“”هەموو گوناهەكان تەقەلان بۆ پڕكردنەوەی بۆشاییەكان””
سیمۆن ڤێی Simone Weil

ئاماژە: فەلسەفە لە هیچەوە دەستپێناكات، لە جێگایەكەوە دەستپێدەكات کە منداڵدانی پێكدادانەكانی ناو بیركردنەوەی مرۆڤە. فەلسەفەش كە بەم شێوەیە دەردەكەوێت سرەوت ناناسێت. وەكیتر، فەلسەفە كە ناسرەوێت، دۆشدامانەكانیشی كۆڵەكەی ئەو پانتاییانە پێكدێنن دەبنە مەحەكی دادوەرییەكانمان. سەنگی دادوەرییە فەلسەفییەكان بیركردنەوەكانمان لە لێڵییەوە بەرەو ڕوونی دەبەن و بڕەو بە تێگەیشتنەكانمان دەدەن. وێجا قەڵەمرەویی شیكردنەوەی فەلسەفیی دێتەكایەوە و ئەوەش درز دەخاتە ناو بینینی مرۆڤەكانەوە و كێڵگەی تێڕامان بەپیتتردەكات. داخۆ قەتیسكردنی قەڵەمرەویی فەلسەفە نابێتە هۆكاری كپكردنی پرسیارەكانمان كە خودی فەلسەفە بەهۆی ئەوەوە (پرسیارەوە) هەیە؟ بێگومان هەژاری فەلسەفی بەشێك دەبێت لە لێكەوتەكانی ئەو قەتیسكردنە كە دواتر كۆششەكانمان تاریك دەكەن و ڕووبەری تێگەیشتن بە چەشنێك تەسك و بچووكدەكەنەوە كە خۆشگوزەرانی هزری نەیەتەدی. بەم جۆرە بێت بەسەرهاتی ئەم بەشەمان (بەشی دواتریشمان) هەنگاونانە بەرەو هێنانەگۆی كرۆكی سەیركردنە فەلسەفییەكانی بیرمەندی فەرەنسی ئەندرێ كۆنت–سپۆنڤیل (André Comte-Sponville ) لەبارەی كۆڤید- 19وە.
جیهانبینی فەیلەسوفێكی بەختەوەری، وەك كۆنت–سپۆنڤیل، بۆ پەتا ناونیشانی هەنگاونانەكەمان دەبێت تا بەهۆیەوە لە دوو مەودا دا، لەم بەشە و بەشی دواتر، ئیش لەسەر فەلسەفەی ئەم فەیلەسوفە بكەین. مەودایەك ئەو تێگەیشتنە فەلسەفییانە لە تێكستەكانییەوە دەردێنین كە لە پەیوەندیدان بە واتەگەلێكی وەك: نەخۆشی، تەندروستی و بەختەوەری ….هتد. مەودای دووەم كاردانەوەی تێكستەكانیەتی لە ساتەوەختی قسەكردنەكانی لەسەر كۆڤید- 19. ڕاستە جیهانبینیەكانی كۆنت–سپۆنڤیل بۆ ڕاڤەكردنی كۆڤید- 19 جیهانبینیگەلێكی فەلسەفی وروژێنەر و گفتوگۆئامێزن، بەڵام ئاڕاستەی سیاسی، ئابووری و پزیشكیشیان هەیە. ئەوەش دەڵێین كە بەشێكی زۆر لە جیهانبینیەكانی ئەم بیریارە لە میدیای فەرەنسی لێكدانەوەی هەڵەی بۆكرا وەك: بێباكبوونی ئەم فەیلەسوفە بەرامبەر بە مەرگی بەساڵاچووان، گرنگیدانی بە ئابووری لەبڕی تەندروستی، ئەوەش كە بەختەوەری تەندروستی دروستناكات و كەرەنتین ئازادی كوژە و زۆرێك بۆچوونی تریش.
سەرئەنجام لەم بەشە (بەشی دواتریش ) جەخت لەوە دەكەین كە لەگەڵ هەڵكشانی نووسین لە میدیاكانا لەسەر كۆڤید- 19 ترسێكی زۆر دروستبوو، سەرەتای ترسەكەش ئەوە بوو، تەندروستی بەهایەكی باڵای بۆخۆی گێڕاوەتەوە، ئەوەش ترسێكی دروستكرد كە هەموو شتێك لەپێناوی تەندروستیدایە. بایەخدانیش بە تەندروستی پێگەی پزیشكی بەهێزكرد. لێرەوە پزیشكی كارگێڕی ژیانمانیکرد و لە كەرەنتینكردنیشمان بڕیاربەدەستبوو. كەرەنتین بووە هۆكاری بێبەریكردنمان لە ئازادی، ئەمەش تووڕەبوونێكی تیا دروستكردین، بابەتەكە دژی كەرەنتینبوون نەبوو بەقەد ئەوەی شێوازەكانی كەرەنتین شایانی خستنەژێرپرسیار بوون. كۆنت–سپۆنڤیل وتەنی، زۆرجار پزیشكەكان كە دێنەسەر شاشەكان باس لە بەردەوامی كەرەنتیندەكەن بەمە ئێمە دووچاری خەمۆكی دەكەن، لەكاتێكا ڕێژەی مردووان بە كۆڤید- 19 كەمترە لە مردن بە شێرپەنجە یان بە ئەلزهایمەر. بۆیە لێرەوە دێینە سەر ئەندرێ كۆنت–سپۆنڤیل، سەر جیهانبینی فەلسەفەی فەیلەسوفێك كە كار لەسەر بەختەوەری دەكات بۆ لێدانی ترس لە پەتای كۆرۆنا.

بنەمای تێگەیشتنی فەلسەفیی ئەندرێ كۆنت–سپۆنڤیل

لە دووتۆیی ئەم باسە دەرفەت بۆ گفتوگۆیەكی بەرتەسكی بنەمای تێگەیشتنی فەلسەفیی ئەندرێ كۆنت–سپۆنڤیل دەدۆزینەوە. توێژینەوە فەلسەفییەكانی ئەندرێ كۆنت–سپۆنڤیل لە چوارچێوەی ئێپیكۆر (Epicurus)، سپینوزا (Spinoza) و مۆنتاین (Montaigne) دا دەخولێنەوە. هەریەك لەم فەیلەسوفانە ،كە دەنگی فەلسەفیی سەدەی خۆیان بوونە، وایان لە كۆنت–سپۆنڤیل كردوە پردێك لەنێوان فەلسەفە و ژیان دا دروستبكات، خۆشەویستی بۆ ژیان بكاتە بناغە بۆ فەلسەفەكردن، بوون بە ژیانەوە گرێداتەوە و ئەمەش ببێتە هۆكاری دروستكردنی بەختەوەری. بەختەوەری هەر لەسەر دەستی ئەم هزرەڤانە نییە کە گرنگی پێدەدرێت، بگرە دەمێك وەختە فەلسەفە بەخێویدەکات. مەرجە ئەوەش بەهەند وەربگیردرێت كە كاردانەوەی تێگەیشتنی ماتریالیستی ئێپیكۆر و عەقڵگەرایی سپینوزا دەروازەیەكی فەلسەفی جیاوازیان بۆ ئەم فەیلەسوفە فەرەنسییە دروستكردووە. مۆنتاینیش بە فەلسەفە هۆمانییەكەیەوە دووریەكی تری فەلسەفیی بە تێگەیشتنە فەلسەفییەكانی كۆنت–سپۆنڤیل بەخشیوە. ئەو سێ فەیلەسوفە (ئێپیكۆر، سپینوزا، مۆنتاین) بناغەیەكی ئەوتۆیان بۆ كۆنت–سپۆنڤیل داناوە كە لێهاتوانە هزری خۆی لەناو وتاری فەلسەفەی هاوچەرخی فەرەنسی داڕێژێت و بۆچوونە فەلسەفییەكانی لەسەر مرۆڤبوون و ڕۆحانییەكی بێ ئیمانانە(مولحید)، فەلسەفەیەكی ماتریالیستی، پەرەپێبدات. ڕوونتر بێژین كۆنت–سپۆنڤیل نوێنەری بەڕۆحانیكردنی بێئیمانی(spiritualisation of atheism) یە لە فەلسەفەی هاوچەرخی فەرەنسیدا. ئەڵبەتە لە ڕێگای ئێپیكۆر و سپینوزاوە بەو ڕۆحانیەتە دەگات کە دواتر ناوی دەنێت ڕۆحانی بێئیمانی، ڕۆحانیەك كە یەزدان تیایدا ئامادە نییە، لەوێدا مرۆڤ چەقی بوونە، پەیوەندی بە بوونیشەوە لە دەرەوەی هێزی ترانسندێنسە (باڵا). تێكەڵكردنی ئیمانیش بە زانین بە كارێكی دەبەنگانە دەزانێت. لە لێدوانێكی تەلەفزیۆنیشدا باس لەوە دەكات كە لەكاتی بزووتنەوەی ئایاری 68 لە پاریس تەمەنی 16 ساڵان بووە. سەرەتا چەپ بووە و دواتر بۆماوەی پانزە ڕۆژێك ئەنارشیست بووە و لەكۆتایشا سێ هەفتە ترۆتسكی بووە. لەو دەمەدا خولیایەكی زۆری شۆڕش بووە و پەیوەندی بە یەزدانیشەوە پچڕاندووە. ئەم فەیلەسوفە سەرچڵی بێئیمانی لە ئاست سەرچڵی ئیمانداری دادەنێت و بەمە هەردوو پێكەوە كار بۆ دروستكردنی سەرچڵی ئاینی و نا- ئاینی دەكەن. ئەمەش لەبەرئەوەی ،بەبۆچوونی ئەم بیرمەندە، مرۆڤایەتی خەریكە دەكەوێتە ناو ماتریالیستیەكی بێئیمانییەوە. ئەم لایەنەش بە بۆچوونی”ئەو” بە ڕۆحانیكردنی بێئیمانی چارەسەردەكرێت. بەمەش دەمارگیری ئاینی لاوازدەبێت. لەناو ئەو ڕۆحانیەی باسیدەكات شوێنێك بۆ پەیوەندیكردن بە نەمری، ناپایان و ڕەها بوونی هەیە.
كۆنت–سپۆنڤیل یەكێكیش بووە لەو فەیلەسوفە فەرەنسیانەی بەشداری لە نووسینی پەرتووكێك كردووە بەناوی””بۆ ئێمە نیچەخواز Nietzscheen نیین””. لە هەڤپەیڤینێكیشدا لەگەڵ گۆڤاری لۆفیگارۆ Le Figaro ئاماژە بەوە دەكات كە زۆر شت لەگەڵ نیچە كۆیدەكاتەوە: دژایەتیكردنی ئایدیالیزم، هیچگەرایی، ئاشكراكردنی وڕێنەكانی تاك و….. هەروەك نیچەش دژە (ڤاگنەر، ئەفلاتون، دێكارت و كانت) ە. كۆنت–سپۆنڤیل پێشیوایە ئەوە نیچە بوو فێریكردین لێكدانەوە قۆرخی زانین دەكات و ماناش ڕاستی دروستدەكات. بەپێی كۆنت–سپۆنڤیل، نیچە نەك هەر ئەنتی سێمیت (anti-Semite دژەجوولەكە ) بووە دژە نازیش بووە، بەڵام مۆركی نیچە بە نازیەكانەوە دیارە. لە كوێوە؟ لە زۆر شوێنەوە. بۆنموونە لە ویست بۆ هێزەوە تا ڕق لە ژن و كۆیلە و لاواز و…بەپێی تێگەیشتنی كۆنت–سپۆنڤیلیش بێت مەجبوور نییە نیچەخوازبێت، بەڵام ئەستەمیشە فەلسەفەكردن بێ ڕووبەڕووبونەوەی هزری نیچە. بە قسەی ئەم بیرمەندە پاریسییە نیچە بەرچاوترین سۆفیست Sophist ە كە سەردەمی نوێ بەخۆیەوە بینیویەتی. نیچە بەوە لەقەڵەم دەدات كە پرۆتاگۆراس Protagoras ی سەردەمی ئێستامانە. كۆنت–سپۆنڤیل لەم بارەیەوە چاكی بۆدەچێت كە دەڵێت: فەلسەفە هەموو سەردەمێك پێویستی بە سۆفیستەكان دەبێت تا تێستی خۆی بكات.

بەختەوەری لە فەلسەفەی ئەندرێ كۆنت–سپۆنڤیل

واتای بەختەوەری Bonheur / Happiness ،هەر لە كۆنەوە، لە یۆنانەوە، بەشێك بووە لە بایەخی فەیلەسوفەكان و بێداركەرەوەی پرسیارە فەلسەفییە ڕەوشتی و سیاسییەكانیش (باشە، نایەكسانی، ئازادی) بووە. نەك هەر ئەوە ئەم واتایە هەوێنی گفتوگۆی ئەو دوانەییانەش بووە لە منداڵدانی بەختەوەرییەوە هاتوونەتە دەرێ: بەختەوەری / نابەختەوەری، بەختەوەری / بێهیوای، بەختەوەری/ خەمۆكی.
لە تێكڕای فەلسەفەی ئەندرێ كۆنت–سپۆنڤیل تێناگەین گەر تێگەیشتن لەسەر جیهانبینییە فەلسەفییەكانی ئەم فەیلەسوفە تایبەت بە واتاگەلێكی وەك: بەختەوەری، مەرگ، دانایی، چێژ، ئازادی، خۆشەویستی و ڕەوشت لای خۆمان گەڵاڵەنەكەین. بۆیە لێرە، و لە دووتۆیی ئەم بەشە نووسینە، لەسەر واتای بەختەوەری بەجۆرێک دەوەستین کە بکارین وێنەیەكی كرۆكدار لەسەر تێگەیشتنی ئەم فەیلەسوفە بۆ پەتا و تەندروستی دروستبكەین. لەم سۆنگەیەوە پێویستمان بەوەیە بەختەوەری وەك دژە جەمسەری خەمۆكی بخەینەڕوو كە لە تێكستەكانیدا خۆی بەو شێوەیە دەردەخات. ئەمەش بەپێی ئەو تێگەیشتنە دەکەین کە ئەم بیریارە بۆ بەختەوەری/ خەمۆكی هەیەتی لە پەیوەندی بە ڕووبەڕوبوونەوەی ترس لە مەرگ.
وێرای ئەوە، كۆنت–سپۆنڤیل بۆ داڕشتنی تێگەیشتنێكی فەلسەفییانە بۆ بەختەوەری دانایی بە بناغە دەزانێت. دانایی بنەما بۆ بەختەوەری دادەنێت و سەنگی هزریشی بۆ دادەڕێژێت. ئەم سەنگە ئەو لایەنە عەقڵییەیە كە بەختەوەری تیابەرجەستەدەكرێت. واتە بەختەوەری لەتەك عەقڵ دا یەكدەگرێتەوە. گومانیشی ناوێت ،كۆنت–سپۆنڤیل وتەنی، ئاینەكان گفتێكی زۆرمان سەبارەت بە بەختەوەری پێدەدەن و هیچیشی لێسەوزنابێت. مۆدێرنەش، لەڕێگای تێكنەلۆژیاوە پەیمانی بەختەوەریمان دەداتێ و كەچی ناشمانگەیێنێتە دوا مەنزڵگای بەختەوەری. باشە بەختەوەری دوا مەنزڵی هەیە؟ ئایا بەختەوەری هەمیشەی دێتە دی؟ دەبینین كۆنت–سپۆنڤیل لە لێدوانێكدا باس لەوە دەكات، بەختەوەری شتێكی تاكییە نەك دەستەجەمعی (كۆلێكتیڤ). واتە بەختەوەری شتێكی خۆیییە. بەختەوەری بەختەوەری تۆیە نەك گشت كۆمەڵگا. ناشێت لە چاوەڕوانی ئەوەدا بین كۆمەڵگە هەموو پێكەوە بەختەوەربن. ئەمەو جگەلەوەی بەختەوەری كۆتای نایەت. بۆ كەسێك تەندروستی بەختەوەرییە و بۆ ئەوی تر سەرمایە یان جوانی.
سەرباری ئەوە، كۆنت–سپۆنڤیل لە توێژینەوە و هەڤپەیڤینەكانیدا پردێك لەنێوان بەختەوەری و دانایدا دروستدەكات. جەختدەكات كە بەختەوەری ئامانجی فەلسەفەیە یان بەختەوەری لەناو ئامانجی فەلسەفەدایە، بەڵام ڕاستی لە بەختەوەری گرنگترە. دیاریكراوتر، ئامانجی فەلسەفە داناییە، دواتر بەختەوەری دێت. فەلسەفە كە دەمانخاتە سەر ڕێی بەختەوەری، ئەوە ئەو شتەیە یۆنانیەكان ناویناوە دانایی. لە نەریتی یۆنانیشا بەم جۆرە هاتووە كە دانایی دان بە بەختەوەریدا دێنێت، یان جۆرێك لە بەختەوەری. داناش كە بەختەوەر دەبێت چونکە بەختەوەری دانایی تیایە. دانا ،ئەم بیریارە وتەنی، لەپێناوی باشە دەژیت لەبڕی ئەوەی لەپێناو هیوا دا بژیت. دانایی بەختەوەریەكی بێهیوایە. دانا لە ئێمە بەختەوەرتر نییە لەبەرئەوەی ژیانی خۆشتردەوێت. لەبەرئەوەیە كە ژیانی خۆشتردەوێت پتر لەوەی كە بەختەوەرە. كۆنت–سپۆنڤیل هیوای باش ژیان ڕەتدەكاتەوە، چونكە ژیان دەكات بەوەی دەبێت لەپێناوی باشە دا بێت. بەختەوەریش پێویستە بەختەوەریەكی ڕاستەقینە بێت نەك بەختەوەریەكی بێ هیوا. بەختەوەری ڕاستەقینە بەهۆی شتی سەرپێی و لاوەكیەوە نایەتەدی. ئەم فەیلەسوفە بەختەوەری لەوە بەدوور دەگرێت كە بكەوینە تەڵەی هیواوە.
لەسەر ڕەوتی بیركردنەوەی مۆنتاین فێری ئەوەشمان دەكات كە فێربین بژین و دواتر فەلسەفەبكەین نەبا درەنگ بکەوین. پێویستمان بە بەختەوەرییە، بەختەوەریش پێویستی خۆی هەیە. لێكدانەوە لە ئارەزووەوە دەستپێدەكات، سپینوزا وتەنی، كە جەوهەری مرۆڤە. بۆئەوەی بەختەوەر بیت پێویستە ئەوەی دەتەوێت هەتبێت، بەڵام نەك هەموو ئەوەی دەتەوێت. چونكە هەرگیز بەختەوەر نابیت! واتە بەدەستهێنانی هەموو، گشت، بەختەوەری ناهێنێت.

پان- پزیشكیگەرایی
تەندروستی بەختەوەری هێنەرە؟

پان- پزیشكیگەرایی Pan­médicalisme ئاڕاستەیەكی پزیشكی گشتییە، خۆی وەك ئێدیۆلۆژیایەك نیشاندەدات كە هەموو هێزێك بە پزیشكی دەبەخشێت. ئەم تێگەیشتنەی كۆنت–سپۆنڤیل لە كاتی شیكردنەوەی كۆڤید- 19 لە سۆسیال میدیای فەرەنسی كاردانەوەی زۆری بەدوای خۆی هێنا. هاوكات لەم تێگەیشتنە پێكدادانێک بەدیدەكرێت لە نێوان تەندروستی و بەختەوەری. لەو بارەیەوە دێڕێكی ڤۆلتێرمان بەنموونە بۆدێنێتەوە كە دەڵێت: بڕیارمداوە بەختەوەر بم لەبەرئەوەی باشە بۆ تەندروستی. ئەم وتنەی ڤۆلتێر، بەختەوەری بۆ تەندروستی باشە، بەوە شیدەكاتەوە كە بەختەوەری وا بۆ 25 سەدەیە مانای بۆ تەندروستیبوون هەیە. ڕەخنەش لە شارستانی ئێستا دەگرێت كە دەیەوێت تەندروستی بكاتە ئامراز بۆ بەختەوەری لەكاتێكا ئەوە بەختەوەرییە كە ئامرازی تەندروستییە. ئەڵبەتە ئازادی، خۆشەویستی و یەكسانیش ئامرازی بەختەوەریین، كەچی هەموو ئەوانە لە فەرەنسا وەلاوەنراون و تەندروستی خراوەتە جێیان. تەنانەت سیاسیەكانیش وازیان لە گشت بابەتەكان هێناوە و تەنیا باس لە تەندروستی هاوڵاتیان دەكەن. بەقەولی كۆنت –سپۆنڤیل لەگەڵ بڵاوبوونەوەی تەنگژەی پەتای كۆرۆنا زانست شاشەی تەلەفزیۆنی بۆخۆی برد و گشت زانستیش بریتیبوو لە پزیشكی. پزیشكیش تەندروستی كردە باسی بنەڕەتی خۆی و یەكسانیشیكرد بە بەختەوەری مرۆڤەكان.

ئەم بیرمەندە ئەو لایەنەی لایسەرەوە باسكرا، دیاردەی بایەخدانی زۆر بە تەندروستی، وەك كێشە دەبینێت. تەندروستی وەك دروستكەری بەختەوەریش بۆ پزیشكی دەگەڕێنێتەوە و ناویشیدەنێت پان-پزیشكیگەرایی. شارستانی ئێستای ئەوروپا، بە پێی بۆچوونی كۆنت–سپۆنڤیل، دەخوازێت لەڕێگای تەندروستیەوە یان پزیشكییەوە، بە جیهان و بە خۆمان و بە ئەویتریشەوە گرێماندات. ئەوەشمان پێدەڵێت كە وشەی پان (pan) لە زمانی یۆنانی گشت (هەموو) دەگەیێنێت. واتە چاوەڕوانی زۆری مرۆڤ لە پزیشكی. پان پزیشكی هەموو شتێكی لە پزیشكی دەوێت، نەك هەر تەنیا تەندروستیمان بگرە بەختەوەریش! تەندروستی لەم حاڵەتە خۆی بە دروستكەری بەختەوەری دەزانێت. ئەمەشە ئێدیۆلۆژیا نوێكەی پزیشكی لە ڕۆژئاوای ئێستا. سەرباری ئەوەی وترا، پێویستە ئەوەش بزانین ئایا تەندروستی ئێدیۆلۆژیایەكی نوێیە یان بەرژەوەندیەكی گشتییە؟ بەپێی كۆنت-سپۆنڤیل تەنگژەكە ئاراستەی سەرەكی چاخەكەمانی ئاشكراكرد، ئەمەش ناودەنێت پان- پزیشكیگەرایی. ئەم پان- پزیشكیگەراییە ئەو ئێدیۆلۆژیایەیە کە تەندروستی دەخاتە سەروی هەموو شتەكانی ترەوە. بەواتەیەكیتر، ئەم پان-پزیشكیگەراییە لەڕێگای پزیكشییەوە تەندروستی لە سەروی گشت بەهاكانی تر دەبینێت: بەختەوەری، ئازادی، خۆشەویستی، دادپەروەری. ئەم ئاڕاستەیە وادەكات هەموو شتێك ،نەك هەر چارەسەری نەخۆشی كە شتێكی ئاساییە تەنانەت كارگێڕی ژیانی كەسی و كۆمەڵایەتیش، بكەوێتە ژێركاریگەری پزیشكییەوە. ئەمەش شتێكی ڕاڕائامێزە. كۆنت-سپۆنڤیل دەڵێت: “نامەوێت مەجبووركرێم بۆ بایەخدان بە خۆم. ڕێزم بۆ ئەوانە هەیە لە ماڵی بەساڵاچوان كاردەكەن. پێمباشترە بە كۆڤید- 19 بمرم وەك لەوەی لە ماڵی بەساڵاچوان یان لە هەر شوێنێكی تر پێنج یان دە ساڵێك بمێنمەوە. ئەگەرچی دڵنیام خەڵكانێك حەز بەم قسانەناكەن”. تەنانەت گازندەی ئەم سێستەمە تەندروستیە تازەیەش لە فەرەنسا دەكات كە ڕێگری لەوە دەکات قسەی خۆمان بكەین. بۆیە دەبێت بە هەستیارییەوە مامەڵە لەتەك ئەم سێستەمە تەندروستییەدا بكەین.
ئەوەتا بە دكتۆر دەوترێت: دكتۆر غەمبارم، ماندووم، ڕاڕام : ناتوانن شتێكم بدەنێ تا چاكبمەوە؟ بەپێی كۆنت–سپۆنڤیل، غەمباری، ماندووی، ڕاڕای بەشێكە لە مرۆڤ، لێ مرۆیبوون بریتی نییە لە نەخۆشی. چۆن پزیشكی چارەسەرماندەكات؟ ئەمەش بۆ خۆی پرسیارە و ڕووبەڕووی پزیشكی دەبێتەوە. هەر تایبەت بەم لایەنە كۆنت-سپۆنڤیل لە لێدوانێك لەگەڵ Le Télégramme نموونەمان لەسەر ئەو وێنەیەی Sempé بۆدێنێتەوە كە ساڵانێك لەمەوبەر لە یەكێك لە گۆڤارەكانا بینیویەتی. وێنەكە كڵیسەیەكە كە لە ڕووی دەرەوەی بە شێوازێكی جوان كێشراوە و لە ناوەوەش ڕووگومەزێكی بەتاڵی هەیە تەنیا ئەوە نەبێت كە لەبەردەم میحرابەكەدا خانمێكی بچووكی میهرەبان وەستاوە و نوێژدەكات و دەڵێت:”” خواگیان، خواگیان من متمانەیەکی زۆرم پێتە تا ئەو ڕادەیەی كە دەمەوێت بە دوختۆرەكەم بانگتبكەم””.

كۆنت–سپۆنڤیل لە میانەی لێدوان و گفتوگۆكانی گومانناكات پزیشكی باشترین شتە و ڕەنگە چاكترین بەختیش بێت لەبەردەم سەردەمەكەمانا، بەڵام داوامان لە پزیشكی ئەوە نییە كە جێگای سیاسەت، ڕەوشت و ڕۆحانیەت بگرێتەوە. لەبەر ڕۆشنای بۆچوونەكانی خۆی ئەم فەیلەسوفە فەرەنسییە بۆ چارەسەركردنی نەخۆشیەكانی كۆمەڵگەی ئێستای فەرەنسی دەڵێت: پتر پشت بە سیاسەت دەبەستم تا پزیشكی. بۆ ئاڕاستەكردنی ژیانیشم زۆرتر پشت بە خۆم دەبەستم وەك لە پزیشكەكەم. تەندروستی بێ سامان باشترە لە سامانی بێ تەندروستی، ئەم قسەیە جارجار دەوترێت و زۆر لایەنی ڕاستیشی تیایە، بەڵام پزیشكی گرانە و لەگەڵ كاتیشا گرانتریش دەكەوێت. لەم بارەیەوە، تایبەت بە تەندروستی، ئابووری ناتوانێت بە تەنیا قسە بكات، چونكە پزیشكیش قسەی خۆی هەیە. ئابووری پێویستی بە بودجێتە و ئەویش پێویستی بە بژاردەیە. لەكۆتایشا كێشەكە پەیوەندی بە هەمووانەوە هەیە و پێكەوەش دەبێت چارەسەریبكەین. هەر ئەوەشە كە پێیدەڵێن دێمۆكراسیەت. بۆیە ئەم بیرمەندە فەرەنسییە لە دەمووەختی كەرەنتینەكە دژی دیكتاتۆریەتی پزیشكەكان وەستایەوە. ئەو دۆزەی كەرەنتین لە فەرەنسا دروستیكرد سێستەمی ڕەوشتی و سێستەمی تەندروستی ڕووبەڕووی یەك كردەوە. ئەمەش پاڵنەری بەشێك لە گفتوگۆكانی ئەم فەیلەسوفە بوو. دۆزێك هاتەئارا گشت شتێك بە تەندروستیەوە گرێدرا. تەندروستی و بەختەوەری یەكیانگرتەوە و پێكەوە ئەوەیان سازان كە پێش تەنگژەی كۆڤید -19 نەبوو. هاوكات لەم تەنگژەیە زانایان و تەندروستی كەوتنە بەری پێشەوەی گشت گفتوگۆكانیتر. ئەم تەندروستیە ئێستا بەهایەكی باڵای بۆدادەنرێت و ئەستەمە هێرشكردنەسەری.
ئایا تەندروستی ئەوەنە گرنگە كە ئێمە خۆمان تەسلیمی پزیشكەكان بكەین؟ نەخێر سیاسەت بڕیاردەدات. سیاسیەكان دەبایە گوێ لە پزیشكەكان دواتر ئابووریناسانیش بگرن. شتێك هەموو پێكەوە بیكەن و پێكەوە بڕیاریتیابدەن، ئەوەشە كۆمەڵگەی دێمۆكراسی. نەك وەك ئەوەی بینرا كە پزیشكەكان، کارمەندی تەندروستی، لە رادیۆ و تەلەفزیۆنەكان واقسەیان دەكرد وەك بڵێیت هەموو شتێك لە دەستی ئەواندایە و سیاسەت بڕیاریتیانادات. ئەمەش تەنیا لەبەرئەوەی پەتاكە تەندروستی خستە پێشیپێشەوە و پزیشكیشی لەبەر ڕۆشنای دانا. سۆسیال میدیای فەرەنسیش خۆی زۆر پێوەسارقاڵكرد.

لە جیهانا شتی زۆر لە كۆڤید- 19 سەرەكیتر هەیە

كۆنت-سپۆنڤیل لە لێدوانێك لەگەڵ Le Télégramme ئاماژە بەوە دەكات كە كۆڤید- 19 لە فەرەنسا 20000 كەسی كوشتوە( ئێستا گەیشتۆتە 30 هەزار و 451 كەس) و زۆربەشیان لە بەساڵاچووەكانن. ئەم ژمارەیە زۆرە و غەمبارئامێزیشە، بەڵام خراپ نییە ئەوە بزانین كە ساڵانە 600000 كەس لە فەرەنسا دەمرێت، 150000 كەسیش بە نەخۆشی شێرپەنجە دەمرێت، ئەی بۆ ئەم مردانانە باسناكرێت. بۆ ئەم بەزیهاتنەوەیە بە كۆڤید- 19 نەك 600000 مردووەكە؟ ئەمە جگەلەو چەند میلیۆن مناڵانەی لە جیهانا ساڵانە بە بەدخۆراكی دەمرن كە ژمارەیان 9 میلیۆنێك تێدەپەڕێنێت. جگەلەو هەزارانەش ساڵانە بە نەخۆشی ئەلزهایمەر دەمرن.
كۆنت-سپۆنڤیل گومانناكات، ئەم پەتایە ترسناكە و ڕەنگە ژیانی میلیۆنەهاش بخاتە مەترسیەوە بەس ئایا شتی ترمان نییە جگەلەم پەتایە بۆ باسكردن؟ كێشەی تریشمان هەیە با فەرامۆشینەكەین (كێشەی كۆچبەران، كێشەی تێكچوونی ژینگە و…). بۆیە ئەم پەتایە ترسناكە بەس كۆتای جیهان نییە. کەوابێت پێویستناكات ژورنالیستەكان هێندە گەورەیكەن. سەبارەت بە سۆزداریشمان بۆ قوربانیانی كۆڤید- 19 ناكرێت لە سۆزداریمان بۆ كێشەی كۆچبەرەكان زۆرتر بێت یان ئەوانەی دووچاری شێرپەنجە بوونە، كە لە ئێستادا ژمارەیان لە فەرەنسا و لە جیهانا لە زیادبووندایە.
كۆنت- سپۆنڤیل لە لێدوانێك لەتەك لێكۆ lecho باس لەوە دەكات كە لەكاتی خۆیدا پەتای “هۆن كۆنگ” لە ساڵی 1968 بووە هۆكاری كوشتنی میلیۆنەها كەس و ئەو هەڵایەشی بۆنەكرا وەك ئەوەی ئێستا بۆ كۆڤید- 19 دەكرێت. پێشتریش پەتای “ئاسیاوی” لە 1957-1958 بە هەمان شێوە خەڵكێكی زۆری كوشت و بیریشچوەوە. پێدەچێت، بەبۆچوونی كۆنت-سپۆنڤیل، سێ هۆكار هەبێت كە شێوەی مامەڵەی لەگەڵ كۆڤید- 19، لەچاو پەتاكانی پێشوو، گۆڕیوە. هۆی یەكەم جیهانگیرییە ،ئەڵبەتە بەدیوە میدیایەكەی. ئەم لایەنە هۆكارە كە ئێمە زوو زوو لەناو ڕووداوەكانی ئەم پەتایە بین و بەووردیش لە ڕێژەی مردنەكان لە وڵاتان بەئاگابهێنرێین. لێرە با ئەوەمان بیرنەچێت كە بۆ ئەم بیریارە جیهانگیری دروستكەری ڤایرۆسەكان نییە. تاعونی ڕەش لە سەدەی 14 نیوەی ئەوروپای كوشت و ئەو دەمە جیهانگیریش بوونی نەبوو. هەرچی هۆی دووەمە خێراییە لە بەدەستهێنانی زانیاریی. سەرئەنجام كەناركردنی مەرگ لەم ڕوەوە دوا هۆیە. ئەم پەتایە ئەم كەناركردنەی مەرگ پەسەندناكات. پەتاكە مەرگی بیرخستینەوە و هێناشیەوە نێو باسەكانمان. بەمجۆرە دەشێت بڵێین كە مەرگ پێش كۆڤید- 19 لەبیركرابوو. هەر بەگشتیش مەرگ كە باسدەكرێت یان بیریلێدەكرێتەوە دواتر وردە وردە وندەبێت و ئەو دەمەش كە نزیكدەبێتەوە ترس لە مەرگ دەستپێدەكاتەوە.

تەندروستی تاك یان ئابوورییەكەی؟

تەندروستی سەرووی ئابووری نییە. ئابووری خراپ دۆزی كۆمەڵایەتی و تەندروستی خراپ دروستدەكات. هەژاریش ترسناكە و لە كۆڤید- 19 زیانبەخشترە. لەم تەنگژەیە ئابووریناسان زۆر قسەیانكرد ،تەنانەت پتر لە پزیشكەكانیش، بەڵام قسەكان چی بوون؟ چ ئاقارێكیان وەرگرت؟ لەم بارەیەوە ئەوەی پەیوەندی بە كۆڤید-19 وە هەبێت ئەوەیە كە، بڵاوبوونەوەی پەتاكە بووە هۆكاری تێكچوونی شیرازەی ئابووری وڵاتان. كاردانەوەكەی لە وڵاتانی هەژار زۆرتربوو. پەتاكە نابێت ببێتە هۆكاری بایەخدان تەنیا بە تەندروستی. واتە ناكرێت بودجە هەمووی بە تەندروستییەوە تایبەتبكرێت، چونكە ئابووری بەرگەی ناگرێت و دادەڕمێت. بۆیە كۆنت-سپۆنڤیل لە لێدوانێك لەگەڵ ماڵپەڕی كات (Le Temps) لەسەرێكەوە گومانناكات هەموو دەمرین، لەسەرێكی ترەوە گوماندەكات هەموو بە كۆڤید- 19 بمرین. هاوكات ئەوەش دەڵێت: لەگەڵ ئەوەشدا كە ڕاڕام كەچی ناترسم بەم ڤایرۆسە بمرم. ترسی من زۆرتر لە نەخۆشی ئەلزهایمەرە. تووشی ئەم ڤایرۆسەش ببم پێموایە تێیدەپەڕێنم. جا بۆ دەبێت بترسم؟ ئەوەی ڕاڕایكردوم تەندروستیم نییە دۆزی لاوانە. بەهۆی ئەو داڕمانە ئابووریەی كەرەننتینەكە هێنای لاوان باجە زۆرەكەی دەدەن ئەوەش لەڕێگای بێكاری و كەوتنەژێرباری قەرزەوە. قوربانیدان بە لاوان لەپێناوی تەندروستی بەساڵاچووان كارێكی نابەجێیە. ئەوەی باوە ئەوەیە كە بەساڵاچووان لەپێناو مناڵەكانیان قوربانیان بە ژیانی خۆیانداوە كەچی بەهۆی كۆرۆناڤایرۆسەوە شتەكە پێچەوانەبووەوە. ئەمە وادەكات بوترێت كە سێستەمی پزیشكی پێویستی بە بودجێتە و ئەوەش كاتێك دەبێت كە ئابووری لە بوژانەوەدا بێت. ئەمەش لەو سەرەوە دەمانخاتە بەردەم قەرزێكی زۆرەوە كە دەبێت مناڵەكانمان بیدەنەوە.

بەپێی ئەوەی لایسەرەوە باسكرا، بایەخدانێكی زۆر بە تەندروستی ناكرێت لەسەر حسێبی ئابووری بێت. پێویستە تەندروستی و ئابووری پێكەوە بەهەندوەرگیرێن. هەژاری لە ڤایرۆسەكان زیاتر بكوژە. ناشێت دژایەتی پزیشكی و ئابووری بكرێت. پزیشكی تێچوونی زۆرە و لەسەر ئابووری گران دەكەوێت. بۆیە پزیشكی بۆ ئەوەی تەندروستیەكی چاك دروستبكات ئابووریەكی بوژاوەی پێویستە. ئەمە وادەكات ئەم فەیلەسوفە پێیوابێت كارێكی ناڕەوشتی نییە قسەكردن لە تەندروستی شانبەشانی قسەكردن لە پارە. تەنانەت ماڵپەڕی ناوبراو ئەوەش بە كۆنت-سپۆنڤیل دەڵێن : زۆر دوور نییە بەوە تاوانباربكرێن كە بایەخ بە ئابووری دەدەن لەبڕی بایەخدان بە ڕوحی مرۆڤەكان. ئەمە لەكاتێكدایە كە كۆنت-سپۆنڤیل پێوایە پزیشكی تێچوونێكی گرانبەهای هەیە. بۆ ئەو مەبەستە پێویستمان بە ئابووریەكی بووژاوە دەبێت. كەی كەرەنتین كۆتای دێت؟ ناشێت تەنیا بایەخ بە ئامارە پزیشكییەكان بدرێت ،پێویستمان بەوەیە كە بایەخ بە ئامارە ئابووری، كۆمەڵایەتی، سیاسی و مرۆیەكانیش بدرێت. تێچوونی پزیشكی لە زیادبوونە و ئەوەش داوای ئابووریەكی بەهێزمانلێدەكات. ئەم ئابووریەش دووچاری قەرزێكی زۆرماندەكات و ئەمەش كاردانەوەی ئابووری خراپ لەسەر لاوان دادەنێت. لەم بارەیەوە كۆنت-سپۆنڤیل درێژە بە قسەكانی دەدات و دەڵێت: پیرەكان لە فەرەنسا، هێندەی حاڵیبووبێتم، زۆرتر لەبارەی ژیانی ئابووری مناڵەكانیانەوە نیگەرانن تا مردنی خۆیان بە پەتای كۆرۆنا. هەرچی خودی پیرەكانە بۆ خۆپاراستنیان لە مەرگ، بەم پەتایە، خۆكەرەنتین و گۆشەگیرییان هەڵبژاردوە. بەس ئەم هزرەڤانە ئەوەشمان وەبیردەهێنێتەوە گەر وابڕوات كەرەنتین مەترسیە بۆسەر ئابووریمان و بۆسەر ئازادیەكانیشمان. كەواتە ئایندەی مناڵەكانمان لە فەرەنسا لەژێر هەڕەشەی ئەو تەنگژە ئابوورییە دایە كە كەرەنتین دروستیدەكات. هەر لەبەر ئەوە لەگەڵ قوربانیدان نییە بە لاوان لەپێناو بەساڵاچووان یاخود بە ئازادی لە پێناو تەندروستی. تەندروستی لەم دوو شتە جیادەكاتەوە: ئابووری و ئازادی. وێرای ئەوە، پێویستە ئاماژە بەوەش بكرێت كە تەندروستی بەها نییە، باشەیەكە لە باشەكان. بەهاكان خەڵك دەیانناسنەوە: دادپەروەری، خۆشەویستی، سەخاوەت، بوێری و ئازادی. بۆیە ئەم بیرمەندە لەم لێدوانە دانبەوەدا دەهێنێت كە ئامادە نییە قوربانی بدات بە ئازادی لەپێناو تەندروستی. كۆنت-سپۆنڤیل بۆ ئەوەی ئەم لایەنە زۆرتر ڕوونبكاتەوە لە لێدوانێك لەگەڵ فرانس ئینتێر France Inter نیگەرانی خۆی لەبارەی قۆناغی پاش پەتاكە نیشاندەدات، بەڵام دژی زێدەڕۆییە لەو قۆناغە بەناوی تەندروستییەوە. شتێك لە ئێستادا بەناوی تەنگژەی تەندروستییەوە دەبینێت بەس ئەم تەنگژەیە كۆتای جیهان نییە. ئەم تەنگژەیە ناشێت ژیانمان تێكدات و ئەو بایەخە زۆرەی بە تەندروستی بەساڵاچوانیش دەدرێت پێویستی بە پارەیە و ئەوەش وادەكات قەرزێكی زۆر لەسەر دەوڵەت كۆببێتەوە. قەرزەكەش لاوان لێیزەرەرمەندن. لێرە و بۆ كۆتایهێنان بەم بەشە دەپرسین: تەندروستی یان ئابووری؟ تەندروستی یان ئازادی؟ ئەو دوو پرسیارە كە بەهۆی لێدوانەكانی ئەم بیریارەوە دروستبوون بەرەو ئەوەشمان دەبەن كە بڵێن: لێگەڕێین پزیشكەكان سیاسەتی وڵات ببەنەڕێوە یان بەپێچەوانەوە؟ لێگەڕێین لەم جۆرە كاتانەدا ئابووریناسەكان ڕێنومای سیاسییەكان بكەن یان پزیشكەكان؟ ئەم لایەنانە لە بەشی دواتر دێیینەوەسەری.

—————————————————-

سەرنج: لە بەشی دواتر ژێردەرەكان بەسەریەكەوە بەردەستدەخەین.

من نیشتیمانێکم هەیە، ڕاستی هەر هی من نییە، هی منەو کەسێکی تر کردوویەتی بەموڵکی خۆیی و لەسەرخۆی ڕەقەم کردووە، واملێهاتووە بە تفەنگێکی کالیبیری دوو لوولەییەوە فیشەک دوای فیشەک بتەقێنم بەناو چاوی نیشتیمانەوە، دواتر ڕاکەمە سەر دەریایەک ئەوێ بکەم بە نیشتیمانم، دڵنیام کە لەوێش ناعەجمێم، نیشتیمانم کە دەبینم بەبەرچاومەوە بەفیڕۆدەچێ، خەساردەبێ، وێران دەبێ، دەریاکە جێدەهێڵم و ڕادەکەمە، زەمینێکی تر کەچی نایبینمەوە، دەریایەکی تر هەر نابینمەوە، ئەم نیشتمانە تووشەش لێم نابێتەوە، لێرە وەختێکی زۆرم لەم نیشتیمانە کەئابەیەم بەسەر و تەمەن برد، ئەبڵەق بووم، هەمووی بەفیڕۆ و وێران چوو، زۆر سەیرە ئەم نیشتیمانە تێشمان هەڵدا هەر بەهەشتییە!
هەموو مێشک و بوونمان کردووە بەدەمی ئەم نیشتیمانە، زۆر عەنتیکەیە بەکێشەی دەروونی کردووین، نیشتیمانمان بۆ چییە لەم بێتاقەتیە و قەڵسیەدا ئاوێک نەکا بەو ئاگرەی دڵمان؟
نیشتیمانی داماو، خۆت داماو مەکە، نیشتیمان کە خۆت داماو ئەکەیت حەجمی زلیەتیت زۆر بچووک ئەبێتەوە، چیتر دڵم لەسەر سینگت دانانێم، چیتر بەرەو ڕووت نایەم، چیتر دەستت لێنادەم و خۆمت پێوە نالکێنم.
ئیکتیفا بەهەموو شتێکەوە ئەکەین، نیشتیمان نەبێ، لەبێ نیشتیمانی فرمێسکمان وا قەتارەی بەست، لەم نیشتیمانە سەمەرەیە خەریکە هەناسە بەلاشەکەمان نامێنێت و توونتر هەناسە دەدەین!
نیشتیمانی من و هی من نەبوو، ئەو پەیڤانەی کە لەزارمەوە بۆت دەڕژێنم، زۆر بەلاری دەیڕژێنم، بۆیە لێرە بەبێ دوودڵی بەسەرتا دێم، ئەی نیشتیمانی بۆ خۆت نەبوو، بۆ منیش نەبوویت، کەمێک زووتر پێم ڕابگە، ئەو ڕەنگە مەیلەو سەوز جەرگییە مامزییە کە هەتبوو، ئێستا لێم گۆڕاوە بە ڕەنگێکی بۆزی چڕووچاو عەسەلی، دەستی ڕاستیشم لەباوەشت کشاندۆتەوە و بەدەستی چەپیشم چیتر بۆت ناخورێنم، کاتێک کە لێت دووردەکەومەوە هەڵبەستێک لەناومدا پەیدا دەبێ، بەرۆکی تەنیایم دادەدڕێت!
چیتر سەرنجت لێ نادەم و بەبەژن و باڵای کەلاکتا هەڵنادەم، شێوەت بەدیناکەم و ونی دەکەم، بەڤۆڵتاجی وڕێنەش نایەیتەوە یادم، لەوڕۆژەوەی دەرگات لەسەر کڵۆم کردووم، خەونەکانم بۆنی تۆزیان لێ دێت، ئاواتەکانم بۆنێکیان گرتووە کە لەڕەنگی مارمێلک دەچن. گلەییم لێ مەکە ئەی نیشتیمان چیتر ناتخورێنم، چیتر بەمانەوەم هەوای نووسینەکانم بۆت ڕۆمانسی نابنەوە، زوو زوو شێوەیەکی کەللەڕەقیان پێدەدەم تا نەچیتەوە بەگژ خۆتدا، نامەوێت بمێنمەوە بەڵام کە ڕۆشتم ئەوکات دەتڕۆمانسێنم!
بۆ لەمەودوا بەدەستی لای ڕاستم سەیرت ناکەم، بەدەستی لای چەپم کە سەیرم کردی مۆڕەت لێ ئەکەم، کە لاشم بردی تفێکت نەزری گەردەن ئەکەم.
ئەی نیشتیمانی بێ چڕووچاو، لێرە زۆر لەناو بێدەنگیەکی قووڵ و ئارامیەکی درێژدا خەسام، تا سەرم چوو هەناسەشم بەستای!
خەریکە بارمان پێ دەکەی، جێی خەو و خۆراکمان پێ لێژ و تەخت دەکەی، نازانین لە بەلەزیی خۆمانە بۆ نیشتیمان واهی دەمانگەوزێنێت، یان لە نیشتیمان بارکردن و سوارکردنی خۆمانە!
چیتر گلەیی مەکە، چیتر ناتخورێنم.

……. هەرێمێکی داتەپیو ، دەسەڵاتێکی چەتە مێش بە لایا بڕوا گیرفانی ئەگەڕێ شتێکی دەستکەوێ ، حکومەتێکی دابەستە بەس سەری رازی بوون رائەوەشێنێ و بەرد قسە بکا وەزیرەکانی نوتق ناکەن مەگەر لە مەتبەخەکانی ماڵەوەیان، پارلەمانێکی کارتۆنی بۆ دەستبەرزکردنەوە و معاشێکی چەور وەک چەوری سفرەکانیان ، گەر جار و بار وورتە وورتێ یان بۆڵەبۆڵێکی لێوە بێ هەر رۆژێکە و لەگەڵ معاشا گلەیی و رەخنە هەر لەبارەگای حیزبەکان ئەمێننەوە ، ئابووریەک کەس نازانێ چ سیستەمێکە ، رۆژێ سەربەخۆ ، رۆژێ وابەستە ، تاوێ فیدراڵی و دەمێکی تر هەرێمایەتی، کەرتی تەندروستی رووخاو ، خوێندن و پەروەردە لەئاستی سەفر گەر لە ژێرەوە نەبێ ، ئاست و ستانداری بژێوی خەڵک ناکرێ بەروارد بکرێ بە “سۆماڵ” ، تویژێک مەمرە مەژی و توێژێکی تر لەسەر قاسەی داهات و قووتی خەڵکی بێ دەرامەت ئەژین ، جەندرمەی تورکی لە سەیتەرە لەگەڵ برا پاراستنەکانیان داوای هەویە لە خەڵک ئەکەن ……ئەمانە و دەیان نمونەی تر دیمەنی ئەمڕۆی ئەوەیە کە پێی ئەڵێن ” قەوارەی هەرێم “!!!کە جگە لە نەگبەتی و نەهامەتی چی تری بۆ ئەو خەڵکە ئاساییە داماوە نەبوە و نابێ ، هەرێمێک بەناوی خەڵکی کوردەوە بودجەی ئەخورێ ، دزی لێ ئەکرێ ، سوپای داگیرکار ی وەک تورکیای لێ جێنشین ئەکرێ و خیانەتی نیشتمانی بە نوێژی نیوەڕۆ لێ ئەکرێ ، مووچەی خەڵک ئەخرێتە بری قەرز و دزی بنەماڵەیەک هەردەم لە هەموو سەنگەرێکا بوون تەنها سەنگەری خەڵکی کورد و بەرگری لێی نەبێ ، قەوارەیەک لە لایەن کۆمەڵێک مافیای خاوەن هەڵگری تاج و نەجمەی ئاش بەتاڵ وەک حەصانەیەک بەکار بێ بۆ برسی کردن خەڵک ، دزینی بودجەی خەڵک ، مەحروم کردنی خەڵک لە داهاتی خاک و نیشتمانی خۆی ، لووش یانی ئەو پارەیەش کە لە بەغاوە بۆ خەڵک ئەنێردرێت ، خەشنۆش کردنی هاوکاری بەغا و خێرخوازان لە بەرنگار بوونەوەی کۆرونای دووەم ، چونکە لای بەندە دەسەڵاتی هەرێم کۆرونای یەکەمە… ئیتر کاتی ئەوە هاتوە کە بپرسین : ئەم قەوارەیە شەڕ و لەعنەتی بۆ خەڵک زۆرترە یان خێر و بەرەکەت ؟ بە بێ وەستان و بەبێ گومان شەڕ و نەگبەتی و هەژار بوون و سووکایەتی نەتەوەیی و هاووڵات بوونی ئەوەنە زیاترە کە ناپێورێ وەک شاخ و چاڵ ، هەر رۆژێکی تەمەنی بوونی ئەم قەوارەیە خەڵک زیاتر ئەکەوێتە قوڵایی نەهامەتی و بێ ئومێدی لەسەر هەموو ئاست و بوارە جیاکانا و دەرباز بوون لێیان ئاسان نابێ و مەترسی ئەوەش هەیە کە بوونی ئەم قەوارەیە بەم میتودە مافیانەیەی ئێستای لەبەردەوام بوونی و درێژەیان بە تەمەنی بگەینە رێگەیەکی داخراو و مانەوەی رژێمەکەی هەولێر / بارزان ببێ بە ئەمری واقیع و هەتا مابین بڵێین ئەم نانە بەو ڕۆنە !!
بەڵام خۆشبەختانە ئێستاش نەچوە بچێ ، سەرەڕای هەموو مەشەقەت و زەحمەتێ ، سەرڕای هەموو دژایەتێکی دەسەڵات بەرامبەر بە خەڵک ،ئێمەی خەڵکی سلێمانی پێویست ناکا چیتر باجی بێ ئەقڵی ژێر چەتری قەوارە بەین ، جیتر دەستەوسان دانەنیشین چاوەرێ بین وەک خێر و سەدەقە لە لایەن ئەو بنەماڵەیەی بە ” صۆرە” ناومان ئەبەن مافی بژێوی خۆمان لە داهاتی خۆمان وەربگرین ، حیزب و پاشکۆکانی ئەو دەسەڵاتە کەیفی خۆیانە چۆن ئەڕواننە دەسەڵاتی مافیای کوردی ، خەڵکی سلێمانی لەوەتەی هەیە باچی یاخی بوون و هەڵوێستی خۆی ئەیا ،ئەمجارە بە پرۆژەی ” بە هەرێم کردنی سلێمانی ” کە مافێکی هەم دەستووری و هەم ئیداری و هەم یاسایی خۆیەتی کە شارەکە بەیەک دەنگ و دەنگمان بخەینە سەر دەنگی یەکتر بۆ ئەوەی پایتەختەکەی بابان خۆی بڕیار و مافی چارەنووسی خۆی دیاری بکا کە بە هەرێم کردنی شارەکەیە، خۆمان خاوەنی داهات ، بودجە ،بژێوی خۆمان بین ، بەمەش نە دستدرێژی ئەکەییە سەر کەس و نە مافی کەس ئەخۆین ، بە پێچەوانەوە ئەمانەوێ مافی خۆمان لە شارەکەی خۆمانا پراکتیک و جێبەجێ ئەکەین ، سەیرە بنەماڵەیەک ئەجیندا و مەرامی خۆی بسەپێنێ بەسەر هەموو هەرێما !! بەڵام ئێمە لەشارەکەی خۆمانا نەتوانین خۆمان ساحێبی خۆمان بین و قەتیس ماوی یاسا جەنگەڵیەکانی بنەماڵەیەک بین ؟ بۆ؟بنەماڵەیەک ببڕ و بکوژی هەرێم و قەوارەیەک بێ ، بەڵام ئێمە لە شارەکەی خۆمانا نەتوانین چۆنمان ئەوێ وا بژین کە ئەمەش خواست و هیوا و نهێنی دڵی نزیکەی یەک ملیۆن و پێنج سەدهەزار کەسە … ئێمە نامانەوێ چیتر لە ژێر ناوی ئەمری واقیعی قەوارە ویەک پارچەیی هەرێم باجی کەساسی و بێ دەسەڵاتی بەین و خەڵکان و کەسانێکی تریش هەر بەناوی یەک پارچەیی هەرێمەوە پاشا ئاسا بژین و فەرموون ئەوەش مێژوو بزانین کاممان بۆ بەرنگاری لە کورد و مافی تاکی کورد زۆرتر زیاترمان کردوە ،، کاممان لە سەنگەری نیشتمان پەروەریا خوێناوی ترین ؟! وەڵامەکە قورس نیە ، چەن رۆژێکی تر یادی 31/ی ئابە…………..قەوارەتان پیرۆز……….

شیری ڕەش شیری سنگی ژنێکی نوسەرە کەهەمیشە نەنکی ئاگاداری دەکاتەوە کەخەم نەخوات .چونکە هەرچەند خەم بخوات شیرەکەی زیاتر دەترشێت.. خانمی نوسەر هەرچی دەکات ناتوانێت لەبیری بکات کە شیرەکەی چۆن دەترشێت و ڕەش هەڵدەگەڕێ.
ئەم کتێبە چیرۆکی ململانێی ژنێکی نوسەرە لەگەڵ “خود”ە ناجێگیرەکانی ناو خۆی ,نێوان ئەو ژنەی کە دەیەوێت ئازاد بێت و لەهەر شوێنێکی زەوی ویستی بژی و هەرگیز جێگیر نەبێت. بەڵام قەدەر وادەکات هاوسەرگیری بکات لەکاتێکدا پێشتر هەرگیز نەی ویستوە هاوسەرگیری بکات و جێگیر بێت. بەهۆکاری ئەوەی هەمیشە کتێبەکانی بەهاوسەری خۆی داناوەو, پێشی وابوە هەرگیز پیاوێک ئامادە نیە بێتە هاوسەری دووەمی ژنێک.
یەکەم جار کە ئەم کتێبەم خوێندەوە 2 ساڵ پێش ئێستا بوو, ئەوکات منیش وەک نوسەر پێم وابوو, کەهەرگیز ناتوانم دەست بەرداری ئەو ئازادیە بم کە لە تەنهایدا هەیە, بەڵام رۆژێک عەشق بەردەرگای دڵ دەگرێت وداگیری دەکات, ئەوکات دەبینە داگیرکراوێک کەمەعشوق هەموو بونمان دەبات,لەگەڵ ئەمەشدا ئەوەی کەنابێت بیبات, یان ڕاستر بڵێم ئەوەی کەنابێت بهێڵین بینات(ئازادی)ە لەعەشقدا, دەبێت هەردوو عاشق و مەعشوق لەعەشقدا ئازاد بن ئەگەر وانەبێت ئەوا عەشق مانایەکی نامێنێت. ئەگەر ئازادی و عەشق بەیەکەوە بون, ئەوکات بەیەکەوە بوون لەگەڵ مەعشوق دا ئاسانتر دەبێت نوسەر لە ڕۆمانەکەدا بەم شێوەیە پێناسەی خۆی دەکات(من نوسەرم, من کۆچەریم, من جیهانیم, من عاشق سۆفیگەراییم, من ئاشتیخوازم, من ڕووەکیم )لەهەمان کاتدا ژنیشم
نوسەر لە ڕۆمانەکەدا دەکەوێتە شەن وکەوکردنی “خود”ەکانی ناو خۆی لەهەمان کاتیشدا دەکەوێتە شەڕی ئەو بەشانەی خۆی کەهەریەکەیان بەجیا ئەیانەوێت ئەو بەکاربهێنن و ببنە دەسەڵاتداری خودی گەورە..
)لەوانەشە هەموو ژنێک لەناو حەریمێکی بچووکی ناوەوەی خۆیدا بژی و هەر ئەو دژبەیەکی و ناتەبایی و نەگونجانەی نێوان خودە ناکۆکەکانی ناو خۆمان بێت, کەبەتەواوی بمانکات بە خۆمان )
هەرجارەو بەپێی سیستەمێک لەگەڵ ژنە پەنجەییەکانی ناو خۆی هەڵسوکەوت دەکات, جارێک پاشایەتی, جارێک دیکتاتۆری لەکۆتای دا دیموکراسی دێت بەڵام دیموکراسیش تەختێک نیە لە گوڵ.
لەڕۆمانەکەدا بەر ژیانی زۆربەی ژنە نوسەرەکان دەکەوین, ژیانی ژنە نوسەرەکان و پەیوەست بە هاوسەر و مناڵەکانیان دەخوێنینەوە..
پەیوەندی ئەو ژنانەی ژیانی خۆیان کردە قوربانی تا هاوسەرەکانیان بنوسن, یان ئەو ژنانەی بەلەدایک بونی مناڵێکینا ئیلهامیان بۆ هاتوەو بونە نوسەری بەناوبانگ ..وەک نوسەری زنجیرەی(هاری پۆتەر ) کە دوای لە دایک بونی مناڵی یەکەمی دەستی کرد بەنوسینیکرد
نوسەر لە ڕۆمانەکەدا بەردەوام لە دڵەڕاوکێدایە سەبارەت بە هاوسەرگیری و مناڵ خستنەوە.. باس لە سۆنیا ی هاوسەری تۆڵستۆی دەکات, سۆنیا نوسەر نەبوو بەڵام ئەوپەڕی هەوڵی خۆیدا تا هاوسەرەکەی بنوسێت ئاگای لەمناڵەکان ئەبوو, ئەیبردنە دەرەوە تا تۆڵستۆی بێزارنەکەن.. بەڵام کوا….? کوا ناوی سۆنیا کوا رێز و تەقدیر بۆ ئەوژنە,من بەش بە حاڵی خۆم بەهۆی ئەوەی تۆڵستۆی کەلە کۆتاییەکانی ژیانی دا ویستی زەوی و زارەکەی ببەخشێت بە هەژاران و سۆنیا ڕازی نەبوو وام زانیوە سۆنیا غەدری لە هاوسەرەکەی کردوە بەڵام پاش بڵاوبونەوەی یاداشتەکانی سۆنیا ئەوکات زانیم سۆنیا کێ بوو, سۆنیا چی کرد..
ئەی ئەگەر پێچەوانەوە بوایە? سۆنیا نوسەر بوایە
هاوسەرەکەی چی بۆ دەکرد تا بنوسێت..?
کەم نین ئەو ژنانەی کە بۆ ژیانی هاوسەرگیری دروست نەبوون, بەرگەی ژیانێکی لەو جۆرە ناگرن
نمونەی ئەوان سێلڤیا پلات کە سەرباقی هاوسەرگیری هەر بەردەوام بوو لە نوسین پاش ئەوەی لەگەڵ هاوسەرەکەی کێشەیان بۆ دروست بوو, هاوسەری سێلڤیا سەرباقی هەبوونی دوو مناڵ لە سێلڤیا ,لەگەڵ ژنێکی تر پەیوەندی هەبوو شەوێک سێلڤیا بانگی دەکاتەوە بۆ ماڵەوە تا دوبارە دەست پێبکەنەوە, بەڵام ئەو دەڵێت کە ئەو ژنە دووگیانە. پاش ڕۆشتنی ئەو سێلڤیا نانی بەیانی مناڵەکان ئامادە دەکا و لەژورەکەیان دای دەنێت دواتر دەرگاکان دادەخات و گازی چێشت خانەکە دەکاتەوە و ئارام ئارام هەڵیدەمژێت و کۆتای بەخۆی دێنێت.
ژنێکی نوسەر واتە چی..? ژنێک عاشق بە کتێب ژنێک کەلەگەڵ بۆنی مەرەکەب دەژی
بڵێی هاوسەرگیری ئەم ژنە نوسەرە چۆن بێت?
لەگەڵ پیاوی ناو کتێبەکان عاشقی پیاوێکی دیکەش دەبێت, لەگەڵ پاڵەوانەکەی خەیاڵی, پیاوێکی دیکەش دەکاتە پاڵەوانی خۆی..
وەک کۆچەر ئەبوبەکر دەڵێ پیاوە کاغەزیەکان, عاشقترن لە پیاوە گۆشتیەکان.
ئەگەر هاوسەری ژنێکی نوسەر بزانێت پێش ئەو ژنەکەی دڵداری تۆڵستۆی بوە,
یان جەندین شەوی لە ژورەکەی “کافکا “دا بەسەربردوە و کافکا دڵی داوەتەوە و بەیەکەوە بێداربوون و بەشەقامەکانی پراگ دا پیاسەیان کردوە.
بڵێی ئاسای بێت بۆ پیاوێک هاوسەرەکەی دڵی بە پۆستێکی تازەی فەیسبوکێکی نوسەرێک بکرێتەوە ,کەیەکێکە لە چیرۆکە کۆنەکانی و کاتی خۆی لەقۆناغی زانکۆدا خوێندویەتیەوە و ئێستا کە دوبارە دەیخوێنێتەوە شادیدەکات .
ئەی ئەگەر ژنێکی نوسەر ببێتە دایک ,ئاگای لەپیاوەکەی خەیاڵی و پیاوەکەی تەنیشتی بێت
چاودێری منداڵی یەکەمی کە(کتێب )ە و لەگەڵ منداڵەکەی باوەشی دەکات.
ئەلیف لە چاوپێکەوتنێکدا پسیاری هاوسەرگیری لێدەکرێ…
وەڵامی ئەو ئەوە دەبێت کە من هاوسەرگیری ناکەم ئەگەریش بیکەم لەوانەیە لەگەڵ پیاوێک بیکەم کە پێشتر هاوسەرگیری کردبێت و منداڵی هەبێت بۆئەوەی منداڵەکانی بەخێوبکەم..
پاش ماوەیەک کە وتارەکە بڵاو دەبێتەوە بە ناونیشانی بە تاسەی بون بە باوەژنم بڵاو دەبێتەوە.

(کایەی ئەدەب هیچ جیاوازیەکی لەگەڵ دارستانێک لە خودێکی ڕامنەکراونیە ) مندالەکان بەناوی دایکیانەوە بانگ ناکرێن, نازناوی باوکیان هەڵدەگرن, دوای هاوسەرگیریش نازناوی هاوسەرەکانیان, کچان هەمیشە دەبێت لەنێو کایەی ئەدەبدا بن.

شیری ڕەش
لەچاپکراوەکانی ناوەندی غەزەلنووس ە بۆ ساڵی 2018
ڤیەننا سەلام بەوەرگێڕانێکی ناوازە لە ئینگلیزیەوە کردویەتی بە کوردی.

مانەوە یاخود دەرچوونی گۆڕان لەدەسەڵات هیچ لە دۆخەکە ناگۆڕێت، گۆڕان چیتر کەڵکی ئۆپۆزسیۆن بوونی نەماوەو ناتوانێت هیچ گۆڕانکاریەک بکات، چونکە ئەم بزوتنەوەیە هیچ ڕوئیایەکی سیاسی ڕوونی نەبووەو نیە، چیتر ناتوانێت دەستکاری سیستمی سیاسی بکات، تەنیا دەتوانێ لەناویدا بمێنێتەوە بۆ نووسینەوەی یاداشتەکانی کۆتایی تەمەنی.

ئەم قۆناغەی ئێستا تیایداین تازە نیە وەک زۆرانێک پێیان وایە، بەپێچەوانەوە قۆناغێکی چەقبەستووی مێژووییە ، کە حەفتا ساڵ تەمەنیەتی، زۆر مەحاڵە گۆڕین و باشکردنی لە دەست گۆڕان بێت !، چونکە گۆڕان خۆی سەر بە هەمان مەنزومەی سیاسییە لەڕووی کرداری و فکریەوە ! .

پوکانەوە بەتامی سەرکەوتن، ڕەنگە زۆرانێک هەبن بڵێن گۆڕان وەک ئەوان نەوتی نەدزیووە، یان خۆ گۆڕان نیە مووچەی خەڵک نادات، خۆ گۆڕان نیە بندیوار و خانەنشینی نایاسایی هەیە،کە هەموو ئەمانە دیوە ئاشکراکەی حوکمڕانی هەرێمن، بەلام ئێستا گۆڕان بەشدارە نکۆڵیش لەوە ناکات، خۆزگە پێشتر وەک ئێستا ڕوون دەبوو هەتا ئەم هەموو ووزە مرۆییە ناڕازیە کپ نەبووباو بەفیڕۆ نەچووبا. جگە لەم ڕاستیانە بە دەلیلی ئەوەی گۆڕان هەموو ئەمانە دەزانێت و هێشتا لەگەڵیان بەهەردوو دەست سەوڵ لەم بەلەمە شکاوەی دەسەلات دەدات لەبری دەستبەرداربوونی پەیمانی بەردەوامبوون دەدات، هەر بۆیە لەهەموو ئەم کردە نائەخلاقیانە بەشدارە.

بەردەوامی گۆڕان بەم جۆرە هێنانەدی هەموو ئامانجەکانی دەسەڵاتە، ڕۆچوونی زیاترە لە لیتەی بزنسی دزی کوردایەتی، سەختتربوونی بارودۆخی خەڵکە بەهۆی دەسەڵاتی چەتەگەری کوردی، گۆڕان هەر تەنیا شەقامی بێ ئومێد نەکرد لە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی و فشارکردن، ئەوانەشی بێهیواکرد کە مەستانە ڕێککەوتنامەیان بەچارەسەر دەزانی و بڕوایان بەچوونە دەسەڵات هەبوو پێیان وابوو عەلی عەونیەکان چاکسازی دەکەن .

جگە لەوە گۆڕان ڕەشترین لاپەڕەو تابلۆی مێژوویی نەخشاند بۆ ڕێککەوتنامەی سیاسی بەهۆی هەلپەرستی و پۆستخوازی سەرانی دانوستانکارو بەشدار لە حکومەتی شکستخواردوو، بەدەلیلی ئەوەی ڕێککەوتننامەی گۆڕان و پارتی لە ١٨ مادە پێکهاتووە هەتا ئێستا جگە لە خاڵی حەوتەم کە وەرگرتنی هەندێ پۆستی وەزیری و مدیر عامیە، هیچ خاڵێکی تری لێ جێبەجێ نەکراوە، جگە لەوە بۆ بەڵێنی کشانەوە لەحکومەتیش دووجار کاتی تەواوبووە هەر باسیشی ناکات، ئەمەش بەمانای گەورەترین شکستی ئومێدی سیاسی خەڵک دێت، چونکە ئەو دەنگانەی گۆڕان دەنگی خەڵکی بەشمەینەت و ستەملێکراون ناڕازی بوون ،ئاخر ئەم خەڵکە لەمێژووی ناشیرینی سیاسی حیزبایەتی و کوردایەتیدا شکستی وایان نەخواردووە چ بە شەڕەناوخۆییەکان چ بە ئەنفال و کیمیاباران چ بەدزی و تالانی سەرانی کوردایەتی بەدرێژایی بوونیان لە گۆڕەپانی سیاسیی ، بۆیە پوکاندنەوەو هەڵوەشاندنەوەی گۆڕان بەر لە حیزبەکانی تر ئەرکێکی تەواو ئەخلاقی و نیشتمانیە ، پێویستە بەر بەو بزووتنەوەیە بگیرێ کە کە کۆمەڵێ کەس بەدەنگی خەڵکی بێ مووچەو بێکار بازرگانی پۆست و پلە دەکەن لەگەڵ ئەکبەر چەتەکانی کوردو کوردایەتی کە بەڕای من هێشتا ئەم چەتانە لەچاو داڕزاوی و هەلپەرستی ئەم جەماعەتە بەحەفتا ئاو شۆراونەتەوە، چونکە هیچ نەبێ ئەوان نکۆڵی لەدزی و گەندەڵیەکانیان ناکەن،یاخود بەناوی چاکسازی و گۆڕانکاری هێزو ووزەی شەقام و خەڵکی ناڕازی ناکوژن و نایکەن بە کاڵای قومارە سیاسیە قێزەونەکەیان ،ئەوان بەبێ منەتی دەنگدەری خۆیان هەیەو بەهەر جۆرێک بێت ڕامیان کردوون، هاوشێوەی گۆڕان نەیانخەڵەتاندون خەڵکیان بە نانبڕین دا بۆ نان پەیداکردنی خۆیان .
هەر بۆیە بەخوێندنەوەیەکی جەریئانە بۆ ئێستامان، دوور لە سۆزو تەحەیوز حیزبی و ئایدۆلۆژی ،تێدەگەین پوکانەوەی گۆڕان زەرورەتەو کەوتنی یەکێک لە پایەکانی قەڵای دزی و مافیاگەری کوردایەتیە.

هۆنراوه‌كانی “كاكه‌ ڕه‌ش رواندزی” كۆمه‌ڵی هۆنراوه‌ له‌ خۆده‌گرێت له‌ نووسینی ره‌شاد محمد ساڵح سعید ناسراو به‌ “كاكه‌ره‌ش رواندزی” .
هۆنراوه‌كان گوزارشت له‌ خۆشه‌ویستی نیشتمان و خاك ده‌كه‌ن له‌ لێدوانێكی تایبه‌ت رایگه‌یاند” جگه‌ له‌ خه‌باتی پێشمه‌رگه‌یاتی وه‌ك هه‌ر شاعیرێك حه‌زم له‌وه‌ بووه‌ خۆشه‌ویستی خۆم بۆخاك و وڵاتاكه‌م له‌ رێگه‌ی هۆنراوه‌ ده‌رببڕم “
هه‌ره‌وه‌ها ووتی” به‌رهه‌می زۆرم هه‌یه‌ به‌ڵام پێوسته‌ هاوكاری بكرێن بۆ ئه‌وه‌ی به‌چاپیان بگه‌یینین”.
دیزاینی به‌رگ (محمد سۆفی ره‌حمان و موخلیس سه‌ید جه‌بار) كۆمپیته‌ر ( بژار سلێمان یونس).
نووسه‌ر وه‌ك وه‌فایه‌ك كتێبه‌كه‌ی پێشكه‌ش به‌ دایكی كۆچكردوی كردوه‌.
ره‌شاد محمد ساڵح سعید ناسراوه‌ به‌ “كاكه‌ره‌ش رواندزی” له‌ ساڵی 1961 له‌ شاری رواندز له‌ دایك بووه‌، قۆناغی بنه‌ره‌تی له‌ قوتابخانه‌ی پاشای گه‌وره‌ ته‌واو كردوه‌ ناوه‌ندی و ئاماده‌یشی هه‌ر له‌و شاره‌ ته‌واو كرده‌یله‌ ساڵی 1996 له‌ په‌روه‌رده‌ی هه‌ولێر ده‌بێته‌ مامۆستا ژیانی هاوسه‌ری پێكهێناوه‌ خاوه‌نی دوو كوڕو كچێكه‌ ئێستا له‌ شاری ڕواندز له‌ قوتابخانه‌ی ڕه‌زانی بنه‌ره‌تی مامۆستایه‌.

ڕواندز

ڕواندز به‌رز و بڵندی خۆشه‌ گه‌ری و خه‌ره‌ندی
پانك وپاركی گه‌شتیار جێی ڕاوگه‌ی دۆست و یاری
ئاوی بێخاڵ وجندیان بۆته‌ سه‌رچاوه‌ی ژیان
ڕواندزم شاری شاران پێته‌ختی میری سۆران
قوربانت بم شاره‌كه‌م ئه‌ی شاره‌ ڕازاوه‌كه‌م
هه‌وڵ و تێكۆشانه‌كه‌م بۆتۆیه‌ ئه‌ی شاره‌كه‌م
شوێنی سه‌یران و گه‌شته‌ به‌هاری وه‌ك به‌هه‌شته‌
پڕچیاو دۆڵ و ده‌شته‌ ڕواندز وه‌ك به‌هه‌شته‌

ئاماده‌كردنی : كامه‌ران حاجی ئه‌لیاس

ڕۆمانی پاشەڕۆ، گوزەرێکە بە کۆمەڵگای کوردەواری دوای ڕاپەڕین. ١٨٠ لاپەڕە، دەزگای رؤی للطباعة و النشر چاپ و بڵاوی کردووەتەوە لە سلێمانی و کەرکوك.
کەرکووك. کتێبخانەی مامۆستا بەکر، شەقامی ئەوقاف. کتێبخانەی دیالۆگ، شەقامی جمهوری.
سلێمانێ. ناوەندی ڕۆشنبیری ڕەهەند
کتێبخانەی ڕۆمان، تەلاری سیروانی نوێ.

( ١ )
ڕێبوارێ بارانی بردە ژێر دارێ،،
چەتری سەری کردە بەلەم ،،
تەمیش باڵی پێگرتە ،،
نێو بێستانە تاریکەکانی چاو…
دەرچە تەنها لە نمە ووردەکانی…
ڕوخساری ئاسمانە، بە خۆی ووت..
کەمانچەژەنی نیوەشەویش،،
دودڵی هەورێکی لە مانەوە،،
بەسەر شارێک لە خەما ژەنی،،
جگە لە خۆی، چەندیین تارمایی تر،،
هاوسەفەری بوون لە شارە زۆرە کانا،،
هەر شارێک خەوێکی نوێیە،،
دوور لە دارستانە خۆڵەمێشیەکانی تەنیایی،،
پاشان کە باڵەکانی مراوی دڵێکی شکاو،،
لە ڕوخانی پەیکەری پاکێتی،،
دای لە شەقەی باڵ ،،
بە ناو ئەفسانەی نێو دورخەکانی غوربەت،،
چیتر بوارری گەڕانەوە بۆ دواوە نیە،،،
ئیتر ئەی فریشتە باڵشکاوەکانی…
کەنارە قەترانیەکانی ئەشکەنجەی سەفەر،،
بۆ شەوێکی تری فەناش بێ بمێننەوە،،
بەڵام تۆ گەرچی لە بارانا توایتەوە،،
وەک نورێکی خواوەندی زەردەشت،،
دەبریسکێیتەوە و دائەمرکێیت و دروست ئەبیتەوە،،
قاز و قوڵنگە زەردەکانی بەهەشت،،
بە لای مێرگی هێمنی تۆدا تێپەڕین،،
بە پێکەنینەوە ڕازی بوویت،،
نمە بارانەکە جەستەت بتوێنێتەوە،،
وەک ئەوەی هییچ شتێکیش ڕوی نەدابێ،،
ڕوخسارەکانی تر، گرنگی نادەن،،
تۆی تەمێک پێشتر لە شاردا بووی، …
دات لە شەقەی باڵ، ،
وەک مەلێکی خۆڵەمێشی بێهودەیی،.،
وەک ئەوەی هییچ شتێک روینەدابێ،،
هییچ شتێک نەشکابێ،،
بەڵام کێ ئەتوانێ…
ئاگری دوودڵی ڕۆح ،،
لە سەفەرا بکوژێنێتەوە؟
بەڵام لە دوای پەرتبوون،،
بە کەنارە زۆرەکانی ئەو دیو…
دورخەکانی ئارامی درۆ،،
سەدان تەرمی وەک خۆی،،
بە شارە زۆرەکانا پەڕش و بڵاون،،
وەک بڵێی لە سوتانی ڕۆح ناوەستن،،
تاوەکو شتێک دەستگیر نەکەن،،
تۆ چرپانت،،
بەسە چیتر پەرت مەبە،،،
خۆری دڵت پارچە پارچە مەکە،،
تەنها ببە بەربازی گڕینی…
نیو تونێلی ڕەشی تەنیاییم

( ٢)
سرووتی توانەوەیە ،،
کاتێک هەورەکان ڕژانە ..
قژی کاڵی ئافرەتێک،،
بە ڕەهێڵەوە شەقامەکانی کۆکردەوە،،
هەر نمەیەک ،،
لێوێک،،
هەر نمەیەک،،
شکۆفەیەک،،
هەر نمەیەک،،
دەنووکی کۆتریك،،
لە پەنجەرەی تەنیایی،،
هەر نمەیەک،،
پەنجەی گڕینی بروسکەیەک،،
ئافرەتێک هەر خۆی،،
کەمووڵەی جەستەی بردە بەردەم نمەکان،،
تا پڕ بێ لە شەرابی ئاو،،
هەر خۆی پەیکەری بەردینی ،،
بردە بەردەم شەختە باران،،
تاوەکو خۆڵ و لم و بارووت و سیانید و قەوزەی ڕەشی ساڵەکانی نەهاتی لێ ڕاماڵێ،،
ئەمڕؤ لەسەر پردێک،،
باران ئافرەتێکی ڕەشپۆشی دڵ سپی ئەتوێنێتەوە،،
ئەمرۆ باران شار ئەتوێنێتەوە،،
ئەمڕۆ،،،
لەسەر کاغەزی با،،
تنۆک تنۆک، نمە…
ڕۆمانی بارین …
بۆ ئافرەتێک ئەخوێنێتەوە

( ٣)

بۆ تێگەیشتن لە پەیامی…
زێوانی سەر سنوورە قەدەغەکراوەکان،،
نهێنی دەریا لە خۆما کۆ دەکەمەوە،،
پێش ئەوەی کەشتی…
نێو باهۆزی شەویش پێ بزانێ،،
خۆم ئەترازێنمە جەنگەڵەکانی خۆشبەختی،،
کاسێک لەئاوی نەمریش،،،
لە شیعرێکی بەدنەفرەتا ئەفڕێنم،،
ئیبلیسە خومارەکان بە شەرابی یاخیبوون،،
لە هۆنراوەی بروسکەی یاخی .
لە خواوەندە بێئاگاکان ..
لە ئازاری مرۆڤە ڕۆحکونەکان،،،.
تەرتیلەکانی بەددنەفرەتبوونیان دەستگیر بووە،،
لە پەڕە پەڕش و بڵاوەکانی ..
نێو باهۆزی بێمانایی ژیانیش،،
پەیکەری شیعرێک، دنیایەکی تر ،،
بنیاد نرا،،
جیهان چی سەمەرەیەکە،،،
لەو دیو پەنجەرەی شەمەندەفەرێک،،
بەرەو قەڵای مۆری حەقیقەتە جیاوازەکان،،
جیهان چی دڵۆپە شەونمێکە ،،
بە پەلی داری ئەرخەوانی،،
گەرعێشق لە دەرگا بوو،،
جیهان چی ماتەمێکیشە،،
گەر قەلە ڕەشەکانی تەنیایی،،،
لە خوڕەی ئاوی جودایی…
دروست بنەوە،،
هەر کە گەردەلوولی ووشەش هەڵی کرد،،
لە باڵە فڕێی پەرەساێلکەیەکا ،،
خۆم حەشار ئەدەم و…
شیعر بە پەنجەی گیاو…
حەزیش بۆ فڕین،،
بە جەستەی پرتەقاڵی گەڵایەکی..
بابردووی پایز ئەنوسمەوە،،
تۆش وەک هەورێ،،
بەلاما تێپەڕی،
بێ ئەوەی تاوێک نمە بڕژی ..
ئەوان چەند بە ترسناکی ،،
بەلاماندا دێن و ئەچن،،
ئەوانی تر، وەک ئێمە پەڕیان ئەوەرێ،،
و چاویشیان پڕە لە ئەستێرەی گڕ گرتوو،،
ئەی خانمی سەر کۆشکی ڕەنگاڵە خۆر،،
با تۆ بە گری خۆت بسوتێێ،،
گەر ئاگات لە هەڵفرینی بازی دڵ نیە،،

( ٤)
گەڕان لە شەوا،،
بینینی گوارەی تەمی مانگ،،
پەرژینی چاوی ئاسمان و…
ئەو نەهەنگانەی شەویش..
لە شێوەی هەورا ،،
هاتنە زەریای خەونمانەوە،،
زۆرن ئەو شتانەی نایانەوێ..
بە تۆڕی ووشە بگیرێن،،
زۆریشن لە چیای هەست دروستئەبن،،،
بەڵام خاچی بێدەنگی ،،
دڵە لاوازەکانی…
بە بزماری کۆچا هەڵکشان،،
بەردو زیخی وشە جێماوەکانیش…
جێپێی شنەبا ئەیانشارێتەوە،،،
هەر بایەکیش دوای کۆچ،،
ڕۆمانێک ئەنوسێتەوە،،
بەڵام من لە بەرامبەر ..
پرسیارە زۆرە بێ وەڵامەکانی…
بێستانی بێ مانایی دنیا،،،
ئاوی تیاڕامان لایداومەتە…
کەناری خودی خۆم،،
پەتای باڵاوبوونەوەی دەردی بێعیشقیش ،،
تاوە بارانێکی قەترانی ترە،،
ڕۆح کون کون دەکا،،
با بجەنگین بەرامبەر بلآوبونەوەی..
مەلە خۆڵەمێشیەکانی بێهودەیی،،
کە دەشگەینە دەڤەری نێوان شارێک لە سەراب و…
ژەهری ڕژاوی کەموڵەی ڕابردویەک ،،
شتەکان سەر لەنوێ،،
پەرت پەرت ئەکڕێن،،
بائێمە لە نمەی پاکێتی،،
قەڵا سپیەکانی خۆشبەختی دروست کەینەوە،،
پەیکەرە شکاوەکانی نێو گرانەتا جێبهێڵین،،
زەریا لە جانتاکانمان بڕژێنین ،،
من لە لای خۆمەوە،،
پارچە پەرتبوەکانی تۆ کۆدەکەمەوە،،
تۆش ئاوێنە شکاوەکانی من.

( ٥ )
وەرزی وەرینە ..
جگەرەی لێوی با،،،
غەمی دارێک،،
کە نەیتوانی باڵ بگرێ،،
غەمی چیرۆکێک،،
نەیتوانی پاڵەوانێتی هەورێک…
بۆ گوڵێک باس کا،،،
ئازاری ئەو خۆڵەی،،
تا ساڵانێکی زۆر تینووی بینینی گیا بوو،،
ئەو کۆچەرانەش،،،
هێشتا لە نیوە شەوا،،
کەموڵەی جەستەیان..
نیوە لمی ڕۆشتن بوو،
هێشتا ڕەگی ڕێگاکان…
بە ڕۆحیانەوە نووسابوو،،
هەر دارێک خۆی پرسیارێکە، ،
بە ئەندازەی تێڕامان ،،
لە پەڕە نوسراوی گەڵاکانی تر،،
چاڵی مەرگ قووڵ و تاریک،،
هاکا دڵێکی پڕ لە هیوای تێکەوت،،
بازە ئاڵتونیەکانی دوای مەرگ،،
بڵێێ چەند شیعری…
زاری مردویەک بەرن؟،،
بەندۆلی کاتژمێری باران،،
لەو دیو پەنجەرەی بێهودەیی،،
کاژێر سفری کۆچی لێدا،،،
درەنگانێکی شەویش،،
بە نێو تەمی ماڵتا تێئەپەڕم،،
ئەستێرەکان هێشتا ،،
لەسەر دارەکانی باخچەکەت ببریسکێنەوە،،،
لە فوارەی چرایەکیش،،
پەپولەکانی چاوم..
پەرشو بڵاوی هاتنت ئەکەم،،
پێش ئەوەی چیمەنەکە ش،،
ببینێ شنەبا گەیشتوە،،
خۆر لە ڕژانی شەرابی…
ئاڵتوونی تەواو ببوو،،
پایز جەندیش درەنگ گەیشت،،
شەوی بە دەریای ڕەشەوە،،
هێنابوە ناو خۆی،،
وووشەکانیش،،،
درەنگ بوونە مرواری بریسکاوی،،
دەستی بروسکەیەک،،
لە چاوەڕوانیشتدا،،
هەمان چرپەکانی دوای سەفەریان،،،
هۆنیەوە بۆ ملوانکەیەک..
لە پرووشەی بوونت ،
نهێنی نیە کە گەڵا پەمەییە وەریوەکان ،،
ووشەی لێوی کچی وونی نێو تەمی پایزن،،
چی سیحرێکە گوڵێکی سپی تەنیا،،،
لە هاتنی کچی باران،،
خۆی ڕازاندەوە،،،
دەنگی سوێسکەیەک ،،
لە پاڵ ئەو سەمەرانەی تریش،،
کە لە ژێر چنارەکەدا هەڵگیراون،،
ڕێژنە خەمێکیت،،
لەم بیابانی بێ دەنگیە، ،
درەنگ دێی…
بەڵام بیرەوەریەکان،،،
ئەخزێنمە جانتاوە،،
و پاسەکەش لە ئاورینگا…
تێپەڕ ئەبێ،،
من هەر ناتبینم،،
بارێک کتێب لە فیردەوسەوە،،
لە ژێر بارانەو،،
خوێنەری دەستی زیوی ئەمرۆش…
هەر دیار نەبوو،،،
هەژاری زمانیش..
لەوەی لە ئۆقیانووسی چاو تێبگات،،،
بە بەلەمی ژوان،،
سەفەر ناکا دڵ…
بە ژێر بارانا نەبێ…

( ٦ )
ئەمشەوی بارانە،،
ڕێم داوە دەریا ،،،
بە جەستەما تێپەڕێ،
ئەمەوێ لە نهێنی دەرکەوتنی خۆر تێ بگەم،،
کۆدی سندووقە نهێنیەکەی ئەستێرەکان بشکێنم،،
لێو بگەڕینمەوە پەرستگەی ووشە،،
لە گالیسکەی مانگێکی سەرابپۆش،،
شازادەی زەمانی زۆر زوو ،،،
بەنێو فیردەوسی شەڕانیا ڕاکێشم،،
منم بە ئۆقیانووسی بوونا دێم و ئەچم ،،،
بۆشایی ناو چاوی ئاسمان ئەشێوێنم،،
ئارامی نیە لە جیهانێک ..
نوقم لە خەوو گرانەتاو چەڕەدوکەڵی بارووتی جەنگەکان،،،
بەئاگادێم، و من خۆم نەماوم،،
چەندین پەیکەری وەک خۆم خومارن،،
هەر بۆیەکیشە بڕیارم داوە،،
لە دەرگا داخراوە مسینەکانی پەرادیس نەدەم ،،
گەمژەییە لەبەردەم خواوەندێکی دڵ ڕەقا تکاو نزا،،
چەند هەنگاوێک ئەچمە دەر،،
لە دەواری شڕی چارەنووس،،،
دڵ ئاگردانێکە، هاوڕێ،
چاوەڕوانیش بۆ ژاکانی گوڵە ئاویەکانی..
عیشقیش تۆزێك درەنگە،،
پیاسەیەکیش بە ژێێ گیتاری..
تەرزەی ڕابردوو هییچی لێ سەوز نابێ،،،
هەرچەندە لەم ژاوە ژاوی ماشینانە،،،
گوێمان لە یەک نیە،،،
دەست بخەرە دەستم ،،،
ئەی شازادەی یاخی..
بە وەرزە زڕ و بەستوەکان،،،
شوێنەکان کۆن بوون،،،
تێگەیشتنیش لە ساتەکان،،
ئەوەندەی تر پێویست نیە،،،
خەوتن و بەئاگا هاتنیش هەر وەک یەکە،،،
دەریاش لە مانەوە لە کەنارێکا بێزارە،،،
گۆڕانکاری ئەوێ،،،
شار پێویستی بە بەرگی نوێ وخوێنی نوێیە و…
چۆلەکەکانیش لە نەگۆڕانی شار بێ دەنگن،،،
دارەکانیش بێزارن لەمانەوەیان ،،
بێزارن لە چرۆکردن بە بێ بەهار،
چی چاوەڕوانێکی بێ فەڕە،،
بێ هاتنی بارانێکی پاک،،
با وەک ئاوازێکی نوێ، ،
وەک زویر بوونێکی درەنگ وەختی،
بە ژێر دار چارە پرچ سپیەکانا تێپەڕین،،
، خوێنی ڕژاوی شارێک،،،
لە ئەندێشەو خەوو سەراب،،
ئێستا نۆتای پیانۆی مەرگە،،
چەند درەنگە ئەم ڕۆح و…
جەستە ترسنۆکە،،
لە خۆمان داماڵین،،
سەرزەنشت کردنی ڕابردوو ، ،
بە تەنها ، تازە دادمان نادا،،
دەرچە لە یاخیبووندایە، هاوڕێ..
یاخی بوونە دواهەمیین دەرچە، هاوڕێ.

وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری ئیتاڵی/
Marco Massimo
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە

میترۆیەک نییە ،
بڵێم لەوێ ئەبم ، وەرە ..
دەریایەک ..
تراموایەک ..شک نابم ،
بڵێم لەوێ ئەبم ، وەرە ..
ئێرە .. دوو شەقامی لێیە ،
جوانییەکانی تری مردن ،
حیزب بۆ خۆی هەڕاجی کرد ..
لێرە دوو کۆڵانی چڵکن ،
چۆلەکە و سەگ و بنیادەم ،
قەرەباڵغیی دروست ئەکەن ..
کۆمەڵێ پیاوی پیر ..
زۆر پیر
ئاڵو گۆڕی جنێو ئەکەن ..
چەند دزێکیش ،
لەسەر پشتی
جوندی و پۆلیس ،
پیاسە ئەکەن …
لێرە مناڵ ، مناڵیی خۆی هەڕاج ئەکا ،
کچێکی جوان خۆی با دەدا ،
تا کۆمپانیایەکی دەرمان
ڕاوی بکا ..

پاپۆڕێ شک نابەم ،
بڵێم ئێوارە لەوێم ، وەرە ..
ڕووبارێ شک نابەم ،
شەوێکیان بڕۆم بۆ لای
غەسلێکی چاوەکانم کا ..
تەنها پێنج شەش کەناڵی ناوخۆی لێیە
تەنها کۆمەڵێ ڕۆژنامەی لێیە ،
بەعزێک ئەیگرنە چوارچێوە و ئەیپەرستن ..
بەعزێک لە قەفەزی کەناریدا ڕایدەخەن بۆ ڕیقنە ..

فڕۆکەخانەیەکی قەرەباڵغی لێ نیە ،
لەوێ بە ڕێکەوت بتبینم ..
کافیتریایەکی خاڵی لە چاوی زەق
تیایدا دوو نیسکافە و
دوو پارچە پسکیت ،
یەک دوو سەعاتمان لێ بکڕن …
لەسەر دوو کورسی
داری ڕەق ..

هیچ شک نابەم …
هەر تەنها خەو ..
کار وا بڕوا ،
ئیتر بێ سەرین هەڵناکەین ..
بیجامەیەک ئەکەینە ئاڵای هەرێم و
پرخە پرخێکیش بە سروودی نیشتمانیی

بۆیە ئاسمــــان وا جوانە
لای منی بچــــکۆلانــــە
چونکە بــە تەنھا ئــەوە
ھــــەواری ھەورەکــانە
بــۆ مانگ و ئەستێرە وخۆر
بووە بــــــە ماڵ و لانە
ھـــاوڕێن بـۆ منی منداڵ
بۆیە جـار جـارێک لە ماڵ
دەچم ســــەردانیان دەکەم
بەسواری ئەسپی خـــەیاڵ
١٧/٧/٢٠٢٠