کاتێک منداڵ دایک یان باوکی لێ نامۆ دەبێت، گرژترین و ئاڵۆزترین گرێ (کۆمپلێکس)ی لە ژیاندا بۆ پێکدێت. ئەم دیاردەیە بە سیندرۆم (لێسەرهەڵدانی نیشانەکانی نەخۆشییەک) ی نامۆبوونی منداڵ لە دایک و باوک، کە بۆ یەکەمین جار لە لایەن دکتۆرێکی دەروونناسی ئەمەریکییەوە بەناوی ڕیچارد ئێلن گاردنەر (1) ئاماژەی پێدراوە. بیروڕا و نوسراوەکانی ئەم دەروونناسە گیروگرفتێکی زۆری هێنایە مەیدانی کارکردن لەگەڵ منداڵ و توێژینەوەی نامۆبوونی منداڵ لە دایک و باوک. گاردنەر لەو باوەڕەدایە، کە ئەشکەنجەدان و بەدکرداری و لاقەکردنی منداڵ دیاردەیەکی نوێ و مۆرکی کۆمەڵگەی مۆدێرن نییە، بەڵکو ئەم کردارە قێزەوەنانە لە سەرجەم مێژوودا ئەنجام دراون. گاردنەر لە ساڵانی 1980 بەدواوە بایەخێکی زۆری بە لاقەکردنی منداڵ دا و توێژینەوەی زۆری لەسەر کرد. ئەو پێیوابوو، کە لاقەکردنی منداڵ لەلایەن گەورەکانەوە زۆر لەوە بەربڵاوترە کە باسی لێوەدەکرێت، لە بنەڕەتدا نەک تەنیا بەدکاری و چەوساندنەوەی منداڵان داب و نەریتیکی کۆنە و هەر بەردەوامیشە، بەڵکو لاقەکردنیش لە هەموو کولتوورەکاندا کردەیەکی لاوەکی نییە. ڕێگە و مێتۆدەکانی گاردنەر بۆ پاراستنی منداڵ لەم بەدکارییە بەرەنگاری گەلێک گیروگرفتی تیۆری و پراکتیک لەم مەیدانەدا بۆوە.

لە ڕاستیدا منداڵ بە درێژایی مێژوو قوربانیی گەورەکان بووە. کاتێک دایکان و باوکان دەخزێنە تەنگژەی هاوسەرێتییەوە و ناتوانن درێژە بە ژیانی پێکەوەیی بدەن، ئەوجا بەرەو ڕووی جیابوونەوە دەبن، ئیدی منداڵەکانیان دەبن بە قوربانیی ئەو بڕیارەی ئەوان. لەم بارەدا یەکێک لە دایک و باوک یان هەردووکیان لە منداڵەکانیان نامۆ دەبن، لەم کێشەیەشدا زۆر جار نامۆبوونەکە لایەنی باوک دەگرێتەوە، چونکە منداڵی کەمتەمەن بەزۆری لای دایک دەمێنێتەوە. ئەمە بە سەرەتای نامۆبوونی منداڵ لە باوانی ناوزەد دەکرێت. ئەم دۆخە / هەڵکەوتە خێزانییە (Familien-Konstellation) منداڵ پەرتەوازە دەکات و بە شێوەیەکی شاقوڵی / ستوونی دەیکات بە دوو بەشەوە، ئاخر منداڵ لە ڕووی دەروونی دەبێت بە دوو بەشەوە و ناتوانێت بڕیار بدات لای کام بەشەیان (دایک یان باوک) بمێنێتەوە. منداڵ لێرەدا دەبێت بە قوربانی دوو کەس، کە نەیانتوانیوە چارەسەرێکی ناوازانە بۆ گیروگرفتەکانی هاوسەرێتیان بدۆزنەوە، بەڵکو ئەویان لە ئەنجامی جیابوونەوەی خۆیان سەرگەردان کردووە. کاتێک منداڵ خۆی لەم نابەرانبەرییە خێزانیەدا دەبینێتەوە، دایکی یان باوکی لێ نامۆ دەبێت و هەستی ئەوەی لا نامێنێت، کە ئەو خۆی بەشێکی دانەبڕاوە لەوان. گەر وردتر لەم تێگەیە بڕوانین، دەگەین بەو دەرئەنجامە، کە نامۆبوونی منداڵ تەنیا لە دایک و باوکانی لێکجیابۆوە نییە، ئاخر لە خێزانی پێکەوەیشدا ئەم دیاردەی نامۆبوونە هەیە، هۆکانیشی دەگەڕێنەوە بۆ شەڕ و ناکۆکی بەردەوامی دایک و باوک و بەدکرداری بەرانبەر منداڵ. ڕەنگە ئەم بابەتە لە سنوری ئەم نوسینە دەربچێت و توێژینەوەی تایبەتی گەرەک بێت، لێرەدا دەتوانین ئەوەندە ئاماژەی بۆ بدەین، کە لە پرۆسەی نامۆبووندا و لە هەر بارێکیاندا (جیابوونەوە یان پێکەوەییەکی پڕ ئاستەنگ و ئاژەوە) منداڵ گرنگترین کەسی پەیوەندیدار بە خۆیەوە لەدەستدەدات، جا ئەوە بە شێوەی فیزیکی یان دەروونی (physisch / psychisch) بێت.

ڕوویەکی ترسناکی ئەم دیاردەیە کێشە دەروونیەکانی دایکان یان باوکانی لێکجیابۆوەن، کە منداڵیش دەخەنە نێو باری دەروونیی سەختەوە و پێوەیان دەناڵێنێت. هەندێجار باری دەروونی منداڵ بەرەو ئاستەنگێکی ئەوتۆ دەبات، کە بە نەخۆشییە دەروونیەکانی تراوما و غەمۆکی کۆتاییان دێت. یەکێک لە هۆکانی ئەم بارە سەختە ئەوەیە، کە دایکان و باوکان کە لای منداڵەکانیان بە شێوەیەکی نێگەتیڤ باسی یەکتر دەکەن، ئەو ڕەفتارەیان کۆمپلێکسی/گرێی دەروونی لای منداڵ بەئەنجامدێنێت. ئەمەش نەک لە سوودی منداڵدا نیە، بەڵکو زیانێکی زۆری لێدەدات. هەڵئاوسانی گرفتەکان لای منداڵ لەوەدا بەرجەستە دەبێت، کاتێک منداڵ ناچار بێت لە نێوان دایک و باوکدا وەفاداری و مەیل بۆ یەکێکیان دەرببڕێت و پەیوەندی بەرانبەر یەکێکیان نەرێنی بکات (بە شێوەیەکی نێگەتیڤ بڕوانێتە یەکێک لە دایک یان باوکی، ئەم بارەش بەزۆریی بەسەر باوکاندا دەشکێتەوە). ئەمەش جۆرێک لە تاوانبارکردن لای منداڵ بەرانبەر باوانی دروستدەکات، چونکە منداڵ پێیوایە کە باوک بووە بە هۆکاری کێشە و ئاستەنگە هاوسەرییەکانی (نێوان دایک و باوکی / نێو خانەوادەکەیان). لەم ڕەوشەدا دایک و باوک منداڵەکانیان بۆ مەبەستی تایبەتی و کەسی خۆیان بەکاردەهێنن، ئەمەش بە جۆرێک لە بەپڕۆگرامکردنی نامۆبوون لای منداڵ دادەنرێت. دایک و باوک خۆیان وێنەیەکی نێگەتیڤی ئەوتۆ بە منداڵ دەگەیەنن، کە ئەویش بڕیاری ئاڕاستەدانی پێکەوەژیان بۆ یەکێکیان بدات. ئەم پنتە سەرەتای نەمۆبوونی منداڵە لە باوانی و نیشانەی (Symptom) ی نەخۆشیە دەروونیەکانیش لای منداڵ بەڕوونی سەرهەڵدەدەن. ڕێچکەی نیشانەکانی نەخۆشیە دەروونیەکان بۆ هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکان بەسەختی دیاردەکەون. ئەمەش بە پڕۆسەیەکی گەلەک هێواش و پڕئازاردا دەگوزەرێت، بە تایبەتی لای مناڵان. لە هەمووی سەمەرەتر ئەوەیە، کە دایکان و باوکان هەست بەوە ناکەن، کە ئەمان خۆیان بوون بە هۆکاری ئەم ئاستەنگە خێزانییە. هەندێجار دایکان و باوکان خۆیان بە قوربانیی ئەم باروجۆخە دەزانن و یەکتری بە شێوەیەکی ئاشکرا و نەویست نەفرین / ڕەفز دەکەن.

گەلێک لە پسپۆڕان و دکتۆر و چارەسازانی دەروونی (Therapeut)، کە لەم پڕۆسەیەدا بەشدار و پەیوەندیدارن، لە دیاریکردنی (دەستنیشانکردنی) نەخۆشیەکاندا بەرەنگاری سەختی و ئاڵۆزیی نەخۆشییە دەروونیەکانی دایکان و باوکان یان منداڵان دەبنەوە، ئاخر لە سەرەتادا ئەم نەخۆشیانە زۆر دژوار و نادیارن، تەنانەت دایکان و باوکانیش نازانن، کە دوچاری خۆشی دەروونی بوون. لەم بارەدا نەک هەر منداڵ، بەڵکو دایک و باوکانیش دەبێت چارەسەری دەروونی بکرێن (3).

نیشانەکانی کۆمپلێکسی نامۆبوون لە منداڵدا

لە سەرەتادا دەبێت ئەوە بوترێت، کە منداڵ پێیخۆشە بە خۆشەویستی دایک و باوک و لە باوەشی ئەواندا پەروەردە و گەورە بکرێت. لێ کاتێک دایک و باوک بەبێ پرس و ڕای منداڵ لە یەکتر جیادەبنەوە، ئەویش دەبێت بێئارەزوومەندانەی خۆی بەلای یەکێکیاندا بچەمێتەوە، واتە دەبێت بەناچاری بڕیار بۆ لایەنێکیان بدات). منداڵ چ لە ڕووی جەستەیی (physisch) و بە چ دەروونییەوە (psychisch) دەکرێت بە دوو بەشەوە بەبێ ئەوەی خۆی لە هۆکارەکانی تێبگات. ئاخر منداڵ ناتوانێت لەو تەمەنەدا بڕیارەکانی بە شێوەیەکی ناوازە بدات، بۆیە دەکەوێتە نێوەندێکی قەدەرئاساوە و سەرگەردان دەبێت. تا تەمەنی هەرزەکاری و گەنجێتی ئەم بارە دەروونییە دەبێت بە بەشێکی نەپچڕاوی ژیانی ڕۆژانەی ئەو و پێوەیان دەناڵێنێت، لێ منداڵ هاوکات نزیکترین و گرنگترین کەسە پەیوەندیدارەکانی ژیانی لێ نامۆ بوون. نیشانەکانی ئەمەش لە هەڵسوکەوتی منداڵەکەدا، جا لە فێرگەدا بێت یان لە کۆمەڵگەدا، دەردەکەون. زۆرجار ئەم منداڵە دوورەپەرێز دەبێت و ناخوازێت پەیوەندیی بە کەسانی دەووروبەریەوە هەبێت. هەندێک منداڵ ئەم بارە دەروونییە بە شەڕانگێزی و جۆرێک لە ئەگرەسیڤێتی (هەڵمەتبەری) دەردەبڕن.

کاتێک هەندێک کولتوور بەتایبەتی یان هاوکات چارەسەری نەریتی، بۆ نموونە سوڵحی خانەوادەیی و عەشایەری، لە کێشەی یان ئەگەری جیابوونەوەی دایک و باوکدا بەگەڕدەخەن تا ڕێ لە گۆڕانکاریی نالەبار بۆ خێزان و منداڵان بگرن، ئەوا زۆرێک لە وڵاتانی جیهان، بەتایبەتی وڵاتانی خۆرئاوا، جیابوونەوەی فەرمی هاوسەرایەتی بە پڕۆسەی یاسایی، واتە لە دادگاکانی باری کەسی و خێزانیدا و بە هاوتەکی پسپۆڕانی تایبەتی خیزان بەئەنجام دەگەیەنن. ئەم پسپۆڕانە ڕاپۆرت و شیکاری تایبەتی لەسەر بارودۆخی خێزانی و لایەنە دەروونییەکانی منداڵانی نامۆبوو بە دایک و باوکانیان ئاڕاستەی دادگاو دادوەران دەکەن و لەسەر بنەمای ئەم ڕاپۆرتانە بڕیار و دوائەنجامی دادگایی لەسەریان دەدەن. لە دادگای مۆدێرندا پرس بەمنداڵ و و بیروڕای ئەویش وەردەگیرێت، لەڕابردوودا ئەمە پراکسیس نەکراوە. دادوەر لەپاش ئەوەی بەرودۆخی خێزانی هەڵدەسەنگێنێت، دوابڕیاری خۆی بەتاکی یان بەکۆ لەگەڵ دادوەرانی تردا بەشێوەی فەرمی لەسەر دابەشکردنی بەرپرسیارێتی و سەرپەرشتی منداڵ بۆ دایک و باوکان ئاشکرا دەکات پسپۆڕانی ئەم بوارە (تایبەتیی بۆ کاروباری خێزان) سورن لەسەر ئەوەی، کە بیروڕای منداڵیش لەم پڕۆسەیەدا (لە پرۆسە دادوەرییەکانی جیابوونەوەی دایکان و باوکاندا) وەربگیرێت و سەنگێکی زۆریشی بۆ دابنێت، ئاخر زۆر منداڵ لە لایەن یەکێک لە دایکان و باوانیانەوە بە شێوەیەکی نێگەتیڤ چەواشە دەکرێت و بەلایەنی یەکێکیاندا ڕووکێش دەکرێت. تەنانەت لە زۆرینەی دادگەکاندا دایک و باوکان دەکەونە درۆکردن و ڕاستییەکان لە دادگە یان دادوەر دەشارنەوە. لەم بارەدا بڕیاردانی دادگە و دادوەران و سەرپەرشتی بۆ منداڵانیش دەکەوێتە گێژاوێکی سەختتر، ئاخر لە سەرئەنجامی ئاڵۆزی ئەم بڕیاردانەدا دادگەکان دایکان و باوکانی جیابۆوە دەنێرنە لای پسپۆڕانی دەروونی بۆ چارەسەری دەروونی (Therapie). ئەم لایەنی چارەسەرکردنە ناودەنرێت پسیخۆتێڕاپی (Psychotherapie)، واتا چارەسەی ژیانی ناخەکی / دەروونی. پسپۆڕانی ئەم بوارە لەسەر ئەوە کۆکن، کە هەردوو لایەن (دایکان و باوکان) چارەسەری دەروونی بکرێن، بە منداڵەکانیشیانەوە، ئاخر هەموو لایەنە بەشدارەکانی ئەم پڕۆسەیە لەژێر بارێکی دەروونی سەختدا دەژین و پێویستیان بە چارەسەری دەروونی و کۆمەڵایەتی هەیە. منداڵی نامۆبووش دەبێت بە زووترین کات لە لایەن پسپۆڕانی ئەم بوارەوە چارەسەر بکرێت، لێ کاریگەری زۆری لە تەواوی ژیانیدا دەبێت و جێماوەی دەروونی ساڵانێکی زۆر دوای جیابوونەوە بە کاراکتەر و هەڵسوکەوتیەوە دەبینرێت (لە سەرەتادا باس لە نەخۆشیەکانی تراوما و شیزۆفرێنی کراوە).

منداڵانی کەمتەمەن دەبێت ڕاستەوخۆ لە دوای جیابوونەوەی باوانیانەوە تێڕاپی دەروونی بکرێن، ئاخر ئەوان بە نەبوونی ئەم چارەسەرە لە تەواوی ژیانیاندا بە ئازاری سەختی ئەم دیاردەیەوە دەناڵێنن. ڕەنگە هەندێک وا بیربکەنەوە، کە بە گەورەبوونی منداڵ و پڕۆسەی ژیانی ئەم تراومایە کەم ببێتەوە و تەنانەت نەمێنێت، لێ ئەم بیرکردنەوەیە نەئاوێزانە و خەیاڵێکە. ڕەنگە ئەم نامۆبوونە لە هەندێک منداڵدا بەو شێوە سەختییە ڕوونەدات و بارە دەروونیەکانیشی هێورتر بن لە منداڵێکی تر، بەڵام ڕاوێژ و چارەسەر دەبێت لە هەموو بارەکاندا بەئەنجام بگەیەنرێت. یەکێک لە پنتی کێشەکانی نێوان کەسانی یاسایی و پسپۆڕانی دەروونناسی ئەوەیە، کە ئایا منداڵی لێکجیابۆوە و نامۆبوو لە باوانی سەردانی هەردوولا بە یەکسانی بکات یان تەنانەت لە لای هەردوولا بەیەکسانی بژی. ئەم پرسیارە تاکو ئەمڕۆ پنتی ناکۆکی و دەمەقاڵێیە.

دەبێت ئەوەش بوترێت، کە لە پڕۆسەی جیابوونەوە و تەنگژە هاوسەرییەکاندا هەندێک دایک و باوک گۆڕانێکی خۆویست یان خۆنەویستی ئەوتۆ بەسەر باری دەروونییاندا دێت، کە لە کۆتایدا، بە زمانی میتۆلۆژی ببێژین، دەبن بە جۆرێک لە دێو و درنج (Monster)ی ئەوتۆ، کە هەندێک جار کاردانەوەی دڕندانە و تۆقێنەر بەرانبەر یەکتر، تەنانەت بەرانبەر منداڵیش، دەنوێنن. گەرچێ دەشێت دایک و باوک بەزۆری لە کۆتایی ناکۆکییەکانیاندا جیابوونەوە قبووڵ بکەن، تەنانەت لەو لایەنەشدا کۆک بن کە بۆ نموونە باوک بەپێی کاتی خۆی منداڵەکانی ببینێت، سەرەڕای ئەوە دەشێت ڕووبدات کە باوکی جیابۆوە ژنی خۆی لەناوببات تەنانەت هەندێک جار دەستی بچێتە منداڵەکانییەوە. یان ڕوودەدات کە دایکان لەو بارە سەختە دەروونییەدا منداڵی خۆیان دەکوژن و هەندێک جار کێشەکە بە لەناوبردنی خۆشیان کۆتایی دێت. ئەم دیاردانە لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکا و زۆرینەی وڵاتانی جیهاندا ڕوودەدەن. دیارە هۆکارەکانی جیابوونەوەی هاوسەری ژن و مێرد زۆرن و لە بازنەی ئەم نووسینە دەردەچن. ئەوەی بەڕوونی دیارە، کۆمپلێکسە کۆمەڵایەتییەکان، ئاڵۆزی ژیانی مۆدێرن، ئیندیڤیدوالیزم (تاکگەرایەتی) و نەبوونی تۆلێرانس (چاولێپۆشتن و بەخشندەیی بەرانبەر کەسانی تر، بەتایبەتی لە هاوسەرایەتیدا) هەندێکن لە هۆکارەکانی جیابوونەوەی دوو مرۆڤ، کە لە سەرەتای هاوسەرێتیاندا بڕیاری پێکەوەژیان و پێکەوەنانی خێزانێکی بەختەوەریان خواستووە. لە ڕاستیدا کۆمەڵگەی مۆدێرن گەلێک ئاستەنگ و گرفتی کۆمەڵایەتی لە هەناوی خۆیدا بەرهەمدێنێت، کە یەکێک لە دیاردە هەرە دیارەکانی سنوری ئەم ئاستەنگە داپچڕانی پەیوەندییە خێزانیەکانە (جیابونەوەی هاوسەرێتی) و لاوازبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان و گەلێک گرفتی تری ئەم کۆمەڵگانەن. ئێمە دەتوانین کۆمپلێکسی پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان و بە ئیندیڤیدوالیستبوونی مرۆڤەکان و نەبوونی تۆلێرانس بە هۆکارەکانی جیابونەوەی هاوسەرێتی ناوزەدبکەین. خۆپەرستی و خۆپەسەندی و نارسیسزم (Narzissmus) پەیوەندیە کۆمەڵایەتییەکان سنوردار دەکەن و دابڕان و گەلەک ئاستەنگ و گرفتی کۆمەڵایەتی بەرامبار کۆمەڵگە دەخەنەوە. لە کۆتایدا پێم باشە چەند ئامۆژگاریەکی ئینگرید یۆپە (2) لە کتێبی (منداڵانی بە کارەکتەر)دا لە ئەڵمانیەوە وەرگێڕمە سەر زمانی کوردی و وەک سیتان وەربگرم. یۆپ دەنووسێت: “منداڵان خاوەنی هەستیاریەکی گەلەک بەهێزن و پێوستیشیان بەم هەستیارییە هەیە، بۆ ئەوەی بە کارەکتەرێکی بەتوانا و بەهێزەوە ببن بە کەسێکی گەورەی / کامڵی بەختەوەر”. لە پرۆسەی جیابوونەوەی دایکان و باوکاندا منداڵان ئەو هەستیارییە سروشتییەی خۆی لەدەستدەدەن و لە زۆرینەی کاتەکاندا دەبن بە کەسێکی گەورە / کامڵ بە کارەکتەرێکی لاواز و پڕگومانەوە.

—————————–
پەراوێز
1) ڕیچارد ئێلن گاردنەر Richard Alan Gardner لە 28.04.1931دا لە نیویۆرک-سیتی لەدایکبووە و لە 25.05.2003 دا کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا. ناوبراو کۆلێژی پزیشکی و دەروونناسیی خوێندووە و لە دوا ساڵانی 1963 وە پڕۆفیسۆری دەروونناسی بووە لە خەستەخانەی دەروونیی کۆڵۆمبیا. کۆنترۆفێرس / ناتەبایی و گفتوگۆیەکی پڕ گیروگرفتی زۆر هەیە لەسەر تێز و تیۆرییەکانی ئەو لەمەڕ کێشەکانی منداڵ دوای جیابوونەوەی دایک و باوک. تاکو ئێستاش ئامۆژگارییەکانی لە بڕیاردانی یاسایی لەمەڕ منداڵی نامۆبوو بەرانبەر دایک یان باوک سەنگێکی یاسایی نەشیاوی لێدەستبەرنەدراون unverzichtbar لە زۆربەی دادگەکانی باری کەسی و خێزانیدا.
نووسینەکانی گاردنەر بەزۆری لەسەر تەنگژەی جیابوونەوەی هاوسەری دایک و باوکان بووە، لە کاتێکدا کە لە وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا ئەم دیاردەیە بە شێوەیەکی زۆر ڕوویانداوە. ناوبانگی گاردنەر بە پێناساندنی مۆدێلی PAS (parental Alienation Syndrom)، واتە سیندرۆمی نامۆبوونی مندال لە دایک و باوک دەستیپێکرد، کە لە ساڵی 1985 دا بە شێوەی فەرمی بڵاویکردەوە. پاش ناساندنی ئەم مۆدێلە زانکۆی کۆلۆمبیا گاردنەری لە زانکۆ دوورخستەوە و پاشان لە زانکۆی نیویۆرک وەک و مامۆستایەک و پسپۆڕێک دەستی بە کار کرد. 40 کتێب و زیاتر لە 250 وتار و بابەتی جیاوازی لەم بارەیەوە نووسیوە. لە ساڵەکەنی 1980 بەدواوە گاردنەر تەرکیزی کردۆتە سەر بابەتی لاقەکردنی منداڵ لە لایەن دایک و باوکانیانەوە، کە بە لەدایکبوونی هیستریایەکی نەتەوەیی ناوزەدی کرد. گاردنەر لەو باوەڕەدابوو کە لاقەکردنی منداڵ لە لایەن گەورەکانەوە بە شێوەیەکی زۆر بەربڵاوە، بەتایبەتی لە ناو خێزان خۆیدا و بە دیاردەیەکی پێدۆفیلی Pädophilie یان جووتبوون لەگەڵ خزم و کەسدا Inzest ناوزەد دەکرێت.
لە کتێبی بەرەنگاربوونەوەی کچان و کوڕان بەرامبەر جیابوونەوە Boys and Girls Book About Divorce، کە لە ساڵی 1970دا بڵاوی کردەوە، ئامۆژگاری و ڕاوێژی منداڵان دەکات، کە بە کام شێوە مامەڵە لەگەڵ سترێس (شەکەیتی دەروونی / ناڕەحەتی دەروونی) و هەڵسوکەوت لەگەڵ باوانیاندا بکەن.
2) Ingrid Jope: Charakter-Kinder, so fördern Sie die emotionale Entwicklung Ihres Kindes, Brunnen Verlag Giessen.Basel, 2011.
3) دیارە ئامانجی ئەم نووسینە توێژینەوەی لایەنی چارەسەرە دەروونیەکانی منداڵ و دایک و باوکان بەئەنجام ناگەیەنێت، زیاتر لەڕوانگەی سۆسیۆلۆژیەوە پەی بە هەندێک لایەنی ئاستەنگی کەسی (ئیندئڤیدوێل) و گەلەکی (کۆلێکتیڤ)ی ئەم دیاردەیە دەستنیشان دەکات).

نووسەری سینەمایی(بورهان شاوی) دەگێڕێتەوە دەڵێت: لەساڵی 1987كتێبێك بەناوی (یەڵماز گۆنای) لەنووسینی رۆژنامە نووسی ئازربیجانی (حوسینۆف ) لە دەزگای (ناوكا) لەمۆسكۆ بڵاو كرایەوە، بریتی بوو لەتەنها دیمانەیەكی دوورودرێژ لەگەڵ سینەماكاری بەناوبانگی كورد (یەڵماز گۆنای) لەو كاتەدا كە لەزیندان بوو.
ئەو كتێبە بڕوا پێكراوترین سەرچاوەیەكە كە دەربارەی یەڵماز گۆنای نووسرابێت، چونكە لەزاری هونەرمەند خۆیەوە وەرگیراوە.
بۆ دیكۆمینت كردنی بابەتەكە كە گرنگییەكی مێژوویی خۆی هەیە، ئێمەش بەشێك لەو دیمانەیە دەخەینە روو:
*ناوی تەواوتان ؟

• یەڵماز حەمید، دایكیشم ناوی ( ئۆغلو بیتۆن ) ە
  *كەی و لە كوێ‌ لەدایك بوویت ؟
• لە یەكی نیسانی ساڵی 1937 لەگوندی (ئینجە) بە دووری 27 كم لە شاری ئەدەنە .
• ئەی بۆچی هەندێك ساڵی لەدایك بوونتان بە 1931 لە قەڵەم دەدەن ؟
  -ئەوانە بە هەڵە داچوونە .
  *تكایە ئەگەر هەندێك دەربارەی منداڵیت و داهێنانەكانت قسەمان بۆ بكەن.
• دایك و باوكی من هەردوكییان كوردن، دایكم لەبنەماڵەیەكی خوا پێداو بووە، بەڵام لە كاتی جەنگی جیهانیی یەكەم و لەگەڵ هاتنی قەیسەرییەكان رایان كردووە، باوكم بە پێچەوانەی ئەو لەبنەماڵەیەكی زۆر هەژار لە دایك بووە، لەهەڕەتی لاویدا لەگەڵ دایكم یەكتریان خۆش ویستووە، لەترسی كۆمەڵگاو داب و نەریتە كۆنەكانی ئەو كاتە كە خۆشەویستییان بەلاوە گوناهێكی گەورە بووە، ئەو ناوە بە جێ‌ دیڵن و لەگەڵ دایكم پەیمانی ئەوە بەیەك دەدەن كە لەشاری ئەدەنە بەیەك بگەنەوە.
  ئیدی لەسەر ئەو پەیمانە لەوێ‌ یەكتر دەبیننەوە و باوكم دایكم دەخوازێ‌، بەڵام چونكە زۆر دەست كورت و نەدار بوونە، دووچاری زەحمەتیەكی زۆر دەبن، بەڵام دوایی هەلو مەرجەكە بەشێوەیەكی دیكە دەسوڕێ‌ و باوكم لەكۆمپانیای دەرەبەگێكی گەورە كاری دەست دەكەوێت و لەوی كار دەكات، ئیدی گوزەرانیان بەرەو باشی دەچێت، من ئەو كاتە تا تەمەنم گەیشتبووە حەوت ساڵی و باوكم ژنێكی دیكەی هێنا.
  منداڵیم پڕ بوو لە بەختەوەری، بەڵام دوای ئەو قۆناغە ژیانم لێ‌ بوو بەدۆزەخ، چونكە باوكم لەبەرچاوی ئێمەو بۆ خاتری ژنە تازەكەی، زۆر دڵ رەقانە لە دایكمی دەداو ئازاری دەدا، زۆر جارانیش ئێمەی بەو ناسكی خۆمانەوە بەدەر دەنا.
  هەر كاتێ‌ باوكم من و لەیلای خوشكمی (كە دوو سالان لە من بچووك تر بوو) بەدەر دەنا دەچووین لەژێر دارتووەكەی بەر ماڵمان دەخەوتین، بەڵام جارێكییان كە باوكم من و دایكم و لەیلای خوشكمی بەدەرنا، روومان لەماڵی ئامۆزایێكی دایكم كرد لەئەدەنە، قەت ئەوەم لەبیر ناچێتەوە كە دایكم بەدرێژایی ئەو رۆژە تا گەیشتینە ئەدەنە دایكم بەزمانی كوردی گۆرانییەكی غەریبی دەگوت و ئێمەش كە لە زمانی دایكم حاڵی نەدەبووین، بەڵام هون هون فرمێسكمان لەگەڵیدا هەڵدەڕشت، ئەو كاتە من دركم بەوە كرد كە ئەشكەنجەو ئازارەكانمان وا بەئاسانی كۆتاییان نایەت، بۆیە بەدەست خۆم نەبوو هەموو كات ئاواتی مردنم بۆ خۆم دەخواست .
  ئیدی بەناچاری لەو تەمەنە ساوایەی خۆمەوە دەستم بەكار كردن كرد، بەتایبەت لەوەرزی میوەو لۆكە رنین لەكێلگەكاندا، هەتا دەگاتە كۆڵ هەڵگری، ئەو كاتە من هەم كارم دەكردو هەم دەمخوێند، هەر لەوێ‌ خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و سانەویشم تەواو كرد، بەڵام هەموو كارێكیشم دەكرد لەچەشنی تۆ فرۆشتن لە شەقامەكان و رۆژنامە پەخش كردن و بەقاڵی، دواتر ئامێرسازی دەزگا سینەماییەكان، بە تایبەت كەلو پەلەكانی كۆمپانیای (ئەند فیلم) و (كەمال فیلم) ئەو ئامێرانەم گوند بەگوند دەگێڕا و فیلمی سینەماییم پیشانی خەڵكی دەدا، هەندێ‌ جاریش دەوری كۆمبارسم لەهەندێ‌ لە فیلمەكاندا دەبینی ..
  ئینجا یەڵماز بە زەردەخەنەیەكەوە گوتی: دەتوانم بڵێم من بەو شێوەیە هاتمە دنیای سینەما .
  *ئەی پاشان لە كوێ‌ خوێندنت تەواو كرد ؟
• ساڵی 1956 چوومە كولێژی ماف لەزانكۆی ئەنقەرە، بەڵام چونكە لەپاڵ خوێندندا هیچ كارێكم دەست نەكەوت كە پێی بژیم، بۆیە بەناچاری دوای دوو مانگ زانكۆم بەجێ‌ هێشت و رووم كردەوە ئەدەنە.
  لەوێ‌ لەكۆمپانیایێكی بەكرێ‌ گرتنی فیلم دەست بە كار بووم، لەساڵی 1957 چوومە ئەستەمبۆڵ و لە كۆمپانیای (دەزگای فیلم) دەستم بەكار كردن كرد، ساڵی 1958 یش چوومە كولێژی ئابووری لەزانكۆی ئەستەنبۆڵ، بەڵام پێش ئەوەی خوێندن تەواو كەم لە ساڵی 1961بۆ یەكەمجار دەستگیر كرام .
  *ئەی چۆن گەراِیتەوە نێو نێوەندی هونەری ؟
• پیش هەموو شتێ‌ دەمەوێ‌ ئەوە بڵێم كە من خۆم بەقەرزاری دایك و باوكم دەزانم، دەڵێم باوكم چونكە ئەگەرچی ئەو پیاوێكی دڵ رەق بوو، بەڵام منداڵەكانی خۆی خۆش دەویست، بە تایبەت من، بە بیرمە زۆر جاران لەگەڵ دایكم بەیەكەوە گۆرانی خەماوی كوردییان دەچڕی و دەردی غەریبی خۆیان هەڵدەڕشت، جارو بارێكیش لەگەڵ گۆرانیەكان ئامێری سازی لێ‌ دەدا، هەندێ‌ جاریش كە دراوسێ‌ و خزمەكانمان باوكمییان بۆ ئاهەنگی خەتەنە كردنی منداڵەكانییان بانگ دەكرد، باوكم منیشی لەگەڵ خۆیدا دەبرد، لەو كاتانەدا دڵم زۆر بەگۆرانیەكانی خۆش دەبوو.
  دایكیشم زۆر جاران لەشەوانی دوورو درێژو ساردو سڕی زستانان چیرۆكی خۆشی لە ئەفسانەو حیكایەت خورافییەكان بۆ دەگێڕاینەوە، ئەو شەوانە ماڵمان پڕ دەبوو لەو دراوسێیانەی شەوان دەهاتنە ماڵمان، بۆگوێ‌ گرتن لەچیرۆكە بەتامو چێژەكانی دایكم، ئەو كاتانە ئاواتی ئەوەم دەخواست، هەر هەموویان بنووسمەوە، بەڵام ئەو دەسەڵاتەم نەبوو، بێجگە لەدایكم پیرەمێردێك بەناوی مام یەعقووب لەگوندەكەماندا هەبوو دەنگی لە گۆرانی گوتندا زۆر خۆش بوو، زۆر بەجوانیش ئامێری سازی دەژەنی، جارو بار شیعریشی دەنووسی، زۆر ببوو بەهاوڕێم و زۆر یەكترمان خۆش دەویست، ئەو فێری ئەوی كردم شیعر چۆن دەنووسرێ‌، بەڵام بۆ سینەما، من لەتەمەنی سێنزە ساڵییەوە هاتمە نێو دنیای سینەما، لەتەمەنی چواردە ساڵییەوە بوم بەئیش پێكەری ئامێری سینەماو پاشانیش ئەكتەری كۆمبارس، ئا بەم شێوەیە ژیانی من بەرەو ئاقارێكی تر رۆیشت .
• كەی دەستتان بەنووسین كرد ؟
  -لە دووەم ساڵی قۆناغی سانەویدا قەسیدەیەكم نووسی بۆ پەخشنامەی سەر دیواری قوتابخانە، دەربارەی جوتیارێكی هەژار ی گوند نشین، كە ژنە نەخۆشەكەی لە گوندەوە دێنێتە شار بۆ چارەسەر كردن، كەچی پارەی دكتۆرو داوو دەرمانی نابێت، لە بریتی ئەوە كەڵەشێرێك بۆ دكتۆر دێنێ‌، كە بە نرخترین شتێك بووە لای ئەو، كەچی كاتێ‌ دكتۆر زانییوویەتی پارەی نیە پیاوەكەو ژنەكەو كەلەشێرەكە بە یەكەوە فڕێ‌ دەداتە دەرەوە .
  سەرچاوەی بیرۆكەی فیلمی مێگەل – م لەو قەسیدەیەوە وەرگرتووە، كاتی خۆشی هەوڵم دا قەسیدەكە بڵاو بكەمەوە، بەڵام بەبیانووی ئەوەی كە گوایە چەپڕەوە بڵاو نكرایەوە، كەچی من كاتی خۆی ئەو قەسیدەیەم نووسی نەمدەزانی مانای چەپڕەوی یانی چی ؟
  لە ساڵانی 1953 – 1954 دەستم كرد بەبڵاو كردنەوەی وتارو چیرۆكەكانم و بەرهەمەكانم بەشێوەیەكی زۆر فرەوان لەگۆڤارو رۆژنامەكاندا بڵاو بوونەوە.
  دیارترین ئەو چیرۆكانەش كە لەو كاتەدا بڵاو بوونەوە چیرۆكی (مردن بانگم دەكات) بوو كەباس لەخۆشەویستی دراماتیكییانەی كچ و كوڕێكی هەژار دەكات، ئەو كوڕەی كاری دەست ناكەوێت و ناتوانێت ژیانی خۆی دابین بكات، بۆیە بەناچاری كۆچ دەكات و كچەكەش لەداخان خۆی دەكوژێت و لەدوای خۆیدا نامەیەك بەجێ‌ دێڵێ‌ كە تێیدا نووسراوە ( بۆ منت كوشت من بۆ ئەوە ژیانم خۆش دەویست تا لەگەڵ تۆدا برەو بە خۆشەویستی نێوانمان بدەین)
  هەر لەو دەمەدا چیرۆكێكی ترم بڵاو كردەوە بەناونیشانی(هیچ كۆتاییەك بۆ سوكایەتی پێكردن لەئارا دانیە)
  لەو چیرۆكەشدا باسی كەسێكم كردووە كە بەدوای كاردا دەگەڕێت، كەچی بەو هۆیەوە دووچاری كۆمەڵێ‌ سوكایەتی پێكردن دەبێتەوە، بۆیە لەداخان خۆی لەپردێكی بڵند هەڵداوێ‌ و خۆی دەكوژێت .
  هەردوو ئەو چیرۆكانەم لە ساڵی 1956 لە گۆڤاری ( ئایتی ئۆفوكلار – ئاسۆی چاك ) بڵاوكردۆتەوە، بەڵام ئەو چیرۆكەی كە دەنگدانەوەیەكی زێتری هەبوو چیرۆكی (سێ‌ نهێنییەكە) بوو كە لە ژمارە 13 ی گۆڤاری ( لێكۆڵینەوەی هونەریی ) بڵاو كرایەوە، ئەم چیرۆكە ژیانی منی خستە قۆناغێكی ترەوە.
  كاتێكیش ساڵی 1957 هاتمە ئەستەنبۆڵ، زیاتر لەسی وتارو چیرۆكم بڵاو كردەوە، ئەو كاتە بوو كە برادەرەكانم نازناوی ( یەڵمازی چیرۆك نووس ) یان بەمن بەخشی .
  *من زۆر زۆر لە رۆمان و چیرۆكەكانتم خوێندۆتەوە فیلمەكانیشتم دیوە، ئاگاشم لە زەمینەی سیاسی تۆ هەیە، بەڵام پێم خۆشە لەو شتانە بگەم كە كاریگەرییان هەبووە لەسەر ئاستی هوشیاریت ؟
  -ژیان .. یان ئەو دەوروبەرەی تێیدا گەورە بووم، وای لێكردووم كە هەر لەمنداڵیدا هەست بەئینتیمای كوردانەی خۆم بكەم، چونكە من دەورو بەرەكەم بەتوركی ئاخافتونە، بۆیە لێرەدا دووبارەی دەكەمەوە كە من زمانی دایك زمانی رەسەنی خۆمم بەتەواوی نەزانیووە، لەكاتی یاری كردنیشدا لەمنداڵی، لەمانای جیاوازی چینایەتی گەیشتووم، چونكە زۆر جاران دایكم كە خزمەتكاری ماڵە دەوڵەمەندەكان و باوكم سەپانی ئەو دەرەبەگانە بوو، بەرماوەی خواردنی ئەوانی بۆ ئێمە دەهێنایەوە بیخۆین، بەڵام دواتر لە گەڵ تێپەڕ بوونی زەمەن بۆم دەركەوت كە ئەم كارە بۆ ئێمە ریسواییە.
  قەت لەبیرم ناچێتەوە كە باوكم هەمیشە خەونی بەوەوە دەبینی كە من خوێندن تەواو بكەم بۆیە زۆر جاران پێی دەگوتم: كوڕەكەم بڕۆ قوتابخانە تاتۆش وەك ئێمە نەبیتە كۆیلە، نەیدەزانی لەكۆمەڵگەی بورژوازی دا، هەر دەبێ‌ ببیتە كۆیلە هەتا ئەگەر خوێندەواریش بیت .

بەشی دەیەم…

خۆدواندنی: ستیڤان شەمزینی

ستیڤان: تۆ هەمیشە رەخنەی ئەوەم لێدەگریت، مرۆڤێکی رەشبینم، بەڵام تۆش زیاد لە پێویست غوربەت رۆحێکی گووشیویت.! من هێشتا نازانم تۆ باسی کام جۆرە لە غوربەت دەکەیت؟.
لیزا: غوربەت تەنها رەهەندێکی جوگرافیی نییە، بەڵکو کوشندەترین جۆری غوربەت نامۆبوونی رۆحییە!.
ستیڤان: پێتوانەبێ غوربەتی جوگرافیش شتێکی کەمە! بە”پاپلۆ نیرۆدا”یان وت: تۆ وشەى رەگ لەشیعرەکانتدا زۆر دووبارە دەکەیتەوە، ئەم رەگوریشە زۆرە لەبەرچى لە شیعرەکانتدا هەن؟ نیرۆدا لە وەڵامدا وتى (من ناتوانم بژیم ئەگەر لە خاکەکەى خۆمدا نەبێ، من ناتوانم بژیم بێ ئەوەى قاچ و دەست و گوێم لەسەر خاکى نیشتمانەکەم دابنێم، من ناتوانم هەناسەبدەم بێ ئەوەى هەست بە سوڕانەوەى ئاو و سێبەر بکەم، من ناتوانم نەشونما بکەم بێ ئەوەى هەست بە رەگەکانم بکەم کە لەناو قوڕى رەشدا لە خودى دایک لە کرۆکى بنەچەدا دەگەڕێن).
لیزا: کارەساتی من و تۆ ئەوەیە تاراوگە مۆرانەی رۆحە و نیشتمانیش کورەی مەرگ. کاتێک لە تاراوگە دەبیت بە ژمارەیەکی بێ ئەرزش، هەست بە ونبوونی خۆت دەکەیت. تاراوگە واتە دیوێکی تری تەنهایی، زۆر سەختە لە ناو حەشاماتی خەڵک و جەنجاڵی شارەکاندا هەست بە تەنهایی بکەیت. تەنهاییەک هیچ کەسێک نەبێ جوانی و خۆشی و ساتە شادەکانی لەگەڵ بەش بکەیت، ئاخر جوانی و خۆشی و شادییەکانیش پێویستیان بە بەشکردنە لەگەڵ کەسانی تردا.
ستیڤان: تاراوگە واتە تەنهاییەکی کوشندە، تەنهاییەک وەک مۆرانە بەردەبێتە رۆحت، بەردەبێتە خەیاڵە ئیستاتیکی و خەونە تەژی فەنتازییەکانت. ئێستاش بە یادی ئەو نیشتمانەوە دەسووتێم کە دووجار لەلایەن دەسەڵاتی خۆماڵی و دەسەڵاتی بێگانەوە ئیغتساب کراوە، ئای نیشتمانە بێ نازەکەم، دووریت جۆرێکە لە سووتان و ژیانیش لەناوتا جۆرێکی ترە لە سووتان. ئێستا لەم دوالیزمەدا نازانم کامیان هەڵبژێرم، سووتان لە دووریت یان سووتان لە ناو کورەی پڕ تینی ئامێزی تۆدا؟ خۆشم نازانم. خۆشم نازانم.
لیزا: ئای من کێم جگە لە ونبوویەک لە وڵاتی سەهۆڵ.! غوربەت وەک ئەسپ ساڵەکانی تەمەنم بە دوای خۆیدا رادەکێشێت بەرەو هیچ. غوربەت وەک ئاگر خۆزگەکانم دەسووتێنێت. غوربەت وەک کابووس خەونە شیرینەکانم دەزڕێنێ. غوربەت وەک پوازێک منی لە ئامێزی نیشتمان جیا کردەوە. ئیلاهی چەند حەز دەکەم ئەم خەونە تاڵە خەونێک بێ و ئێوارە لە باخێکی شارەکەم ژوانێکم هەبێت.
ستیڤان: ئەوەی لە عەشقدا ون بێت دواجار لە ئەشکەوتی دێوانەبووندا خۆی دەدۆزێتەوە. ئەوەی لە غوربەتدا ون ببێت دواجار لە دۆزەخی تەنهاییدا خۆی دەدۆزێتەوە، ئەوەی لە زادگە و نیشتماندا ون ببێت هەرگیزا و هەرگیز ناگاتەوە بە خۆی.
لیزا: لەو شوێنەی هەست بە نامۆبوونی خۆت بکەیت، نازانیت دەژیت یان مردوویت؟. نازانیت بە چ رێگەیەک خۆت لەو ئەختەبووتەی نامۆیی رزگاری بکەیت تا خۆت لە دەستێکی رزگار دەکەیت سەدان دەستی تری دەتگرێت و ناهێڵێت بڕۆیت؟!.
ستیڤان: لە راستیدا من بێزارم لە خۆم، لە مرۆڤ، دەمەوێت تەنهایی لە ئامێز بگرم. هەر کەس بە نیازی پارەدیس بێت لەسەر دەستی مرۆڤ مەحکوومە بە دۆزەخ. هەتا ماوین دەبێ بەردەکەی سیزیف بێهودە سەربخەین بۆ سەرەوە و ئێوارەش خلۆر بێتەوە. ژیان خۆی پووچە لەوەش پووچتر گەڕانە بە دوای بەختەوەریی ژیاندا. مەرگ فریادڕەس و راستییەکی تاڵە، بەڵام ژیان درۆیەکی شیرینە.
لیزا: تۆ هەمیشە بە مەرگ دەمترسێنیت. ئاشقتم ئەی یار، تۆ بۆ دەمسپێریت بە غروب کە من یەکەم تیشکی گزنگم؟ تۆ بۆ دەمترسێنیت بە مەرگی خۆت لە کاتێکدا من خەندەیەکی شەرمنی ژیانم؟ تۆ بۆ دەمسپێریت بە پایز و خەزان کە من گوڵی گەشی ئەوینم؟!!.
ستیڤان: تۆ سەیری فەلسەفەی شوپنهاوەر بکە، چیرۆکی ئەو مەتعەمچییە بهێنرێتەوە یادت وێنەی تابووتێکی گەورەی کێشابوو. دوای ئەوەش بیر لە وتەیەکی کیلەر بکەوە کە دەڵی: مردن سامناک نییە، سامناکی ئەوەیە بمریت. ئەوەم پێچەوانەوە کردۆتەوە و دەڵێم ژیان سەخت نییە، بەڵکو سەختییەکە ئەوەیە بتوانیت 60-70 ساڵێک بژیت. ئاخر لەم هەموو ساڵەدا چی دەکەیت؟ ئەم قەوانە سواوەی ژیان چی مانایەکی هەیە؟. بروام پێ بکە تەنیا عەشقت منی بە ژیانەوە بەستۆتەوە، هیچ هۆیەک نابینم بۆ ئەوەی درێژە بە ژیان بدەم، جگە لەو کاتانەی بۆ دڵخۆشی تۆ نەک خۆم بەسەری دەبەم، ئیدی ئەوە هەموو ژیانەکەیە. سەیری فیلمی تایتانیکیش بکە، هەست دەکەم هەموومان لە پاپۆڕێکی لەو شێوەیەداین و بەرەو چارەنووسی خۆمان دەڕۆین. قسەکەی داپیرەم لە هەموو فەلسەفەکانی دنیا راستترە: ئێمە هەموومان گیای مردنین.
لیزا: راستی وەک گۆران ئەڵێ “هەرچەند ئەکەم ئەو خەیاڵەی پێی مەستم، بۆم ناخرێتە ناو چوارچێوەی هەڵبەستم” منیش لە ناخەوە حەزیایەک دەمخوات، گەرووم پڕە لە وشە، خەیاڵدانم مەشخەڵی ئاگرێکی بەتین تێیدا یەکەم جەخماخەی داوە، هەرچەند دەکەم ناتوانم گوزارشت لەم هەستە پەنگخواردووە بکەم، زمان لەوە دەست و پێ سپیترە بتوانێ ماف بدات بە شتێک کە لە ناخی مندایە و گەرووی تاساوە.
ستیڤان: بە هەرحاڵ، ئێستا من رۆژانە دەخۆمەوە زۆر زۆر دەخۆمەوە، کهول بووە بە پێکهاتەی سەرەکی جەستەم، رۆژێک دێ وێنەکەم دەخەنە سەر شوشەی خواردنەوەیەکی کهولی. هەست ناکەم کارێکی خراپ دەکەم چوونکە بێ هۆشی لەوەی لەم وڵاتەدا روو دەدات زۆر لەوە باشترە بە ئاگا بیت. ئەوەندە ناسک بوومەتەوە بۆ دڵۆپە بارانێک دەگریم، بۆ هەڵمەتی رەشەبا بۆ سەر لقى سەوزی دارێک جەرگم ژان دەکات، بۆ ئەو پەروانەیەش دەگریم تینی رووناکی دەیسووتێنێت، چوونکە خۆمم بیر دەخاتەوە. لە ئێستادا هەست دەکەم چیتر نیم جگە لە کهولیسێکی پاسیڤ، ئەم ژیانە زۆر لەوە زبرترە جێگەی ئەو هەست ناسکییەی ئێمەی تیا ببێتەوە، مەرگ تاکە فریادڕەسە، بیر لەوە بکەرەوە کاتێک هەمەنگوای بە گوللەیەک کۆتایی بە ژیانی خۆی هینا و دوا پەیڤی خۆی بەم شێوەیە جێهێشت: کوێرەوەریی مرۆڤ هەرگیز لە بن نایەت.
——————————————————
تێبینی:
ئەم تێکستە بریتییە لە مۆنۆلۆگ نەک دیالۆگی دوو کەس، کۆی بەشەکانی ئەم مۆنۆلۆگانە لەنێوان 2010-2017 نووسراون. لە بەرگی دووەمی کتێبی “قوتووی عەتار” لەلاپەڕە 488-522 بەشێوەی کتێبی کاغەز لە ساڵی 2018 چاپ بوون

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ….

ساڵانێک بەر لە ئێستا، دوو هاوڕێ هەبوون. ناویان نیل و باز بوون. مشتومڕیـان بوو، لەسەر ئەوەی کە بـڕوا و بـۆچـوونی کامیان لەسەر مانگ راستە.
نیـل : بە بڕوای من مانگ روویەکی زەبەلاحە. هەمووانیش هەر هەمان بڕوایان هەیە.
بـاز : نەخێر، وانییە، هەمووان دەزانـن کە مانگ لە پەنـیر دروست کـراوە.
لەسەری رۆێشتن و درێـژەیان بە مشتومڕەکەیان دا.. هەر یەکەیان بـڕواکەی خۆی بە راست دەزانی.
بـاز : بـڕواکەی مـن راست و رەوایـە.
نیـل : نـا، وانییە، بـڕواکەی مـن راسـتە.
لە کۆتاییدا، بـڕیاریان دا، کە لە هـیوای مامیان بـپرسن.
مامە هـیوا گوێی لە مشتومـڕ و هـاواریان بـوو. پێی وتـن:” کوڕەکـانم، پێـویستە بچـن بۆ سەر مانگ، تا راستیتان بـۆ دەربکەویت، کە بـڕوای کامتان راستە”
مامە هـیوای بە ساڵاچوو، بـڕیاری دا، یارمەتیان بدا، کەشتییەکی رۆکـێتی بۆ کوڕەکان دروست کـرد. نـاوی لێـنا ” ئـەپـۆلـۆ “.
کوڕەکان سەرکەوتـن و چـوونە نـاو رۆکـێتەکەوە. سویچەکەیان سوڕاند و هەڵـیان کرد. گڕە ئاگـرێک لە دوای رۆکـێتەکەوە دەرچـوو.. تەکانی دا و بە ئاسمانـدا بەرزبـۆوە، بە خـێراییەکی زۆر بەرەو لای مانگ دەڕۆیی. بەرزتـر و بەرزتـر بـۆوە، زۆر لە زەوی دوورکـەوتەوە. تا گەیشـت و لەسەر مانـگ نیشـتەوە.
نیل و باز لە رۆکێتەکە دەرچوون و بە پەیـژە لێژەکەی رۆکێتەکە هاتنە خوارەوە، نیل لە پێشا پێی خستە سەر مانگ و دواییش باز. لەوانەیە هەنگـاوێکی بچووکی پیاو، بازێکی گەورەبێ بۆ منـداڵان.
هەرکە گەیشتنە سەر مانگ، ئەوەیان بۆ دەرکەوت کە شوێنێکی سارد و بەرداویـیە. لە پەنیـر دروست نەکـراوە، روویـەکی زەبـەلاحـیش نیـیە.
بـاز (بە بێ ئومێدییەکەوە) : باشە، بە هیچ کلۆجێک ئێرە شوێنێکی دڵگیر نییە. خۆزگە سینەما و یاریگـای تـۆپی پێ و بازاڕێـکی لـێـبوایە.
روانینێکی باشیان لەسەر مانگ هـەبوو. وێنەیەکی زۆریـان گرت. ئاڵایەکیشیان لەسەر مانگ چەقانـد. هەموو ئەو شتانەش مەبەستیان بوو جێبەجێیان کردن. توورەکەیەکیش خـۆڵ و بەردی سەر مانگـیان پـڕکـرد.
بـاز : دەمەوێ بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە.
نیـل : هەروەها منیش حەزدەکەم بگـەڕێمەوە.
گەڕانەوە بۆ ناو ئەپـۆلۆکە. سویچەکەیان سوڕاند و خستیان ئیشکردن. بەرەو ئاسمان بەرزبـۆوە، بە هـێڵی دیـاری کـراودا، بەرەو زەوی بـۆوە.
رۆکێتەکە گەیاندیـانیەوە سەر زەوی.
کەمێک لە فـرۆکە دەچـوو. نیـل و بـاز دابەزین و مامـە هـیوا لە پێشوازییاندا دابـوو.
گەشتکـردنەکەیان بـۆ ئاسمان و بـۆ سەر مانـگ زۆر پێخـوش بـوو.
بەڵام بە گەڕانەوەیـان جـارێکی تـر بـۆ ماڵـەوە زۆر دڵـشاد و دڵخـۆش بـوون.

(*) بیـرۆکەی ئەم چـیرۆکەم لە هەڵبەستـێک لە نووسینی ( پـۆل پیـرۆ) بۆ منـداڵان، وەرگرتـووە، کە بە زمـانی ئینگـلیزی بڵاوی کـردۆتـەوە.

رەزا شـوان
نەرویـج : ٢٢/ سێپتەمبەر/٢٠٢٠

بە سەبەتەیەک گوڵی زەرد و ئاڵەوە هات، پایز..
وەک بڵێی پەیامی چنینەوەی میوە تاڵەکانی…
بێستانی سپی خەمەکانە،،،
ئەو ڕوخساری لاوازترو..
پیرتر و بێزارتر،،
لە ساڵانی پار،،
نیگرۆی هەڵبزرکاوی..
قژێکی هەڵبزرکاو، ،
دوو چاوی ماندووی بێهز، کز،،،
وەک دوو ئەستێرەی کوژاوە ،
لەبەردەم پە نجەرەکە پشویەکی دا،
ویستم پێی بڵێم ..
جارێکی تر،،،
بەخێر بێیتەوە، پایزی ئازیز..
وەک ساڵانی پێشتر،،،
سەبەتەی پڕ گەڵای زەرد ،،
دار سێوی ووشکی عیشقی بەسەرچوو،،
دەرگای ژووێکی چۆڵ و تەنیا،،،
چاوەڕێتە،،
کەسی تر نیە،،،
تۆ خاوەن ماڵ،
خۆت هاوڕێ و شازادەی ..
سەفەری سەر قەراغ کەنار ،،
ببینە ماڵ بۆ دیدەنت..
چەند تامەزرۆیە ،
دڵ لە ئەشکەنجەوزامی ..
نەمانی تارمایی یارێ،،
مەلێکی سەرهەڵگرتووی بێئۆقرەیە،،
ڕۆح بۆ هەناسەی پڕ ئەسرینت،،
پەروانەیەکی،،
باڵ سوتاوی بێ مەنزڵگەیە،
ببینە ، پایزی ئازیز،،
ژێی چراوی،،
گیتاری باران،،،
وەک ساڵانی پێشتر،،
چاوەڕێی پەنجەی تەزیوی ..
شیعرپژانی تۆیە،،
پایزی ئازیز،
گەرچی کەمێکش درەنگ کەوتی..
مەگەر میلۆدی لێوی هەڵبزرکاوی تۆبێ،
کڵپەی فانوسی حەزێ..
بۆ پیاسەیەکی تری نێو کازیوەی..
قەشەنگی تەنیایی،،
بگەشێنێتەوە،،
ببینە پایزی ئازیز،،
شیعرە نوسراوەکانی سەر مێزی..
شەوانی چاوەوانی تاڵ،
وەک خوڕەی ڕوبارێ ..
سوور،،
وەک پێکێ شەرابی ئاڵ،،
خوێنی ڕژاوی خۆیان،،
بەسەر جەستەی گۆرانی..
سەفەرێکا ڕشتوە،،
شکۆفەی خونچە جێماوەکانی ئەویش،،
لەسەر رەفەی بیرەوەری ..
هەمان پەنجەرە ، ووشکبوە،
هەمان پۆلە مراوی پەمەیی..
ژوانێکی بەسەرچووش..
ڕێچکەی مەرگێکی زووگەیشتووی،،
قەشەنگی گرتوە،،
بمێنە، پایزی ئازیز،،،
لەم ماڵە چۆڵە،
بە جەستەی پڕ باهۆزو ڕەهێڵەت،،
دارە تینوەکانی ئەم باخچەیە
بهاژێنە،،
ئەمشەو کاتێکی لەدەستچوە،
خومار بە ئەفسوونی تۆیە، ،
هییچ نەبێ،،
بۆ چەند ساتێ ، لام بمێنە..
گفتوگۆی کۆچی..
سەر زەریا کەین،
هەریەکەمان،،،
یاداشتی نوسراوی..
ویستگە جێماوەکانی..
ڕۆژە پڕ ئەسرینەکان..
بۆئەوی تر باسکەین،
لە ژێر نەرمە وەرینی گەڵا
ئەرخەوانیەکانی..
هەگبەی تەزیوتا،،
سەمای ژینێکی بێ بەروا و…
بێ هودە کەین
بەڵام ئەفسووس،
پایزی شەکەت و..
لاواز و ماندوو ،
کەیف و خۆشی ..
بە فرمێسک ڕژانی ..
گەڵا نەئەهات،
زەردەی ساردی..
سەر لێوی قەشەنگیشی وون بوو،،
درەووشانەوە ئاڵتونیەکانی ..
زوڵفیشی ،،
وەک تارای بووککی زویر و ..
خەمگین، بێ ڕەنگ مابوو،،
ووتی بڕۆ ، ئەی شاعیری وێل،
بۆ نێو سەرابی ووشە و..
ژووری بێلانەو چۆڵ،
ببینە ئاسمان،،
لە حەسرەت ڕۆحکێشانی زەریا و کانی و..
دەشت و بێستان..
چی گڕکانە مەنجەنیقێکی..
ژەهرو مەرگی داگیرساندوە،،
نە نشینگەیەک بۆ ژوانی یارماوە،،
نە نمە هەوری سەمایەکی..
بەرائەت ، ،،
چەتەکانی شار،،
نەک تەنها شەقار شەقاری جەستەی
شاخ و چیاکانیان کردوە ،،
پەل و باڵی سنەوبەرە مەستەکانی ..
چیاو کەژو کۆسارانیان…
سوتاندوە ..

وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری هۆڵەندی
( Karlo Kolumno)
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە.