵام زۆر نەخۆشبووم چومە سەر جێگەكەم و لێم پاڵدایەوە پەتویەكی تەنكیان پێ دادام ئەوەندەی پێنەچوو هۆشم بە خۆمەوە نەماو نەم ئەزانی نە شەوەو ڕۆژە. كە چاوم كردەوە دیم پێش نیوەڕۆی ڕۆژی دوایە كە شەو ڕۆژێك كەوتوم ئێستاش دەمێكە پیاوەكانی ماڵ چونەتە دەرەوە بۆ سەرشینایی لەخوار ئاوایی. چاوم گێڕا ژنەكان لە ماڵەوە بوون و كوێخا ژنیش راوەستابوو نان و پێخۆریان بۆ پیاوەكان ئامادە دەكرد. منیش زۆرم تێنوو بوو ووتم: ئەرێ هەندێك ئاوم بەنێ زەحمەت نەبێ، كوێخا ژن سەیرێكی منی كردو ڕووی خۆی دەولای كردەوەو زانیم نەیناسیمەوە منیش ئەوەندە نەخۆش بووم وەڕەز بووبووم تاقەتی قسەكردنم نەبوو. كوێخا ژن ڕووی لە ژنە جوانە ئاشناكەی من كردو گوتی: (خەرمان) تۆزێك ئاو بدە میوانی نەخۆش، خەرمان ڕووی لەمن كردوو گوتی: ئای كاكە چاكتر بویەوە هە؟ بەدەم تاو ناڵە ناڵ گوتم نەخێر هێشتا زۆر نەخۆشم. غاری كردوو (جامێك ئاوی بۆ هێنام خەریك بوو دەست درێژ بكات ئاوەكەم بداتێ لەپڕ پشتاو پشت گەڕایەوە بە دەنگێكی بەرز گووتی (ئای ئای كاكە مهمان مشك نیشانم دەدات) پاشان هاتەوە پێش و گوتی ئەمن لە مشك ناترسم و ئاوەكەی دایە دەستم منیش زۆرم تا هەبوو، ئاوەكەم خواردەوە گوێملێبوو كوێخا ژن دەستی كردبوو بە قسەی ناشرین و بۆڵە بۆڵ و وتی: ڕاوێستە با نان بۆ ئەو (گە…..) جنێوێكی دایە كوڕەكانی و مەبەستی شكات لە من و لە بوكەكەی بكات منیش بێخەبەر لە هەموو شتێك، كوێخا ژن بە پۆڵە و پرتە پرت وەدەركەوت و منیش كەوتمە حاڵی خۆم و لە هۆش خۆم چوبوم كە لە پڕ لەزمەیەك بەخەبەر هاتم وامزانی خانوەكە بەسەرمدا دەڕوخا خەریك بوو ڕاپەڕم بەڵام پێڕانەگەشتم كە لیسێكیان لەناو قەدم دا سەیرم كرد كوڕە جاحێلە چوار شانەكە بوو وای بە توند لێدام ویستم شتێك بڵێم ئەرێ بۆ لێم ئەدەن چیم كردووە بەڵام دەموو دەست ڕمیەكێكی تر لەسەر دڵم هەستاو هۆشم بە خۆمەوە نەما !! وەنەمزانی چیم بەسەردا هاتووە.! كاتێك چاوم كردەوە دیم(خارەمان) لەبەرامبەرم دانیشتووە ئەگری بە توركی ئەیلاواندمەوەو ئەیگوت:( مهمان ئهڵڵاهن سیوگولی دی نیە ووردوس بلاسن) (قیمەرەم گیشیمە هیچ بیر سۆز دیمەم ئەما ئیمام عەباس ئۆ بیرلارن كەمارنە وڕسن) واتە میوان خۆشەویستی خودایە بۆچی لێتاندا؟ دڵم نایەت هیچ دوعایەك لە مێردەكەم بكەم بەڵام ئیمام عەباس لە تەنكێشی ئەوانی تر بدات). كە سەیرم كرد مشكێكی تۆپیویشی لەتەنیشت خۆ دانابوو كە بە تەواوی بە هۆشی خۆم هاتمەوە هەموو لاشەم ژانی ئەكرد بەخۆم نەوێستام و دەستم كرد بە ناڵین (خارەمان) كو چاوی بە من كەوت هەڵاتە دەرەوەو هاواری كرد مهمان چاوی كردەوەو ئەم قسەی كردو تەپەتەپ پەیدا بوو لە ژورەوە غاریان ئەدایە لامن لە دڵی خۆمەوە گووتم وەڵڵاهی ڕۆژێ پێی بچم ئەو ڕۆژەیە خودایە چی بكەم توشی چ ڕۆژێكی ڕەش هاتوم ناچار لە ترسی ڕۆحی خۆم تەكانێكم دایە خۆم كە هەڵستمە پێوەو هەڵبێم یان لانی كەم لە جێگای خۆم هەڵبستم وەك سیپاڵم لێهاتبوو تومەز هەرچی لەشم بوو كوترا بوو سەریەك ئەوەندەی بەبێ ڕەحمی بەلیس پێلەقە لێم بدەن!!! ناچار بە نا ئومێدی سەرم جوڵاندەوەو لە دڵی خۆمە گوتم: خودایە خۆت ئەزانی ئەگەر هەموو جارێكیش خەتام بوبێت ئەم جارە هیچ گوناحێكم نییە فریام بكەوە یا رەب و العالەمین زۆریش دڵم بە خۆم سوتاو بەدەست خۆم نەبوو فرمێسكم هاتنە خوارەوە ڕوم كردە دیوارو خۆم تەسلیمی قەدەری خوا كردو مایئوس بوم لە ژیان! بەڵام لە پڕ دەنگێكی ئاشنا هاتە گوێم گوتی كاكی مێوان…. كاكی مێوان…. من لەترسا جەوابم بۆ نەدرایەوەو هەموو لەشم وەك بی ناو ئاو ئەلەرزی. دەنگەكە چووە لای ژورەوەو وتی: وەڵڵاهی سێ بەسێ تەڵاقی ئەو دایكەی ئێوەم بكەوێ ئەو مێوانە شتێكی لێبێت ئەتان كوژم یان ئەگەر خۆشم دڵم نەیەت بتان كوژم تەسلیم بە (ژاندارمەری)تان ئەكەم هەی(…..) چۆن ئێوە خۆتان لە میوانی خۆتان ئەدەن !! بێ ئەوەی بزانن شتەكە چۆنە؟ ئەو بەسەزمانەتان لەسەر كونی مشك نواندووەو ماڵی ئێمەش وەك ئەشكەوت مشك جلیتانیێ تێدا دەكات مشكێك لە كونەكەی ژێر میوانەكە سەری لە كون دەرهێناوەو خارەمانیش كوردیەكەی بە تەواوی نازانێت!!! لێرەدا وا دیار بوو ڕووی قسەی لە كوێخا ژن بوو گووتی نابوایە بە خۆت بزانی مەسئەلە چییە جا بچیت كوڕەكانت حاڵی بكەیت هەی (…..) لێرەدا خارەمان گووتی: (ئاوەڵڵا مامە سیچان دیتم و گوتم مشك دیتم خەسوشم ئیشتباهی كرد بە شتێكی خەراپ)! ! من كە ئەو قسانەم بیست گوێم لێبوو هۆشێكم هاتەوە بەر كە زانیم كوێخا لای منەو شتەكە ئیشتباهی ڕوی داوە بەڵام من قوربانی ئیشتباهەكە بووم ڕوم كردەوە لای ئەوان و كوێخا سەیری منی كردو گووتی كاكە تۆ ناوت چییەو خەڵكی كام جێگەی؟ بەڵام لە قسەكانی دیار بوو زۆر موتەئەسیر بوو بۆم هەڵبەت من ڕەنگم گۆڕابوو ڕەش داگەڕابووم تەواو تێكچوبوم حەقی هەبوو نەمناسێتەوە گوتم: كوێخا عەزیز حەقت هەیە نەمناسیەوە چونكە ئەوەندەیان بە كیس و پێلەقە لێدام ڕەش داگەڕاوم و ڕەنگی مردوم پەڕیوەتێ!! كە قسەم كرد كوێخا خۆی بەسەردا دام و ئامێزی تیوەینام لە بابە ڕوێ داو دەستی كرد بە گریان و گووتی: هەی ماڵ وێران خۆم ئەم ڕوو سیاه خۆم ئەی شەرمەزار خۆم خۆ ئەوە (حەسەن زیرەك)ی ڕەفیقی كۆنمە چەند ساڵە چاوەڕێی سەرلێدانیم ئەی ڕۆبابە ڕوو ڕوولە كیندەر بكەم!! كە كوێخا ناوی هێنام هەرچی لە ماڵەكە بوون سەریان سوڕما بوو سەیری یەكترییان ئەكرد تێكڕا وتیان چی….(حەسەن زیرەك)؟ ئیتر ڕوویان نەبوو سەیرم بكەن لە شەرمان بەڵام زۆر پەشیمان بوبونەوە بەڵام كەنگێ پەشیمانی بە دەردی خواردووە؟ داری پەشیمانی بەرەكەی خەفەت خواردنە كوێخا هەستایە پێ و چاوی خۆی سڕیەوەو نەڕاندیە سەر ژن ومنداڵەكانی و گووتی: نازانم چیتان پێ بڵێم جارێ بڕۆن دكتۆرێك بێنن با دەرمانی بكات، دەی زووكەن. كوڕە چوار شانەكە ئەوەی تر كە زۆر لێیدابووم ڕۆیشتن دكتۆر بێنن دوو كوڕەكەی تریش لەگەڵ ژنەكان جێگەكەیان گواستەوە دیوەخان و ڕایەخ و پێخەفی پاك و خاوێنیان بۆ داخستبووم و كوێخا هاتە بن هەنگڵم و ژورەوە لەسەر جێگاكە داینام و هەندێك سەرینی خستە پاڵ پشتم و گوتی: دوو فروج سەر ببڕن هەر ئێستا شۆربا برنجێكی بە ئاو فروجی بۆ لێنێن. ماوەیەك لە ماڵی كوێخا عەزیز مامەوە بە هەموویان خزمەتیان ئەكردم تا چاك چاك بومەوە. دامەزران لە ڕادیۆی تاران.. گە ڕایەوە ئێران زیرەک..بێ پارەو بێ ماڵ وبێ ژن و منداڵ ،ئەو هه موو ساڵەی ئاوارەیی جگە لە ناوبانگ و چەند ساڵ کارکردن لە ڕادیۆی بە غداوتاقیکردنەوەیەکی باش و شارەزاییەکی زۆر لە کاری ئێستگەیی دا هیچی تری پێ نە بوو، بەڵام ؛ چۆن بە هۆی ئەو گۆڕانکاریەی کە لە عیراق ڕووی دابوو..بە هۆی نەمانی رژێمی پاشایەتی لە عیراق و داننانی یاسایی لە لایەن ( عەبدوڵکەریم قاسم ) ی کە سەرکۆمارە وە بەدەستوور کە..(کوردو عەرەب هاو بەشن لەم نیشتمانە) ئەمە شای ئیرانی تەنگاو کردبوو کە کارێک بکات کوردەکانی ئێران کێشەی بۆ دروست نەکەن! هه ر بۆیە ( ڕادیۆی تارانی بەشی کوردی) دامەزراند( ڕۆژنامەی کوردستان) ی بڵاوکردەوە، بەو هۆیەوەش پێویستی زۆری بە نووسەرو کادیری میدیایی کوردی هه بوو، هونەرمەند (حەسەن زیرەک) لە م رووەو کادرێکی ناوداروهونەرمەندێکی پێگەیشتوو و ئامادە بوو ، هه ر زوو وەک هونەرمەند لە ڕۆژی(١٢ تیر١٣٣٧ە ش-١٩٥٨ ) بە( ١٢ هه زار ریال) بە هۆی بەڕێز(محەمەد کەیهان)() دەس بەکاربوو. هه ر زیرەکیش بووە هۆی ئەوەی کە خاتوو ( میدیای زەندی) یش ببێ بە گۆیندەی ڕادیۆ و لە ڕۆژی ( ٣٠ ڕەزبەری ١٣٣٧ کۆچی) وەک یەکەمین ژنی کورد دامەزرا. هه ر لەو ساڵە زیرەک میدیای زەندی دەخوازێ میدیا خانم دەڵێ:(٢٦ڕەزبەری١٣٣٧هه تاوی منیان لەحەسەن مارەکرد)(چریکە،ل٦،چ٢) ئیتر لیرەوە زیرەک بە فەرمی کارمەند- هونەرمەند- ی ڕادیۆیەو مووچەیەکی شیاوی هه یەو دەبێتە خاوەن ژن و ماڵ ومنداڵ! زیرەک لە کاسێتی (ئەبووسەباح) باسی ئەم سەردەمە دەکات و دەڵی ( ژن و مێردێکی بەختەوەر بووین) هه ر بۆیە لە گۆرانیەک دا دەڵێ: (چەندم پێخۆشەناوماڵ) و لە گەڵ لەدایک بوونی( مەهتاب- ساکار) کچی یەکەمی گۆرانی ( بولبول ئەمساڵ من زۆر بەختیارم ..ساحێبی مەهتاب گوڵی بەهارم ) و(خونچەی دڵەکەم ئارازوو..بۆم ببە بەگوڵ زوو بو زوو) بۆ (ساکار- مەهناز) دەخوێنێ، لەم بارەوە میدیا خانم دەنووسێ 🙁 حەسەن جوانترین گۆرانی خۆی بە نێوی(لای لایە ئارەزوو) ی چل ساڵ لە مەو بەر بۆ ئارەزووچڕی و ( کیژۆلەی نازدار ونازدارێ بابی) ی بۆ ساکار خوێند) (جریکە ل،٦،٧ چ٢) هه ر بە هۆی ئەم ژیانە تازەیە بوو کە ژیانێکی ئاسایی و ئاسودەیی بوو بۆ زیرەک ، وایکرد کە گۆرانی (باران بارانە) بخوێنێ کە دەتوانین وەک تۆبە کردنێکی زیرەک ناوی ببەین ! کە میدیاخانم دەنووسێ 🙁 حەسەن بەگشتی تەرکی هه موو شتێکی کرد بوو)(چریکە، ل٧،ج٢) دەتوانین ئەم سەردەمە بەسەردەمی زێڕینی ژیانی زیرەک ناو ببەین ! بەداخەوە هه رلە ڕۆژانی یەکەمی هاتنەوەی زیرەک (ساواک) زۆر بەوردی چاودیری زیرەک دەکات و کە لە گەڵ میدیا خانمیش دەبنە ژن و میردو پێکەوە لە رادیۆ کاردەکەن، هه ردووکیان زۆر بە توندی چاودێری دەکرێن و ئەنجامی ئەم چاودێری کردنەش دەبێتە هۆی نووسێنی چەندان ڕاپۆرت لە سەر زیرەک و میدیا خانم ، کە هه ندێک لەو ڕاپۆرتانە لە کتێبی(چپ در ایران بە روایت اسناد ساواک) دا بڵاوکراوەنەتەوە ، ناوەرۆکی ئەم راپۆرتانە ئەوە دەردەخەن کە زیرەک و میدیا بە چ جۆرێکی وردو توند چاودیری کراون و چۆن وچ تاوانێکیان داونەتە پاڵ و هه ر ئەمەش هۆی ئەوە بوو کە ساواک بە دوای زیرەکەوە بێ تا دواجار بە شەهیدی لەسەر گردی ناڵە شکێنە بۆ هه میشە گیرسایەوە ! !
دامەزران لە رادیۆی کرماشان..

کە ڕادیۆی کوردی لە تاران دادەخرێ و ڕادیۆی کرماشان لە (٢٨مورداد١٣٤١) دەکرێتەوە ، هونەرمەندو کارمەندانی ڕادیۆی تاران دەگوێزرینەوە ڕادیۆی کرماشان ، میدیاخانم زیرەکیش لە نیو گوێزراوەکان دادەبن وەک کارمەندی فەرمی دەوڵەت لە ڕادیۆی کرماشان بەگەرمی کار دەکەن.
لە چاو پێکەوتنیکدا بەڕێز(مەحمود میرئانی) کە دوازدە ساڵ سەرۆکی ئۆرکسترای ڕادیۆە تەلەفزیۆنی کرماشان بووە، لە وەڵامی پرسیارێک دا دەڵێ:(من ساڵی١٣٣٩ی کۆچی هه تاوی- ١٩٦٠- ١٩٦١) هاتمە ڕادیۆیکرماشان)(سایتی هاژە-١١/٦/٢٠٢٠) لە بارەی هاتنی حەسەن زیرەک بۆ رادیۆی کرماشان دەڵێ:(خوداڕوحی حەسەن زیرەک شاد بکات،کاتیک ئێمە لە بیسیمدا بووین، یەک کیلۆواتی بوو، ئەوکات حەسەن زیرەکمان هه رنەبینی، من خۆم نەمدەبینی ونەمدەناسی گوایە لە بەغدابوو لەوێ کاری دەکرد)(سایتی هاژە- ١١/٦/٢٠٢٠) زیرەک لە ساڵی ١٩٦٠،١٩٦١ لەسلێمانی بووە نەک بەغدا و هاو بەشی لە چەندین شانۆ گەریش کردووە.
دەرکردنئ حەسەن زیرەک لە ڕادیۆ.. میدیا خانم دەنووسێ:( کاتێ لە کرماشان دابووین، لە ساڵەکانی ١٣٤١تا١٣٤٣ی هه تاوی حەسەن زیرەک کۆڕێکی مۆسیقای بۆ خۆی پێکهێنابوو کە بەڕاستی پەنجەیان شیرین بوو، لەوکاتانەداحەسەن ژیانی ئیداری کەوتبووەسەرەولێژی، چونکە دەوڵەت پارەکەی نەئەدا)(جریکە، ج ٢)(٧). لەبەر ئەوەی سەرۆکی بەرنامەی کوردی شوکروڵلای بابان گوتبووی: ئێمە نزیکەی ١٥٠٠ گۆرانیمان بەدەنگی حەسەن زیرەک هه یەو ئیتر ئەومان ناوێ . لەم کاتانەدامامۆستا عەلی مەردان وحەسەن جەزراوی و محەمەد عارف جەزراوی ، لە عیراقەوە هاتن بۆ ئێران و لە من حەسەن داوایان کرد بڕۆینە ڕادیۆی بەغدا،لەم کاتانە دا دەوڵەت دەس بەجێ دڵخۆشی حەسەنی دایەوەو پارەی مانگانەو هه موو قەرزەکانیان دایەوە، کاتێ کە میوانەکان چوونەوە، ئینجا ئیتربە ئێکجاری حەسەنیان لە ئیدارە دەرکردو کاتێ لە تارانیش دا، حەسەن هاتەوە ڕادیۆ دوکتۆر سەراجوەدینی(٨) ڕێ ی پێ نەدا وئەمانە هه مووی ، بوو بەداخ و دەرد لە دڵی ناسکی ئەوداو ئەوی تووشی ژیانێکی زۆرناخۆشترکرد.)(چریکە،ج٢،ل٧،٨) میدیاخانم واباس دەکات کە زیرەک لە ساڵی ١٩٦١تا١٩٦٤ لەکرماشان بووە،هه ر لەکاتە حەسەن زیرەک لە ئیدارە کاری کەوتبووە لیژی و مانگانەیان نەدەدایێ! سەرە رای ئەوهه موو سوکایەتی پێکردن و غەدرو دەرکردنەی زیرەک لە رادیۆ ، سەیرکەن میدا خانم چۆن باسی ڕۆڵ و کاریکەری زیرەک دەکات لە گەرم کردن و پێشڤە بردنی ڕادیۆی تاران و کرماشان ،دەنووسێ:(چونکە حەسەن زیرەک نزیکەی ١٠٠٠ گۆرانی لە تاران و کرماشان دا تۆمار کردبوو لە بەر خاتری بڵاو بوونەوەی ئەم گۆرانی یانەبوو کە ڕۆژانە نزیکەی دوو هه زارنامە بۆ بەرنامەکان دەهات و تەنانەت پوولیشیان ئەخستەناو پاکەتەکەوە(*٩) ، تا زووتر گۆرانی داواکراوی ئەوان بە دەنگی – حەسەن زیرەک – بڵاو بکرێتەوەوبە تێکڕای تەواوی بەرنامەی کوردی لەسەر دەنگی خۆشی ئەو دەسوڕا، لەو کاتانە ڕۆژانە دوو کەڕەت بەرنامەی – ئێمەو گوێگرەکان- بڵاو ئەبووەوەو حەسەنێ کە بە دەنگە خۆشەکەی بووە هۆی درەوشانەوەوگەشانەوی بەرنامەکانی کوردی تاران و کرماشان وسێڵاوی نامەی لایانگرانی گۆرانیەکانی ، بەرەو ئێزگەکانی ڕادیۆ دەهات و زۆر بە نامەکانیش تایبەتی داواکرانی گۆرانیەکانی حەسەن بوو، بەڵام؛ لە دوای ئەمانە ئیتر قەت حەسەنیان ڕی نەدا بە ئیدارەو لە بیریان چووەوە، لە حالێکدائێزگەی رادیۆی کرماشان لە ٢٨ ی گەڵاویژی ١٣٤١دا بووە بەسەد کیلۆ وات و دەنگی بەرەو هه مووشارە کورد نشینەکان دەڕۆیی!)(چریکە،ج٢،ل٩،١٠) میدیا خانم خێزانی زیرەک و کارمەندی ڕادیۆی تاران و کرماشان و ئاگادار لە هه ڵس و کەوتی ئیدارەی رادیۆو دەوڵەت بەرامبەر هونەرمەند بە حەسەن زیرەک لە بەردەوامی زوڵم و غەدرەکان دەنووسێ:( رەفتاری دەوڵەتی ئەوکاتە. لە گەڵ حەسەن دا- کە لە کوردەواری و تەواوی دنیا ، بە تایبەت لە عیراق و ئێران ناوبانگی داخستبوو، ئەوەی تووشی کەندو کۆسپێکی زۆری کرد، بە تایبەت لە کاتێکدا کە دکتۆر عابدی سەراجوددینی، سەرۆکی بەرنامەی ڕادیۆی تاران بوو، کاتێ حەسەن هاتبووە ڕادیۆ(لە مەیدانی ئاراک دا) شێخ عابدی سەراجوددینی، بە دەرگاوانی دەستوور دابوو تا حەسەن ڕی نەدەنە ژوورێ ، کە ئەمکارە لەسەر دڵی ناسکی زیرەک هێندەشوێنێکی خراپی داناکە هیچ کات نە گەڕایەوە بۆ ڕادیۆی تاران و بەدڵ شکاوی ، پێ و پیڵاوی پیچایەوە بەرەو بەغدا، بەڵام؛ کاتێ گەیشیە بەغدا ، لەوێ دا گرتیان وخستیانە بەندەوەو لە پەنکەی میجی هه ڵیان واسی وزۆر ئەشکەنجەیاندا،ناچار لە پاش ڕزگار بوون گەڕایەوە بۆ تاران و لە ئیرانیش داساواکی ئەوکاتە گرتی و زۆری ئەشکەنجە دا، کە بە دەنگی خۆی باسی ئەوکاتانەی تۆمارکردووە،، ئەمانە پیشان دەری ئەوەن کە حەسەن نە لەم دیوو نە لەو دیودا، ڕووی ئازادی و خۆشی نەدیت،)(چریکە،چ٢، ل٧)
جگە لەوەی کە میدیا خانم باس دەکات لە هۆیەکانی دەرکردنی زیرەک لە ڕادیۆی تاران و کرماشان ، کە ناوی بەڕێزان دکتۆر عابید سەراجەددین و مامۆستا شوکروڵلای بابان دێنێ، ئەو لەم دواییە ناوی هونەرمەندی گەورەی کورد مامۆستا (مەزهه ری خالقی) یش دێت! ئەوێش دوو کارمەندی ڕادیۆی کرماشان ، مامۆستا(حسامەددین ئەمین) ی نووسەر و (عارف ئیبراهیم پوور) ی مۆسیقاژەن، هه ردووکیان زۆر بە توندی ئەوە دوو پات دەکەنەوە .سەرەتا عارف ئیبراهیم پوور لە ڕادیۆی دەنگی ئەلمانیاو بەشی فارسی دەڵێ:( من بەردەوام نەفرەت لە ئاغای مەزهه ری خالقی دەکەم، چۆن ئەوان گۆرانیبێژی فەرمی ڕادیۆیکرماشان بوون، بە هه نجەتی بێ بنەماحەسەن زیرەکی لە ڕادیۆ دەرکرد.)(پایگاە خبر زریان- موکریان) پاش ئەویش مامۆستا حسامەددین لە سایتی( کوردانە) و لە چاوپێکەوتنێک دا دەڵێ:( بێ دوو دڵێ دەڵێم خالقی پەیوەندییەکی باشی لە گەڵ زیرەک نەبوو، تا ئەوەی یەکێ بوولەوانەی بوونە هۆی دەربەدەری زیرەک)(سایتی کوردانە) لە پێچەوانەی ئەم ڕایانە چەند بەڕێزیک بەرگریان لە مامۆستا مەزهه ری خالقی کردوو ئەوەیان ڕەتکردەوە کە خالقی لە دەرکردنی زیرەک لە ڕادیۆ دەستی هه بووبێ، هه تا هه ندێک دەیانگوت ئەو کاتە مامۆستا مەزهه ر لە ڕادیۆ نە بووە ،بەڵام، بەڕێز( کاوە پێشداد) هونەرمەندی بۆکانی لە سایتی (پایگاە خبری زریان- موکریان)
دا وێنەیەک بڵاودەکاتەوە ، لەو وێنەیە مامۆستا حەسەن زیرەک و مامۆستا مەزهه ری خالقی لەگەڵ زۆر لە کارمەندانی ڕادیۆی کرماشان دردەکەون ! بەوش هونەرمەند کاوە پێشدادی دەیەوێ بڵێ ..ئەو دوو هونەرمەند پێکەوە لە ڕادیۆ بوون . بەڵام ، لە ڤیدیۆی چاو پیکەوتنێکی بەڕێز مامۆستا محەمەدی کەمانگەر ، هه مان وێنە داندراوەو لەسەر ئەو وێنەیەی کە هونەرمەند کاوە پێشدادی وەک مامۆستا مەزهه ری ناساندوویەتیی ،لە سەر وێنەکە نووسراوە – بەهمەنی پولەکی- بەمەش دەیانەوێ بڵێن : ئەم وێنەیە مامۆستا مەزهه ر نیە! بەوەش دەیانەوێ بڵێن ؛ ئەم وێنەیە مامۆستا مەزهه ر نیەو ئەوکاتەش لە کرماشان نەبووە و دەستیشی لە دەرکردنی زیرەک دا نیە! هه روەها مامۆستا( مەحمود میرئانی) لە وەڵامی پرسیاریک کە هونەرمەند عارف ئیبراهیم پوور دەڵی مامۆستا خالقی بووەتە هۆی ئەوەی حەسەن زیرەک لە رادیۆی کرماشان دەربکەن ؟ لەوەڵامدا دەڵی 🙁 هه رگیز شتی وانیە..بەڕێز عارف ئیبراهیم پوور دەناسم، ئەویش هاوکاری مەحمود بلووری بوو لە هونەرستانی ڕودەکی، بەڕێز ئیبراهیم پوور ئۆکۆردۆن و پیانۆی لێدەداو کەمانیشی باش دەژەنی، بەڵام ، ئەو مەسەلەیە پەیوەندی بە بەڕیز خالقییەوە نیە، ئەو لەکوێ ئەوە دەزانێ؟ هه موو ماوەی کارکردنی مامۆستا خالقی من لە خزمەتیابووم، ئەوکات حەسەن زیرەک لەوێ نەبوو تادەریبکەن.)(پایگاە هاژە-١١/٦/٢٠٢٠) کەچی لە جام کورد دا هاتووە؛( لە گەڵاوێژی ١٣٤١ی هه تاوی بەرنامەکانی رادیۆ دەنگی کوردی تاران داخران، حەسەن زیرەک لە گەڵ هاوسەرەکەی و هاوکارەکانی تر بۆ کرماسان گواسترانەوە درێژەیان بە جالاکییە هونەریەکانیان دا)( جام کورد، ١١/٦/٢٠٢٩) هه روەها دەنووسێ : (حەسەن زیرەک ٣ ساڵ لە کرماسان نیشتە جی بوو.) کەواتە حەسەن زیرەک هه تا ساڵی ١٣٤٤ لە رادیۆی کرماشان بووە ، هه روەها لە بیۆگرافیای مامۆستا مەزهه ری خاڵقی دا هاتووە :(مەزهه ری خالقی لە سالی ١٣٤٢تا ساڵی ١٣٤٧لە ڕادیۆی کرماشان کاری دەکرد)(بیۆگرافیای استاد مەزهه ری خالقی) وا پیدەچی ساڵیک دوای گواستنەوەی کارمەندان لە تارانەوە بۆ کرماشان مامۆستا مەزهه ری خالقی چووبێتە کرماشان! ئەو ساڵەش مامۆستا حەسەن زیرەک لەوی بووە ، تا ساڵی ١٣٤٤ کە زیرەک دەردەکردێ ، ئەوەتا میدیا خانم دەنووسێ :(لە ساڵەکانی ٤١ تا ٤٣ی هه تاوی ، حەسەن زیرەک کۆڕێکی مۆسیقای بۆ خۆی پێکهێنابوو،کە بەڕاستی پەنجەیان شیرین بوو،لەو کاتانەدا حەسەن ژیانی ئیداری کەوتبووەسەرەو لیژی چونکە دەوڵەت پارەکەی نەئەدا لە بەرئەوەی سەرۆکی بەرنامەکانی کوردی شوکروڵلای بابان گوتبووی ئێمە نزیکەی ١٥٠٠ گۆرانیمان بەدەنگی حەسەن زیرەک هه یە و ئیتر ئەومان ناوێ !)(چریکە،چ٢،ل٧،٨) مامۆستا حسامەددین باسی ئەوە دەکات کە مامۆستا مەزهه ر بەرپرسیاریەتی ئیداری وەرگرت و بووە سەرکی بەشی کوردی ، مامۆستا مەزهه ر خۆشی لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤزیۆنیدا ، باسی ئەوە دەکات :- کە مەرحومی حەسەن زیرەک و موجتەبای میرزادە هه ردەم پێکەوە بوون و سوحبەت و زارگەمەیان لە نێوان دا هه بوو ! ئەمانەش ئەمە دەردەخەن کە لە کاتیکدا مامۆستا مەزهه ر بەرپرسی بەشی کوردی کرماشان بووە ، هونەرمەند حەسەن زیرەکێش بە قسەی عارف ئیبراهیم پوور کارمەندی فەرمی رادیۆ بووە ! ئەگەر سەرنجیش بدەین میدیا خانم لەو بابەتە ناوی هونەرمەند مامۆستا مەزهه ری خالقی ناهێنێ! بەڵام؛ لە چاوپیکەوتنیکی مامۆستای نووسەرو وەرگێڕی ناسراوی کورد( محەمەدی رەمەزانی) لە گەڵ میدا خانم ، میدیاخانم لەوەلامئ ئەم پرسیارەی محەمەدی رەمەزانی دا دەڵی :(میدیا خانم زەمانێ کە مامۆستا لە ڕودیۆبووە، لە ڕەوابیتی ئیداری دا، لاپەڕەی ناخۆش هه یە، با تەوەجوە بەوەی کە دەڵینکوردان خۆخۆرن !حەسەدەت و ناپیاوی هه یە لە گۆڕیدا، ئەگەر شتیک دەزانی لەمبارەوە پێمخۆشە پەردەی لێ لادەی ؟لەوەڵام دا میدیاخانم دەڵی؛ ئەوکاتەی کە حەسەن هاتە تاران ئاغای سوکروڵلای بابان بەرنامەکانی ئیجرادەکرد،لەواقیعدا دەبووە ڕەئیسی بەرنامەی کوردی ،وە سەید ئیبراهیمی ستودە و ئاغای شێخ سراجەدینی لە هه مووان پتر ئاغای شیخ سراجەدینی کەم موحیبەتی لە گەڵ کرد، وە ئاغا بابانیش هه روەها! حەسەن زۆر حەساس بوو، نەوەک ئەوەی بەخیل بێ ، ئاغا بابان هه رجێگیایەک بەرنامە هه بوایە زۆرتر هه ر خالقی وەپێش دەخست، خالقی ئەوکاتی نەوجەوان بوو، قیافەیەکی جوانیشی هه بوو،سەوادی هه بوو،ئەوانە دەبووە هۆی ئەوە کەم لوتفی لەگەڵ حەسەن بکەن !بەتایبەت ئەوکاتەی لە رادیۆی کرماشان بوون.)(سایتی ڕۆژهه ڵات- بۆکان) ئەو قسانەی میدیا خانم ئەوە دەسەلمێنی کە زیرەک و خالقی هه ردووکیان پیکەوەبوون ، چ لە ڕادیۆی تاران چ لە کرماشان ، هه روەها مامۆستا ( محەمەدی کەمانگەر) بەرگری لە مامۆستا مەزهه ردەکات وئەو بە هۆی دەرکردنی زیرەک نازانێ ، بەڵکو هۆی نەمانی زیرەک بۆ ئەوە دەگێڕیتەوە کە زیرەک بە مووچەکەی ڕازی نە بووەو بە کەمی زانیوە ، دەڵێ:( حەسەن زیرەک ساڵی ١٣٤٤ لێبڕا دەست هه ڵبگرێ لە کاری ڕادیۆ ئەویش بەو بیانووە دەیگوت حقوقم کەمە، با ئەوەش بڵێم زیرەک خۆی و میدیاخانمی خێزانی یانی ئەم دوو نەفەرە پێکەوە نزیکەی ١٨٠٠ تومەن حقوقیان هه بوو)(ڤیدیۆیەکی بەردەست) بەڵام، وەک میدیا خانم باس دەکات هه رزوو مانگانەی زیرەک رادەگرن و نایدەنێ لە کاتێکدا ڕۆژانە دەوام دەکات ، تا هونەرمەندان (عەلی مەردان و محەمەد عارف جەزراوی ) دەچنە ئێران و ئەوکاتە داوادەکەن زیرەک و میدیا لە گەل ئەوان بێنە عێراق ، کاربەدەستان کە ئەمە دەزانن مووچەکان و قەردەکانی زیرەک دەدەنەوە ، پاش گەڕانەوی هونەرمەندان بۆ عیراق جارێکی ترو بۆ هه میشە لە ڕادیۆ دەری دەکەن ، دیارە ئەمە لە رادیۆی تاران بووە ، کە لە کرماشانیس دەری دەکەن و دەچیتەوە ڕادیۆی تاران ، هه ر لە دەرگاوە ناهێڵن بچیتە نێو دایرەی ڕادیۆ!! وەک میدیاخانم دەنووسێ ئیتر زیرەک بە دڵشکاوی و بۆ هه میشە پشت لە رادیۆ دەکات و دەکەوێتە دەر بەدەری وبێ خانەوبێ ماڵێ !!
دەرکردنی زیرەک لە ڕادیۆ هه رچەندە باسی زۆر هۆ دەکەن و ناوی زۆر کەس دێنن ..کە ڕۆلیان هه بووە لەم دەرکردنە ! بەڵام؛ من بە دڵنیایەوە دەیڵێم : ئەمە لە بنە ڕەتدا خواستی ساواک بووە ؛ بەڵام؛ ئەم خواستە بە هۆی بەرپرسانی ڕادیۆو کارمەندانەوە جێ بەجێکراوە ، ئەگەر سەرنج بدەین هه ر لەسەرەتای گەڕانەوەی زیرەک لێی بەگومان بوون و بە دوایەوە بوون ، کە دەچێتە ماڵی کێ و سەردانی چ کەسێک دەکات ! بەرهه می ئەم چاودێری کردنە ڕاپۆرت نووسێنێکی زۆرە لەسەر زیرەک و میدیا خانمی خێزانی ،کە ژمارەیەک لەم ڕاپۆرتە نووسراوانە دواجار بڵاوکرانەوە . بۆ نموونە ئەم ڕاپۆرتە بخوێنەوە کە لەتاران و بەدژی حەسەن زیرەک نووسراوە:(حەسەن زیرەک، لە ماڵی موزەفەر حەبیبی پرسیارگەلێکی لەبارەی خۆشەویستی ئالیا حەزرەت هه مایۆنی و دەسەڵاتی پارتی دێموکراتی کردستانی ئیران و باوڕی خەڵک خستووەتە ڕوو لە تێکەل بوون بە ئەو پێویستە ئاگادارو بە پارێزبن، تێکڕا کارەکانی ئەو لە تاران پێویستە بخرێتە ژێر چاودێری چونکە لەوانەیە هاتوو چۆی ماڵی دکتۆر شیرازی بکات .)(چپ در ایران .ل؟)
ئەمەش ڕاپۆترتێکی تر کە ڕاپۆتنووسە ساواکیەکان ، زۆر دوژمنانە بە دژی زیرەک و میدیاخانم نووسیویانە و لە خاڵی دووەم دا هاتووە 🙁 ٢- لەم دواییە فاطمە زەندی کە ناوە ڕاستیەکەی (هاجەر) ە یەکێکە لە ئەندامانی حزبی هه ڵوەشاوەی تودەیە لە کوردستان لە ڕیگای ترکیا هاتووەتەوە ئێران ناوبراو برایەکی هه یە لە وەزارتی دارایی ناوی حەمید زەندیەولەوازارەتی دارایی کاردەکات هه روەها خوشکەکەی بەناوی مەهدیە – میدیە- زەندی کە وێژەری ڕادیۆیە لە بەرنامەکانی بەشی کوردی ئیران کاردەکات مێردەکەی مەهدیە ناوی حەسەن زیرەکە و گۆرانیبێژی بەرنامەکانی ڕادیۆی کوردی ئیرانە ئەو کەسە ماڵی لە شەقامی ئاریاناو چوارڕیانی گلی یە کەسانی گومان لێکراو لە ماڵی ئەو دەبیندرێن حەمید زەندی باوکی هه ر ئێستا لە تاران بەکاری نمایندەیی دادگاوە خەریکە.)(چپ در ایران ،ل٦٧)
لە ڕاپۆرتیکی تری ساواک ولە خاڵی هه شتەم دا ڕاپۆرتنووس دەنووسێ 🙁 بەرنامەی کوردی ڕادیۆی تاران ئامرازی پەیوەندی کردنە بە کوردانی عێراق هه ربۆیە ڕۆژی چوار شەممەی ڕابردوولە ژێر ناوی ئێمەو گوێگرکان پەیامی حەسەن زیرەک بە هۆی خێزانەکەی مەهدی زیرەک زەندی بۆ کەسێکی عێراقی دانیشتووی شاری کەرکوک ڕەوانە کراوە حەسەن زیرەک خۆی لەم دواییە لە ناوچەی کوردستان و وبۆکان و مهاباد گەڕاوەتەوە لەو سەفەرە چاوی بە کەسانی گومان لێکراوی عێراقی کەوتووە ناو براو هه رچەندە کارمەندی ڕادیۆی کوردی تارانە چونکە پێش کودەتای عێراق لە پەخشی ڕادیۆی بەغداد مووچەی هه بووە ئێستاش هه مان مووچە وەردەگرێ خوشکی ئەو خێزانی کەسێکە کە لە هاوکارانی نمرە یەکی قازی محەمەد بووە ئێستا لە شورەوی دەژین لە سەرەتای ساڵی ١٣٤٠ بە هۆی سەفارەتی شورەوی هاتووەتە ترکیا هه روەها مەهدیە زەندی زیرەک وێژەری ڕادیۆی ناوبراو زۆربەی شەوان بەناوی خزم وکەسەکانی پەیام بۆ کوردستان دەنێر) (چپ در ایران ،ل٦٤)
سەرنج بدە برای خوێندەوار.. بزانە ساواک و ڕاپۆرتنووسەکانی چ بە وردی و بەردەوامی چاویان بەسەر زیرەکەوە بووە و لە هه موو هه ڵسو کەوتێکی بە گومان بوونە ، بزانە چ تاوانێکی گەورەو ترسناک و زۆریان داوەتە پاڵ زیرەک و میدیا خانم ، کە ئەم تاوانانە ئەوێ ڕۆژێ لە ئێران تاوانێک بوون بە نرخی سەر ، لێرە ئەوە بەدەر دەکەوێ ئەوەی بەدوای زیرەکەوەیەو ژیانی لێ تاڵ کردووەو دژایەتی دەکات ، خودی دەوڵەت و دەزگای ناوبەدی ساواکە ! بەڵام؛ هه رجارەی کاسانێک بە کاردێنێ و تاوانێکی بۆ دروست دەکات.
دەنگت بەکەلکی ڕادیۆ نایێ ..
کە ساڵی شە ست و شەش چریکەی کوردستان چاپ دەکات ، ساواک فەرمانی گرتنی دەردەکات و زیرەک دێتە عیراق و دواجار دەچێتە بە غداو بەو هیوایەی جارێکی تر لە ڕادیۆی بە غداوەک هونەرمەندەکەی جاران وەک کەو بخوێنێ ! بە ڵام ؛ جارێکی تر دەنگی تاقی دەکەنەوەو لە ئەنجام دەڵێن .. دەنگت بە کەلکی رادیۆ نایێ !! پاش ئەوەش دەیگرن و شەش مانگ لە بەندی دەزگای ئەمنی عیراق لە ژێر ئەشکەنجە دا دەبێت و ئازاری زۆری دەدەن، وەک خۆی باس دەکات دەیانەوێ بتڵی پێ هه ڵبگرن !؟!؟ پاش ئەوەی ئاودیوی ئیرانی دەکەنەوە لەوێش ساوک دەیگرێ و بە پانکەوە هه ڵیدەواسن وئازارێکی زۆری دەدەن!!
وەک میدیا خانم باس دەکات هه ردوو ڕادیۆی تاران و کرماشان لە سەر دەنگی زیرەک دەسوڕا، ڕۆژانە نزیکەی دوو هه زار نامە بۆ ڕادیۆ دەهات و هه ندێک پارەیان دەخستە ناو نامەکانیان و داوایان دەکرد بە زوویی گۆرانیە داوکراوەکانی زیرەکیان بوبڵاو بکەنەوە ، هه روەها وک و باس دەکەن زیرەک هاو بەشی زۆر لە بەرنامەکانی دەکردو خۆشتری دەکردن ، وەک و بەرنامەی – ئێمە و گوێکرەکان – کە میدیا خان پێشکەشی دەکرد..جگە لە گۆرانیەکانی زیرەک خۆشی هاوکاری بەرنامەکەی دەکرد ، هه روەها لە بەرنامەی – چیرۆکی شەو – و بەرنامە شیعرو مۆسیقا.. بە کورتی زیرەک ئامادەییەکی بەردەوامی هه بوو لە زۆربەی بەر نامەکانی هه ردوو ڕادیۆ و میدیا خانم گوتەنی ..هه ردوو ڕادیۆ لەسەر دەنگی ئەو دەسوڕا ! سەرە ڕای هه موو ئەمانەش سەیرکەن بە چ بێ ڕێزی و سوکایەتی پێکردنێکەوە دەری دەکە نە دەرەوەو دەرگای ڕادیۆی بە ڕوودادادەخەن و مانگانەکانی نادەنێ !؟
ئەم مووچە بڕین و دەرگا بە ڕووداخستن و دەرکردنە هه مووی بە خواستی – ساواک – بوو! هه ر بۆیە ساوک وازی لێناهێنێ وبەدوایەوە دەبێت و هه مووکارێکی لێ تێکدەدەن و لێناگەڕێن کاسبی بکات وبحەسێتەوە و جەمە نانێک بە ئاسودەیی بخوات ، لە پایتەختەوە سەرەو خواری دەکەنەوە تا لە نیوان دوو کێوی (کانی مەلا ئەحمەد) و سەر سنوور چایخانەیەکی عەجایب دادانێ و دەیەوێ کاسبی تێدا بکات ، بەڵام، هه رناوە ناوە سێ چوار چەقۆکێش و شەقاوەی بۆ دەنێرن و تێرو پڕی لێ دەدەن و سەروچاوی لە خویندا سوور دەکەن ؛ ڕۆژێک لە ژاندارمری پاش ئەوەی شکات دەکات .. لە جیاتی پاراستن و حەق وەرگرتن بۆ زیرەک ، ڕوو بە روو پێی دەڵێن : لەو شووینە بڕۆ ڕۆژێک دەشتکوژن !؟!؟ لە ڕؤژێکی ئاوا دەبیت زیرەک زۆر بە بێزاری و خەمباریەوە سەر هه ڵدەبڕێ و ڕوو لە ئاسمان دەکات و دەڵێ..خودایە ئەم جارە بۆ کوێ هه لبێم ؟! وەک لە کاسیتەکەی ئەبووسەباح دا دەڵی : جێم نە بووەوەو لە ئیران ولە عیراق جێم نە بووەوە !!
شۆک و پێشهاتە ناخ هه ژێنەکان ..
ئەم قۆناخە کە لە پاش گەڕانەوی بۆ ئێران لە ساڵی ١٩٥٨ دەست پێدەکات و تا دوجار دەرکردنی ل ڕادیۆی کرماشان لە ساڵی(١٣٤٣ هه تاوی) لەم ماوەیەس دا سەرە ڕای ئازارو شۆکی زۆر بۆ زۆری گۆرانی و داهێنانی زۆرتر دەتوانین ئەم سەردەمە لە تۆمارکردنی هونەریانەی گۆرانیەکانی ، سەردەمی زێرینیەتی ، کە لە گەڵ چەندان مۆسیقاری مەزن کاری کردووەو گۆرانیەکانی تۆمار کردووە.

جارێکی تر گەڕانەوە بۆ ئێران..

لە عیراق بەبەتاوانی ڕۆیشتن بۆ میسرو جاسوسی بۆئێران دەیگرێ و ئازاری دەدەن وپاش ماویەکی زۆربە بەندکراوی لە (مەرزی خەسرەوی و لە ڕۆژی ٤/٧/١٣٤٦)(چپ در ایران،ل٢٢) دەیداتەوە ئێران و ئێرانیش بە تاوانی جاسوسی بۆ عیراق دەیخاتەوە بە ندیخانەو ئازاری زۆری دەدات ، مامۆستامحەمەدی کەمانگەر دەڵی:( کەزانیمان زیرەک لە کرماشان لە بەندیخانەیە چووین سەرماندا، زیرەک زۆر بێ تاقەت و لاواز بوو دەلەرزی، دیاربوو زۆریان ئازار دابوو ) دواتر بە هۆی بەڕێزێک زیرەک بە کەفالەت بەردەبێ ! بەردەبێ و بێکار دەسوڕێتەوە . میرزا کەریم دەڵێ:( زیرەک لەسەقز مسافرخانەیەکی سێ ئەستیرەی هه بوو) لەوێ یەکەمین جار ساڵی ١٩٦٦ زیرەکم بینی ! ئێمە لە باسی ئەم مسافرخانەیە بەداخەوە زۆر نازانین، هه رچەندە وەک میرزاکەریم خۆشناو باس دەکات مسافرخانەکە ڕەواجی هه بوە ، کە زیرەک جار جار ئاهه نگی تێدا گێراوە ، بەڵام دیار نیە چۆن ئەوێی بە جێهێشتووە! هه رچەندە بەڕێز (خالید قادری)کە خەڵکی شاری سەقزەو گوتی: لەو وەختەی زیرەک میوانخانەی سێ ئەستێرەی هه بوو لە سقز ، باوکم دکانی جگەرە فرۆشی هه بوو، تتنیش دەفرۆشت ،زیرەک یەكی بووە لەوانەی جگەرەی لەباوکم کڕیوە ، من لە باوکم بیستووە ئەو وەختەش زۆرجار ساواکی وشەقاوە شەڕیان پی فرۆشتووەو لێیان داوە .)(١٠) من وەک و خۆم بۆ ئەوە دەچم هه ر هۆی ئەم بەردەوام لێدان و شەڕ پێفرۆشتن و کار لیتیکدانە ئەوێشی بە جێهێشتبێ! لە پاش بە جێ هێشتنی مسافرخانەی سێ ئەستیرەی سەقز لە (ڕەشە قەڵات) لەگەڵ کەسیکی دی چایخانەیەک دادەنێن، وەک دیارە لەوێش زۆر نامێنتەوە ، دواجار بەهۆی میرزا کەریم خۆشناو (کانی مەلا ئەحمەد) ی دەس دەکەوێ و لەوێ دەس بە کاسبی کردن دەکا ! شۆکەکانی ئەم قۆناخە بە ژمارە.. ١ – لە ڕێی گەرانەوە بۆ ئێران بە نەخۆشی روو لەماڵی دۆستێکی کۆنی دەکات بە هێوای حەسانەوەو نوێ کردنەوەی دیدار..کەچی بە هه ڵە لێدانێک لێی دەدرێ شەوو ڕۆژێک لە خۆدەچێ و بە خۆنایەتەوە. ٢– ماوەیەک مانگانەکەی دەبڕن و نایدەنێ تا هاتنی هونەرمەندان عەلی مەردان و هاوڕێکانی داوای لێ دەکەن لە گەڵیان بچیتە عیراق ، دەوڵەت ئەمە دەزانێ مانگانەکەی بۆ سەرف دەکەن و قەردەکەشی دەدەنەوە، هه ر هونەرمەندان دەگەڕێنەوە عێراق ئەم جارە بۆ یەکجاری لە رادیۆی تاران دەری دەکەن! ٣- کەمانگانەکەی نادەنێ بە هۆی ئەودەبیت کە شوکروڵلای بابان دەڵێ: ١٥٠٠ گۆرانی زیرەکمان هه یەو چیتر پێویستیمان بە زیرەک نیە! ٤– کەدەیەوێ بچیتە ڕادیۆی تاران – کە ماویەکی زۆر کارمەندو هونەرمەندی گەورەی ئەوێ بووە – کەچی پۆلیسەکان لەسەر قسەی دکتۆر عابید بەرپرسی ڕادیۆ پۆلیسی دەرگا لێناگەڕێن بچێتە ژوورە! ٥– وەک بەڕێزان هه ردوو کارمەندانی ڕادیۆی کرماشان عارف ئیبراهیم پووری مۆسیقارو حسامەددین ئەمینی نووسەر دەڵێن ..مامۆستای هونەرمەند مەزهه ری خالقی کە بەرپرسی ڕادیۆ بووە ، هۆیەک بووە لە دەرکردنی زیرەک لە ڕادیۆ لەکاتێک دا زیرەک کارمەندی فەرمی دەوڵەت بووە ! ٦– کە لە رادیۆ دەری دەکەن لەگەل میدیای زەندیش لێک جیادەبنەوەولە منداڵە کان دور دەکەوێتەوەو ماڵێ لێتێک دەچێ ! ٧– کە چریکەی کوردستان چاپ دەکات ، ساواک فەرمانی گرتنی بۆ دردەکات وزیرەک ڕوو لە عیراق دەکات. ٨– لە عێراق دەچێتەوە ڕادیۆو بە نیازی جارێکی تر لەوێ دابمەزرێتەوە! کەچی دەنگی تاقی دەکەنەوەو پێی دەڵێن ..دەنگت بە کەلکی رادیۆ ناێی! ٩– کە لە ڕادیۆ وەری ناگرنەوە لە عیراق بەتاوانی سنوور بەزاندن بۆ چوونە میسرو جاسوسی بۆ ئیران هه ژدەمانگ دەیخەنە بەندیخانە! ١٠– لە بەندیخانە سەرە ڕای تاوانکردنی بێ بنەما شەش مانگ لە ئەمنی عیراق ئازارێکی زۆری دەدەن ودەگاتە ئەوەی هه وڵی ئەوە دەدەن بتڵی پێ هه ڵبگرن !؟!؟ ١١– کە بەبەندکراوی لە عێراق تەسلیمی ئێرانی دەکەنەوە ، ئێران بەتاوانی جاسوسی بۆ عیراق دەیخەنە بەندیخانەو ساواک ئازارێکی زۆری دەدات وبە پانکەوە هه ڵیدەواسن ! ١٢– کە بەردەبێ لە کاردەرکراوەوبێ ماڵ و دوور لە منداڵە کانیەتی وبێ سەر مایە و بێ کار دەسوڕێتەوە ! پاش ئەوەی یەکانە هونەرمەندی کوردی عیراق و ئێران بوو، لە پایتەختەکانی عێراق و ئێران کەچی ئەوەتە جارێکی تر هاتووتەوە سەر سفر!! ١٣– ئێستا ئەو هونەرمەندەی پاش ساڵانێکی زۆری ئاوارەیی ودەربەدەری گەڕایەوە ئێران و لە ئیستگە دامەزراو بووە خاوەن ژن و منداڵ گەیشتە ئەوی بڵێ : چەندم پێخۆشە ناوماڵ ! ئەو ماڵەیان لێ تێک دا کە پێی خۆش بوو! کە گووتی .. بولبول ئەمساڵ من زۆر بەختیارم ! لێنەگەڕان ئەو بە ختیاریە بەردەوام بێت ! کە چاوە ڕێ بوو ساکار کچەکەی پێی بڵێ بابە ! لێنەگەڕان وشەی – بابە – لە کچەکەی ببێسێ ! کە چاوەڕێ بوو ، کچە خونچەکەی بۆی ببێ بەگوڵ ! لێنەگەڕان ئەمە بە چاوی خۆی بێنێ! کە گووتی ژن و مێردێکی بە ختئاربووین ، ئەو بەختیاریەیان وا لێ تێک دا کە هه تا مابوو نە یبینیەوە. بەشی چواتەم :- بەرەو کانی مەلا ئەحمەد.. دەتوانین ژیانی زیرەک لە سەرەتاوە تاکۆتایی بکەین بە جوار قۆناخ بەگشتی: قوناخی یەکەم : لە دایکبوونەوە تا ڕادیۆی بە غدا- ١٩٢١ تا ١٩٥٣ قۆناخی دووەم : لە دامەزرانەوە لە ڕادیۆی بە غداتاگەڕانەوە بۆ ئێران – ١٩٥٣ تا ١٩٥٨ . قۆناخی سێیەم: دامەزران لە ڕادیۆی تاران تا دەرکردنی لە ڕادیۆی کرماشان – ١٩٥٨ تا ١٩٦٦ قۆناخی چوارەم : لە دەرکردنەوە لە ڕادیۆی کرماشان تا ڕۆژی مەرگی ١٩٦٦ تا ١٩٧٢. دۆزەخی گەرم.. ئەمە قۆناخی چوارەمەو دوا قۆناخی ژیانی زیرەکە ، دۆزەخی ترین قۆناخیەتی لە هه موو ژیانی دا. پاش ئەوەی لە عێراق بە تاوانی جاسوسی بۆ ئێران بەندی دەکەن و ئازاری زۆری دەدن ، دواجار بە گێراوی لە سنووری خەسرەوی تەسلیمی ئێرانی دەکەنەوە ! لە ئێران بە تاوانی جاسوسی بۆ عیراق دەیخەنەوە بەندیخانەو ئەوانیش زۆری ئازار دەدەن ، کە بەردەبێت ..هه موو شتێکی لەدەست داوەو جارێکی تر کەوتووەتەوە سەر دەستێکی خاڵی ، ماوەیەک لە سەقز میوانخانەیەکی سێ ئەستێرەی دەبێت و وای بۆ دەچم هه ر لەو کاتە( ڕابیعەخانم) ی خواستبێ ، میرزا کەریم خۆشناو کە باسی ئەو میوانخانەیەی زیرەک دەکات بە خاوێن و بە هه ڕمێنی باس دەکات ، گوایە هه ندێ جار زیرەک هه رلەو میوانخانەیە ئاهه نگی گێڕاوە . بەڵام ، دیار نیە ماوەی چەند لەو میوانخانە ماوەتەوەو کاری کردووەو هۆی چی بووە بەجێیهێشتووە ؟ لەم ڕۆژانە برای بە ڕێز (خالید قادری) لە دایک بووی سەقزو کە سێکە هه واداری زیرەکە گوتی:( لەو کاتەی زیرەک لە زسەقز میوانخانەی سێ ئەستێرەی هه بووە ، باوکم دکانی جگەرە فرۆشتن و توتن فرۆشی هه بووە ، زیرەک جگەرەو پاکەتی لە باوکم کڕیوە.. باوکم زۆر جار دەیگوت : پیاوانی ساواک و جەقوکێش و شەقاوە زۆر جار شەڕیان بە زیرەک دەفرۆشت و لێیان دەدا)(خالید قادری٨/٦/٢٠٢٠)(١١) ٠ دیسان ئەوە دەردەکەوێ کە هۆی بە جێهێشتن و ڕۆیشتنی لێرەش هه ر ساواک وشەقاوەکانی بوون.
پاش ئەو لە گەڵ کەسێک گازینۆیەک لە ( قەڵاتە ڕەش ) دادەنێن ، زۆر ناخایەنێ ئەوێش بەجێ دێڵێ ؛ زیرەک هه ربەمنداڵی چاوی لەناوکارو کاسبی کردووتەوە ، وەک باس دەکرێ لە کاسبی کردن دا سەرکەوتوو بووە ،هه روەها بە هۆی کەسایەتی خۆی و دەنگ خۆش ڕووخۆش و هونەرمەندییەکەی کە زۆر جار گۆرانیشی گوتووە ، خەڵک زۆر ڕویان کردووتە میوانخانەکەی . بەڵام ؛ ساواک بە دوایەوە بووە و هه موو کارێکی لێتیکداوە ! ..چۆن لە کانی مەڵا ئەحمەد ساواک بە دوایەوە بوو ، تا لەوێش دەری کردوو بێکارو کاسبی کرد ، ئەوانیش هه رساواک لێی تێکدابێت! چونکە هه ر ساواکیش بوو هۆی سەرەکی دەرکردنی لە ڕادیۆی تاران و کرماشان و جیا بوونەوەی لە میدیای زەندیو لە منداڵەکانی دوور کەوێتەوە! .
خوێندەواری خۆشەویست ..زیرەک هونەرمەندێکی دنیاگەڕاوو گەورەو خۆشەویست و ناسراوبوو، هه ر بەو هۆیەوە خەڵێکی زۆری دەناسی لە ئێران و عیراق ، زۆر کەس سەردانی دەکردوو هاتوو چۆی دەکردو ئەویش سەردانی دۆستانی دەکرد ، ئەم پەیوەندیە گەرم و زۆرو بەردەوامەی زیرەک بووەتە هۆی ئەوەی کە زیرەک بچێتە هه ر ماڵێک ، ساواک ئەو ماڵە بە گومانلیکراو ناو ببات و هه رکەسێک زیرەک ببێنێ و بچیتە ماڵی ئەوا ئەوانیش گومانلێکراوبن ! هه ر بۆیە ساوک خۆی لە ڕاپۆرتەکانی داوادەکات بەوردی و پارێزەوە بەردوام چاودێری بکرێ ! ئەگەر ڕاپۆرتەکان هی سەردەمی ڕادیۆی تاران و کرماشانن، ئەی پاش ئەوەی لە( کانی مەلائەحمەد) لە درەوەی شارو لە سەر سنوور دەبێتە مەڵبەندی کۆبوونەوی هونەرمەندو ڕۆشنبیرو دۆست و هه وادارانی زیرەک و لە هه موو ئێران و عیراقەوە کوردو فارس و ترک ..لە هه موو چین و دین و ئایدۆلۆژیاو ئاستێکەوە ڕووی تێدەکەن ! ساواکیەکان چ ڕاپۆرتیکیان لەسەر نووسیبێ و ج تاوانێکیان دابێتە پاڵ ؟! بەداخەو ئەو ڕاپۆرتانە هێشتا لە بەردەست نین ، بەڵا، کاریگەری ئەو بەردوامی و بەدگومانی و ڕاپۆرتانە لە ئەنجام دا بەدەر دەکەوێ ؛ ئەویش ئەم هه موو لێدان و شەڕپێ فرۆشتن وکێشە بۆ دروستکردن و دواجار لەو ژەهر پێدانە دەردەکەوێ ! بە کورتی دەنگی زیرەک دەنگێکی ڕەسەن و خۆش و پر داهێنانی نیو کلتوری کوردەواری بوو، دەنگیک بوو بە هونەر خاڵی کۆکردنەوەی کوردوگەڕانەوەی بوو بۆ هونەری ڕەسەنی کورد، دەنگێک بوو سەرکردایەتی کۆمەڵگای کوردەواری دەکرد..سەرکردەی هونەری ، چۆن هونەی زیرەک شیلەی جوانیەکانی کلتورو سروشت وهیواو ئاواتی میللەت بوو، هه ر بۆیە ڕۆژ بە رۆژ زیرەک زۆرترو فراوانترو چاکتر دەچووە نیو خەلک ، ئەمە جیگای مەترسی دەوڵەتی شاهه نشاهی بوو، هه وڵیاندا لە ڕیگای ساواکەوە بە ترس و تەماع کەمۆی بکەن ، بۆیان نەکرا ! ئیتر بڕیاری نامرۆڤانەی خۆیان دا ..ئەوێش( کوشتن!!) یەتی قۆناغ بە قۆناغ ، هه ر بۆیە ئەو دەرکردنەی زیرەک لە رادیۆی تاران و کرماشان دەرکرا ..بەردانەوەی زیرەک بوو لە لوتکەی کێوەکەوە بۆ بنی دۆڵ ..بەو بەردانەوەو پاڵ پێوە نانە زیرەک نەیتوانی جارێکی تر خۆی بگرێتەوە تابنی دۆڵ و لە وێوە بۆ سەر ناڵە شکێنە !
ئەوەی کە زانیاریەکی زۆرمان پیدەدات لەم قۆناخە یەکێ لە سەرچاوەکان..دوو بەرگی کتێبە کەی (میرزاکەریم خۆشناو) ە کە بەناوی (حەسەن زیرەک و هه ندێک لە بەسەرهاتەکانی ) یەتی. میرزا کەریم نزیک بە چوار ساڵ لە گەڵ زیرەک ماڵ بە ماڵ بووە و زۆر یارمەتی زیرەکی داوە ، زیرەک لە کاسێتی ئەبوو سەباح دەڵێ : لێرە ژیانئ من لە سایەی میرزاکەریمە ! خۆزگە زیرەک لە هه موو قۆناخەکانی ژیانی دا کەسێکی دڵسۆزو نووسەرێکی وەک میرزاکەریم خۆشناوی لەگەڵ دادەبوو، ئەوتە بەرهه می ئەو هاوڕێ دڵسۆزەی دوو کتێب و چەندین کاسێتە ! ئەو تێکەڵی و بروا پێککردن و پێکەوەییەی میرزاکەریم و زیرەک ، وای کردووە نووسینەکانی جێگای بڕوا بن و یەکێک لەسەرچاوە ڕاست ودروستەکان بن بۆ زانینی بەسەرهاتەکانی زیرەک پاش( چریکەی کوردستان) کە زیرەک خۆی نووسیویەتی ! هه روەها هه ردوو خێزانی زیرەک( میدیای زەندی و ڕابیعەخانم)(*١٢) ..کە لە چاو پیکەوتنەکانیان بۆ دەزگاکانی ڕاگەیاندن زۆر ڕاستی ژیانی زیرەک ئاشکرا دەکەن.

لەم قۆناخەی ژیانی زیرەک ، وەک بەدەردەکەوێ ساواک پێ بە پێ بە دواوەیەتی و لێناگەڕێ لەهیچ کارێک سەر بکەوێ و لە هیچ جێگایەک بسێتەوە ، ئەوە تە لەسەقز میوانخانەی سێ ئەستێرەی لەدەست دەچێ و ڕوو دەکاتە قەڵاتە ڕەش و لە وێ لەگەڵ کەسێکی تر پێکەوە گازینۆیەک دادەنێن، هه رچەندە جێگای گازینۆکە زۆر خۆش دەبێت خەڵک زۆر رووی تیدەکەن ، بەڵام ؛ ئەویش زۆر ناخایەنی و لەدەستی دەدات ! بە هاوکاری میرزا کەریم خۆشناو لە (کانی مەلا ئەحمەد) چایخانەیەک دەکاتەوەو لە سەر سنوورو دەرەوەی شار و بە هیوایەی کاسبی تێدا بکات ، زیرک بۆخۆی وەک هونەرمەندێک خاڵی کۆکردنەوەی خەلک بووە ، بەتایبەت کە زۆر جار لەو چایخانەیە گۆرانی گوتووە و هونەرمەندانی کوردو ئێرانی سەریان داوە وکۆبوونەتەوە ، ئەو شوێنە وا ناوبانگی پەیدا کردووە ، خەڵک لە عێراق و ئێران بەتایبەت چوونەتە ئەوێ ، ساواک چۆن بە بەردەوامی چاودێری کردووەو هه موو چرکەیەکی ژیانی خستووەتە ژێر گومان ! ئەو کۆبوونەوە زۆرو هه مە جۆرو هه مە خەڵکەی پێ هه زم نەکراوە ،کەوتووە تە کێشە دروستکردن بۆی !
بەشێکی زۆر لە چیڕۆک و بەسەرهاتەکانی زیرەک لە بەشی دووەمی بەسەرهاتەکان کە میرزاکەریم دەیانگێڕێتەوە، بەناونیشانی – بۆ لە حەسەن زیرەکیان دا ؟!- (ب،ب٢ل٦٧) میرزا کەریم یەک یەک دەیانگێڕیتەوەو دەنووسێ :(ڕۆژێک لە گەڵ گەزەنگی بەیانی دا لە دەرگەی ماڵی ئێمەیان داودەنگە زەنگ و تەقە تەقی دەرگەی حەوشەی ماڵەوەمان لە خەو رای پەڕاندم کە هه ڵساین هێشتا هه ر تاریک بوولە دڵی خۆم دا ووتم:- لەوانەیە دراوسێیەک نەخۆشی هه بێ یان ئیشی بە ماشینەکەی من هه بێ بەدەم بیرکردنەوە دەرگەم کردەوە کە بینیم زیرەک و ڕابیعەخانم و شاگردێکیان خۆیان کرد بە ژوورەوەو سڵاویان کردو ڕابیعەخانم ووتی:- کاکە ببەخشە ئا لەم وەختە موزاحیمت بووین!
ووتم:- ئەتۆ لەم قسانە بگەڕێ بڵێ بزانم چیتان بەسەر هاتووە و لە کوێوە دێن و چی ڕووی داوە؟؟
(رابیعەخانم) ووتی :- ئەمشەو شەڕیان لەگەل کردووین هه ندێکیشیان لە زیرەک دا هه ڵبەت ئەویش دەستی کردەوە و خوا هه ڵناگرێ شەڕیکی چاکی کرد، بەڵام ، تا لایان کردەوە کوڕە کوڕەی (بانە)ی ی لییان وەدەست هاتن و سەروگویلاکی هه موویان بە خوێن داهێنا هه ی رەبی خوا بمکات بەقوربانی دەستەکانیان هه زار جار.
ڕابیعەخانم دەڵی ئەو کوڕە بانەییانە ئێمەیان بردە ژاندارمری و شکاتیان پێکردین وشایەتیان بۆ داین، ژاندرمریش بەقسەی خۆش دڵیان داینەوەو ئێمەیان بەڕێ کرد!
میرزا کەریم بە توڕەیی دەپرسێ:- باشە ئەمانە کێن کە شەڕیان لەگەڵ کردوون؟ ووتی : وەڵلا جا بڵیم چی کاکە هه ندیکیان جلی خاکیان لە بەر بوو هه ندێکیشیان (کۆت وشەڕوال) و بە فارسی قسەیان دەکردبەڵام بە خوا وابزانم یان (ئیتلاعات= ئیستیخبارات ) ی یان (زدی ئیتلاعات= مخابرات)بوون ! شێوەیان زۆر لە( جینایەتکار= مجرم) ئەچوو..
پاش نانخواردن لە گەڵ زیرەک دەچنە کانی مەلائەحمەد، لە ڕیگا میرزا بە دڵی پڕ ژان و پێکەنینەوە لە زیرەک دەپرسێ :- زۆریان لێ داوی یان نە؟
زیرەک پیکەنی ووتی:- وەڵڵا زوو فریام کەوتن بەڵام منیش چاک لێیان وە دەست هاتم، کاکە تەورە زینێکم هه یەدەستم دابوویە بەدەوری خۆما ئەمسوڕاندکە ئەمماڵی بە ناوشانی هه ر یەکێکیان وەک گا ئەیبۆڕاند ئەمما وەختێ دەوریان لی دام وتەورزێنەکەیان لەدەست گرتم پەکم کەوت وشاگردەکەم هاواری کردووتی :- کوڕینەوەرن( زیرەک)یان کوشت؟!
هه ندێک دەردە دڵمان کردوو من ڕۆیشتم، عەسر هاتمەوە لای زیرەک دەستمان بەقسان کردو زیرەک دەردە دڵی خۆی دەکردو بەسەرهاتێکی تری گێرایەوەو ووتی:- جارێکیان لە- تەورێز- زیندانی) بووم هه ڵبەت زۆربەی زۆری زیندانیەکان تورک بوون منیش تورکی چاک ئەزانم و قسەی پێ ئەکەم.
ژاندارمەیەکی بێ رەحمی پیسەکەی(عەجەم) بوو دەستی پێم فێر بوبوو شەو بێری لی نەدەکردم هه مووشەو بە هانەیەکی پێ دەگرتم و تێری لی ئەدام. کاتی ئەوە هاتبوو بۆ سەر ئاومان بەرن و لە حەوشە هه وایەک بگۆڕین، ڕیزیان کردین یەک بە دوای یەک هاتینەدەرەوەو من لە ڕیگا کۆکیم کابرای ژاندارم ئاوڕی دایەوەو غاری دامێ بە تورکی لی گووتم: (ولان ئەی…)ئەی من پێم نە گوتی بە کوردی قسە نەکەی ؟!!
زندانیەکان ئاوڕیان لە من دایەوە ،منیش زانیم بە هانەیەو ئەیەوێ لێم بدات، لە دڵی خۆم دا گووتم : با بە دڵی ئەوان قسە بکەم بەڵکو چیدی لێم نەدەن وهه ندێک دڵیان پێم بسوتێ و منیش بیدەمە لای بێعاری و ووتم: کوامن قسەم کردووە ؟

ووتی: ئەی بۆ بەکوردی ئەکۆکی؟
منیش دەنگم هه ڵ هێناوڕووم کردە (زندانیان)و زندانیەکان و بە زەردەخەنەوە ووتم: کوا من کەی بەکوردی کۆ کیوم؟!! ئەگەر بە کوردی کۆکیبام ئێستا تۆ حاڵی نەدەبووی !!!
کەوام گووت هه موویان دەستیان کرد بە قاقای پێکەنین بە تایبەت زندانیان پاشان ڕوویان دە کابرای کردو پێیان گووت؛ ( ئاغای شێرئالی) سەنە ڵڵا دهاورمە بلاسنەکە کە( هه سەن) یاخچی ئۆغلاندێ.واتە کاک( شێر عەلی) تو خوا چی دیکە لێی مەدە(حسەن)کوڕی چاکە . جا کاکە ئەگەر بڵێم بێ گوناح لێ یان داوم و نێوەی عومریشم هه ر بە تێ هه ڵدان بردووتە سەر لەوانەیە باوەڕ نەکە؟!!
بەڵام باوەڕ بکە لەبەختی من هه زار ئەوەندەی تێ ڕاببینە.
زیرک زۆر نهێنی هه بوو کە نەیدەوێرا بیدرکێنێ.
پیاوانی (زدی ئیتلاعات)ی لەو ساکەوە ڕاویان نابوو وەک خۆی ئەڵی لە هیچ جیگایەک نەیان دەهێشت جێگای ببێتەوەو بە ئاسودەیی لێ بژێێ! ئازاریان ئەدا ڕۆژێک هه ندێک گۆرانی بۆ گووتم و منیس تۆمارم کرد.لە دوای گۆرانیەکەی هه ستم پی کردکە زیرەک زۆر بێ ئومید بووە خەریکە ئەگری لەدەست چەرخی زەمانەو وەک پاڕانەوەیەک گۆرانیەکەی ئەگووت؛ وەک بڵێی لە جیهانێکی ترەوە کەوتووەتە بەردەستی دوژمنە بێ بەزەییەکانی و لە هه مان کاتیش دا بۆمی بەدیارئەخست کە هیچ گوناهێکی نیە تەنانەت ئەوە نەبێت کە کوردێکی بێ غەڵ وغەشە وەک خۆی ئەڵی سەنگی مەحەکم بۆ چیە ڕەقیب لێم گەڕێ بە ویژدان کوردی بێ بێ غەڵ و غەشم .گۆشەیی تەنهاییە کەم هه ر ئەژنۆکەمە بۆیە وا مەحکەم خستوومەتە(کریم)نێو باوەشم ، ئیرانێم و شاه پەرستم (کوردم) بۆچی دایمە کونجی زیندانە بەشم، نایەڵی ڕەقیب پەی بەرێ ئەی یار ئەی یار بەڕەنگە زەردەکەم تامردن مەممنوونی فرمێسکی گەشم . لە شێوەی گۆرانیەکەی وا دەر ئەکەوت کە زۆر کاری لێ کراوە زۆر بێ زاربووە )(ب ،ب٢ل٩٨تا٩١)
میرزاکەریم وەک برایەکی دڵسۆز بەدواویە تا بەتەواوی بزانێ ئەوانە کێن لە هونەرمەند حەسەن زیرەک دەدەن و بەدوا دادەچێ و دەپرسێ ؟!
ئەی کێ یە لە (حەسەن زیرک) ی دا؟
لیدانی ( حەسەن زیرەک) لە دڵمدا بوو بە گرێ زۆر پێوە ناڕحەت بووم تا دوای مردنی چاوم بە کاک (حوسێن زیرەک) کەوت پاش هه ندێک دوان دەربارەی زیرەک و لە دوایی دا لێم پرسی و گووتم:- ئەرێ کاکە خۆ (حسەن زیرەک) ی خوا لێ خۆش بوو خەراپەی کەسی نەبوو حەزیشی لە شەڕو گێچەڵ نەبوو بۆچی تا لە بانە بوودوو سێ جار شەڕی کرد؟
گووتی:- ئێمە چەند جار پێمان گووت کاکە ئەتۆ تەنها خۆت و براژنە( ڕابیعە) ی ژنتە وئارەزوو وساکاریش لای دایکیانن ئێمە زۆر چاک دەتوانین بەخێوتان بکەین، یان وەرە لێرە کاسبی بکە و ئێمەس یارمەتیت ئەدەین و چاویشمان لێت ئەبێ و کەسێش ناتوانێ بێ خود شەڕت پێ بفرۆشێت..
پێکەنی و گووتی: – باوکم خۆ منیش ئەوەی تۆ دەیڵێی ئەیزانم و زۆریشم بەڵاوە چاکە بەڵام ئێوە شتێک ئەزانن و منیش زۆر شت .
من بەڵاتان لێ وە دوور دەخەمەوە !
منیش گووتم :- بەڵای چی کاکە ئەو هه موو مودەتە ئێمە ئاگامان لە مردن و ژینی یەکتر نیە ! ئەو بەلای بۆ تۆ دێتە خوارەوە با ئێمەش شەریکی غەم هه ڵگرتنت بین و غەمێکت بخۆین!
تەمەشایەکی ئەو لاو ئەم لای لای خۆی کردووبە دەنگێکی نزم گووتی :- حوسێن (زدی ئیتلاعات) ئەزیەتم دەدات و ئەڵی ئەبێ بچیتە ئەو دیو ئیشمان بۆ بکەی ! چەندی دەڵێم باوکم ئەمن هی ئەو جۆرە شتانە نیم و( سەوادیشم) نیە ئێوە چۆن ئیستیفادە لەمن ئەکەن؟
ئەڵێن ئەتۆ بە ماڵەوە بڕۆ بۆعێراق ئێمە پارەیەکی زۆرت دەخەینە ئیختیارو خۆشمان خەڵکت بۆ دەنێرین تۆش هه رچی مەعلوماتت هه یە پێان بڵی و ئەوانیش بۆ ئێمەی دەهێننەوە! هه ڵبەت خۆشت دەزانی ئەم جۆرە شتانە بەمن ناکرێت و ئەگەر پێشم بکرێت نایکەم با ساڵی دوو سێ جارتێم هه ڵبدەن وبە فەقیریش ئەژیم وبەڵام ( ئەو کانی یەی ئاوم لێ ی خواردووتەوە هیچ کاتێک بەردی تێناخەم و خیانەت بە خاکەکەی عێراقیش ناکەم ) لە ناو خەڵکیش سەر بەرز ئەژیم.
لە دواییدا بە شۆخی و پێکەنی و گووتی: بەتەنیا بەربەرەکانی دەوڵەتیش دەکەم …!
زۆر سوپاسی کاک ( حوسێن) مکردکە ئەم قسەیەی بۆ گێرامەوەهه ڵبەت شتە کە ئاشکرایە بۆ هه موومان ، بۆ ؟..کێ ؟ لە ( حەسەن زیرک )ی خاوەن دڵی مەردانەی دەدا؟
خۆزیا زۆر کەس سەرنجیکی وردیان ئەدایە کردەوەی ئەو پیاوە بە جەرگە چۆن بۆ ئەو هه موو پارەو تەماعە سەری خۆی شۆڕ نەکردو بێ وەفایی لەگەڵ ویژدانی خۆی نەکرد)(ب،ب٢ل٩١،٩٢)
لیرە بە تەواوی ئەوە بەدەر دەکەوێ کە دەوڵەتی شاهه نشاهی و دەزگای ساواک بۆچی هێندە بەبەردەوامی و بە نا مرۆڤانە بەدوای زیرەکەوەن و لیناگەڕێن ئەم هونەرمەندە گەورەیە بە ئاسودەیی بژیت !
هۆی ڕۆیشتنی زیرەك لە بانە..
ماوەیەك بەسەر لێدانی (حەسەن زیرەك) تێپەڕبوو بوو ئازار و ناڕەحەتیەكانی لەبیرچووبۆوە دەستی كردبوو بە كاسبی و ئێمەیش هاتوچۆمان ئەكرد هەر وەك جاران.
ڕۆژێك بەیانی ڕابیعە خانم هات بۆ ماڵی ئێمە و گوتی: كاكە ئێمە لێرە نامێنین لەگەڵ قسە كردنیشی دەستی كرد بە گریان!!
منیش زۆرم پێ سەیر بوو گوتم: بۆ لێرە نامێنن چی ڕوویداوە رابیعە خانم؟ فرمێسكەكانی سڕیەوە و گوتی: كاكە وابزانم ئەگەر چیتر لێرە بمێنینەوە لەوانەیە شەوێك هەر بشمان كوژن!!
گوتم: ئاخر چی بووە و چی ڕوویداوە با منیش بزانم؟
رابیعە خانم گوتی: ئەم شەو ئەوەندەیان بە لولە تفەنگ لە (زیرەك) داوە و هەرچی پوڵی ، هەشمان بوو هەموویان لێ ستاندووە و هیچمان نەماوە ! منیش زۆرم پێ سەیربوو دیسان بۆ لە زیرەكیان داوە ئەبێ هۆی چی بێت هەڵسام بە پەلە جلم گۆڕی و سواری ماشێنەكەم بووم و چووم بۆ كانی (مەلا ئەحمەد) دیم (زیرەك) لەسەر كورسی دانیشتووە كە چاوی پێم كەوت زانی زۆر ناڕەحەتم و بە پەرۆشم بۆی هەڵسایەوە زەردەخەنەیەكی كرد و گوتی: ئەمە بە هاوارمەوە هاتووی؟
گوتم: ئەمە چیت بەسەرهاتووە؟
دەستی بۆ كراسەكەی برد و هەڵیدایەوە و گوتی سەیركە، كاكە بزانە چیان بەسەر هێناوم! كە سەیری سینە و پشتیم كرد بەڕاستی موچڕكە بە بەری پێمدا هات و لە تۆقی سەرم هاتە دەرەوە، جێگای هەر لولە تفەنگی لێیان دابوو وەك بڵێ ی بە بۆیەی شین ژمارە پێنج لەسەر سنگ و پشتی نوسرابێ وابوو جێگای قۆنداغی تفەنگ بە پانی و درێژی قۆنداغەكە پشتی زیرەكی شین و مۆر كردبوو.
گوتم: زیرەك ئەتو ئەوانەت ناسی؟
گوتی: نە بەخوا نەمناسین بەڵام كوڕە جحێڵێكی باڵابەرزیان تیابوو زۆر لایەنگری لێوە كردم بەڕاستی ئەگەر ئەو نەبوایە شپرزەیان ئەكردم. زۆر تریش هەتیوێكی خركەڵە چوار شانەی شڕووڕی تێدابوو زۆر… بەبێ وجدانی لێیدام ئەو هەتیوە پیسە هەر هاتوو غاریدایە ژوورەوە و شوشەیەكی ویسكی كوپەیی هەڵبچڕی و نای بەسەریەوە لاسایی عەسابەكانی سینەمای ئەكردەوە خۆی بە من تاقی دەكردەوە دەم نادەم فڕێكی لە ویسكیەكەی ئەدا و پشتی لێوی خۆی دەستڕیەوە ئەهات لولە تفەنگێكی سینگی من دەكوتی و شوشە ویسكیەكەی دەلەقاند و فڕێكی تری لێ ئەدایەوە سەیرێكی منیشی دەكرد و قسەیەكی زۆر ناخۆشی پێ دەگوتم!! منیش زۆرم پێ ناخۆشبوو ئەو هەموو لێدانی ئەوانی تر و پوڵ بردن و قسەی ناشیرن بەلاێك دیمەنی ئەو (ناپیاوە) بە هەمووی هەبوو حرس گرتبوومی و خۆم بۆ ڕانەگیراو گوتم: ئاخر هەی (ناپیاوی نا ئینسان) ئەتۆ دزی یان ویسكی خۆری؟ ئەگەر مەشروب خۆری بۆ لێم ئەدەی وەرە دانیشە با خۆراكیشت بۆ بێنم و زۆریشت خزمەت بكەم زۆریش بخۆرەوە وەك پیاو. كاكە هەر ئەوەندەم گوت و شوشەكەی داناو گوتی (هەی پیرە دایكێت….) ئەوە دیارە ئەمنت بە پیاو دانەناوە!! ئەوجارە بەهەردوو دەست تێم بەربوو ئەگەر ئەو كوڕە باڵابەرزە نەبوایە بەخوا شڕی ئەكردم گوتم: هاتونەتە سەرت هەموو لەشیان شكاندووی و سەرەڕای ئەو هەموو لێدانەشت مەتحێیان ئەكەی!!
گوتی: ڕاستە ئەو نەوعە كەسانە هی مەتح كردنێ نین بەڵام دەگوترێ ئەوەیان لە ئەوەی تر چاكترە بەڵام چاكیان تێدا نیە گوتم: شكاتت نەكردووە؟
گوتی: لە پێش تۆ (ژاندارم) ە كان لێرەبوون و (بازجویان) لێ ئەكردم بەڵام خۆ ناشوێرم بڵێم وەك مەسەلەكەیە كابراش دەكوژن و لەگەڵ جەنازەكەشی ئەڕون!! گوتم: (زیرەك) ئەتۆ ئەزانی بۆچی لێت ئەدەن بۆچی بە من ناڵێیت؟ بە دڵێكی پڕ باوەڕ سەیری منی كرد و گوتی: ناوێرم دەردی خۆم بە كەس بڵێم! بەڵام؛ هەڵبەت شت لە تۆ ناشارمەوە ئەگەر تۆزێك سەبر بگری و عەجەلەم لێ نەكەی تا وەختی خۆی دێت!!
گوتم: یەعنی چی كاكە گیان قسە كردنیش سەبری ئەوێ؟
گوتی: پێم نەگوتی وەزعی من وەزعێكی (معمولی) نیە و ناوێرم دەردی دڵی خۆم لای هەموو كەس بكەم بەڵام ڕۆژێك دادێت پڕ بە دەم هاوار بكەم و خەڵكیش حاڵی بكەم كە بۆچی ناێڵن لە هیچ شوێنێك جێگیر ببمو و هەر وەختێكیش ئارەزوویان لێ بێت ئەوە بەهانەیەكم بۆ دەدۆزنەوە و تێڕ و پڕم تێم هەڵدەدەن و دەڕۆنەوە!!
سەرم لە وەزعی (زیرەك) سوڕمابوو هیچی لێ حاڵی نەبوم و ناچار هیچی تر لێم نەكۆڵیەوە.
دوو سێ ڕۆژ هاتوچۆیان پێ كردە ژاندارمەری كە گوایە تۆڵە بۆ تاوانكارەكان وەردەگرنەوە!!
پاشی ئەو هەموو بازجویە و هاتوچۆیی كردنە پێیان گوت: كاكە ئەتۆ چ دەكەی لەو چۆڵ و دوورەی شارە؟ بە قسەی ئێمە دەكەی بڕۆ بۆ جێگایەكی تر بۆ خۆت كاسبی بكە باشترە.. هەتاكو شەوێك نەشیان كوشتووی!!!
ئەگەر سەرنج بدەین ئەوا لەم قۆناخە ژیانی زیرەک لە نیوان لێدانی بە خۆرایی وبە کردەوە و گەفی کوشتن و شەڕی دەروونی بەردەوام دا کارلێتێکدان و ڕاونان دەسوڕیتەوە !!
لێدانی زیرەک بە هۆی گۆرانیەکەوە..
میرزا کەریم دەنووسێ ..من بە هۆی تێکچوونی ماشینەکەم چوومە شاریکی ترو درەنگ گەڕامەوە برایەک گوتی: (حەسەن زیرەك) ڕۆیشت و هەرچی هەشیبوو فرۆشتوویەتی.
گوتم: كاكە نەیگوت بۆ كوێ دەچن لەگەڵ رابیعە خانم؟
گوتی: جا من چ كارم هەیە بپرسم ئەگەر بشم پرسیبایە پێی نەدەگوتم. وادیاربوو زۆر ناڕەحەت بوو ئەو (حەسەن زیرەك) ەی جاران كە خەڵك حەزی ئەكرد قسەی لەگەڵ بكات هەمیشە دەم بە پێكەنین و ڕووخۆش و شۆخی باز بوو بەڵام ئەم ماوەیە هەروەك بڵێ ی (حەسەن زیرەك)ی جارانیش نەبوو نازانم بۆ وابوو؟!!
زیرەک لە بانە ڕۆیشتبوو دواجار چووبووە سابلاغ ، منیش بەدوای دادەگەڕام ،لەوێ مالێکیان نیشاندام و چووم و
لە دەرگای ماڵەكەمان داو گوتمان ئێرەیە ماڵی كاك سمایل؟ گوتی! بەڵێ ئێوە كێن؟ ئەم برادەرەی لەگەڵمدا بوو منی بە كاك سمایل ناساند گوتی بە ئیجازەتان ئەمن كارم هەیە ناتوانم لەگەڵتان دانیشم خودا حافیز ئەو ڕۆیشت و كاكی خاوەن ماڵێ بە فەرموو بردمیە ژوورەوە زۆری ڕێز لێ گرتم كە چاویشم ئەگێڕا نە (ڕابە) و نە (زیرەك) دیار نەبون منیش گوتم ئەرێ برا كوا كاك (زیرەك) و قسەكەی بڕیم و گوتی: برا ئەتۆ جارێ وەرە ژوورەوە تۆزێك دانیشە تاكو بەسەرهاتی (زیرەك)ت بۆ دەگێڕمەوە.
گوتم: چی؟ بەسەرهاتی چی (زیرەك) چی لێ قەوماوە بڵێ تو خوا زوكە بزانم لەو كاتەدا ژنەی هاتە ژوورەوە و پاش بەخێرهاتن کردنم گوتی: ئەم برا كێیە؟ مێردەكەی پێی گوت: ئەوە دۆستی زیرەكە ناوی (میرزا كەریم)ە گوتی: یادت بەخێر ئاغای زیرەك پێش ڕۆیشتنی لێرە زۆر باسی تۆی ئەكرد گوتم: بۆ لێرە ڕۆیشتوون؟ ڕووی لە مێردەكەی كرد و گوتی: بۆ پێت نەگوتووە سمایل؟
گوتی: ئاخر بۆ تۆ هێشتت قسەم تەواوی بكەم، پاشان ڕووی كردە من و گوتی: كە هاتنە ئێرە من لە ماڵی خۆم ئەو دیوەم بۆ بەتاڵ كردن لەم كاتەدا دەستی بۆ دیوەكەی بەرامبەر درێژ ئەكرد، خۆی و ڕابیعەی ژنی و هێندێ كەلوپەلی پێویستی نێوماڵ.
ئێوارەیەك لەگەڵ هەندێك برادەر چونە دەرەوە بۆ (ڕێستۆران) ی (ئیپڕیم) برادەران داوای گۆرانی لێ دەكەن پاش تۆزێك سەرگەرم بوون ئەویش خان باجی بۆ ئەگوتن بۆ ئەوە دڵی برادەرانی نەشكێت كۆڕەكەشیان تۆزێك گەرم و خۆش بكات، هەر دانیشتوان گوێیان لە دەنگی (حەسەن زیرەك) بوو دەستیان كرد بە چەپڵە و فیكە لێدان و هاتو هاوار و سەماكردن و قون بادان بە جۆرێك دەنگیان ئەگەیشتە سەر (خیابان) و لەناو خیابانیش پۆل پۆل ئەهاتنە بەر دەرگای ڕستۆرانەكەو دەستیان ئەكرد بە چەپڵە لێدان (سابڵاغ)یش هەمیشە لەژێر چاوەدێری دابوو لە (ئیختێناق)دا ئەژیان لەلایەن دەوڵەتی ئێرانەوە ئەم شتەش هەمیشە گی بوو نەیان دەهێڵا خەڵكی زۆر پێكەوە كۆببنەوە.
ئەفسەرێكی (شهربانی) هەمیشە لە گەڕان دابوو لەگەڵ چەند پاسەبانێكی چەكدار كە ئەگەنە نێزیك ڕستورانی ئیپریم ئەم هەموو (شلوقیە) ئەبینن یەك سەر ڕوویان كردە ئەوێ و پاسەبانەكان لە ماشێن دابەزین غاریان دایە سەر خەڵكەكە و
دەستیان كرد بە دەركردن و بڵاوكردن و پاڵدانی خەڵك بەڵام خەڵك ڕاهاتبوون، لەولا پاڵ ئەدران لەو سەر خۆیان پێدا ئەكردەوە….
ناچار ئەفسەرەكە چووە ژوورەوە كە دی جێگای دانیشتن نەبوو زۆری بە پێوە ڕاوەستواوە و چەپڵە لێ ئەدات و گۆرانیەكە ئەگێڕنەوە…..
ئەفسەرەكە ڕووی كردە زیرەك و هاواری كرد لەسەرخۆبن ئەمە چیە ئەم جێگایەتان شلوق كردووە؟ كەس گوێی نەدایە ئەفسەرەكە و زیرەكیش گوێی نەدایە تاكو گۆرانیەكەی تەواو كرد و گوتی: جەناب (سەروان) گۆرانی گوتن قەدەغە نیە ئەتۆ بۆچی هاتووی زەوقی ئێمە دەشكێنی؟
ئەفسەرەكە گوتی: ئەم شلوقیە قەدەغەیە ئەم شێوە گۆرانیانە كە بێتە هۆی كۆبوونەوەی خەڵك ئەمە قەدەغەیە زیرەك گوتی: كاكە بۆچی لای ئێوە گۆرانی ئەڵێن ڕەقسیشی بەدەمەوە ئەكەن لەسەر ڕۆخی خیابان یان لەناو (پاركێك) زۆر لێرە شلۆقترە بۆچی بۆ ئەوان قەدەغە نی یە بۆ ئێمە كە لەناو چوار دیواری ئەم (ڕیستۆران)ە تەنها یەك دەرگای هەیە بێ پەنجەرە بە گۆرانی دەردی دڵی خۆم بەبا بدەم بۆ دەبێ مانعتان هەبێ؟
قسەیەك لە ئەفسەرەكە و قسەیەك لە (زیرەك) ئەفسەرەكە یەك زللەی لە بن گوێ زیرەك دا!! زیرەكیش نەیكردە نامەردی هەستا پێوە تا تینی تیابوو زللەیەكی لەبن گوێی ئەفسەرەكە دایەوە و پشتاوپشت بەری دایەوە خەڵكی دەورو پشتی دایان پەرۆسینە سەریەك بو بە شەڕێك لە هەموو ئێرانت نەیان توانیە ئاوا لە ئەفسەر و پاسەبان بدەن وایان لێ كردبوون خۆیان بەسەر پێوە ڕاگیر نەدەكرا یەكێك لە پاسەبانەكان هەڵاتبوو ئاگاداری (شەهرەبانی) كردبوو كە لە ڕیستورانی ئیپرم خەریكی لێدانی ئەفسەرێك و پاسەبانەكانن فورا بگەنە فریامان.
ئەوەندەی پێ نەچوو دوو ماشێن پڕ لە پاسەبانی چەكدار لەبەردەمی ڕیستۆرانە خۆیان فڕێدایە خوارەوە غاریان دایە ژوورەوە و دەستیان كرد بە لێدانی ئەو خەڵكە ئەو جارە بوە بای پاسەبانەكان و تۆڵەی ئەوانی تریان لێ كردنەوە و هەموویانیان خستنە ناو ماشین بە پاڵەسوو تێهەڵدان بەتایبەت ئەفسەرەكە زۆری لە زیرەك دا و دەستی لە دواوە بەست و لەبەر چاوی خەڵك دایە بەر شەق و سوار ماشێنی كرد بەڵام هەرچی لەشی ئەفسەرەكە بوو خوێنی پیا ئەهاتە خوارەوە و شەڕەكە كۆتایی پێ هات و هەموویان بردن بۆ (شەهرەبانی) خەڵك زۆر هەوڵیان دا بۆ بەردانی (زیرەك) بەڵام ئەفسەرەكە خەڵكی تری هەموو بەردا و تەنها (زیرەك)ی هێشتەوە ئەویش هەردووك دەستی لە پشتەوە بەستبوو خستبویە ناو حەوزی حەوشەی (شەهرەبانی) دەم نادەمیش لێی هەڵدەستاو تێی بەردەبوو بە شەق و زللە تا ماندوو ئەبوو ئا بەم شێوەیە (زیرەك) ئەو شەوەی بە شكنجە و ئازار بردە سەر تا وەختی بەیانی لەسەر خوێ چوو خەریك بوو بمرێ ڕەوانەی بیمارستانیان كرد ئاغا (محیەدین ی دۆستالی) بوو بە كەفیلی لە شارەبانی و زۆریشی هەڕەشەی لە ئەفسەرەكە كرد كە چۆنت وا لە خانندەیەكی كورد كردوە بۆ لێتداوە بۆ نەتداوە بە دادگاە، بە چ حەقێك شەو تا بەیانی لێی ئەدەی؟ خۆ بەخوا ئەگەر شتێكی لێبێت تا (پایتەخت) ڕاناوەستم و هەموو كاربەدەستانی دەوڵەت تێ بگەینم كە چ زوڵم و زۆرێك لێرە سەر ئەچێت بێ ئەوەی كەس بتوانێ قسەیەك بكات!
(زیرەك) لەگەڵ خۆی بردە ماڵەوە لە ڕێگا زۆریشی نەسیحەت كرد (زیرەك) زۆری سوپاس كرد و لە ماڵەوە كەوت لەناو جێگایدا ڕۆژێك گوتی كاكە من ئەمەوێ لێرە بڕۆم منیش پێم گوت: ئاخر برام بۆ دەڕۆی و تاكەی دەبێ ماڵی تۆ هەر بەسەر پشتی وڵاغەوە بێت با لەناو ئێمەدا تۆزێك ئوقرە بگری و بحەسێیتەوە سەیری منی كرد و گوتی: ئەمن تازە ڕووم نیە لێرە بمێنمەوە پێنج و دوو ڕۆژێكم ماوە ئەچم بۆ شارێكی گچكە و نانێكیش هەر ئەبێ من و ڕابە سكمانی پێ تێر بكەین: لە قسەكانی دیاربوو كە زۆر دڵشكاو بوو.
لە وەڵامێکی میرزا کەریم خۆشناو زیرەک جارێکیان دەڵێ:
جا برام ئەمن زۆرم تێهەڵدان دیوە بێ ئەوەی بزانم بۆچی لێم ئەدەن لەم دنیایە خۆشیم نەدی ئومێدەوارم لە جیهانەكەی تردا خودا تۆڵەیم بۆ بكاتەوە لای كەم لەوێش هەر تێهەڵدان نەبێ بەشم باشە، بەڕاستی من كەوتبومە جیهانێكی تر هەستم لە قسەكانی زیرەك ڕاگرتبوو هەموو ئەو دیمەنانە ئەهاتە بەر چاو كە چەندیان بەبێ بەزەیی لێداوە زۆر بە پەرۆش بووم لە پڕ (حەسەن زیرەك) دەسماڵی لە گیرفان دەرهێنا و چاوی منی پێسڕییەوەو وتی: گوێ بگرە كاكە گوێ بگرە. دەستی دایە دەفەكەی زۆر بە غەریبی ئەم گۆرانییەی گوت:
قەت لە دونیادا نەبو بێجگە لە ناخۆشی بەشم
ئەی خودا چەند بێ كەس و بەدبەخت و چەند چارە ڕەشم
مودەتێك ئاوارە بووم و سەردەمێکیش دەربەدەر
قەت نەمدی ڕووی ئاسودەگی هەر تووشی گێرەو قەڕقەشم
حەریف شەش دەری ئومێدی لێ گرتوم
هــەر مورە هـەڵداوێم و بێ هـودە بـەتــەمـای دووشـەشــم
زۆر سوپاسم كرد بۆ گۆرانییەكەی و گووتی: كاكە عادزی پێ ناوێ بە خودا تا سەر ما بێ لەش تێ هەڵدانی هەر ئەبێ!….. هەردوكمان دەستمان كرد بە پێكەنین.
حەسەن زیرەك و گۆرانی بێژێكی لوڕستانی
هەرچی خاوەن دڵێكی زیندوبو و كۆڕی ئاوازو گۆرانی پێ خۆش بوایە ڕوی ئەكردە گازینۆی (حەسەن زیرەك) زۆرجار گۆرانی بێژی كوردو تورك و فارس سەردانی (زیرەك) یان ئەكردو كۆڕی ئاواز و گۆرانیان ئەبەست و لەگەڵ یەكتر گۆرانیان ئەوت و بۆ یەكتریشیان ئەگێڕایەوە، (١٣) هەڵبەت هەركەس بە زمانی خۆی گۆرانی ئەگوت گۆرانی بێژە كوردەكان بەتایبەت زیرەك بە فارسی و توركی و كوردی گۆرانی ئەگوت و هەر كەس بە زمانی خۆشی بۆی ئەگێڕایەوە. توركەكان بە توركی و فارسیش گۆرانیان ئەگوت. بەڵام فارسەكان تەنها بە فارسی ئەیانتوانی گۆرانی بڵێن و بەس. هەندێك جاریش (حەسەن زیرەك) گۆرانی نەدەگوت تەنها (پەزێرایی) لێ ئەكردن. جا هەركاتێك خەڵكی (بانە) هەستیان بكردایە كە گۆرانی بێژێكی لایدە هاتۆتە لای زیرەك ئەوە ئەیانزانی كۆڕی بەزم و ئاوازو گۆرانی خۆش ئەبێ و ڕویان ئەكردە كانی (مەلا ئەحمەد) و خۆیان لە (زیرەك) و مێوانەكانی نزیك ئەكردەوەو لە دەوریان دائەنیشتن تا لە نزیكەوە گوێ بگرنە گەڕەلاوژەی گۆرانی بێژەكان بە تایبەت كە نۆرەی (زیرەك) ئەهات هەر وەك نێرەكەو ئەیقاچپاند بەسەریاندا، ئەوەندەش بەسۆز و لە ناخی دەرونیەوە دەستی بە گۆرانی گوتن ئەكرد كە مرۆڤ موی هەموو لەشی زیك وەك نیشتەر ئەوێستا.(١٤)
ڕۆژێك گۆرانی بێژێكی (لوڕی) هاتە سەردانی زیرەك لەگەڵ مۆسیقا ژەنێك، خەڵكی بانەش زۆربەی ڕویان كردە لای زیرەك بۆ بەشدار بون لەو ئاهەنگە خۆشەی كوردی سۆرانی و كوردی لوڕستانی.
هەروەك جاران لە دەوری (حەسەن) و گۆرانی بێژی لوڕی دانیشتین مۆسیقا ژەن دەستی لە (ڤیلیۆن) ەكەی بزاندو ئاوازێكی لوڕی خۆشی بڵاوكردەوە وەك پێشەكیەك لە دوایدا گۆرانی بێژ دەستی كرد بە گۆرانی وتن بەڵام لە ڕاستیدا دەنگی زۆر خۆشبوو هەندێك گۆرانی تازەو مودی ڕۆژی پێشكەشكردو (حەسەن) یش هەر سەری خۆی بۆ ئەلەقاندو گوێی لە گۆرانیەكان گرتبوو.
كاتێ كە گۆرانیبێژی لوڕی دەستی بە گۆرانی گووتن كرد، دایە دایە وەختی چەنگە قیتاركێ باڵا سەرم پریش فشنگە، چەند جەوانێكی بانەیی گۆرانییەكەیان بۆ ئەگێڕایەوە بەڵام لە دڵدا زۆر ناڕەحەت بوون كە (زیرەك) بۆچی گۆرانی ناڵێت و وەڵامی ئەم گۆرانی بێژە ناداتەوە؟
خەڵكی لە لێكدانەوەی هۆی بێ دەنگییەكەی بوون كە لە پڕ دەستی پێكردو گووتی:
لایە لایەت بۆ دەكەم بەڵكو خەو بتباتەوە
دەست خەمە نێو مەمكۆڵانت شەو تا ڕۆژ بەلاتەوە
ئای خڕخاڵبم بە پاتەوە
بەهەمان ئاوازو كێشەكەی (دایە دایە).
ئەم گۆرانییەش بۆ یەكەم جار لەم كۆڕەدا گوتی جا لە دوایدا لە جێگای تر گووتیەوە ئەوەندەش بە خۆشی و ڕێكوپێكی گووت كە دانیشتوانی كۆڕەكە مات و مەبهوت سەیری دەمی (زیرەك) یان ئەكردو لە كەیفان وەك سەرخۆشیان لێهاتبوو كردیان بە چەپڵە لێدان و هاتوو هاوارێك و هەندێكیان هەڵسابونەوە پێوەو سەمایەكی زۆر جوانیان دەكرد لەگەڵ ئاوازی مۆسیقاو گۆرانیەكە ڕێك و جوان ئەگونجا هەڵبەت ئێستا ئەو شریتەی باسی ئەكەین من هەمە و وا لە ماڵەوەیە.
كردیانە نۆرە هەر گۆرانییەك گۆرانی بێژی لوڕی ئەیگوت گۆرانییەكیش (زیرەك) لەسەر هەمان كێش و ئاواز لەدوای پێ هاتنی ئەم كۆڕە دڵ چەسپە بە حەسەن وترا ئا ئەو گۆرانییە وەڵامی گۆرانییە لوڕیەكە نەبوو وایە (زیرەك)؟
گووتی: بەڵێ وایە گۆرانییەكەی ئەو هەڵقوڵاوی جەنگەكەی (قەدەم خێری بیرانەوەند) ە خۆشم ئەزانم جەوابی بدەمەوە بەڵام ناوێرم چونكە ئەوەنەیان لێداوم هەرجارەی بە بەهانەیەك ئەی بۆ ناڵێن دەمێكە كاكی مێوان گۆرانی ئەڵێت و منیش گوێم بۆ شل كردووە ئەزانی جوابەكەشم حازر كردبوو ئێمەش گوتمان توخوا زیرەك با بزانین چیت حازر كردبوو گووتی دەمگووت:
لای لایەت بۆ دەكەم با غیرەت بتباتەوە
دەست كەیتە تفەنگی بڕنو شەو تا ڕۆژ بە یاڵەوە
جا كەوش ئەبم بە پاتەوە
بەڵام بە ڕاستی گەر شتێكم بگووتیایە چ لە شەو زووتر نەبوو سەد جووت شەقیان تێم هەڵ ئەدا بەهانەیەكی چاكیشیان بۆ ئەدۆزیمەوە،

چاوپێكەوتن لەگەڵ موحەمەد (ماملێ)
میرزا کەریم خۆشناودەڵێ: ماوەیەك دوای مردنی خوالێخۆشبوو (حەسەن زیرەك) قاو بڵاوبۆوە كە گوایە (موحەمەدی ماملی) وردە ئاسنی بۆ خستوەتە ناو برنج و پێی نەخۆش كەوتوە و بوەیتە هۆی مردنی!! ئەو هونەرمەندە ئەویش (حەسەن زیرەك) ە دۆستێكم لە شارەكەی (موحەمەدی مامڵی) هەبو بەناوی (ئیسماعیل پرسیاری) چوم بۆ سەردانی و بەهۆی ئەو توانیم كاك (موحەممەدی مامڵی و مەلا حوسێن عەبدوڵا زادە) ببینم لە چایخانەی ناو بازاڕی سەوزە فرۆشان كە بەناوبانگ بو بە چایی چاكی عێراق و نێرگەلە كە لەوێ پێی ئەڵێن (قلیان).
هەڵبەت هاوڕێكەم منی بە ئەوان ناساند و ئەوانیشی بە من ناساند لەبەر هەڵسان و زۆر ڕێزیشیان لێ گرتم كە ناوی منیان بیست و ئەیانزانی دۆستێكی خوالێخۆشبوو (حەسەن زیرەك)م.
پاش هەندێك گفتوگۆكردن ڕووم لە (موحەمەدی مامڵی) كرد و گوتم: ئاغای مامڵی ئەزانی هەندێ كەس وا ئەزانن كە تۆ دەستت هەیە لە مردنی خوالێخۆشبوو (حەسەن زیرەك) یان ڕاستر بڵێم ئەڵێن گوایە جەنابت وردە ئاسنت بۆی خستوەتە ناو چێشتی برنج و بوەیە هۆی نەخۆشی و مردنی؟! هەڵبەت كە ئەو پرسیارەم عەرزكرد و گوتی: كاكە زۆر سوپاست ئەكەم كە ئەتۆ بە شێوەیەك ئەو پرسیارەت لێ كردم كە هەستم بریندار نەبێت بەڵام هەندێك كەس بێ پارێز و پێشەكی و بێ ئەوە ریعایەتی دڵی من بكەن ئەڵێن ئەرێ (موحەمەدی مامڵی) ئەتۆ بۆچی حەسەن زیرەكت كوشت؟! ڕووی كردە من و گوتی: ئەگەر تۆ لە باتی من بیت چ جوابی ئەو جۆرە كەسانە ئەدەیتەوە؟
كاكە هەندێك كەس ئا ئەوها لەخوا نەترسن هەر لە هیچی نەبوی شت بۆ خەڵك دروست ئەكەن و توشی هەزاران دەردە سەری و كۆسپیش بكەن بەلایانەوە هیچ نیە! دەنا ئەمن (زیرەك) ی خوالێخۆشبووم خۆش ئەویست جگە لەمەش لە چ زەمانێك بیستوتە هونەرمەندێك ئەویتر بكوژێ لەسەر بەربەرەكانی هونەری؟!
جا ئەمن لایەنگری خۆم زۆرن كە گۆرانیەكانی منیان پێ خۆشە و هەروەها (حەسەن زیرەك)یش لایەنگری زۆرە و هەشە هەردووكمانی ئەوێ و گۆرانی ئەو گۆرانی منیشی پێ خۆشە هەر كەس بەپێی زەوق و سەلیقەی خۆی كەواتە ئێمە هیچ مونافەسەیەكمان لە بەینا نیە بەڵام هەندێك كەس پێیان خۆشە تفەنگ بە تاریكی یەوە بنێن! خۆشت ئەزانی هونەرمەندی ڕاستەقینە دڵی لە پەڕەی گوڵ خاوێنتر و بێگەردترە لە دڵی نایەت مێروولەیەك ئازار بدات چۆن ئەتوانێ ئینسانێك بكوژێ!؟
لێرەدا (مەلا حوسێن ی عەبدوڵا زادە) گوتی: كاكە ئێمە (حەسەن زیرەكی) خوا لێخۆشبوومان بە مامۆستای خۆمان دانابوو بۆ نمونە لە شنۆ پێكەوە ئیشمان دەكرد وابزانم كەس نیە لەو جیهانەدا (حەسەن زیرەك) بناسێ و خۆشی نەویستبێت.
ئەودەنگ گۆیە کە میرزاکەریم لەدیوی ئێرانی و ئەوێ ڕۆژێ بیستوویەتی ، هه مان دەنگگۆ گەیشتە دیوێ عێراقیش! کە گوایە وەک میزا کەریمیش پرسیاری لە هونەرمەندی گەورەی کوردمامۆستا(محەمەدی ماملێ) کردووە ، کە گوایە هۆی مردنی حەسەن زیرەک ئەوەیەکە وردە ئاسن کراوەتە خواردنەکەی و بووەتە هۆی مردنی !
من وەک ئەوەی کە لێکۆڵینەوەم لەوەدا کردووە ، کە هۆی مردنی حەسەن زیرەک بدۆزمەوە ، گەیشتوومەتە ئەو بڕوایە کە ..ساواک کەتنی خۆی دەکات ؛ دەیەوێ بە بەردێک چەند چۆلەکەیەک بکوژێ! چۆن ئەگەر سەرنج بدەین ئەو هه موو ڕاپۆرت نووسینەی ساواکیان و ئەو هه موو تاوان بۆ هه ڵبەستنە وبەردەوامی بەدوا بوونەوە ..لەدەرکردنی لەڕادیۆوە و ڕاونانی وەک میرزاکەریم باس دەکات و دەڵێ : ئەودەمە ساواک ڕاوی حەسەن زیرەکی نابوو نە یدەهێشت لە هیچ جێگایەک کاسبی بکاو بگیرسێتەوە ! ئەی ئەو هه موو زدی ئیتلاعات و چەقۆکێش و شەقاوە چی بوون هه ر ناوە ناوە شەڕیان پێ فرۆشتووەو لێیانداوە ! ئەی ئەوە کێ بوو داوای لە زیرەک کرد بچیتە عیراق و کاریان بۆ بکات؟ ئەی چی بوو کە زیرەک پاش ئەوەی پیاوانی ساواک تێروپڕیان لی ئەدا ! کەچی لە ژاندارمری لە جیاتی پاراستن و حەق وەرگرتنەوەی پێیان دەگوت: کاکە تۆ چی دەکەی لەم دەشت وسەر سنوورە بچۆرە جێگایەکی تر کاسبی بکە با ڕۆژێ نەشت کوژن!؟ ئەو(کوژتن) ە زیرەک خۆی و ڕابێعە خانمی خێزانیشی هه ستیان پێکردووە . سەیرکە ڕابە خان پەنا بۆ میرزا کەریم دەبات و بە گریانەوە دەڵێ ؛ ئەگەر لێرە بمێنینەوە ڕۆژێ دەشمان کوژن! هه روا زیرەک لەوەڵامی میرزا کەریم دا دەڵێ : وەک ئەوە وایە دەشێ کوژن و لە دوای جەنازەکەشی دەڕۆن ! کە زیرەک لە شاییەک دا لە خۆدەچێ و دەیبەنە نەخۆشخانە، پاش ئەوەی لە نانخواردنی نێوە ڕۆدا ژنێک خواردن بۆ زیرەک دێنێ و دەڵێ : من ئەو شۆرباو قەنداخەم بۆ ئاغای زیرەک هێناوە ! زیرەک پاش ئەوەی بە خۆ دێتەوەو لە ماڵەوە بۆ ڕابیعەخانمی خێزانی دەگێڕێتەوە دەڵێ : لە شۆرباکە دوو کەوچکم خواردو قەنداخەکەم خواردەوە ، کە چووینەوە ناوشاییێ سەرم سوڕاو کە وتم ! کە ڕابە خانم دەچێتە نەخۆشخانە ژنێکی کارمەند ڕابیعەخانم دەباتە ژێرزەمین و پێی دەڵێ : زیرەک هونەرمەندێکی گەورەیە، بۆ ئەوەی خوێنەکەی بزر نەبێت ، دکتۆرەکان ڕاستیتان پێ ناڵێن ! زیرەک ژەهر خواردوو کراوە !(١٥) پاش ئەم قسەیە ڕابێعەخانم شکات لە هونەرمەندو مۆسیقارەکان دەکات و هه موویان دەگیرێن ! بەڵام ، کە زیرەک بە خۆ دێتەوەو ئەمە دەزانێ ..سۆندە لە جەستەی خۆی دەکاتەوەو بە نەخۆشی دەچێتە ژاندارمری و هه موویان ئازاد دەکات و دەڵێ : کەس دوژمنی من نیە ! ئەم کارەی زیرەک ئەوە دەردەخات..کە زیرەک خۆی زانیویەتی و تەواو گەیشتووەتە قەناعەت کە ئەوە ساواکە دوژمنی ئەو نەک کەسێکی تر ! بڵاو بوونوەی ئەو پرۆپاگەندەو دەنگگۆیە دژی هونەرمەندی گەورەی کورد مامۆستا محەمەدی ماملێ ، دروستکردنی فینتنەی کۆمەڵایەتی یەو پێکانی دوو چۆڵەکەیە بەبەردێک . چۆن مامۆستا ماملێش بەو ناوو دەنگ و کاریگەریەی کە هه یبووە لەسەر کۆمەڵانی خەڵک ، لای دەوڵەت خۆشەویست نەبووە ، ژیانی ماملێ خۆی و خانوادە بەڕێزەکەشی ئەمە پشت ڕاست دەکاتەوە . ئەگەربە وردی لە ژیانی زیرەک وردبینەوە پاش دەرکردنی لە تارانی پایتەخت و ڕادیۆولە کرماشان ..ئەوادەردەکەوێ بەردەوام لە ژێر چاودیری توندی ساواک بووە و بە دوایەوە بون و هه موو کارێکیان لێ تێک دەداو بەردەوامیش لێیان داوە وڕاویان ناوە تادواجار ژەهرخواردوویان کردووە ! ئەوەش بە هۆی ئەوە بووە کە زیرەک نەچووەتە ژێربارو ئامادە بووە ئازار بچێژێ و هه تا وەک خۆی گوتوویەت ..با ساڵێ دوو جاریشم لێبدەن ! بەڵام ؛ ساواک هه ر بەوە وازی نە هێناوە کە ساڵی دوو جارێ لێیبدات ! بەڵکو کارەکەی گەیاندووتە ئەنجام و ژەهرخواردووی کردووە ! هه ر ئەو ژەهردەرخوارد دانەش بوو کە بووەتە هۆی (شێرپەنجەی جگەر!؟) چوونکە ڕابیعەخانم لە وەڵامی پرسیارێکی ئێمەدا ..کە پرسیمان زیرەک پێش ئەوەی بچیتە شاییەکە هیج نەخۆشیەکی هه بوو؟ لەوەڵام دا گوتی:زیرەک هیج نە خۆشیەکی نەبوو،لەگەڵ ئەوکارەساتەوە زیرک کەوت و هه ڵنەستایەوەوهه رچی عەمەلی بۆ کرا، هه رچی شاران هه یە بردمان جاک نەبوویەوە ،لە ناوکییەوە تا سەرسنگی و هه ردوو لا کەلەکەی هه ڵدڕابوو، دکتۆرەکان شاردیانەوە ، گوتیان سەرەتانی ڕیئەیەتی ،وانەبوو، ڕاستیەکەیان نەدەگوت .)(ساواک بۆچی..،ل١٢٤) هه واڵەکانی سەردەمی نەخۆشی زیرەک و خەوتن و نەشتەرگەری کردنەکەی ، ئەوە دەردەخات کە ساواک پاش ژەهر پێدانەکەی دەورەی زیرەکی داوەو ڕێگری لە چارەسەریەکانی کردووە ، لەسەرەتا پێی دەڵێن : تەختی بەتاڵ نیە بۆ خەوتنی زیرەک ! لە کاتێک دا دوای دەرکەوت تەخت هه بووە ! دکتۆر بۆ چاوبەستە نەشتەرگەریەکی بۆ دەکات و بەقەددنکە نۆکێک جەرگی ڕەشی زیرەک بە کەس و کارەکەی پیشان دەداو دەڵێ زیرەک لای ئێوە میوانە! جگە لەمانە میدیا خانم کە دەچێ و زیرەک دەبینێ دەیەوێ بیباتە تاران بۆ چارەسەری ،دەنووسێ:کاتێ چاوم بە حەسەن کەوت، بۆم دەرکەوت زۆر نەخۆشە، زۆرم لە کاربەدەستانی ئەوکاتە تکاکردکە کارێک بکەن،بە ڵام هیج کامیان تەنانەت ئەمبوولانسێکیان نەدا بە من تا حەسەن ببەم بۆ دکتۆر،تا ئەوەی لەساڵی ١٣٥١ی هه تاوی ، حەسەن ڕۆژ لەگەڵ رۆژحاڵی خراپترئەبوو، کەس گوێی بە قسەی من نەئەدا،بەڵکو یارمەتی چکۆلە بە من بدەن ولای کەمی ئەمبولانسێ بدەن تاکو حەسەن بهێنم بۆ تاران )(چریکە، ج٢، ل٨،٩) زیرەک هونەرمەندێکی گەورەبوو، هی ئەوە نەبوو لە شارێکی چکۆڵەی سەر سنوور نەشتەرگەری بەدرەنگەوە بۆ بکرێ و بەم جۆرە چارە سەر بکرێ ؟ بەڵام ، ساواک بە دەوریەوە بۆ ، نە یدەهێشت بۆ چارەسەری بۆ هیچ جیگایەک ببرێ نەوەک ژەهر پێدانە کە لە پشکنین دا دەربکەوێ ! ئەو ڕاستیەش کوردانی ڕۆژهه ڵات دەیزانن، هه ر بۆیە وەک ناڕەزاییەک هه ر لە ڕۆژی ناشتنی زیرەک ڕێگەیان نە دا دەزگای ڕادیۆ لە ناشتن دا بەشدار بێت و زوو ناشتیان. جا ناوهێنانی کەسانی تر لەسەرو بەندی مەرگی زیرەک پلانی ساواکە بۆ تێبزرکردنی خۆیان بەلاڕێ بردنی خەڵک وبزرکردنی سەرەداوەکە و ناوهێنانی ساواک ! هه روەها دروستکردنی کێشەی کۆمەڵایەتی وپێکانی زیاتر لە چۆلەکەیەک بە یەک بەرد ..وەک کوردەکەی خۆمان دەڵێ !! دوور نیە زیرەک زۆر جار هه وڵدرابێ ژەهرخواردوو بکرێ ..ئەوەتە نووسەری بەرێز (ئارارات ئەحمەد ئەحمەد)(قەڵادزێ و سندۆان کووجەیەکی تاریک لە ژیانی حەسەن زیرەک ) ڕووداوێکی ساڵانی پەنجاکان دەگێڕیتەوە کە زیرەک لە قەڵادزێ توشی هاتووەئەو بەڕێزە دەنووسێ ؛(گومانی تێدا نیە کە کەسێکی گەورەی وەک حەسەن زیرەک ، خەلک زۆر هه بوون کە حەزیان کردووە تێکەڵی ببن و ئاشنایەتی لەگەڵ دابکەن. جا لەم نیوەندە کەسانی نەیارو ناحەزیش ویستویانە لێی نزیک ببنەوەو نیەتی خراپی خۆیانی بەسەردا قلپ بکەنەوە ، یەکێک لە ماڵەکانی قەڵادزێ ، ماڵێکی کوردستانی ئیران بوون، ڕۆژێک بۆ نانی ئێوارە حەسەن زیرەکیان داوەت کردووە ، ئەویش دەچێ ، وەختی نووستنان هه ڵدەستێ ، دەچیتەوە ماڵێ حەسەن جەلالی ، دەڵێ : حەسەن زۆرم برسییە! حەسەن جەلالیش دەڵێ : بۆ حەسەن ئەدی ئەو ماڵە نانیان نەداویەیێ؟! ئەویش دەڵێ : با نانیان هێنا ، بەڵام ڕاستی نەوێرام بیخۆم، هه ستمکردژەهریان دەخواردنەکەی من کردووە و دەیانویست بمکوژن !) ئەگەر ئەم ڕووداوە شیبکەینەوە دەگەینە یەوەی کە ئەمەش هه وڵێک بووە بۆ کوشتنی زیرەک ، دیارە قەڵادزێ سەر سنوورەو هه میشە سەر سنوور دەکرێ کەسانی سەر بە هه ردوو دەسەڵاتی ئەودیوو ئەم دیووی تێدا هه بێت ، بە تایبەت ئەو ماڵە – ماڵێکی کوردستانی ئیران بوون – کە گومانی زۆر هه یە ئەو ماڵە بەکاری جاسوسی کردن بۆ ئیران هاتبنە ئەودیو، کە زیرەکیش لەدەرەوەی دەسەڵاتی ئیران و بە قاچاغی هاتووەتە ناو چەکەو ناوو ناو بانگی پەیداکردووەو هونەرمەندی ڕادیۆی بەغدایە و لە نێو خەلک ناسراوو خۆشەویستە، دوور نیە دەوڵەت ئەو ماڵەیان ڕاسپاردبێ کە زیرەک ژەهرخواردوو بکات ! بەڵام ؛ زیرەک پیاوێکی هوشیارو بە هه ست بووە ، هه رزوو هه ستی کردووە کە ئەم خواردنە ژەهری تێکراوەو نەیخواوردووە و شەو درەنگ چووەتەوە ماڵێ حەسەن جەلال. زیرەک زۆر جارلە ژیانی خۆی پێشبینی زۆر شتی کردووەو دواجار ڕاست دەرچووە . سەیرکەن زیرەک داوەت کراوە بۆ نانخواردن ! کەچی نانەکەی نە خواردووە ..بەڵام ؛ خاوەن ماڵ هه ستی بەوە کردووە کە زیرەک زانیویەتی ژەهریان بۆ تێکردووەبۆیە نانەکە ناخوا ، هه ربۆیە نەیان پرسیوە زیرەک بۆ نان ناخۆی ؟! نەشیانگوتووە ؛ ئەگەر ئەم خواردنەت بەدڵ نیە با خواردنێکی ترت بۆ ئامادە بکەین ! خۆیان بێ دەنگ کردووەو زیرەکیش ئەوەی بۆ کراوە نانەکە نەخواو شەو درەنگ بچێتەوە ماڵێ ئەو دۆستەی کە بڕوای پێدەکات و داوابکات بەم شەوە درەنگە خواردنی بۆ ئامەدەبکەن . پەیوەندی نێوان هونەرمەندان.. لە ژیانی هونەرمەندو نووسەرو میدیاکارو فەیلەسوفان هه میشە جۆرێک لە ململانێ و ناکۆکی هه بووە ، ئەمە لە میژووەو لە نیو هه موو میڵلەتان چیرۆکی خۆی هه یە ، کوردیش لەم چیرۆکانەی هه یە، لە پەیوەندی زیرەک و هه ندێک لە هونەرمەندان ، بەتایبەت مامۆستایانی هونەرمەند.. هونەرمەندی گەورە بەڕێزان مەزهه ری خالقی و محەمەدی ماملێ! من بۆ خۆم لەم باسەدا جێ دەست و دەمی ساواک دەبینم ! چ دژ بە بەڕێز بەڕێز محەمەدی ماملێ ،چ مامۆستا مەزهه ری خالقی هه ر یەکێکیان بە شیوەیەک . بەرنامەو ئامانجی ساواک بۆ زیرەک ! پێشتر باسی ئەوەمان کرد کە ساواک هه ر لە سەرەتاوە ، زۆر بە وردی و گومانەوە چاودێری زیرەکیان کردووە ، بەڵگەئ ئەوەش ئەو ڕاپۆرتانەن کە ساواکیەکان لسەر زیرکیان نووسیوەو کەوتوونەتە بەردەست .(١٦) کە مەترسیەکی زۆریان لێی هه بووەو بەرە بەرە تاوانی جیا جیایان بۆ هه ڵبەستووە ، وەک ئەوەی هێشتا مانگانەکەی لە بە غداوە بۆ دێت وجاسوسی عێراقە ! یان دەچێتە مالی کۆنە دیموکراتیەکان و یان ئەوەتە سەر بە چەپەکانە ، ئەویش بە هۆی ئەو پەیوەندیە فراوانەوە بووە کە زیرەک لە نێو خەڵکدا هه یبووە .. لە نێو خەلک دا کەسانی سادەو کاسب و سەرشەقامی دۆست بووە تادەگاتە پیاوی ئایینی و سەرۆک هۆزو گەورە ڕؤشنبیرو هونەرمەندانی هه ردوو دیوی ئیران و عیراق ، ئەگەر چی ئەوە بە هۆی گەڕانی زۆرو دەربەدەری و ئاوارەیی و دەنگخۆشی و دۆستچاکی زیرەکەوە بووە ، بەڵام ؛ ساواک ئەمەی بە جۆرێکی تر خوێندووتەوە و مانای سیاسی و موخابەراتی داوەتێ ! دیارە – کورد بوون – ی زیرەک و هه ستە پڕ لە کوردپەرستی و بێ غەشێ کوردبوونەکەی خۆشی .. یارمەتی دەری گومانە کانی ساواک بووە تا ڕؤژ بە ڕۆژ پتر و وردتر بەدوای زیرەکەوە بن ! سەیرکە یەکێ لەو بە ڕێزانەی کە لەتاران لە نێوماڵی زیرەک بووەوخزم دۆستی کۆنی زیرەکە و ناوی (مام عەلی یاسەمەنی) دەگێڕێتەوە کە زیرەک لەتاران چۆن یارمەتی خەڵکی داوە ، دەڵێ 🙁 شەوانە کار لە رادیۆیان تەلەفزیۆن درەنگ تەاو دەبوو،کە دەڕۆیشتینەوە، دەیگوت نەخێر جارێ بابچین سەریک لە موسافیرخانەی حەقیقەت هه ڵبینین و بزانین برادەری کوردی لێیە ! کوردەی ناسیاو نە ناسیاوی لیبایە غەیرمومکین بوو حەسابەکەی دەبەستو دەیبردەوە ماڵێ، ئاغای مودیرەکەی دیگوت ئاغا پوڵی داوە کرێی مەنزلی داوە ، دەیگوت هه رچیەکە بە عۆدەی خۆم، ئەمن دەیبەمەوە، ئەوە میوانی من! …جگە لە یارمەتی دان نوخۆش و گیراو وکەسانی پێویست..)(چاوپێکەوتن لە گەڵ مام عەلی یاسەمەنی- سایتی ڕۆژهه ڵات/بۆکان) ئەگەر بەوردی ئەمە لێکبدەینەوە ئەوی کە زیرەک لە تاران کردوویەتی جێگای کاری حکومەتی کوردی و دەسەڵاتی کوردی و نێوەندی خێر خوازی کوردی گرتووتەوە ! جگە لەوەی کە بەم جۆرە یارمەتی خەڵکی داوە ماڵەکەشی شوێنی کۆبوونەوەی خەڵکی کوردو دۆستانی زیرەک بووە لە تاران . ئەم بە نێوەند بوونەی زیرەک لە تاران و سەردەمی شاو ئەم خۆشەویستی و ناوو ناوبانگەی کە لە ڕادیۆو گوێگرەکانیەوە بەدرەدەکەوت هێندەی تر ساواکی لە زیرەک بەدگومان دەکرد ، ئەم ناوو ناوبانگ و خۆشەویستیەو ئەو پەیوەندیە گەرمەی زیرەک بە خەڵکەوە و ئەم هه موو کاریگەریە بەدڵی ساواک و دەوڵەتی شاهه نشاهی نە بوو، جگە لەوەش – حەسادەتی هونەرمەندان و ململانێی نێوان نووسەرو هونەرمەندان – بە تایبەت ئەوانەی باڵایان نەدەگەیشتە باڵای زیرەک و هه ستیان دەکرد کە زیرەک لەوە تێپەڕێوە بتوانن بە هونەرو ئەدەب ڕکابەری بکەن لێی ببەنەوە ! بۆیە هه بوون لەو نێوەندە بە ڕاستەو خۆو ناڕاستەو خۆ دژایەتی کردنیان بۆ زیرەک دەچووە نێو دژایەتیە ساواکیەکە ؛ ئیتر داواجار ساواک کەوتە پلان دانان و بەرنامە دانان دژی زیرەک و دەستی بە جێ بە جێ کردنی کرد.
میدیاخانم دەنووسێ 🙁 زیرەک گەڕابووەو وازی لە هه موو شتێک هینابوو هه ر ئەو ڕۆژانە گۆرانی تۆبەی خوێند) بەڵام ، ئەمە لە کاتێک بوو کە ساواک خەریک بوو پلانە ساواکیەکەی لەسەر جێ بەجی دەکرا ژێر بەژێر ..
١ – سەرە تا مووچەکەیان بڕێ و مانگانە کەیان پێنەدەدا ، وەک میدا خانم دەنووسێ 🙁 لەوکاتانەدا حەسەن ژیانی ئیداری کەوتبووە سەرو لێژی چونکە دەوڵەت پارەکەی نەئەدالە بەر ئەوەی سەرۆکی بەرنامەی کوردی شوکروڵڵای بابان گوتبووی ئێمە نزیکەی ١٥٠٠گۆرانیمان بەدەنگی زیرەک هه یە و ئیتر ئەومان ناوێ !)(چریکە،چ٢،ل٧،٨)
٢ – لە ڕووی هونەری و گرنگی پێنەدانەوە زیرەک بەرە بەرە بە لانرا هه رمیدیاخانم دەگێڕیتەوە :(ئەو حقوقیان قەتع کرد، حەسەن زۆر بە پەرۆش بوو،ئەم لاو ئەولا چووین،بۆمان دەرکەوت ئاغای بابان چووە گوتوویە ، ئێمە ئیتر نیازمان بە حەسەن زیرەک نیە !…)(چاوپێکەوتن لەگەڵ میدیای زەندی/سایتی ڕۆژ هه ڵات /بۆکان)
٣ – هه وڵیاندا ژیانی خێزانی لێتێک بدەن ، ئەو ژیانەی کە زیرەک لە کاسێتی ئەبووسەباح دا دەڵێ:( ژنو مێردێکی بەختەوەر بووین و ژیانێکی خۆشمان هه بوو، لەئەو گۆرانیەی بۆ مەهتابی کچی گوتووە زیرک دەڵێ: بولبول ئەم ساڵ من زۆر بەختیارم ..)ئەم ماڵ و بە ختیاریەیان لێ تێک داو دواجار لە میدیاخانمی خێزانی و لە منداڵەکانیان دوور خستەوە.
٤ – لەوەزیفە دەریان کرد..لە کاتێک دا گەورەترین و ناودارترین هونەرمەندی هه موو ئیران و کوردستان بوو، لە ڕادیۆی تارانی پایتەخت ولە ڕادیۆی کرماشانی کارو هونەر وەدەریان نا!
٥ – بێ کارو بێ ماڵ و بێ پارەیان کردوکەوتنە دوای بۆ ئەوەی لە هیچ جێگایەک نەتوانێ بە ئاسودەیی بژێ ، میرزا کەریم دەنوسێ 🙁 لەو ڕۆژانە ساواک ڕاوی زیرەکی نابوو نەیدەهێشت لە هیچ جێگایەک بحەسێتەوەو ئازاریان دەدا)
٦ – لە نێو ئەم ژیانە سەرەو لێژەدا ساواک جگە لەوەی هه موو کارێکی لێ تێک دەداو هه ر ناوەناوەش چەند کەسێکی چەقۆکێشی ساواکی دەناردوو تێروپڕیان لێدەدا . ئەمەش هۆیەک بوو لەو سەرکە دۆستە دڵسۆزەکانی زیرەکیش بەرە بەرە لە ترسی دەوڵەت خۆ لە زیرەک دوور بخەنەوە ، ئێستا زیرەک دەرکراو لە ڕادیۆو بێ کارو بێ پارەو بێ جێگاو ڕێگایە! هه ر بۆیە دیسان لە گۆرانیەکانی هاوار دەکات (جێم نیە تێدا بسرەوم خاکم بەسەر بێ لانە خۆم!) هه روا دەڵێ : (سەردەمێ ئاوارە بووم و مودەتێکیش دەربەدەر!) یان هارادەکات (شەش دەرم گیراوە بەدەستی نەردەوە !) دیان دەچریکێنی و دەڵێ:( گۆشەیی تەنیایی هه ر ئەژنۆ کە مە بۆیە وا گرتوومەتە نێو باوەشم!) بەردەوام دەبێت و دەڵێ:( ڕەقیب لێمگەڕێ بە بیڵڵا کوردی بێ غەل و غەشم!) هه موو ئەم ئازار چشتنەی زیرەک بە هۆی ئەوە بوو کە زیرەک دیویست وەک هونەرمەندێکی کورد بەئازادی بژی و برەو بە هونەرە کوردیەکەی بدات . بەڵام ، ژیانی ژێردەسەڵاتی داگیرکارو نێو کۆمەڵگای دوا کەوتوو ڕؤژ بە ڕؤژ نەک هه ر ڕێگای هونەرمەندیی لە زیرەک دەگرت ؛ بەلکو دەرگای ژیانیشی بە ڕوودا دادەخست !
٧ – لەو سەردەمەو ڕۆژانەدا ساواک کەوتە ناشیرینکردنی وێنەی زیرەک لە نێو کۆمەڵانی خەلک و پڕۆپاگەندەی زۆریان بۆ هه ڵدەبەست و بەرە بەرە زیرەکیان بەرەو ئەو گۆشەیە دەبرد کە خۆیان بۆیا دروست کردبوو( جێم نە نەبووەوە لە ئیران و لە عیراق ) جێگایەکیان بۆ نە هێشت تێدا کاسبی بکات (چۆن کوردم و بەکوردی قسەدەکەم) هونەر لە نیوکورد دا نرخی نەماو بۆ ئەو بەهرەیەکی نەداو کارێکی نەکردبەدوایدابچێ !
٨ – پلانی ساواک زۆر دوژمنکارانەو وێرانکارانە بوو دژی زیرەک…شەڕی دەروونی و جەستەیی و خانوادەیی و کۆمەڵایەتی و ئابووری و هونەری وڕوحییان لەگەڵ دەکرد، ئەوش زیرەکی گەیاندبووە سەر ساجی عەلی ، نەکاری مابوو، نە پارەی هه بوو ، نە خانوو ناوماڵی هه بوو، ژەهریان دابووێ و دەکۆشان بە زووترین کات ژەهرەکە کاری خۆی بکات و بگاتە ئەو شوێنەی کە زیرەک ئومێدی چاکبوونەوەی نەمینێ ، ئەوبوو دواجار ژەهری ژەهرو ژرهری ژیان دەستی لە زیرەک ساندوو لێی کرد بە( شێر پەنجە ی جگەر)و ئیتر دکتۆرو نەخۆشخانەو چارەسەری بەکەلکی ئەو نەدەهات !هه ر بۆیە لەم ڕۆژانەدایەکە زیرەک خۆی لە گۆرانیەکانی بە هێما باسی دەکات و دەڵێ 🙁 کەمردم حەلوا بە خشینەوەی سێ ڕۆژەو شین و ڕۆڕۆم بۆچیە ؟!) هه ر لە کاسێتی ئەبووسەباح وەسیەتنامەو پەیامی مەرگی خۆی ڕادەگەیێنێ !دەڵێ( هێندەم نماوە بمرم و بچمە ژێرگڵەوەو بەشەری کورد نەبینم !) ساوک بە بەرنامەو دەسڵات ئەمەی دەکردو زیرەکیش بە چاکی دەیزانی بۆیە زیرەک زۆر جار هاواری دەکرد( شەش دەرم گیراوە بەدەستی نەردەوە !) ئەگەر کەسانێ توشی کێشەیەک دەبن و پێشیان لێ دەگێرێ یان پێش و پشتان یان چواردەوەیان ..ئەوا زیرەک شەش دەوری لێگیراو هه رچوار ڵاو ژێرو ژوورو زەمین و ئاسمانیش ! لەو فەزا پڕ خەفەقانە ڕاگەیاندنی ژێر بەژێری ساواک دیمەنێکی زۆر ناشێرین وناڕێکی لە زیرەک دروستکردبوو کە تا ئێستاش ئەو دیمەنە ڕەش نەبووەتەوە خەڵکانێک وەک خاڵێ خراپ و ناشیرین دژی زیرەک بەکاری دێنن . دواجار ساواک بە ئەنجامی خۆی گەیشت وزیرەکی خستە ژێرگڵەوە ! هه رئەوش بوو کە مەرگی زیرەک لە ڕاگەیاندن و میدیای ئەو سەردەمەو بەتایبەت لە ڕادیۆی تاران و کرماشان ئەو گرنگیەی پێنەدرا کە دەبوایە پێی بدرێ ، لە بەرامبەر ئەمەشدا خەڵک هێندیك ئەوەیان دەزانێ کە ساواکە زیرەکی بەم ڕۆژەگەیاند بۆیە لێنەگەڕان دەزگاکانی دەوڵەت بگات و هه رەزوو ناشتیان .
جا برای بەڕێزم ، ئێستا ئێمە لە خوێندنەوەی ئەم سەفەرە بووینەوە کە بە نێو دۆزەخی ژیانی زیرەک دا کردمان !! لێت ناشارمەوە لە گەڵ هه موو دارێکی بەر پشتی زیرەک دەکەوت، هه موو لولە تفەنگێکی لە سینەی دەدرا ، ئەو شەوی لە نێو حەوزی ئاوکە تا بە یانی لێی درا ، تا دەگا تە ئەو ژەهرەی پێیدرا !! منیش هه مان ئازاری زیرەکم چیژت !! بەڵام ؛ سەرم لەوە سوڕماوە ؛ لە نیو ئەم هه موو شۆک و ئازارە دەروونهەژێنە دا زیرەک چۆن ؟! ئەو ئاوازە جوان و ئەم دەنگە خۆش و ئەم گوتنە پر داهێنان وئەم هه موو وشە شیعری و دیمەنە گرنگ و دەربڕینە ناسک و هه ستە گەرمەی لە کوێ هێناوە ؟! ئەم هه موو داهێنانەی کە هێشتا کەس نازانێ چۆنەو چەندە!!؟ چۆن داهێناوە ؟ بەڵی ئەوەیە کە زیرەک لە داهێنەرانی تر جیادەکاتەوە ، داهێنانی زیرەک دەباتە سەرەوەی هه موو داهێنانە کان ! داهێنەرێک لە نێو دۆزەخ دا!!


سەرنج و تێبینی:
(١) یەکەمین گۆرانی زیرەک لە ڕادیۆی بەغدا، لە ڕایەک زیاتری لەبارەوە هه یە،هه ندێ بەڕێز پێیان وایە( ئەی وەی زارا) یەکەم گۆرانی تۆمارکراوە! (٢) بۆ دوا گۆرانی زیرەک دیسان ڕای جیاواز هه یە ، بەڵام حاجی حوسینی برا بچووکی زیرەک دەڵێ: (وامن نەخۆشم) دواگۆرانی زیرەکە.
(٣) حەسەن زیرەک زۆر تایبەتمەندیی هه یە ، یەک لەوانە – دانپێدانان- کە زۆر جار باسی زۆر تایبەتمەندی هه ستیاری خۆی دەکات،کە ئەمەش جۆرێک ئازایەتیە کە لەدەست هه موو کەس نایێ! (٤) لیرە زیرەک خۆی باسی ئەوە دەکات کە یەکەمجار(مام جەلال) زیرەکی بردووتە ڕادیۆی بە غدا، هه رچەندە ناوی زۆر بەڕێزی تریش دێت ، دیارە کاری زیرەک بە جارێک تەواو نەبووە و پێویستی بە یارمەتی کەسانی تر هه بووەو هه ریەکە بە جۆرێک یارمەتیان داوە !
(٥) هونەرمەند باکووری دەڵێ : بە هۆی ئەوەی کە زیرەک یەکسەر گۆرانی دەگوت و تۆماردەکرا ، لە کاتی تاج لە سەرنانی مەلیک فەیسەلیش زیرەک ڕستەو خۆ ئەم گۆرانیەی گوتووە. (٦) گەڕانەوەی زیرەک بۆ ئیران وەک زۆر بابەتی تر ڕای جیاواز هه یە ، بەڵام، ئەوەتە زیرەک خۆی باسی گاڕانەوەی خۆی دەکات پاش شۆڕشی ١٩٥٨، کەچی هه ندێ کەس باسی ئەودەکەن کە زیرەک دوومانگ پێش شۆڕشەکە گەڕاوەتەوە ئیران و دواتر نەگەڕاوەتەوە.
(٧) میدیا خانم باسی بڕینی مووچەی زیرەک دەکات بە هۆی شوکروڵلای بابان ، کە گوتبوی ئیتر پێویستیمان بە زیرەک نیە! کەچی مامۆستا محەمەدی کەمانگەر دەڵێ: زیرەک داوای مووچەی زیاتری کردووەو گۆتوویەتی ئەگەر بۆم زیاد نەکەن دەچمە عیراق و خۆی لە ڕادیۆ ڕۆێشتووە!؟ (٨) دکتۆر عابید سیراجەددین نەقشەبەندی ، مامۆستای زمان و ئەدەبی فارسی بوو ، شاعیر بوو بە کوردی فارسی شیعری دەنووسی ، لە ١٩٨٢ ساڵێک لە بەشی فارسی کۆلیژی ئاداب زانکۆی بەغدامامۆستای ئێمە بوو، دکتۆرێکی زۆر شارەزابوو لە زمان و ئەدەبی کوردی فارسی ، ئەوساڵە سودی زۆرمان لێبینی .
(٩) ئەم پارە خستنە نێو زەرفی نامە بۆ داوا کردنی گۆرانی زیرەک ، دیاردەیەکە یەکجار دەگمەنە، ئەمەش گەورەیی زیرەک و خۆشەویستی خەڵک بۆ زیرەک دەردەخات. (١٠) لەساڵی ١٩٦٧و١٩٦٨زیرەک ئەم میوانخانەییەی داناوە، بەداخەوە ساوک هێندەی کێشە بۆ دروستکردووە، ناچار بووە ، جێی بهێڵێ !
(١١) مامۆستا خالید قادری پێشمەرگەیەکی ڕۆژ هه ڵاتەو لە دایک بووی شاری سەقزەو ئێستا لە باشوور دەژی . (١٢) لە چاوپێکەوتنەکەم لە گەڵ بەرێز ڕابیعەخانم دوا خێزانی زیرەک گوتی؛ من خۆم کتێبێک لە سەر ژیانی زیرەک دەنووسم. لەو ڕؤژانە بیستم کە دەگەڕێ چاپی بکات ، هه روەها میدیای زەندیش لە چاپی دووەمی چریکەی کوردستان موژدەی ئەوەمان پێدەدات کە چەند بەرهه مێکی هه یە چاپیان دەکات و یەکیکیان لە بارەی ژیانی زیرەکە! خۆزگە بەڕێزێک بەدوادادەچوو و چاپی دەکرد.
(١٣) بەمە دەردەکەوێ زیرەک زۆر ئاهه نگی لە گەڵ هونەرمەندانی میوان گێراوە کە کوردو فارس و ترک بوون، بەداخەوە ئەم ئاهه نگانە زۆر دەر نەکەوتوون و بزرن ! (١٤) کە هونەرمەندان دەچوونە کانی مەلا ئەحمەد گەنجانی مەریوان و بۆکان زۆر جار ئامادەی ئاهه نگێڕانەکەدەبوو، خۆزگە ئەم بەڕێزانە ئێستا بەرهه م و یادەوری خۆیان دەگێرایەوە و ئەگەر گۆرانی ئەم ئاهه نگانەیان لایە ،کە زیرەک لە گەڵ هونەرمەندی کوردو فارس و ئازەریەکان گوتوویوتی، بڵاویان دەکردوە !
(١٥) چاوپێکەوتین خۆم لە گەڵ خاتوو ڕابێعەخانم ، کە ئێستا بەدەنگ و ڕەنگ لای خۆمە . (١٦) بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتە ساواکیاکان لەسەر زیرەک و میدیاخان، هی سەردەمی ژیانی زیرەکە لەتاران ، ئەی ئەو ڕاپۆرتانەی پاش دەرکردنی زیرەک لە ڕادیۆ دەبێ چەند بن و کەی بەردەست بکەون !؟

سەرچاوە بە کار هاتووەکان: –
:- چریکەی کوردستان چاپی دووەم.

  • هه ندێک لە بەسەرهاتەکانی زیرەک، بەرگی دووەم.
  • هه ندێک لە بەسەرهاتەکانی زیرەک ، بەرگی دووەم .
  • ک٢٤ بەرنامەتەکی تایبەت بە زیرەک .
  • سایتی هاژە..
  • سایتی ڕۆژ هه ڵات .
  • پایگاە خبرزریان- موکریان.
  • سایتی کوردان.
  • جام کورد.
  • ڤیدیۆی چاوپێکەوتینی مامۆستا محەمەدی کەمانگەر.
  • چپ در ایران بە ڕوایت اسناد ساواک.



میوانخانەخوێ… حسن حسێن

  • ناچم و لە دوی ناگەڕێم. هەموو دونیا قسەم بۆ بکات، خۆم دەزانم دایکم رەدووی میوانەکە نەکەوتووە. بە بێ ئەوەی سەرم لەسەر شەتڵەکان هەڵبڕم، ئاوا وەڵامی مامم دەدەمەوە .
  • ئاخر خاوەنی ئەم عەقڵ و بیرکردنەوەیە بوویت، بۆیە حاڵی ئەم ماڵە بەم رۆژە گەییشت. ئەگەر هێندە سەرت بەسەر کتێباندا شۆڕ نەکردبایەوە و تۆڵەی کاکمت لەو میوانانە کردبایەوە، ئەوا هیچ کام لە میوانەکان چاویان نەدەبڕییە دایکت و …. مامم وا دەڵێت. من دەست لە چاندنی شەتڵەکان هەڵ دەگرم و بە تووڕەییەوە قسەکەی پێ دەبڕم.
  • بەسە مامە! لەمە زیاتر ناوی دایکم مەزڕێنە. دایکم هەتک کرا. هەر لە قەهری ئەوەیش خۆی ون کرد، کە میوانەکان دڵپاکییەکەیان قۆستەوە. ئەو میوانانەی بە چاوساغی تۆ روویان لە ماڵی ئێمە کرد.
    مامم بە تووڕەییەوە ژوورەکەی دایکم بە جێ دەهێڵێت. هەفتەیەکە ژاوەژاوی دیارنەمانی دایکم نەبڕاوەتەوە. خێزان هەموو عەوداڵی دایکمن. چ جێیەک نەماوە نەیچنێ، نەخۆشخانە، پۆلیسخانە، مەیتخانە، ئوتێل، گەڕاج، پارکەکان تەنانەت بندیوار وکەلاوەکانیشی لە دو گەڕاون. یەک دەڵێ: رەدووی یەکێک لە میوانەکان کەوتووە. ئەوی دی دەڵێ: سەری خۆی هەڵگرتووە. دەڵێن کوژراوە. دەڵێن فڕێنراوە. دەڵێن و دەڵێن و دەڵێن. تەنیا من نەبێت کە خەریکم ژوورەکەی دایکم بە باخچەیەکی چکۆلە دەکەم و پەیین و شەتڵ و ئینجانەی بۆ دەبەم. هەندێك پێیانوایە ئەمە لووتکەی خەمساردیمە. هەندێکیتریش ئەمە بە سەرەتای لە دەستدانی ئاوەزم لێک دەدەنەوە.
    کاتێک دایکم لە لایەن کابرای میوانەوە دەستدرێژی کرایە سەر و هەتک کرا؛ هەمووان دەیانویست بیکوژن. تەنیا من بووم رێگریم لێ کردن و بۆ یەکەمینجار هەڕەشەی خوێنڕشتنم کرد. ئەوان دەیانووت. ئەگەر خۆی گفت و سۆزی پێی نەدا بێت، ئەوا میوانەکە ناتوانێت، دەستپێشخەری بکات. هەمووان لە ترسی بەرەورووبوونەوەی کابرای میوان، خۆیان لەوە گێل دەکرد کە ئەم میوانە ئەتوارحیزانە سڵ لە لاقەکردنی دایک و خوشکی خۆشیان ناکەنەوە.
    لە چاندنی شەتڵەکان و رێکخستنی ئینجانەکان دەبمەوە. سەرنجێکی ڕەفەکە دەدەم. پاشان پەردەی سەرتاقەکە هەڵ ئەدەمەوە و تەماشای کەلوپەلەکانی ناوی دەکەم. وەک ئەوەی ترسم لە ئاشکرابوونی نهێنییەک هەبێت، بە خێرایی پەردەکە دادەدەمەوە و ئاوڕێک بۆ دواوە دەدەمەوە.
    دایکم دەیگێڕاوە:” هێشتا تۆ لە دایک نەبوویت، لە شەوێکی ئەنگوستەچاودا ئەو میوانانە لە دەرگەیان دا. بە قسەی خۆش و شیرین دەرگەکەیان بە باوکت کردەوە. ئیدی هەر ئەو دەرگەکرانەوەیە بوو.”
    وا نیوسەدە زیاترە دەرگەی ماڵ هەر وا بە کراوەیی ماوەتەوە و دانەخراوەتەوە. میوان لەم ماڵەدا خۆیان داکوتاوە و هەر لێرەیش ژنیان هێناوە و مناڵیان خستۆتەوە. میوان ئارامی و ئۆقرەیان لەم ماڵە بڕیووە. من لە بیرم نایەت، دایکم بۆمی دەگێڕاوە، کە باوکم هەر فریای ئەوە کەوتووە نان پەیدا بکات و بە قوڕگی ئێمە و میوانەکانیدا بکات. کەچی ئەوان هێندە چاوبرسی و بێچاووڕوو بوون کەوتوونەتە دزینی مریشک، قەل و قازی ماڵە دراوسێکانیش.
    کاتێکێش میوانەکان زیادیان کرد و بەسەر دراوسێکاندا دابەش بوون؛ کۆڵانەکان و پاشان گەڕەکشاریشیان پڕ کرد. ئیدی دزییش بە شتێکی ئاسایی بوو. سەرەتا منداڵەکانیان فێرە دزین کرد. بەڵام هێشتایش هەر خواردن و خواردنەوە بەرگەی نەدەگرت. تا وای لێ هات هەموومان لەبەر خاتری میوانەکان بە ئاشکرا دزیمان لە یەکتر دەکرد. کاتێکیش سکیان تێر دەبوو، ئینجا دەکەوتنە وێزەی ژن و کچی کۆڵان و گەڕەک و چەندین منداڵی زۆڵیان پێ خستنەوە. ئێستاکە ئیدی کەس نازانێ کێ میوانە و کێش خانەخوێیە؟ کێ دزە و کێش ساحێبماڵ؟
    دەنگی قاقای میوانەکان لە هەیوانەکە دەژنەووم. ئاخۆ دەبێ بە چی پێ بکەنن؟ من لە بیرم نایەت دوایینجار کەی بوو پێکەنیم. ئاخر ژیانی من بە هۆی ئەو میوانانەوە بە تەواوی لە جدییەتدا نوقم بووە. من هەمیشە بیرم لای ئەوە بووە چۆن ئەم ماڵە لە میوان پاک بکەمەوە. دەست و دامێنی براو خوشکەکانم بووم؛ بەڵام سوودی نەبوو. هانام بۆ هاوڕێ و دراوسێکان برد تا لە کۆڵانەکە وەدەریان نێین. هەندێکیان گاڵتەیان بە قسەکانم دەهات. هەندێکیشیان رووبەڕووم دەیانووت باشە؛ تەگبیریان لەگەڵ دەکردم و پلانیان لەگەڵ دادەنام. کەچی شەوانە سفرە و خوانیان بۆ میوانەکان دەڕازاندەوە، دەبوونە ساقییان و قەحبەیان بۆ لە ژوور دەکردن.
    دەنگەدەنگ و قاقای میوانەکان لە هەیوان و حەوشە و ژوورەکانی تر نابڕێنەوە. من هێشتا لە ناوەڕاستی ژوورەکەی دایکما راوەستاوم. ژیان خۆی بە ژوورا ئەکات.
  • هەر ئێستا بچۆ جانتای خۆمان و مناڵەکان بپێچەوە.
  • بەم شەوە؟
  • ئا، ئەی بە رۆژی رووناك؟
  • خەڵک چیمان پێ ئەڵێت؟ تۆ وەکو سۆراخێکی دایکت نەکرد، ئەی چاوەڕی ناکەیت تا شوێنەوارێکی دەرکەوێت؟
    لەم قسانەداین هەست بە نەرمبوونی زەوییەکەی ژێر پێی چەپم دەکەم. شوێنپێکەم وردەوردە چاڵ دەبێت. قاچم دەجووڵێنم. بەڵام قاچم زیاتر رۆ دەچێت. هەست دەکەم توانام بەسەر قاچما نامێنێت. گڵی زەوییەکە بە تەواوی قاچم دادەپۆشێت. هەوڵێک و دووان و سییان، بەڵام سوودی نییە. وا لاقیشم لە دوی خۆی دەبات. ژیان دیمەنەکە دەبینێت، دەتۆقێت. دەیەوێت هاوکاریم بکات لە دەرهێنانی قاچ و لاقی چەپم، بەڵام بێهوودەیە. لەم کاتەیا زەلامێک، کە نازانم ئەویش یەکێکە لە میوانەکان یان خاوەنماڵە تازەکەیە، بە دەم دەنگەدەنگەکەی من و ژیانەوە خۆی بە ژوورا دەکات. ئەویش هەوڵمان لەگەڵ ئەدات. بەڵام لاقم زیاتر رۆ دەچێت و خەریکە دەگاتە ئەژنۆم. ئەو بە خێرایی تەورێک لە بەرپشتێنەکەی دەردەهێنێت و وەک ئەوەی تەوروەشاندن پیشەی بێت، بە یەک لێدان ئەژنۆم لە لاقم جیا ئەکاتەوە. بەرچاوم تاریک ئەبێت، یا تاریکی باڵ بەسەر ژوورەکەدا دەکێشێت، نازانم.
    هەفتەی رابردووە، هەر لەم ژوورەدا و لەگەڵ دایکما دانیشتووم و چا دەخۆینەوە. پێی دەڵێم حارس نیزامەدین لە پیلانێکی میوانەکان ئاگاداری کردوومەتەوە، کە بە نیازن منیش وەکو باوکم شوێنبزر کەن و (ژیان)ی هاوسەریشم وەکو تۆ هەتک بکەن.
    حارس نیزامەدین هاوڕێی دێرینی تەلەبایەتیمە. لە قۆناغی ئامادەیی، دووساڵ لەسەر یەک تەختە دادەنیشتین. هەر لەسەر ئەو تەختانە لە وانەی فیزیادا وێنەی خەونەکانمان دەکێشا. لە وانەی کیمیادا وێنەی ئازادیمان دەکێشا. لە وانەی زیندەوەرزانیدا وێنەی سنگی رووتی ژنان. لە وانەی زماندا گۆرانییە حەزینەکانمان دەنووسییەوە. بەم جۆرە بۆ هەر وانەیەک تێمایەکمان دیاری کردبوو تا وێنەکەی بکێشین یا خەیاڵەکەی بنووسینەوە. لە دوای شەشی ئامادەیی ئەو چووە کۆلیژی پۆلیس و ئێستا سەرهەنگی پۆلیسە. منیش هەموو شتێک بووم و هیچیش نەبووم. هەموو کارێکم کرد و هیچیشم نەکرد. سەرەڕای ئەو ساڵانە بەڵام لەگەڵ حارسدا پەیوەندیمان وەکو خۆی ماوەتەوە. هەر هەفتەی رابردوو بوو ئەو پێی گووتم:
  • ئاگاداربە میوانەکان لە بنکەی پۆلیس دۆسیەیان بۆ دروست کردوویت و بەڵگەی زۆریان لەسەرت داتاشیووە. ئەوان کاربەدەستانی وڵاتیان لە تۆ پڕ کردووە. دەڵێن تۆ هەر بەوەوە نەوەستاویت کە رێزی میوانەکان ناگریت و بەردەوام دەمەقاڵێتانە. هەروەها خەڵکی فێر دەکەیت کە ناوی ئەم شارە بۆ گەڕەکشار بگۆڕن. ئەمەیش لای ئەوان خیانەتێکی گەورەیە. چون بچووککردنەوەی شارەکانی وڵات بۆ ئاستی گەڕەکشار، سووکایەتییە بە پیرۆزییەکان. بۆیە ئاگات لە خۆت بێت.
  • بەڵام ئەم شارانە هەر سیمای گەڕەکیان هەیە هەتا شار. شارنشینی و ژیانی شار لە سایەی ئەو میوانە شەلاتی و شەقاوانەدا تا ئەندازەی ژیانی ناو گەڕەکێک تەسک بۆتەوە. خەڵکی لە ترسی گێچەڵی میوانەکان ناوێرن لە نێوان ناو ئەم گەڕەکشارانەدا هاتوچۆ بکەن.
  • هەتیو! من خەمی تۆمە. تۆ ئێستایش وەکو سەردەمی ئامادەیی لێی دەخوڕیت.
    دواقوم لە چایەکە دەدەم و سەرنجی دایکم دەدەم. هەرگیز ئەوم بەو ماتییە نەبینووە. منیش خەمیکی قووڵ دامدەگرێ. هەردووکمان وا تەماشای یەکتر دەکەین، وەک ئەوەی دوادیدار و دووایین نیگاگۆڕینەوەمان بێت.
  • ڕۆڵە گیان! من شوێنبزربوونی سەرداری ماڵەکەمم بینی و هیچم پێ نەکرا. من هەتککرانی خۆمم بینی و هیچم لە دەست نەهات. تکات لێ دەکەم با جەرگسووتانیش نەبینم. با هەتککردنی ژیانی بووکیشم نەبینم. لێرە مەمێنە و بڕۆ. دایکم بە دەم هەڵڕشتنی فرمێسکەوە وا دەڵێت.
  • بۆ کوێ بڕۆم؟ چۆن تۆ بە جێ دەهێڵم؟ من بە خەمەوە وا دەڵێم.
  • منیش نامەوێ دوای تۆ لەم ماڵەدا بە بێکەسی بژیم . خۆ تۆ لێرە بیت یان نا، تازە من هەتک کراوم. دڵنیام دوای تۆ بەردەوام من و ژیان هەتک دەکەنەوە. بۆیە باشترین شت ئەوەیە بەرلە رۆیشتنت لەم ژوورەی خۆما بە زیندووێتی بمنێژیت. ئەگەر بەر لە مردنم زیندەبەچاڵم کەیت، دڵنیابە کە نامرم.
    هەفتەی رابردوو بوو هەر لەم ژوورەیا بێئەوەی کەس بزانێت دایکم زیندە بەچاڵ کرد. کارەکەم زۆر بە خێرایی ئەنجام دا. تەنانەت ماچی یەکتریشمان نەکرد، نەکا سۆزمان بجووڵێت و پلانەکەمان هەڵوەشێتەوە.
    لە شەوێکی ئەنگوستەچاودا لەگەڵ ژیان و هەردوو مناڵەکەماندا، هەر بەو دەرگەیەدا کە نیوسەدە زیاترە دانەخراوەتەوە دەچینە دەرێ. کۆڵان تاریک، گەڕەکشار کش و مات. لاقی چەپم خوێنی لێ دەچۆڕێت. بەڵام دەڕۆین، دەڕۆین و خۆشمان نازانین بۆ کوێ. مناڵەکان خەمی ئەوەیانە، میوانەکان بە دڵۆپە خوێنەکانی لاقما، شوێنپێکانمان بدۆزنەوە. بەرلین ٢٥. ٧. ٢٠٢٠



چوار چرپە شیعر … کاوە عوسمان عومەر

( ١ )
بیرەوەری
ساڵەکان مرواری…
ڕژاو، دەنک لە دوای دەنکی..
خەم ، ئەیانهۆنێتەوە،
تەنها ووشەیەکیش نیە،،
لەو کاتەی فرمێسکەکان ..
بە ژێی گیتاری ،،
بروسکەکانا دێنە خوار..
مانگ فلووتژەنێکی کارامەیە،،،
باکی بە ئاوێنەی….
درزبردووی عیشقیش نیە،،
ڕوخساری پیاوێک لە لم و،،
ژنێ لەسەرابی..
تیا قەتیس نەمابێ.

( ٢ )
وانەی پەرەسێلکەیەک
بە چاوی مەل،،
لە بەرزترین ئاسۆوە..
زەمین ببینی،،
بە دانایی پەپولەیەک،،
هەڵبەزە کەی،،
بەسەر گرفتی دڕکەکانا ،،
بە هێمنی سنەوبەریش…
شەوی سەفەر،،
لە ژێر پرچی سپی..
ئاوریشمی مانگا،،
بەڕێ بکەی،،
لە شەپۆلی زەریاشەوە،،
چێژ لە خۆشی سرکبوون ببینی،،
دەبێ وانەش،،
لە بێدەنگی پێنووس وەرگری،،
لە بەرامبەر شەڕانگێزی ووشە و،،
ئاشووبی ژاوەژاو،،
وەک قەلە ڕەشەکەش،،،
دانابی،،
لە تەنیایی باخێکی ..
ووشکو زڕیشا بێ،،
بە دەنگی زوڵاڵی خۆی بقیڕێنێ،،
ئەبێت وەک گەڵا ش…
میهرەبان بی،،
گەر جەستەی ئەرخەوانیشی،،
لە چنگی تەزیوی پایزا،،
ووردو خاش بێ،،
وەک بارانیش …
خۆبەخش بی،،
بۆ هەر دڵۆپێک…
لە جەستەی وەریوی خۆی…
شکۆفەیەک ،،
سەردەردێنێ.

( ٣ )
شار
چاوەکان
هەر بە کاتژمێرەکەوە ماون، فرمێسکێ،،
لە تۆز و خۆڵا مرد،،
کۆچەرێک تەنها بوە جانتا،،
شاریش…
لەفڕۆکەیەکا بارکرایە،،
وڵاتێ لە شەختەو تەم.

( ٤ )
بەزەیی بارین
باران
بیری ناچی،،
لە هەنسکی پەنجەرەیەک،،
گوێدڕادێرێ،،
تا سپێدە،،
هاوڕێیەتی ئە کا،.
بە جۆلانەی باو نمە ،،
ئەیلاوێنێ.

وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەر /
Johannes Plenio ( Jplenio)
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە.




ئەرسەلان چەلەبی سیانەی شین بڵاو دەکاتەوە


بەكورتی لەبارەی هەر یەك لە بەرهەمەكانییەوە:

١. شین (نۆڤلێت):
ئەو نۆڤلێتە لە نۆزدە بەش پێک هاتووە و ژمارەبەندییەکان پێشنیاری نووسەری کتێبەکەیە و خوێنەر لە هەر جێگایەک حەزی کرد دەتوانێ دەست بکات بە خوێندنەوەی، چ لە کۆتاییەوە بێ بۆ سەرەتا، یا لە ناوەندەوە دەست بکا بە خوێندنەوەی، هیچ فەرقێکی نییە.
ئەم نۆڤڵێتە شێوازێكی جیاوازی گرتۆتە بەر بۆ هونەری گێڕانەوەكەی، كە دەشێت لادان بێت لە فۆڕم و گێڕانەوەی ڕۆمان و چیڕۆكی كوردی. زیاتر خۆی هونەری گێڕانەوەیەك دەدات كە لە هونەری گێڕانەوەی چیڕۆك و ڕۆمانی كوردیدا نامۆیە.

٢. شینەپەڕ (شیعری نوێ) یەک شیعری درێژ

٣. شین‌هەڵات

سیانەی شین سێ کتێبی سەربەخۆ و لە هەمان کاتدا تەواوکەری یەکن و لە پەیوەندی لەگەڵ یەکدی دان. واتە سەر بە فەزا و دەلالەتی شیعرییەتی یەكترین و یەكدی تەواو دەكەن.
شین هەڵات بە فۆڕمی”نۆڤلێتە-شیعر” وەک درێژەی نۆڤلێتی شین لە ساڵی ٢٠٢١ دا چاپ و بڵاو دەبێتەوە.
ئەوەی وەك سەرنج دەمێنێتەوە، ئەرسەلان چەلەبی ماوەی چەند ساڵێكە لە وڵاتی دانیمارك نیشتەجێیە و هەر لەو ماوەیەی ڕابردووشدا چەند شیعرێكی بە زمانی ئینگلیزی وفەڕەنسی بڵاوبۆتەوە. ئەوە جگە لەوەی فایلێکی تایبەتی لە یەکێک لە بڵاوکراوەکانی دانیمارکی، بە زمانی دانیماركی بڵاوكردۆتەوە. بەمزووانەیش كۆمەڵە شیعرێكی بە زمانی فارسیی لە باشترین دەزگەكان بڵاودەبێتەوە.
….
ئەم بەرهەمانە لە چاپ و بڵاوكراوەكانی (كولتوور)ن و بەمنزیكانە بلاودەبنەوە.




دیوانی شیعری یووسف مەنتک بە کرمانجی ڕێنووسی لاتینی لە کوردستانی باکورو تورکیا چاپ وبڵاوکرایەوە

دیوانە شیعرییەکە کۆمەلێک شیعر لە خۆ دەگرێت، لەنێوان ساڵەکانی ٢٠١٤ تا ٢٠٢٠ نووسراون، بابەتی شیعرەکان: دڵداری، غوربەتی نیشتمان وژیانی کۆچبەران وپەنابەران، سیاسی، ساتیر.
کۆی کتێبەکە: کۆمەلێک شعر، پێشەکی لەلایەن د. سەباح کەریم نووسراوە، لەکۆتایی دیوانەکەدا فەرهەنگی زاراوەکان و کورتەیەک لەژیاننامەی شاعیر لە خۆدەگرێت.
دیوانەکە (74 ) لاپەڕەیە، بە قەبارەی ( 13,5 X 21 cm) , 2020
ISBN-978-605-7920-87-4.
دەزگای چاپ وبڵاوکردنەوەی سیتاڤ – وان- تورکیا
سەرپەرشتیار قەهار باتەیی
ئەم کۆمەڵە شیعرە لە لایەن نووسەرو وەرگێڕی بەتوانای باکوری کوردستان بەڕێز موحسین ئۆزدەمیر لە شێوەزاری سۆرانی کراوە بە کرمانجی، بەڕێککەوتنی وەرگێڕو خاوەنی دەزگەی سیتاڤ، بە ئاگاداری نووسەر دیوانەکە چاپکراوە.
موحسین ئۆزدەمیر کاری وەرگێرانی بۆ بەرهەمی چەندین نووسەری دیارو ناسراو کردووە، وەک: سادقی هیدایەت، فروغی فروغ زاد، شێرکۆ بێکەس، نەوشێروان مستەفا ئەمین، سوهراپ سوپهەری، هەژار موکریانی، عەلی محمد ئەفغانی، جەمال نەبەز، هەروەها زۆر نووسەری ترو چەندین وتارو لێکۆلینەوەی وەرگێراوە.
دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی سیتاڤ لە ساڵی ٢٠١٣ دامەزراوە، خاوەن و بەڕێوەبەری بەڕێز: قەهار باتەیی، پەرتووکی کوردی چاپ دەکەن وەک بابەتەکانی: فۆڵکلۆری کوردی، پەروەردەیی، لێکۆلینەوە لەسەر کوردو ئەدەبیاتی کوردی، تا ئێستا بەسەدان کتێبیان چاپکردووە،هەروەها چەندین کتێبیان بە سۆرانی چاپکردووە، لەم ساڵەدا نزیکەی ٣٠ کتێبیان بە زمانی تورکی چاپ وبڵاوکردۆتەوە.
دیوانی ئێوارانی ڕاین و چاپکراوەکانی لەم شوێنانە و هەروەها لە دەیان ماڵپەڕەکانی کتێب فرۆشی ئەنتەر نێت بە ئۆنلاین دەست دەکەوێت:

1) Emek Dağıtım (Emek Kitap) Tirkîyeyê)
2) Pirtûka Kurdî
1) Kitap Yurdu
2) Kitega
3) İdefixs
4) D&R
5) BKM Kitap
6) N11.com
7) Bijarefîx
8) Pirtuk Kitap
بۆ بەدەستخستنی دیوان لە ئەنتەر نێت ناوی دیوان:
Evaren Rayine Sitav
بنووسن لەم ماڵپەڕانەو چەندین ماڵپەری تری کتێب فرۆشی تر :
(kitapkola, kidega, kitabsihirbazi, ucuzkitapal,kitabinabak,)

د. سەباح کەریم پێشەکی بۆ نووسیوە بەم جۆرە باس لە شیعرەکانی مەنتک دەکات:
یەکێک لە ئەرکە جوانەکانی شیعر ئەوەیە هەڵگری خەمی ئینسانەکانە، شیعر دەتوانێت گوزارشت لە بوون و ژیانی مرۆڤ بکات، بەڵام ژانرێکە مامەڵەکردن لەگەڵیدا قورسە. نووسینی شیعر بە بڕوای من پێویستی بە ئەزموونە، ئەزموونێک وەکوو شاعیربوون. وەستایی لە شیعردا پێویستییە، بۆیە کاتێک دەمانەوێ شیعر بخوێنینەوە، دەبێت شیعرەکە خۆی داوامان لێ بکات، تەنانەت شیعر توانای هەیە وا لە خوێنەر بکات نەتوانێت دەستی لێ هەڵگرێت.
زمانی نووسینی ئەم شیعرانە، زمانێکە سادە و بێ گرێوگۆڵ، خوێنەر هیلاک ناکەن، ئەمەش مانای ئەوە نییە زمانی شیعرەکە سادەیە، بەڵکوو مانای ئەوەیە مامەڵە لەگەڵ شتە سادەکانی ناو ژیان کراوە. ئەوەندەی ئاگاداری ڕەوتی شیعر بین، مامەڵەکردن لەگەڵ زمانی شیعر لە دەیەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، مامەڵەکردنێک بووە بۆ قورسکردنی زمان. بۆ بە سیمبولکردنی زمانی شیعر، بەمەش شاعیر زمانی تێکدەشکاند. بەڵام ئەم شیعرانە زمان سادە دەکەنەوە. مرۆڤ کە ئەم شیعرانە دەخوێنێتەوە هەست بۆ جۆرێک لە هێوری دەکات. خوێنەر ئارام دەکەنەوە و ماندووی ناکەن بۆ ئەوەی بیرکردنەوەی بگوشێت بۆ لێکدانەوەی ڕەمزەکانی ناو زمان.
لەناو شیعرەکان چیرۆکی دەیان شت دەخوێنیتەوە، شیعر وەهایە داستانی شکستی خۆشەویستی، داستانی تێکشکانی نشتیمان، وێرانبوونی تاکی کورد. هەموو ئەمانە بە وردی کاری لەبارەوە کراوە. ئەوەی زۆری جێگەی دڵخۆشییە شیعرەکان لە ڕێگەی باسکردنی چیرۆکەکانی تاکی کوردەوە بۆ چیرۆکی مرۆڤایەتی دەچن. واتە شیعر بووەتە شیعری هەموو مرۆڤایەتی. ئەم شیعرانە خوێنەر ئاشنا دەکەن، بە خەمی پەنابەرێک، بە خەمی تاکێکی ئاوارە بوو. بۆیە کاتێک ئەم شیعرانە دەخوێنینەوە دەزانین شاعیر پێشینەیەکی مەعریفی هەیە، دەزانین شاعیر چرکە بە چرکە ئاگاداری مێژوو و خەمەکانی میللەتەکەیەتی. وشەکانی هێندە ڕەوانن توانیویەتی مێژووی مرۆڤایەتی لەو رستەیەدا کۆ بکاتەوە:
کە مرۆڤ لە ئەشکەوت
چاوی بە تیشکی خۆر کەوت
بە دوایدا هاتەخوارەوە
ئازادیى بینی.
کەواتە خەمی مرۆڤ گەڕانە بە دوای ئازادی، نەک بە دوای دەستکەوت و ماڵ. بە شیوەیەک گوزارشتی لە ئازادی کردووە، مرۆڤ ئازادی خۆش دەوێت. تەنانەت خەمی شاعیر خەمێکە گەڕانە بە دوای تیشکەکانی ئازادی. بۆیە کاتێک شیعرێک بۆ کلاودیا ڕۆت دەنووسێت، دەگەڕێتەوە بۆ ناو مێژوو بۆ ئەوەی گەرانێک بکات، ئاخۆ نموونەی ژنێکی وەهامان هەیە، یان نا:
کلاودیا ماندوو نابێ
ناترسێ
کلاودیا تکایە
ئەو هەموو
مرۆڤبوونەت لە کوێ هێناوە!
ئەوەی جەوهەری مرۆڤ پێکدەهێنێت بریتییە لە مرۆڤبوون، ئەگەر نا چی وا لە کەسێکی وەکوو کلاودیا دەکات خەمی پەنابەر و کوردانی هەبێت؟ زمانی پەیڤینی شاعیر زمانێک نییە وەکوو گوتم بە ڕەمز قسە بکات، بەڵکوو زمانێکە تێیدا ڕەگەزی گێڕانەوەی تێدایە. ئەمەش سەلمێنەری ئەو ڕاستیەیە، کە شاعیر سنووری نێوان ژانرەکانی کاڵکردۆتەوە. بۆ ئەوەی جیهانیبی و فۆرمێکی تایبەت بە شیعرەکانی دروست بکات، هاتووە پەنا بۆ هێنانەوەی چەندین چیرۆک لەناو مێژووی مرۆڤایەتی و مێژووی کورد دەهێنێت بۆ ئەوەی خەمەکانی ئیستای پێ دەرببڕێت. تێکەڵکردنی زەمەنەکانی ڕابردوو و ئێستا، گەمەکردنێکە بۆ ئەوەی ئێستا قووڵتر و خەماویتر نیشان بدات. بە خوێندنەوەی ئەم دیوانە تێدەگەین نووسینی شیعرەکان و ژیان لەگەڵ شیعرەکان خۆی دەبێتە پرۆسەیەکی شیعری، وامان لێ دەکات بکەوینە ناو فەزایەکی شیعرییەوە، تەنانەت داوامان لی دەکات شیعریانە بژین. بەڵام لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە ئازارێک لەناو ئەم شیعرانەدا هەیە، خوێنەر بە خوێندنەوەی شیعرەکان هەستی پی دەکات. بە شێوەیەک ئازارەکان مەزرێندراون، خوێنەر تێیدا بژی نەک لەگەڵیدا بژی. لە هەموو شیعرەکان هەست بە کەشفکردنی شتێک دەکەین. واتە هیچ دەقێک لەو دەقانە نییە، کە ئازارێکمان تێدا نەچێنن. بۆیە شیعر دەبێت گەردوونی و مرۆڤی بێت، شیعر لە دەرەوەی مرۆڤ مانای نییە.




ڕاگەیاندنی تۆڕی پاراستنی تەندروستی گشتی

ئێمە وەک کۆمەڵێک لە پزیشک و کارمەندی تەندروستی و تەندروستکار وچالاکەوان لەسەر گوێ نەدانی حکومەتی هەرێم بە دۆخی مەترسی تەندروستی لە کوردستان و تاڵانکردنی کەرتی حکومی تەندروستی لەلایەن کۆمپانیا حزبی و سەرمایەدارەکانەوە ئەم تۆڕەمان پێک هێناوە. لەبەرئەوەی پێمان وایە کە تەنیا ڕێگاچارەی بۆ فریاکەوتنی تەندروستی گشتی هاوڵاتیانی کوردستان یەکگرتوبوونی کارمەندانی تەندروستی خۆیانن بە پشتیوانی خەڵکی هەژار و کەم دەرامەتی کوردستان.
ئێمە کارنامەی خۆمان بەم شێوەیە ڕادەگەیەنین؛

  1. تەندروستی گشتی مافی هەموو هاوڵاتیانە کە بە خۆڕایی و لە بودجەی گشتی کوردستان دەبێ دابین بکرێ.
  2. دژی فرۆشتن و بە تاڵانکردنی کەرتی تەندروستی حکومی دەبینەوە بە کۆمپانیا حزبی و سەرمایەدارەکان و خوازیاری مانەوەیان و دابینکردنی پێداویستی موچەی کارمەندان و خۆبەخشەکان وکەرەستەی پزیشکی نەخۆشخانە گشتیەکانین..چیترڕێگا نەدرێت کەرتی تایبەت لەسەر حسابی کەرتی گشتی بازرگانی بە تەندروستیمان بکات.
  3. داواکارین بودجەی کەرتی تەندروستی لە ئێستادا ١٥٪ دا کەمتر نەبێت، بە تایبەت لەم کاتی پەتای کۆرۆنا ڤایرۆسەدا(کۆڤی١٩)، تاکو پێویستیەکانی پاراستنی تەندروستی و موچەی تەواوی کارمەندان دابین بکرێ.
  4. پێویستە ئیدارەی نوێ بۆ ئەم نەخۆشخانە گشتیانە دابنرێ کە بریتی بێت لە بۆردی کارمەندانی تەندروستی و هەموو پۆستەکانی بەڕیوەبەر و بەڕیوەبەری گشتی و وەزارەتی تەندروستی بە هەڵبژاردن بێت.
  5. ئێمە بانگەوازی هەموو پزیشک و کارمەندی تەندروستی دەکەین کە ئەم بۆردانە پێک بێنن لە ناوەندەکانیاندا تا پێکەوە گفتوگۆ و ڕاوێژ و کاری هاوبەش ئەنجام بدەین. هەموو بۆردەکان لە تۆڕێکی سەرتاسەری کوردستاندا یەکگرتوو بن و سوود لە تۆڕە کۆمەڵایتیەکان وەرگرن بۆ ئەم مەبەستە.
  6. مانگرتن مافی هەموو تەندروستکارانە دژی نەبونی موچە و لە پێناو مافەکانیاندا و هەوڵ بدرێ لەناو ناوەندەکانی تەندروستی خۆی بکرێت و داوا لە هاوڵاووتیان بکرێت لەو کاتانە دا پشیوان و پشتگیری ئەم جۆرە ناڕەزایانەبن.
  7. لە ناوەندەکانی تەندروستیدا دەست دەبەین بۆ کاری هەرەوەزی و پشتیوانی کردنی کارمەندانی تەندروستی لەیەکتر، بۆنمونە سندوقی هەرەوەزی یا دابینکردنی پشکنینی بە خۆڕایی و هەر شێوازێکی تری گونجاو بۆ کۆمەکی تەندروستی گشتی هاوڵاتیان.
  8. بانگەوازی خەڵکی کوردستان دەکەین بۆ ڕوبەڕوبونەوەی مەترسی دۆخی تەندروستی و سیاسەتی تاڵانکردنی کەرتی گشتی فشار بخەنە سەر حکومەتی هەرێم بۆ دابینکردنی پێویستیەکانی تەندروستی خەڵک. هاوکات بانگەوازی نێوندە نێو دەوڵەتیەکان و ڕیکخراوی جیهانی تەندروستی دەکەین بۆ هاوکاریکردنمان و فشار خستنە سەر حکومەتی هەرێم بۆ وەڵامدانەوەی دەست بەجێ بەم خواستانەمان.

    تۆڕی پاراستنی تەندروستی گشتی ١٥ ئابی ٢٠٢٠