ئەم ڕۆمانە بۆ یەکمینجارە لێرەوە بڵاو دەبێتەوە…..

بۆ خوێندنەوەی ڕۆمانەکە کلیکی ئێرەبکەن …….

سمكۆ محه‌مه‌د: جیاوازی جگه‌ له‌وه‌ی ململانێی چینایه‌تییه‌، گه‌مه‌ی حاڵه‌ته‌كانیشه‌.

ئاماده‌كردنی: عه‌باس جه‌میل جێماو
به‌شی 4

سمكۆ محه‌مه‌د نووسه‌ر و روناكبیر له‌م به‌شه‌ی زنجیره‌ چاوپێكه‌وتنه‌كه‌یدا ده‌رباره‌ی چه‌مكی جیاوازی و رخنه‌ قسه‌ده‌كات و پێی وایه‌، جیاوازی پشت به‌عه‌قڵگه‌رایی ده‌به‌ستێت و بۆ قبوڵكردن و نه‌مانی فكری شمولی و كۆنكریتی بوو، بۆیه‌ هه‌ر گرووپ و ئایدیایه‌كیش به‌بێ‌ عه‌قڵ ئه‌م چه‌مكه‌ قبوڵ بكات، ته‌مه‌نی كورت ده‌بێت.
ده‌قی گفتوگۆكه‌

پرسیار: یه‌كێ له‌ گرفته‌ هه‌روه‌ گه‌وره‌كانی مرۆڤایه‌تی كه‌می گفتوگۆی فیكریه‌، له‌سه‌ر بنه‌ماكانی چه‌مكی ره‌خنه‌ و جیاوازی، زۆر كه‌س ئه‌م تێگه‌یشتن و دونیابینییه‌یان نییه‌ و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ وه‌ك مافێكی سروشتی ده‌بینن، بۆیه‌ سه‌ره‌تا ده‌پرسم چه‌مكی جیاوازی چی ده‌گه‌یه‌نێت له‌دیدی ئێوه‌، بۆچی جیاوازی هه‌بێ‌؟

سمكۆ محه‌مه‌د: چه‌مكی جیاوازی له‌بنه‌مادا بۆ قه‌بوڵكردن و نه‌مانی فكری شمولی و كۆنكریتی سه‌ریهه‌ڵدا و تیۆریزه‌ كرا، هه‌روه‌ها شێوه‌یه‌كیش بوو له‌وڵامدانه‌وه‌ی چه‌مكی هه‌قیقه‌ت كه‌ هه‌ر ئایدیا و ئایین و فه‌لسه‌فه‌یه‌ك ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ی ده‌كرد، به‌ومانایه‌ی جه‌نگێك بوو له‌نێوان لۆژیك و فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیكی، دواتر به‌فراوانبوونی دیالیكتیك كه‌ گومانی بۆ هه‌موو چه‌مكه‌كان درووستكرد و هه‌قیقه‌تی كرده‌ پاشكۆ، ئیدی ئه‌و فشاره‌ی له‌سه‌ر فه‌لسه‌فه‌ی ژیان هه‌بوو نه‌یهێشت، كه‌ به‌پێی شوێن و كات سیستم و ده‌سه‌ڵات و ده‌قه‌ ئایینیه‌كان كاریگه‌ری هه‌بوو، بۆیه‌ هه‌قیقه‌ت ته‌نها له‌تیۆره‌ فیزیایی و ماتماتیكییه‌كاندا مایه‌وه‌، ده‌نا له‌ژیانی رۆژانه‌دا ئه‌و ئایدیایانه‌ قڵپ بوونه‌وه‌، ئه‌وه‌بوو سه‌ره‌تا چه‌مكی جیاوازی كه‌ ئه‌زموون كرا، له‌ قبوڵ نه‌كردنی ئایینه‌كانه‌وه‌ هاتبوو بوو له‌گه‌ڵ یه‌كتر، ئه‌مه‌ ئه‌زموونێكی تاڵ بوو، له‌وێوه‌ جیاوازی وه‌كو كۆنتڕۆڵ بۆ هیچ ئایدیایه‌ك هه‌قیقه‌تی نه‌هێشت.
وه‌ختێك مارتن لۆسه‌ر هات و بانگه‌شه‌ی ناتوندوتیژی ئایینی و یه‌كتر قبوڵكردنی پێشكه‌ش كرد، ئه‌مه‌ بوو به‌سه‌ره‌تایه‌ك بۆ باڵانس له‌نێوان كاسۆلیك و پرۆتستانتی رۆژئاوا، به‌ڵام ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ جیاوازی له‌نێو فكردا هه‌میشه‌ ئاماده‌ بووه‌، دواتر له‌نێو رۆشنبیریدا بووه‌ به‌ستایلێك و له‌نێو كایه‌ی میدیایی و رۆژنامه‌گه‌ریشدا كاری پێكرا، بۆ نموونه‌ ململانێی نێوان لایه‌نه‌ دژه‌كان كه‌ نموونه‌ی ئه‌نارشیزم و ریفۆڕمخوازه‌كانه‌، پڕ بایه‌خترین جیاوازییه‌ ئه‌گه‌ر به‌پێی قسه‌ی ماری دوگڵاس بێت كه‌ له‌كتێبی (پاكیزه‌یی و مه‌ترسی) باسی ئه‌و شتانه‌ ده‌كات كه‌ له‌جێگه‌ی خۆیاندا هاودژ و ناڕێكن، نه‌ك ئه‌و شتانه‌ی كه‌ به‌بڕوای ئینسان له‌سرووشتدا نارێكن.

ئێمه‌ ده‌توانین زۆربه‌ی جیاوازییه‌كان بگه‌ڕێنینه‌وه‌ بۆ حاڵه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، بۆ نموونه‌ جیاوازی ئه‌گه‌ر له‌نێو گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ یاخیه‌كانی وه‌كو قه‌ره‌ج و بوهیمیه‌كان وه‌ربگرین و له‌و فه‌زا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نه‌بێت، له‌نێو كایه‌ی فكریدا هه‌موو به‌جیاوازیه‌وه‌ بژین، هیچ به‌هایه‌كی نییه‌، چونكه‌ به‌های جیاوازی له‌ئاستی قبوڵكردنی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ره‌گه‌ز و نه‌ته‌وه‌ و زمان و كولتوور و ئاییندا ده‌رده‌كه‌وێت، به‌رله‌وه‌ی جیاوازی قبوڵكردن له‌دونیای ده‌ره‌وه‌ی رۆژهه‌ڵات ببێته‌ باو، گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ یاخیه‌كانی رۆژئاوا و ئامریكا، رێسا و نۆرمێكی تایبه‌تیان هه‌بوو، ئێستا چونكه‌ له‌ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تییدا جێگه‌ی خۆیان كردووه‌ و به‌ڕاده‌یه‌ك جێكه‌وته‌ بوون، ئیدی كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌كه‌ كه‌وته‌ گۆڕه‌پانی ده‌وڵه‌ت و سیستمه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌وانیش وه‌كو چۆن قه‌ره‌جه‌كان له‌سه‌رتاسه‌ری دونیا به‌رێسا و یاسای خۆیان ده‌ژین، به‌هه‌مان ریتم له‌ئاستی سیستمدا گوێیان كه‌ڕ ده‌كه‌ن و بڕوایان به‌ سیستم و له‌قاڵبدانی ئینسان نییه‌، ره‌نگه‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش بێت وابكات به‌چاوی نامۆوه‌ ببینرێن و قه‌بوڵ نه‌كرێن.
له‌راستیدا جیاوازی له‌رێگه‌ی عه‌قڵه‌وه‌ مانای هه‌یه‌ نه‌ك ئایدیایی ناكامڵ، بۆیه‌ جیاوازی پشت به‌عه‌قڵگه‌رایی ده‌به‌ستێت.
به‌هه‌رحاڵ ئه‌م چه‌مكه‌ بۆ قه‌بوڵكردن و نه‌مانی فكری شمولی و كۆنكریتی بوو، بۆیه‌ پشت به‌ عه‌قڵ ده‌به‌ستێت، بۆ نموونه‌ هه‌ر گرووپێك و هه‌ر ئایدیایه‌ك به‌بێ‌ عه‌قڵ ئه‌م چه‌مكه‌ی قبوڵ كرد، ته‌مه‌نی كورت ده‌بێت و هه‌ر كاتێك كێشه‌یه‌كی بچووك درووست بوو، ئه‌و جیاوازییه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌.

ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ جیاوازی نه‌سه‌ره‌تا و نه‌كۆتایی نییه‌، تیری ئیگلتن نووسه‌رێكی به‌ناوبانگی ماركسییه‌، پێیوایه‌ هه‌ندێك شت هه‌یه‌ بۆ ئه‌وی بگوازرێته‌وه‌، ده‌بێ‌ قبوڵ بكرێ‌ و جیاواز بێت، ئه‌مه‌ش بۆ سه‌لماندنی ره‌سه‌نایه‌تییه‌، ره‌سه‌نایه‌تیش هێز به‌ده‌ست ناهێنێت ئه‌گه‌ر كۆپییه‌كی تر له‌به‌رامبه‌ری نه‌بێ‌، بۆیه‌ جیاوازی رێگه‌یه‌كی دیكه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ ئاماده‌یی شتێكی تر كه‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا جیاوازه‌ و پێشوازی له‌ وردبینی بابه‌تی ده‌كات، به‌ومانایه‌ی به‌بێ‌ وردبینی له‌شته‌كان، ره‌گوڕیشه‌ له‌عه‌قڵی كارێكته‌ره‌ جیاوازه‌كان داناكوتێت، ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ تاكو بابه‌تێكی دیكه‌ ئاسان بكات، ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای چوونه‌ نێو دونیایه‌كه‌ كه‌ نابێت هیچ شتێك و هیچ كولتوور و نووسین و ئایدیایه‌ك، به‌بیانووی هه‌قیقه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن ئایدیایه‌كی تره‌وه‌ په‌راوێز بخرێت، كه‌واته‌ جیاوازی ئه‌و واقیعیه‌ته‌یه‌ كه‌ ده‌یهه‌وێ‌ ئیعتیبار بۆ ئه‌وانی تر بگه‌ڕێنێته‌وه‌، كه‌من وای ده‌بینم جیاوازی گه‌مه‌ی حاڵه‌ته‌كانه‌.

پرسیار: ئه‌ی چۆن جیاوازی نه‌بووه‌ كه‌ره‌سته‌یه‌ك بۆ پراكتیك كردنی له‌ژیانی واقیعی، بۆچی ناونیشانی جیاوازی وه‌رگرت؟.

سمكۆ محه‌مه‌د: تائێستا هیچ چه‌مكێك نه‌بووه‌ له‌سه‌ره‌تای به‌رهه‌مهێنانیه‌وه‌ تاكو ئێستا، دووچاری كێشه‌ نه‌بووبێت، چونكه‌ فه‌لسه‌فه‌ و فكر بۆخۆیان كێشه‌ن، كێشه‌ی ئه‌م جیاوازیه‌ش وه‌كو هه‌ركام له‌چه‌مكه‌كانی تر له‌سایه‌ی بازاڕی سیاسه‌ت و سه‌رهه‌ڵدانی ره‌وتی توندڕه‌وی تیرۆریستی خراپ پراكتیتك كراوه‌، بۆیه‌ پراكتیك كردنه‌كه‌شی ریتمی جیاوازی وه‌رگرت، ئه‌و نووسه‌رانه‌ش كه‌ پشتگیری ئه‌و ره‌وته‌ بوون به‌بێ‌ ئارگومێنتی توندوتۆڵ، له‌بری ئه‌وه‌ی به‌ئه‌رێنی خۆیان به‌رهه‌مبهێننه‌وه‌ و ئه‌ویتر له‌به‌رامبه‌ر یه‌كتر قه‌بوڵ بكه‌ن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ژێر عینوانی جیاوازی بیرو بۆچوون و بیركردنه‌وه‌ی جیاواز، گورزێكی كوشنده‌یان له‌و فه‌رهه‌نگه‌دا كه‌ كاریگه‌رییه‌كی نه‌رێنی خوڵقاند له‌نێو خه‌ڵكی به‌گشتی، نموونه‌ی ئه‌و جیاوازیه‌ی كه‌ سیستمی دیموكراسی بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كات و له‌ململانێی حیزبی و سیاسیدا كۆی كردۆته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ هه‌م وه‌همه‌ و هه‌م گه‌مه‌ی سیاسییه‌، نموونه‌ش بێ‌ به‌هاكردنی بۆچوونی بیرمه‌ندانی رابردووه‌، ئیدی هه‌ركه‌س له‌ئه‌نجامی بێكاری و ئاره‌زوویه‌كی هه‌رزه‌كارانه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ و به‌كارهێنانی ئینته‌رنێت و جیاوازی له‌بیروبۆچوونی ئاینگه‌رایی و پشتگیری له‌یه‌كێك له‌به‌ره‌كانی جه‌نگی سیستم و تیرۆر، به‌ناوی جیاوازیه‌وه‌ رووبه‌ڕووی ئه‌و چه‌مكه‌ فكریانه‌ش بوونه‌وه‌ و كردیان به‌بازاڕێك بۆ ره‌واج پێدانی بیری ته‌سك و نالۆژیكی.
به‌شێك له‌سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م كاره‌ساته‌ فه‌رهه‌نگیه‌ی زۆربه‌ی زۆنه‌كانی سه‌ر گۆی زه‌وی گرته‌وه‌، به‌تایبه‌تیش ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵات، ته‌نها بۆ ئه‌وه‌بوو كه‌ چیتر له‌رێگه‌ی فكره‌وه‌ ململانێ‌ چینایه‌تییه‌كان له‌گه‌ڵ ته‌كنۆلۆژیا نه‌كرێ‌، كه‌چی به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ململانێكانیان گه‌ڕانده‌وه‌ سه‌ره‌تاو له‌ململانێی ئایینه‌كان و زمان و نه‌ته‌وه‌وه‌ جارێكی تر خۆی به‌رهه‌مهێنایه‌وه‌، ئه‌مه‌ش تاكه‌ ئامانجێك بوو بۆ گێلكردنی ئینسان به‌گشتی و ئینسانی رۆژهه‌ڵاتی به‌تایبه‌تی، سلاڤۆی ژیژاك بیرمه‌ندێكی چیكی ئه‌م چه‌رخه‌یه‌، له‌كتێبی (سه‌ره‌تا وه‌ك تراژیدیا و كۆتایی وه‌ك كۆمیدیا) باسی وه‌رگرتنی جیاوازی ده‌كات و پێیوایه‌ له‌دوای سه‌رهه‌ڵدانی چه‌مكی جیهانگه‌راییه‌وه‌، مه‌ترسیدارترین چه‌مك، چه‌مكی ئازادی بیروبۆچوون بوو كه‌ خراپ كه‌ڵكی لێوه‌رگیرا، ئه‌وه‌بوو وه‌كو سه‌ره‌تایه‌ك هه‌ستی پێكرا كه‌ هه‌وڵێك هه‌یه‌ بۆ سوككردن و بێ‌ به‌هاكردنی و هاندانی كۆلكه‌ خوێنه‌وار بۆ نووسین، ئیدی ئه‌م هه‌وڵه‌ له‌شوێنێكی دیكه‌شدا بازاڕێكی گه‌وره‌تریشی به‌رهه‌مهێنا، ئه‌ویش به‌رهه‌مهێنانی خوێنه‌واری شه‌یدای بڕوانامه‌ی زانكۆكانی كه‌رتی تایبه‌ت و نووسه‌ری كرچ و كاڵ بۆ گه‌رمكردنی بازاڕی میدیا تاهاتنی میدیای ئه‌لیكترۆنی و گه‌شه‌كردنی تاكو ئه‌م سه‌رده‌مه‌.

پرسیار: باشه‌ تۆ له‌لایه‌ك پشتگیری له‌م چه‌مكه‌ ده‌كه‌یت و له‌لایه‌كی تر به‌گه‌مه‌ی ده‌زانی، ئایا ئه‌مه‌ باڵانسی فكری تیایه‌؟، ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ بۆچی ناتوانین جیاوازبین، له‌كاتێكدا هه‌موو ململانێكان له‌سه‌ر سه‌لماندنی بوونه‌، سه‌لماندنی شوناسی ئایدیایی و نه‌ته‌وه‌یی و ئایینی و هتد، ئایا به‌راستی ئه‌مه‌ هه‌موو جیاوازییه‌كانه‌؟

سمكۆ محه‌مه‌د: من به‌پێی بۆچوونه‌ جیاوازه‌كان ئه‌رگۆمێنتم هێناوه‌ته‌وه‌ و به‌پێی ئایدیای فكری خۆشم كۆمێنتم هه‌بووه‌، هه‌روه‌ها به‌پێوه‌ری ره‌خنه‌یی قسه‌م كردووه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر جیاوازی نه‌بێ‌، ره‌خنه‌ش قه‌بوڵ ناكرێ‌، بۆیه‌ ده‌بێ‌ وه‌كو ره‌خنه‌یه‌ك له‌ ئه‌پستراكت كردنی ئه‌م چه‌مكه‌ باسی ره‌خنه‌ بكه‌م، یان باسی جیاوازی خۆم بكه‌م وه‌كو مافێكی فكری، چونكه‌ من ته‌واو كۆك نیم له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی له‌ژێر عینوانی جیاوازی، هه‌موو جیاوازییه‌ ریشه‌ییه‌كانیان له‌جیاوازی فكرو جیاوازی ئایین و ئایدیاییدا كۆكردۆته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ وه‌همه‌، ئه‌و چه‌مكه‌ به‌ده‌ر له‌وه‌ی مانای جیاوازی هه‌یه‌ و له‌ بنه‌مادا به‌هۆی قبوڵ نه‌كردنه‌وه‌ تیۆریزه‌ كراوه‌، له‌لای من جیاوازی جگه‌ له‌جیاوازی چینایه‌تی شتێكی تر نییه‌ كه‌ ره‌خنه‌ له‌بنه‌مای سیستمه‌وه‌ هاتووه‌، ئه‌گه‌ر سیستم نه‌بێ‌ فكر ناتوانێ‌ ره‌خنه‌ قه‌بوڵ بكات سابا هه‌ر كایه‌یه‌ك بێت، چونكه‌ جیاوازی هه‌موو ئایینه‌كان و نه‌ته‌وه‌ و كولتوور و زمانه‌كان، له‌نێو هه‌ناوی خۆیدا هه‌ڵگری جیاوازییه‌كی دیكه‌یه‌، ئه‌ویش جیاوازی چینایه‌تییه‌ كه‌ له‌خۆشگوزه‌رانیدا ده‌رده‌كه‌وێت، به‌تایبه‌تی له‌دۆخی ناجیگیردا زیاتر هه‌ستی پێده‌كرێ‌، خۆ ئه‌گه‌ر به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ته‌ماشای بابه‌ته‌كه‌ بكه‌ین، ده‌بینین ته‌نها ده‌بێته‌ سه‌فسه‌ته‌بازی فكری و نمایشكردنی رۆشنبیریی، به‌مانایه‌كی تر ئه‌وه‌ جیاوازی نییه‌ ئه‌گه‌ر كات به‌وه‌ فیڕۆ بده‌ین، ئایا هه‌موو ئایدیا و ئایین و بیروڕا فه‌لسه‌فییه‌كان پێویستن یان نا؟، ئه‌مه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ دوو كه‌س دوو قه‌تره‌ ئاو بخه‌نه‌ نێو په‌رداخێكه‌وه‌ و هه‌ركه‌س له‌وانه‌ باسی جیاوازی قه‌تره‌ ئاوه‌كه‌ی خۆی بكات، ئه‌م جۆره‌ جیاوازییه‌ ئایدیاییه‌، جیاوازییه‌كه‌ ته‌نها فۆڕمی باسه‌كه‌یه‌ نه‌ك جه‌وهه‌ر.

ئایا پێویست نییه‌ بپرسین ئه‌و هه‌موو ده‌قه‌مان پێویسته‌ له‌ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و هتد؟، وڵامه‌كه‌ به‌ڵێیه‌، چونكه‌ جیاوازییه‌كه‌ ته‌نها له‌ فۆڕم و سیتایڵه‌ و كێبه‌ركێكه‌ش هه‌ر ئه‌و فۆڕمه‌یه‌ نه‌ك جه‌وهه‌ر، به‌ڵام ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئه‌مانه‌ چالاكی رۆژانه‌ن و بوونێكی واقیعییان هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ واقیعیه‌تی پێنادرێ‌ و له‌ئینسانی ده‌شاردرێته‌وه‌، یان جه‌نگه‌كه‌ به‌لاڕێدا ده‌برێت، هه‌م ره‌خنه‌یه‌ له‌سیستم و هه‌م جه‌نگی چینایه‌تیی نێوان گرووپێكی كه‌می باڵاده‌ستی جیهانه‌، به‌سه‌ر زۆرینه‌ی خه‌ڵكی گۆی زه‌وی، ئه‌مه‌ ناعه‌داله‌تی و جیاوازییه‌ ریشه‌ییه‌كه‌یه‌ كه‌ به‌رگری لێده‌كرێت، بۆ نموونه‌ بزانه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی كه‌ سه‌ر به‌هیچ ئایدیایه‌ك نیین و سه‌ر به‌هیچ فه‌لسه‌فه‌یه‌كی سیاسی نیین، كه‌چی ده‌زانن ناعه‌داله‌تی و نایه‌كسانی هه‌یه‌، ده‌زانن كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ هه‌یه‌ بۆ مانه‌وه‌ و نه‌مانه‌وه‌ له‌م ژیانه‌ درووستكراوه‌ وه‌همییه‌، ده‌زانن كه‌ به‌بارته‌قای زه‌وی و ئاسمان، ژیانی ده‌وڵه‌مه‌ند و سه‌رمایه‌داره‌كان جیاوازی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ژاره‌كان.

پرسیار: ئێمه‌ جیاوازیه‌كی تر ده‌بینین له‌ئاستی جیهانی، ئه‌ویش له‌ ره‌گه‌ز و پێست و هتد كورتكراوه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌یان چۆنه‌؟.

سمكۆ محه‌مه‌د: من له‌پێشتر باسی ئه‌و جیاوازیه‌ وه‌همیه‌ خوڵقێنراوه‌م كرد كه‌ سیستمی سه‌رمایه‌داری درووستی كردووه‌ و كردویه‌تی به‌ واقیع، به‌ڵام سه‌یركه‌ ئه‌وكاته‌ی كه‌ ره‌شپێستێك له‌لایه‌ن پۆلیسێكی راسیست و سپی پێسته‌وه‌ له‌ئامریكا ده‌كوژرێت، بزانه‌ چۆن غیره‌تی ئینسانی ده‌جوڵێت و له‌ته‌واوی دونیادا كه‌یسه‌كه‌ ده‌بێته‌ جیهانی و هه‌موو خه‌ڵك به‌بێ‌ بیركردنه‌وه‌ی جیاواز دێنه‌ ده‌نگ، ئایا ئێمه‌ هه‌قمان نییه‌ بپرسین ئه‌وه‌ بۆچی كه‌یسی كورد به‌هه‌موو شێوازه‌كانیه‌وه‌ نه‌بۆته‌ جیهانی، بۆچی یه‌كده‌نگی له‌سه‌ر نه‌كراوه‌، كه‌چی ده‌بینین به‌ناوی جیاوازییه‌وه‌ ئه‌م جیاوازییه‌ چینایه‌تییه‌ پشتگوێ‌ ده‌خرێت و بابه‌تی لاوه‌كی پێشكه‌ش ده‌كرێت به‌ناوی رۆشنبیری گه‌لانه‌وه‌، خۆ ئه‌وه‌ش نهێنی نییه‌ و ئاشكرایه‌ بۆچی گروپێكی كه‌می سیاسی كه‌ خۆیان ناویان له‌خۆیان ناوه‌ سیاسی، بوونه‌ به‌ سه‌رداری كۆمه‌ڵگه‌كان و به‌سه‌ر كۆی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ به‌ناوی دیموكراسی و بازاڕه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن، له‌كاتێكدا گروپێكی كه‌می یاسایی له‌نه‌ته‌وه‌كان و گرووپه‌ ئایینیه‌كان بوون به‌رامبه‌ر و زمانحاڵی هه‌موو خه‌ڵك به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی هه‌ڵبژێردراو بن، خۆ ئه‌م پرسیارانه‌ زۆر ساده‌ن به‌ڵام قوڵایی فكری هه‌یه‌، وه‌ختێكیش بۆ هێنانه‌وه‌ی ئارگۆمێنتی خۆیان، به‌بێ‌ ئاگا ده‌بن به‌ ماركسی و چه‌پ، بۆ ئه‌وه‌ی شه‌رعیه‌ت به‌ خۆ به‌خاوه‌نكردنی بابه‌تێكی رۆمانسیانه‌ی سیاسی بده‌ن، ئه‌مه‌ بنه‌مای كێشه‌ی سۆسیالیزمه‌ كه‌ ئینسان به‌بێ‌ ئاگایی داوای ده‌كات بۆ خۆشگوزه‌رانی ژیان، بۆیه‌ له‌كه‌ڤه‌رێكدا گوتاره‌كه‌یان ده‌گۆڕن و وه‌كو رابه‌ڕێكی چینایه‌تی قسه‌ ده‌كه‌ن، سه‌یره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌یان بیرچۆته‌وه‌ كه‌ خۆیان ئاڵا هه‌ڵگری دژایه‌تی ئه‌و جیاوازییه‌ ره‌سه‌نن، ئه‌مه‌ كێشه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌یه‌ كه‌ خزاوه‌ته‌ نێو جیاوازیه‌وه‌، ئینسان لێره‌دا پارادۆكسی فكری بۆ ئاشكرا ده‌بێت و له‌و ته‌كتیكه‌ فكرییانه‌ تێده‌گات ئامانجه‌كه‌ چییه‌ و بۆچی ئه‌وه‌ په‌راوێز ده‌خرێت و بۆچی شتی تر به‌ناوی جیاوازییه‌وه‌ پێشنیاز ده‌كرێت، لێره‌وه‌یه‌ عه‌قڵمه‌ندی و فكر و تێگه‌یشتن له‌خودی چه‌مكه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، راسته‌ بۆ ئایدیاكان و ئایینه‌كان و سیاسیه‌كان ئه‌و جیاوازییه‌ پێویسته‌، به‌ڵام به‌مه‌رجێك ئه‌مه‌ پشتگوێ‌ نه‌خرێت و وه‌كو كه‌ڤه‌رێك به‌كارنه‌هێنرێت.

چه‌مكی جیاوازی شرۆڤه‌یه‌كه‌ له‌رێگه‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ گه‌راییه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، سه‌باره‌ت به‌ ئاماده‌بوونی شتێكی تر كه‌ بریتییه‌ له‌ پارادۆكس و تایبه‌تمه‌ندی له‌نێو خودی شته‌كه‌، ئه‌گه‌ر جیاوازی بۆ زمان به‌كاربهێنین، ده‌بینین جیاوازی له‌باره‌ی پارادۆكسه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ بۆ نموونه‌ پیتی A ده‌نووسرێ‌ و ده‌خوێنرێته‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ژنه‌ڤتن، یان گه‌ێنه‌ر نییه‌، سیفه‌ته‌ پێكهێنه‌ره‌كانی كاریش كپ ده‌كات، به‌ڵام له‌ناو كۆنتێكستدا نییه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ سه‌باره‌ت به‌ نووسین له‌باره‌ی دال و مه‌دلوله‌كانی، سه‌ره‌تای هاتنی بونیادگه‌راكان تاكه‌ ئامانجیان ئه‌وه‌بوو له‌ جیاوازی فكری چینایه‌تی بده‌ن و گورزیشیان وه‌شاند، به‌ڵام دواتر له‌رێگه‌ی دیالیكتیكه‌وه‌ جارێكی تر ئه‌وه‌ ره‌وییه‌وه‌ و ده‌ركه‌وت ئه‌و جیاوازییه‌ راسته‌قینه‌تره‌، بۆ نموونه‌ فرانكفۆرتییه‌كان لایه‌نگرانی ئه‌و ره‌وته‌ فكرییه‌، وای لێهات له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ی رۆژهه‌ڵاتیشدا ئه‌م ره‌وته‌ ره‌نگیدایه‌وه‌ و دژایه‌تی فكری ماركسیه‌تیان ده‌كرد به‌بێ‌ هیچ ئارگۆمێنتێك، سه‌ره‌تا دژایه‌تی چه‌مكی یه‌كگرتنیان كرد، یه‌كگرتن به‌هه‌موو ماناكانییه‌وه‌، دواتر لێدان له‌حیزب و بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری و سه‌ندیكایی و رێكخراوه‌یی و هتد، كه‌ ئه‌مانه‌ به‌رهه‌می دونیای عه‌لمانییه‌ت بوون تاكه‌ رێگه‌ی رزگاری بوو له‌ خێڵ و عه‌قیده‌ی ئایینی و كولتووری زاڵ و هتد، پاشان لێدان بوو له‌به‌ها ئینسانییه‌كان، به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك بڕی كرد، پاشان دۆخه‌كه‌ له‌رێگه‌ی خوێندنه‌وه‌ بۆ ده‌قه‌ ره‌سه‌نه‌كان كاریگه‌ری ئه‌رێنی خۆی دانایه‌وه‌ و شته‌كان هاتنه‌وه‌ شوێنی خۆیان.

پرسیار: دونیایه‌كی دیكه‌ی جیاوازی هه‌یه‌ كه‌ له‌ئاستی غه‌ریزییه‌، نموونه‌ش ئه‌و حاڵه‌ته‌یه‌ كه‌ به‌ناوی ئازادی به‌كارهێنانی جه‌سته‌وه‌، دیارده‌یه‌ك هه‌یه‌ و ئاسایی بووه‌ به‌ناوی سیكسواڵێتی، ئایا ئه‌مه‌ جیاوازییه‌؟.

سمكۆ محه‌مه‌د: لایه‌نێكی دیكه‌ی درووستكردنی كه‌ڤه‌ر بۆ جیاوازی، ئه‌ویش مه‌سه‌له‌ی مۆڕاڵه‌، مۆڕاڵ به‌مانای لێدان له‌ موقه‌ده‌س ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ به‌گشتی بڕوای پێی هه‌یه‌، مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ناوی جیاوازییه‌وه‌ سێكسواڵێتی و هۆمۆسێكسواڵێتی وه‌كو ده‌رهاویشته‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی نوێ‌، كرا به‌ ماف و ستایلێك له‌ ئه‌نتۆلۆژیا، له‌كاتێكدا ئه‌نتۆلۆژیا پرۆتۆكۆڵێكه‌ ئینسان له‌گه‌ڵ خودی خۆیدا تۆماری ده‌كات و عه‌قڵ ئاراسته‌ی ده‌كات، كه‌چی زیاتر له‌ دیارده‌كه‌ خۆی شه‌رعییه‌تی پێدرا، به‌وپێیه‌ی كه‌ به‌ناوی ئازادی به‌جه‌سته‌ی خوده‌وه‌ كرا به‌ ستایلی ژیان و ئانارشیزمی كولتووری، تا ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ هه‌م پارله‌مانی ئه‌وروپا و هه‌م كه‌نیسه‌كان دانیان پێدانا كه‌ ئه‌مه‌ له‌پشتییه‌وه‌ هێزێكی سیاسی و ئابوری هه‌بوو، من خۆم ئه‌مه‌م له‌نزیكه‌وه‌ بینیوه‌ و كارم له‌سه‌ر كردووه‌ له‌ ئه‌وروپا، له‌راستیدا ئه‌مه‌ جیاوازی نییه‌، به‌ڵكو ویستێكی تاكییه‌ له‌رووی سێكسییه‌وه‌ كه‌ ئینسان مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ جه‌سته‌ی خۆی به‌ ئاره‌زووی خۆی به‌كار بهێنێ‌، كه‌چی به‌ناوی جیاوازی یه‌وه‌ بابه‌ته‌كه‌ به‌یونیڤێرسال كرا، كورتكردنه‌وه‌ی ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌رووداوێكه‌وه‌ وه‌كو هه‌ر كارێكی دیكه‌ی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ تایبه‌تمه‌ندێتی پێنه‌درا، به‌ڵكو كرا به‌ ریسكێكی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ڵام ئه‌مه‌ش نه‌یتوانی سنووری نێوده‌وڵه‌تی ببڕێت و ته‌نها له‌ رۆژئاوا مایه‌وه‌، چونكه‌ كولتوور حوكمی به‌سه‌ر گوتاره‌كه‌وه‌ هه‌بوو، له‌كاتێكدا به‌تێڕوانینی سلاڤۆی ژیژاك ئه‌و جیاوازییه‌ ته‌نها له‌وێدا ده‌رده‌كه‌وێت و هه‌ستی پێده‌كرێت كه‌ دایكێكی هۆمۆسێكسواڵی ره‌شپێست، ده‌رك به‌ئازاری ته‌نها هۆمۆسێكسواڵی ره‌شپێست ده‌كات كه‌ حاڵه‌ته‌كه‌ ئاسایی نییه‌ و هی خۆیه‌تی، نه‌ك سپی پێستێك، بۆیه‌ دۆڵۆز به‌توندی ره‌خنه‌ له‌م جۆره‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌یه‌ ده‌گرێت و پێیوایه‌ یه‌كسانی ره‌وشێكی په‌رچه‌كرداره‌، به‌وپێیه‌ی ئه‌مه‌ ئیتیكی گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكی ئازاری ره‌گه‌زێكه‌ بۆ ره‌گه‌زه‌كه‌ی خۆی، نه‌ك ره‌گه‌زه‌كه‌ی به‌رامبه‌ری، لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و مۆڕاڵه‌ی به‌ناوی جیاوازی یه‌وه‌ له‌هه‌موو كایه‌كاندا هه‌یه‌ و بۆته‌ مۆدێل، نه‌ك هه‌ر وانییه‌ به‌ڵكو پێچه‌وانه‌كه‌ی راسته‌، ئه‌مه‌ كاره‌ساته‌ گه‌وره‌كه‌ی پشت وه‌همی جیاوازی یه‌، من ده‌مه‌وێ‌ ئه‌وه‌ش زیادبكه‌م كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر ئه‌و جۆره‌ به‌ناوی ئازادی به‌كارهێنانی جه‌سته‌وه‌ زیانی له‌ سیستم بدایه‌، نه‌ك هه‌ر قه‌بوڵ نه‌ده‌كرا، به‌ڵكو خوێن ده‌ڕێژرا و یاسای توندیان بۆ ده‌رده‌كرد، هه‌روه‌كو چۆن له‌كۆنه‌وه‌ له‌مێژووی هه‌موو ئایینه‌كاندا تۆماركراوه‌، له‌مدواییه‌شدا له‌ ئه‌فغانستان و پاكستان و هه‌ندێك شوێنی تر په‌ێڕه‌وی لێكرا، كه‌واته‌ بانگه‌شه‌كه‌ خۆڕسك نییه‌ و له‌پشتیه‌وه‌ گوتارێك و پاڵنه‌رێكی سیاسی ئابوری هه‌یه‌.

به‌ بۆچوونی هانا ئارێنت كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری هایدگه‌ر و والته‌ر بنیامین بوو، لای وایه‌ فره‌یی و جیاوازی توانای مرۆیی و پێویستیه‌كانی ژیانی گشت دابین ده‌كات، ئیدی هه‌ر له‌ ئاشكراكردنی شوناسی ئایینی و ئایدییایه‌وه‌ بگره‌، تاكو ده‌گاته‌ شوناسی كرێكار له‌نێو فه‌زای ئازادیدا، ئه‌مه‌ هه‌رچه‌ند له‌دونیای سه‌رمایه‌داریدا به‌سیستم جێگه‌و رێگه‌ی بۆ كراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام سنوورداریشه‌، چونكه‌ ره‌نج و كار وه‌كو دوو تایبه‌تمه‌ندی ژیانی ئه‌و جیاوازییه‌ن كه‌ داپۆشراوه‌ به‌كه‌ڤه‌ری دیكه‌، هه‌روه‌ها چالاكی و كاری هاوبه‌شیش گرێدراون به‌ ئیراده‌وه‌، ئیراده‌ش له‌دایكبوونه‌وه‌ی هێزێكی نادیاره‌ له‌نێو دیاره‌كاندا، بۆیه‌ ئازادی لێره‌دا له‌جیاتی به‌كارهێنانی كاڵا بێت وه‌كو فریدریك ئه‌نگڵس ده‌ڵێت، ده‌بێته‌ ستایلێكی دیكه‌ی ده‌ركه‌وتن، چونكه‌ ئه‌و هه‌قیقه‌ته‌ی كه‌ شۆڕش بزری كردووه‌، ژیانی تایبه‌تی وه‌كو ئه‌لته‌رناتیڤ پێشنیاز كردووه‌ بۆ شۆڕشێك كه‌ له‌جیاتی گروپه‌كان، تاكه‌كان بۆ خۆیانی ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌ن، هه‌ڵبه‌ت ئه‌م چالاكی و ئازادییه‌، وه‌كو ره‌خنه‌ و جیاوازی ته‌ماشاكراوه‌ له‌دونیای پۆست سه‌رمایه‌داری هاوچه‌رخ، بۆیه‌ هه‌میشه‌ تیشكی خراوه‌ته‌ سه‌ر، ئه‌مه‌ دیاریكردنێكی دیكه‌ی شوناسی تاكێتییه‌.

پرسیار: قبوڵكردنی جیاوازی چونكه‌ به‌رئه‌نجامی هۆشیاری یه‌، كه‌واته‌ ئێمه‌ له‌نێو مه‌عریفه‌دا ئه‌و فه‌زایه‌مان هه‌یه‌ كه‌ رۆشنبیر و كه‌سه‌ شاره‌زاكان له‌هه‌موو كایه‌كاندا فكری یه‌كتر قبوڵ بكه‌ن، ئه‌ی بۆچی ئه‌و گفتوگۆیه‌ نابینرێت به‌تایبه‌تی له‌كایه‌ی ئه‌ده‌بدا؟.

سمكۆ محه‌مه‌د: خاڵی سه‌ره‌تایی دانپێدانان به‌ئه‌ویتر مانای جیوازی یه‌، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر قبوڵكردنی جیاوازییه‌كه‌ شتێكی ئاساییی بێت یان قورستر له‌تێگه‌یشتن كه‌ هه‌ندێكجار كولتووره‌كان له‌یه‌كتریش تێنه‌گه‌یشتوون و یه‌كتریشیان قبوڵ كردووه‌، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌هیندستان هه‌یه‌ و له‌ رۆژئاوا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌ به‌ناوی كۆمه‌ڵگه‌ی فره‌ كولتووری، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌په‌یوه‌ندیی جۆراوجۆری كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی، بۆیه‌ گرینگ ئه‌وه‌نییه‌ بۆئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنین جیاوازین له‌گه‌ڵ یه‌كتر، بڵێین جیاوازین یان كۆمێنتمان هه‌بێ‌ له‌سه‌ر هه‌موو شتێك، به‌ڵكو گرینگ ئه‌وه‌یه‌ ماهیه‌تی جیاوازی بزانین و گرینگی به‌و رێگه‌یه‌ بده‌ین و هه‌میشه‌ له‌په‌روه‌رده‌ و عه‌قڵی نه‌وه‌كاندا ره‌نگبداته‌وه‌، من ته‌نانه‌ت ئه‌و جیاوازیانه‌ش كه‌ به‌ناوی زمانه‌وه‌ باس ده‌كرێت به‌ فه‌یك و ساخته‌ ده‌زانم.

با له‌باره‌ی زمانه‌وه‌ وڵامی پرسیاره‌كه‌ بده‌مه‌وه‌، پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ بۆچی زمانی فه‌رانسی و ئینگلیزی و عه‌ره‌بی زمانی زیندوون و زمانی ئۆردو زیاتر له‌ ملیارێك و نیو خه‌ڵك قسه‌ی پێده‌كه‌ن جیاوازێكی زیندوو نیین؟، ئه‌م كه‌یسه‌ هیج جیاوازییه‌كی نییه‌ له‌گه‌ڵ كه‌یسی چینایه‌تی كه‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان به‌ناچار قه‌بوڵیان كردووه‌ و له‌گه‌ڵ فه‌زا خوڵقاوه‌كه‌ی ده‌ژین و چاره‌نووسی ئینسان له‌ده‌ست گروپێك ئینسانه‌، وه‌ختێك باسی ئه‌م جیاوازییه‌ ره‌سه‌نه‌ ده‌كه‌ین، تۆمه‌تی شمولی و كۆن و دژه‌ ئینسانیمان پێده‌به‌خشن، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ بۆ داپۆشینی راستیه‌كانه‌ و نه‌ك ده‌رخستنی جیاوازی.

من لێره‌وه‌ باس له‌و فه‌زا خاڵییه‌ ده‌كه‌م كه‌ له‌نێو مه‌حفه‌لی رۆشنبیری رۆژهه‌ڵاتیی هه‌یه‌، له‌كاتێكدا ئێمه‌ ئه‌م چه‌مكه‌مان وه‌كو هه‌ر چه‌مكێكی تری فه‌لسه‌فه‌و فكر له‌دونیای رۆژئاوا وه‌رگرتووه‌، بۆیه‌ نه‌په‌روه‌رده‌كراوین به‌و ئاراسته‌ بیركردنه‌وه‌یه‌، نه‌ك ده‌شتوانین هه‌رزی بكه‌ین به‌و ته‌مه‌نه‌وه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ پیرێتی پێوه‌ دیاره‌، له‌راستیدا چه‌مكێك هه‌رس ده‌كرێ‌ و قبوڵ ده‌كرێت و پراكتیك ده‌كرێت، ئه‌گه‌ر به‌سیستم ئینسانی بۆ ئاماده‌كرابێت و په‌روه‌رده‌ كرابێت، رۆژهه‌ڵاتی ئه‌و رۆشنبیرییه‌ نوێیه‌شی كه‌ په‌یدای كردووه‌، ته‌نها وه‌كو فۆرم كاری پێده‌كات و له‌جه‌وهه‌ردا كه‌س خاوه‌نی ئه‌و پرنسیپه‌ ئه‌خلاقییه‌ نییه‌ كه‌ له‌هه‌موو كایه‌كاندا فه‌رزكراوه‌و كاری پێبكرێ‌، مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ببێته‌ مۆڕاڵ و له‌ژیانی رۆژانه‌دا هه‌ستی پێبكه‌ین، له‌كاتێكدا كۆمه‌ڵگه‌ی رۆژهه‌ڵاتی كه‌ فره‌ییه‌ له‌ ئایین و ئایدیا و زمان و شێوه‌زار و بن زمان، كه‌چی ئه‌و فره‌ییه‌ نابینین كه‌ له‌رۆژئاوا به‌ناوی فره‌ كولتووری هه‌یه‌، ئه‌م جیاوازییه‌ نابینین، ته‌نانه‌ت له‌ گه‌یاندنیشدا، بۆ نموونه‌ كوردی (كرمانجی سه‌روو خواروو) به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌یه‌كتر تێناگه‌ن، به‌ناچاری به‌عه‌ره‌بی قسه‌ ده‌كه‌ن، هیچكامیان بۆ ئه‌ویتر ته‌نازول ناكه‌ن شێوه‌زاره‌كه‌ تێكه‌ڵ بكه‌ن، ئه‌مه‌ له‌دونیای عه‌ره‌بیشدا هه‌یه‌ له‌و وڵاتانه‌ی به‌شی ئه‌فریقین و ئه‌وانه‌شی ئاسیایین.

دیسان ئه‌گه‌ر كێشه‌ی زمان وه‌ربگرین كه‌ بریتییه‌ له‌ دال و مه‌دلول، هه‌موو ئه‌و شتانه‌م ده‌وێ‌ كه‌ زمان مانا به‌رهه‌مده‌هێنێ‌، هه‌ر زمانێكیش كه‌مترین مانای لێبه‌رهه‌مهات، واته‌ زمانێكی هه‌ژاره‌، له‌مباره‌یه‌وه‌ جاك لاكان و فێردیناند دی سۆسێر وه‌رده‌گرم كه‌ له‌باره‌ی زمانه‌وه‌ تیۆریان هه‌یه‌، ئه‌وان پێانوایه‌ زمان ده‌نگه‌، ئه‌گه‌ر ده‌نگیش بنووسرێته‌وه‌ و زمان شتێكه‌ وه‌كو گه‌نجینه‌، سۆسێر ده‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ كتێبی (ته‌ورات) به‌و مانایه‌ی كه‌ چیرۆكی سه‌ره‌تایی زمان له‌ داستانی ئاده‌م و حه‌واوه‌ هاتووه‌ كه‌ قسه‌یان كردووه‌ و ناویان له‌ شته‌كان ناوه‌، كه‌واته‌ ئه‌و جیاوازییه‌ له‌زماندا هه‌یه‌ ئه‌وه‌ بنه‌ماكه‌یه‌تی، جاك لاكانیش بۆ ئیدراك، له‌هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌دا رۆژهه‌ڵاتی كه‌ڵكیان له‌م باسه‌ تیۆریانه‌ وه‌رنه‌گرتووه‌.
به‌هه‌رحاڵ ئه‌و رووبه‌ره‌ی كه‌ بۆته‌ جێگه‌یه‌ك بۆ خۆنمایشكردن و به‌لارێدابردنی گوتاری مه‌عریفی، له‌بری ئه‌وه‌ی رۆشنبیره‌كان له‌په‌راوێزی چه‌مكه‌كه‌ و به‌پێی لۆژیكی چه‌مكه‌كه‌ مانای جیاوازیه‌كان به‌یان بكه‌ن، هه‌روه‌ها له‌رێگه‌ی بۆچونه‌وه‌ خۆیان له‌و ته‌رزه‌ میدیاكاره‌ جیابكه‌نه‌وه‌ كه‌ بوونه‌ به‌كاره‌كته‌ری هه‌ڵچوونه‌ سیاسیه‌ نامه‌عریفیه‌كان، به‌بێ‌ ئه‌زموون و به‌بێ‌ شاره‌زایی له‌سیاسه‌ت، زۆرجاریش به‌هۆی ئه‌و نه‌شاره‌زاییه‌وه‌ به‌كاری سیخوڕیه‌وه‌ تێوه‌گلاون، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ رۆشنبیر بوون به‌تیۆریستینه‌ رۆژنامه‌وانیه‌كان و ئه‌وانه‌ش كه‌ ئه‌ده‌بین، به‌گشتی و به‌بێ‌ ئاگا دوور له‌ تێگه‌یشتن له‌چه‌مكی جیاوازی له‌كۆنتێكستدا، به‌ناوی جیاوازییه‌وه‌ كۆمه‌ك به‌سیاسه‌تێك ده‌كه‌ن دژی سیاسه‌تێكی تر، ئه‌م حاڵه‌ته‌ تائه‌و جێگه‌یه‌ په‌لی هاویشتووه‌ كه‌ بۆته‌ چه‌ند جۆرێك له‌بازاڕ بۆ چه‌مكه‌كه‌، جارێك گه‌رمكردنی بازاڕی سیاسی و یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی هێزه‌ سیاسیه‌ كێبه‌ركێكه‌ره‌كان، جارێكی دیكه‌ بۆته‌ بازاڕێك كه‌ سیاسه‌تێك دژ به‌ سیاسه‌تێكی دیكه‌، بۆ نموونه‌ هه‌م به‌شی زۆری رۆژنامه‌كان موڵكی سیاسیه‌كانن، هه‌م ئه‌و كه‌ره‌سته‌ رۆژنامه‌وانییه‌ی كه‌ له‌بازاڕ ده‌فرۆشرێت، دیسان موڵكی كۆمپانیاكانی كاره‌كته‌ره‌ سیاسیه‌كانن و كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گرن.

به‌پێی تێبینی و تێگه‌یشتنی نووسه‌ری به‌ناوبانگی عه‌ره‌بی (زكی العلیو) هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ جیاوازی جگه‌ له‌وه‌ی له‌نێو كاره‌كانی دیكه‌ وه‌كو نووسینی كتێب به‌میتۆد، له‌هیچ شوێنێكی تر جێگه‌ی نابێته‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌ركه‌وتنه‌كانی تر له‌رێگه‌ی میدیاوه‌ و به‌تایبه‌تی شاشه‌ی ته‌له‌فزیۆن، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌م هاندانه‌ و هه‌م هانده‌رن بۆ به‌شداریكردنی كاریگه‌ریانه‌ی خه‌ڵك و جیاوازی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌م پشكداری كردنه‌ له‌دیاریكردنی بڕیاری چاره‌نووسی خۆی به‌شی هه‌بێت و نه‌ترسێت، هه‌ڵبه‌ت ئه‌م هۆشیاریه‌ ته‌نها به‌هاندان نابێت، به‌ڵكو به‌ئارگومێنت هێنانه‌وه‌ ده‌بێت كه‌ ره‌خنه‌ ببێته‌ نه‌ریت، چونكه‌ هه‌تا قبوڵكردنی جیاوازی به‌جه‌وهه‌ری خۆی كاریگه‌ری له‌سه‌ر گشت نه‌بێت، ره‌خنه‌ نابێته‌ نه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تی، بۆیه‌ كێشه‌ ئاڵۆزه‌كانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی بریتییه‌ له‌و جیاوازییه‌ وه‌همییه‌ی كه‌ میدیا درووستی كردووه‌.

پرسیار: باشه‌ باسی گرێیه‌یه‌كی دیكه‌ی جیاوازیت كرد كه‌ راگه‌یاندنه‌، ماوه‌ی رابردوو به‌ناوی جیاوازییه‌وه‌ میدیا وه‌كو رووبه‌ڕێك بۆ جێگه‌كردنه‌وه‌ی جیاوازییه‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌كان به‌كارهات، به‌رهه‌مه‌كه‌شیمان بینی كه‌ له‌ئاستی تێگه‌یشتنی خه‌ڵك و ته‌نانه‌ت سیاسیه‌كانیش نییه‌، ئایا به‌هه‌ق وایه‌ ئه‌م رووبه‌ڕه‌ جێگه‌ی جیاوازه‌كانی كردۆته‌وه‌؟.

سمكۆ محه‌مه‌د: له‌راستیدا ئه‌م رووبه‌ره‌ی كه‌ بۆته‌ جێگه‌یه‌ك بۆ خۆنمایشكردن و به‌لارێدابردنی گوتاری مه‌عریفی، له‌بری ئه‌وه‌ی رۆشنبیره‌كان له‌په‌راوێزی چه‌مكه‌كه‌ و به‌پێی لۆژیكی چه‌مكه‌كه‌ مانای جیاوازیه‌كان به‌یان بكه‌ن، هه‌روه‌ها له‌رێگه‌ی بۆچونه‌وه‌ خۆیان له‌و ته‌رزه‌ میدیاكاره‌ جیابكه‌نه‌وه‌ كه‌ بوونه‌ به‌كاره‌كته‌ری هه‌ڵچوونه‌ سیاسیه‌كان، به‌بێ‌ ئه‌زموون و به‌بێ‌ شاره‌زایی سیاسه‌ت، زۆرجاریش به‌هۆی ئه‌و نه‌شاره‌زاییه‌وه‌ به‌كاری سیخوڕیه‌وه‌ تێوه‌گلاون، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ رۆشنبیر بوون به‌تیۆریستینه‌ رۆژنامه‌وانیه‌كان و ئه‌وانه‌ش كه‌ ئه‌ده‌بین، به‌گشتی و به‌بێ‌ ئاگا دوور له‌ تێگه‌یشتن له‌چه‌مكی جیاوازی له‌كۆنتێكستدا، كۆمه‌ك به‌سیاسه‌تێك ده‌كه‌ن دژی سیاسه‌تێكی تر، ئه‌م حاڵه‌ته‌ تائه‌و جێگه‌یه‌ په‌لی هاویشتووه‌ كه‌ بۆته‌ چه‌ند جۆرێك له‌بازاڕ بۆ چه‌مكه‌كه‌، جارێك گه‌رمكردنی بازاڕی سیاسی و یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی هێزه‌ سیاسیه‌ كێبه‌ركێكه‌ره‌كان، جارێكی دیكه‌ بۆته‌ بازاڕێك كه‌ سیاسه‌تێك دژ به‌ سیاسه‌تێكی دیكه‌، بۆ نموونه‌ هه‌م به‌شی زۆری رۆژنامه‌كان موڵكی سیاسیه‌كانن، هه‌م ئه‌و كه‌ره‌سته‌ رۆژنامه‌وانییه‌ی كه‌ له‌بازاڕ ده‌فرۆشرێت، دیسان موڵكی كۆمپانیاكانی كاره‌كته‌ره‌ سیاسیه‌كانن و كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گرن.

جیاوازییه‌ك له‌میدیادا بووه‌ته‌ باو، خراپ به‌كارهێنانی ئه‌و رووبه‌ره‌یه‌ بۆ جه‌نگ ته‌رخان كراوه‌، ئه‌م رووبه‌ره‌ به‌شێكی جه‌نگی دیاره‌ كه‌ له‌گوتاره‌كاندا باشتر ده‌بینیرێت، ئه‌ویش له‌هه‌واڵ و چاوپێكه‌وتنه‌كاندا ده‌رده‌كه‌وێت، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی نادیاره‌، چونكه‌ ته‌واوی جه‌نگه‌كه‌ كۆكراوه‌ته‌وه‌ له‌سیاسه‌تێكی ناته‌ندورست كه‌ له‌كۆنتێكستدا ده‌رناكه‌وێ‌، یان هێزێكی تارماییه‌ له‌دژی هێزێكی تر، له‌حاڵێكدا ئه‌و جه‌نگه‌ی كه‌ ده‌بوو رۆژنامه‌نووس بیكردایه‌ و رۆشنبیری جدی هاوپشتی بكردایه‌، نه‌ك هه‌ر په‌راوێز خراوه‌ و له‌بیری خه‌ڵك براوه‌ته‌وه‌، بگره‌ قه‌ناعه‌تێكی ته‌واویشی درووستكرد كه‌ جه‌نگی گروپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و جه‌نگی مه‌عریفی و جه‌نگی نێوان كۆنخواز و نوێخوزا و جه‌نگی بازاڕ و جه‌نگی چینه‌كان، بچووك بكرێته‌وه‌ له‌جه‌نگی سیاسه‌تێكی لۆكاڵی و بچوكتریش جه‌نگی ده‌روونی حیزبه‌ سیاسیه‌كان كه‌ هه‌موویان له‌ژێر عینوانی جیاوازیدا پێناسه‌ كراون.

ئه‌م جۆره‌ هاندانه‌ بۆ میدیاكار و كردنیان به‌ ئه‌ستێره‌ی وه‌همی شاشه‌، له‌رێگه‌ی خوڵقاندنی رووداوی هه‌مه‌چه‌شنی ناهه‌قیقییه‌وه‌، چه‌ند ئامانجێكی هه‌بوو، یه‌كێك له‌وانه‌ نه‌هێشتنی بڕوا به‌خۆبوون و بڕوا به‌ ژیانی ئاسایی بوو، هه‌روه‌ها سنوورداركردنی چێژی ژیان بوو له‌ بابه‌ته‌ فره‌ییه‌كان، هه‌روه‌ها له‌بیربردنه‌وه‌ی هه‌ستی مۆڕاڵی بوو له‌ئینساندا، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مانه‌ هه‌موو ئامانجی خۆیان پێكا.

هەمیشە لە نێوان ئایین و فەلسەفەدا جۆرێک لە ناکۆکی و دژ بە یەکییەک هەبووە، لەوەتی فەلسەفەش دروستبووە، نیقاشێکی گەورە لە نێوان فەیلەسووفان و زانایانی ئایینی بەرپا بووە. ئایا هەق بەلای فەلسەفەوەیە یان بە لای ئایینەوە هەیە. مەسەلەی تێگەیشتنی راستی و هەقیقەت و کێ لەسەر هەقە، هەتاوەکو ئێستاش بەردەوامە. هەرچەندە ئەم نیقاشە لە سەرەتادا لە نێوان فەیلەسووفان و ئاینەکانی جولەکە و مەسیحی بەرپا بوو، دواتریش بە بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلام، ئەم نیقاشە رۆژهەڵاتیشێ گرتەوە.
لە ماوەی پێشوودا چاوم بە کتێبی ” فەسلول مەقال” فەیلەسووفی ئیسلامی ئیبن روشد کەوت، کە لەلایەن کاک مەریوان عەبدول کراوەتە کوردی. ئەم کتێبە یەکێکە لە کتێبە باشەکانی ئیبن روشد. ئەم کتێبە باسی بۆچوونی ئیبن روشد و کۆمەڵێک فەیلەسووفی ئیسلامی تر دەکات لەبارەی ئەم مەسەلەیەوە.
لە هەمانکاتیشدا بەشێکی زۆری کتێبەکە خۆی بۆ ئەم پرسە تەرخانکردووەو وەڵامدانەوەی ئەوانەی کە دژی فەلسەفە دەوەستنەوە لە پێش هەمووشیانەوە ئیمام غەزالی. لەهەمانکاتیشدا باس لە گرنگی فەلسەفەشمان بۆ دەکات.

پەیوەندی ئایین و فەلسەفە
وەکو پێشتریش ئاماژەم پێکردوو لەگەڵ سەرهەڵدانی ئایینە ئاسمانییەکان، کێشە دەکەوێتە نێوان فەیلەسووفان و زانایانی ئایینەوە. بەڵام دواتر هەندێک فەیلەسووفی ئایینی جولەکە ومەسیحی هەوڵ دەدەن، ئەم جەنگە خاوبکەنەوە.
وەکو کاک مەریوان عەبدولیش دەڵێت: هەرکات فەلسەفە هەبووبێت و بیرکردنەوەی فەلسەفیش لەناو خەڵکیدا جێگەی بایەخ بووبێت، ئەم پرسە هاتۆتە ئاراوە،چونکە هەریەک لە لایەنگرانی فەلسەفەو ئایین پێیان وایە ئەوی تریان دژیەتی، یان هەوڵی گونجاندنیان داوە لە نێوانیاندا و پێیان وابووە کە دوو رێگان بە شێوازی جیاواز بۆ گەیشتن بە هەقیقەت ،ل17

“فیلونی ئەسکنەدەرانی ، کە لە ساڵی 50 زایینی کۆچی دواییکردووە” ئەم فەیلەسووفە جولەکەیە هەوڵیداوە شەریعەتی موسا بە شێوازێکی عەقڵی تەئویل بکات. پاش ئەمیش کۆمەڵێک فەیلەسووفی مەسیحی هەوڵیانداوە کە ئایینی مەسیحی و فەلەسەفە پێکەوە گرێ بددەن لەوانە “کلیمینتس و ئۆگستین ” کە پێشەنگی فەیلەسووفانی مەسیحی بوون، دەیانویست مەسیحیەت و فەلسەفە بە یەکەوە گرێ بددەن. لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەشدا لە رۆما، کۆمەڵێک قەشەی مەسیحی هەوڵیان دەدا پەیوەندی فەلسەفە و مەسیحی کاتۆلیکی باشبکەن و بەتەواوکەری یەکتریان دادەنا، هەرچەندە لەم هەوڵەیان سەرکەوتوو نەبوون.
هەرچەندە فەیلەسووفە ماتریالیستەکان زۆر دژی ئەوە بوون کە ئایین و فەلسەفە تەواوکەری یەکتر بن، بەڵکە بە دوژمنی یەکتریان دادەنا. لەمەدا وتە بەناوبانگەکەی مارکس کە دەڵێت” ئایین تلیاکی گەلانە”، لووتکەی دژایەتی فەلسەفە و ئایین رادەگەیەنێت.

ئایینی ئیسلام و فەلسەفە
لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئایینی ئیسلامیش، مەسەلەی پەیوەندی نێوان ئایین و فەلسەفە هاتە ئاراوە، هەندێک زانا و بیرمەندی ئیسلامی هەڵوێستی زۆر توند و خراپیان بەرامبە بە فەلسەفە هەبووە لەوانە ” غەزالی” کە زۆر دژی فەلسەفە بووە، لە بەرامبەر ئەم بۆچوونە توندەی غەزالی کۆمەڵێک فەیلەسوفی ئیسلامی پەیدا بوون، کە پێیان وابووە ئایینی ئیسلام و فەلسفە تەواوکەری یەکترین و دوژمنی یەکتری نین لەوانە” کیندی، فارابی، سجستانی،ئیبن نوفڵ، ئیبن روشد”

بۆچوونی فەیلەسووفانی ئیسلام
یەکەمین فەیلەسووفی ئیسلامی کیندی بووە کە باسی ئەم بابەتەی کردووەو کتێبێکی بەناوی ” لە بارەی فەلسەفەی یەکەمینەوە” نووسیوەو پاشانیش ناردوویەتی بۆ خەلیقە ” موعتەسەم بالله” کیندی لەم کتێبەیدا بەڵگە دەهێنێتەوە بۆ ڕەوایەتی کاری فەلسەفاندن و بە کارێکی راست و تەباو گونجاوی دادەنێت لەگەڵ ئاییندا. لەمبارەیەوە دەڵێت: مەبەستی فەیلەسووف لە زانستەکەیدا پێکانی هەقە، لە کارکردنیشیدا کارکردنە بە “هەق”. کیندی پێشی وایە کە کە فەلسەفە لەگەڵ ئەوەی پێغەمبەران هێناویانە هیچ جیاوازییەکی نییە.
هەروەها فەیلەسووفێکی تری ئیسلامی فارابییە، کە ئەویش هەوڵیداوە گونجاندنێک لە نێوان ئیسلام و فەلسەفەدا بکات، ئەو لە کتێبی ” کتاب الملة” هەوڵیداوە کە گونجاندن و نزیکی نێوان فەلسەفە و ئایین بددات. لەمبارەیەوە دەڵێت : ئایین و فەلسەفە لەیەک دەچن و شەریعەتە چاکەکان لەلایەن فەلسەفەوە پشتگیری دەکرێن و بەڵگەیان بۆ دەهێنرێتەوە.
ئیبن نوفلیش لە کتێبی ” حی بن یقظان” کە چیرۆکێکی فەلسەفەییە، دەیەوێت ئەوەمان پێ بڵێت کە هیج لێکدژیی و جیاوازیی لە نێوان ئایینی ئیسلام و فەلسەفەدا نییە و بگرە ئەو پێی وایە کە ئایین و فەلسەفە هەردووکیان رێگەی بەرەو هەقیقەت چوونن. واتە دژی یەکتر نین.

غەزالیی و فەلسەفە
یەکێک لە زانا و بیرمەندە ناسراوەکانی ئایینی ئیسلام ئیمام ئەبو حامیدی غەزالییە ، کە زۆر دژی فەلسەفە بووە، ئەمەش لە کتێبی ” تهافت الفلاسفة” بە جوانی دەریخستووە. غەزالی پێی وابووە فەلسەفە و ئایین نەک لەگەڵ یەکتری ناگونجێن بگرە دژی یەکتریشن و فەلسەفەی بە دوژمنی ئایین داناوە. هەر لەناوی کتێبەکەشیەوە دیارە، چەندە ڕقی لە فەلسەفە بووە. جێگەی ئاماژەیە ئەم بۆچوونەی غەزالیش، هەتاوەکو ئەمڕۆ لەناو ئیسلامییە توندڕەوەکاندا زۆر باوە.
ئیبن روشد و فەلسەفە
لە ماوەی پێشوودا لە دیدارێکی تایبەتدا لەگەڵ کەناڵی ” العربیة” موراد وەهبە فەیلەسووف و بیرەمەندی ناسراوی میسری وتی : ئیبن روشد کاریگەری گەورەی بەسەر فکری ئەوروپاوە هەبووە، بەتایبەتی لە رووی فکری جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت و ئازادی تاکە کەسیەوە. ئەم قسەیەش بەلای منەوە سەیر بوو، بەڵام کاتێک سەیری بەرهەمەکانی ئەم کەڵە فەیلەسووفە دەکەین، ئەوجا لە گرنگی فکری تێدەگەیەن.
ئیبن روشد یەکێکە لە فەیلەسووفە ناودارو گرنگەکانی جیهانی ئیسلامی، لە ساڵی 520 کۆچی لە شاری قوورتوبە لە باشووری ئیسپانیا لە دایک بووەو لە ساڵی 575 کۆچیی دوایی کردووە. ئەو جگە لەوەی زانایایەکی ئایینی بووە خۆشی بە فکرو فەلسەفەی یۆنان و زانستی فەلەکناسیی و پزیشکیشەوە خەریک کردووە. هەروەها لە پاش خۆی کۆمەڵێک کتێبی گرنگی فکریی و زانستی بەجێهێشتووە گرنگترینیان : ( فصل المقال، تهافت التهافت، الکشف عن مناهج الادلة) هەروەها کتیبی ” الکلیات” لە بواری زانستی پزیشکیدا، کە یەکێکە لە کتێبە گرنگەکانی بواری پزیشیکی.
یەکێکیش لە کتێبە بەناوبانگەکانی ” فصل المقال” ، کە تێیدا پرسی پەیوەندی فەلسەفە و ئایین و وەڵامدانەوەی ئیمام غەزالییە. ئەم کتێبە لە رووی فکریی و فەلسەفییەوە گرنگی زۆری هەیە. خۆشبەختانە لەلایەن وەرگێڕای هێژامان کاک مەریوان عەبدول کراوەتە کوردیی. لەم کتێبەدا ئیبن روشد هەوڵیداوە وەڵامی ئەو پرسیارە گرنگە بداتەوە کە ئایا فەلسەفە و ئایین دژ بە یەکن یان تەواوکەرتی یەکترین؟ هەروەها وەڵامی بۆچوونەکانی ئیمام غەزالی داوەتەوە، کە دژی فەلسەفە بووە، دیارە ئەمەش بە پشتبەستن بە ئایەتەکانی قورئانی پیرۆز و وتەکانی پێغەمبەر.
هەموو پێغەمبەرێک فەیلەسووفە، بەڵام هەموو فەیلەسووفێک پێغەمبەر نییە
یەکێک لە وتە بەناوبانگەکانی ئیبن روشد ئەمەی سەرەوەیە، ئەو پێی وایە کە فەلسفە و ئایین پەیوەندییەکی ئێجگار مەتین و بەهێزیان هەیە. ئیبن روشد پێی وایە کە هەموو شەریعەتێک بە سروشە ” وحی” بەڵام عەقڵ تێکەڵی دەبێت و فەلسەفە دەبێتە یارمەتدەری ئایین، خۆ ئەگەر ئاینێک دوور لە سروش و تەنها بە فەلسەفە دابمەزرێت ئەوا کەموکورت دەبێت. ل 23

ئایا فەلسەفە دژی ئایینە؟
ئیبن روشد لە تەواوی ئەم کتێبە و کتێبەکانی تریشیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە هیچ کاتێک فەلسەفە دژی ئایین نییە، زۆرجار ئەو کەسانەی کە خەریکی فەلسەفەن بە کەسانی کافرو مولحید تاوانبار دەکرێن، بەڵام ئین روشد پێی وایە ئەوە فەلسەفە نییە ئەو کەسانەی لە رێگە لاداوە ، بەڵکو هۆکاری ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ خودی ئەو کەسانە خۆیان، جا بەهۆی بیرتەسکی خۆیانەوە بێت یان خراپ تێگەیشتنیان لێی بەهۆی نەبوونی مامۆستاوە.
دواتریش دەڵێت: شتێک کە لە خودی خۆیدا سوودبەخش بێت، نابێت وازی لێبهێنرێت لەبەر زیانێک کە بەهۆیەکی دەرەکی لێیکەوتووە..ل 27
پاشتر دەڵێت:
ئەو کەسەی کە رێگری دەکات لە تێڕوانین لە کتێبەکانی فەلسەفە لەو کەسانەی کە شایەنی ئەوەن، وەکو ئەو کەسەیە کە رێگری دەکات لە کەسێکی تینوو لە خواردنەوەی ئاوی ساردی سازگار تا دەمرێت لە تینوێتیدا، ئەمەش لەبەرئەوەی خەڵکانێک پێی خنکاون یان مردوون، لە راستیدا مردن بە ئاو شتێکی لاوەکییە، بەڵام مردن لە تینوێتیدا شتێکی خودیی و زەروورییە. ل 44

سێ جۆر خەڵک
ئیبن روشد پێی وایە خەڵکی لە بەرامبەر ئاییندا یەک جۆر نین و ئایینی ئیسلامیش کە ئاینێکی خوداییە ئاڕاستەی هەموو جۆرە خەڵکێک کراوەو هەریەکەیان بەپێی ئاستی تێگەیشتنی خۆی لە ئاین تێدەگات. دواتریش دەڵێت خەڵکی لە سێ ئاستدان : 1. گوتارییەکان. 2. مشتومڕییەکان. 3 بورهانییەکان.
1/گووتارییەکان ئەوانەن تەنها بە ڕیگەی گوتار و ئامۆژگاری باوەڕ دەهێنن، ئەمانەش خەڵکی گشتیی و ئاسایین.
2/ مشتومڕییەکان، ئەمانە ئاستیان بەرزترە لە خەڵکی ئاسایی و گشتیی و گوتارییەکان، ئەمانیش بە مشتومڕ باوەڕ دەهێنن.
3/ بەڵام بورهانییەکان ئەو کەسانەنە کە بە فەلسەفە و بەڵگەی عەقڵیی و تێڕوانینی حەقڵی و بورهان باوەڕ دەهێنن. ل28
ئیبن روشد بۆ ئەم بۆچوونەشی پشت بە ئایەتێکی قورئان دەبەستێت کە دەڵێت: ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتي هي احسن، سورەتی النحل. ئایەتی 125 ” ئیبن روشد ئەم ئایەتە دەکاتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ بۆچوونەکانیی و بەکارهێنانی فەلسەفە بەتایبەتی دوایین وتەی خودا کە دەڵێت” موجادەلەیان بکە بە باشترین شێوە، و جادلهم بالتي هي احسن”
شەریعەت و فەلسەفە
بەشێکی تری کتێبەکەی ئیبن روشد تەرخانکراوە بۆ پەیوەندی نێوان شەریعەتی ئیسلام و فەلسەفە. ئەو دەڵێت: ئەگەر ئەم شەریعەت هەق بێت و بانگخوازبێت بۆ تێڕوانین بۆ ناسینی هەق، ئەوا ئێمە گروهی موسڵمانان بە تەواوەتی ئەوە دەزانین کە فەلسەفە نابێتە هۆی سەرپێچی ئەوەی لە شەرعدا هاتووە. لە راستیدا هەق لێکدژ نییە لەگەڵ هەقدا، بەڵکو تەبایە لەگەڵیدا و شایەتی بۆ دەدات..ل 45

ئامانجی شەریعەت
ئیبن روشد وەک زانایەکی ئایینی کە لەناو زانستی ئاییندا قووڵ بۆتەوە بەتایبەتی شەریعەتی ئیسلامی، باسی ئامانجی شەریعەتمان بۆ دەکات و دەڵێت:
پێویستە بزانین مەبەستی شەریعەت بریتییە لە فێرکردنی زانستی هەق و کارکردن بە هەق ، زانستی هەقیش بریتییە لە ناسینی خودای بەرز و باڵا و سەرجەم هەبووەکان بەو شێوەیەی کە هەیە، بەتایبەتی ناسینی بەختەوەریی دوارۆژو بەدبەختی دواڕۆژ. ل 75
پەیوەندی زانست و ئایین
لە مێژوودا زۆرجار بەشێکی زۆری زانایانی ئایینی دژی زانست و پێشكەوتنی زانستی وەستاونەتەوەو هەندێکیشیان بۆچوونی توندڕەوانەیان لە دژی زانا و زانست دەربڕیوەو فەتوای کوشتنیان دەرکردووە. لێ ئەوەی جێگەی سەرنجە، ئیبن روشد دژی هەموو ئەو بۆچوونە توندڕەوانە دەوەستێتەوە کە پێیان وایە زانست و ئایین دژی یەکن بەڵکە بەپێچەوانەوە ئەو وەکو تەواوکەری یەکتری دادەنێت. لەمبارەیەوە ئیبن روشد لە کتێبەکەیدا وتارێکی بەناوی “چۆنێتی گونجاندن لە نێوان حیکمەت و شەریعەتدا” نووسیوە. لەم وتارەیدا بە ووردی باسی ئەو پەیوەندییە قووڵەی نێوان ئایین و زانست یان وەکو خۆی دەڵێت حیکمەت دەکات و دەڵێت:
حیکمەت هاورێی شەریعەت و خوشکی شیرینییەتی. هەردووکیان ” حیکمەت و ئایین” بە مرۆک هاورێی یەکترن و بە کرۆک و رەمەک ” غەریزە” یەکتریان خۆش دەوێت. ل ٩٢

قووربانی دەستی توندڕەویی ئایینی
هەمیشە کەسە رووناکبیرەکانی لە جیهاندا بوونەتە قووربانی دەستی کەسانی دەبەنگ و توندڕەو، ئەو کەسانەی کە زیرەک و بە توانان هەمیشە کۆمەڵێک دوژمنی زۆری بۆ پەیدا دەبێت، بەتایبەتی کەسانی دەبەنگ ، ئەوانە ڕقی شەخسیان لە کەسە زیرەکەکان، دەبێتە ئاگرێکی گەورە لە ناخیاندا و دەبێتە هاندەرێکی باش تاوەکو بە بیانووی پارێزگاریکردن لە ئایین یان نیشتمان، پەلاماری خەڵکی زیرەک وبەتوانا بددەن.
ئیبن روشد کە یەکێکە لە فەیلەسووفە مەزنەکانی رۆژهەڵات و تەواوی رۆژئاوا پێی سەرسامە، کەچی ئەم زانا مەزنە دەبێتە نێچیرێکی باش بۆ دەبەنگە توندڕەوەکان و هەموو کتێب و داهێنانەکانی بە لادان لە ئایین دادەنێن. کاتێک لە مەراکیش دەگەڕێتەوە بۆ قوورتوبە زێدی خۆی، بۆچوونەکانی لە بارەی فەلسەفەوە بڵاوکردەوە، ئەوەندەی پێ ناچێت بە هەرتەقە و دەستدرێژیکەر بۆ سەر ئایین دادەنرێت و فەتوای کافری و لادان لە ئایینی بۆ دەردەچێت. ئەویش ناچار دەبێت کە قوورتوبە بەجێبهێڵێت و ماوەیەک خۆی لە شاری فاس بشارێتەوە، بەڵام دواتر ئاشكرا دەکرێت و لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە دەستگیر دەکرێت و زیندانی دەکرێت. بەوەش ناوەستن، دەچن لەناو بازاڕدا خەڵکی کۆدەکەنەوەو هەرچی کتێبییەتی بەدیار خەڵکییەوە دەیسووتێنن . بەڵام خۆشبەختانە چەند پیاوچاکێک دەچن لای دەسەڵاتدارن شەفاعەتی بۆ دەکەن و بەرگری لێدەکەن و دەڵێن کابرا کافر نییە. پاشتر بە هەوڵی پیاوچاکان ئازاد دەکرێت و دەگەڕێتەوە بۆ مەراکیش . بەڵام ئازاری زیندانیکردن و پەلاماردان و لە هەمووشی خراپتر سووتاندنی کتێبەکانی، دەبێتە ئازارێکی گەورە لەدڵیدا و پاش ساڵێک لە 595 کۆچییدا کۆچی دوایی دەکات.

دوا قسە
بەداخەوە هەتاوەکو ئیستاش ئەو نیقاشە هەر بەردەوامە، بەتایبەتی لەم سەردەمەدا کە فکری توندڕەوی ئایینی لە بەهێزیدایە، دووبارە هەندێک بە ناوی پارێزگاریکردن لە ئایین، دەیانەوێت هەموو جوانییەکانی فکرو فەلسەفە لەناوبەرن، هەرچەندە ئەمەش مێژووییەکی ناشیرینی لە هەموو ئاینەکاندا هەیە.
بەدڵنییایەوە ئیبن روشد یەکێکە لە فەیلەسووف و زانا بەتواناکانی مێژوویی ئیسلامی، بەداخەوە ئەویش لەکۆتایی ژیانیدا دەبێتە قووربانی دەستی فکری توندڕەویی ئایینی. هەرچەندە بۆچوون و کتێبەکانی، کاریگەری گەورەیان بەسەر رۆژهەڵات و رۆژئاوادا هەبووە.
لەکۆتاییدا دەستخۆشی لە کاک مەریوان عەبدول دەکەم، بۆ وەرگێرانی ئەم کتێبە جوان و باشەی ئیبن روشد، هیوای کاری باشتری بۆ دەخوازم

———————————————————–

سەرچاوە:
ئیبن روشد. کتێبی فەسلول مەقال. سەبارەت بە سەلماندنی پەیوەندی نێوان فەلسەفە و شەریعەت. وەرگێڕانی: مەریوان عەبدول. پێداچوونەوەی ڕێبوار ئەحمەد و عادل عەبدوڵڵا. چاپی دووەم. ناوەندی رەهەند. سلێمانی. 2019

لەماوەی پێشوودا کتێبی «نەجیب مەحفوز نووسەرێک لە نێوان رۆژھەڵات و رۆژئاوادا» خوێندەوە، کە لە نووسینی ئەردەڵان عەبدوڵڵایە. ئەم کتێبە لە 138 لاپەڕەدا پێکدێت. نووسەر باسی ژیاننامە و فکر و شێوازی نووسین و بابەتە گرنگەکانی و ڕۆمان و کورتەچیرۆک و بەرھەمەکانی نەجیب مەحفوزدا کردووە. ئەم کتێبە دەتوانێت ببێتە پردێکی باش بۆ تێگەشتنمان لە نووسەرە بەناوبانگەکانی عەرەب و جیھانی. ھەروەھا بەرچاوروونیەکی باشیشە بۆ نووسەری کورد، تاوەکو لە نزیکەوە ئاشنا بێت بە فکرو شێوازی نووسین و بەشێک لە بەرھەمەکانی نەجیب مەحفوز، چونکە نووسەر لەکۆتایی کتێبەکەیدا، خوێندنەوەی بۆ 12 رۆمانی مەحفوز کردووە لەناویشیاندا شاکارە مەزنەکانی« اولاد حارتنا، سکریە ، بین القصرین، قصر الشوق»
نەجیب مەحفوز گەڕەگە کۆنەکانی قاھیرە کاریگەری زۆری لەسەر نوسینەکانی ھەبووەو کۆلارەی ھزری بەناو کۆڵانەکانی قاھیرەدا شلکردوەو خوێنەریش بە ناچاری بەدوای رووداو پاڵەوان و حیکایەتەکانی نوسەر کەوتوە. لە ھەمانکاتدا وەسفی ھەموو خاڵە پۆزەتیف و نێگەتیڤەکانی کۆمەڵگەکەی کردووە، ھەربۆیە دەتوانم بڵێم کە نەجیب مەحفوز بە جوانترین و باشترین وێنەکێشی کۆمەڵگەی میسری دادەنرێت ،کە وەسفێکی جوانی ساڵانی سی و چلەکانی شاری قاھیرەی بۆ کردوین.

ھەروەھا ئەو یەکەم کەس بووە کە زۆر نەترسانە باسی ژیانی ژنە لەشفرۆشەکانی کردووە. جگە لەوەش ژیانی ھەژارو کەمدەرامەتی کردۆتە بابەتی سەرەکی شاکارە مەزنەکانی. ئەو زیاتر لە پەنجەرەی قاھیرەوە جیھانی بینیوە لەبەر ئەوەی حەزی بە سەفەرو گەشت نەبوە و لە قاھیرە نەچۆتە دەرەوە، بەڵام لە چەند بەرھەمێکدا ھەوڵی داوە کەمێک باسی کێشەکانی جیھان بکات ،بۆ نموونە لە چیرۆکی «فنجان شای »کۆلارەی ھزری بۆ کێشەکانی ئەو کاتەی جیھان ھاویشتوە کە کۆمەڵێک کەسایەتی ڤێتنامی و ئەمەریکی و عەرەبی و ،ئەڵمانی ،روسی تێدا بووە لەم چیرۆکەدا باسی «جەنگی ڤێتنام و فەلەستین و جەنگی ساردی کردووە «.

نەجیب مەحفوز یەکێکە لە ڕۆمانوس و ئەدیبە مەزنەکانی میسر و جیھان،یەکەمین نووسەری ڕۆژھەڵاتیە کە بەشێوەیەکی بەرفراوان بەرھەمەکانی لە کتێبخانەکانی ڕۆژئاوا و جیھاندا بڵاوبکرێتەوە. ئەو توانی لە رێگەی ڕۆمان و چیرۆک و کورتە چیرۆکەکانیەوە کەمێک زانیاری لەبارەی ڕۆژھەڵاتەوە بە جیھان بددات و بە زمانێکی ئاسان توانی گوزارشت لە کێشە ئاڵۆزەکانی مرۆڤی ڕۆژھەڵاتی بکات ،لەھەماکاتیشدابەرگێکی ئەدەبی زۆر جوان بکاتە ئەو کێشانە و پیشانی جیھانی بددات.

نەجیب مەحفوز یەکەم نووسەری عەرەبە کە توانی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئاداب بەدەست بێنێت، کە دوای ئەو ھیچ نوسەرێکی تری عەرەبی ئەو خەڵاتەی نەبردۆتەوە. هەروەک ئەردەڵان عەبدوڵڵا دەڵێت: نەجیب مەحفوز بە ڕۆح و جەستە نوسەرێکی ڕۆژھەڵاتی بوو، بەڵام لە رووی فکریی و شێوازی نوسین و کارکردنەوە، نوسەرێکی ڕۆژئاوایی بوو. نەجیب مەحفوز لە ڕێگەی نوسین و کارکردنەوە توانی ببێتە پردێکی ئەفسوناویی تاوەکو گێتی شاراوەیی ڕۆژھەڵات ، بە مرۆڤەکانی ڕۆژئاوا پیشان بددات .

ئەو کێشانەی کە مەحفوز باسی کردوون، تا ڕادەیەکی زۆر لە کۆمەڵگەی ئێمەوە نزیکن و کاتێک نوسینەکانی دەخوێنیتەوە،وادەزانی باسی کۆمەڵگەیی کوردی دەکات چونکە ئەو کەسایەتی و روداوانەی باسی کردوون لەناو کۆمەڵی کوردەواری خۆشماندا ھەیە.
نەجیب مەحفوز نوسەرێکی فڕە ڕەھەند بوو لە زۆربەی ژانرەکانی ئەدەبدا ، دەست رەنگینی نواندوە، سەرەتا بەوەرگێڕان دەستی پێ کردووە و چوەتە ناو جیھانی نوسینەوە وکتێببی « مصر القدیمە» وەرگێڕانی بۆ کردووە. ئەم کتێبە لەلایەن جیمس بیکی نوسەری ئینگلیزی نوسراوەو باسی بەشێک لەمێژویی میسری کۆن لەسەردەمی فیرعەونی دەکات،لەو کاتەدا مەحفوز لە دوایین قۆناغی کۆلێژی فەلسەفە بووە. ئەو کارەی یەکەم ودواھەمین کاری وەرگێڕانی بوەو دواتر خەریکی کاری نوسین ڕۆمان و چیرۆک و شانۆ بووە.

چیرۆک لای مەحفوز ژانرێکی خۆشەویست بووەو زیاتر ھۆگری ھەردوو نوسەری مەزنی جیھانی «چیخۆف و مۆباسان» بووە بەتایبەتی لە رووی دروستکردنی پاڵەوان و رووداو و لەھەمووی گرنگتر کۆتایی ھێنان بووە بە چیرۆک بە شێوەی کتوپڕ « مفاجا‌وە » کە ئەمەش یەکێکە لە کۆڵە سەرەکیەکانی ژانری کورتە چیرۆک. نەجیب مەحفوز لە ژیانیدا نۆزدە چیرۆکی نوسیوە،
ڕۆمانیش مەیدانێکی خۆشەویستی تری مەحفوز بووە ئەو لە ژیانیدا کۆمەڵێک ڕۆمانی و شاکاری مەزنی نوسیوە ، ڕۆمانەکانی «قصر الشوق ، السکرین و بین قصرین « بوونە بەردی بناغەی ڕۆمانی نوێی عەرەبیی ،لەرێگەی رۆمانەکانیەوە توانی مێژوویی کۆن و نوێی میسر بگێڕێتەوە و نەوەی نوێ لە رووداوەکانی پێشوو ئاگادار بکاتەوە ،کۆی ڕۆمانەکانی سی وشەش ڕۆمانن.
لە کۆتاییشدا ئەردەڵان عەبدوڵڵا وتاری نەجیب مەحفوز لە کاتی وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ کردووە بە کوردی، کە یەکێکە لە وتارە گرنگەکانی ئەم خەڵاتە و تێیدا نەجیب مەحفوز دەڵێت:

مادام لەناو مرۆڤدا مێشکێک ھەیە بیردەکاتەوە، ویژدانێکێش ھەیە دەجوڵێتەوە مرۆڤ بە زیندووی دەھێڵتەوە لە یەکێک لە جەنگە زۆرەکانی لەگەڵ دەوڵەتی بێزەنتێنیدا کۆمەڵێک دیل بەرامبەر بە کۆمەڵێک کتێبی پزیشکی و ماتماتیک وفەلسەفی یۆنانی کۆن گۆڕانەوە، کە ئەمەش گوزارشت لە بەھای ئەو رۆحی مرۆێیە دەکات کە تموحاتی بۆگەیشتن بە زانست مەعریفە بەسەریدا زاڵە ، لە کاتێکدا داواکار باوەڕی بە ئاینێکی ئاسمانی و داواکراویش بەرھەمی شارستانیەکی پتپەرستییە ، «مەبەستی شارستانی ێۆنانی کۆنە «،قەدەر وایکرد من لەنێو ئەم دوو شارستانیەدا لەدایک ببم و بەشیری ئەوان گەورە ببم ، خۆراکی ئەدەب و ھونەری ئەو دوو شارستانیەتەش بخۆم، ھەروەھا سوودیشم لە کولتوری دەوڵەمەندی مەزنی ئێوە دیوە ، لە پەنا ھەموو ئەمانەشدا بە ھەوڵ و چالاکی خۆشم، ئەم کۆمەڵە وتانە لەدایک بوون.

لێرەدا جێگەی خۆیەتی کە دەستخۆشی لە ئەردەڵان عەبدوڵڵا بکەین بۆ ئەم کارەو هیوای کاری باشتری بۆ دەخوازم.

سەرچاوە:
ئەردەڵان عەبدوڵڵا. نەجیب مەحفوز، نووسەرێک لە نیوان رۆژهەڵات و رۆژئاوادا. چاپی یەکەم. ناوەندی سارا. سلێمانی.2020

ئـەم بەڵگەنامەیـە )هێڵی گشـتیی سیاسـەتی ڕەوتی سۆسیالیسـتە
شۆڕشــگێڕەکان – کوردســتان( پەســەندکراوەی کۆنفرانســی
)٣١ی ئایــاری ٢٠٢٠)ی ناوەنــدی لێکۆڵینــەوەی سۆسیالیســتیی
کوردســتانە، ئــەم کۆنفرانســە بڕیاریــدا ناوەنــدی لێکۆڵینــەوەی
سۆسیالیســتی، وەک ئۆرگانێکــی ســەرەکی لــە ژێــر چەتــری
»ڕەوتـی سۆسیالیسـتە شۆڕشـگێڕەکان«دا بمێنێتـەوە و درێـژە بـە
کاری هۆشــیاریی چینایەتــی و چــاپ و باڵوکردنــەوەی ئەدەبیاتــی
سۆسیالیســتی و هەمــوو ئــەو نووســینانە بــدات کــە خزمــەت بــە
ئاگایــی تــاک و کۆمــەڵ دەکــەن و ئامانجیــان بەرەنگاربوونــەوەی
سـتەم و چەوسـاندنەوەی مرۆڤەکانـە. ……

بۆ درێژەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن …….

شیعرێکی تری سەرەڕۆ :
هەستکردن
شیعر/ ئاسەر رامبۆ
وەرگيڕانی لە ئینگلیزیەوە: سۆران محەمەد

(هەستکردن)
لە رۆژە شینەکانی هاویندا، هەموو رێگاکان تەی دەکەم،
دەرزی ئاژن بە نوکی گەنمەشامییەکان، پێ لە ئاونگەکان دەنێم:
وەك خەونبینێ دەنواڕم، فێنکایی گەمە بە بنی پێی بکا.
دەبا شنەی ئێوارێ سەر لەنوێ سەرم تەڕ بکا .

• * *
  هیچ – ناڵێم و هزريش – لە هیچ ناکەمەوە:
  بەڵام خۆشەویستیی بێکۆتا فوو بە گیانمدا دەکا،
  دەڕۆم زۆر دوور، وەك بۆهیمییەك،
  لە ئامێزی سروشتا- شاد، هەر وەكو هاودەمی شۆخێك.
  ئازاری ١٨٧٠
  …………………………
  بایۆگرافی:
  جین نیکۆلاس ئارسەر ڕامبۆ لە (شارلڤێڵ) ی باکووری ڕۆژهەڵاتی فەرەنسا لە 20- 10- 1854 لە دایك بووە، لە هەرزەکارییدا دەستی کردووە بە نووسینی هۆنراوە. ڤیکتۆر هۆگۆ وەسفی کردووە بە (شکسپیری مێردمنداڵ)، جێپەنجەی دیارە بەسەر داهێنانی شاعیرانی پۆستمۆدێرن و نیگارکێشانی سوریالی و میوسیکژەنان.
  کۆی داهێنان و بەرهەمەکانی لە تەمەنی بیست ساڵیدا دواییان پێ هات، واتە تەنیا لە نێوان تەمەنی (١٦-٢٠)ساڵییدا هاودەمی شیعرنووسین بووە، بەڵام ئێستاشی لەگەڵدا بێت سەدای شیعرەکانی لە گوێی عاشقانی شیعردا لەسەرانسەری جیهاندا دەزرنگێنەوە.
  ڕامبۆ بە شاعیری یاخی ناوزەد دەکرێت. کە لە دوای دەستبەرداربوونی لە شیعر نووسین، لە نێوان سێ کیشوەری (ئەوروپا- ئەفریقا- ئاسیا) دا سەفەرە دوایی نەهاتووەکانی بەردەوامییان هەبوو، هەتا لە تەمەنی 37 ساڵیدا و لە 10- 11- 1891 کۆچی دوایی کرد پاش ئەوەی بە هۆی شێرپەنجەوە قاچی بڕدرایەوە.
  تێبینی سەبارەت وێنەکە:
  رەنگە لای خوێنەر جێی سەرسوڕمان و پرسیار بێت کە ئەوەی سەرەوە وێنەی ئارسەر رامبۆ بێت؟ چونکە ئێمە زیاتر هەر بە وێنەیەکی ئاشنا بووین کە هی تەمەنی مێردمنداڵییەتی، بەڵام ئەم وێنەیەی کە لەبەردەم پەیکەری شکێنراوی ناپلیۆندا گیراوە لە لایەن وێنەگری ناودار (برۆنۆ براکیهیس)ەوە لە سەروەختی کۆمەنەی پاریس لە نێوان ١٨/٣ – ٢٨/٥/١٨٧١دا چرکێندراوە، کە دژی دەسەڵاتی حوکمەتی فەرەنسای ئەو کات وەستانەوە .
  دەقەکە بە ئینگیزی:
  (Sensation)
  Through the blue summer days, I shall travel all the ways,
  Pricked by the ears of maize, trampling the dew:
  A dreamer, I will gaze, as underfoot the coolness plays.
  I’ll let the evening breeze drench my head anew.
• * *
  I shall say – not a thing: I shall think – not a thing:
  But an infinite love will swell in my soul,
  And far off I shall go, a bohemian,
  Through Nature – as happy, as if I had a girl.
  March 1870.

موچه‌و نوچه‌ بۆته‌ سه‌ردێڕی هه‌واڵ و راگه‌یاندنی حزبه‌كان، بۆته‌ مژده‌ی گوته‌كانی ده‌سه‌ڵات‌و به‌ده‌نگێكی به‌رز، به‌رزتر له‌ نوچه‌كانی دی باس له‌ دابه‌شكردن و ریزبه‌ندی له‌شكرێك وه‌زاره‌ت و ده‌سته‌ ده‌كرێ‌، كه‌ پێموانییه‌ له‌هیچ وڵاتێكی سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌ویه‌ ئه‌م ریزبه‌نده‌ سه‌یرو سه‌مه‌رانه‌ هه‌بێ‌، ئه‌وكاته‌ی كه‌باس له‌ پاشه‌كه‌وت ده‌كرا پلانێكیان نه‌بوو تا له‌ئاینده‌دا به‌ڵێنه‌كانی خۆیان كه‌ له‌ باڵاترین ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمه‌وه‌ ده‌رده‌چوو جێبه‌جێ‌ بكه‌ن و كاتێكی دیاری كراویان نه‌بوو بیده‌نه‌ فه‌رمانبه‌ران و متمانه‌یان لا درووست كه‌ن، ئێستا له‌جیاتی پاشه‌كه‌وت وشه‌ی لێبڕینیان خستۆته‌ ناو دابه‌شكردنی موچه‌وه‌، ئه‌وه‌یان راستگۆیی تێدایه‌ به‌ڵام بێمنه‌تی ده‌سه‌ڵات پیشان ده‌دا به‌رامبه‌ر فه‌رمانبه‌ران و هیچ ئومێدێكیش بۆ دانه‌وه‌ی لێبڕینه‌كه‌ ناهێڵێته‌وه‌و به‌هه‌موان ده‌ڵێ‌ نه‌ئێستا پلانمان هه‌یه‌ بۆ باشتر كردن و نه‌ له‌رابردووشدا پلانمان هه‌بووه‌، ئه‌وه‌ش ده‌یسه‌لمێنێ‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی بێ‌ به‌رنامه‌ وه‌ك ژمێریار خه‌ریكی حساباتی لاواز كردنی هاوڵاتیه‌كانیه‌تی و هه‌رگیز بیری بۆ هه‌ر ئه‌گه‌رو روداوێك ناچێ‌ كه‌ له‌ئاینده‌دا رووده‌ده‌ن و سبه‌ینه‌یه‌كی روناكی نییه‌ تا گه‌شه‌ی ئابوری هه‌رێمه‌كه‌ی له‌سه‌ر بنیات بنێ‌.

ئه‌وه‌ی كه‌ جێگه‌ی ناره‌زایی هه‌موانه‌ ئومێدی چاكسازی بوو كه‌ به‌ گه‌رموگوڕی باسی لێوه‌ ده‌كرا، لێره‌دا هاوڵاتیان بیریان ده‌كه‌وێته‌وه‌ پێشتریش ته‌واوی فه‌رمانبه‌رانیان به‌ بایۆمه‌تری و په‌نجه‌مۆرو بڕینی دوو موچه‌و بندیواره‌كان سه‌رقاڵ كردوو دوای ئاشكرابوونیش هیچیان نه‌كرد، كه‌واته‌ ئه‌و چاكسازیه‌ش كه‌ ئێستا خه‌ریكین دیزه‌ به‌ده‌رخۆنه‌ی بكه‌ن وه‌ك به‌ڵێنه‌كانی رابردوویانه‌و هاوڵاتیان به‌ سڕكردنی بارودۆخه‌كه‌ی داده‌نێن و ده‌زانن ده‌سه‌ڵات مه‌به‌ستی نیه‌، چونكه‌ هه‌موو ئه‌و حزبیانه‌ی به‌ پاره‌ راگیراون ته‌فروتونا ده‌بن و ئیدی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا زیانێكی گه‌وره‌یان به‌ر ده‌كه‌وێ‌، بۆیه‌ ئێستا ده‌ركه‌وتووه‌ كادیرانی حزبه‌كان سه‌رچاوه‌ی فشارن بۆسه‌ر حزب و ئه‌وه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی ئاشكرای له‌سه‌ر حكومه‌ت جێهێشتووه‌، جگه‌ له‌وه‌ش ته‌واوی موچه‌ باڵاكان هه‌رئه‌وانن و هه‌رگیز رێگه‌ ناده‌ن ده‌سكه‌وته‌كانیان بكه‌وێته‌ مه‌ترسیه‌وه‌، بۆیه‌ قه‌یرانه‌كان تادێ‌ شێلگیرتر ده‌بێت و ئه‌گه‌ر به‌رده‌وامی هه‌بێ‌ دوور نییه‌ ته‌پ و تۆزی روداوه‌كان به‌تیبه‌ت ناره‌زایی خه‌ڵك هێنده‌ زۆر بێت ببێته‌ گێژه‌ڵوكه‌و ده‌سه‌ڵات به‌ كادیره‌كانیانه‌وه‌ لولدا، ئه‌و كات زیانی گه‌وره‌ به‌ر هه‌موان ده‌كه‌وێت و ئه‌وه‌ی هه‌شه‌ له‌ده‌ست ده‌چێ‌، چونكه‌ ناكرێ‌ و ناشێ‌ ئه‌م بارودۆخه‌ سه‌خته‌ تاسه‌ر هه‌ندێك لێی سودمه‌ند بن و زۆرینه‌ش له‌ په‌راوێزێزدا بن.

ئێستا نوچه‌ی موچه‌ به‌ ده‌نگێكی به‌رز ده‌گوترێن به‌ڵام به‌شه‌رمه‌وه‌و به‌جۆرێك هیچ متمانه‌یه‌ك له‌نێوان هاوڵاتی و فه‌رمانبه‌رو حكومه‌تدا نه‌ماوه‌.

هونەرمەند حەسەن زیرەک پیاوێک بوو ،بە خۆی فەزای کارکردنی هونەری لە ئاستێکی بەرز بۆ خۆی دروست دەکرد، بە دوو هۆ. یەکەم : پیاوێکی گەڕۆک بوو بەدوای ئارازووە هونەریەکەی خۆی دادەڕۆیشت ، هه تا ئە گەر هه ڵاتبا یان بۆ نان پەیدا کردن دێ و شارو وڵاتان گەڕابێ دواجار بە قازانجی هونەرەکەی خۆی دا شکاندووتەوە، بۆ نموونە کەسەر هه ڵدەگرێ بۆ عیراق جۆرێک لە هه ڵاتنە ، کە دەچیتە بەغداو لە ئوتێل شیمال کاردەکات ، هونەرەکەی وادەردەخات کە کرێکاریەکەی بەڵادەنێ ، هه ر بۆ یە لە کاتی کارکردن و گۆرانی گوتن( مام جەلال) بەدەنگی سەرسام دەبێ و قسەی پیدەدا بیباتە ڕادیۆ . دووەم : ئاستی هونەرمەندییەکەی ئەوەندە لە سەرێ بووە ، هه ر کارێکی کردبێ و لە هه ر ئاستێکی ژیان دا بووبێ و لە هه ر شارو وڵاتێک دا ژیابێ ، هونەرەکەی لە خەڵکی دەورو بەری جیای کردووتەوەو هه ر زوو وەک دنگخۆش و هونەرمەندێکی گەورە ناسراوە .
هه ر بەو هۆیانەوە لە ڕادیۆکانی بەغداو سنەو تاران و کرماشان و تەورێزو مە هاباد لە ئیران و لە عیراق گۆرانی تۆمار کردووەو کاری کردووە ، سەرە ڕای ئەوەش هه وڵی چوونە میسری داوە بۆ ئەوەی لە رادیۆ کوردیەکەی ئەوێ کار بکات ، عێراق گرتوویەتی و خستوویەتیە بەندیخانە ! ویستوویەتی بچێتە ڕۆسیاو لە وێ لە ڕادیۆی پەیکی ئیران کار بکات ، ئەمەشی بۆڕیکنەکەوتووە !
زیرەک و بەرنامەی تەلەفزیۆنی ..
کە لە ڕادیۆی تاران بە خۆی میدیای زەندی کاردەکەن ، لە ساڵی ١٩٦٠پیاوێکی دەوڵەمەندی ئیرانی بە ناوی (حبیب اللە سابت پاسال) لە تاران تەلەفزیۆنێکی تایبەت دادەمەزرێنێ و دەنگ و ڕەنگی هه تا دەورو بەری کەرەج دەچێ ! (سابت پاسال )(١) دەوڵەمەندێکی ئیرانی بوو کە یەکەم تەلەفزیۆنی خسوسی لە ئیران لە مانگی خاکە لێوەی ساڵی ١٣٣٩-١٩٦٠ دامەزراند ،هونەرهای زیبا شوێنی کارو تەمرین و بڵاوکردنەوەی بەرنامەکان بوو، جگە لە کوردی بەرنامەی ئازەری و فارسیش بڵاو دەکراوە .سەرەڕای گۆرانی و هه ڵپەركی و بەرنامەی رابواردن ، شانۆش وەک هه موو بەرنامەکانی تر بە زیندوویی بڵاو دەکرایەوە، ساڵی ١٣٤٤ ئەم تەلەفزیۆنە بە دەوڵەتی کرا و بووە تەلەفزیۆنی ملەتی ئیران )(ل٢١.زمانی دولا)(١)
میدیای زەندی لە چاوپیکەوتنەکەی لە گەڵ مامۆستا( محەمەدی رەمەزانی ) دەڵێ 🙁 شەوی پێنجشەممانە دەڕۆیشتین لە ئیستگەی هونەرهای زیبابەرنامەمان دەدا ، بەرنامەی کوردی حەسەن بە دایرەو بە گۆرانی ئێمەش حەوت هه شت پیاوو ژن بە لیباسی کوردیەوە بە دەستووری سۆرانی خۆمان هه ڵدەپەڕێن ، خەڵک زۆریان پێ جالب بوو، دوو یان سێ قاوەخانە پڕ دەبوو لە خەڵک ، تەلەفزیۆنیش نێو تاران هه تا کەرەج کاری دەکرد زیاتر کاری نەدەکرد ! لەو قاوەخانە ئەو شەوە چای لە پەنا باتێکەوە دەچووە چوار قڕان ئەوەندە بەرنامە کوردیەکەیان پیخۆش بوو،) (ل٢١، زمانی دوولا)
هه ر لەو چاو پێکەوتنە میدیای زەندی دەڵێ:( لە تاران لە تەلە فزیۆنیش هاوکاریمان دەکرد، حەسەن گۆرانی دەگوت سەعاتێک بە نامەمان هه بوو، ئەو تەلە فزیۆنە وەختێ خسوسی بوو هی دەوڵەت نە بوو)( ل٢٤، زمانی دوولا)
هه روەها مام عەلی یاسەمەنی هاوتەمەن و خزمی زیرەک ، ئەویش کە لە تاران لە نێو ماڵی زیرەک دا کاری دەکرد .دەڵێ:( شەوانە وابوو لە ڕادیۆ یان تەلەفزیۆن درەنگ تەواو دەبوو، کە دەڕۆیشتینەوە دەیگوت نەخێر جارێ بچین سەرێک لە موسافرخانەئ حەقیقەت هه ڵبێنین بزانین برادەری کوردی لێیە؟..) (ل١١، زمانی دوولا)
هه ر مام عەلی یاسەمەنی دەڵێ:( شەوانە ئەو دەمانە ٧و٨ ئێوارەکە وەختی بەرنامەی کوردی دەهات دەچووین، کە بەرنامەی هونەرهای زیبا بوایە لە سەحات(٢) ٦و ٨ سبەینان دەچووین بۆ هونەرهای زیبا ، ئەگەر شەوێک کاک حەسەن پییکرابایە بۆخۆی دەچوو من هه ر لە ماڵەوە دەبووم .) (ل١١،زمانی دوو لا) شێکردنەوەو پرسیار.. شیکردنەوەو پرسیار.. ئەم هه واڵانە کە( میدیای زەندی) و (عەلی یاسەمەنی) باسی دەکەن ، کە هه ردوویان لە گەڵ زیرەک ژیاون و میدیا خانم خۆشی لە ئاهه نگەکان لە گەڵ ٧، ٨ ژن و پیاوی تر بە جل و بەرگی کوردی سۆرانی هه موو جارێ شاییان کردووە کە زیرەک گۆرانی گوتووەو دەفی لێداوە ! هه واڵێکی ڕاست و دروستن. ئەم ئاهه نگانە لە بەرنامەیەکی تایبەت بە گۆرانی کوردی بووەو هه ر جارەش بەرنامە کە یەک سەعاتی خایاندووە ، تەلەفزیۆن ڕاستەو خۆ بڵاوی کردووتەوە ! بەرنامەکان شاری تاران و دورو بەری ڕۆیشتووە و گەیشتووەتە کەرەج ! خەڵک زۆریان پێ خۆش بووە ، بە ڕادەیەک تەلەفیۆن لە دوو سێ چایخانەی کوردان هه بووە ، هه ر جارێکی کە شەوی پێنجشەممان لە سەعات ٧ تا ٨ بەرنامەکە بڵاو دەکرایەوە ، کوردانی دانیشتووی تاران دەڕژانە سەر ئەو دوو سێ چایخانەو جێگا نەدەماو چا لە پەنا بادێکەوە دەچووە چوار قڕان ! ئەو بەرنامەیەش یەک سەعاتی خایاندووە. ئەی ئەو دوو سەعاتەی کە بەیانیان دەچوونە بارەگای هونەری زیبا چیان دەکرد ؟ پرۆڤە بوو ..یان بەرنامەیان پێشکەش دەکرد؟ ئێستا پرسیار ئەوەیە ؟ چەند شەوو مانگ ئەو بەرنامە کوردیە بەردەوام بووە ؟ لە هه ر بەرنامەیەک زیرەک چەند گۆانی گوتووە ؟ ئەوکەسانەی لە گەڵ میدیای زەندی ژن و پیاوەکان کێ بوون شاییان دەکرد؟ ئایا هیچ جارێک گۆرانیبێژی تر لە گەڵ زیرەک هاوبەشی کردووە لەو بەرنامانەیە؟ ئایا لەم ئاهه نگە ڕاستەو خۆیانە زیرەک چەند گۆرانی دەستەو ڕستی ڕاستەو خۆی گوتووەو بۆ یەکەمجار بڵاو بوونەتەوە ؟ بۆچی لەم هه موو ئاهه نگە ، ئاهه نگێک دیار نیە ؟ ڤیدیۆ پەرتەکان.. وەک زانراوە زیرەک لە تەلەفزیۆنی ڕەزاییەش حەوت گۆرانی ڕەش و سپی تۆمارکردووە، ئەویش تا ئێستا زۆر بە ڕوونی و هه مووی دەرنەکەوتووە! لەم ساڵانەی دوایی گەنجێک بە ناوی(علی مراد پور) کە باوکێ وەختی خۆی وێنەگری تەلەفزیۆنی تاران بووە، بڵاوی کردوە کە گۆرانی (بە هار هاتەوە ) ی هونەرمەند حەسەن زیرەکی بە( ٩ دەقیقەو ٣٦ چرکە)ی لایەوە دەیەوێ بیفرۆشێ ! بەداخەوە ..ئەو گۆرانیە سەرو سەدایەکی دەرنەکەوت! ئایا ..زیرەک چەند گۆرانی لە تەلەفزیۆنی ملی ئیران تۆماکردووەو لە چەند ئاهه نگی گەورە کە تەلەفزیۆن تێیدا ئامەدەبووە ، گۆرانیەکانی تۆمارکراون ؟ کە دەڵێن لە ماڵی شای ئیران داوەتکراوەو گۆرانی تێدا گوتووەو چەند گۆرانی گوتووە؟ ئەو گۆرانیانە بۆچ دیارنین؟ ئایا دەشێ ئەو گۆرانیانە بە تەلەفزیۆنی تۆمارنەکرابن ؟! لەم ڕۆژانە( گوگوش ) گۆرانیبێژی ناوداری ئیران ڤیدیۆیەکی درکەوت لە ڕۆژی لە داکبوونی کوڕی شا و لە ئاهه نگی نێو ماڵیان و بە ئامادە بوونی شا خۆی گۆرانی دەڵێ ؟ ئەی گۆرانیەکەی زیرەک کوانێ ئەوەی بۆ هاتنەسەر دنیای کوڕی شای گوتووە؟ دڵنیام گۆرانیەکانی حەسەن زیرەک لە ماڵی شا وەک گۆرانیەکانی گوگوش بە ڤیدیۆ تۆمارکراون ! بیستوومە لە زۆر ئاهه نگی ماڵانیش جگە لەوەی گۆرانی زیرەک تۆمارکراوەو وێنەی گیراوە ، هه ندێ جار بە ڤیدیۆیش ئەو ئاهه نگانە تۆمار کراون ! لە بەختی کوردو زیرەک ئەم هه موو ئاههنگە ڤیدیۆییەی هه یە کەچی تا ئێستا بزرن ! هیوادارم هه موو ئەو بەڕێزانەی وێنەو دەنگ و ڕەنگ و بەسەرهاتی زیرەکیان لایە بڵاویان بکەنەوەو ڕوحی زیرەک شاد کەن و دڵی زیرەکدۆستان و هونەردۆستان خۆش ! (٣)
ئێستا ڕووی دەمم دەکەمە کوردانی تاران..
١ – هونەرمەند حەسەن زیرەک لە ساڵی ١٩٦٠ بەدواوە ، هه فتانە بەرنامەی یەک سعاتی لە تەلەفزیۆنی ( سابت پاسال)تۆمارکردووە.
٢ – لەو بەرنامەیەدا زیرەک گۆرانی گوتووەو دەفی لێداوە .
٣ – بە قسی میدا خانم کە خۆشی لە گەڵ بووە ٧ ت٨ ژن و پیاو شاییان کردووەو بەجلی کوردی سۆرانی .
٤ – خەلک زۆریان پێ خۆش بووەو لە چایخانەی کوردەکان لە تاران ، خەلک زۆر کۆبوونەتەوە بۆ ئەوەی لە تەلەفزیۆنی چایخانە بەرنامەی کوردی و گۆرانیبێژ حەسەن زیرەک ببێنن، هێندە خەڵک کۆبوونەتەوە ، جێگا نەماوەو چایەک لە یەک پەنابادەوە بووەتە چوار قڕان .
٥ – بەرنامە کە ڕاستەو خۆ بڵاوکراوەتەوە و تاران و دەورو بەر هه تا کەرەج بینیویانە .
٦ – ئەو تەلەفزیۆنە بەرنامەی فارسی و ئازەریشی بڵاوکردووتەوە .
٧ – جگە لە گۆرانی بەرنامەی شانۆیی و ڕابواردنیشی پێشکەشکردووە.
٨ – لە( هونەری زیبا) کە ناوێکی گشتی بووە و جێگای پرۆڤەو ڕاهێنانی گۆرانیبێژو تیپەکانی تەلەفزیۆن بووە.
٩ – ئەو تەلەفزیۆنە لە ساڵی ١٣٤٤ بووە بە تەلەفزیۆنی ملی و درواو بە دەوڵەت .
بە پشت بەستن بەم نۆ خاڵە دڵسۆزانی هونەری کوردو زیرەک دەتوانن بەدوای ئەرشیف و ئەو تەلەفزیۆن و بەرنامەکانینەوە بچن .

دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن
١٨/٨/٢٠٢٠
– هه ولێر

(١)حەسەن زیرەک زمانی دوولا، برایمی فەرشی –دوو چاوپێکەوتنی بەڕێز مامۆستا (محەمەدی ڕەمەزانی) لە گەڵ (مام عەلی یاسەمەنی) و ( میدیای زەندی) تایپ: ئە. سەدری.نووسین و ئامادەکردنی: ب.فەرشی (٢) بە هۆی پێشکەشکردنی بەرنامەی یەک سعاتی لەو تەلەفزیۆنە تایبەتە زیرەک و میدیا پارەیەکی باشیان وەردەگرت . جگە لە مووچە بەرزەکەی لە ڕادیۆی تاران و ئەوەی بە هۆی هونەرەکەیەوە لە م لاو ئەولا دەستی دەکەوت ، زیرەک لە تاران پاشایانە دەژیاو بە قسەی خۆی شەش حەوت کەس لە نێوماڵەکەی کاریان دەکرد وەک لە کاسێتی ئەبووسەباح باس دەکات، هه ر بۆیە پاشایانە یارمەتی خەڵکی پێویستی دەدا، بۆ زیاتر زانیاری لێکۆڵینەوەی (زیرەک..پاشایەک لە تاران …هونەرمەندێک لە لوتکە.) بخوێنەوە لە سایتی دەنگەکان.
(*٣) هونەرمەند حەسەن زیرەک جگە لەو تێپە ڕادیۆییانەی کاری لە گەڵ کردوون ، خۆشی تیپی مۆسیقی تایبەت بە خۆی داناوە، ئەوەی من بزانم، میدیای زەندی و ڕابە خانم باسی سێ تیپ دەکەن، میدیا خانم دەڵی: تێپەکە هه موویان فارس بوون و کەسی کوردی تێدا نەبوو، ئەم هه موو تیپ دانانەش بۆ خۆی لێکۆڵینەوە هه ڵدەگرێ .

شارەکەمان (کەرشا) دەکەوێتە سەر سنور، بۆیە ئەم ناوەی لێنراوە، چونکە خەڵکەکەی هەر لە کۆنەوە کەریان زۆر خۆش ویستووە، کەرەکان بە دانیشتوانی ڕەسەنی ئەم شارە هەژمار دەکرێن، و ژمارەی مرۆڤە ڕاستەقینەکانی شار بەراوورد بە ژمارەی کەرەکان دەیان جار کەمترە !!، شارەکەمان بە بەخێوکردنی کەر و دروست کردنی کورتانی ڕەنگاوڕەنگ و سەرپاڵوو بە ناوبانگە، هەر ماڵێک ئەگەر سێ چوار کەری نەبێت، بەماڵ هەژمار ناکرێت !!، پیرەمێردەکانى شارەکەمان چیرۆکێکیان هەیە لەسەر دروستبوونی شارەکەمان، گوایە لە سەردەمێکی هەرە کۆندا کۆمەڵێک کەر شوێنی ئەم مەملەکەتەیان دۆزیوەتەوە، هەروەکو چۆن (کریستۆفەر کۆڵۆمبس) ئەمریکای دۆزیەوە، ئەم گوێدرێژانەش لە لەوەڕ گەڕاون، و گەیشتونەتە مێرگێک، پڕ لە گیای سەوز و لەوەڕ بووە، و ئاوێکی سازگاری لێ بووە، هەمان شوێنی ئێستای ئێمە، لێرە ماونەتەوە و لەوەڕاون، و شەوانەش لە ئەشکەوت و شاخەکانی ناوچەکە خۆیان حەشار داوە لە ترسی دڕندەکان، هەر لەو ساتەوە تا ئێستا، درێژەیان بە ژیان داوە لێرە، هەر لەبەر ئەمەشە کەرەکان لە دانیشتوانی شارەکە زیاترن، کەر لای ئێمە لە ئەسپ و ئۆتۆمبیلی گرانبەها بەنرخترە، لە دەروازەی شارەکەمان پەیکەری کەرێکی ڕەش دروستکراوە، لووشکە دەهاوێژێت، و گوێچکەکانی قووت کردونەتەوە.
لەهەمان کاتدا شارەکەمان تا بڵێی شاخاوی و سەختە لە لاى باکورى، پڕیەتی لە داربەڕوو و دارقەزوان و گێوژ و تاوک و گوێز و چوالە و قەیسی و سێو و هەڵوژە و چەندین درەختی تر، شارێکە پڕە لە جوانی و دیمەنی سەیر و سەمەرە، بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافیەکەی سەدان ساڵە دانیشتوانەکەی سەرقاڵی کاری قاچاخچێتین، بەهۆی ئەم کەرە ڕەسەنانەوە.
کەرەکانی شارەکەمان هێندە لێهاتوو و جەستە گەورە و زەبەلاحن، تا حەوت قاڕە ناوبانگیان ڕۆیشتووە، لە لایەکى تریشەوە ماکەر وەکو گیانلەبەرێکی پیرۆز سەیر دەکرێت، بە دایکی پیرۆز ناوی دەبەن !!، تەنانەت هەندێک جار پڕوپاگەندە بۆ شیرەکەی دەکەن، گوایە دەرمانە بۆ زۆر نەخۆشی، ئەوەی قاپێک شیری ماکەری هەبێت، وەکو ئەوە وایە کوپێکی پڕ لە زێڕی هەبێت، لەوەش خۆشتر ئەوەیە لە کاتی هەڵبژاردنی پەرلەمان و شارەوانیەکان حیزبەکان لە پایتەختەوە بە هەموو سەرکردایەتیەوە دێن لێرە پڕوپاگەندە دەکەن، حیزبی وا هەیە بەڵێن بە خەڵکەکە دەدات ئەگەر خەڵک دەنگی پێبدەن و دەربچن، ئەوا حیزب بۆ هەر ماڵێک لەم شارە دوو جاشکە کەر دابین دەکات، سەرەڕای ئەوەی حیزبەکە ئالیک و جۆی یەک ساڵیشیان پێدەدات، تەنانەت لە هەڵبژاردنی ئەم جارەدا حیزبی (نەزاهەت) بەڵێنی بە دەنگدەرانی دا ئەگەر ئەوان دەربچن، کەرەکانیان بۆ ناڵ دەکات!! لەوەش سەیرتر ئەوەبوو حیزبی (کەرپارێزان) لەم دوایانەدا دامەزرا، بەڵێنی بە خەڵک دا مووچەی مانگانە بە کەرەکانیان بدەن، زۆرینەی ئەندامانی سەرکردایەتی و ئەندام و لایەنگرانی هی شارەکەی ئێمە بوون، تەنانەت هەر لە شارەکەی ئێمە پێنج ئەندامیان چوونە پەرلەمان لە کۆی هەشت کورسی شارەکە، چاوڕوان دەکرێت لە هەڵبژاردنی داهاتوودا سەرۆکی حکومەت و زۆرینەی وەزیرەکان هی ئەوان بن!!.
سەرۆکی شارەوانی یەکێک لەو بەرپرسانەیە کە هەمیشە پشکی هەیە لە کڕین و فرۆشتنی کەرەکان، و ئەو قاچاخچێتی و بازرگانیەی کە بە کەرەکانەوە دەکرێت، و حیزبەکەی (حیزبی گەشەپێدان) زۆر داکۆکی لە ئەرکی کەرەکان و مافەکانیان دەکات، هەروەها بەڕێوەبەری تەندروستی و پۆلیس و هاتووچۆش لە حیزبی (خۆشگوزەران) ین، ئەوانیش نەک هەر داکۆکی لە کەرەکان دەکەن، بەڵکو پێیان وایە خۆشگوزەرانی لە سەر دەستی کەرەکان دێتە کایەوە، تەنانەت باوەڕیان بەو فەلسەفەیە هەیە کە دەڵێت :- ((خوای گەورە هەر دوای مرۆڤ کەری دروستکردووە !!))، هەرچی حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکانیشن لەگەڵ ئەوەن دەبێت کەرەکان فراکسیۆنی سەربەخۆیان هەبێت لە پەرلەمان، و دەبێت هەموو کەرێک ساڵانە چوار فەردە جۆی بۆ بکڕدرێت، ئەگینا خاوەنەکەی دەبێت سزا بدرێت، و کەرەکەی لێ بسەندرێتەوە، تەنانەت ئەمە بووە بە مادەیەکى سەرەکى لە دەستورى ووڵاتمان !!!.
هەرچی دادوەرەکانیشن هەر باسیان ناکرێت، هێندە دژی پێشێل کردنی مافی گوێدرێژەکانن، تەنانەت ئەگەر کەسێک سەرپێچی بکات، بێ سێ و دوو ڕاپێچی دادگای دەکەن، و حوکمی دەدەن، لەم ساڵانەی دوایدا کەسێکیان خستە زیندان، کە سواری کەرەکەی بوو بوو، و نەقیزەی لە کەرەکە وەشاندبوو، کەرەکە بریندار نەبوو بوو، کەچی دواتر پۆلیس دەستگیری کرد، و دادگاش سزای دا، ساڵێک و حەوت مانگ خرایە زیندانەوە بە تۆمەتى ئازاردانى کەرەکەى، و دە هەزار دیناری زێڕیشیان غەرامە کرد، و بۆ کەرەکە جۆیان پێ کڕی، بە کورتی کەر لە گەڵ فەلسەفەی ژیانی ئێمە تێکەڵ بووە، هێندە ئاوێزان بووە، بە هیچ شتێک لێک جیا ناکرێينەوە !!.

سەرۆکی شارەوانی بە هۆی ئەوەی چەندین کەر و پیاوی قاچاخچی زۆری هەیە کاری بۆ دەکەن، و سەرمایەگوزاری لە ناو کەر و مرۆڤەکاندا دەکات !! زۆر دەوڵەمەند بووە، پێگەیەکی سیاسی و دارایی و کارگێڕیشی هەیە لە شارەکە، بەهۆی کەر و مرۆڤە گەمژەکان، و تەنانەت حیزبەکان پێشبڕکێ دەکەن بۆ ئەوەی بەلای خۆیدا پەلکێشی بکەن، خوا هەڵناگرێت لە کۆتایدا ئەو بە هۆی نەخشە ستراتیژیەکانی بووە فریادڕەسی هەژاران و کەرە ماندووەکان لە سەرتاپای ووڵات، و ئابوری ووڵاتی بووژاندەوە، بەڵام هەریەک لە بەڕێوەبەری پۆلیس و پەروەردە، تەنانەت بەڕێوەبەری گومرگیش دژیەتی، چونکە ئەوان نەیانتوانیوە وەکو ئەو کەر و خەڵک بخەنە ژێر ڕکێفی خۆیان، و سەرمایەگوزاری لە کەر و مرۆڤە داماوەکان و بەرووبوومەکانیاندا بکەن، ئەگەر سەرۆکی شارەوانی بڵێ گەچ سپیە، ئەوان هەموویان بەیەکەوە بەکۆرس دەڵێن نەخێر گەچ ڕەشە !!، لەم دوایانەشدا بڕیارێکی زۆر سەیری دا، بە بڕیارێکی فەرمی حکومی پارکی شاری گۆڕی بە گۆڕەپان و پارکی گوێدرێژەکان، ناڕەزایەتیەکی زۆر درووستبوو، و شار خرۆشا، هەر ئەو ڕۆژە هەموو سەرۆک و بەڕێوەبەرانی فەرمانگەکانی تر داوایان لەسەر بەرزکردەوە بۆ پایتەخت، بەڵام دەسەڵاتدارانی پایتەختیش پشتیوانی سەرۆکی شارەوانی کرد، بەهۆی پێگە بەهێزەکەی، و ناردنی چەندین جاشولکەیەک بۆ بەرپرسانی پایتەخت وەکو بەرتیل، بەڕێوەبەری پۆلیس شکایەتی لای ئەنجومەنی باڵای دادوەری ووڵات کرد، سکاڵاکەی بەم شێوەیە نوسرابوو:-
بەناوی خوای گەورە
سڵاو بۆ ئەنجومەنی باڵای دادوەری ووڵات……
بەڕێزان وەکو دەزانن سەرۆکی شارەوانی چەندین ساڵە بڕیاری هەڵە دەردەکات، و دیزاینی شاری گۆڕیووە، و ئێستاش بڕیاری گۆڕینی پارکی شاریدا بۆ گۆڕەپانی گوێدرێژەکان، و دەتوانن شاری ئێمە بە کەرخانە ناوببەن، ئەم پیاوە مەترسی لە سەر دیمەنی سروشتی جوانی شار دروستکردووە، و ئەوەندەی گرنگی بە کەر دەدات، ئەوەندە گرنگی بە ماڵ و منداڵەکەى خۆى نادات، گوێش بە شارەکەی نادات !!، تکا دەکەین سەرۆکی شارەوانی سزا بدەن و بیگۆڕن.
دادوەرانی بەڕێز……ئێستا لە ناو ئەم پارکە لە جیاتی جریوە جریووی چۆلەکە و بولبول، زەڕە زەڕی کەرەکان گوێت کەڕ دەکات، بە بەردەوامی شەڕە کەرە، گوێدرێژەکان گیا و گوڵ و فریز و گەڵای دارەکانیان هەموو خوارد، تەنانەت کەرەکان لە ناو ئەو پارکە دەگەوزن، و تەپو تۆز بەری ئاسمانی گرتووە، دەڵێی ڕۆژی حەشرە، شارەکەمان سیمای شاری لەدەست داوە، لە هەمووی خراپتر ئەوەیە بۆنی میز و تەرسە کەر سەرت کاس دەکا، و دۆخی ئەمنی شارەکەشمان لە مەترسیدایە، چونکە هەموو دەم ئەم گوێدرێژانە بە کۆرس جووتە و لووشکە دەهاوێژن، سەر و گوێلاکی یەکتری بریندار دەکەن، و گاز لە یەکتری دەگرن، ئاژاوەیان ناوەتەوە، و منداڵەکانمان لاسایی یان دەکەنەوە، تەنانەت چەند منداڵێک لەم ڕۆژانەى ڕابردوو گازیان لە ملى یەکترى گرتبوو، و یەکتریان بریندار کردبوو لە لاسایى کەرەکان، و ئەم کەرانە مێش و مەگەزێکی زۆریان بەناو شاردا بڵاو کردۆتەوە، کە بۆ نەخۆشیە گوازراوەکان مەترسی زۆری هەیە، بۆن و بەرامەیەکی پیسیان بەناو شاردا بڵاوکردۆتەوە، و منداڵانی شارەکەشمان لەوێ کۆدەبنەوە، و تەماشای ئەم دیمەنانە دەکەن، جاری وایە منداڵەکان دەرگای پارکەکە دەکەنەوە و کەرەکان بەرەڵای ناوبازاڕ دەکەن، و بە کۆمەڵ دەچنە سەر پشتی کەرەکان، هەر شەقامێک و کۆڵانێکی دەیبینی چەندین کەری لێ دەسوڕێتەوە و دەگەوزێت، و چەند منداڵێک بە دوایانەوەیە، و زۆرێک لەم منداڵانەش وازیان لە خوێندن هێناوە، بە هۆى بڕیارى سەرۆکى شارەوانى، و لە جیاتى خوێندن بە دواى کەرەکان دەکەون، کەرەکانیش تەرس لە شار بڵاو دەکەنەوە، تەنانەت ڕێگای ئۆتۆمبیلەکان دەگیرێ، و زۆرینەی جار لەناو جادەکان شەڕەکەر ڕوودەدات، شەڕە جووتەیەکە لە ناو شەقام و کۆڵانەکان، هەر دەڵێی جەنگی جیهانیە!!!.
بەڕێزان ……سەرۆکی شارەوانی بۆ بەرژەوەندی خۆی ئەم بڕیارەی داوە، تکا دەکەم چارەسەرێکی ئەم دۆخە بکەن، با کەرەکان بۆ مەبەستی ڕاستەقینەی خۆیان بەکاربێن، و نمایشیان پێ نەکرێت وەکو بوکەڵە.
براتان/بەڕێوەبەری پۆلیس
کاتێک بەرپرسانی حکومەت و دەدوەرانی باڵا لە پایتەخت ئەو نامەیەی بەڕێوەبەری پۆلیسیان بینی زۆر پێکەنین، و خستیانە تەنەکەی خۆڵەوە !!!.
لە مانگی ڕابردوو کۆنگرەی ژینگە پارێزی لە شارەکەمان بەڕێووە چوو، بەڕێوەبەری ژینگەپارێزی شارەکەمان کە ئەویش دژی سەرۆکی شارەوانیە، ووتارێکی تەلەفزیۆنی دوور و درێژی بۆ دانیشتوانی شارەکە دا، هێرشێکی زۆری کردە سەر سەرۆکی شارەوانی و بە دواکەووتوو و تێکدەری ژینگە ناوی برد، لە ووتارەکەیدا زۆر بەتوندی پەنجەی شایەتمانی دەستی ڕاستی ڕادەوەشاند، تەنانەت گووتی:-

• سەرۆکی شارەوانی زۆر زیانبەخشە، وەکو میکڕۆب و ڤایرۆس وایە بۆ شارەکەمان، تەنانەت تاکو ئێستا کەس بەقەد ئەو زیانی بۆ ژینگە نەبووە، ئەو پیاوێکی بازرگانە، بازرگانی بە کەر و مرۆڤەکانەوە دەکات، بۆیە پێوستە سزا بدرێت !!!.
  هەر ڕۆژی دواتر سەرۆکی شارەوانی ئەو هۆڵەی داخست کە ئەوان کۆنگرەیان تێدا ئەنجام دابوو، و ناچار گەڕانەوە بۆ پایتەخت و لەوێ کۆنگرەکەیان درێژە پێدا !!.
  لە هەمووی سەیرتر ئەوەبوو کاتێک سەرۆکی شارەوانی بڕیاری گۆڕینی پارکی شارەکەی دا بۆ گۆڕەپانی گوێدرێژەکان، بە قازانجی دانیشتوانی شارەکەمان تەواو بوو، خەڵکی لەسەرتاسەری ووڵات بۆ گەشتوگوزار ڕوویان لە شارەکەی ئێمە کرد، تەنانەت هوتێل و شوێنی حەوانەوە دەست نەدەکەوت، خەڵک دەهاتن تەماشای شەڕەکەرەکەی پارکەکەیان دەکرد، و تا ئێوارە بۆ خۆیان پێدەکەنین و دەکەوتنە سەر پشت، و ڕایاندەبوارد لەبەرامبەر دیمەنی کەرەکان، تاکو وای لێهات زۆبەیان شەو لەسەر شەقامەکان دەخەوتن بە هۆی نەمانی هوتێل، لە ناو مقەبا و کارتۆن ڕادەکشان، پارەیەکی زۆر ڕژایە شارەکەمان، داهاتی تاکەکەس (10) بۆ (١٥) ئەوەندەی پێشووتر زیادی کرد، و خەڵکی وازیان لە کاری قاچاخچێتی هێنا، و نرخی هەر کەرێک چەندین قات زیادی کرد، و ناڵبەند و کورتاندروو هەموو شاریان داپۆشی، و چەندین پارکی تر بۆ کەرە بەڕەڵاکانی تر کرانەوە، کە لە دەوروبەری شار بوون، وای لێهات گەشتیار لە ووڵاتانی ترەوە دەهاتن بۆ شارەکەی ئێمە، سەرۆکی حکومەت و وەزیر و گزیر کەوتنە زەوی کڕین لە شارەکەمان، و نرخی زەوی فڕی، ئەو زەویانەی بێکەڵک بوون، نرخیان سەد بەرابەر چووە سەر، چەندین هوتێل و شاری یاری و پارکی گوێدرێژ و سوپەر مارکێتی گەورە کرانەوە، لەسەر هەموو تابلۆکانیان وێنەی کەریان لەسەر بوو، بەجۆرێک کەرەکان هەموو بارلێنان و ماندوکردنێکیان حەرامکرا، هێندە بەنرخ بوون تەنانەت کەرەکانی شارەکەی ئێمە بوونە فریاد ڕەسی ووڵاتەکەمان، و ئابوری ووڵاتەکەمان زۆر بەهێز بوو، دینارێکی زێڕمان سەدان دۆلاری دەکرد، تا گەیشتینە ئاستێک ساڵانە چەندین ملیۆن گەشتیار لە دەرەوەی ووڵات سەردانی شارەکەی ئێمەی دەکرد، و تێر تێر پێمان پێدەکەنین، و کەیف و سەفایان دەکرد، و دڵخۆش دەبوون بە جووتە و زەڕە زەڕى کەرەکانمان، دواتریش دەگەڕانەوە ووڵاتی خۆیان و ئێمەش لە بەرامبەر شادمانیەکەیان پارەمان لێوەردەگرتن، کەرى زیاترمان پێدەکڕین !!.
  سەرۆکی شارەوانی ئێمە ناوبانگێکی زۆری دەرکرد، وەکو ڕزگارکەری نیشتیمانی و پاڵەوانی شادەماری ئابوری ووڵات لێی دەڕوانرا، هێنایانە ئاستی کەرە هەرە بەنرخەکان، چەندین دیاری پێبەخشرا لەسەر ئاستی بەرز، یەکێک لەو دیاریانە کەرێکى زێڕ بوو، تەنانەت پەرلەمان بە هۆی ئەو کارە باشانەی ئەنجامی دا بوو، بە دەنگدان بڕیاریان دا بیکەن بە پارێزگاری پایتەخت، لەسەر پێشنیاری سەرۆکی حکومەت، گوایە ئەزموونەکانی ئێرە بۆ پایتەخت بگوازێتەوە، سەرۆکی شارەوانی و پارێزگاری ئێستای پایتەخت، پایتەختیشی بەدەردی شارەکەی ئێمە برد !!، هەمووی کردە پارکی پڕ لە کەر و گوێدرێژ، تاکو وای لێهات ساڵانە بە دەیان ملیار دیناری زێڕمان وەکو داهاتی ووڵات دەستدەکەوت بە هۆی پارکی گوێدرێژەکان، یەدەگى دراومان گەیشتە سەدان هەزار دۆلار، و هەزاران تەن زێڕ، سەرۆکی حکومەت بڕیاری دا گوێدرێژ لە دەرەوە هاوردە بکات، بەهۆی کەمبوونەوەیان لە ووڵات، و بڕیاریاندا پارکی زیاتر بکەنەوە، بە پێی دواین سەرژمێری کەرەکانی ووڵاتی ئێمە سەدا هەشتای ژمارەی دانیشتوان ووڵاتەکەمان پێکدێنن !!، دوای ئەوەی سەرۆکی شارەوانی کە کرا بە پارێزگاری پایتەخت، زۆری نەبرد کرا بە وەزیری دارایش، لە هەمان کاتدا وەزارەتی پلاندانانیشی بە وەکالەت بەڕێوە دەبرد، جار جاریش پلانى بۆ وەزارەتى خوێندنى باڵا دادەنا.
  ئیتر کەر لە ووڵاتی ئێمە نەک هەر گرنگی زیاتری پێدرا، بەڵکو بەشێکی زۆری خەڵکی ووڵاتەکەشمان خانووی نوێیان بۆ کەرەکان دابین کرد، ئێستا دووای بوژانەوەی ئابووری ووڵاتەکەمان بەهۆی گوێدرێژەکان، ژیانی گوێدرێژەکان لە هی ئێمە خۆشترە، ئاخوڕ و تەویلەی ئۆتۆماتیکی، ئالیک و جۆی کوالیتی بەرز، ساردی و گەرمی مەرکەزی، و مووچەی مفت، و هێنانی مەعشوق بۆ تەویلەکەیان، و چارەسەری پزیشکی بەخۆڕایی، و گەشتی ئەوروپا لەسەر حسابی میللەت، و چەندین دەسکەوتی تر، کە ئێمەی مرۆڤ بەسەدان ساڵی تریش هەوڵی بۆ بدەین، ناتوانین ئەمانە بەدەست بێنین !!.
  سەرۆکی حکومەتیش بڕیارێکی گرنگ و مێژوویى لە کۆشکی سەرۆکایەتی حکومەت دەرکرد، بڕیارەکە بەم شێوەیە بوو:-
  لە بەرواری ٢٠/٣/١٨٢٤ بڕیار درا :-
  ١- هەر گوێدرێژێک دەبێت مانگانە بڕی ١٠٠ دیناری زێڕی بۆ خەرج بکرێت، وەزارەتی دارایی پێویستە ڕێوشوێنی پێویست بگرێتە بەر بۆ ئەم بڕیارە لە بەروارى دەرچوونى ئەم بڕیارەوە، و ئەم بڕە پارەیەش بە پێی زیادبوونی داهاتی ووڵات زیاتر دەبێت بۆ ئاگاداریتان، واتە هەر کەرێک بڕە پارەکەى زیاتر دەبێت ئەگەر بوودجەى ووڵات پارەى زیاترى هاتە سەر.
  ٢- هەر گوێدرێژێک دەبێت خاوەنی پاسپۆرتی خۆی بێت، و هەر ووڵاتێکی بیەوێت بۆ لەوەڕ دەتوانێت سەردانی بکات، و مەسروفی گەشتەکەشی لە هەردوو سەر حکومەت لە ئەستۆی دەگرێت.
  ٣- لەم بەروارەوە نابێت گوێدرێژ هیچ کارێکی تری پێ ئەنجام بدرێت، جگە لە شەڕەکەر و گەوزین و زەڕەزەڕ لە ناو پارکەکانی تایبەت بە کەرەکان، لە هەمان کاتدا دەبێت لە ڕێوڕەسمێکی جەماوەریدا کورتانی هەموو کەرەکانی ووڵات بسوتێنرێت، تاکو چیتر کاری قورسیان پێ ئەنجام نەدرێت.
  ٤- بە پێی ئەو دەسەڵاتەی پێمان دراوە، لەم بەروارەی سەرەوە ناوی ووڵاتەکەمان گۆڕی بۆ (مەملەکەت و هەرێمى کەرستان) و لە هەموو دامودەزگاکان هەمان ناو بەکاردێت.
  ٥- لە هەموو دامودەزگاکانی حکومەت پێویستە ئەم بڕیارانەی سەرەوە کاری پێبکرێت، و کارئاسانی بۆ ئەو گوێدرێژانە بکەن کە سەردانتان دەکەن، بە پێچەوانەوە خۆتان بەرپرسیار دەبن !!!.
  ئیتر بۆ پێشەوە بەرەو ئابوریەکی بەهێز و سەربەخۆ…..
  ‌ ‌
  ‌ دڵسۆزتان/ سەرۆکی حکومەت

گەلاوێژ بزووت، ئەستێرەکانیش دەرکەوتن
مانگ دیار نییە،
شەو نیوەبوو
مانگ نیوەبوو
ساڵ نیوە بوو
مانگ هەر نییە
٭٭٭٭٭
مانگ بزرو یەخسیر بووە
ئاخر لەنێو
زولفی یاری من گیر بووە
٭٭٭٭٭
مانگی چواردە لێتان ونە
چونکە تەنیا
لەنێو خوێن و
دڵێکی شکاوی کون کونە
بۆ هەمیشە
لەنێو چاو و
نیگای سرک و نەرمی منە.

ژیان دۆزەخێکی جوانە،
دەستپێکێ بە شکۆفە…
چۆڕێ ئاوی خۆشبەختی، کانی ..
عیشقێکی کەم تەمەن،،
پاشان سەما، پاشان گریان،،
پاشان وەرین،،
پاشان نەمان.

گوڵەکان ئەتوێنەوە بۆ خەم،،
وەک مۆم، جەستە ش،،
تا درەنگانێ لەقەراغ…
ڕوباری بێهودەیی، بڵێسەی دا،،،
شارێک لە غوربەت، پەڕێک ..
لەسەر باڵی نەورەسی با،،
هەموو چیاکانی وشە،،
ڵێرەدا ئەکەونە بەردەم…
هێرشی تەم، ،
گەر کاسێک …
لە حەزیش شکا،،
گەر هێشوە ترێ سپیەکانی…
مەرگیش سەرنجی ڕاکێشاین، ،
گەر لە شەوێکی بێ ئۆقرەیی سەفەریشا،،
پەلکێشی خەوێکی قووڵی…
سەر چەمی تەنیایی بووین،،
باشترە ، لە دورخەی دڵ خۆیدا دەوار هەڵدەین،،
جیهان خۆی زەریایەکی بێ سەرەتا،،
بێ کۆتا، دەچێتەوە سەر گێژەنەی..
ڕەشی کاتی بەسەرچوو، ،
هەسارەیە کی چڕو ئاڵۆزو پڕ نهێنیشە…
مرۆڤ خۆی،،
فەلەکێکی پڕ ئەستێرەی…
وون و جەستە گڕینیشە،،
ڕۆحی سرک بە کۆت و زنجیری…
زیندانی بوونەکانی تر،،
بەڵام زۆر جار کۆترە پەمەیەکانی دڵ،،
هەر خۆیان ئەبنە دیلی…
نێو قەفەزی چاوی عاشقە گومڕاکان،،
هەرچەندە گوڵە جۆکانی ..
خۆشبەختی ،،
لە تەمتومانی تەمەنا وونن،،
هەرگیز شنەبایەکی..
چەند چرکەیی لە پەرادیسەوە،،
مەرەزەی قەترانی خەمی …
تا هەتا هەتای مرۆڤەکان سەوز ناکا،،
چاوەڕوانیەکی درەنگانەشە ژیان خۆی،،
بۆ سمکۆڵانی ئەو ئەسپسوارەی …
ڕێژنە بارانی ئەندێشە بێنێ،،
لەبەر نەبوونی هییچ هانایەک،،
هیچ فریادڕەسێک،،
لەم دۆزەخە قەشەنگە،،
بە ناچاری ئەچمەوە،،
نێو ڕێژنە ئەڤینێکی ئەو،،
هەورێک ئەکەمە نیشتمان…
بەڵام لەهەر شارێک،،
لە هەر ژورێکی بیرکراو،،
ئافرەتێکی عاشق و تەنیا…
خەریکی دورینەوەی بەرگێکە لە ئەندێشە،،
بە باڵای پەیکەری شیعر،،
لە هەر ساتە وەختێک،،
لە کەمووڵە لمی کاتی ڕژاو،،
جیهان خۆی ئەگۆڕێ و نامێنێ و..
دروست ئەبێتەوە،،
بە بوون و نەبوونی ئێمەی کۆچەری ..
تا هەتا هەتا،،
پێم ووت، سەرابیش بیت،،
قەدی ناکە، هەر لەسەر کەنار بمێنە،،
پەیکەری بوونمان ،،
با شەپۆل بیهێنێ و بیبات،،
سەدان ساڵە…
ڕۆحم پەرت ئەبێ..
بەڵام بە ئاورینگی ..
سەر گەڵا سەوزەکانی دارستانی چاوت،،
دروست ئەبمەوە،،
سەر لە نوێ،،
دەست ئەکەمەوە بە گەڕان…
بە قووڵایی تونێلی ئاڵتوونی ئاسمانا،،
بەڵام مرۆڤ خۆی،،
تابلۆیەکە لە بیرەوەری،،
پاشان چی پێویستی کرد،،
بۆ لە چنگ گرتنی چەپکێ….
ڕیحانەی خۆشبەختی،،
ڕێگای باخچە قەدەغەکراوەکانی جەستە بڕین؟،،
بەرامبەر پەرستگای ئاو،،
خەونەکانمان کردوە بە نەورەس،،
تا لە قەڵای نێو سۆمای کۆچەرەکانا،،
دیار نەمێنن،،
تاوەکو چەتەکانی ئەودیو سنوور،،
داڵاشەکانی سەر قەڵای ڕەشی سوڵتانەکان،،
جەستەی ئاوریشمیان هەنجڕ هەنجڕ نەکەن،،
چەندە قەشەنگە،،
ژەهری لێوی گوڵە قەترانیەکان…
لە ژێرمانگێکی خومار،،
گۆزەی پێکەنینی پەریەکانیش،،
با لەم وێرانە زەمینە دا بڕژێ،،
باهۆزی بیرچوونەوە،،
هەموو شتێک لەگەڵ خۆی ئەبات،،
ئەو ڕێبوارانەش،،
کە عەوداڵ بوون ..
بەدوای مرواری عیشقی وونبودا،،
سەیرە، هێشتا لە دەروازەی…
تەم و خوێن و ئەندێشە،،
فرمێسکەکان بە پەرژینی..
تەنیاییەوە ماون،،
وەک دڵۆپە چاوی ئەو ،،
ئەبریسکێنەوە،،
بێ فریادڕەسیش بوون ئەو کچانەی..
لە وڵاتی تاوسە مۆرەکانی ئەفسانە،،
قژیان کردە پردی پەڕینەوەی،،،
شۆڕشگێرەکانی ڕێگای…
فیردەوسە ساختەکان،،،
ئەوان هەر زۆر زوو ،،
پەرستگای ئاگری پیرۆزیان،،
جێهێڵا ، ئێستا قەڵای خۆر..
چۆڵ و تاریکە،،
شارێک لە خەونیش،،،
کەوتە گۆمی شینی بیرچوونەوە،،
هییچ فریادڕەسێکیش ،،
لە گەردوونێکی ترسناکا،،
بە پەیامەوە هەر نەگەیشت،،
هەموو ساڵێکیش،،
کچە نامۆکانی ووڵاتێک،،
لە ووشەو خەیاڵ،،
نامە خوێناویەکانی ڕۆحیان،،
بە بوتڵە شوشە پەمەیەکان،،
ئەنێرن ، شەپۆلەکانیش..
وەک نامەکان،،
پڕن لە پرسیار و گومان،،
لەوەی گومڕاکانی فیردەوسە درۆکان مابن،،
ئەوانی بیرچوو،،
گەر پەلەش نەکەن،،
لە کۆکردنەوەی پەلو باڵە قرتاوەکا نیان،،
هاکا لە ژێر هەتاوی..
دابڕانا توانەوە،،
هەرچەندیشە مانەوە و…
ڕۆشتنیش، هەردووکیان ژەهر، ،
گەرچی بەردی مەزنی فەلسەفەی بوون،،
لەسەری نوسراوە، ،
کە هەر ساتێک بۆ خۆی گەردوونێکە،،
فوارەی ئەبەدیەتیش….
لە دڵ خۆیدا هەڵقوڵاوە،،
ژیان وەک خۆی ،،،
بە تەنها، وەک دۆزەخێکی …
بە تام و بە ئازارە،،
پڕ ئەشکەنجە و سەما،،
پڕ تینویەتی و خوماربوون ،،
هەر وەک خۆی،،
ژیان ، دیمەنێکی ڵێڵ و جوانە،،
لە چاوی پەڕەسێلکەیەکی..
بڵند فڕی نێو تەمتومانە،،
پیاسەیەکی ناچاریە..
بە نێو ڕەزی ئەو سێوانەی….
نیوەی ژەهرو
نیوەی هەنگوینە.

وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری یۆنانی /
Ioannis Ioannidis
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە.