پێشەكی

ڕۆمان وەك ژانرێكی نوێ جیهانی نوسین بۆگێڕانەوە و تۆماركردنی سەربردە درك پێنەكراوەكانی مرۆڤە، قورسایی و بارستایەكی فراوان و پانتایی ئەدەبیاتی جیهانی داگیركردوە، ئەو ژانرە كۆمەڵێك رەگەزە، شویێنیش بە بەردەوامی لە گۆڕاندایە بەپی جووڵەی مرۆڤ تیایدا ئەو جووڵەیەیی، كە كات سازی دەكا و دەیخاتە سەر شوێن جیهانی ڕۆمان دنیای گشت ئەو گۆڕانەیە، ئەو هەموو گۆڕان و ململانێیەیە پێویستی بە رێكخستن هەیە، بەشێوەیەك كە چێژ و جوانییەك ببەخشێ.
شێوێنیش وەكوو خەسلەت و رەگەزی سەرەكی پێكهاتەی ڕۆمان سەیر دەكرێ بەمەش چیرۆك و ڕووداو و گێڕانەوەكانی ناخی نووسەر لە جوغیزدا دەسوڕێنەوە هەر چەندە نووسینی ڕۆمان لە زمانی كوردییدا درەنگ وەخۆكەوت. بەڵام لەگەل هاتنی تەوژمی ئەدەبیاتی ڕۆژئاوا ڕۆمانیش بنەچەی خۆی لەنێو وێژەی كوردی داكوتاوە بووە بەشێك لە پێكهاتەی ئەدەب و نووسین
ئەوەی مەبەستە .
دیاری كردنی شوێن و گرنگی لە نوسینەوە لە نێو ڕۆمانەکانی كوردییدا، بەرێگاوە بە نمونە وەك خۆشەویستی بۆ خاك و نیشتیمان و دەرخستەی ناسۆرییەكانە لەسەر زێدو جوگرافیای ژیان كردنە لە ڕۆمانی كوردییدا. بەتایبەتی دەست نیشان كردنی شوێن لەناو ڕۆمانی (بەرێگاوە) ی دڵشاد كاوانی وەك نوێترین ڕۆمانی كوردی زۆر بە ڕوونی دەردەكەوێت كە ڕۆماننووس توانیویەتی خاڵەكانی ناكۆكی و سنوورە دەستكردەكانی مرۆڤ و ژان و ئازارەكانی نەتەوەیەك لە ڕێگای دیاری كردنی شوێنەكانی ناو ڕۆمانەكان بخاتە ڕوو .

ئامانج

بریتیە لە بەرجەستەكردنی شوێن و جۆرەكانی شوێن و دەستنیشانكردنی شوێنەكانی ناوڕۆمانەكە كە نووسەر بەكاری هێناون بە هەموو جۆرەكانی.

پێكهاتە

پێك دێت لە پێشەكی و دوو بەش و ئەنجام و لیستی سەرچاوە لە بەشی یەكەمدا (شوێن و جۆرەكانی)، كە بەشە پراكتیكیەكەیە بەشی دووەم كە پێك دێت لە دەستنیشانكردنی شوێنەكانی ناو ڕۆمانی (بەرێگاوە) بەشە تیۆریەكەیە بەشێكیتریش پێك دێت لە كورتەی ڕۆمانەكە.

شوێن:

شوێن، وەك قەوارە و چوارچێوە، لە ژیانی مرۆڤ دا بەهایەكی گەورە و خاسیەتی خۆی هەیە، شوێنەكانیش هەمە جۆرن. سەیرش نیە، كە شوێن ڕۆڵێكی وا گەورە و بەرچاو لە ژیانی مرۆڤ دەبینێ، چونكە هەر لەو كاتەوە ژیانی، تا ئەو كاتەوەی كە ((منداڵدانی دایكی دەبێتەشوێنێك بۆپێكهێنانی بایۆلۆجی و ژیانی، تا ئەو كاتەی لەگەل ژان ئەو كۆرپەلەیە دێتە ناو جیهانی بوونی دەرەكی. ئەو كاتەش بێشكە دەبێتە ئەوشوێنەی، كە هەست و هۆشی تێدا دەكرێتەوە لەهەر پێنج هەستەكەدا، لە دوای قۆناغی بێشكەش لایەنی شوێن بە شێویەكی ڕوونتر بەدیار دەكەوێت لەماڵ و كۆڵان و قوتابخانە و سینەما و گازینۆ وشەقام، چ لە شاربێ یان گوند یان بیبان تەنانەت لە دەریا و ئاسمانیش)) مرۆڤ لەهەرشوێنك لە دایك بێت و تێیدا گەورە بێت خۆشەویستییەكی بەهێز بەم شوێنەی دەبەستێتەوە، شوێن ((ئەوزەمینەیە، كە ئەم بنیاتەی لەسەر بەرزدەكرێتەوە)) كە ناتوانێ دەستبەرداریی لێبكرێ. هەروەها شوێنیش بە مرۆڤەوە لكاوە مرۆڤ بەبێ شوێن ناناسرێتەوە و شوێنیش شانۆی نواندنەكانی مرۆڤە هەر لە سەرەتای بونیەوە تاكومردنی، شوێن ئەوجیهانە دەركیەیە، لە سەرەتای بونیەوە تاكو مردنی. شوێن ئەوجیهانە دەرەكییە، كە هەستكردن بە شتەكان تیایدا قەوارە دەگرێ و چۆنیەتی هەڵسوكەوتكردن و گونجان و نەگونجان لەگەل یەكتری دەبینرێ، چەمكی شوێن و ڕۆڵە گرنگەكەی لە ژیانی مرۆڤ بە گەشەكردنی پەرە دەسێنێ، هەر كاراكتەرێك لەناو ڕۆماندا شوێنێكی تابەت بەخۆی هەیە، لێیەوە دەست پێدەكات و پەرەدەسێنێ و كاریگەری شوێنەكەی لەسەر دەبێ و لەوانەیە هەر لەم شوێنەش كۆتای دیت، ((شوێن، مەڵبەندی ڕووداوە و ناسنامە بە كارەكتەر دەبەخشێ و هەستكردنیشە بەئامانجی ژیان)) شوێن توخمێكی سەرەكییە لە بنیاتی كاری گێرانەوە، شوێن لە ڕۆماندا بەكاردێت كە وەك شانۆیەك وایە كەتێدا هەموو ڕووداوەكانی پیشانی خوێنەر دەدات. شوێنەكانیش ڕاستەوخۆ یان بەشێوەی ناڕاسەوخۆ تێكەڵ بە (مەغزا) ی ڕۆمان دەبێت. بۆیە فەزایەك وایە كە هەموو ڕەگەزەكانی ڕۆمان دەگرێتەخۆ. لە نێوانیاندا ڕووداوەكان و كەسایەتی و ئەو پەیوەندییەی لەنێوانیاندا ئەو كەش و هەوایەیان پێ‌ دەبەخشێت كەتیا ڕوودەدات. كە ئەو فەزایەی كە لە ڕۆماندا شوێن دروستی دەكات دەبێت بە تابڵۆیەك واتا تابلۆكە دروست دەكات. شوێن لە ڕۆماندا ((ڕەگەزێكی زیاد نیە.
شوێن گەلێ شێوە وەردەگرێت گەلێ واتا دەگرێتەخۆ. بەڵكو لەهەندێ كاتدا لەوانەیە ببێتە ئامانج لە نەبوونی كارەكەدا بە گشتی)) ئەگەرسەیری بكەین كە پەیوەندی شوێن، بەتەكنیكی وەسفی كاتەوە، دەتوانین بڵێین كە شوێن بە توخمێكی تەواوكەری كات لەو ڕۆمانەدا دەبینرێت كە هەردوكیان بەیەكەوە. ئەو جێگانە دروست دەكەن كە كارەكتەر و ڕووداو تیایدا سەر هەڵدەدەن پەرەدەسێنێ،‌ كەواتە شوێن لەگەڵ كات دا پەیوەندییان بە یەكەوە هەیە شوێن تەنیا ئەوە نییە لە خولگەماندا و بەس، بەڵكو لە ژوورەوەشمان دا (جێ‌) هەیە. كە لەگەڵ سەرگوزەشتە و گرفت و ئاستەنگەكاندا جێگیر دەبێت. كەواتە شوێن تەنها ئەو شوێنە نییە كە تەنیا نشتەجێ دەبێ بەڵكو هەندێ جار نیشتیمانێك دەگرێتە یاخودژورێك دەگرێتەوە وەكوو لە ڕۆمان دا ڕوو دەدات پەردەسێنێت. هەرچەندە گێڕانەوە زیاتر پەیوەستە بە كاتەوە لە ناو ڕۆماندا بەڵام ((شوێنی ڕۆمانیش گرنگییەتی مەزنی هەیە هیچ كەمتر نییە لە بەهای كات)) هەرچەندە ڕۆمان بە پلەی یەكەم هونەرێكی زەمەنییە بەڵام وەك ئاماژەمان پێكرد لە هونەرەكان شێوەكاریش دەچێت لە ڕووی پێكهاتەی شوێنییەوە ((لەبەر پەیوەست بوونی شوێن بە تەكنیكی وەسفی كاتی. ئەوە دەتوانرێت شوێن وەك ڕەگەزێكی پاشكۆیین كاتی ڕۆمان بهێنریت. بە مەرجێك ئەوە لە بەهاكەی كەم نەكاتەوە)) بەتین بوونی ئەم پەیوەندییەی نێوان كات و شوێن زۆر جار وای لێدیت كە ((بەكارهێنانی شوێن بەبێ ئەوەی زەمەن بگرێتەوە یاخود كات بەكاردێت لە توێژینەوەی كارێكی گیڕانەوەی بەبێ ئەوەی چەمكی شوێن تیا سەرهەڵبدات شتێكی مەحاڵە) یەكێك لە توخمە گرنگەكانی ڕۆمان شوێنە كە ناكرێت بەبێ هەبوونی شوێن باسی كارەكتەر و ڕووداو بكەین چونكە شوێن لە خۆگری كارەكتەر و ڕووداوەكانە هەر لەبەر ئەوشە لە تیۆری ڕەخنەیی ڕۆماندا بایەخێكی زۆر بە شوێن دراوە لە ڕۆمانی كلاسیكیدا شوێن تەنیا شانۆی ڕووداوە جووڵەی كەسەكانی تێدادەبینین. بەڵام لەڕۆمانی نوێدا شوێن تەواوكەری ڕووداوە زۆرجاریش رۆڵی كارەكتەری سەرەكی لە ڕۆماندا بگرێت. كاتێك كە باس لەنێوان شوێن دەكرێت یاخود لەفەزای ڕۆمان دەكرێت مەبەستی لەو هەموو شوێنانەیە كە ڕووداوەكانی تیا ڕوودەدات ((وەسف كردنی شوێن و پێكهاتەكانی و ئەوشتانەی كە دەیانگرێتەخۆ. هەر لەوكاتەدا وە سفی خودی كەسایەتیەكە دادەندرێت چونكە شتەكان مێژوەكەیان پەیوەستە بە مێژوی كەسایەتیەكانەوە. چونكە ئادەمیزاد بە تەنیا یەك یەك دروست ناكات. كەس و كەسایەتی ڕۆمان ئێمە خودی خۆمان تەنیا تاكێك دروست ناكات. تەنیا جەستەیەك. بەڵكو جەستەیەك بە جل داپۆشراوە. چەكدار ئامادە…… ئادەمیزادی ڕاستەقینە پێكدێت لە جەستە و ئەو شتانەی كە تایبەت بە ڕگەزی مرۆڤەوە هەروەك چۆن هێلانەی تایبەتە بەم جۆرە مەلانە)) شوێن دەبێتە زەمینەی سەرهەلدانی ڕووداو، ڕووداوەكان لە شوێنێك ڕوودەدات ئەو شوێنە تایبەتمەندی دەدات بە ڕووداوەكە، چونكە شوێن شانۆی ڕووداوە نووسەر پێویستە لە زەینی خۆیدا زانیارییەكی تەواو دەربارەی ئەو شوێنە بزانێت كە دەبێتە زەمینەی ڕووداوەكە. شوێن هەندێ‌ جار ناوەڕۆكی بابەتەكە ئاشكرا دەكات، چونكە شوێن ڕووداوە بێ‌ بوونی یەكتری مەحالە.

جۆرەكانی شوێن:

بنیاتی شوێن لە كورتە چیرۆكدا بە هەمەرەنگی جیادەكریتەوە، چونكە تەنیا شوێنك تیدا باسناكرێن، ئەگەر ناوی دێیەك بهێنرێت با دێكە بچووكیش بێت، لە چوارچێوەی دێدا چەندین شوێنی دیكە دێنە بەرچاو لەوانە: خانوەكان و كۆڵان و باخچە و سەر بیری ئاو و شوێنی جووت و كادین و پەرێز و ئاقاری دێ و زۆر جاریش وادە بێ لە یەكێك لەم شوێنانە خەیالی نوسەر دەچێتە شوێنێكی دیكە درێژە بە ڕووداو و بەسەرهاتەكان دەدات. بەدەر لە شوێن هیچ شتێكی بینراو، زیند و نازیندو ڕۆح لەبەربێ، یان مادە بوونی نییە، چونكە ڕوانینی مرۆڤ بۆ هەر شتێك بێت، شتەكە و شوێنی شتەكە دەبینێ، كەواتە هیچ چیرۆكێك لە جیهاندا نییە شوێنی تێدا نەبێت، چونكە گەر شوێن نەبێت ڕووداو و دیالۆگ لە كوێ و چۆن ڕووبدەن؟ تەنانەت چیرۆكە كە باسی ئاسمان و فەزاش بكات ئەمانەش هەر شوێنن، گەر چیرۆكنووس ناوی هیچ شوێنێكی نەهێنابێ، بەڵام لە گێڕانەوەكان و جموجۆڵەكاندا شوێنی هەر تێ دەردەكەوێن شوێنیش چەند جۆرێكە لەوانە:
شوێنی ئاشناو نائاشنا-1
2- شوێنی كراوە و داخراو
3- شوێنی واقیع وخەیالی

شوێنی ئاشنا (هۆگر): مرۆڤ هەر لەو رۆژەوە كە هەست بە ژیان دەكات، جۆرە ئاشنایەتییەك لەگەل ئەو شوێنەی كەلێی دەژی پەیدادەكات، ئەو شوێنەش شا ربێت یان لادێ، ئەشكەوت یان شەقام هەستێك بەرامبەرئەو شوێنانە لە لا دروست دەبێت، ئیدی خۆشیدەوێت یان ڕقی لێیان دەبێتەوە ئەگەر خۆشی لە شوێنیك دیتبێ ئەواهەستی خۆشەویستی بەرامبەر ئەو شوێنە زیاد دەكات ئەگینا بە پێچەوانە دەبێت. هەموو ئەو شوێنانە دەگرێتەوە كە تێدا ژیاوین هەستمان بە ئارامی كردووە، بە شوێنی پشوودانی دادەنێت ئارامی و ئاشنای تێدا بەدی دەكرێ ((ئەگەر لەچەمكی هۆگری بگەین، هەموو شوێنێك ماڵە، چەمكی هۆگری هەموو شوێنكی كارا دەگرێتەوە)) مرۆڤ لە هەموو شوێنەك زیاتر ئاشنا و هۆگری ئەو ماڵەیە كە بەمنداڵی تێیدا ژیاوە تاكو مردن خەونەكانی هەر لەو شوێنەیە ((ماڵ كەتیایدا لە دایك بوین زیاترە لەوەی كە تەنیا بەرجەستەكردنی پەناگەیەك بێت، بەڵكو بەرجەستەكردنی خەونەكانیشە)) بەمەش مال دەبێتە بەهێزترین شوێنی ئاشنا، ماڵ لە هەموو شوێنیك ڕونترە لە دەربڕینی خاوەنەكانە هەرچەندە پەیوەندی ماڵ جۆرا و جۆرە لە نێوان ڕق و خۆشەویستیەكاندا هۆگری دەبین لەكاتی ناخۆشیش ڕقمان لێیەتی، شوێنكی ئاشنابوو بە شوێنی خەڵوەت و تەنیای و بیركردنەوە و خەو بینین دادندا، جگە لەوە شوێنی پێكەوە خربونەوەی ئەندامانی خێزانەكان بوو لەیەك شوێن.
شوێنی نائاشنا (ناهۆگر): ئەو شوێنانە دەگرێتەوە، كە مرۆڤ تیایدا ((هەست بە ئاشنایەتی و خۆشی ناكات، بەڵكو هەست بە دژایەتی و ڕق لێبونەوەی دەكات و جۆرە كێشەیەك لەنێوان شوێن و كارەكتەر دروست دەبێت)) كارەكتەر هەموو هەوڵ و توانای خۆی دەخاتە گەڕ بۆ ئەوەی ئەو شوێنە بە جێبهێلێ‌، چونكە بە زۆر تێیدا نیشتەجێكراوە .ئەو شوێنانە یان ئەوەتە مرۆڤ بە ناچاری تیایدا دەژی، وەك بەندینخانە و مەنفا و بیبان. بێگومان مرۆڤ ئاشنایەتی لەگەڵ شوێن و دەور و بەر دروست دەكات، بەڵام هەموو شوێنەكانی وەك یەك خۆشناوێت، زۆر جار كەسێك لە شوێنیك توشی كارەسات و ناخۆش یەك دێت ئەم شوێنەی لەبەرچاو دەكەوێت، چونكە یادگارە تاڵەكان پەیوەستن بەم شوێنەوە، یان شوێنێكە ڕوودانی سروشتی تیایدا ڕوویدابێ‌، ئەمەش لە كێشەیەكەوە بۆ كێشەیەكی دیكە دەگۆڕێت.
شوێنی كراوە: شوێنی كراوە تایبەتە بە هەموو كەس و ئەو شوێنانە كە لە شوێنە دەرەكییەكان پێك دێت، ئەم جۆرە شوێنانەش تایبەت بە كەسێك یان چەند كەسێكی دیاریكراو نیە وهەموو كەسێك توانای بەكارهێنانیانی هەیە و ((لەبەردەم كەسەكاندا كراوەیە، دەتوانن ب ەئارەزوی خۆیان تێیدا بێن و بچن، وەك شەقام و كۆڵان و ڕێگاو بازار، چایەخانە، نەخۆشخانە)) ئەو شوێنانە كە هەردەم لەبەردەم كەسایەتییەكانی ڕۆماندا كراوەیە و هەڵسوكەوتی تیا دەكەن ڕووداوەكانی لە ناو پەرە دەسێنن و گەشەدەكەن ئەم جۆرە شوێنەگشتیە خاوەنی تا یبەتی نییە بەڵكو بە مولكی گشتی ناسراوە كە كۆمەل خاوەنیەتی .
شوێنی داخراو: ئەوشوێنە تابەتییە كە دەستەڵاتی خودی تێدا بە گەڕ دەخرێت بەڕووی خەڵكیدا داخراون لە ژێر ركێفی تاك دایە. بەو شوێنانە دەوترێ كە لەبەر دەم هەموو كەس كراوە نییە، داخراوە ڕووبەرێكی جوگرافی دیاریكراوی هەیە، هەڵسوكەوتكردن تێیدا بۆ كەسەكانی سنوردارە هەندێجاریش ئەم جۆرە شوێنە لە گۆشەنیگای ڕۆمان نووسەوە دروست دەبێت وەك: ((مال. ژوور-كێلگە-زیندان- دوكان…..دەگرێتەوە)) . ئەم جۆرە شوێنە پێویستی كارەكتەر و ڕداوەكانی خواڵقاندویانە كە هاوشێوەی ژیانی واقیعی مرۆڤە. بە مولكی تایبەتی دادەندرێت.
شوێنی واقیعی: شوێنی واقعی ئەو شوێنەیەكە وەرگر هەست بەبونی واقیعیك دەكات. كە وێنەكانی ئەو شوێنە لە واقیع نزیكە بەهەر جۆرێك بێت رۆلان بارت پی وایە كە ((ناكرێ واقیعیەت بكەینە شێوازێك بۆشتەكان، بەڵكو ئەو مەعریفەتی زمانە بۆیە ئەو كاریگەرەی وێنەی واقیعی پێ دەكێشرێ‌ واقیعی لێ دەرناچێ بەڵكو ئەوەی لە ناوەڕۆك بەرهەمی دەهێنێ‌ جیاوازە لە هەموو پێكهاتەكانی تر. ئەمەش لەخۆیدا ناواقیعی زمانەكەشیان دەدات.)) كەواتە واقیعیەت شتێكە كە مرۆڤ لە ڕێگای كاریان زمانەوە.
شوێنی خەیاڵی: ئەو شوێنەیە كە بوونێكی ڕاستەقینە نییە بەڵكو ئەندێشەی نووسەر یان ڕۆماننووسەوە دروست دەبێت بەو واتایەی ((ئەوشوێنانەیە كە مێشك دركیان پێدەكات، بەڵام لەنێوانیان ژیان بەسەر نابەن، دەزانین لە كات و شوێنیكدا هەبوون، بەڵام كات و شوێنی ئیمە نیە)) مەرجیش نییە لە یەكەم جۆری شوێن دا ئەو وێنەیەی كە ڕۆماننوس دروستی دەكات هاوشێوەی لە ژیان دا هەبێت بەهەرحال شوێن لەڕۆماندا لەسەر خەیاڵی وەرگر وەستاوە نەوەك لە جیهانی دەرەكی. ئەو شوێنەی لە مێشكی ڕۆماننوسەوە سەرچاوەی دەگرێت بەڵام هیچ مانایەكی ڕاستەقینەی نییە بە پێویستی حیكایەتەكە و ڕۆماننوسە وا دەكات هەر بۆیە بریتە لە ((شوێنی زارەكی وخەیال ئامێز واتا ئەو شوێنەی كە زمان دروستی كردووە. مەبەستی ڕەخساندنی كەشی ناو ڕۆمانەكەوە پێداویستەكانی ڕۆمان)) ئەو شوێنەیە لەسەر زەوی بوونی نییە بەرجەستە و واقیعی نییە، ((تەنیاهەست بەبونی دەكرێت، نابینرێ و ناشكرێ بوونەكەی جێگیر بكرێت، بەڵكو وێنەیەكی گریمانە كراوە، كە سەرچاوەكەی خەیاڵە))
شوێنەكانی ناوڕۆمانی (بەرێگاوە(
هەورازان←كراوە شینكە چیا←ئاشنا
لێوار←كراوە كەپكی سپی←خەیالی
شاخ←ئاشنا لوتكەی تیژ←ئاشنا
كێو←كراوە بنەشاخان←ئاشنا
چیا←ئاشنا كوێستان←ئاشنا
گۆمە ئاوان←كراوە لادێ←ئاشنا
گۆز←ئاشنا شاران←كراوە
هەرێم←كراوە چۆمان←واقع
دۆل←ئاشنا دەریا←ئاشنا
پێدەشتان←ئاشنا كوخ←داخراوە
ئەشكەوت←ئاشنا كەپر←داخراوە
قەلا←ئاشنا رەشمال←داخراو
جۆگە←ئاشنا قەرەوێلە←داخراو
زۆنگاوان←ئاشنا نەخۆشخانە←كراوە
كۆشك←ئاشنا زانكۆ←كراوە
تەلار←ئاشنا ژوور←داخراو
دیوار←ئاشنا مال←داخراو
زیندان←نائاشنا شەقامی دەلالان←كراوە
تەكیە←ئاشنا ولات←ئاشنا
خانەقا←ئاشنا ئسپانیا←واقیعی
مەیخانە←كراوە كونی دیوار←داخراو
شەقام←كراوە سەلاڤیە←ئاشنا
كۆلان←كراوە قاوشی فریاكەوتن←كراوە
باخوبیستان←كراوە تەختی خەواندن←داخراو
دەشت←كراوە باوەش←ئاشنا
لێوار←كراوە ژووری نەشتەرگەری←داخراو
چۆمان←واقیعی ساردخانەی تەرم←نائاشنا
زەوی←واقیعی هەسارە←واقیعی
دورگە←ئاشنا گەرەك←داخراو
تایتانیك←ئاشنا ئاشنا←ئاشنا
باخچەی ئاژەلان←داخراوە شاری باهۆز←واقیعی
تەیراوەی هەولێر←واقیعی كۆشكی سپی←واقیعی
باكوری رۆژهەلات←واقیعی بەرزایەكان←كراوە
بن كێوان←ئاشنا قەسابخانە←كراوە
زارگەلی←واقیعی شاری یاری ←كراوە
كارگە←ئاشنا مەیخانە←كراوە
مۆزەخانە←كراوە تەلار←ئاشنا
گیرفان←داخراوە هۆتێل←كراوە
مزگەوت←كراوە زێراب←نائاشنا
داینگە←ئاشنا تونێل←داخراوە
جۆگە←نائاشنا دوكان←كراوە
ئاودەست←كراوە شەقام←كراوە
بیر←داخراو شاخ←ئاشنا
چیا←ئاشنا چۆم←ئاشنا
گۆم←نائاشنا شارۆچكەی سەقاوێ←واقیعی
هەرێمی نێرگزان←خەیاڵی تاڤگە←كراوە
کورتە باسێک…
((رۆمانى بە ڕێگاوە))
ئەم ڕۆمانە بەشێوەو تەکنیکێکى تایبەت نووسراوە، پێشەکى و کۆتایی ڕۆمانەکە بە یەک دیمەن و دەست پێ دەکات و بە هەمان دیمەن کۆتایى دێ ، ئەویش بە هەوڵى خۆکوژى و پاشگەز بوونەوەى نووسەرى رۆمانەکە و کارەکتەر و پاڵەوانى سەرەکى گێڕەوەى ڕۆمانە کەیە. لەگەڵ پێشەکی دووەم هاوبەشە لە سەرجەم بەشەکانى تر، ڕۆمانەکە لە دوو بەشى سەرەکى لە ژێر ناوى پەتاى دەنگ و چێژى خوێن و (١٨) بەشى بچووکی تر کە بە ژمارە و هەم بە سەردێڕى ڕووداوە گرنگەکان دەست پێدەکەن و خۆی لە (٦٩،٣٩٠) وشە دەبینێتەوە.
ڕۆمانى بەڕێگاوە باسى ماڵباتى میرێک دەکات دواى لە دەستدانى دەسەڵات میر، نەوەکانى بە دواى گەڕانەوەى دەسەڵاتى میرایەتیەوەن، هەروەها لە ناو ڕووداوى ڕۆمانەکە باس لە بڵاو بوونەوەى پەتاییەک دەکات بەناوى پەتاى قسەکردن و دواتر ئەم پەتایە دەبێتە هەوێنى سەرهەڵدانى شۆڕشێکى فکرى و چینایەتی و کۆمەڵایەتی و داروخانی دوسەڵاتی ستامکاریە .
ناوى ڕۆمانى بەڕێگاوە بەمەست لە ئۆتۆمبیلەکى کۆنى شل و شۆقە کە بە ردەوام لە ڕۆیشتن دایەو هەرجارەو چەندین کارەکتەرى نێو رۆمانەکەى هەڵدەگرێ، بە ڕێگا سەختەکان و ڕێچکۆکە تەسک و حاسێکاندا دەڕوات. ئەمەش مەبەست لە میژووى کوردە بە دریژایى میژوو بە شل و شۆقى لە رۆیشتن بەردەوامە و گەلەکەى بە هەر سەختى و چەرمەسەرییەک بێ دواجار دەگەیێنێتە دواین شوێنى مەبەست.
لە رێگاى ئەو ڕۆمانە نووسەر باس لە نەخۆشییە دەرونییەکان و دیدگاى فەلسەفی و ڕوانینە فکرییەکان بۆ ژیان دەکات، لە ئایدیاکان و تێگەیشتنە فەلسەفییەکان پشت بە فەلسەفەى فۆرمى ئەرستۆ و شەڕی دەسەڵاتی ماکیافیلی و شیکارییە دەروونییەکانى ئۆدیب و ئەلیکترا و نەرجسیەتى سیگمۆند فرۆید و نکرۆفیلیا و نکرۆفلوجیاى سادیستى ئەریک فرۆم بەستراوە. کە بەشێکیان بوونەتە ناوى کارەکەترى سەرەکی نێو ڕۆماکەش، هەروەها باس لە عیرفان و تەصەووفى ئیسلامى و کاریگەریەکانى دەکات و پێکدانانى ئاینەکان و شارستانییەتە زۆرە ملێکان و تێکەڵ بوونى دەسەڵات و ئاین و مل ملانێى نێوان ئاینەکان دەکات، لە ڕێگاى نەوەکانى میر کە پاڵەوانى ڕۆمانەکەن ئەویش میخۆى جوولەکە و شێمرازى موسڵمان و قۆیتاسى کریستیان و ئەلیکتراى زەردەشتی دەخاتە ڕوو. رۆمانەکە بە زمانێکى سادەو کوردییەکى پاڕاوە نووسراوە، جگە لە ناوە زانستى و فکرییەکان کە (٢٢) هامشى بۆ کراوە، لە کۆتایى ڕۆمانەکە فەرهەنگۆگێک بە مەبەستى زانین و ئاسان تێگەیشتن لە وشە و زاراوە ئیدیۆمەکان و زمان و شێوە زارەکان لە فەر هەنگۆگە کە (٣٨٣٠) سێ هەزار و سەت وچل و شەش وشەو تێدایە و ئەوەى بە گرنگ زانراەوە واتا و لێکدانەوى بۆ کراوە.
دەتوانین بڵێن ئەم ڕۆمانە بە یەکەم ڕۆمانى سادیستى کوردى خۆماڵى دێ کە راستەوخۆ خوێن و کوشتن بەشێکى سەرەکى ڕۆمانەکە پێک دێنێ، دەتوانرێ بەشى یەکەم بە پەتا و نەخۆشى دیارى بکرێ، لەم بەشەدا کیشەکانى ناو ڕووداوەکانى رۆمانەکە بەرەو ئاڵۆز بوون دەچن. لە بەشى دووەمیشى بە گرێ دەروونیەکان و خوو ئۆلفەت گرتن بە خوێن و تووش بون بە نە خۆشییە دەروونییەکانى وەک نکرۆفیلیا مەرگ دۆستى، نکرۆفلوجیا، درەندە بوون و سادیستى عاشق بوون و خوو گرتن بە ئازارو خوێن ڕشتن. لە کۆتایى ڕۆمانە کە ئاکامی پێکدادانەکان هەر هەموویان هەرەس دێنن پەشیمانى و گەڕانەوە بۆ ڕەچەڵکى مرۆڤ بوون کۆتایى ڕووداوەکەیە. ڕۆمانەکە باس لە چەند هەرێمێکی جیاواز دەکات و کە پێچەوانەی یەکترن و بە خەیاڵ و فانتازیا ڕازێدراوەتەوە، کە بەشێکی زۆری ڕۆمانکە پێک دەهێنێت جگە لەمە هەژاری و چەرمەسەری کێشە کۆمەڵایەتییەکان بەتەواوی لە ناو ڕۆمانکە ڕەنگی داوەتەوە.

مەبەستى نووسەر…
مەبەستى نووسەر لە و ڕۆمانە بە هۆى زیاد بوونى دیاردەى کوشتن و تاوانکارى لە نێوان مرۆڤایەتى بە تایبەتى ئەو زینجیرە کوشتنانەى کە لە ساڵانى دوایى ڕووى لە کۆمەڵگاى کوردى کردووە، نووسەر پێى وایە ئەمە تاوانى ئاسایى نیە بەڵکو جۆرێکە لە لاسیاى کردنەوە و دووبارە بوونەوەى ئەو ڕێچکە و کوشتنانەى کە وەک هاتنى شەپۆڵى سۆشیال میدایى ئازاد و سەیر کردن و بیننیى سەرجەم دیمەنەکانى کوشتن و بڕینى سەرجەم دونیا و بە بێ چاودێرى، مانەوى پاشخانى توندو تیژییەکانى داعش و رێکخراوە تووندڕەوەکانى تر کاریگەرى نەرێنى کردۆتە سەر گەنجان و نەو جەوانانى کورد، بەمەش هەندێ تاوانى نائاسی لە دادگاکانى هەرێم تۆمار کراوون نا کرێ بە کوشتنى ئاسایى سەیر بکرێ وەک کوشتنى دایک و باوک برا و خێزان و خۆشەویستانى کەسى تاوانکار بە دەستى خۆیى و شێواندن و لێکردنەوى پارچەى جسەتە و کوشتنى خێزانى سێ چوار کەسى بە کۆمەڵ، کە هەر گیز لە پێشوودا لە نێو کۆمەڵگاى کوردیدا ڕووینەداوە. لەم ڕۆمانە بە ووردى لە سەر ئەم دەستە و گروپانە وەستاوە و بێ پەردە تاوانەکان و لێکەوتەکانى خراوەت ڕوو بە مەبەستى دۆزینەوەى چارەسەرى شیاو جووڵاندنى هەستى خوێنەر بە دوورکەوتنەوە لە تاوان و تاوان کارانى خوێن.

دەرئەنجام
گەیشتمە ئەو ئەنجامەی كە شوێن وەك قەوارە و چوارچێوەیە لە ژیانی مرۆڤ بەهایەكی گەورە و خاسیەتی خۆی هەیە، هەروەها شوێن بە مرۆڤەوە لكاوە، شوێن لە ڕۆماندا بەكاردێت كە وەك شانۆیەك وایە كە تێدا هەموو ڕووداوەكانی پیشانی خوێنەر دەدات و شوێنەكانیش ڕاستەوخۆ یان بەشێوەی ناڕاسەوخۆ تێكەڵ بە (مەغزا) ی ڕۆمان دەبێت. مرۆڤ بەبێ شوێن نا ناسرێتەوە شوێنەكانیش هەمەجۆرن شوێن هەیە مرۆڤ كە لە دایك دەبێ ئاشنایەتی لەگەڵ ئەوشوێنە پەیدا دەكات، شوێنیش هەیە مرۆڤ هەرلە سەرەتاوە ڕقی لێ‌ دەبێتەوە، شوێنیش هەیە مرۆڤ هەست بە واقیع دەكات، شوێنیش هەیە خەیالیە، شوێن هەیە كراوەیە بۆ هەموو كەسێك دەبێ، شوێنیش هەیە تایبەتە بەكەسێك…………..هتد لەنێو ڕۆمانەكەش گەیشتمە ئەو ئەنجامەی زیادبونی دیاردەی كوشتن و تاوانكاری لەنیوان مرۆڤایەتی بەتایبەتی ئەو زنجیرە كوشتنانەی كە لە ساڵانی دوای ڕووی لە كۆمەلگای كوردی كردوە، ئەمە تاوانی ئاسایی نییە جۆرێكە لە لاسایكردنەوە و دووبارە كردنەوەی ئەو رێچكە كوشتنانەی كەوەك هاتنی شەپۆڵی سۆشیال میدیای ئازاد و سەیر كردن و بینینی توندڕەوەكانی تر كاریگەریان كردۆتە سەر گەنجان و نەوجەوانانی كورد.

لیستی سەرچاوە
1- جمالیات المكان جمعاتە من الباحثین ، دار قرتبە – عیون ط 2 ، 1988 ص 5.
2- اشكالیە المكان فی النص الادبی ، یاسین نصیر ، دار الشۆون الپقافیە العامە ،بغداد،1986 ، ص 151
3- السرد عند الجاحڤ، مرواناحمد النوسە،ص114
4 -بنیە اشكل الروانی، حسن بحراوی، المركز الپقافی العربی بیروت، دار البیڤا‌و،1990،ص33
-تقنیات السرد،ص24-5
ن.م-6 ن.م ص25-7
البنا‌و الفنی فی الروایە العربیە فی العراق(2)د.شجاع مسلم العالی دار الشوق اثقافەالعامە.بغداد2000،ص21 -8
الشكالیە المكان فی النصیر، مطابع دارالنشر نالثقافیە العامە،1986ص404-9
–جمالیات المكان،غاستون باشلارت: غالب هلسا، الموسسە الجامعیە للدراسات والنشر، بیروت،گ،1984،ص52 10
عالم الروایە، رولان برنوف وریال اوئیلە،ص113-114-11
1-چەمك وئێستاتیكای شوێن لە ئەدەبدا،سەباح ئیسماعیل،بلاوكراوەی ئاراس،2009،ل472
بینایشوێن لە دورنمونە ڕۆمانی كوردی. ل115-13
مقالات نقدیە، رولان بارت،1964،ص164-14
گێرانەوە لە چیرۆكەكانی ئەحمەدمحمد ئیسماعیل. د. پەری سالح موفتی. هەولێر،2012،لا126،128،129،132،133،134،138،148،152،160 15
تەكنیك لە ڕۆمانەكانی (عەبدوڵڵاسەراج)دا. ئارەزوو محمدعەلی . نامەی ماستەر زانكۆی سەلاحەدین.2009 ،لا16،99،103،105،112،114.-
البیئە فی القصە، ولید ابوبكر،الاقلام، تموز،1989 ،ص61-62-316
ڕۆمانی بەرێگاوە. دڵشاد كاوانی.2020-17

هەموو ئێوارەیەک پیاوێکی تەمەن سەد ساڵەی باڵا بەرزم دەبینی، لەسەر یەکێک لە کورسییەکانی باخچەی لۆکسۆمبورگ دادەنیشت. لە هاویناندا لەژێر سێبەری داری کەستانەکاندا دادەنیشت، لە زستانیشدا خۆی دەخستە بەردەم هەتاو لەسەر کورسییەکی ناو باخچەکە دادەنیشت و دەستی دەخستە سەر گۆچانەکەیی و خەیاڵاتی دەڕۆیشت و بیری دەکردەوە.
ئەو پیاوە پیرە سەد ساڵەیە، تەماشای منداڵەکانی دەکرد کە لە باخچەکەدا یارییان دەکرد و زەردەخەنەیەکی پاک و بێگەردی بۆ دەکردن، کە گوزارشتی لە ژیاندۆستی و سۆزی پیاوە پیرەکە دەکرد بۆ ژیان. بە دڵنییایەوە ئەو ئێستا بیر لە ساتەکانی کۆتایی ژیانی دەکاتەوە. هێمنی و دەموچاوە بەشووشەکەی گوزارشتی لە کۆمەڵێک ئەزمونی ژیان دەکرد. ئەم پیاوە زۆر سەرنجی رادەکێشام، زۆر حەزم بە قسەکانی بوو، بەتایبەتی کاتێک باسی ئەزمونی ژیانی خۆی دەکرد، ساتە خۆش و ناخۆشەکانی باس دەکرد.
لە یەکێک لە رۆژەکانی مانگی مارسدا، کاتێک ئاسمان بە هەورێکی گەورەی رەش تاریک بوو، لەناو تەموهەڵمی ئەو رۆژەدا، کۆشکی لۆکسۆمبورگ بە ڕەنگ زەردییەوە دەردەکەوت، پیاوە پیرەکە بە گۆچانەکەی یاری بە قوڕەکەی بەرپێی دەکرد و بە دەنگێکی غەمناک و سۆزدارییەوە پێی وتم:

• دەزانی کوڕی خۆم، من لەو رۆژەی لەدایک بووم هەتاوەکو ئێستا، زۆر ئاسمانی باراناویی و تەڕم بینیووە،چاوەکانیشم فرمێسکی زۆریان ڕشتووە، ئازار و غەمی زۆریشم کێشاوە، کاتێک منداڵێکم گیانی لە دەستدا بێت، منداڵ و نەوەکانم مردوون و منیش ئێستا بە تەنها ماومەتەوە. من ئێستا لە سەدەیەکدا دەژیم، کە هیچ سەدەی من نییە.

دواتر درێژەی بە قسەکانی داو وتی:

• هیچ کاتێک ئاوات مەخوازە کە رۆژێک لە رۆژان میانجینی تەمەنی مرۆڤ تێپەڕێنیت. مەرگ ئیسراحەتێکی پێویستە بۆ مرۆڤەکان، ئەو سنگی پیرەکان وەکو ماچی عاشقەکان دەبەستێت. من کۆمەڵێک غەم وناخۆشیم دی، هەموو رۆژەکانی ژیانیشم، ئازارو مەینەتی زۆرم جەشتووە. حوکمی پێنچ پادشا و دوو ئیمپراتۆر و سێ کۆمارم بینی. هەموو ئەو هەڵانەم بینی کە دەکرێت گەلێک لە ماوەی سەدەیەکدا بیانکات. بیر لە مێژوومان بکەرەوە، چەندە فرمێسک ڕژاوە، چەند خوێن بە ناڕەوا ڕژاوە.
• ئەمڕۆ لەژێر سایەی ئەم مانگی مارسەدا، کاتێک بیر لە رۆژانی پێشووم دەکەمەوە، ئێرەیی بەوانە دەبەم کە منیان بەجێهێشتووەو مردوون. ئێرەییان پێدەم چونکە ئەوان ئاگایان لەو هەموو شەرمەزارییە نییە کە بەسەرماندا هات، ئەو هەموو فرمێسکانەیان نەڕشت، کە ئێمە ناچاربووین بیرێژین. بەزەییم بە خۆمدا دێتەوە چونکە هێشتا نەمردووم و دەژیم، بەزەییشم بەم ژیانەدا دێتەوە، ئەو ژیانە کە من دەبوایە زۆر زووتر بەجێمبهێشتایە.
  لەکۆتاییدا وتی:
• بەدڵنیاییەوە ئەوانەی کە زوو دەمرن، شانیسان هەیە و بەر رەحمەتی خودای گەورە دەکەون.
  ٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠
  مانگی ئایار هات، پیاوە پیرەکەم بینییەوە لەسەر هەمان کورسی دانیشتووە، بەڵام ئەمجارە کۆشکی لۆکسۆمبۆرگ بەهۆی خۆرە زەردە ئاڵتوونیەکەوە، جوانتر دەردەکەوت، نەسیمی بایەکی فێنکیش بەسەر گژوگیاکەدا دەڕۆیشت و رەنگێکی جوانی وەنەوشەیی دابووە گوڵ و گژوگیاکە.
  پیاوە پیرەکە بە زەردەخەنەیەکەوە، سڵاوی لێکردم و دەستیکرد بە قسەکرد و وتی:
• کوڕەکەم، ئەمڕۆ رۆژێکی جوانی تر دێتە ژیانمەوە، هەموو وەرزەکانی بەهارم لە یادە، ئەو بەهارانەی کە تێیدا ژیاوم، هەموو خۆشییەکانی ژیانم بیر دەخاتەوە.
  پاشان درێژەی پێدا و وتی:
• ئای چەندە ژیان خۆشە، چەندە حەز دەکەم لە ژێر سایەی هەوایەکی پاکدا بژیم! سەد بەهارم بینیوە، بەڵام هێشتا لە جێژ وەرگرتن لە هەتاو تێر نەبووم. گەر سەد بەهاری تریش ببینیم، بەڵام هێشتا حەسرەت بۆ یەکەم گەڵا و خونچە و تیشکی خۆر دەکەم. مرۆڤ لەگەڵ هەموو دەستپێکی ساڵێکی نوێدا، ژیانی تازە دەبێتەوە، من ئەمڕۆ هەست دەکەم تەمەنم بیست ساڵانە.
• من سوپاسگوزاری ژیانم، کە ئەو هەموو خۆشییەی پێ بەخشیووم. لەپەنا ئاگردانەکەمدا، منداڵەکانم و نەوەکانیان تەنانەت نەوەی چوارەمیشیانم بینی. زۆریش دڵخۆشبووم کە بوومەتە باوکی خێڵێکی گەورە. ئێستاش لەناو ئەم تەنهاییەدا، هێشتا دڵم بە ژیان خۆشە، چونکە ژیان مانای بیرەوەرییەکانە، منیش دڵخۆشیی و خۆشحاڵی خۆم لە ساتە خۆشەکانی پێشوومدا دەبینمەوە.
• ئەوە مایەی خۆشحاڵییەکی گەورەیە بۆ من، کە شاهیدی کۆمەڵێک رووداوی مەزن بووم، ئەو سەدەیەی کە من تێدا ژیاوم، سەدەیەکی مەزن بوو. تێیدا مرۆڤ توانی زانست و ئازادی دەستبکەوێت. من دەڕۆم و تەعزییە باری بەجێهێشتنی ئەم جیهانەم، من لەو باوەڕەدام کە ئێمە بەرەو رووناکییەک هەنگاو دەنێین، کە ووردە روودە رۆشنایییەکەی کز دەبێت بەڵام لە شوێنی خۆیدا راگیراوە. کاتێک بیر لە رۆحی هەقیقەت و عەدالەت دەکەمەوە، هەموو ناخۆشییەکانم لەبیر دەچێتەوە.

لە دواجاردا وتی:

• داوا لە بەهار دەکەم کە چەند ساڵێکی نوێی ترم بدداتێ و زیاتر بژیم.
  ٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠
  بە بڕوای منیش ئەمە کرۆکی ژیانە کە لە دوو دەنگی جیاواز پێکدێت، دەنگێکی بێزاریی و مەرگدۆستی، دەنگێکی باوەڕبەخۆبوون و ژیاندۆستی.
  لەم چەند رۆژە ناخۆش و تاریکانەی ئێستاماندا، من وا فەرەنسا دەبینم، کە لە تەنیشت کورسییەکەی ئەو پیاوە سەد ساڵیەدا دانیشتووە. بۆ ئەو منداڵانەی دەگری کە لە دەستی داون و ئەمیش هیواخوازی مەرگە، بەڵام ئەمڕۆ دەیبینم کە تینووی کۆمەڵێک هیوا و ئاواتە، بۆ رۆژانی پێشووی پێدەکەنێت و باوەڕی تەواویشی بە داهاتووی هەیە، باوەڕی بە خۆشی ژیان هەیە، حەز دەکات کە ژیانێکی زۆرتر بژی. ژیانێکی ئەبەدی کە بەرەو ئازادیی و رووناکی دەبات.

سەرچاوە:
امیل زولا. الفیضان و منتجات قصصیة اخری. ترجمتها عن الفرنسیة. دانیال صالح. مراجعة کاظم جهاد. هیئة ابو ظبي للسیاحة و الثقافة. مشروع الکلمة. الطبعة الاولی. سنة 2014 ، ابوظبي. الامرات العربیة المتحدة.
پەراوێز:
*جێگەی ئاماژەیە یەکەمجار ئێمیل زۆلا ئەم کورتە چیرۆکەی لە رۆژنامەی “L’Evénement illustré “ لە 13 ی تەموزی 1868 بڵاوکردۆتەوە.

بۆ مێژوو دەنووسم نووسەری جددی دەبێ شەڕێکی فکری بە هێز بۆ داماڵینی فکری ڕۆژئاوا لە زهنیەتی تاکی ڕۆژهەڵاتی دا بکات. ئەوەی تا ئێستا نەکراوە یان کەسی نووسەر خۆی لە قەرەی نەداوە ئەو جەنگە فکرییەیە کە ڕۆژئاوا بە درێژایی مێژوو لە دژی شارستانییەتی ڕۆژەهەڵاتی سەرەتا لە ڕێگای زاڵکردنی گریک بەسەر شارستانییەتی مەزنی سومەر و بابل و هیتیت و میت کودەتاییەکی مێژوویان کردوە. لە بەرمبەر دا بیریارانی ڕۆژهەڵاتی دەستە و وەستان وەستاوون. بۆ میژوو و بێ هەستیاری سیاسی ئەمە دەڵێم جگە لە عبداللە ئاپۆی کورد کەسەیتر ئەم شەڕەی رانەگەیاندووە، هەر بۆیەشە ڕۆژئاوا بە گشتی کەوتنە هەڵپێچان و ڕاگرتنی ئەم پڕۆژە فکرییە و بۆ بچووک کردنەوەی بەرەی جەنگە هزرییەکەی و خستیانە نێو ژوورە تاتەکەسییەکانی ئیمریالی.

بەڵام ئەوەی ئەو بە دیدگای فکری سیاسی تەواوی نەکرد ئیمە لە ڕێگای ئەدەبییاتەوە دەیکەین و گرنگی بە باجەکەشی نادەین، کۆیلایەتی فکری ڕۆژئاوا بە پڕۆژەی نووسینی ڕۆمان ڕەتی دەکەینەوە. هەر وەک ئۆجەلان لە کتێبی بەرگری لەگەلێک دا بە ڕوونی دەنووسێ” بیرمەندی مەزن ئەرستۆ لە (٣٨٥-٣٢٠) پ.ز بەردەوام ئەم باوەڕ و زانیاریەیی لەسەر قوتابییەکەی خۆی ئەسکەندەری مەزن موتربە دەکات کە کوڕی فلیپی پاشای مەکدۆنییە. شیمانەیەکی لە پێشە کە بۆچوونی بە ئاژەڵ بینینی مرۆڤی ڕۆژهەڵات و پلیشاندنەوەی وەکو مێر و لەلایەن ئەرستۆ وە لەسەر ئەسکندەری مەکدۆنی تەلقین کراوە” بەمەش ئەسکەندەری مەکدۆنی پێدەگات و گەشتێکی خێرا بەناوی “سەفەری برووسک” بە جەنگ بۆ ڕۆژهەڵات دەست پێدەکات تا ڕووباری گانژی هیندستان و قوولایی گاڤگەمەلای نزیک ئەڕبائیلۆ ی هەولێری ئێستا پێشڕەوەی دەکات بەمەش بەرهەمی فتوحاتی ڕۆژئاوا جگە لە وێرانکاری بۆ دەهەزار جەنگاوەری بەلکان دەهەزار کچی کورد لەگەڵ خۆیان دەبەن و مرۆڤی وەک مێروو لەبەر پێیان دەپڵیشیاوە. ئیتر کاتی ئەوە هاتووە یەخەی ئیسلام و بوزییەت وەک ئاین و نیلینزم وەک فکر و کۆنفۆشیۆسیزم وەک فەلسەفە و بەربدەین، چیتر خەریکی جووینەوەی هزری متوربە کراوی بەری ڕۆئاوا لە داری ڕۆژهەڵاتی نەبین. دەبێ واز لەوە بێین بەبەغە ئاسا ئەوشتانە ئەزبەر بکەین و کەڕوڵال ئاسا هەمان شت بڵێینەوە کە ڕۆژئاوا بکەینە تاکە سەرچاوەی داهێنان.
پەسیوی کۆڕۆنا پێی گوتین ئەوانیش هەر ئەو مرۆڤانەن کە ڕەچەڵەکی ئێمە لەسەری بوونیاد نراوە. ئیتر لێرە بەدواوە ئەمە پڕۆژەی منە و کاری لەسەر دەکەم بێ ئەوەی کەسانی چاو کزی کورتبین و گوێ بە تۆزی کەڕ بووی کەم بیست ساردم بکەنەوە.

لە ڕۆژی یەکەم: خوێن سنووری بۆ جووڵەی لەشەکان کێشا
لە ڕۆژی شەشەم: خێڵە بەردینەکان کڕنووشیان بۆ پێکەنینی چەکەکان برد و بە نھێنیی یەکەمین کوشتن ڕوومەتی گوڵەگەنم ڕەش بوو.
لە یەک چرکەدا…
نان و ھەنگاوەکان لەودیوی بازنەی چەقۆکاندا قەتیس مابوون
لەمدیوەوە مێگەلێکی گریاو شیوەنی فرمێسکە خەسارەکانیان دەکرد
لەناو جەماوەری مێروولە ماندووەکانەوە ھاوارێک:
(ئەم بنمیچە ئاسمان نییە و ئەستێرەیەکی نەزیفە.)
بڕواننە…
ئەو مەرگانەی لە چرکەیەکدا ھەزاران درۆ بەرھەم دێنن.
(مردن ڕەسەنە، یان درۆ؟)
بڕواننە…
ئەو بۆشاییە گۆپاڵی نەمریی بە دەمامکەکان بەخشیوە
ئەمە سەرەتای کۆمیدیایە.
(وەرن.. ئامادەبن.. ئێرە زەمەنی بوونێکی ڕەھایە، با مێژووی ناوگەڵی خۆی بە جەستەتان بشوا و خاوێن ببنەوە، دووربین و بێشکەکانتان بە ژەنگ داپۆشن، فرمێسکەکانتان فڕێدەنە ئاودەستەکانەوە و بەسەر باڵی پەپوولە و مانگا ئاوسەکاندا بازدەن، لاواندنەوە و دەریاکان بڕژێننە کونی قفڵەکانەوە.
ئەوە منم
من بۆشایی
پەیامبەری مەرگ و ڕزینەکانتانم
با توانەوە ماناداربێ
شکۆمەندین و بە باڵای دڵەکوتێ و ڕیخۆڵە و خەونەکانتانداھەڵزنێن تا دەگەن بە…)
ھیچ
بە داماوی لە پەراوێزی پەنجەرە ڕۆژھەڵاتییەکاندا ژەنگمان دەخوارد
ڕووخانی واتاکان و ژیانەوەی دیوارەکانمان بینی.
لە ترسی ئاوێنەکانمان خزاینە ناو ئەو پەنجەرانەی بوونە ھێڵی سووری نێوان گۆرانی و ھەنگاوەکانمان.
ئەوە ئێمە بووین
نەمانتوانی گۆرانی بڵێین و سێبەرەکانمان لەژێر سەنگی قەوارە نامۆکاندا جێھێشت.
قەتیس ماوین
ماندوو بووین و ئەم سەرەتا بێھوودەیەش نابڕێتەوە
لەژێر ساپیتەی خوێنبردووی بارانە زەردەکاندا، چۆن بۆ ئەو زەوییە بگەڕێینەوە
کە پێی نەگەیشتین؟
ئازاری نێوان ڕەگ و دووربین ڕووبەرێکی کەڵەگەتە
گۆڕستانە بزرەکان بە باڵایدا دەشەکێنەوە.
(نەخشەکانی خۆڵەمێش ڕوخساری ئاو جێناھێڵن.)
لەم وەرزەی ڕاوەستانەی نێوان قوڕ و ئاسۆدا
پردەکان بوونە بەندیخانە و پەڕینەوە.
سەرابێکی قەشەنگە لەپشت کەلاکی (ئاو)ەوە بۆمان دەگری. لە کون و قڵیشی دەرپێ دڕاوەکەی مێژووەوە
ئاسنگەرەکان، تابووت و شکۆمەندی دەبارێننە سەر قەرەوێڵەکانمان.
(ئەو قەرەوێڵانەی تەمەنیان لەناو قوڕی سەربازگە و چڵمی گەراجەکاندا بەسەر برد.)
لە کەلێنەکانی حەشری خێڵە بەربەرییەکانەوە، پەپوولە درۆزنەکان داس و عاتیفە و چەکووش و کلیلەکانیان لێ دزین و بە ئاماژە سواوەکان نەمریی گریانیان ڕاڤە کرد.
پەیام وەھمە
منداڵیی خەون
وێنەیەکی ڕۆمانسی:
خەونێک: (گالیسکەیەکی شکاو). لە توانەوەیدا فرمێسک و گوێزان دەئاخنێتە کونی دەنگەکانەوە و لەودیو ڕەنگەکانی حەرباوە وڵاتێکی مەییو…
لە ژماردنی کەللەسەر و لاشەکان ماندوو نابێ
لە کرۆژتنی چاوەکانی خۆی تێر نابێ.
لەنێوان کلکی ڕێوی و ھەرەسی گەدەکاندا، دەنگە/ھەنگە برسییەکان دەقیژێنن
(ئەم بوونە خەونە، یان مەرگە؟)
ئەو مێژووەی نەیتوانی قیژەی بوونەوەرە پەرتەکانی بشارێتەوە،
گرمۆڵەیە و بۆ ئەو ھۆزە جەنگاوەرانە ناگری، کە فرمێسکەکانیان ڕاونا شمشێرەکان، بەناو منداڵیی شتەکاندا سەفەریان کرد
خەندە و دووربینەکانیان لەودیو سنووری خوێنەکانەوە، بە کوژراوی جێھێشت.
قەڵغانەکان
ئاسمانەکان
نەیانتوانی پیرێتیی بوون داماڵن، ھەڵدێرەکانی تەوێڵی ئاسۆ بسڕنەوە..
کێ فرمێسک و پلیکانە ونبووەکان ئەدۆزێتەوە.

تێبینی:
خودا لە (٢٠١٤/١٠/٢٦) ھەموو ھێزە مرۆییەکەی لە ئازاد سوبحی وەرگرتەوە. خودی ڕۆشنی گەیشت بە نەزاندراو و ئەزموونی بە قووڵایی پابەند بوو، وێنەی چڕ و ڕوونی لەناو شیعری کوردییدا نەخشاند. (ناوەندی ڕۆشنبیریی ئەندێشە) ساڵی (٢٠١٥) بەھایان بۆ ئاست و توانای دانا و شیعرەکانیان وەک کۆشیعرێک لە ٢٥٥ لاپەڕەدا چاپ کرد.
سەرەتای نەوەدەکان من و ئازاد لە ڕۆژنامەی: (ئاڵای ئازادی) بەیەکەوە کارمەند بووین. ئەو سەرپەرشتی لاپەڕەی فیکری دەکرد و من سەرپەرشتی لاپەڕەی ئەدەب. ڕۆژانە شەش کاتژمێر بەیەکەوە بووین و ڕۆژانێکی پڕ یادگاری ئەدەبیین. شیعر فۆرمی ھەموو ھەستەکانمان بوو. پێویستیی نووسین تێکەڵ پێویستیی ژیان دەبوو، دۆخی ھاوشێوەیان وەردەگرت. ھەموو شیعرەکانی خۆی بۆ دەخوێندمەوە، بەڵام ھەرچی بۆچوونت بەرانبەری ھەبووایە، یەک پیتیشی نەدەگۆڕی و وەک خۆی دەیھێشتەوە. دوای خوێندنەوەی ھەموو دەقێکی بە شێوەی بڕوابوونێکی پڕاوپڕ، دەستی ڕەزامەندی دەجووڵاند و دەیگوت: (دەقی ڕەسەن).
کە کۆشیعرەکەی چاپ کرا شیعری: (جوگرافیای مێگەلە پەرتەکان)ی، کە لە ڕێکەوتی: (١٩٩٢/١٠/١٤)، ژمارە: (٢١٥)ی ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ بڵاو کردبووەوە، تێیدا نەبوو.
بە یادی شەش ساڵ سووڕانەوە بەسەر دوا کۆچی، دووبارە بڵاوی دەکەمەوە، بەو نیازەی ئەگەر کۆشیعرەکەی جارێکی تر چاپ کرایەوە، بەڵکو ئەم شیعرەشی بێتەوە ناو شیعرەکانی. ھەروەھا شیعری: (بوونەوەرێک بەقەد لەزەتی گومان)، کە لە کۆشیعری: (باخچەکانی باوکم) بڵاو کراوەتەوە، لە کۆشیعری: (ئاگرەکەم مەسڕنەوە) سێ چارەگی لادراوە و چارەگێکی بڵاو کراوەتەوە. نازانم ئەو کەمتەرخەمی و شێواندنە بۆ؟! بەھیوام لە چاپێکی تردا ئەم شیعرەش دۆخی ھەقیقەتی خۆی وەربگرێتەوە.
ھەستە سادەکانی تێکەڵ بە یاد بوو، چووە دۆخێکی بەھێزتر و ڕەھەندی چڕی پێویستەوە. ھێزی شیعری داھێنەرێکی بەھێزی وەرگرت. (ھێزی یادی شیعری بێگەرد).

سه‌باح ڕه‌نجده‌ر
٢٠٢٠/١٠/٢٦ ھەولێر

رۆمانى بە رێگاوە یەکەم بەرهەمى نووسەری لاو (دلشاد کاوانى) یە. ٤١٣لاپەڕەیە ولە بەرگێکى جوان وقەشەنگ لە ولاتى ئێران بە سەرپەرشتى خانەى ئاشتى چاپکراوە..رۆمانێکى دەروونى، فەلسەفى، مێژوییە. لەناو ئەورۆمانەدا هەست دەکەى مرۆڤى کەچى مرۆڤ نى، هەموومان باشین کەچى باش نین،هەرلە سەرەتاى لە دایک بوونمان تا پەروەردەو گەورە بوونمان هەمووى نا تەندروستە . رۆمانى بە رێگاوە رۆمانێکى تەقلیدى نییە،پابەند نییە بە (سەرەتاو گرێچن و کۆتایی )کە پێی دەلێن (گرێی موپاسانى،یان چیخۆفى)، وەک رۆمانێکى سەردەمیانە توانیویەتى خۆى لە و(گرێیە)رزگار بکات .بە ئاسانى ماناو مەغزاى خۆى نادات بە دەستەوە وخوێنەر ماندوو دەکات تا لێی تێبگات. (ناتالى ساروت ١٩٠٠..١٩٩٩) دەڵێ :رۆماننووس مەخلوقێکە چەند هێزێکى نادیار دەیبزوێنێ و بە وەحییەکى شاراوە دەنووسێ، ئەو خولقێنەرى چەند جیهانێکى جیاوازەو پەیامبەرێکە موعجیزە دەنوێنێ. لە سەرەتای ڕۆمانەکە نارسیس بگێڕەرەوەیە (راوى ) ییە بە سەرهاتەکان دەگثێڕێتەوەو دەڵێ : من نارسیسم، بۆ ناسینى نارسیس کە پاڵەوانەکەیە دەبێ بگەڕێینەوە بۆ بنەچەى بنەماڵەکەى.

• میر ئەمبێز کوڕى میر جۆداسى مەزنە،کە باوکى پیر بوو دەسەلاتى دایە میر ئەمبێز، میر ئەمبێز چوار ژنى هێنا :
  ١.ژنى یەکەمى میر ناوى (رەوشەن ) بوو موسلمان بوو، کچى یەکێک لە میرەکانى دەڤەرەکە بوو.
  ٢.ژنى دووەمى میر (لویزە)ی کچى شەماشە (زەیا) ی فەلەیە.
  ٣. ژنى سێیەمى میر (نازاو) ی کچى (سیمۆن )ى جولەکەیە.
  ٤. ژنى چوارەمى میر (ئاورنگ) ی کچى( کریکۆر) ى زەردەشتییە
  مندالەکانى میر ئەمبێز :
  ١. (خدر ) لە رەوشەنى موسلمانە . ٢. (قریاقۆس) لە (لویزا) ی فەلەیە ٣. (ماخە) لە نازاوى کچى (سیمۆن) ى ئەرمەنییە.
  ٤. (ئەلکترا) کچى (ئاورەنگ) ى کچى (سیمۆن) ى زەردەشتییە.
  نەوەکانى لەو چوار ژنە :
  ١. (شێمراز) کوڕی مەلا خدر) ی موسڵمانە. ٢. (قۆیتاس ) کوڕى ( قریاقۆس) ى فەلەیە ٣. (میخۆ ) کوڕی (ماخە) ى ئەرمەنییە.

٤.(ئۆدیب) کورى (ئەلکترا) ی زەردەشتییە.
کە دەڵێ : من نارسیسم، نارسیس کوڕى راستەقینەى ئۆدیبە، ئۆدیب مامى راستەقینەى شێمرازی خدری ومیخۆ ماخەی و عەفلەقە، کە قۆیتاسى کوڕى قریاقۆسى فەلەیە.
ئۆدیب کوڕى نا شەرعى میر ئەمبێزی باوە گەورەمانە ..دایکى ئۆدیب کە ئەلکترای نەنکمە پورى هەر سێکیانە.
تۆماس عەفلەق،قۆیتاسی کوڕى قریاقۆسە. لەگەل میخۆ وشێمراز هەر سێکیان ئامۆزاى یەکن . ئەبرێزەى دایکم وگەردەوان
منداڵى (رەمۆى حەمامچى) بوون، خوشکە زاى میخۆ بوون و لە باوکیشیان خوشکە زاى شێمراز بوون.
مێناز کچێکى دوو ڕووی بەدکار بوو لە هەموو گەمە ناشیرینەکانى میخۆ هاوسازو هاوئاواز و بەشدار بوو
میخۆ حەزى دەسەڵاتى هێندە بە هوروژم بوو وایکرد خیانەت لە شێمراز بکات و نامەکانى باوکى بدزێت و هەموو کۆدە نهێنییەکانى دەسەڵاتى باب وباپیرانیان سەرەنگوم بکات وشەڕ و ئاشوب لە نێوان ئامۆزاو نەوەکان دروست بکات.
نارسیس دەڵێ : من بیژووى کورى بیژووى لە نەوەى بیژوویەکى ترم. لێرەدا دەپرسین چۆن ؟
دەڵێن میر ئەمبێز( شەوە رەشە)ى هەبووە، شەوێک لە شەوان هەموو چراکان دەکوژێننەوە دەبێتە تاریکستان، ژن وپیاو لە هۆلێک تێکەڵ دەبن هەر کەس دەرپێی کام ژنى کەوتە دەست ئەوە لاقەى دەکات،میر ئەمبێز دەرپێی ئەلکترای کچى خۆى دەکەوێتە دەست نازانى کێیە لاقەى دەکات کە چرا هەڵدەکرێنەوە دەبینى کچى خۆیەتى لەشەرمى خەڵک ولە ترسى ئەو یاسایەى کەبە خۆى دایناوە بڕیار دەدات ئەلکترا بکوژن،بە سێ کوڕەکانى دەلێ : برۆن خوشکەکەتان لە بەرزایی (شەیتانکێو ) فڕێ بدەنە خوارەوە با پارچە پارچە ببێ. پیاوێکى میریشیان لەگەڵ دەچێ بە ناوى (ئانۆبانى نى). لە چیا برایەکان دەڵێن ئێمە نایکوژین تۆش دەیکوژى یان لەگەڵی دەڕۆى کەیفى خۆتە،ئەویش نایکوژى ولەگەلى دەڕوا .برایەکان دەگەرێنەوە لە ترسى تۆڵەى باوکیان بڕیار دەدەن باوکیان بکوژن..لەو وڵاتە ئاسایش و بێ کێشەیە یەکەم کوشتن میر ئەمبێز دەبێ بە دەستى کوڕەکانى. ئەلکترا کە رزگار کرا کوڕێکى دەبێ بە ناوى ئۆدیب، کە گەورە دەبى هەرچى خراپەکاری هەیە لە دزی وجەردەیی وحیزى وقۆڵبڕین دەیکات..ژنە دۆمێک لە شەقامەکان دەرۆزە دەکات وفاڵ دەگرێتەوە و بەختى خەڵک دەخوێنێتەوە،ئۆدیب لاقەى ئەو ژنە دۆمە دەکات و من نارسیس لەو ژنە دۆمە لە سەر شەقام لەبەر سەرما لەدایک دەبم،دایکم بێهۆش دەبێ لەو کاتە دێلە سەگێک من دەڕفێنێ و دەمخاتە بەر گوانى خۆى تا تێر دەبم شیرى سەگ دەخۆم، باوکى بەخێوکەرم کە لە گاردى کۆمارى پاسەوانە لە دەستى ئەو سەگە رزگارم دەکات ودەمباتەوە ماڵى خۆى , بزانە چۆن من بیژووى کوڕى بیژوو نەوەى بیژوویەکى ترم..
فامە شێت :کە لە ناو رۆمانەکەدایە ئەو ئەلکترایەى کچى میر ئەمبیزە.
سەرتاپاى رۆمانەکە (سادیستییە) واتە چێژ لە خوێن رشتن، هەموو ئەکتەرەکانى چێژ لە خوێن رشتن وەردەگرن، ئەکتەرە سەرەکییەکانى هەمووى خوێن رێژو خوێنخۆرو مرۆڤکوژن.
لەو رۆمانە نووسەر کۆمارێکى وەک کۆمارەکەى ئەفلاتونی بەخەیاڵ دروست کردووە، کاراکتەرەکان هەموویان راستەقینەن و کەسایەتى مێژوویین لە دەڤەرى خۆشناوەتى وشەقڵاوە، بەڵام نووسەر زۆر تەکنیکارانە لەناو رۆمانەکە تەوزیفى کردوون و یارى پێکردوون و ئەرکى خەیاڵى پێداون.

• کات لە ڕۆمانى بە ڕێگاوە :.
  نووسەر دەڵێ : ٢٧٢٠ ساڵە کورد لە ناو خوێن ڕشتن و کوشتن و خوێندایە، بەڵام کاتەکە لە دەسەڵاتى میر ئەمبێزەوە دەست پێدەکات تا نەوەکانى دەسەڵات وەردەگرنەوە، سێ پشتە واتە ٦٠ تا ٧٠ ساڵێک دەبێ
• شوێن: (غالب هەلسا ) دەڵێ: شوێن لە رۆماندا ئەو بڕبرە پشتەیە کە هەموو بەشەکانى رۆمان پێکەوە دەبەستێتەوە .( سابیر رەشید، رۆمانى کوردى ).
  .شوێن و رووداوەکان زۆربەیان لە دەورو بەرى شەقڵاوەن. هەندێکیش لە شارى فومەن واتە هەولێرە.
  گۆڕى نێرگزان: لەدەرەوەى شەقلاوەیە بەینى گوندی ئەسپیندارەو ئاقووبان.
  شاری قەچوچان: ئێستاش گەڕەکێک لە شەقڵاوە هەیە لەناو برا مەسیحیەکان بە ناوى گەڕەکى قەچوچان،واتە فەرخە پشیلە.
  کلیساى مریەمەى عەزرا: واتە کەنیسەى گردى دێرە کە گردێکى بەرزە بە سەر بازاڕى کۆنى شەقلاوە دەڕوانى.
  سەقاو: کانییەکى کۆن بوو نزیک مزگەوتى گەورەى شەقڵاوە.
  ئەشکەوتى بویا: ڕەبەن بویا، مەرقەدێکە لە سەرووى بازارى شەقڵاوەى کۆن، شوێنێکى هاوبەشە لە بەینى موسڵمان ومەسیحییەکان، لەلاى موسڵمانان (شێخ وسو رەحمانە). لە لاى مەسیحییەکان (رەبەن بویا) یە.
  زەندۆڵ: دۆڵێکى درێژە کەتوتە ناوەڕاستى شەقلاوە، هەتا چیاى سۆرک درێژ بووەتەوە.

کایسا و سەرى ڕوارى: دوو کەپکە شاخى زۆر بەرز ن لە سەرى چیاى سەفین، هەزاران پێشمەرگەى لێ شەهید بووە بە تایبەتى لەشەڕەکانى سەفین دا.
روسارک : رووبارێکى زۆر گەورە بووە کەوتۆتە خوار گوندى دەربەند، ئێستا وشک وبێ ئاوە.
لەو رۆمانە نووسەر دەڵێ: مێژوویەکمان هەیە ( ٢٧٢٠ ) ساڵە لە دەوڵەتى مادەوە هەر یەکتر کوشتن وخیانەت وخوێنڕێژى بووە هەتا ئیمڕۆ، شانازیشى پێوە دەکەین. (هیبل ) کە نووسەرێکى ئەلمانییە دەڵێ: (زۆر راستە ئێمەی ئەلمانى پەیوەنیمان بە مێژووى گەلى خۆمان نییە، ئایا هۆى چییە ؟ لەبەر ئەوەى ئەو مێژووە بێئەنجام بووە،بۆیە ئێمە ناتوانین وا لەو مێژووە بڕوانین کە ئێمە دەرەنجام ورووداوەکانى ئەو مێژووە رەشەین، وەک ئینگلیز، یان فەرەنسییەکان. ئەوەى ئەرکە لەسەرمان وپێویستمانە دەبێ بیڵێن مێژوومان مێژووى ژیانى ئێمە نییە بەڵکو نەخۆشیمانە کە پاش نوشوستییەکان بۆمان ماوەتەوە (الروایە التاریخیە.جۆرج لۆکاش).
نارسیس بەدواى مێژووو بە سەر هات و کەسایەتییەکانى بنەماڵەکەى دەگەڕێ و دەلێ: بەدوایاندا دەگەڕێم کە دۆزینمەوە مەراییان بۆ دەکەم، دەستیان ماچدەکەم، لەناکاو بەرەو سادیستییەت دەچێ و دەڵێ: ئەگەر پێویستى کرد دەیانکوژم کەللە سەریان پاندەکەمەوە، مێشکیان دەتەقێنم.
دوو تەوەرى سەرەکى لە ناو رۆمانەکەدا هەیە : ١.پەتاى دەنگ ،٢. چێژى خوێن
زانست لە وڵاتى نێرگزان لەترۆپکدایە، فەلسەفە، پزیشکى، ئەندازیارى،لەو پەڕی پێشکەوتنە، چارەسەرى پیرى دەکەن، مردوو چاکدەکەنەوە . ئەو میللەتە هەمووی پەتاى دەنگى هەیە، بێدەنگى هەموو وڵاتى داگرتووە . نارسیس لێرە پاڵەوانەکەیە دەڵێ : بە شانازییەوە یەکەم هاوار من کردم، نەڕاندم، هاوارم لە هەموو وڵات دەنگى دایەوە،من مانگرتنەکەم شکاند، من شۆرشەکەم بەر پا کرد، تا بەرە بەرە خەڵک زمانى کرایەوە و قسەى کرد..
نارسیس کە بێدەنگى شکاند کەوتە ناو کێشەو زیندان ودەستبە سەرى، لەو کاتەى دەچێتە نەخۆشخانە گوایە پیاوێکى لێیە نامەیەکى پێیە بۆ نارسیس لەوێ دەکەوێتە دەست گاردى کۆمارى ودەست وزمانى دەگرن ونایەڵن تا حەوت ساڵان نقەى لێوە بێت، وڵاتەکەش هەمووی بێدەنگە،بە درێژى ئەو ئێش وئازارەى ناو زیندان دەگێڕێتەوە کە زۆربەى تاکى کورد چەشتوویەتى،پاش حەوت ساڵ دەمیان دەکرێتەوە، پێیەکانى دەکرێنەوە بیر لە ڕاکردن دەکاتەوە، پیاوێک پارچە کاغەزێکى بۆ داوێتە بن قەرەوێلەکەى لێی نووسراوە (نارسیس تۆ کورى باوکى خۆت نى).
لە گوندى بەرازان سێ برادەر( شێمراز،قۆیتاس، میخۆ) لەرووبارەکەى خوار گوندى کوڕێکى گوندى بەرانان دەخنکێنن، دوایی کەشف دەبن، خەڵک خڕ دەبێتەوە دەڵێن دەبێت ئەو سێ منالەمان رادەست بکەن، مەلاى بە خورتى لەگەڵیان رێک دەکەوى کە یەکیان رادەست بکەن و دووەکەى تر بنێرنە شار. لەوێ دەچنە سەر مالى میخۆی باوکى دەکوژن و دایکى زۆر گێ دەکەن. مەلا خدرى بە خورتى دێو رزگاریان دەکات، ژنەکەو میخۆو شێمرازى کوڕی دەخاتە پشتى حەنچەکەو بەرەو شار دەڕۆن، لە رێگا میخۆ لە سنوورى هەرێمى نێرگزان فڕێدەدەن. لەوێ پاش ساڵانێک مێگاو میخۆ دەبینێ و پێی دەڵێ: پێش دە ساڵ من یەکەم کەس بووم تۆم لەم دۆڵە هەڵگرتەوە، لێرەدا میخۆ دەکەوێتە وەسواسییەکى قورس، وەک جاران ئاسایی نابێ شێمرازو قۆیتاسى بیر دێتەوە، خنکانى کوریژگەى بەرانانى بیردێتەوە، غەمگین وخەفەتبار دەبێ، بۆ یەکەم جار خەم وخەفەت روو لە هەرێمى نێرگزان دەکات،خەمبار دەبن، کار ناکەن، سەما ناکەن،شەڕو فەرتەنە دەکەوێتە هەرێمى نێرگزان، دەبنە چەند بەرەیەک دەکەونە گیانى یەکتر، شەڕو ئاشوب دروست دەبێ، ئەوەش ئەو هەرێمە نەفرەت لێکراوەى ئێمەیە کە هەردەم لەسەر هیچ شتێک رێک نەکەوتوون، شەو مێگاو دەچتە کوخەکەی میخۆى پێی دەڵێ: هەرێم شلەژاوە، ئەوە یاسایە بە کوشتنى ئێمە هەرێمەکە پاک دەبێتەوە. شەڕو ئاشوب دروست دەبێ،
میخۆو مێگاویش نۆشدارێک دەربازیان دەکات و دەگەنە سەرچیایەک لەوێ نۆشدار بە جێیان دێڵی،ئەوان دەڕۆن تا دەگەنە تروسکاییەک حەنچەکە لە وێ یە تەنها شوفێرەکە ماوە،دەبن بە سێ کەس حەنچەکە بە ڕێدەکەوێ.
کاتى مەلا خدرى بە خورتى میخۆى لە سنوورى نێرگزان فڕێدا بە سوارى حەنچەکە چوونە شارى (فومەن) لەوێ ڕوو لە خانەقاى مزگەوتى قەرەنى دەکەن مالى شێخ نوورى. لەوێ بەدواى رەمۆى حەمامچى دەگەرێن و شێمرازى لاى رەمۆى دادەنێن،شێخ دەڵێ : هەر کاتى کارت نەبوو وەرە تەکیە لاى من بخوێنە. مەلا خدریش لە سەر دەستى شێخى زینێ لە خۆى مارە دەکات و بە پەستى تۆماسى لەگەڵ مەلا ژنە زینێ دەگەرێنەوە بۆ هەرێمى قەچوچان. شێمراز لە حەمامێ دەبێتە پشت شۆر،بەهۆى ئەو تاتۆیەى سەر پشتى کە( دوو بازنەیەو ئەستێرەیەکى لە ناوە ) میخۆى کوڕی ماخەى دەبینێتەوە.
شێمراز، میخۆ، قۆیتاس، هەرسێکیان هەمان تاتۆیان لەسەر پشتە کە نیشانەى شەیتان پەرستییە.
میخۆ لە دەلالخانە کاری سەرپێی دەکات، کە کاریشى نەبى لە حەمام کار دەکات. پاشان کە دەزانێ دایکى شووی بە مەلا خدر کردووە کە باوکى شێمرازە زۆر تووڕە دەبی. کە مەلا خدر یەکەم نامە بۆ شێمرازى کوڕی لە حەمام دەنێرێ، میخۆ لەوێ دەبێ، بە قاسید دەڵێ : من شێمرازم. نامەکەی لێ وەر دەگرێ نووسراوە: خەمى ئێمەت نەبێ ئێستا لەگەڵ زینێ بە خۆشى دەژین، خوشک وبرایەکیشت زیاد بووە، حەز بە بینینى تۆ دەکەن. چەند نامەى تریش دێن میخۆ هەموویان لە شێمراز دەشارێتەوە و وەڵامى نامەکانیش دەداتەوە. شێمراز دەبێتە زاواى شێخى گەورەو منداڵی هەیە. شێمراز دەبێتە مەلا لە گوندێک و بار دەکات بۆ ئەو گوندە. میخۆ بە هۆى ئەو نامانەوە هۆزو نەتەوەو ژیانى ماڵباتى خۆى دۆزییەوە. زڕ براکەشى رۆژێک بە سەرخۆشى زینی دایکى دەکوژێ. پاشان خوشک وبراکەى لە مەلاخدر دێنە لاى میخۆ کتێبێکى تۆزاوى لاى خوشکەکەیە کە بە هەردوو قەڵەمى مەلا خدرو میر ئەمبێزى باوکى مەلا خدر نووسراوە: ئەمە سەربوردەى بنەماڵەکەمانە. میخۆ خوشکەکەى دەداتە (ڕەمۆ ڕووتە) ى حەمامێ کوڕێک و کچێکیان دەبێ بەناوی (ئەبرێزە و گەردەوان ). میخۆ لە مەیدانى شار تێکەڵ بە کرێکاران دەبێ رۆژێک لە سەر باج ئەفسەرێکى پۆلیس دەکوژێ و ڕا دەکات بۆ لاى شێمراز. ئەو ناتوانێ جولەکەیەکى بکوژو هەڵاتوو لە دەستى دادگا ڕابگرێت، بۆیە جل وبەرگى سوختەیەکى وەک (تابع العلم) ى دەکاتە بەرو بە پەستى تۆماسی دەینێرێتە گوندى سەقاوێ. لەوێ دەچێتە هەرێمى قەچوچان بۆ زێدی خۆیان بە دواى سەرەداوەکانى میرایەتى و پێگە لە دەست چووەکەیان و بەڵگە نامەو شوێنەوار دەگەڕێ.
پاشان باسى لە دایک بوونى ئۆدیب دەکات.. بە دروستى کەس نازانێ کێیە و کوڕی کێیە و دایک و باوکى راستەقینەى ئەو کێن، تەنها لە منداڵییەوە لەگەڵ پیاوێک دەژیێ کە هەرچى خراپەو خراپەکارى و دزی وجەردەیی،حیزى،قۆڵبڕین هەیە کردوویەتى. ئەو هەمیشە لە جوولە دایە لە هەندێک شوێن ئەولیاو پیاو چاکە تا ڕادەى پێغەمبەرایەتى، لە هەندێ شوێن شەیتانەو ڕوو رەش وئەهریمەنە. لە شوێنێک کچێک لە کوشتن رزگار دەکات کە برایەکانى دەیانەوێ بیکوژن، لێرەدا نووسەر ئەو پیاوە وەک ئەفسانەى (فایتۆن و زیۆسى یۆنانى) لێدەکات. یان دەیکاتە (هەبوو نەبووى ناوحیکایەتەکان)، یان دەیکاتە خواوەندى (توڕ) چەکوشێکى لە دەستەو لە شاژنى (فەخاى) خواوەندى بە پیت وبەرەکەت دەچێ. چەند جار وەفاتنامەى دەرچووە، چەند وەفاتنامەى بە ناوە. نارسیس دەڵێ: بۆ دوا جار من بووم ئەو پیاوەم بینى بورابووەوە لە سەرشەقام کەوتبوو، هەڵم گرتەوەو بردمە نەخۆشخانە پارچە کاغەزێکم لە گیرفانى دۆزییەوە لێی نووسرابوو (نارسیس تۆ کوڕی ڕاستەقینەى دایک وباوکى خۆت نى). ئەو پیاوە مەلۆتکەیەکى پێیە هەر جارەو لە شوێنێک دایدەنێ، رۆژێک لە خانەقا، رۆژێکى تر لە حەمام، جارێک دەیباتە باخى گشتى، جارێک لە مزگەوت، تا منداڵەکە قاچ دەگرێ و دەیخاتە دەستى ژنە دۆمێک کە زۆرترین ماوە لاى ئەو دەبێ. ئەو ژنە لە کوچە و کۆلانان، لە شەقامان، لە ناوچەى پیشەسازى سواڵ بەو منداڵە دەکات کە (ئۆدیبە)، پاشان فێرى دزی دەکات، زۆر کارامە و لێزان دەبێ لە هەموو کارێک. تا گەورە دەبى، رۆژێک لاقەى کچە دۆمە سواڵکەرێک دەکات من دەکەومە رەحمى ئەو ژنە دۆمە سواڵکەرە. جگە لە ئۆدیب کەسی تر نەیدەزانى من کوڕی ئۆدیبم، من نیوەم قەرەجە و نیوەم میرە، رەگێکم زەردەشتییە و رەگێکم موسلمانە، نیوەم کوردە و نیوەم تورانى. نارسیس دەڵێ: کە لە دایک دەبم رۆژێکى زستانە بەفرێکى زۆر بارییوە، دایکم لە هۆش خۆى دەچێ کە دەقیژێنم دێڵە سەگێک بە دەمى خۆى هەڵمدەگرێ و دەمخاتە بەر مەمکى خۆى و لە مردن رزگارم دەکات، باوکم لە گاردى کۆمارى پاسەوان بوو لە گەڕانەوەى چاوى بە من دەکەوێ لە چنگى سەگ دەرم دێنێ دەمباتەوە ماڵەوە بەم جۆرە من ( نارسیس لە باوەشى قەرەجێک بۆ باوەشى سەگێک تا پاسەوانى گاردى کۆمارى و باوەشى ئەو دایکەى کە بە خێوى کردم، واتە دایکى دووەمم. ئۆدیب لە مانگێک سێ حەفتە لە زیندان دەبێ لە زیندان (خاوەکێش) دەناسێ و دەبێتە هاوڕێیەکى نزیکى. لە کاتى دەرچوونى ئۆدیب لە زیندان خاوەکێش ناوونیشانێک دەداتە ئۆدیب وپێی دەڵێ : بڕۆ بۆ ئەو ناو و نیشانە و خەمى هیچت نەبێ. ئۆدیب لەگەڵ شوفێرى تاکسییەک بە ناوى (گەردەوان) دەچێتە سۆراخى ناوونیشانەکەى خاوەکێش کە ناوچەى (سورەش) ە، ئەو ناوچەیە هەمووى ڕەشە تەنها دروشم ودیوارەکانى بە خوێنى سوور نووسراون،کە دەگاتە دوا بەربەست ناوونیشانەکە دەردێنێ دەبینى تەنها هێمایەکە ( دووبازنەو ئەستێرەیەک ) لە ناوى کێشراوە، بەربەستەکە دەبڕێ لەو دیو وڵاتێکى هێمن و بێدەنگ دەبینى لەکۆڵانێک قورساییەک بە سەرى دەکەوێ بەر دەبێتەوە، کەچاوى دەکاتەوە لە ژورێکى تەنیا بەستراوەتەوە دووپیاو دێنە ژوورەوە و دەست بە ئازاردانى دەکەن لە ناکاو دەنگى دوو تەقە دێت هەردوو پیاوەکە بەردەبنەوە لە بەردەمى، کەسێک لەدواوە دەستى دەکاتەوە دەڵێ من (تۆماس عەفلەق) م دانیشتووی ئێرەم ئەوانەى کوشتنم (گرووپى خاچى خوارن) کاریان فڕاندن وکوشتنى خەڵکە. عەفلەق فێرى بەکارهێنانى چەک ونیشان شکێنى دەکات. ئۆدیب لەگەڵ عەفلەق دەکەونە ناو دونیا خوێن ڕشتن ومرۆڤ بوونى خۆى لە د ەست دەدات. شەڕێک لەگەڵ گرووپى بازنەیی دەکەن ئۆدیب بریندار دەبێ، عەفلەق وا دەزانێ ئۆدیب بۆ کوشتنى ئەو نێردراوە پێی دەڵێ : من دەبێ تۆ بکوژم تۆ سەر بە گرووپى خاوەکێشى، ئەوانە دوژمنى منن، لەو کاتە دووچەکدار دەگەنێ عەفلەق رادەکات و ئۆدیب لە کوشتن رزگارى دەبێ . ئەوانەش دەیبەن ئازارى دەدەن لەوێ نامەکەى خاوەکێشى بیر دێتەوە کە دەبینى پێی نەماوە، هەرچەند دەڵێ من تەتەرم سوودى نابێ پشتى رووت دەکەنەوە بۆ داغکردن دەبینن مانگ وئەستێرەیەکى لە سەرپشتە کاتى خۆى لە زیندان خاوەکێش هەمان هێماى نامەکەى لە سەر پشتى تاتۆ کردبوو، دەست بە جێ پاسەوانەکان هەواڵ بە سەرۆک دەدەن، کە سەرۆک دێ هەمان کچە قژ رەش و ترسناکەکەی ماڵی گەردەوانە،سەیرى تاتۆکەى ئۆدیبى کردو رۆیی، پاشان سەرکردەى گروپەکە هات و کردیانەوەو دەستیان بە چارەسەرکردنى کرد. شەو مەراسیم رێکخرا بۆ رادەست کردنى سەرۆکایەتى،کچە ڕەشپۆشەکە چەقۆیەکى دایە دەستى ئۆدیب کەسێک لە سەر کورسییەک بەسترابووەوە گوتیان لە کردنەوەى ئەم مەراسیمە دەبێ ئەو کەسە سەربڕی، کەچەقۆکەى لە ملى نا کچەکە تەشتێکى لە بەر خوێنەکەى گرتەوە تا دوا دڵۆپ ئینجا خوێنەکەى فڕ کرد پاشان دایانە هەموو جەماعەت،پاشان دایانە ئۆدیب،پاشان ئۆدیب پەڕۆکەى لەسەرى لادا دیتى ئەوە گەردەوانى هاوڕێیەتى، دەستى بەلاوانەوەى کرد، پێیان گوت جەنەرال گەردەوان کەسێکى خاین بوو، ئەو کرێگرتەى عەفلەق بوو دوو سەرە کارى دەکرد. ئۆدیب دەبێتە دڕندەترین سەرۆکى ئەستێرەى بازنەیی، هەمیشە تینووی خوێن وکوشتن وبڕین وپارچە پارچەکردنى قوربانییەکانە. دەسەڵاتى ئۆدیب زۆر فراوان بوو تەنها بەربەست لە بەردەمى عەفلەق بوو زۆر چەکدارو لایەنگریان لە یە ک کوشت تا دوا جار عەفلەق براوە دەبى ودەبێتە ئیمپراتۆرى ناوچەکە و جەماعەتى (جەنەڕالى خوێن ) واتە ئۆدیب تووشى نسکۆیەکى گەورە دەبن و هەڵدێن بۆ چۆلگەو چیایان، عەفلەقیش دەچێتە ئاوەدانى وناو شارو گوندان.
کە منداڵەکەى گوندى بەرازانیان خنکاند لەوێ قۆیتاسى لە گۆمێ داوێن ئەو مەلەوانە دەچێتە ئەو دیوى شاخەکەو مەلاش دەربازى دەکات. میخۆواتە( قۆیتاس ) دەڵێ: لەوێ رۆیشتم شەو چوومە ئەشکەوتێک چەند چەکدارێک پەیدا بوون، ئاویان دامێ، گۆشتى بزنە کێوییان دامێ، سەکردەکەیان گوتى من ناوم ( تۆماسی فەلەیە) بە عەفلەق ناسراوم، بوومە هاورێی ئەوان، فێرى شەڕو چەک بووم، فێرى کوشتن ورێگری بووم، شەوێک عەفلەق لە شەڕێکدا کوژرا منیش دواى ئەو وازم لەو دەستەیە هێنا و چوومە ناوچەى سورەش لەوێ مێژوویەکى ترى خوێن ڕشتنم بۆ خۆم تۆمار کرد.
لە کتێبخانە هەردەم بە دواى زانیارییەکان و سەرە داوێک دەگەڕام رۆژێک مێناز لە کتێبخانە هاتەوە پیرە پیاوێک پێی گوتبوو ئەگەر دەتەوێ هەر زانیارییەکت دەربارەى ئەلکترا دەستکەوێ دەبێ شێمراز بدۆزییەوە. کەوتمە سۆراغى تەکیەو خانەقاکان و تەریقەتى سۆفیگەرى و عیرفان تا مریدێک پێی گوتم کە شێمراز رابەرێکى روحى بە هێزى سەردەستەى تەریقەتەکەیانە و لە دەرەوەى شار لە سەر گردێکى گەورە تەکیەو خانەقایەکى بێ هاوتاى هەیە، گەیشتن بەو زۆر سەختە ئەگەر لە ڕێی ڕە مۆ ڕووتەلەى حەمامچى پێی بگەى. لەگەل مێناز سەرمان بەسەر هەموو حەمامەکانى شاردا گرت تا لە کۆتایی حەمامێکى کۆن وداڕماومان دۆزییەوە حەمامچییەکە دەفتەرى ناوى حەمامچییەکانى دامێ نامەیەکى لە ناو بوو لێی نووسرا بوو (میخۆى خیانەتکارى مەزن ) بۆم دەرکەوت هەموو نامەکانى مەلا خدرى باوکم بە دەستى تۆ گەیشتوون، زۆر نهێنى ناو بنەمالەکەمانى بۆ نووسی بووم، باسى ئەلکتراو ئانۆ بانى نیشى تێدابوو. هەر لەو نامەیە ستایشى شێخ نوورى کردبوو. نامەکەم بردە ماڵی شێخ نوورى ئەو مردبوو مناڵەکانى رێنماییان کردم بەرەو شێمراز. نارسیس دەڕوات گردو چیاو دۆڵ ودەشتان دەبڕی پاش شەوو رۆژێک مزگەوت و منارەیەک دەبینێ کە نزیک دەبێتەوە دەنگى بە کۆمەڵ دێت، دواى چەندین ساڵ لە وڵاتى بێدەنگى یەکەم جارە گوێی لەو دەنگە دەبێ، حەلقەى زیکرە دەکەوێتە ناویان، وەک ئەوان دەست پێدەکا، لەهۆش خۆى دەچێ، کەبەهۆش دێتەوە پیاوێکى نوورانى ریش سپی لێى دەپرسێ لە کوێوە هاتووى ؟ زمانى نییە بە دەست ئاماژە بۆ پشت چیاکان دەکات، پاشان بۆى دەنووسێ کە لە شارى فومەنەوە هاتووە دەلێ: نهێنییەکم لایە دەبێ شێمراز ببینم،لەژوورێکى تەنهایان دانا،شێخ هات گوتى نارسیس دڵخۆشم بە سەلامەتى گەیشتى،دەفتەرى ناو حەمامەکەى رەمۆ ڕووتەڵەى دەداتە دەستى، دەست وخەتى خۆی دەناسێتەوە، دەڵێ دەبێ سەرەتا چارەى دەنگت بکەین ئینجا دەتوانى بە دواى حەقیقەتى بنە ماڵەوهۆزى قەچوچان و رەگ وریشەى ئەمبێز بەگ و نەوەکانى بگەڕێی، دەبێ بچیە ئەو دیوى چیاکان ئەوەى تۆ دەتەوێ لاى ( میخۆ جووە). لەگەل مریدێک بە سوارى ولاخ دەڕۆن لە چیا نارسیس بەردەبێتەوە دەکەوێتە ناو گوڵە نێرگزان بە بێهۆشى کچێک هەلی دەگرێتەوە، دواتر نۆژدارووی سەرۆکى هەرێمى نێرگزان بەبە مەبەستى چارەسەر دەیخاتە ناو کورەى ژیلەمۆى نێرگزان. چەند سالێک پێش ئێستا مێگاو میخۆى رزگار کرد بە هەمان شێوە ئەو جارە مێناز بوو نارسیسی رزگار کرد. چۆن مێگاو بووە هەوێنى تێکچوونى هەرێمەکە ئەو جارە مێناز بووە هۆى تێکچوونى ئەو هەرێمە خۆش و پێشکەوتووە. دیسان لەو هەرێمە ئارامە دەستەو گرووپ و سوپاى جیا جیا دروست دەبن و هەموویان دەکەونە گیانى یەکتر و سەرۆکەکان بڕیارى لە سێدارەدانى نارسیس ومێناز دەدەن.نۆشدار دەربازیان دەکات و پێیان دەڵێ: من میخۆى کوڕی ماخەى کوڕی میر ئەمبێزی میرى قەچوچانم , دەزانم تۆ نارسیسی کوڕی گەردەوانى، کتێبێکى رەشى دەداتە دەستى دەڵێ: ئەمە مێژووى بنەماڵەکەتانە، ئەو کچەى لەگەڵتدایە کچى منە، کچى مێگاوى کچى نۆژدارى مەزنى هاوژینى کۆچکردوومە. ئەوان دەڕۆن نۆژدار هاوا ر دەکات نارسیس لە بیرت نەچێ تۆش وەک من لە ماڵباتى میرانى. لەگەڵ مێناز دەڕۆن سنوورى بیست وپێنج گوند دەڕن، پشوو دەدەن نارسیس خەوى لێدەکەوى کە چاو هەلدێنى لەکۆشکى عەفلەقە، پێی دەڵێ : ئێرە نیشتمانى منە تۆ تاوانبارى، تۆ بەرپرسى لە زریان وتۆفان و لافاو لە نیشتمانى من، بەلام من تۆ دەبوورم بە ئازادى قسە بکە تۆم بە قسە کردن بەخشییەوە، هەرچییەک دەکەى بیکە، تۆش کارێک بۆ من بکە، کورێکى لاڵم هەیە دەمەوێ بۆم چاکبکەیەوە، تۆ یەکێک بووى لە پەکخراوانى دەنگ وخەسێندراوى قوڕگ لە نەخۆشخانەى کۆمارى حەفت سال ونیو بەردەوام ژەهرى گەروو فایرۆسى دەنگت لە سەر تاقی کراوەتەوە، هەڵمان بۆ رەخساندى تا ڕا بکەى، ئەوانى تریش ڕایان کرد تەنها تۆ گەیشتییە هەرێمى نێرگزان، تەنها تۆ لەو تێستە دەرچووى، تۆ دەبێ بچیەوە هەرێمى نێردزان تاقیگەکە بدزى و دەرمانەکان بۆ کوڕی من بێنى.
پەیمانیان بەست ئەو کوڕی عەفلەق چاک بکاتەوە ئەویش گەردەوانى باوکى بۆ بدۆزنەوە. سووپایەکى گەورە یان رێکخست بەرەو چیاکان کەوتنە جوولە، دەشتاییەکانى دەوروبەرى چیاکان دەگرن، پاشان هێرش دەکەنە سەر ( زەندۆل)، لەوێ دەبێتە شەڕی حەربەو نیزەو چەقۆ کەس نایزانى کێ دەکوژى. من وفەرماندە گەیشتینە ناوەندى زەندۆل لەهەموو لایەک چەتەکان لێیان داین، هەموو بە سەر یەکدا کەوتین، سیخوڕى گەورە منى لە مردن رزگار کرد، نزیکەى دە چەتەى کوشتن، دواجار هەموو سەربازەکانمان کوژران من وسەرکردەش بە دیل گیراین.سەرکردە بە هێواشی بە منى وت :تۆ دەبێ بچیتە ناو رێزى ئەو گروپەو ببیە هاوڕێی ئۆدیبى سەرکردەى ئەو گرووپەو بە دواى سۆراخى باوکتەوە بچى، نامەیەکى لە گیرفانى دەرهێناو گوتى : ئەو نامەیە تەنها یەک کەس دەرباز دەکات دەبێ تۆ زیندى بی و بژى، سەرکردەیان بردو کوشتیان، ویستیان منیش ببەن بۆ کوشتن زوو هاوارم کرد بوەستن من لە خۆتانم، سیخوڕی ئێوەم مەمکوژن، نامەکەم دایە دەستیان سەرچەتە خوێندیەوەو سەرى چەماندەوە، هاتە پێش وگوتى : بمانبەخشە سەرۆک ئێمە خەجالەتین. دەیبەنە لاى ئۆدیب لە ئەشکەوت، لەناو ئەشکەوت شارێکى ئاخر مۆدیل و ئەتەکێت دروست کراوە، دەگاتە لاى سەرۆک پێشوازى لێدەکات وپەرداخێک خوێنى پێشکەش دەکات، ئەویش داواى لێدەکات بگەڕێتەوە هەرێمى نێرگزان و زانست وپێشکەوتن وشارستانییەتى ئەوانى بۆ بگوازێتەوە هەموو دۆسیێ نهێنیەکانى ئەشکەوتیان خستە بەر دەست، چووە کتێبخانە دیسان مێناز لە وێ بوو، نارسیس دەڵێ : لە منداڵی ونم کرد، بە گەورەیی لە شارى فومەن لە ناو کتێبخانە دۆزیمەوە، ئەوم لە هەرێمى نێرگزان جێهێشت، ئەو بە مردوویی منى دۆزیەوە، جارێکیتر من ئەوم لە ناو گەردەلوول وقوڕو لیتەدا ونکرد، ئێستا بە هەمان جل وبەرگ لە ناو شارى مافیاکان و چەتەکان ئەوم لە ناو کتێبخانە دۆزییەوە. لەناو کتێبخانە مێناز دۆسێیەک دەدۆزێتەوە کە راپۆرتێکى تێدایە سەبارەت بە زیندانى بوونى سەرۆک لەگەڵ خاوەکێش ومانەوەى لە ماڵی گەردەوان وئەبرێزەى خوشکى و خیانەتکردنى باوکم بۆ بەرژەوەندى عەفلەق، لە ناوچەى سورەش ئۆدیب گەردەوان سەردەبرێ و ئەبرێزەى خوشکى خوێنى بەسەر ئامادەبووان دابەش دەکا , لەوێ نارسیس کە دەزانێ باوکى بە دەستى ئۆدیب کوژراوە چەقۆیەک هەڵدەگرێ ومێناز بە دواى دەکەوێ، کە دەچێتە ژوورى ئۆدیب دەبینى لەسەر کورسییەکەى خەوی لێکەوتووە لە پشتەوە دەمى دەگرێ وبە چەقۆ ملى دەبڕێت لەگەل مێناز دەڕۆن لە دۆڵێک دەکەونە دەست پێنج چەتە بێزەوالى سیاناو خۆر دەردەکەوێ و چەتەکان دەکوژێ و بریارى گەڕانەوە بۆ شارى خۆیان دەدەن. سێ کەس دووپیاوو ژنێک بە سوارى حەنچە
دەگەڕێنەوە شارى فومەن دەچنە ماڵی فامە شێت دەبینن فام شێت کوژراوە نامەیەکى لە دەستە لێی نووسراوە : یەکەم کارتان ئەوەیە خەڵک لە بێدەنگى رزگار، تەوقی قسەکردن بشکێنن، شۆڕشێک بەرپا بکەن پڕوشکەکەى ئێوە بن و گڕەکەى تا ناو کۆشک نەوەستێ (نەنکتان ئەلیکترا). تازە زانیمان کە فامە شێت ئەو ئەلکترایە بوو کە زۆربەى نهێنییەکانى ژیانى ئێمەى لا بوو کە چى ئێمە هەزاران کیلۆمەترمان رێگاى سەخت وهەوراز بڕی کە چى کۆدە نهێنییەکانى ژیانمان هەر لە شارەکەى خۆمان ولە کۆلان وگەرەکەکەى خۆمان بوو.
کوشتنى فامە شێت دەبێتە پاڵنەرى شکانى بێدەنگى وبەرپابوونى شۆرش دەست دەکەن بە نووسین لە سەر دیوارەکان وقەڵاو شوورەو کارخانەکان، کاتى شکانى بێدەنگییە، پەتاى گوتن قسەو درۆیەکى گەورەیە، بەیاننامەمان بە ناوى شکاندنى بێدەنگى بڵاو کردەوە، لە مزگەوتەکان بانگدرا، لە کلیساکان زەنگ لێدرا، لە چایخانەو مەیخانەکان ئاهەنگ گێڕان بوو، بارەگاو باڵەخانەکانى دەوڵەت سوتێندران، هێز شکا،سوپا پەرتەوازە بوو، چەکدارو چەتەى دەستە دەستە دروست بوون.
شێمرازى روحانى خۆى و هێزێکى گەورەى تەریقەت بەرەو کۆشک وتەلاران چوون، ئەویش بە دواى کچە تاقانەکەى دەگەڕا، لە هەرێمى چیاکان، لە کایسا وئەشکەوتى بویا، لە تونێل وسەردابەکانى ترس وتۆقاندن. چەتەکانى ئۆدیبیش بۆ کوشتن وخوێن رشتن چەپ وراست خەڵکیان دەکوشت بە دواى خوێنى ئۆدیبەوە بوون. ئێمەش سێ کەس بە سوارى حەنچە بەرەو قەڵا و کۆشکى سەرۆکایەتى چووین بۆ دۆزینەوەى دۆسیەکان. گەیشتینە دەرگاى کۆشک لە ناو کۆشک تۆماس عەفلەق وسیخوڕی باڵاو ئانۆ بانى نى بەرگرییەکى دژواریان دەکرد،ئێمە تا ناوەراستى کۆشک نەوەستاین کەئانۆ بانى نى چاوى بە بێزەواڵ کەوت لە خۆشیان نەڕاندى کوڕە تاقانەکەى خۆم وریا بە، لە دەرەوە گولەیەک بێزۆی پێکا، ئانۆ دوا ماچى لە بێزۆى کردو خۆى لە پەنجەرە فڕێدایە دەرەوە ناو لێڕەوارو جەنگەڵ بزر بوو. سیخوڕی گەورەش بە دەمانچەکەى خۆى کوشت، ماسکەکەم لە سەرى لابرد میخۆ جوو بوو. کتێبە رەشەکەى لەلا بوو لێم سەند، دوایی بۆم دەرکەوت هەمان خاوەکێشى گەورە مافیاى بەندیخانەو ناوچەى سورەش بوو. گەمەکە کۆتایی هات لە بەرژەوەندى شێمرازى کە توانى لە جەنگى کۆشک بە سەر چەتەکانى ئەستێرەى بازنەییدا زاڵببى و عەفلەق وکورە لالەکەى بکوژى، شێمرازى روحانى خەلافەتى تەریقەتى لە ناو کۆشک راگەیاند. لێرەدا نووسەر ئەو وڵاتە ئاسایش وپاک وخاوێنەى تەسلیمى سەلەفى وڕیشدارو ئەهلى تەریقەت دەکات.
لە سەرەتای رۆمانەکە نارسیس پاڵەوانى رۆمانەکەیە لە کۆتایی شێمراز دەبێتە پاڵەوان و دەسەڵات وەردەگرێ.
لە دۆسێکەدا دەرکەوت من نارسیس کوڕی گەردەوان نەبووم بەڵکو کوڕی راستەقینەى ئۆدیب بووم، کە بە دەستى خۆم سەرم بڕی. گەردەوان خاڵم بوو براى ئەبرێزە، ئەبرێزەش دایکم بوو لە شەڕی نێوان عەفلەق وباوکم کوژرا.
ئەبرێزەى دایکم و گەردەوان منداڵی ڕەمۆی حەمامچى بوون لە دایکیانەوە خوشکەزاى میخۆ بوون و لە باوکیشیان خوشکەزاى شێمراز بوون. دواى سووتانى رەمۆ لە حەمام میخۆ دەیانڕفێنێ. ئۆدیبى باوکم مامى هەرە بچوکى میخۆو شێمرازو عەفلەق بوو. هەموو راستییەکانى چیرۆکەکەى دەزانى. ژنە دۆمەکەش ئەبرێزەى دایکم بوو لەگەڵ ئۆدیبى باوکم پەیوەندى سێکسى نا شەرعى دەبەستێ من پەیدا دەبم. مێناز کچێکى دوو ڕووى بەد کار بوو، لە هەموو
گەمە نا شیرینەکانى میخۆ هاوسازو هاو ئاوازو بەشدار بوو. سیخوڕی مەزن کە میخۆ بوو شەڕی نێوان چوار ئایینەکە، شەڕی نەوەکانى میرو شەڕی شارستانییەتى هەرێمەکان و پێکدادانى نێوان شارو گوندەکان و هۆزو تیرەکانى گەرم دەکرد. نارسیسیش بە هۆى عەشقەکەیەوە لە مێناز خۆشدەبێ و هەرسێکیان بڕیارى گەڕانەوە دەدەن بۆ شارى فومەن، تەرمى بێزەواڵمان لەگەڵ خۆمان برد. چۆن لە سەرەتاوە هاتین ئەوهاش لە کۆتاییدا گەڕاینەوە ( حەنچەیەک بەرێوەیە وەک لە سەرەتاوە دوو پیاوو کچێک و تەرمێکى هەڵگرتووە ).
*. چیڕۆکەکانى ناو رۆمانەکە :
١. گیرانى نارسیس ومانەوەى حەوت ساڵ ونیو لە سەر قەرەوێڵە و زیندان.
٢. گیر خواردنى بێزەواڵی سیاناو خۆر لە ناو زێراب.
٣. خنکانى کوریژکەى گوندى بەرانان.
٤. میخۆ لە هەرێمى نێرگزان.
٥. چوار هاوسەرەکەى ئەمبێز.
٦. شێمراز دەچێتە شارى فومەن ( هەولێر).
٧.میخۆ لە بەلاشخانە یان دەلالخانەى شارى فومەن.
٨. لە دایک بوونى ئۆدیبى مەزن.
٩. خاوەکێش وئۆدیب لە بەندیخانە.
١٠. ئۆدیب لە ناوچەى سورەش.
١١. قۆیتاسیان دە گۆمێ هاویشت.
١٢. رزگار بوونى نارسیس لە بەندیخانە.
١٣.گەیشتنى نارسیس بۆ کۆشکى عەفلەق.
١٤. نارسیس دەگەڕێتەوە هەرێمى نێرگزان.
١٥. نارسیس لە کۆشکى سپى عەفلەق.
١٦. هێرشى سوپا بۆ هەرێمى ئەشکەوت و چیایان.
١٧. کرانەوەى کۆدە نهێنییەکان.
*. هێماکانى ناو رۆمانەکە :.
١. میر ئەمبێز..بابە گەورەى میرانى خۆشناوە. لە گوندى هەرمک لە دۆڵى بالیسان دانیشتووە.
٢. کریکۆر: پیاوێکى ئەرمەنى بوو لە دواى قەتل وعامەکەى ئەرمەنییان لە لایەن تورکیاو سوارەى حەمیدى هاتۆتە عیراق پاشان لە شەقلاوە نیشتەجێ بووە، دوکانێکى هەبوو لەو گەرەکەى کە ئێستا ناوى کریکۆرە.
٣. سیمۆن: وەک کریکۆر ئەویش ئەرمەنى بوو وا بزانم ئامۆزا بوون، لەسەروى کریکۆر چێشتخانەیەکى دانابوو، گەرەکەکەش هەر بە ناوى سیمۆنە .
٤. عەفلەق: کە میخۆى کوڕی ماخەیە، ئاماژەیە بۆ (میشیل عەفلەق) ى دامەزرێنەرى حیزبى بەعس.
٥. نارسیس: واتە (نەرجسییەت ) ئەو کەسەى عەشقى جوانى خۆى دەبى.
٦. ئەلیکترا: واتە حەزى کچ بۆ دایک.
٧. سادیستى: واتە چێژ وەرگرتن لە خوێن وخوێنڕێژى.
٨. پەستى تۆماسى: پەستێکى کۆن بوو خاوەنەکەى ناوى تۆماس بوو لە بەینى شەقلاوەو هەولێر کارى دەکرد.
لەم رۆمانە نووسەر سنوورێکى هونەرى لە نێوان خۆی وخوێنەران دروست دەکات و ئەفراندن دێنێتە وجود، واتە کارە جەماوەرییەکەى زۆر لا گرنگ نییە، وەک رۆمانە تەقلیدییەکان کە چاکى و خراپى رۆمانەکە لە گێڕانەوەى هەقایەتەکەى دابێ و بەرگە هونەرییەکەى لێ دابماڵێ، بەڵکو خوێنەر زۆر ماندوو دەکات تا لە بیرۆکە و ناوەرۆکى رۆمانەکە تێدەگات.

.

” نهێنییەک لەنێوەڕاستی ڕووبارێکدا” کتێبێکی ٥٢٠ لاپەڕەیی ڕۆماننووس و نووسەر یوسف عزەدین- ەو بەتیراژی ٧٠٠ دانە لەلایەن چاپخانەی کارۆ-وە چاپکراوەو ئەم کتێبە بریتییە لەکۆبەرجەستەکردنێکی ئەزموونی گێڕانەوەکانی نووسەر و لەڕێی چوار ڕۆمان و شانزە تێکستەگێڕانەوەی ناو ئەم کتێبەوە تاڕادەیەکی زۆر دەتوانین لەمێژووی گێڕانەوەی کوردی پاش نەوەدەکان تێبگەین؛ ئەم جۆرە گێڕانەوەیە لەڕووی مێژووییەوەو بەشێوە تەکنیکییەکەی لەجەمیل سائیب-وە دەست پێدەکات و تا ئەم ساتەوەختەش لەهەڵکشان و داکشانێکی کریتیک و گرنگیدایە. وەک لەهەردوو کتێبی “وەهم و شوناس” و “هەمیشە جەللادو هەردەم قوربانی” نووسەردا دەردەکەوێت و لەڕێی شێوازی دیالۆگ و وتار نووسینەوە، کۆمەڵێک لەکێشە فیکری و فەلسەفی و مێژوویی و دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە!
نووسەری ناسراوی ئێرانی “عەلی ئەشرەف دەروێشیان” یەکێک لەدەقەکانی کردۆتە فارسی و هاوکات نووسەرو وەرگێڕ “موکەڕەم تاڵەبانی”یش هەمان تێکستی کردۆتە عەرەبی و لەسەروو هەمووشیانەوە وەرگێڕانی کتێبییەکیەتی بۆ زمانی ئەمازیغی لەلایەن لێکۆڵەر و وەرگێڕی مەغریبی “سەعید بلغربی” و لەساڵی ٢٠١٥دا لەمەغریب دەزگای بڵاوکردنەوەی “دارئەلکەبەدانی” چاپیکردووە؛ لەنێوەندی خوێنەری مەغریبیدا ناسێنراوەو بۆتە یەکەمین کتێبی وەرگێڕدراوی کوردی بۆ زمانی ئەمازیغی و ئەمەش وا دەکات جگە لەماهییەتی دەقەکان و گرنگییان لەڕووی ئەدەبییەوە، لەڕووی مێژوویی و فەرهەنگیشەوە گرنگی خۆیان هەبێت… نووسەری “نهێنییەک لەنێوەڕاستی ڕووبارێکدا” شارەزایی لەزمانی تورکی و عەرەبیدا هەیەو کۆمەڵێک بابەتیشی لەو دوو زمانەوە کردۆتە کوردی و یەکێکیش بووە لەو نووسەرانەی لەسایتی دروب-ی مەغریبیدا بابەتی ئەدەبی و وتاری بەزمانی عەرەبی بڵاوکردۆتەوە. هەروەها یەکێک بووە لەو زیندانە سیاسییانەی کەلەڕاپەڕینی ١٩٩١ دا لەلایەن جەماوەری ڕاپەڕیوەوە لەئەمنەسوورەکە ئازادکراوەو هەر پاش ئەوەش شیعرێکی تایبەتی بەموعاناتی زیندان نووسیوەو لە١٩٩٢دا لە”ڕۆژنامەی مەڵبەندی ڕۆشنبیری کورد” لەلەندەن بڵاوبۆتەوەو وەک زووربەی ئەدیبانی کوردیش سەرەتا بەشیعر دەستی پێکردووەو لەوێشەوە هاتۆتە نێو دنیای ڕۆماننووسین و گێڕانەوەو خاوەن کۆمەڵێک چامەی شیعری بڵاونەکراوەشە، لەگەڵ ڕۆمان و کتێبێکی لێکۆڵینەوەی فیکری کەتائێستا بڵاونەکراونەتەوەو وەک لەلێدوانەکانیشیدا هەردەم دوپاتی کردۆتەوە؛ زیاتر حەزی لەخوێندنەوەی تێکستە ناوازەو کتێبە دەگمەنەکانە لەوەی کەمومارەسەی کردەی نووسین بکات، لەگەڵ ئەوەشدا تا ئێستا خاوەنی نۆ کتێبی بڵاوکراوەیەوەو ئەمەی خوارەوەش پەرەگرافێکی ناو کتێبی”نهێنییەک لەنێوەڕاستی ڕووبارێکدا”یە:
{هەر لەخۆمەوە گومانم لەقسەى ئەو پیرەژنە هەبوو، بەڵام چەندم لەخۆمکرد، زاتى ئەوەمنەکرد لەدەرکەکە بدەم یان وەک جاران لەسەر دیوارەکەوە خۆم هەڵدەمە ئەودیوەو بچمە ژوورەوە. لەوکاتەدا نمەى باران تێکەڵ بەفرمێسکە ساردەکانم دەبوو کەدەمێک ساڵبوو هەستم بەبوونیان نەکردبوو. هاوکات بایەکى سارد گەمەى بەگەڵا زەردەکانى درەختەکانى نێو حەوشەى ماڵانى کۆڵانەکە دەکرد کە دەمێکبوو نەمڕوانیبووە وەرینیان. لەو ڕۆژەدا پێشئەوەى ئەوێ جێبهێڵم، قۆچێکى شکاوى کەللەسەرەکە جودا لەجارەکانى تر سەرنجى ڕاکێشام! کووچە و کۆڵانەکان وەک جاران نەیاندەناسیمەوە و لەپێچ و پەناکانیدا هەستم بەنیگەرانى دەکرد، دڵنیابووم پێشتر هەموو ئەوەى کەئێستا دەمبینى شتێکى تربوون، شتێکى چێژبەخش بوون، بەڵام لەئێستادا هەموو ئەوەى کەدەمبینى بێتامبوو، تەنها شتێک کەوەکجارانى لێدەکردمەوە و بەواتایەک لەواتاکان زیندووى دەکردمەوە بینینەوەى ئەودیو دەرکە کۆنینەکە بوو}

لەگەڵ دەسپێکردنەوەی ساڵی نوێ خوێندنی 2020-2021 دەرگای خوێندگاکان بەڕووی قوتابیانی زۆرنی زەرد و بەشێک لەخوێندگاکانی زۆنی سەوزکرانەوە. بەشێکی زۆریش لە مامۆستایانی زۆنی سەوز لەبەر دابین نەکردنی بەرژەوەندیە ئابوری و سیاسیەکانی خۆیان دەرگایی قوتابخانەکانیان داخستووە و دەیانەوێ پڕۆسەی خوێندن لەکەرتی گشتیدا ئیفلیج بکەن. حوکومەتی هەرێمی کوردستان بەهۆی شکستی حوکومڕانی ناشەفافی نایەکسانی داهاتەوە ڕوبەڕووی و قەیرانی ئابوری بۆتەوەو توانای جێبەجێ کردنی داواکانی مامۆستایانی نیە. لەم چوارچیوەی ململانێیەشدا حوکومەت و مامۆستایان قوتابیان دەکەنە قوربانی و سوتماکی ناکۆکی و سیاسەتی خۆیان. وەزارەتی پەروەردە بەم بڕیاڕەی ئەمڕۆ لەسەر پڕۆسەی خوێندنی ئەمساڵ بڵاوی کردەوە. نەک لەبەرژەوەندی قوتابیاندا نیە، بەڵکو ئیفلیجکردن و خنکاندنی تواناکەنی قوتابیانە، چونکە لەبەشێک لە خوێندگاکان خوێندن دەستی پێکردووە و تەواوی بەرنامەکانی خوێندن بۆ تاقیکردنەوەکان لەکاتی خۆیدا جێبەجێ دەکرێت. ئەو قوتابیانەشی بەهۆی مانگرتنی مامۆستایانەوە لەخوێندن بێ بەش بوون دەبێ لەکاتی خۆیدا ئامادەیی تاقیکردنەوەکان بن و زیانێکی گەورە دەکەن و لەم سیاقەشدا، دەبنەقوربانیەکی گەورەیی چاوچنۆکی و بەرژەوەندیەکانی مامۆستایانی مانگرتوو.
مامۆستایان ئەوچینەن کە مارکس بەم شێوەیە باسیان دەکات و دەڵێت؛ “ئەمانە دژی بۆرژوازی خەبات دەکەن بۆ ئەوەی بوونی خۆیان وەکو چینی ناوەڕاست، لەلەناوچوون ڕزگاربکەن، کەواتە ئەوانە شۆڕشگێڕ نین، بەڵکو موحافزکارن، لەوەش خراپتر و بەدتر ئەمان کۆنەپارێزن و چونکە دەیانەوێت چەرخ و ڕەوتی مێژوو بۆ دواوە بگەڕێننەوە”.
مانگرتنی مامۆستایان وەکو؛ چینێک داواکاری خۆیان لەپێدانی مووچە و کۆمەڵێک مافی تایبەتی خۆیان کورت دەکەنەوە. لەکاتێکدا هەموو توێژ و چینە ژێردەستەکانی خوارەوە لەم ماف و ئازادیانە بێ بەشن. کەواتە مامۆستایان تەنها ماف و موچە و ئازادیان بۆخۆیان دەوێ وەکو چینێک نەوەکو ئەوانی تر.
مانگرتنی مامۆستایان، لەئێستا خزمەت بە نیولیبڕاڵیزم و سیستم دەکات، قوتابیان و منداڵی هەژارانیش سوتماکی ئەم مانگرتنەن ڕونتر، مامۆستایان لەدژی چینی خوارەوە کاردەکەن ئەوەش بەشێوەیەکی ئاشکرا لەئێستا دەبینرێت، ئامانجی مامۆستایان پەکخستنی پڕۆسەی خوێندنە لە کەرتی گشتیدا، مانگرتووان دەرگایی خوێندگایان داخستوەو، کەچی لە پەیمانگاو کۆرسە تایبەتەکاندا، بەپارە قوتابیان فێردەکەن و تەواوی پڕۆگرامی خوێندن تەواو دەکەن. بەتایبەتکردن و وانە وتنەوەی تایبەت تەنها زیان بە قوتابیانی کەمدەرامەت و هەژاران دەگەیەنێت و توانایی دابینکردنی پارەی خوێندنیان نیە و دەبنەقوربانی مەرامە گڵاوەکانی ئەم چینە موحافزکارە. بۆیە قوتابیان پێویستە لەچوارچێوەی ڕێخراودا خۆیان ڕێکبخەن و بڕژێنە سەرشەقامەکان و فشار دروستبکەن لەسەرحوکومەت دژی ئەم باردۆخەی مامۆستایان ڕوبەڕویانی کردۆتەوە. یان کردنەوەی دەرگای خوێندگاکان، یان قەدەغەکردنی وانەی تایبەت.

ئەم ووتارە لە سەر بەشێکی قسەکانی مەسرور بارزانیە لە پەرلەمانی کوردستان لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠
سەرەنجام سەرۆکی بە ناو حکومەتی هەرێمی کوردستان مەسرور بارزانی ئامادەی پەرلەمان بوو بەویستی خۆی نەک لە سەر بانگێهێشت کردنیژمارەیەک پەرلەمانتار.
مەسرور بارزانی لە سەرجەم قسەکانیدا هەوڵی ئەدا شکستی کابینەکەی بخاتە ئەستۆی کابینەکانی پێش خۆی و حکومەتی عێراق و نەبوونی دەوریسەرەکی کەرتی تایبەت .

کابینەکانی پێشوو هۆی سەرەکی ئەم باردۆخەی ئێستان لە قسەکانی مەسرور بارزانیدا لە کاتێکا ئەوانیش هەمیشە ووتوویانە چاکسازی دەکەن !!
هیچ یەک لە کابینەکانی پێشوو نەیانووتوە چاک سازی ناکەن چ لە کاتی پروپاگەندەی هەڵبژاردنەکاندا بوو بێت یا دواتر هەمیشە درۆی باشتر کردنیبژێوی خەڵک و ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵیان کردووە وەک ئەم کابینەی ئێستا . بە پێی قسەکانی مەسروربارزانی بێت کابینەکانی پێشوو درۆیانکردووەو چاکسازیان نەکردووەو خراپسازیان کردووە و کێشە و گرفتێکی کەڵەکە بووی زۆریان بۆ ئەم جێهێشتووە بۆیە بارودۆخەکە بە ئەو کۆنتڕۆلناکرێ یا قورسایی زۆر لە سەر ئەو دا ئەنێ . هەر بەم بۆنەوە داوای چاوەروانی زیاتر دەکا لە خەڵکی کوردستان پێ یان دەڵێ بە یەک ساڵیکابینەکەی ئەو مەحاڵە سەرکەوتن بە سەر ئەو گرفتە کەڵەکە بووانەدئا بێتە دی و دەبێ کاتی زیاتری بۆ دابنێن . دیارە هێشتنەوەی خەڵک لە چاوەروانیداتەنها قسەی مەسرور بارزانی نیە سەرجەم کابینەکانی پێشوو تر ئەم کارەیان کردووە هەموو بیرمانە لە نەوەدەکاندا لە بەرانبەر ناڕەزایەتیەکاندادەیانووت حکومەتەکەمان ساوایە و دواتریش بیانووی داعش و ئاوارەکان کرایە کەرەستەی هێشتنەوەی خەڵک لە چاوەروانیدا ، ئەمە تەنها پیشەیکابینەکانی پێشووش نەبووە بەڵکو هەمیشە حکومەتە بۆرژواکان شتێکیان کردووە بە کەرەستە بۆ هێشتنەوەی خەڵک لە چاوەروانیدا وەک کاتی خۆیحکومەتی بەعس دەیووت جارێ لە شەڕداین لە گەڵ ئێران و جارێکی تر دەیووت لە شەڕداین لە گەڵ ئەمەریکا و ووڵاتانی رۆژ ئاوا. نیشتمان لەمەترسیدایە با دوای ئەمانە ئاڵوگۆڕ دەکەین .
خەلکی کوردستان هەقیەتی بپرسێ کابینەکانی پێشووش هەرخۆتان بوون هەرپارتی و یەکێتی بوون خۆ حیزبی تر نەبوون بۆچی هێشتتان ئەو هەمووگرفتانە کەڵەکە بێ ؟ بۆچی زوو نەتان گۆڕین؟ یا ئەگەر ئەوەندە گرفتیان کەڵەکە کردووە وەک ئەوە مووچەیان لە کاتی خۆیدا نەداوەو قەرزێکی زۆریانکردووە و هتد دەبوو لێپرسینەوەیان لەگەڵ بکردنایە ، باشە ئەگەر وایە ئەوەندە کابینەکانی پيێشوو بێ توانا و شکست خواردوو بوون چۆنە دواتر هەرلە ناو حیزبەکانی خۆتانەوە هەڵتانبژاردن بۆ پلەی باڵاتر ، نيچیروان بارزانی کە سەرۆکی زۆربەی کابینەکان بوو کردتانە سەرۆکی هەرێمیکوردستان و بەرهەم صالحتان کردە سەرۆک کۆماری عێراق.
. دەبێ لەوە ڕیاکارانە تر چی بێت کە کابینەکانی پێشوو بکەیتە هۆی بەرەو پێشنەچوونی بە ناو چاکسازیتان یا بە مانایەکی تر شکستان .

حکومەتی عێراق یەکێ تر لە هۆکارەکانی ئەم بارودۆخەی کوردستان بوو لە قسەکانی مەسرور بارزانیدا چونکە مووچەی نە ناردووە و بودجەی پێنەداون ، باشە ئەگەر ئەوە هۆکار بووە بۆچی واز لەو حکومەتە ناهێنن ؟ بۆچی لە بەغدا ناکشێنەوە و بۆچی کار بە ئەنجامی ریفراندۆم ناکەن ؟ بۆچیپلە و پۆستان وەرگرت ؟ سەرۆکی کۆمار و چەندین وەزیر و ئەندام پەرلەمانی حیزبەکانتان لە بەغدا بۆچیە ئەگەر خێرێکیان نیە بۆ خەڵکی کوردستان؟ئەم جۆرە قسانە مایەپووچ دەبنەوە کاتێ ئێوە بە کردەوە بەغدا بە دۆست دەزانن و بە قسەش بە دوژمنی دەزانن. مەسرور بارزانی لەلایەک دەیووتبارودۆخی خەلکی کوردستان باشترە لە دەوروبەرەکانی خۆی مەبەستی ئەو خەلکی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی عێراقە کەچی چاوەروانی مووچەوبووجەی ئەو حکومەتەش دەکا ئەمە ئەوە ناگەیەنێ ئەو حکومەتە باشترە لە ڕووی داراییەوە ئەمە لە لایەک لە لایەکی ترەوە ئەو حکومەتە هیچ نەبێهەموو مانگێ مووچەی خەڵک دەدات بەڵام جەنابی مەسرور ئێوە ئەوەش ناکەن بەچی خەلکی کوردستان باشتر ئەژی هەردوو لاتان دوو دەسەڵاتیدزو مافیان نەخەڵکی عێراق و نە خەڵکی کوردستان ژیانێکی شایەستە بە مرۆڤیان نیە لە سایەی ئێوەوە .
نەبوونی دەوری کەرتی تایبەت لە قسەکانی مەسرور بارزانیدا هۆکارێکی تر بوو بۆ شکستەکەیان بۆ یە پێ ی وایە کەرتی تایبەت ئابوری کوردستانپێش دەخات !! ئەمڕۆ لە سەرتاسەری جیهابدا نیولیبرالیزم ئەم پروپاگەندەیە دەکا کە گواایە دەبێ گرنگی بەکەرتی تایبەت بدرێ . باشە ئێوە جیهانیسەرمایەداری نابینن کە لە ژێر سایەی نیۆلیبرالیزمدا لە چ قەیرانێکدا یە ؟ چونکە کەرتی تایبەت بەدوای قازانجی شێتانەوەیە بۆ ئەمەش نرخ و بەهایکاڵاکانی بەرز دەکاتەوە ئەوە لە لایەک لە لایەکی تر بۆ ئامانجی قازانجی زیاتر کرێکار لە سەر کار دەردەکا و کرێ ی کەم دەداو سەعاتی کار زیاتردەکا تاوای لێ دێت هێزی کڕينی کاڵاکان کە زۆربەی خەلکە نامێنێ ، کەم دەبێتەوە بۆیە قەیران لە دوای قەیران ڕوو دەدات ، سیاسەتی کەرتی تایبەتلە جیهاندا ڕوو لە شکستە . مەسرور بارزانی هەر لە میانەی قسەکانیدا لەم بارەوە ووتی( خۆ ئێمە سیستەمی سۆشیالیستی و کۆمۆنیستی بنیاتنانێین )، ئەو پێ ی وایە ئەو سیستەمە باش نیە بۆ گەشەی ئابوری . هەر بۆ بیرهێنانەوە پێویستە نموونەی شوڕشی سۆشیالیستی ئۆکتۆبەری روسیابێنینەوە پاش سەرکەوتنی ئەم شۆڕشە لە ڕووی ئابوریەوە چەند هەنگاوێکی کەم نرا وەک نەهێشتن یا کەمکردنەوەی کەرتی تایبەت ئەو کاتە ووڵاتیروسیای لە دواکەووتوترین ووڵاتی ئەوروپاوە کردە پێشکەوتووترین ووڵات لە ڕووی گەشەی ئابوریەوە بە جۆرێکی لێ هات بووە هاوشانی ئەمریکائەوەی کە ئەنجامەکەی چی بوو هۆکارەکەی ستالین و ئەوانەی دواتر هاتن نەیانتوانی کارەکانی شۆڕش تەواو بکەن ئەوە باسێکی ترە ، یەکەم کارێکشۆڕش لە روسیا کردی کارەبای گەیاندە دوورترین گوندی روسیا کەچی ئێوە کارەبای کوردستانتان بڕی و تا ئێستایش کورستان وەک ٣٠ ساڵپێشتری لێ نەهاتوەتەوە کە حکومەتکانی پێشووی عێراق لە ڕێ ی کەرتی گشتیەوە دابینیان کردبوو .
ئەگەر ئێوە پێتان وایە ئەو ووڵاتانەی کە سیستەمەکەیان سەرمایەداری دەوڵەتیە بە ناوی کۆمۆنیست و سۆشیالیستەوە بیانسێنن ئەوە هەڵەیەکی گەورەدەکەن. هەرچەندە کۆمۆنیستی و سۆشیالیتیش نین بەڵام کەرتی گشتیی بنەمای ئابوریانە کەچی گەشەیان کردووە لە ڕووی ئابوریەوە چین بۆنموونە ئەمڕۆ کەوتوەتە پێش هەموو سیستەمی ئەوروپا ورۆژئاواوە بە ئەمریکاشەوە . هەر بۆیە من پێم وایە کەرتی تایبەت دەوری نیە لە گەشەیئابوریدا چاو لە تورکیا بکەن بزانن کەرتی تایبەت چی لە ئابوری ئەو ووڵاتە کردووە . دەبێ ئەوەش لە بەرچاو بگرین هەر گەشەپێدانی ئابوری گرنگنیە گرنگ دابەش کردنی سامانە بە شێوەیەکی یەکسان گرنگ ئەوەیە بزانین کام سیستەم لە قازانجی چینی کرێکارو زەحمەتکێش و چینە کەمدەرامەتەکانە تا کەرتی گشتی باڵادەست بێت ئەم چینە خۆش گوزرەانتر دەبێت دەبێ سیستەمێ هەڵبژێرین کە سامانی کۆمەڵگا بۆ هەموو کۆمەڵگابێت نەک بۆ چەند کەسێک.

بیانووی کورۆنا یەکێ تر لە هۆیەکانی بەرەو پێشەوە نەچوونی چاکسازیەکان بووە لە قسەکانی مەسرور بارزانیدا، وەک پێشتر ووتم دەسەڵاتەبۆرژواکان هەمیشە بیانوویەکیان هەیە بۆ خراپی بارودۆخی خەڵک. پرسیار ئەوەیە لێرەدا ئایا کورۆنا کاریگەری هەبووە لە سەر ژیان و بارودۆخیخودی مەسرور و باوکی و برازاکانی و سەرجەم بەرپرسان؟ نەخێر ئەی کەوایە نابێ هۆکاریش بێت بۆ خراپ بوونی بارودۆخی خەلکی کوردستانیش، لە کاتێکا سیستەمێکی حوکمڕانی ئینسانی و عادیلانە هەبێ بۆیە گرفتەکە کۆرۆنا نیە بەڵکو سیستەمی ناعادیلانیە، دابەش نەبوونی سامانی ووڵاتە بەعادیلانە . دەبوو کورۆنا ببوایەتە هۆی چاکسازی زیاتر نەک بیکەنە گرفت بۆ خەڵک دەبوو لەم کاتەدا سەروەت و سامی دزراو دابەش بکرێ بە سەرخەڵکیدا بۆ ئەوەی خەلکی پارێزراو بێ لەو ڤایرۆسە و پێویستیان بە کار کردن و چوونەوە دەرەوە نەبێ وەک لە کۆمەڵگا پێشکەوەتووەکاندا هەر ئەوکارە کرا ، بە پێچەوانەوە کۆرۆنا بوو بەخێر بۆ دەسەڵاتداران بازرگانی و بەقاچاخ بردنی نەوت و هێنانی دەرمانی ئیکسپایەر و بووە هۆیدەسکەوتی زیاتر بۆ خۆیان بەڵام چینەکانی خوارەوە ژیان و گوزەرانیان خراپتر بوو بەهۆی ئەم پەتاوە.

دوا قسە ئەوەیە ئەگەر چاکسازیەک بارودۆخ و ژیانی خەڵک باشتر نەکا ئەوە چاکسازی نیە و پرۆسەی چاکسازی فریوکاریەو درۆیەکی گەورەیە ئەمکابینەش هەر لە هەوڵی ئەوەدایە خەڵک خۆشخەیاڵ بکا بەوەی کاتی زیاتری بدەنێ تا چاکسازیەکانی بکات و خەڵک لە چاوەڕاونیدا بهێڵێتەوە تاکاتێکی نادیار لە ماڵەوە بن و نەیەنە شەقام بۆ داواکانیان ، خەڵکیش لە برسیەتی و لە هەژاریدا ڕاگرن و خۆشیان لە تێری و دەوڵەمەندیدا بهێڵنەوە . ئەم کابینەش وەک ئەوانی پێش خۆی نە ئەتوانێ چاکسازی بکا و نە ئەتوانێ دەسەڵاتێکی دادپەروەرانە دابین بکات بۆ خەڵکی کوردستان بۆیەچارسەر ڕاماڵینی یەتی .

سەردار عەبدوڵا حەمە
٦/١٠/٢٠٢٠

نامەیەکم دایە دەست با

هەور هات و لێی تەڕ کردم

رازێکێشم بە مەی سپارد

ئەویش هات و لێی سڕ کردم

٭ ٭ ٭

نامەیەکم دایە دەست با

تا بۆ نیشتمانی ببا

پێم وانییە نەنامەی من

نە ئازادیش بەكەس بگا

***

نامەیەكم دایە دەست با

رەشەبا لە ئاسمان دڕاندی

پەڕەكانی مێژوو كەوتن و

خیانەت بەئاشكرا فڕاندی

تۆ ژێیەکی خەمباری، منیش لە میتاڵی خەم دروستکراوم
تۆ ئاوازێکی تەنیای، منیش مایسترۆیەکی بێدەنگ
وەرە ئازیزم، پێکەوە سیمفۆنییەکی غەمبار
لە ئەشق دروست بکەین

من دزم، دەمێکە دڵی تۆم دزیوە
تۆش دزی، لە مێژە هەستەکانت دزیوم
ئێمە هەردووکمان دزین، تۆ رووناکی رۆح و
منیش ئاگری بەتینی ئەوینم دزیوە

ئەو بۆسۆیە قرچەی دڵی منە
چوونکە چیتر بەرگەی ئەم دۆزەخی دابڕانە ناگرێت
ئەو گریانە خەمگینە نۆتەی قورگی منە
چوونکە تەنیا بەم ئاوازە شیوەنی فیراق دەکات

تۆ خەونت بینی و گووتت خۆشم ئەوێی
منیش خەونم بینی و گووتم خۆشم ئەوێی
لەناکاو لە خەونی قووڵ راچڵەکین و
سەرەتای دابڕانێکی جاویدانی دەستیپێکرد

ئەشق سەرەتای دەستپێکردنی دابڕانە
دابڕان سەرەتای دەستپێکردنی ئەشقە
دابڕان سەرەتایە و کۆتایشە

ئەشق گەردەلوولێک بوو
ئێستا و ئایندەی هەڵگرتم بەرەو دوورگەی ئازار
ئەشق شەپۆلێکی تووڕەبوو
ئاڕاستەی کەشتی خەونەکانمی گۆڕی بەرەو نادیار

کاتێک من ئاشق بووم هەموویان پێدەکەنین
کاتێک من دابڕام هەموویان پێدەکەنین
ئیدی هەر پێکەنین….

لە فەرهەنگی ئەشقدا، دوو وشە هەن
مانای رەنجی ئاشقانەی من شی بکاتەوە:‌
گریان و دابڕان

حەزئەکەم چی جوانی دنیایە بیخەمە شیعرێکەوە بۆ تۆ
حەزئەکەم چی گووڵە بیکەمە چەپکێک ئەویش هەر بۆ تۆ

چەند دەتەوێ بڕۆ، چەند دەتەوێ دوور بکەوەرەوە
چوون لە جوگرافیای دڵم دەرناچی
ئاخر تۆ نازانی ئەشق مەملەکەتێکە لەناو دڵی من

من و تۆ لە پێدەشتی بێئاگایدا بووین
سێوە حەرامکراوەکانمان لێکردەوە و
هەموویانمان خوارد
بەمە بە ئاگا هاتینەوە و
لە ناو دۆزەخی عەشقدا خۆمان دۆزییەوە

عەشق راکێشانی بەردەکەی سیزیفە
عەشق خلۆربوونەوەی بەردەکەی سیزیفە
عەشق رەنجکێشانی بێ ئەنجامی سیزیفە
عەشق دیوێکی تری بە سیزیفبوونە

سێپتەمبەری 2015
دیسامبەری 2016

ئەڵمانیا- بیلەفێڵد

تێبینی: هەموو بەشەکانی ئەم پۆستەرانە لە کتێبی شیعریی “بەتیشکی عیشقت ئەدرەوشێمەوە” لەلاپەڕە 21-74 چاپ و بڵاوکراونەتەوە. کە ئەو کتێبەش بە چاپی کاغەز لە سەرەتای ساڵی 2017 لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات بڵاوبووەتەوە.

(١ )
فریشتەیەک لە ئازار، ڕۆشتنێک..
خێراتر لە ترپەی دڵی کات،
وشەیەک پڕ ئێستا،
وەرزێک پڕ گوڵی ژەهر
چنگێ بێدەنگی،،،
هێشتا لێوی ئەو ..
گوڵچنینی زەردەپەڕ بوو

(٢ )
هەر لە وەرزی خۆڵەمێشی جەنگا بوو،،
من تۆم ناسی،
تۆ منی شەختەت لە ئامێز گرت،
کەسمان ئێستا نە بە زمانی..
پەپولە ئاویەکان قسە ئەکەین،
نە باڵەکانمان…
وەک ئەوسا بەلەمی پڕ چرای،
ناو دەریاچەی یاخیبونە

(٣ )
کە لە ئامێزی شەختەبوتدا..
بوە پەیکەرێک لە خۆڵی ڕژاوی کات…
لەگەڵ دوا زەدەخەنە یدا،
شەپۆلێک سیمرخیش..
لە باڵیاندا.

(٤ )
گەر پشکۆکانی سەرپەنجەکانت
لە دوریما بتەزن، ئیتر بزانە،،
سرکیی وشەم تەلبەندی کات ئەبرێ،
ئەوەتا لە بەردەم چرای کز سوتاوت..
چیرۆکی تیشک پژانی مۆمێکە،
گەرئاوێنە شینەکانی کۆچیشت،،
وررد ..و خاش..بێ..
یادەوەریەکانت، ،،
ئەبنەوە بە مرواری…
نێو ڕستە چنراوەکانی چاپتەرێکی تر..
لە سروتی ئەفسونم

(٥ )
کیوێک لە خەونم بری تا گەیشتمە..
کۆشکت لە فرمیسک و،،
پۆلە هەورێک،،
لە خوێنی قەترانی ڕژاو

(٦ )
لە کەناری لمینا ،
دوا نوسینی ناوشوشەی ڕۆحی خۆی..
بە شەپۆلە زیوەیەکان سپارد،
سەرگوزشتەی سەرکەشی کەشتیەکی مەستە،
بە سەمەرە قەشەنگەکانی بوون..و..
چارۆکە کەی هەوری گڕینەو..
ساماڵیشی ، ،،
ئەشکەنجە ڕێژنەی ونبوون

(٧ )
پایزێکی بێڕەنگە
وەک تۆی پەل و گەڵا ی وەریو،
پایزێکی تینووی بێنمەیە..
وەک تۆی پەڕیو لە ژێر تەمتومانی..
دوای جەنگە ڕەش و سور و بێڕەنگەکان،
چی شاکارێکی لە نامۆیی،،
چی تروسکە یە کیت..
وێڵ وئاوێزان،،
بە تێکستی پەرتوکی مەرگنوس

(٨ )
گەر نازانیت،،،،
برینێک لەسەردڵتە،
ڕەش، و قەترانی ،،
تا بێ گەورەترو ترسناکتر..
لە لێوی شەقارشەقاری،
گەردونێک لە تەنیایی …
و بێدەنگی ڕەها.

(٩ )
ئێوارەێیەک زەردتر،،
لە ئآلتونی چاوی خۆر..
وشەیەک، وەک گەڵایەکی بێگیان،
لە زارت وەری،،
تێکستی دوێنێیەک،،
بە ئەندازەی خوێپژانی کاژێرێک، دڵنیاییدا..
لەوەی هەرگیز ناگەڕێتەوە ئێرە،،
منیش هەر ئەوەندەم پێت وت،،
پارادیسم، دوو فەرسەخ لە تەنیایتەوە دورە
گەر تۆزێک لەشە قەی باڵدەی،
وەک ئەوسای نەورەسییت…
هەر ئەگەیتە دەروازەی پارادیسم.

(١٠ )
ئەبارێمەوە…کە تۆ نامێنی..
باوەرم بە نێرگزی ساتەکانتە..
چەپکێ زەردەخەنە بێنێتەوە ،
بەردەم دەرگای سپی چاوەڕوانیم،
بەڵام نە کاتی ئەوەم ماوە..
بە تەرزەکانت چرۆ کەمەوە،
تۆش وەک ئەوسا
وشەکانت،،
نابنەوە بە چەپکە زەدەخەنە.

(١١ )
کە باهۆزی جەنگێکی تر
گوڵە خۆڵەمێشیەکانتی..
ژاکانە بەر پەنجەرەم ،
لەسەر کورسیەکەم ،
دوا پێکی ڕامان..
بە یادی وەرینی ..
ساڵە گوڵزومردیەکانی ..
خۆم و خۆت ئەخۆمەوە

(١٢ )
کە بومە وە دەریاوان،
هەمو شەکەتیەکانی…
پشت دەریاو،
شەختەبووونی خوێن،و…
خۆکوشتنی شەپۆلە خۆشبەختەکان..
و..بەردبونی دڵت بۆ باس ئەکەم

(١٣ )
تاسە ی شەپۆلەکان..
چیتر بە من تیمار ناکرێ،
ئەی نەسیمە تەنیاکەی..
بەدەر لە کات و شوێن،
شینم کەرەوە بە رەنگی زەریا،
چیتر ڕاناگەم دڵنەوایی…
ئەستێرەیە باڵ وەریوەکان بەمەوە.
پەنجەکان بونەتە تەڵاشە بەرد…
دڵیش چنگێ سوتماکی چاوەڕوانیە..
پێڕاناگەم…
لە تیمارکردنی لێوی تینوی…
ئەم هەمو گوڵە ئۆفیلیا..
شەکەت و ماندوو وەریوەی….،
چنگە ژەهراویەکانی سوڵتانی جەنگ.

(١٤ )
کە دوا کەشتیش نەگاتە کەنار..
دەریاش لە وەرزی جەنگا،،
ببێتە بیابان….
تا ئەتوانیت بنوسە،
لەو نامانەی هەرگیز نامگەنێ..
یان بە خامەی سەارابیت..
دەستێک بکێشە،
خنکاو لە ژێر ئاهی بارانێ…
بێ رەنگ و تەزیو،
وەک روخساری نامۆیی تۆ

چەند خۆشە کە مرۆڤ لە ژیاندا و دوای مردنیشی تایبەتمەندیی و جوانیی و کار و کردەوەکانی ببنە پێناسە بۆی و جێگەی شانازیش بن لە نێو کۆمەڵگەکە یاندا.ئەمە ئەگەر لە دنیا ڕەنگین و ڕازاوەکەی ئەدەبیاتدا بێت ڕوونتر دەردەکەوێت و تیشک و پرشنگی گەشی ھەموو لایەک دەگرێتەوە.کە دەڵێین ئەدەبیات ئەوە زۆر بواری نوسین دەگرێتەوە و لەخۆ دەگرێت،ھەر یەکەشیان کەسانی تایبەتمەند و پسپۆڕ و شارەزا کاری تێدا دەکەن و لەوێوەکار و بەرھەم و بابەتەکانیان بەخەڵک دەناسێنن کە زۆر جار ھەندێکیان وەکو پوورەی ھەنگ خەڵک لێیان کۆدەبێتەوە و چێژی لێوەردەگرن.ھەندێک کەسیش ھەیە زیاتر لە بوارێکی ئەدەبییدا کار دەکات و سەرکەوتوویی خۆی بەبەرھەمەکانییەوە سەلماندووە.لە ئاسمانی ئەدەبیات و مێژووی کوردیدا وەک ئەستێرەی گەش دەردەکەون و دەبنە مایەی سەرنج.لێرەدا دوو ئەستێرەی گەش گەش،دوو مرۆڤی بەتوانا و بەھرەمەند،دوو کەس کە لەلای گشت خەڵکی کوردستان ناسراون و دیارن باس دەکەین،کە ھەردووکیشیان تەنھا پێنج ڕۆژیان بەین بوو کە وەک ئەستێرە کشان و گەیشتنە دوا مەنزڵی ئەبەدیی خۆیان،ئەوانیش مامۆستا (ع.ع شەونم) کە ١٠/١٠/٢٠٢٠ و مامۆستا(عوسمان محەمەد ھەورامی) یە کە ١٥/١٠/٢٠٢٠ کۆچی دواییان کرد و زیانێگی گەورەش لە ئەدەبیاتی کوردی کەوت .

کەمن ئەو مرۆڤانەی کە وەکو ئەمان کۆمەڵێک تایبەتمەندی جوان کۆیان بکاتەوە و تێیدا سەرکەوتوو بن،دوو شاعیر،دوو نوسەر و زمانزان و شارەزا و بەسەلیقە و ورد و بوێر،ھەردووکیان کۆمەڵێک کتێبی بەنرخ و گرنگ و بەسودیان لە چەند بوارێکی جیا جیا دا پێشکەش بە کتێبخانەی کوردی کردووە و تا ھەتایە ناو و ناوبانگیان بە زیندوویی دەمێنێتەوە.ئەوەی یاتر وایلێکردم کە ئەم بابەتە بنوسم ئەوەیەکە ھەردووکیان سوارچاکێکی شارەزا و لێزانی بواری ئەدەبیاتی منداڵان بوون،خاوەنی چەندین شیعر و ئۆپەرێتی پەروەردەیین،دوو مامۆستا و پەروەردەکاری بەتوانا و خەمخۆر و دڵسۆزی منداڵانی کورد بوون،ھەرچەندە ئەوان بەتەمەن لە من گەورەتر بوون بەڵام وەکو ھاوڕێ وا بووین و زۆر جار پێکەوە گفتوگۆمان دەربارەی ئەدەبیاتی منداڵانی کورد کردووە ، ئەوان دەریایەک بوون لەزانیاری،ئاسمانێک بوون لە ئەستێرەی وشە و نیشتمانێک بوون لە جوانی و وەفا و خۆشەویستی.ئەوان دوو دەنگی زوڵاڵ و دوو گەنجینەی بەبەھا و سەنگینی وشەی کوردی بوون.من بە تەلەفون و دانیشتنیش لەگەڵ ھەردوو ماۆستای ئازیز(ع.ع شەونم )و مامۆستا (عوسمان محەمەد ھەورامی) دا پەیوەندیمان ھەبووە و،کە ئەدەبیاتی منداڵان بە جوانیی و ناسکیی خۆی ئەو شانازییەی پێبەخشیم کە ئەو پەیوەندییەم لەگەڵ ئەو دوو شاعیرەدا دروست بکەم.تا کۆتایی ژیانیشیان ئەو پەیوەندییەمان ھەر بەردەوام بوو.ئەو ماوەیەی پێشوو خەریکی نوسین و ئامادەکردنی بابەتێک بووم بەناونیشانی(دایک لە شیعری منداڵاندا) مامۆستا عوسمان لەڕێی (ماسنجەرەوە) چەند شیعرێکی خۆی بۆ ناردم کە بۆ (دایک و خۆشەویستی دایک) نوسیبووی و زۆر بابەتەکەشمی بەلاوە باشبوو.زۆر گەڕام نێو گۆڤارە تایبەتەکانی منداڵان و ئەو کتێب و نامیلکانەی کە دڵسۆزانی ئەو بوارە بۆ منداڵانی کوردیان نوسیبوو،بۆیە کۆمەڵێکی زۆر شێعرم کۆکردەوە کە بۆ دایک نوسربوون.بەڵام شیعرێکم لەبەر بوو کە نەمدەزانی خاوەنەکەی کێیە،بۆیە منیش پەرۆشی ئەوە بووم کە خاوەنەکەی بدۆزمەوە ،دوای گەڕانی بەناو ھەندێک لەو دیوانانەی کە خاوەنەکانیان شیعریان بۆ منداڵان نوسیوە وەک (زێوەر،بەختیار زێوەر،بێکەس،کاکەی فەلاح،لەتیف ھەڵمەت،ع.ع شەونم…..)بۆم نەدۆزرایەوە بۆیە وام بەباش زانی کە پرسیار بکەم ئەوەبوو تەلەفونم بۆ مامۆستا ع.ع شەونم کرد و دواتریش بۆ مامۆستا عوسمان محەمەد ھەورامی کە ھەردووکیان زیاتر بۆ بێکەس دەچوون بەڵام لە دیوانەکەیدا نەبوو،تا وەڵامەکانیشیان لەیەکەوە نزیک بوون،بەڵام کەسیان دڵنیا نەبوون ،ئەوەبوو دوای ئەوانیش لە زۆر کەسی ترم پرسی کە کەسانی شارەزا و ناسراو بوون لە بواری ئەدەب دا.ھەندێکیان دەیانوت شیعری (ڕەشیدی مەلا عەلی ) یە و بەڵام ھەر ئەوانیش دڵنیا نەبوون . ئەمەش تەواوی شیعرەکەیە و دڵنیاشم کە زۆرتان بیستوتانە دوور نییە لەبەریشتان نە بێت چونکە ساڵانی پێشوو لە پڕۆگرامی خوێندن دا ھەبوو ناوی خاوەنەکەشی ھەر لەسەر نەبووە.بۆیە ئەوەشم باسکردو تەواوی شیعرەکەش دەنوسم، بەڵکو بەبەڵگەوە کەسێک ناوی خاوەنەکەیمان پێ بڵێت.

دایکی شیرینم چـەند خۆشەویستی
بۆ ژیـانی من چـــەندە پێویستی
لەبـەر من بەشــەو ئازار ئەکێشی
نەکوو دەرکــــەوم تاکو دامپۆشێ
بەلایلایەی خــۆش ،ئاوازی شیرین
من ئەکەیتە خـەو دەم بە پێکەنین
لــــە نەخۆشیما ئەگەیتە فریام
چـارەسازمی کـــە وەختێ گریام
بەسەرمـای زستان پارێزگــارمی
بۆ ھــــاوین ئـاوی سازگــارمی
ئەوەندەی کــە تۆ منت خۆشدەوێ
من سـەد ئەوەندە خۆشی تۆم دەوێ

دانیشتن و گفتوگۆ لەگەڵ ئەو دوو مامۆستا ئازیزەدا ھێندە شیرین و خۆش بوو حەزت دەکرد تەواو نەبێت و گوێیان بۆ بگریت و تینوێتی خۆت بە بارانی وشەکانیان بشکێنیت،کە ئەدووان بە تامەزرۆوە گوێکانم شل دەکرد و پەرۆشی ئەوە بووم کە زیاتر و زۆرتر قسە بکەن،چیت بپرسیایە بەنمونەوە دەھاتنە وەڵام.مامۆستا عوسمان تا ئەم دواییەش دەیتوانی کە بێتە بازاڕ بەڵام بە کەمی ،نەشتەر گەرییەکیان بۆ ئەنجام دابوو ئێمەش کۆمەڵێک لە نوسەر و شاعیران سەردانمان کرد ،زۆری پێخۆشبوو ھەروەھا زۆر قسە و بەسەرھاتی خۆشیشی بۆ گێڕاینەوە من و کاک ئەمین محەمەد و کاک سەردار قادر و مامۆستا ئەحمەد حسێن و مامۆستا عوسمانی ناری زادە و کاک شێخ ڕەوفی شێخ جەمیل بووین.بەڵام دڵمان نەھات داوای لێبکەین کە وێنەیەکی لەگەڵدا بگرین چونکە ئەو لەناو جێدا کەوتبوو.چەند جارێکیش لەگەڵ کاک ئەمین محەمەد و مامۆستا ئەحمەد حسێن و زانیار سەردار قڕگەیی سەردانی مامۆستا ع.ع شەونم) مان کرد.جارێکیش من و کاک ئەمین لەگەڵ مامۆستا حەمەساڵح فەرھادی و جارێکی تریش لەگەڵ کاک ئازا یوسف سەرنوسەری گۆڤاری جۆلانێ و کاک سەرھەنگ غەریب کە لە ھەولێرەوە ھاتبوون سەردانی مامۆستا ع.ع شەونممان کرد. زۆر جاریش ھەرخۆم لەگەڵ کاک بارانی کوڕم دەچووین زۆری پێخۆشبوو باران زۆر بچوک بوو بەڵام شیعری لەبەر بوو بۆی دەوت کە شیعری ئەویشی لەبەر بوو،شیرینی دەدایە..باران وێنەشی دەگرتین..من بەرھەمی خۆم بۆ برد و گۆڤاری(ئاری) یشم بۆ دەبرد کە خۆم سەرپەرشتی دەرکردنیم دەکرد،زۆری پێخۆش بوو،ئەویش کتێبی چاپکراوی خۆی دەکردینە دیاری.ئەو دوو مامۆستا ئازیزە لەو تەمەنەشدا ھەر چالاک و لەکاردا بوون،بەردەوام بوون لە نوسین،ھەردووکیشیان خەتێکی جوانیان پێوە بوو.مایەی خۆشحاڵیمە کە کاتێک ھاوڕێی شاعیرم کاک ئەمین محەمەد خەریکی کۆکردنەوەی دیوانەکەی مامۆستا ع.ع شەونم بوو من زۆر لە شیعرەکانم تایپ کرد ،ھەروەھا جارێکیش کە چووم بۆ سەردانی داوای لێکردم کە چەند شیعرێکی ھەبوو بۆی تایپ بکەم،یەکێک لە شیعرەکانی بۆ سلێمانی بوو کە تازە نوسیبوی.بۆم تایپ کردوو لەسەر سیدییەک بۆم بردەوە،بەڵام بیرم چوو بوو ھەر لەو سیدییەدا چەند شیعرێکی خۆیشمی تیابوو کە ڕایکێشابوو تەلەفونی بۆ کردم و دایەوە دەستم .جێی خۆیەتی لێرەدا باسی ئەوەش بکەن کە ستافی گۆڤاری (گوڵەکان) کە گۆڤارێکی تایبەت بوو بۆ منداڵان ساڵانە گەشتێکیان بۆ نوسەران و شاعیران و ھونەرمەندانی بواری منداڵان ساز دەکرد بەتایبەتی ئەوانەی کە لە گۆڤارەکەدا بەرھەمەکانیان بڵاودەکردەوە بەڵام ئەمساڵ نەمانتوانی ئەو گەشتە بکەین،لەو گەشتانەشدا مامۆستا عوسمان محەمەد ھەورامی لەگەڵ سەرجەم بەشداربوواندا بەگفتوگۆ و بەخشینی زانیارییەکانی سودی پێدەگەیاندین و ھەمیشە بێ ماندوو بوون بە چالاکی لەدەوری خۆی کۆی دەکردینەوە. نوسین دەربارەی ئەم دوو ئەستێرە گەشە درەوشاوەیە تەواو نابێت ،بەڵام گَێڕانەوەی ئەم بیرەوەرییانە خۆشەویستی ئەوان زیاتر دەردەخات و تا ھەتایە لەیادمانا بەنەمری دەمێننەوە.ڕۆحیان شاد و گۆڕیان پڕ نور بێت.

١٦/١٠/٢٠٢٠

سـاڵـێ چـوار وەرزی تـیـایـە
ئـاو و هـەوایـان جـیـایـە

زسـتـانـی بـەفـری زۆرە
ئـاو دەبـێ بـە چـلـوورە

بـەهـارەکـەی گـوڵ پـۆشـە
سـەیـران و گـەشـتـی خـۆشـە

هـاویـن گـڕەی گـەرمـایـە
بـۆ مـەلـە بـێ هـاوتـایـە

پـایـز گـەڵا ڕێـزانـە
لای مـن وەرزێـکـی جـوانـە

وڵاتـەکـەم ڕەنـگـیـنـە
دار و بـەردی شـیـریـنـە

٢٦ / ٧ / ٢٠٢٠

لە سەردەمێکی رابردوودا، شایەکی زۆر زیرەک و دانا و زانا هەبوو، هەردەم دەیویست لە رێی تاقیکردنەوە و کاری کردارییەوە، گەلەکەی فـێری کۆشش و کاری جـوان و وانە و پەنـدی بەسوود بکات.
شەوێکـیان، لەو کاتەی کە هەمـوو خەڵکی نووستـبوون. شا لە نـزیکی کۆشکـەکەیـدا، لەسەر چـەقی ناوەڕاستی ئەو رێگا سەرەکییەی کە بە بەردەم کۆشکەکەیدا تێدەپـەڕی. بەردێـکی گـەورەی دانـا. بەیـانی ئـەو شـەوە، شـا خـۆی لە پشـتی شـوورەی بـاخچـەی کۆشکەکەیـدا مـات دا و لە بەردەکـەی دەڕوانی، تـا بـزانێـت چـی روودەدات و کێ ئـەو بـەردە گـەورەیە لادەدات.
یەکەمیـن جـار جووتیـارێک هـات، گـالـێسکەیـەکی پـڕ لـە گەنـمی پێـبوو، دەیبـرد لـە ئاشـدا”ئاسـیاودا” بیهـاڕێـت و بیکـات بـە ئـارد.
جووتیارەکە:”باشە! ئەو خەڵکییەی کە بە ئێرەدا رۆیشتوون و ئەم بەردەیـان بینیوون، بۆ لایان نەداوە؟ دەک تەمەندرێـژ نەبن، ئەمە تەمـەڵی و گوێ پێـنەدانە” گالـێسکەکەی بە لای راستی بەردەکەدا سووڕانـدەوە، رێی گرتەبەر و رۆیشت و دوورکەوتەوە، هەر دەیبۆڵان و سکاڵای دەکرد و لۆمەی خەڵکی دەکرد. تومەتباری دەکردن کە هیچـیان تیا بەسەر نیـیە. بێ ئـەوەی کە خـۆشی دەسـت بە بەردەکـەوە بـدا و هـەوڵبـدا کـە لەسـەر رێگـاکەدا لایبەرێـت.
دوای کەمێکی تر، سەربازێکی لاو هات، کە بە درێـژایی رێگاکەدا گۆرانی دەوت. سروە بایـەکی فـێنک پەڕەکانی سەر کڵاوەکەی دەلەرانـدەوە، شمشێرێکی بریقـەداریش بە لای چەپیـەوە بوو. بیری لەوە دەکردەوە، کە لە جەنگـدا، چی ئـازایەتی و دلـێرییەکی بێوێنە دەنوێنـێت. سەربـازەکە بەردەکـەی نەبیـنی، پـێی لـێی هەڵـکەوت، بـە لایـەکی رێگـاکەدا کەوت. هەستایەوە و خـۆڵی سەر جلەکانی تەکانـد و شمشێرەکەی هەڵگرتەوە. زۆر لەو خەڵکـییە تـووڕەبـوو، کە ئەم بـەردە گەورەیـەیان لەسەر ئەم رێگـایـەدا بینیوە و لایـان نەبـرووە. بـە تەمـەڵ و تـەوەزەل نـاوی بـردن. سەربـازەکە رۆیشـت و دوورکـەوتـەوە، بێ ئەوەی کە بیـر لەوە بکاتـەوە، کە پـاڵ بە بەردەکـەوە بنێ و هەوڵبـدات لای بەرێـت.
بە درێژایی ئەو رۆژە زۆر کەس بەو رێگایەدا، بە لای بەردەکەدا رۆیشتن، سکاڵایان لە شا و لە خەڵکی دەکرد کە دەبینن ئەم بەردە گەورەیە لە ناوەڕاستی ئەم رێگایە دایە، بۆ ئەو خەڵکە تەمەڵە لایان نەبردووە. بێ ئەوەی خۆشیان هیچ هەوڵێک بۆ لابرنی بـدەن.
لە دواییدا، لە دوای رۆژ ئاوابـوون، ئێوارە تاریک بوو. “جـوان” ی کچی مام شاسوار، کە کچێکی ئازا و ژیربوو، لە بەیانییەوە تا ئێوارە لە کارگەیەکدا کاری دەکرد. ئێوارە لە گەڕانەویـدا بۆ ماڵەوە. بـەردە گـەورەکەی بیـنی، گـەرچی زۆریـش مانـدوو بـوو. لەبـەر خۆیەوە وتی:”وا تاریکی داهـات، لەوانەیە کەسێک بەم رێگـایەدا بـڕوات و ئەم بـەردە نەبینێت و پێی لێهـەڵبکەوێت و ئازارێکی زۆری پێبگات. پاڵی پێـوە دەنێم و لە رێگاکەدا دووری دەخـەمـەوە” زۆر زەحمـەت بـوو کـە بتـوانێـت بەردەکـە بجـووڵێنـێت. جـوان بە هەموو هـێزو و تیـن و توانـایەکییەوە، بەردەکـەی جولانـد و پاڵی پێوەنـا.. چەنـد تلـێکی پێـیدا، وازی لـێـنەهـێنا تـا بە تـەواوی لەسـەر رێگـاکە لایبـرد و دووری خســتـەوە.
جـوان واقـی وڕمـا، کە بیـنی لە چاڵـێکی شوێـنی ژێـر بەردەکـەدا، سەنـووقـێک هـەبوو. سەنووقـەکەی هەڵگـرت.. قـورسبـوو چونـکە پـڕبـوو لە شـتـێک. لەسەر سەنـووقـەکە نووسرابوو:”ئەم سەنووقـە بۆ ئەو کەسەیە، کە ئەم بەردە گەورەیەی لەسەر رێگاکەدا لابـرد” جـوان سەنووقـەکەی کـردەوە، بینی پـڕە لە زێـڕ. زۆر بە دڵخـۆشی و شادییەوە گەڕایـەوە بـۆ ماڵـەوە.
کە ئەم هەواڵە بە شاردا بڵاوبـۆوە، جووتیـارەکە و سەربـازەکە و هەموو ئەوانی تـریش کە بەلای بەردەکەدا رۆێشتبوون. لەسەر چاڵی بن بەردە گەورەکەی ناوەڕاست رێگاکەدا کۆبـوونـەوە، بـە پێـیەکـانیـان خۆڵـەکەیـان لادەبـرد، بـەو هـیوایەی کـە پـارچـە زێـڕێـک بـدۆزنـەوە.
لەم کاتەدا شا گەیشتە شوێنی بەردەکـە، وتی:”هـاوڕێکانـم، گەلێ جـار کـۆسپ و کـێشە دێنە رێمان، بە دەنگێکی بەرز سکاڵا دەکەین و دەبـۆڵێنین. گەر بمانەوێت خۆمان لێیان لادەدەین، یان دەتوانین لایان بەرین و بزانین چین. بێ هیوایی”بووە بە نرخی تەمەڵی”
شا جڵـەوی ئەسپەکەی گـرت و سواربـوو، وتی:”ئێـوارەتـان بـاش” و بەجـێیهـێشتـن.
(*) ئەمە چـیرۆکێکی فـۆلکـلۆرییە، بە کەمێک دەستکارییەوە، لە زمانی ئینگـلیزییەوە وەرمگـێراوە بۆ کـوردی. چـیرۆکـێکی مەبەسـتـدارە و چەنـد پەنـدێکی لە پشـتەوەیـە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٠