کوردبوون، هەر قوماشە نەژادییەکەیە … کامیار سابیر
کۆمەڵناسی عێراقیی، فالح عبدالجبار کە خوێندکاری ئەنتۆنی سمیث بووە، لەسەر مەسەلەی دەوڵەتی نەتەوەیی و نەتەوەسازیی، پێیوایە بۆ ئێمەی عێراقیی، بابەتێکە پڕ لە غەم و ناسۆرییە، چونکە سۆسیۆلۆجیای نەتەوەیی و سۆسیۆلۆجیای بنیاتنانی نەتەوە، لە زانکۆ عێراقیی و عەرەبییەکاندا، قەطعەن ناخوێنرێن، لە کاتێکدا لە ئێران و لە تورکیا، دەخوێنرێن. ئەو سۆسیۆلۆجیا نەتەوەییەی عەبدولجەبار باسی دەکات، ئەگەر ئەنثرۆپۆلۆجیای نەتەوەییشی بخەیتە سەر، ئەوە ئەوەندەی تر، قوڕەکە، خەستتر دەبێتەوە. خەستتریش دەبێتەوە کاتێک سەیری تێکستی کۆمەڵێ ئەکادیمیستی کورد دەکەیت، لە وڵاتانی رۆژئاوایی، خوێندنی باڵایان، خوێندووە، ئەو دوو رشتەیەیان خوێندووە، کەچیی فاشیزمی نەتەوەیی و راسیزمی نەژادیی، سەری فیکر و بنی عەقڵی بچووکیانە. بە واتایەکی تر، بە تەنیا هەر پێوەندیی بە خوێندن و پێداگۆجییەوە( مەنهەجی پەروەردە) نییە، بەڵکو پێوەندیی بە فیکر، مێنتاڵیتیی سیاسیی و عوقدەی نەژادییشەوە، هەیە. مەعقولە لە هۆڵاند و ئوسترالیا، لە بریتانیا و ئەمێریکا، بە ئەکادیمیی ئەو رشتانەت خوێندبێت، کەچیی ئاستی فیکریی و مەعریفییت لەگەڵ ئەو کادیرانەی پارتیی، یەکێتیی، گۆڕان و یەکگرتوو، جیاوازییان نەبێت کە پەیجە سێبەرەکانی سۆشیاڵ مێدیای ئەو حیزبانە، بەڕێوە دەبەن؟ مەعقولە تێکستەکانیان، بییرکردنەوەکانیان و ئەکتە سیاسییەکانیان، فاشیزمی نەتەوەیی،غوبنی نەژادیی و حیقدی طائیفیی-سوننیی، لێ بچۆڕێتەوە؟ مەگەر ئەم جۆرە کوردبوونە، هەر فاشیزمەکەی کوردایەتیی، نییە؟
ئێمەی کورد، ئەکادیمستەکانمان لە بێسەوادەکانمان، خراپتر شتەکان تێکەڵ دەکەن! بۆ نموونە عەباس وەلیی، وێڕای ئەوەی هەندێ بۆچوونی جەرییئانە و باشی هەیە، بەڵام کاتێ دێتە سەر وردەکارییەکان، کوردییەت ( کە کوردایەتییە) لەگەڵ کوردبووندا، تێکەڵ دەکات و وەکو هاومورادیفیش، رییزیان دەکات. هەروەها ناسیۆنالیزم و ئێثنیسیتی، وەکو دۆ و دۆشاو تێکەڵ دەکات، بەڵام ئەم تێکەڵکردنەی دوایی دروستە، چونکە بۆ ناسیۆنالیزمی کوردیی، رەگ و بناغەکەی نەژادییە و دواتر طائیفییە( طەریقەتی نەقشبەندیی)، بەڵام وەلیی، بە ناسیۆنالیزمی کوردیی( کوردایەتیی) ناڵێت ناسیۆنالیزمی نەژادیی، بەڵکو پەنا بۆ چەمکێکی تر دەبات کە گوایە ناسیۆنالیزمی کوردیی، ناسیۆنالیزمێکە ناوەڕۆکەکەی دێمۆکراتییە! ئەو لە دوایین چاوپێکەوتنی تەلەفزیۆنییدا کە زیاتر لەوە دەچێ بۆ ئەوە رێکخرابێت کە وەڵامی ئەو نامهیرەبانییانە بداتەوە کە بە قەولی خۆی، هەندێ لە کوردە ئێرانییەکان، نامیهرەبانییان بەرامبەری کردووە و ئیرادیان لێی گرتووە. وەلیی، بەو هەموو تەجروبە ئەکادیمییەی( Academic expertise) هەیەتی و بە مێژووی نزیک بە صەد ساڵی ناسیۆنالیزمی کوردیی( دیارە بە فۆرمە سەرەتاییەکان)، چونکە لایەنە فیکریی و مەعریفییەکەی ناسیۆنالیزمی نەژادیی بۆ گرنگ نییە، دێت ئیراد لە سمکۆی شکاک دەگرێ و بە ناسیۆنالیستی نازانێ، چونکە لەبەر بەرژەوەندیی عەشیرەتیی، دوو جار، شارە کوردییەکانیانی تاڵان کردووە! و ئاغای وەلیی، نیگەرانە لەوەی شکاک، بە ناسیۆنالیست، بزانرێت!
دەی بە هەمان میکانیزم، میثۆد و ستانداردێک کە وەلیی، شکاکی پێ موحاسەبە دەکات، دەبێ شێخ مەحمودی سەرسەریی( پیشەیەکی موخابەراتیی و ئیداریی بوو) عوثمانییەکان و دواتر مورتەزیقەی کەمال ئەتاتۆرک، لە مێژووی ناسیۆنالیزمی کوردیی بهێنرێتە دەرەوە. بە دڵنیاییەوە دەبێ مەلا موصطەفای پیاوی موخابەراتە ئیقلیمیی و جیهانییەکا و حیزبەکەی و کوڕەکانیشی، بەهەمان دەردی شکاک و شێخ مەحمود، بچن، چونکە ئەمان لە هەموو بنەماڵە سیاسییەکان، زیاتر ناسیۆنالیزمیان بۆ ئەجێندا عەشیرەتییەکانی خۆیان بەکار هێناوە و بگرە هەژموونی بنەماڵەیی خۆیان، بەتەواویی بەسەر پارتییشدا، فەرض کردووە. ئەم پێوانەیەی وەلیی، بۆ تاڵەبانیی، قاسملۆ و نەوشیروان موصطەفایش دروستە، چونکە ئەمانەش ئەوەندەی غەمی ژیانی شەخصیی خۆیان و بنەماڵەکانیان بوونە، ئەوەندەی پێوەندیی موخابەراتییان هەبووە، شتێکی ئەو تۆیان بۆ عەشیرەتێکی گەورەی کورد نەکردووە کە وەلیی بە نەتەوەی کوردی ئەژمارد دەکات؟ دەی گرفتەکە و خەلەلە فیکرییەکە لێرەدایە، ئەوانەی رەخنە لە پارتیی و یەکێتیی، لە دێمۆکراتەکان و کۆمەڵەکان، دەگرن و دەڵێن ئەمانە ناسیۆنالیزمیان ناشیریین کردووە، یان هەندێکیان دەڵێن ئەصڵەن ئەمانە ناسیۆنالیست نەبوون و بە تەمای ئەوەن، پاش صەد ساڵ لە فەشەلی رەهەندە فاشییەکانی ناسیۆنالیزم بە گشتیی لە ناوچەکەدا و نزیک بە هەشتا ساڵی فاشیزمی کوردایەتییش، دەیانەوێ ناسیۆنالیزمێکی تری کوردیی بەسەر پێ بخەن بە ماسکی ئەفەندیی-مەدەنیی-ئەکادیمیی و توڕەهاتی نوخبەوییەوە، بەڵام بە مەغز هەمان فاشیزمە نەژادییەکە بێت. کۆمیدیای ئەکادیمیی و مەعریفیی ئەمانە، ئەوەیە کە هێشتا، باسی خورافەی ناسیۆنالیزمی مەدەنیی و ناسیۆنالیزمی پێکەوەژیان( کە مەهزەلەی ئەکادیمییە) و ناسیۆنالیزمی نوخبە! دەکەن.
کوردییەت و کوردبوون، لای عەباس وەلیی کە ئەو تێکەڵیان دەکات، هەڵوێستی سیاسییە، بەڵام بە ئێثنیسیتی( نەژادیی-عرقي) نازانێت. رەنگە بەشی هەڵوێستە سیاسییەکە، پێوەندیی بە ماک و نەژادی کوردەوە نەبێت، چونکە بە دەیان هەزار کەسی تر، لە نەژادەکانی تر لەگەڵ قەضییەی کورددا ( بە تایبەت لە تورکیا و سوریا)، هاوسۆزن و کوردیش نیین، بەڵام گومانی تێدا نییە، کوردبوون، فۆرمێکی ئێثێتیکییە( جوانناسییە) دراوە بە کوردایەتیی و بە ناسیۆنالیزمی نەژادیی کوردیی، ئەوانەی لەناو کورددا ئەمە دەکەن، بۆ فوگری( فقر) ی فیکریی و سیاسییان دەگەڕێتەوە، هاوکات، جۆرێکە لە فێڵ و درۆکردن لەگەڵ خوددا کە لە روویان نایەت، راستەوخۆ، داکۆکیی لە ئیستیحماری کوردایەتیی و ناسیۆنالیزمە نەژادیی و طائیفییەکەی کوردایەتیی، بکەن. چەند ساڵ لەمەوبەر، لەگەڵ چەند نووسەر و گەنجێکدا، چەندیین وتار و توێژیینەمان لەسەر ئەم دەردی کوردبوون و کوردایەتییە ،لەسەر جیاوازییەکان و لێکچوونەکانیان نووسییوە، وەکو پوختەیەک لەو باسانە، مرۆڤ باس لە فیکر بکات، زۆر عەیبە لە پەنای سەنگەری نەژادییەوە، باسی فیکر و ئەکادیمیا و سیاسەتی مۆدیرن بکات؟
بیکە بە عەرەبیی و ئینگلیزیی، باشتر ئەم مەفهومە نەژادییەی کوردبوون، روونتر دەبێتەوە. وەکو لە قورئاندا هاتووە { { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } } [الحجرات 13]، مەبەست لەوەی فڵان عەرەبە، یان کوردە یان فڕانسیی و ئاڵمانییە، بە تێرمە دیینییەکە( جعلناکم) بەکارهاتووە! بە واتایەکی تر، خودا مرۆڤەکانی بە گەل و قەبیلە و گرووپ و زمانی جودا دروست کردووە… کەواتە کوردبوون و عەرەببوون، لە جوغزە دیینییەکەوە، لە ئیرادەی من و تۆدا نییە، ماکێکی لاهووتییە و قەدەرێکە لە دەرەوەی ئیرادەی ئەو منداڵانەی لەناو ئەو هۆز و خێڵ و گرووپانەدا لە دایک دەبن. بیکە بە ئینگلیزیی، being a Kurd، نەک هەر مانایەکی ئیستیدلالیی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی ناگەیەنێت، بەڵکو لە تەرجەمەی گووگلیی دەچێت. لە ئەدەبی ئینگلیزیی، عەرەبیی و فارسییدا، کاتێ باس لە نەژادی نەتەوە و گرووپەکان دەکرێت، یان باس لە مەظلومییەت و چەوساندنەوەی ئەو گرووپە نەژادییانە دەکرێت، چەمکی ئێثنیسیتی( العرقیة و قومیت) بەکاردەهێنرێت، نەک رەگە دیینیی یان سروشتییەکەی، بە واتایەکی تر چەمکە ئیلاهییەکە( ئەگەر موتەدەین بیت) یان چەمکە سروشتییەکە( ئەگەر مولحید بیت)، بەکارناهێرنێت، چونکە لە باری فیکریی و مەعریفییەوە، زۆر وێرانەیە و مەگەر بەس مێنتاڵیتییە نەژادپەرستییەکەی رۆشنبییری کورد و ئینتێلەجێنسیای نەرجسیی کوردی تاراوگە، بتوانێت، غەزەلی سیاسیی پێوە بکات. هەر بە فیعلییش، عارێکی فیکریی و زمانیی گەورەیە، ئەکادیمیستی کورد، بۆ خۆدزیینەوە لە بەکارهێنانی ناسیۆنالیزمی نەژادیی-کوردایەتیی، چەمکی کوردبوونی پڕ لە ئێثنیسیتی، بەکاربهێنێت؟
ثۆماس ئێریکسن، لە کتێبی ئێثنیسیتی و ناسیۆنالیزمدا 2002، پێیوایە کە چەمکی نەژاد و ناسیۆنالیزم، بە تایبەتییش بەریەککەوتنە نەژادییەکان لە شوێنە جیاوازەکانی سەرزەمییندا، لە هەشتاکان و نەوەدەکانی صەدەی رابردوودا، رێژەی ئەو سکۆلارانەی لەسەر ناسیۆنالیزمی نەژادیی قسەیان کردووە، بەرەو زۆربوون بردووە. هەموو ئەمانەیش، راستەوخۆ، پێوەندییان بە زانستی سیاسیی، مێژوو، سۆسیۆلۆجی و ئەنثرۆپۆلۆجیای کۆمەڵایەتیی گرووپە ئێثنیکییەکانەوە هەیە و هەموویشیان، سەر بۆ ئاقارە نەژادییەکانی ناسیۆنالیزم دەکوتن. بە گەڕانەوە بۆ بۆچوونەکەی عەبدولجەبار، ئەم پەنابردنە بۆ جوانکردنی چەمکی نەژادیی لەبن بنچکی”کوردبوون”دا، هەر گەڕانەوەیە بۆ ناسیۆنالیزمە نەژادییەکە و لێرەشدا، بە دیارییکراویی بۆ کوردایەتییە موقییتەکە ( abhorrent) . بەهەوای ناسیۆنالیزمەوە، بە سەربەخۆشیی و بە حەماسەوە، ئەم نەژادییانەی کورد، بە تایبەتیی مەریوانی وریا قانع، پێیانوانە کە چۆن تورک، وەکو کورد پەلارمان دەدەن، دەبێ ئێمەیش وەکو کورد دیفاع لە خۆمان بکەین؟ بە زمانێکی خاکیی، دەڵێن، پێویستە شەڕەکە بکەین بە شەڕی نەژادیی و بکەوینە قڕکردنی تورکەکانەوە!
لە واقیعدا، ئەوانەی پێیانوایە کە هەندێ نووسەر و گەنجانی کوردستان، خودنەفرەتییان لە کورد هەیە و خۆیان بەکەم دەزانن، ئەوە بییرکردنەوەی کڵێشەیی و ستێریۆتاپیانەیStereotype خۆیانە و لە جوغزی عەقڵە نەژادییەکەی خۆیانەوە سەرچاوە دەگرێت کە لە ناوەوە، حیقد و بوغز ی نەژادییان تێدایە و هەست بە نەنگیی نەژادیی Ethnic Stigma خۆیان دەکەن و زۆرجار ، روو بە دەرەوە، ئەم نەنگییە بە تەحقیر contempt بەرامبەر نەتەوە و نەژاد و گرووپە کۆمەڵایەتییەکانی دراوسێی کورد، دەردەبڕن. ناسیۆنالیزمی دایساپۆری کوردی کوردستانی عێراق و ئێران، پڕ پڕیەتی لەم توخم و مەعدەنە نەژادییانە.
ئەم جەختکردنەوەیە لەسەر ئەوەی کە جەعل و بوونی تۆ ئەوەیە کە کوردیت و زمانت کوردییە( بە دەر لەوەی کورد، بووە بە خاوەنی چەند زمانی لە یەک جودا، نەک چەند دایەلێکتێکی سەر بە یەک زمان)، بونیاد و ستراکتۆرت کوردییە، ئیتر تۆی کورد، موعەرەضی بۆ ئەوەی لەسەر زمانەکەت، یان نەژادەکەت، یاخود گرووپە کۆمەڵایەتییەکەت، بەر حوکمی سڕیینەوە بکەویت لە کوردستانی عێراقدا! ئەمە وێڕای ئەوەی درۆیەکی زۆر گەورەی مێژووییە، وێڕای ئەوەی ئاوکردنە لە ئاشی چەتەگەرییەکەی کوردایەتیی و بیزنسە دەیان میلیارد دۆلارییەکانی رائیدەکانی ئەم ناسیۆنالیزمە نەژادییە-طائیفییە کوردییە، لە هەمان کاتیشدا، جەختکردنەوەیە لەو تەحەییوزە نەژادییە( ئێثنۆسێنتریزم- Ethnocentrism ) ی هەندێ نووسەری نەرجسیی کورد، بۆ دەردەدڵیی بییرکردنەوە شاعیریی و نەژادییەکانی خۆیان، هەمیشە خۆیان دەخۆنەوە و لە ناوەوە، زیاتر خۆیان کلۆر دەکەن و عاقیبەتیش، بە ناوی یەکڕییزیی، کوردبوون، خوێنی کورد،رەنگی کورد ، ئەندامی نێریینە و مێیینەی کورد و صەدای کوردەوە، هەمیشە، بە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، داکۆکیی لە مانەوەی قەوارەی ئەم دزە گەورانەی کوردایەتیی دەکەن و سەنگەربەندیی ئێثنۆسێنتریزم لە گەلان و نەژادەکانی تر دەگرن. ئێثنۆسێنتریزمێک کە هەمیشە پێوەندییەکی ئۆرگانیی و ئولفەتێکی توندی بە راسیزم و فاشیزمی نەتەوەییەوە هەیە.
ئەمەی سەرەوە، بەشی سێیەم و کۆتایی بوو لە زنجییرە وتاری( کوردبوون و کوردایەتیی، چێشتی مجێوری نوخبە نەژادییەکان)
Erikson, T.H,(2002) Ethnicity and Nationalism,2nd .edn. London: Pluto Press
