هەرە دەوڵەمەندەكان لە 0,001%ی كۆمەڵگای ئەمەریكی, ئەوانەی چەكی بەخششەكانیان لە 8 ژمارە كەمتر نانووسێت, بەشی زۆریان لەو دیو پەردەوە كار دەكەن وەك لۆبی فشاری بەهێز بۆ دەرچوونی كاندیدە خواستراوەكەیان, ئەوان بەهۆی كاری بزنس و سەرقاڵییانەوە نایانەوێت راستەوخۆ دەربكەون, كەمایەتیكیشیان بەناوی گەلەوە حوكمە كەن یان رۆڵی ئۆپۆزسیۆن دەگێڕن, روڵەكان لە نێوان خۆیان, بە پێی بەرژەوەندیەكانیان دابەش دەكەن, بۆ ئەوەی داواكارییەكانیان بسەپێنن و پارێزگاریش لە هەبووەكانیان بكەن, تا دەزگا حكومیەكان لاواز بن, دەوڵەمەندەكان باشتر دەتوانن پارەكانیان بۆ ئاراستەكردنی سەرجەم دەسەڵاتەكان بەكار بهێنن, بۆ ئەوەی بڕیارەكان لە بەرژەوەندیان دەربچێت, ئاخر بڕیارەكان لە پۆستەكان بۆ ئەوان گرنگترن.

برایانی كوك ” دیڤید و تشارلز , دیڤید ئەمساڵ مرد” كە خاوەند 108 ملیار دۆلار سەرمایەن, دەیان ساڵە كار بۆ ئەوە دەكەن دەست بەسەر سستەمی سیاسی ئەمەریكادا بگرن بە هاوكاری خاوەند كۆمپانیا راستگەراكان “الدیمقراگیە المعگلە فی أمیركا- Jeffrey D. Sachs “. تەنانەت كاركردن بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئۆباما كیر لەسەر خواستی برایانی كوك و بەخششەكەرەكانی كۆماریەكانە “الصمود أمام انهیار أمریكا السیاسی- Jeffrey D. Sachs”, بە تایبەتیش كۆمپانیاكانی بیمە, دەرچوون لە پەیماننامەی پاریسیش لە بەرژەوەندی كۆمپانیاكانی وزەیە, هاوكات ئەوان كاریان دەكرد لەسەر كەمكردنەوەی باج , كاندیدە كۆمارییەكان شەڕیانە لەسەر بەدەست هێنانی متمانەیان, لەبەر زیرەكی و خۆشەویستیان نا, بەڵكە لەبەر قورسایی گیرفانیان” النموژج اڵامیركی»..هل بدأ فی التصدع؟-تشارلز بلو “.
ترامپ كاتی خۆی بەخششی جیمی كارتەر و ریگانی هاوكات پێكەوە دەكرد, ئەمە تایبەتمەندی زۆرێك لە دەوڵەمەندەكانە, لای ئەو كێ بیباتەوە تا لە گەڵی رێك بكەوێت, لە رابردوودا 6 جار بەخششی هەڵمەتی هەڵبژاردنی هیلاری كلنتۆنی كردووە, دوایی لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی رابردوو هێرشی توندی دەكردە سەری, چونكە لای ئەو سیاسەت كاسبییە,ئەخلاق و رابردوو بە عانەیەك, وەك مینبەری مەزادكردن, ترامپ كە دەستیكرد بە پیتاك كۆكردنەوە, راچێتەی نان خوادنی ئێوارە لە میوانخانەكەی گەیشتە 35 هەزار دۆلار, ئەوشی 100هەزار دۆلار پیتاك بدات دەبێتە بەخشەری شایستە, دواتر بە سانایی دەیبینێت. دوای گەیشتنی بە دەسەڵات, یانەی ترەمپ نرخی ئابونمێنتی گۆڵفی كردە 200 هەزار دۆلار” الشعبویە والفساد- روبی میلی “, بە هەموو پێوەرێك رونە كە ئەوەی ترامپ دەیكات لە بڕی دیموكراسی كلێپتۆكراسییە, واتە دەسەڵاتی سیاسی بەكار دەهێنێت بۆ بەدەست هێنانی سەروەت و سامان.
والتەر شوب بەڕێوەبەری بیرۆی رەوشتی حكومەتی ئەمەریكی لە 19ی تەموزی 2017 دەستی لەكار كێشایەوە وەك ناڕەزایەتیەك لە هەمبەر ترامپ كە بەرژەوەندی كەسی و حكومەتی تێكەڵ كردوو پێشتر ئۆباماش سەرۆكی پێشوی ئەمەریكا جاین هارتلی كردە سەفیری وڵاتەكەی لە فەرەنسا وەك پاداشتێك كە خۆی و پیاوەكەی نیوملیۆن دۆلار كۆمەكیان بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەی كۆكردبوەوە, هیچ ناڕونیەك نەماوە لەوەی دەسەڵاتی سیاسی نوێنەرایەتی تەواوی كۆمپانیا گەورەكان دەكەن لە ئەمەریكا, یاسای كەمكردنەەی باج لەو روانگەیەوەیە, كە ساڵ لە دوای ساڵ هەڵبژاردن دوای هەڵبژاردن روو لە نشێو لە داكشاندایە, تا ترامپ لە 35% ەوە دایگرت بۆ 21%, ملیاردێرەكان دافوس ترەمپیان لە هەنگاوە ئابووریەكانی خۆشە وێت , بەڵام گەمژەیی و راگوڕینی و سیاسەتی ئابووری نەتەوەیی ئەویان بە دڵ نییە.

زانای سیاسەت مارتن جیلنز لە زانكۆی برینستۆن و بنیامین بیجج لە زانكۆی نۆرس وینسترن پێیان وایە دیموكراسیەتی ئەمەریكی لە پێناو 1%ی هەرە دەوڵەمەندەكانی كۆمەڵگا كاردەكات , لەبەر ئەوە دیموكراتی ئەمەریكی ئەوەی پەسەندە “عدم المساواە فی أمیركا-تاریخ النشر: الجمعە 16 دیسمبر 2016 -مات أوبراین: محرر الشۆون الاقتصادیە فی مدونە «وونكبلوج» “, واتا لە بری دیموكراسی بلۆتۆكراسییە.
22 پەرلەمانتاری پارتی كۆماری داوایان كرد ئەمەریكا لە پەیماننامەی پاریس ی ژینگە بكشێنەوە, كە هەموویان بەخششیان بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردن لە پیشەسازی نەوت و غازەوە وەرگرتبوو, بە تایبەتیش لە براكانی كوكشەوە, یاخود ناڕاستەوخۆ لە رێكخراوە سێبەرەكانیانەوە, لە هەڵبژاردنی كۆنگرێسی ئەمەریكا 88%ی بەخششەكانی پیشەسازی نەوت و گاز بۆ كۆمارییەكان رۆیشت, پارتی كۆماری بۆتە پارتی وێرانكردنی ژینگە, كۆمارییەكان 97%ی كۆمەكی پیشەسازی خەڵوزیان بۆ دەچێت , 88% ی پیشەسازی نەوت و گاز, كە نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهان دابەزی ترامپ هاوكار بوو بۆ رێكەوتنی ئۆپۆێك, چونكە پەیوەندی بە كارتێلەكانی نەوتەوە هەیە, بە تایبەتیش ئەوانەی تكساس كە ولایەتەكەیان 38 نوێنەری لە 538 نوێنەرەكەی هەڵبژێرەری سەرۆك كۆماردا هەیە.
ترامپ گوایە بۆ دۆزینەوەی هەلی كار بۆ هاووڵاتیان پشتیوانی كەرتی نەوت دە, كە كەرتی بەرهەم هێنانی نەوت تەنها 150 هەزار كارمەندی هەیە, كە 0,1%ی كۆی هێزی كاری ئەمەریكایە,بەڵام هۆكار ئەوەیە ئەم كەرتە 88%یان وەك ئاماژەمان پێدا بەخشش و پشتیوانی دارایی دەدەنە كۆمارییەكان, وە چاویشی لە كورسیەكانی تەكساس و ناوچەی بەرهەم هێنانی نەوتی بەردینە.

بەرامبەر بەو پشتیوانیانە لە پارتەكەی, ترامپ وایكرد كۆمپانیاكانی خەڵوز و نەوت و گاز بەرپرس بن لە دانانی سیاسەتی ژینگەی وڵات, كۆمپانیاكانی دەرمان كەرتی تەندروستی و دانانی نرخ لەسەر دەرمانەكان, و گروپی كۆمپانیاكانی چەك لە وەزارەتی بەرگری و , وە بانكە وەبەرهێنەكان باڵادەست بن لە وڵ ستریت , وە كارتێلەكانی كشتوكاڵ هژمۆنیایان هەبێت بەسەر زەوی كشتوكاڵییەكانی وڵاتەوە, واتا بەرخی سپارت بە گورگ.
كۆمەڵەی نیشتمانی چەك, كە كۆمپانیاكانی چەكسازی و بازرگانانی چەك دایان مەزراندووە, تەموینی هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرۆكەكان و سیاسیەكان بە سەخاوەتەوە دەكات, لەوانە ترامپ,هەڕەشەیان لەوانە كرد, كە داوای قەدەغەكردنی هەڵگرتنی چەك دەكەن, بەوەی لە هەڵبژاردنی داهاتوو تۆڵەی خۆیانیان لێ دەكەنەوە, لە رێگای بەخشینی بەخشش بە نەیارەكانیان.

لە ساڵی 1791 ەوە بە پێی مادەی دووەمی دەستوری ئەمەریكی رێگای دراوە بە هەڵگرتنی ئازادانەی چەك, بەهۆی ئەوەی میلشیا چەكدارەكان رۆڵی گرنگیان گێڕا دژ بەریتانیا لە جەنگدا,كۆمپاتیاكانی چەكی ئەمەریكیش بەخششی زۆری سیاسییەكانی ئەمەریكا دەكەن بە تایبەت كۆماریەكان, بۆ ئەوەی ئەو بەندە دەستكاری نەكرێت, وڵات هەر تیكساسەكەی فلیمە كابۆییەكان بێت .
لە ماوەی 6 ساڵی نێوان 1997 بۆ 2003 , رێكخراوەكانی پشتیوانی لە هەڵگرتنی چەك 6 جار زیاتری دژبەرانیان پارەیان خەرجكردووە, بۆ رێگا گرتن لە ئەگەری هەر گۆڕانكارییەك, بە تایبەت دوای هەر كارەساتێكی دڵ تەزێن ململانێكان توندترەوە دەبن, نیوەی چەكی تاكە كەسی جیهان لە ئەمەریكایە, دوانزە جار زیاتر لە رێژەی جیهانی, ساڵانە زیاتر لە 33000 كەسی سڤیل قوربانی چەك هەڵگرتنن لەم وڵاتە , بەڵام بەهۆی پارەوە ناتوانرێت وڵات لەم كارەساتە دەرباز بكرێت, لە رێگای هەڵبژاردنەوە لغاوی گۆڕانكاری كراوە.
ترەمپ لە بەر ئەوەی پشتیوانی كۆمپانیای ئەمازۆنە, بۆیە پشتگیری دارایی رزگاركردنی بیرۆی پۆستی ئەمەریكی ناكات كە خاوەندی 600هەزار كارمەندە .
جیف بیزۆس خاوەنی ئەمازۆن دوای ئەوەی واشنتۆن پۆستی كڕی, ئێستا لە هەوڵی كڕینی سی ئێن ئێن یشدایە, چونكە پێ بە پێی سەركەوتنی سەرمایەكەی كە لە 200 ملیار دۆلار لە سەركەوتن و دابەزیندایە پێویستی بە كەناڵی راگەیاندیش هەیە وەك پارێزەری سامانەكەی, كەواتە دەبێت لە داهاتوودا زیاتر ملكەچی خواستەكانی ببن.
پارتی كۆماری پارتێكی ئاینی و یانەی گەورە دەوڵەمەندو ملیاردێرەكانە, بەهۆی كۆمەكی دەوڵەمەندەكانەوە لە كامپینی هەڵبژاردنی ترەمپ حكومەتی ترامپ دەوڵەمەندترین كابینەیە لە مێژوودا, ترامپ رایگەیاند بۆ پۆستە ئابووریەكان كەسی دەوڵەمەندم دەوێت.

تەنانەت دادگای باڵای ئەمەریكاش كاندیدەكانی لە لایەن كۆمەڵەی فیدراڵییەوە هەڵدەسەنگێنرێن , ئەویش لە ژێر چاودێری كۆمپانیاكاندایە, ئەمی كونی باریتی زوو دانا , چونكە پەیوەندی بە هەڵبژاردن و ژینگەو بیمەی تەندروستییەوە هەیە, ئەوانیش سەرێكیان هەیەو هەزار سەودا, وەك هەزار سەرە, هەر یەكەی بەرژەوەندیەكیان بە جۆرێك لە كارتلەكانەوە بەستراوەتەوە, ئەو لوغمەیان بۆ رێگا گرتن لە گۆڕانكاری چاند.
دیموكراتەكانیش لە روی پشتیوانی ملیاردێرەكانەوە باخەڵ گەرمن, بە وتەی بێرنەر ساندەرز بایدن 44 ملیاردێر و بوتینجادج 39 ملیاردێر پشتیوانیان لێیان دەكرد , لە هەڵمەتی بەرایی هەڵبژاردن لەناو دیموكراتەكان, هاوكات 30 كاندیدی دەزگای هەواڵگری و 15 ملیۆنێر لە لیستی دیموكراتەكان هەیە بۆ كۆنگرێس و ئەنجومەنی پیران.
بەو هۆیانەوەو كۆمەڵێكی دیش كە لێرە ئاماژەیان پێ دەدەین, 44%ی هاووڵاتیان پێیان وایە گەندەڵی لە كۆشی سپیدایە, 8% زیاتر لە ئەنجومەنی پیران, واتا 36%ی هاوڵاتیان پێیان وایە ئەنجومەنی پیران گەندەڵەو بڕیارەكانی لە خزمەت ۆڵ ستریتە, ئەمەو بە پێی راپرسی دەزگای بێوی ئەمەریكی كە ساڵی 2015 ئەنجامدراوە 80%ی هاووڵاتیان متمانەیان بە حكومەتی فیدراڵی نییە, هەر ئەمەشە وا دەكات دەسەڵاتە سیاسییەكان لە 20 وڵاتە بەهێزەكەی جیهان بەرەو ناسەقامگیری بچێت.

تێچووی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا

جۆن كەنەدی تەنها 72 هەزار دۆلاری لە بانگەشەی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی خۆی لە ساڵی 1960 خەرج كرد, كە بە نرخی ئێستا 575 هەزار دۆلاری دەكرد,كەچی ركابەرەكەی هۆبرت هامفەری هاواری لێ هەڵستاو وتی “ئەمە زۆرترین خەرجییە لە مێژووی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا”, بەڵام كەنەدی وەڵامی دایەوە كە هەڵمەتی هەڵبژاردنی ئێزینهاوەر لە ساڵی 1952دا بڕی 2,5 ملیۆن دۆلاری خەرج كردووە, كە بە نرخی ئێستا دەیكردە 20 ملیۆن دۆلار.
تێچووی هەڵبژاردنەكان ئەمەریكا لە ساڵی 2004 تەنها 700 ملیۆن دۆلار بووە, لە ساڵی 2008 بووە ملیارێك دۆلار , لە ساڵی 2012 گەیشتە 2 ملیار دۆلار , لە 2016 گەیشتە 6,6 ملیار دۆلار بووە , بەڵام بۆ ساڵی 2020 بەرز بۆتەوە بۆ 14 ملیار دۆلار , 3 ملیار دۆلار زیاتر لە تێچووی هەڵبژاردنەكانی هیندستان, هەڵبژاردنی هیندستان لە دوای ئەمەریكا دووەم تێچووی هەیە لە جیهاندا, بەهۆی شەڕی كارتلەكان بۆ بەدەستهێنانی كورسی, تێچوی نزیك 5 ملیار دۆلار بوو, 3 جار زیاتر لە هەڵبژاردنی ساڵی 2009 ی هەمان وڵات, لێ دوا هەڵبژاردنی ئەمەریكا لە ساڵی 2016 , 7 ملیاردۆلاری تێچوو كە تیایدا ترەمپ بوو بە سەرۆك كۆمار.

تەنها كورسی سەرۆك كۆماری لە هەڵبژاردنی ساڵی 2016 ەدا, بڕی 2,4 ملیار دۆلاری تێچوو, هەڵبژاردنی كۆنگرێس و سێیەكی ئەنجومەنی پیرانیش 4,2 ملیار دۆلار تێچویان بووە لە هەڵبژاردنی 2016 دا, بەڵام لەم خولە نرخی بۆ 6,6 ملیار دۆلار بەرز بۆتەوە, دووەكەی تریش بۆ زیاتر لە 7 ملیار دۆلار, رێگای كۆشكی سپی لە جیاتی فەرشی سوور بە دۆلار راخراوە, تا مانگی پێشوو بایدن 938 ملیۆن دۆلار و , ترامپیش 596 ملیۆن دۆلار كۆمەكی سپیان كۆكردبوەوە, رەشەكانیش وەك لەناوەكەی دیارە سەرچاوەو بڕەكەی لە تاریكیدا ونە.
تا ئێستاش لە كۆی هەڵبژاردنەكانی خولەكە, بە سەرۆك و جێگرەكانیان و 435 كورسی كۆنگرێس و 33ی ئەنجومەنی پیران دیموكراتەكان 5,5 ملیار دۆلار و كۆمارییەكانیش 3,8 ملیار دۆلاریان خەرج كردووە.
تا 10ی مانگی سەپتەمبەر كۆی گشتی 5 ملیار دۆلار كۆمەك كۆكراوەتەوە , لە ساڵی 2002 تەنها 2 ملیار بووە لە ساڵی 2014 بەرز بۆتەوە بۆ 3,67 ملیار دۆلار .
ساڵ لە دوای ساڵ نرخی كورسییە زێڕینەكان زیاد دەكات, دەبێت بۆ خولی داهاتوو, نرخی ئەم كورسییە چۆن بچێت بە ئاسمانا؟.

بەخشش و پارە تاریكەكان
وەك لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا, پەیوەندییەكی ئۆرگانی لە نێوان كورسی سەرۆك و ئۆلیگارشیەكاندا هەیە, تەواو كەری یەكترن, دەوڵەت لە بەرژەوەندی ئەوان بە نانۆمیتەریش دور ناكەوێتەوە.
بەرامبەر بە بەخششەكانیان, پۆست, لێبوردن لە باج و گومرگ, گۆمرگ خستنە سەر كاڵای ركابەرەكانیان, یاساغكردنی هاوردە كردنی كاڵای ركابەر, وەرگرتنی كۆنتراكت لەناو خۆو دەرەوە … هتد, پاداشتیانە, ئەمە وایكردووە بوترێت دیموكراسی ئەمەریكی مەزادخانەی ۆڵ ستریتە.
بۆ كەمكردنەوەی رۆڵی دەوڵەمەندەكان لە دیاریكردنی سەرۆك, كە وەك بوكە شوشەی دەستی بەخششەكانی وایە , سەرۆكی ئەمەریكا تیۆدۆر رۆزفڵد لە ساڵی 1907 داوای كرد بودجە بۆ هەڵبژاردنەكان لە لایەن حكومەتەوە دیاری بكرێت تا كۆتایی بەم پارە زۆر كۆكردنەوەیە بهێنریت, هاوكات رۆزفۆڵت داوای كرد بەخششی كۆمپانیاكان قەدەغە بكرێت”الانتخابات وترشید التمویل-تاریخ النشر: الپلاپا‌و 31 مارس 2015″. ئەمەریكا نەك دوای 113 ساڵ ویستی رۆزفێڵدی جێبەجێ نەكرد, بگرە دادگای باڵای ئەمەریكی لە ساڵی 2010 بڕیاری هاووڵاتیان یەكگرتووین یدا, كە لانی زۆری بەخششی هەڵگرت و بێسنوری كرد لە بەردەم ملیاردێرەكان بۆ ئەوەی ئازادانە دەستبخەنە ناو هەڵبژاردنەكان, ئەمەش لە خزمەت دوبراكەی كۆكش بوو” david-h-koch, charles-d-koch”,كە 400 ملیۆن دۆلاریان بەخشش دا بۆ ئەوەی ئۆباما دەرنەچێتەوە لە ساڵی 2012, برایانی كۆكش بڕیاریان داوە بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو 1 ملیار دۆلار خەرج بكەن .
هەرچەندە یەكێك لە خواستەكانی باڵی پێشكەوتنخوازو لیبراڵی ناو دیموكراتەكان شۆرشی سیاسییە لە وڵات, یەكێك لە خاڵە زەق لە پێشینەكانی ئەم شۆڕشە هەڵبژاردن و پارەی هەڵبژاردنەكان و سەرچاوەی داهاتی پرۆسەی بانگەشەی هەڵبژاردنە, وەلێ پێی ناچێت لەبەرامبەر كارتلەكانی پارە سەركەوتوو بن, لە كاتێكدا خودی دیموكراتەكانیش سودمەنێكی پرۆسەكەن.
كە هەڵبژاردن دێتە پێشەوە ,كۆمپانیاكانی راگەیاندن و ریكلام جەژنیانە , كەناڵە ناخۆییەكان زۆرترین پارە دەبەنەوە, نزیك 47% پارەی بانگەشەی هەڵبژاردنیان بەردەكەوێت , 16,5%یش بۆ ریكلامی هەمان ئەو كەناڵانەیە, 21%یش بۆ تۆڕی كۆمەڵایەتی, 12%بۆ كەناڵی سەرانسەری كابڵەكان , 5%یش بۆ رادیۆكان دەڕوات, ئەم پارانە 40%یان خەڵكانی نەناسراو و بێ تارمایی دەیدەن, سەرچاوەیان دیار نییە.
یاسای ئەمەریكی یاساغی كردووە كاندیدانی پلە گشتیەكان كۆمەك لە لایەن و كەسی بیانی وەربگرن, بێگانەكە تەنانەت دانیشتووی ئەمەریكاش بێت و مافی مانەوەیان هەبێت, ئەوانەی ناسنامەی ئەمەریكایان نییە ناتوانن بەخشش بكەن بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرتاسەری و هەرێمی, 9 دادوەری باڵای وڵات مافی بەخششی بۆ دو كرێكاری بێگانە كەمافی مانەوەی كاتیان هەبوو رەتكردەوە.

كەچی بە پێی OpenSecrets.org لە ساڵی 2016 دا 178 ملیۆن دۆلار پارەی بیانی هاتۆتە ناو هەڵمەتی هەڵبژاردنەوە , وەك ئەوەی زانرا بێت , كەچی ئەمەریكا ئەم یاسایەی دەركردووە, خۆی یەكەم وڵاتە كۆمەكی نۆكەرانی دەكات لە جیهاندا, ئەمەریكاو یەكێتی سۆڤیەت و روسیای ئێستا گلاونەتە 117 هەڵبژاردنی وڵاتانەوە, 69%ی ئەمەریكا ئەنجامی داون, هەڵبژاردنی ئیتاڵیا لە ساڵی 1948, یەكەم چالاكی سیای ئەمەریكا بوو لەو بوارەدا, ملیۆنان دۆلاری خەرجكرد بۆ ئەوەی شیوعیەكان نەگەنە دەسەڵات كە حیزبی یەكەمی وڵات بوون, لە ساڵی 2005 جۆرج بۆش لە یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق و دواتریش ئۆباما لە هەڵبژاردنەكانی دواتری عێراق ویستیان هەبوو, دەست لە هەڵبژاردنەكان وەردەن, گوایە دواتر ئەنجامیان نەداوە, دوارۆژ دەردەكەوێت.
هەرچەندە لە 22 ولایەتی ئەمەریكا یاساغ كراوە كۆمپانیاكان بەشداری لە بەخششی هەڵبژاردنەكان بكەن, وە لە 39ولایەتی ئەمەریكا ئاستێك دیاریكراوە بۆ پیتاكی تاك, بەڵام قازانجی پشكیان بۆ دەچێت لە لایەن كۆمپانیاكانەوە بێ ئەوەی خاوەن پشكیش بن, سنوریشی دیارینەكراوە, وەك فێڵێك” أپریا‌و المشهد السیاسی اڵامیركی- تشیسون لی ودانییل وینر”, ئەمە وێڕای ئەوەی كاتێك خاوەند كۆمپانیاكان دێنە ناو هەڵمەتەكەوە, لەبەر ئەوەی لانی زۆری خەرجی دیارینەكراوە, بە كەیفی خۆیان ترۆمپای پارەكانیان دەڕێژنە ناو هەڵمەتەكەوە, لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی ناوخۆیی دیموكراتەكان مایكل بلۆمبێرگ لەماوەی سێ مانگدا ملیارێك و تۆم ستێر 270 ملیۆن دۆلاریان خەرج كرد, هەرچەندیشە زوو دۆڕان لە كاندیكردنیان بۆ پۆستی سەرەك كۆماری لەسەر پارتی دیموكرات.
لە 5 ساڵی رابردوو لیژنەی سۆپەر باكس 5 ملیار دۆلاری كۆكردۆتەوە, بەشێكی سەرچاوەكەی دیار نییە, پارەی تاریكییە ” أپریا‌و المشهد السیاسی اڵامیركی- تشیسون لی ودانییل وینر” ,
بەشێك لەو پارانە لە بانگەشەی هەڵبژاردن بەكار دەهێنرێن, پارەی نهێنی و پارەی رەشن , تەنانەت داوای سەرچاوەی پارەی بەخششەكان لە رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی ناكرێت , سەیر كەن تەنها رێكخراوی ” Center for Responsive Politics
” لە نێوان نۆڤەمبەری 2011 بۆ دیسەمبەری 2014 بڕی 323,936,500 دۆلاری رەشیان خستۆتە ناو هەڵمەتی هەڵبژاردنەوە, كە سەرچاوەكەی بێ دایك و باوك بووە, تەنها لەم هەڵبژاردنە 215 ملیۆن دۆلاری رەش تا چەند مانگێك لەمەوپیًش ئەوەی زانراوە خراوەتە ناو هەڵمەتی هەڵبژاردنەوە, پارەی رەشی بێ دایك و باوك هەموو ئەگەرەكانی لە بەردەمدایە, لە پارەی رەش , پارەی ۆڵ ستریت, پارەی بیانی .
نەك تەنها دەرەوەی نوێنەری دوو پارتەكە, ئەستەمە بگەنە ئەم 537 كورسییە كە شەڕی لەسەرە, بگرە ژنانی ناو دوو پارتەكەش, رێژەیان زۆر لە خوارە, زۆر كەمتر لە وڵاتانی ئەفریقاو ئەمەریكای لاتین و تەنانەت عێراق و كوردستانیش , ژنانی ئەمەریكا 19,3203% كۆنگرێس , 103 كەس وە ئەنجومەنی پیرانیش 23 %پێ دەهێنن, بەهۆی ئەوەی كێشەی كۆمەك و پیتاكیان هەیە, بەخششەرەكان كەمتر پیتاكیان پێ دەدەن.
بم شێوەیە بەشداری لە هەڵبژاردنی ئەمەریكا, بە گیرفانی بەتاڵەوەو لە دەرەوەی كەرو فیلەكە, وەك خۆ هەڵدانە لە كێوێكی هەزار بە هەزارەوە بۆ قوڵایی.

“گرنگی ئەدەب لەوەدایە لە شێوەی شەڕاب واییە، تا کۆنتر بێ بایخدار تر دەبێت”

شێرزاد حەسەن چیڕۆکنووس و ڕۆمانووس یەکێکە لە نووسەرە زلهێز و پایە بەهێزەکانی ئەدەبیاتی کوردی کە لە نەوەکانی دوای حەفتاکان وەک ڕۆژێکی پڕشنگدار لە دونیای ئەدەبی کوردیدا دەرکەوت، هەموو نووسەر و خوێنەرانی سەردەمی خۆیی و دوای خۆی بە تەنیایی و گوڵی ڕەش و حەسار و سەگەکانی باوکم تووشی شۆک کرد.
گرنگی ئەدەب لەوەدایە لە شێوەی شەڕاب واییە، تا کۆنتر بێ بایخدار تر دەبێت، هەربۆیەشە قسەکردن و خستنە بەر شنەبای نووسین لەسەر بەرهەمەکانی ئەو نووسەرە نە لە سەردەمی خۆیی و نە لە دوای خۆیی وشکی نەکرد و خووڕەی ڕووباری ویژەیی بۆوەتە وزەی گێڕانی ئاشی سەدان نووسەر و ڕەخنەگری ئەدەبی کوردی، وەلێ کەمن ئەوانەی بووێری ئەوەیان کردووە کە بە چاوی ڕەخنەیی جددی لە دەقەکانی بڕوانن ئەمەش ئەو کەماسییەیە کە لە ڕەخنەدانی کوردیدا کەلێنێکی گەورەی دروست کردوە. من خۆم قەرزاری ئەدەبیاتی ئەو پیاوەم هەرگیزیش نەمشاردۆتەوە کە لە دایکبوونی من سەرچاوەی دایکدانی ئەدەبی مەزنی شێرزاد حەسەن و نەوەکانی ترەوەیە، تەنانەت خەڵاتی باشترینی ئەدەبی گەنجانیشم لەسەر دەستی ئەوەوە وەرگرتووە. بەڵام ئەمە نابێتە ئەوەی کە هەرگیز نەتوانم یان خۆم بگرخێنم لەو پرسیار و ڕەخنانە کە سەبارەت بە دەقەکانی یان هەردەقی نووسەرێکی تر لام گەڵالە دەبێت، خۆم ببووێرم.
من لێرەوە دەمەوێت لەسەر نۆڤلێتی ژنێکی منگنی شێرزاد حەسەن(١) بوەستم، هەروەک شێرزاد حەسەن خۆی دەڵێ: نووسین بۆ من گەمەیەکی حەرام بوو،… مێردمنداڵبووم ئەوسا نهێنی خۆم و هاوڕێکانم و شەڕی نێوان دایکم و باوکمم دەنووسیەوە.(٢) بەمەش ئەوەی کە کۆی بەرهەمەکانی شێرزاد حەسەنی خوێندبێتەوە دەزانی شەڕی باوک و کوڕ و بێدەسەڵاتی کوڕ لە هەمبەر باوکدا شێرزاد حەسەن باوکەکانی چۆن لە پانتایی وشە و دەقدا زیندەبەچاڵ کردووە، بەمەش شکاندنی لووتی باوکسالاری لای شێرزاد حەسەن لە لووتکەیە، نایشارمەوە ولۆ شێرزاد حەسەن نووسەرانێکی زۆری گەنجی لە نێو قووڕی زهنیەتی شکاندنی لمووزی باوک بە دەستی ڕۆڵەکەی چەقاندووە. ئەوەی لە ژنێکی منگن دیبینرێت ڕێک پێچەوانەی ئەوانەی پێش خۆیەتی و کودەتایێکە کە شێرزاد بەسەر کۆی بەرهەمەکانی پێشووتریدا کردوە، بواری ئەوەی نەهێشتۆتەوە کە کەسێکیتر ئەم کودەتایەی بەسەردا بکات، هەر خۆی گەمەی نووسینەکانی هەڵگێڕاەوتەوە و ئەمەش لێزانی و توانایی ئەومان نیشاندەدات، لێرە چۆن باوک و کوڕ دەست دەکەنە مل و بەدیار پێکی مەست بوون، دەبن بە یەک گیان و جەستە.
چۆن شوان و مامۆ یان پیرەی قەساب بەدیار پێکێکەوە دەکاتە هاوڕێ و لە ڕێگای مەست بوونەوە پیرەی قەساب بیرەوەرییەکانی تافی لاویەتی خۆی بۆ شوانی کوڕی و هاوڕێکانی لە ڕێگای پێکهەڵدانەوە چیڕۆکەکانی دەگێڕێتەوە، نکۆڵی لەوە ناکرێت شێرزاد حەسەن لەم دەقەشیدا پڕە لە داهێنان و ئەفراندنی ئەدەبی مەزن، بەڵام ئەمەش ناگەینێت کە بێ کەم و کوڕی و کەماسی بێت، تەنانەت دەتوانم بڵێم دوای ئەم هەموو دژایەتییەی بۆ باوک لێرە دەیەێت خوێنەرانی لەگەل باوک ئاشت بکاتەوە، وەلێ بە دیدگای من شێرزاد حەسەن لە هاوڕێیەتی نێوان کوڕ و باوک تێدەکەوێت یان زێتر لە وە دەڕوات کە کۆمەڵگاکە پێیدا تێپەڕبووە. ئەویش بەمە کە پیرەی قەساب بۆتە هاودەمی خواردنەوەی کوڕەکەیی و بێ پەردە و بێ گێڕانی ڕۆڵی باوکایەتی، پیرەی قەساب باسی ڕۆژانی بەسەرچووی خۆی سەبارەت بە مێبازی و تێکەڵ بوونی بە ژنانی شار و دەستبازی و ڕابواردنی سێکسوالی باوک لەبەردم کوڕدا گێڕانەوەی کارێکی نالۆژیکی و نادروستە لەبەردەم کوڕدا بەمەش هیچ پرۆژەیەکی پەروەردەیی و خیزانی ناهێڵێتەوە کە دەبووایە لە لای چیڕۆکخوان هەبووایە، تەنانەت تریقانەوەی کوڕ و هاوڕێکانی لەبەردەم باوکدا کەم کردنەوەی شکۆی باوک و لاوازی کارەکتەرە لە دەقدا، ئەمەش هەر بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە شێرزاد حەسەن نەیستووە یان نەیتوانی وە لە ژێر هەژموون و کاریگەری بیرۆکەکانی پێشووتری دەربچێ.
دواتر وێنا کردنی سەرجەم ژنانی شارە لە بەردەم هات و چوونیان بۆ قەسابییە کەی پیرە و کەم کردنەوەی بێ بەهاکردنی ڕەوشتییان لە لایەن شێرزاد حەسەنەوە لەسەر زاری پیرەی قەساب بەمەش هەموو ژنان دەخاتە ژێر گومانی ڕەوشتییەوە ئەمەش کارێکی کرێتی و نابەجێیە دەبووایە بیری نووسەر زۆرتر بڕی کردبووایە نەوەک تەنیا دروست کردنی سەردی گێڕانەوە.
لە لایەکیتر کێشانی ددانی پیرەی قەساب بۆ دیدەنی دکتۆرە لەیلای کریستییان، کە لە لاپەڕە (٢٧) دا هاتووە دوای بینینی وێنەی تیشکی ددان و دکتۆرەکە لەسەر داوای خودی پیرە وەک نەخۆشێک، کەچی دکتۆرەکە لای ڕوونە کە ددانەکەی ساخە بەڵام بۆ رازی کردنی نەخۆش و بە بێ سڕکردن دەری دەکێشێ. ئەمەش پێچەوانەی میساق و ڕەووشتی پزیشکییە، جگە لەهەڵەی پزیشکی و ئامانجی ماددیی باوڕناکەم هیچ دکتۆرێک ئەمە بکات سەرباری ئەوەی کە دکتۆرەکە کەسێکی ویژدان زیندوو بێت وەک خۆی باسی دەکات.
لە ڕووی زمانەوە سەرباری ئەو هەموو کوردی زانییەی و لێهاتووەی نووسەر کە دەبووایە ئەم کەڵە نووسەرە و ئەوانەیتریش بۆ نەوەی دوای خۆیان قوتابخانەی زمان بوونایە، نەوەک زمانێک لە ڕووی سیماتیک و زمانی جگماکییەوە ئەوەی کە پێی دەڵین زمانی دایک شێرزاد حەسەن ئەوەندە زمانی تێک شکاندووە لە لا (١) دەڵێ “لە چۆڵەوانییەکەدا ڕێ دەرنابەم،….” ڕێ دەرنەبردن لەزمانی کوردییدا نییە و هیچ واتاییەک بە دەستەوە نادات، بەڵکو دەشێ بڵێیت پەی بە ڕێ نەبردن، ڕێ دەرنەکردن…تادوایی. جگەلەوەی ڕۆمانەکەی پڕ کردووە لە وشەی عەرەبی ناپێویست کە دڵنیام نووسەرانی دوای ئەو دووبارەیان کردۆتەوە یان دیجوونەوە ئەمەش وەک وشەکانی لە لاپەرە (١) مەڕ و بزنن و ئەو حەیوانانەی… یان حەز و شەهوەت. واوەیلا و نا کامل لە لاپەرە (٢) وشەی ئیستغفار، نسیب، خەڵقندە و لە لاپەرە (٣) دوعا و عازەب، سوعبەت، لا (٤) سەراب. لە لە لا (٦) ختوڕانە لاپەرە (٨) جەزبە، لاپەرە (٩) تەماعی بەهەشت ، مەخلوق، حەدی نییە، زەعیف و جەننەت، موحیبەت، شەرەف، حەیا، حورمەت، عەیب و عار، تەماع، عالەم، عومر، عەفو، حیکمەت، ئینسان، ئومەت، تایفە، موعجزە، حیساب، کەیف، سەفا، شوکر، غەزەب، فرسەت، حەشر و نەشر، ئەهل و سەهل، سولح، مەجلس، سەعات، غیرە، عاتفە، حەیف، جەماعەت، ئیشارەت، ئەشیعە، ئیزن، ئیفلیج، ئیقاع، تەشتریب، لە بەرامبەر هەر وشەیەکی عەرەبی کە نووسەر زۆر لە ئێمە شارەزاترە لەوەی کە دەیان وشەی جوان و ناسکی کوردیمان هەیە و لێرە دەرفەتی نووسینیانم نییە، بۆ ئەوەی زۆر درێژەی پێنەدەین من تەنیا وشەیەک بۆ سەرجەم ئەوانەیتریش بە نمونە دێنمەوە لە بڕی تەشریب کورد دەڵێ تێکوشە، چەندە جوانتر دەبوو کە نووسەر بەکاری بردبووایە، تەنانەت شێرزاد حەسەن وەک ئەوانەتر لە لا (١٠) هەوڵی نەداوە خەمێک لە وشەکانی دیکە بخوات وەک تەلەفزیۆن و سەتەلاییت، یان عەیادە، دەکرا وەک داهێنەرێکی وشەی کوردی و هاوتا کردنێکی کوردی بۆ ئەمە کردبووایە، بەمەش خوێنەران و نووسەرە تازەکانی لە نەبوونی وشەی کوردی رزگار دەکرد، بەمەش جەخار بۆچوونێکی شوکر مستەفای گەورەی بیرهێنامەوە کە گوتی” زمانی کوردی دەمرێت، بەلام لەدایک نابێت” ئەوەی ختووکەیەکی زۆر ناخۆشی پێدام وشەی مەکتەبلی، نازانم بیرهێنانەوەی و زیندووکردنەوەی ئەم وشەیە تێکشکاوی کە نیوەی عەربی و نیوە تورکییە بۆ خوینەری کوردی چ چێژێکی دەبێ و جگە لە ویران کردنی زمانی کوردی چ خزمەتێکی زمان دەکات.
لە لایەکیتر شێرزاد حەسەن لە لا (٣٢) لە ڕووی ئاینییەوە حەفتاو دوو حۆری لە بەهەشتەوە لە ڕێگای ژمارەوە دەخاتە بەر ڕەخنە کە دەڵێ ” جارێ من تێناگەم بۆ حەفتاو دووە بۆ حەفتا نەبوو…” بەمەش پرۆسەی ڕخنەکردنی دەقێکی ئایینی لاواز دەکات، هەرهیچ نەبووایە دەکرا بوونی حەفتا کە بخاتە بەر ڕەخنە کە ژمارەییەکی ئیجگار زۆرە نەوەک تەنیا دوو بە زۆر بزانێ. لە گەڵ ئەوەشدا لەهەمان لاپەڕە دا لەڕێگای گێڕەوەی سەرەکی و هاوڕێی شوان دەیورژێنێ کە پیرەی قەساب “لە پەریزادەکانی بەهەشت بێزارە” لە بەرامبەردا ئاسوودەیە بە لەیلا و ژنانی هامووشۆیی قەسبیان کردووە، لە کاتێکدا بێزار بوون بۆ ئەوە شتە دێتە کایەوە کە تاقی کرابێتەوە، واتە لە پراکتیکدا بۆ تێربوون و ئەزموون کردن بەکاردێت نەوەک پێنەگەیشتن، بۆیە لێرەش دەکرا بڵێ بێزارە لە باس و سوویەنەوە و یان جووینەوەی پەریزادەکانی بەهەشت و حەفتاو دوو حۆری، بەم جۆرە لاسەنگی بێزارییەکەی ڕێک دەخرایەوە.
ماوەتەوە بڵێم سەرباری جوانیی و داهێنەرانەی نۆڤڵێتی ژنێکی منگنی شێرزاد حەسەن وەک بەرهەمی هەر نووسەرێکی دیکە خاڵی نییە لە کەموکوڕی و هەرچەندە پڕە لە وشەی کوردی ناوازە و بەڵام ئەم بەرهەمە نەیتوانیوە بچێتە خزمەتی زمانەوە.

پەڕاوێز
١-ئەم نۆڤڵێتە لە ساڵی ١٩٧٨ وەک دەستنووس نووسراوەتەوە لە ساڵی ٢٠٠٦ پێداچوونەوەی بۆ کراوە. لەگەڵ نۆڤڵێتێکی تر بەناوی خەونی جاڵجاڵۆکەکان بە دوو چاپی جیاواز و بڵاوکراوەتەوە.
٢- نووسینی سەر بەرگی کتێبکی سەرجەم بەرهەمەکانی شێرزاد حەسەن چاپی ٢٠٠٥ دەزگای ئاراس.
٣- لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنی د. شوکر مستەفا. ئەرشیفی گووڵان تیڤی.
٤- هامشەکان بەپێی لاپەڕەکانی پیدیئێڤی بڵاوکراوەی نووسەر ریزبەندییان بۆ کراوە.
سەرچاوە:
-ماڵپەڕی فەرمی شێرزاد حەسەن. www.sherzadhasan.com

کورد لە عێراقی دوای سەدام حسێندا “2003” بەشێوەیەکی گشتیی ئەجیندایەکی ناڕوون و هەڵەی هەبوو، بەوەی بووە کۆڵەکەی سەرەکی دروستکردنەوەی عێراقێکی داڕووخاو و هەڵوەشاوە، دەبوو کورد ئاسۆی دوور نزیک بکاتەوە و کەڵکی لەو دەرفەتە وەربگرتبا لە پێناوی دروستکردنی دەوڵەتی کوردستان. لە سەرەتای پرۆسەی ئازادیی عێراقەوە گووتارێکی یەکگرتووی کوردیی هاتە ئارا روو لە عێراق و پشت لە خەونی سەربەخۆیی کوردستان، هێزە سیاسییەکانی کوردستان گرەویان لەسەر هاتنە ئارای عێراقێکی فرەیی و دیموکراسیی و زامنکاری مافی هەموو پێکهاتەکان دەکردەوە، ئەگەرچی ئەم ئارەزووە خەونی شاعیرانە بوو، بەڵام سەرکردایەتی سیاسیی کورد لەو قۆناغە پڕ ئاڵوگۆڕانکارییە هەموو قورسایی کاری خۆی خستە سەر بیناکردنەوەی عێراقێکی داتەپیو کە دەرگیری شەڕێکی تائیفی و ئەهلی قورس ببووەوە، لەم نێوەندەدا پێکهاتەی سووننە تەسفیە و کەنارگیرکران و سێگۆشەی سووننەنشین بووە مەیدانی یەکلاکردنەوەی شەڕێکی لە مێژینەی مەزهەبیی و پرۆسەی تۆڵەسەندنەوەیەکی کوێرانە و هۆڤانە، بەو هۆیەوە پارێزگاکانی سێگۆشەی سووننە بوونە پارچەیەک ئاگر و پشکۆ کە تا هەنووکەش گڕی ئەو ئاگرە خامۆش نەبووەتەوە.
بە تەسفیەکردنی سووننە و بە هاوکاریی کۆماری ئیسلامی ئێران، حکوومەتێکی شیعیی لە عێراق دروستبوو، هیچ رێگەیەک بۆ کورد نەمایەوە، یان رادەستبوون بە ئەجیندای ئێران یان کشانەوە لە پرۆسەی سیاسیی لە عێراق، بەڵام کورد لە کشانەوە و پەکخستنی پرۆسەی سیاسییدا زۆر سست و لاواز بوو، هەنگاوەکانی زۆر درەنگوەخت بوو، بەو پێیەی دەسەڵاتێکی سەقامگیری شیعە مەزهەب لە بەغداد دروست ببوو، پەرش و بڵاویی هێزە کوردستانییەکان و نەبوونی گووتارێکی یەکگرتوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ قۆناغەکە، هێندەی تر کۆمەکی باڵادەستی حکوومەتی بەغدای کرد بۆ توندکردنەوەی هەڵوێستەکانی لە هەمبەر کورد و قارسی دەستکەوتەکانی لە چوارچێوەی عێراقدا، لەو نێوەندەدا مالیکی سەرۆکوەزیرانی پێشووی عێراق ویستی لە رێگەی سەرکردایەتی ئۆپەراسیۆنی دیجلەوە پەلاماری سەربازیی کوردستان بدات، بەڵام هەڵتۆقینی داعش ئەو ئەرکەی پەکخست، دواتر بڕینی بەشە بودجەی کوردستان و گووشارە جۆراوجۆرەکانی سەر کورد بەردەوام بوو، هاوزەمان ماڵی کورد دابەشبوو بەسەر دوو ئاڕاستەی سەرەکیدا کە ئەوەش هێندەی تر پێگە و سەنگی کوردیان لاواز کرد.
لە دوای ئەنجامدانی پرۆسەی ریفراندۆم لە 25ی سێپتامبەری 2017 گووشارەکانی عێراق بەهاوکاریی ئێران، کەوتنە بواری پراکتیکییەوە، ئەوەش بە داگیرکردنی کەرکوک و دووز و شنگال و ناوچە دابڕێندراوەکان کۆتایی هات کە بە گوێرەی وتەی شارەزایانی جیۆگرافی ئەو شوێنانە نیوەی خاکی باشووری کوردستان پێکدەهێنن. لە ئێستادا ئاسۆ تاریکە و پرۆسەی سیاسیی بە تونێلێکی تاریکدا گوزەر دەکات و کەس ناتوانێت پێشبینی ئایندە بکات، تەنیا ئەوەندە نەبێت کورد لە عێراقی دوای سەدام و لە ماوەی 17ساڵدا هێشتا لە شوێنی خۆی مراوەحە دەکات. ئەوەی لێرەدا دەیخوێننەوە پێنج شیکاریی سیاسییە بۆ شرۆڤەکردنی پێگەی کورد لە عێراق و مەترسیی و هەڕەشەکانی ئایندە. کە تێکڕا لە ئانوساتی خۆیان و دوانزه ساڵێک بەر لە ئێستا بڵاوکراونەتەوە.

چاپتەری یەکەم
کوردستان لە ژێر گوشاردایە
گرێبەستە نەوتییەکان .. وەرەقەیەکی تری فشاری سەر کورد

بە گوێرەی ماددەی 141 دەستووری هەمیشەیی عێراق مافدراوە بە ئەنجوومەنی نیشتمانی کوردستان سەربەخۆ و بێ گەڕانەوە بۆ را و بڕیاری حکوومەتی فیدراڵی عێراق گرێبەستی نەوتیی یان هەر سامانێکی تری سروشتی واژۆ بکات لەگەڵ کۆمپانیا نێوخۆیی و دەرەکییەکاندا، پێش ئەم بەندە دەستوورییە و روخانی رژێمی عێراقیش لە میانەی پرۆسەی ئازادکردنی لە ساڵی 2003، حکوومەتی هەرێمی کوردستان چەند بۆندێکی مۆر کردووە لەگەڵ ژمارەیەک کۆمپانیای بیانی بە مەبەستی دەرهێنانی نەوت لە کوردستان، بەڵام لە ژێر رووناکی و رەوایی ئەو بڕگە دەستوورییەدا بە ئەندازەیەکی بەرفراوان گرێبەستی نەوتیی لەگەڵ چەند کۆمپانیای لۆکاڵی و دەرەکی واژۆ کران بۆ دەرهێنانی نەوت.
بە گوێرەی لێدوانی (د.ئاشتی هەورامی) وەزیری سامانە سروشتییەکانی حکوومەتی کوردستان (زۆر کۆمپانیا هەن پەرۆشن کار لە کێڵگەکانی نەوتی کوردستاندا بکەن، ئێمەش زۆر خۆشحاڵین بەوەی لەگەڵ ئەم کۆمپانیایانە گەیشتووینەتە رێککەوتنێک). هەر بەپێی وتەی وەزیری سامانە سروشتییەکان 15% داهاتی ئەو سەرچاوە نەوتیانە بۆ کۆمپانیاکانە ئەوەی دەمێنێتەوە (85%) دەگەڕێتەوە سەر داهاتی عێراق و ئەمەش داهاتێکی باشە بۆ سەر داهاتی گشتیی عێراق. (د.ئاشتی هەورامی) ئاشکرای دەکات بێجگە لەو بیرە نەوتییانەی هەنووکە کاریان تێدا دەکرێت و نەوتیان لێدەرهێنرێت، زیاتر لە 24 کێڵگەی تر هەن لە ژێری چاودێریی حکوومەتدان. بەشێوەیەکی گشتیی بیست کۆمپانیای نەوتی بیانیی هەر یەک لە وڵاتەکانی (روسیا – کۆریای باشوور – نەمسا – بەریتانیا – هیندستان – نەرویژ – تورکیا – سویسرا – کەنەدا – فەڕەنسا – وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا) کۆنتراکتیان لەگەڵ حکوومەتی هەرێم واژۆ کردووە و سەرقاڵی دەرهێنانی نەوتن لە چەند ناوچەیەکی جیاجیای کوردستان، بێگومان چەند کۆمپانیایەکی تریش ئامادەییان دەربڕیوە کۆنتاک لەگەڵ حکوومەتی هەرێم ببەستن لەو بوارەدا.

لە واقیعدا وا پێویست بوو پەرلەمانی کوردستان لایەنی یەکەمی بڕیاردەر بوایە لە پرۆسەی دەرهێنانی نەوتی کوردستان، کەچی بەپێچەوانەوە بەشێک لەپەرلەمانتاران بێئاگایی خۆیان نیشان دەدەن لە چۆنێتی گرێدانی کۆنتراکت لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکان لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە. (شیروان حەیدەری) سەرۆکی فراکسیۆنی زەرد لە پەرلەمانی کوردستان رایدەگەیەنێت: لە بەستنی گرێبەندەکاندا حکوومەتی هەرێمی کوردستان نەگەڕاوەتەوە بۆ رای پەرلەمان و بێئاگایی خۆی نیشان دا لە وردەکاریی و چۆنێتی گرێدانی ئەو بۆندانە لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکان. لە هەمان کاتدا ئەندامانی لیژنەی پیشەسازیی و وزە و کانزاکان لە پەرلەمانی کوردستان تەئکید دەکەنەوە ئاگاداری ئەو گرێبەستانە نین حکوومەتی هەرێمی ئیمزای کردوون لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکانی بواری نەوت.
لەم بارەوە (بەرزان عەبدوڵڵا) ئەندامی لیژنەی پیشەسازیی و وزە و کانزاکان ئەو دەنگۆیە پشت راستدەکاتەوە کە لیژنەکەیان ئاگای لەو کۆنتراکتانە نییە حکوومەتی هەرێم مۆری کردوون لە بواری نەوتدا، لەوەختێکدا دەبوو ئەم لیژنەیە و خودی پەرلەمان بەم کارە هەستانایە. جیا لەوەش حکوومەتی هەرێمی کوردستان سەرباری گووشارەکانی دەوڵەت لە بەغدادەوە، هەنووکە بەردەوامە لەسەر مۆرکردنی گرێبەستەکانی لە بواری نەوتدا چوونکە وەک پسپۆران باسی دەکەن سەدان کێڵگەی نەوتی لە کوردستاندا هەن کە تا ئێستا کاریان تێدا نەکراوە و خراونەتە کارنامەوە بۆ ئەوەی لە ئایندەدا کاری گەڕان و بەرهەمهێنانی تێدا بە ئەنجام بگەیەنرێت.

بە پێی راپۆرتی (ئەژین عەبدولخالق) کە لە رۆژنامەی (رۆژنامە) بڵاوبووەتەوە: پسپۆرێکی ئەڵمانی کە لە بواری نەوتدا ئێستا لە کێڵگەکانی نەوتی تەقتەق کاردەکات لە بارەی ئایندەی گەشی هەرێمی کوردستان لە بواری دەرهێنانی نەوتدا دەڵێت (لە هەر کوێیەک بیر لێدەدەین، نەوت دێتە دەرێ). هەر بەگوێرەی هەمان راپۆرت: بەپێی ئەو روپێوە جیۆلۆجییەی کۆمپانیای (DNO) نەرویژیی لە ناوچەی زاخۆ کردوویەتی، پێدەچێت کێڵگەی تاوکی بە تەنیا نزیکەی (100) ملیۆن بەرمیل نەوتی یەدەگی خاوی تێدابێت، بۆیە کۆمپانیاکە پلانی هەیە بۆ ئەوەی لە هاوینی ئەمساڵدا (2008) رێژەی بەرهەمهێنانی نەوت بگەیەنێتە (000 50) پەنجا هەزار بەرمیلی نەوتی خاو لە رۆژێکدا، لە کاتێکدا بەرزترین راددەی لە ساڵی رابردوودا لە 000 25 بەرمیل تێنەپەڕیوە لە رۆژێکدا.
دیارە ئەم بەرزبوونەوە و هەڵکشانە لەرێژەی دەرهێنانی نەوتی خاو لە کێڵگەکانی کوردستان کاریگەریی بەرچاوی دەبێت لەسەر ئابووری کوردستان، بێگومان هەر لەبەر ئەم فاکتۆرەشە وەهای کردووە لە ناوخۆی عێراق و جیهانی عەرەبی و تورکیا دەنگێکی ناڕەزایەتی زۆر بەرز بێتەوە بە دژی دەرهێنانی نەوت لەلایەن کوردەکانەوە، چوونکە روون و ئاشکرایە کوردستان دەتوانێت لە رێی ئابووری نەوتەوە لەسەر پێی خۆی رابوەستێت و پێش مەرجێکیشە بۆ هەنگاونان بەنیەتی دروستکردنی دەوڵەتی کوردستان، چون دامەزراندنی دەوڵەت بەبێ ئابووری و بازرگانییەکی بەهێز لە خۆکوژیی بەولاوە هیچ مانایەکی تر هەڵناگرێت، بۆیەکا ئەم پرسە زۆرترین کاردانەوەی لە دژ هەبووە هەر لە ناوخۆی عێراقەوە تا دەگات بە تورکیا و ئێران و هەندێ دەوڵەتی ناوچەیی و جیهانیی.

ئاستەنگەکانی بەردەم دەرهێنانی نەوتی کوردستان
رۆژی 26112007 (حسێن شەهرستانی) وەزیری نەوتی عێراق بە فەرمی رایگەیاند مۆرکردنی هەموو گرێبەستە نەوتییەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان یاسایی نین و بێ ئاگاداریی حکوومەتی ناوەندی واژۆ کراون، بۆیەکا حکوومەتەکەی کار دەکات بۆ هەڵوەشاندنەوەی سەرجەم ئەو گرێبەستانەی کوردەکان لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکاندا واژۆیان کردووە لەبواری دەرهێنانی نەوتدا. ئەم هەڵوێستەی شەهرستانی لە دوای کۆسپ خستنە بەردەم ماددەی 140 دووەمین هەوڵی ئاشکرای لایەنی عەرەبییە بۆ تەگەرە خستنە بەردەم هەندێ بڕگەی دەستووریی کە بەرژەوەندیی گەلی کورد مسۆگەر دەکات. ئەمەش ناڕەزایەتییەکی گەورەی لە ئاستی سیاسیی کوردستاندا لێکەوتەوە.
(نێچیرڤان بارزانی) بە توندیی وەڵامی لێدوانەکانی شەهرستانی دایەوە، بە دوایدا سەرۆکی فراکسیۆنی زەرد لە پەرلەمانی کوردستان وێڕای رەخنەگرتن لەو هەڵوێستەی وەزیری نەوتی عێراق، وتی (شەهرستانی دەستەڵاتی ئەوەی نییە گرێبەستەکانی ئێمە هەڵوەشێنێتەوە). کاربەدەستانی حکوومەتی هەرێم لە دژی لێدوانەکانی شەهرستانی رایدەگەیەنن ئەوان بە پشت بەستن بە ناوەڕۆکی دەستووری عێراق گرێبەستە نەوتییەکانیان مۆر کردووە. ئەمەش لە بۆچوونی (جەمال عەبدوڵڵا) وتەبێژی فەرمیی حکوومەتی هەرێمدا جەختی لێکراوەتەوە کە دەڵێت (ئەو کێشەیە شەهرستانی دروستیکردووە، ئێمە بە پێی یاسای نەوت و غازی کوردستان ئەو گرێبەستانەمان واژۆ کردووە، ئەو یاسایەش کە لە پەرلەمانی کوردستان دەرچووە بڕیاری بەڕێز مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستانی لەسەر دەرچووە، شەهرستانی وا دەزانێت ئەو گرێبەستانە یاسایی نین، ئەو با لە دادگای باڵای فیدراڵی شکات بکات، ئەوسا چاوەڕێی بڕیاری دادگا دەکەین، تا ئێستا شکاتی نەکردووە، چوونکە دڵنیا نییە لەوەی کە ئەو داوایە دەباتەوە).

بە پێچەوانەوە حکوومەتی هەرێم نەک ئەوەی بەویستی شەهرستانی گرێبەندە نەوتییەکانی نەوەستاندووە بەڵکو هەر بەردەوامە لەسەر کۆنتاکی نوێ لەگەڵ کۆمپانیا نەوتییەکان بۆئەوەی دەست بکەن بەدەرهێنانی نەوت لە کێڵگەکاندا. هەروەک (جەمال عەبدوڵڵا) ئاشکرای دەکات دوای ئەم ئاڵۆزییانەش حکوومەتی هەرێم بە مەبەستی دامەزراندنی پاڵاوگەیەکی نوێ لە ناحیەی تەقتەقی سەر بە قەزای کۆیە گرێبەستێکی هاوبەشی لەگەڵ هەردوو کۆمپانیای (ئینێڵک ئینێرچی تورکی و ئاراکسی کەنەدی) واژۆ کردووە!!. بەشێوەیەکی گشتیی بە درێژایی ئەم مانگ و نیوە جیا لە مشتومڕەکانی سەرکردەکانی کورد و عێراق لەمەڕ ماددەی 140 و هێزی پێشمەرگە و بودجەی هەرێم بەردەوامیشە لە گفتوگۆیەکی گەرم و پڕ لەئاڵۆزیی لەبارەی گرێبەستە نەوتییەکان تا بتوانرێت لە میانەی کۆبوونەوە دوو قۆڵییەکاندا ئەو قەیرانە چارەسەر بکرێت، بەڵام تا راددەیەکی زۆر لایەنی عەرەبی مکوڕە لەسەر هەڵوێستەکانی و دەیەوێت جوگرافیای دەستکەوتەکانی کورد بەرتەسک بکاتەوە بەتایبەتی کورد لەماوەی ئەم چوارساڵ و نیوەی سەرقاڵیی ئەوان بە جەنگی تیرۆر و ململانێی تائیفی و مەزهەبییەوە توانیبووی زۆر مەرج بەسەر لایەنی عەرەبیدا بسەپێنێت، بەڵام ئێستا دەیانەوێت قەرەبووی ئەو قۆناغە بکەنەوە بە پاشەکشەپێکردن بە مافەکانی گەلی کورد، ئەم گووشار و پلانە بەردەوامانەی دستەڵاتدارانی عێراق (نێچیرڤان بارزانی) گەیاندە ئەو راددەیە لە بێزاریی، زۆر بەراشکاویی و سەرسوڕمانەوە بە رۆژنامەی (دەیلی تەلەگراف)ی بەریتانیی بڵێت: (ئایا ئێمە هاوبەشین لە حکوومەت یان نا؟ چوونکە هەست ناکەم وا بین).
هەندێک لە چاودێران و سیاسەتمەدارانی کورد لە دەرەوەی بازنەی دەستەڵات هۆکاری ئەم تەنگژە و قەیرانە دەگێڕننەوە بۆ کەمتەرخەمیی سەرکردایەتی کورد کە کاتی خۆی ئەم مەسەلانەی چارەسەر نەکردووە. محەمەدی حاجی مەحمود سکرتێری پارتی سۆسیال دیموکراتی کوردستان، وێڕای ئەوەی رایدەگەیەنێت (هیچ عەرەبێک بە عەمەلی دۆستی کورد نییە). رەخنە لە مامەڵەی کورد دەگرێت کاتی خۆی کێشەکەیان نەبڕاندووەتەوە، دەڵێت (دەرهێنانی نەوت مافی خۆمانە، بەڵام نەوتێک دەردەکەین 17% بۆ ئێمەیە، ئەو نەوتەی لە کوردستان و بەسرە دەڕوات کورد هەر لە 17%ی هەیە، دەبوو کاتی خۆی ئەمەمان جێبەجێ بکردایە، دەبوو ئەوە بکرایە ئەو ناوچانەی نەوتەکەی لێ دەردەکرێت دەبێت 5% بۆ ئەو ناوچەیە سەرف بکرێت وەکو لە هەموو جیهاندا وایە).

زۆر بە کورتی عەرەبەکان ئەم کارتەیان وەک فشارێکی تر لە دژی کورد راکێشاوە و بە پێی هەندێک هەواڵیش کاریگەریی زۆریان داناوە لەسەر ئاستی دەرەوە. بۆ نموونە لەرۆژی 1012008 (عاسم جیهاد)ی وتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق بە ئاژانسی (دەنگەکانی عێراق)ی راگەیاند: وەزارەتەکەیان مامەڵە لەگەڵ هیچ کام لەو کۆمپانیایانە ناکات گرێبەستیان بۆ دەرهێنانی نەوت لەگەڵ حکوومەتی هەرێمی کوردستان واژۆ کردووە. لەلایەکی ترەوە وا باس دەکرێت کۆریای باشوور بەهۆی هەوڵی دیپلۆماسیی و ترسی بچڕانی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ تورکیا گرێبەندی تری نەوتی لەگەڵ هەرێمی کوردستان واژۆ ناکات. یان بەپێی هەواڵی هەندێک سەرچاوەی ئاگادار (عومەر فەتاح) جێگری سەرۆک وەزیرانی کوردستان و (ئاشتی هەورامی) وەزیری نەوت لەو سەردانەی بۆ ئەمەریکا کردبوویان بێ ئومێدبوون لە هەڵوێستی ئەمەریکاییەکان چوونکە بۆچوونێکی وەک بۆچوونی (شەهرستانی)یان هەبووە لە بارەی دەرکردن و سوود وەرگرتنی کورد لە نەوتی ناوچەکانی ژێر دەستەڵاتی حکوومەتی هەرێم.
بێجگە لەمانە بە پێی هەواڵی رۆژنامەی (میریار) جۆن نیگرۆپۆنتی جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا بە بەرپرسانی کوردی راگەیاندووە بۆ واژۆکردنی هەر گرێبەستێکی نەوتی وا پێویستە بگەڕێنەوە بۆ رەزامەندیی و رای وەزارەتی نەوتی عێراقی. ئەم رایە جارێکی تر لەلایەن خودی (جۆرج بوش)ی سەرۆکی ئەمەریکاوە داکۆکی لێکراوە و تەئکیدی لەسەر کراوەتەوە، چوونکە بە گوێرەی هەواڵی رۆژنامەی (واشنتۆن پۆست): جۆرج بوش بە سەرجەم کۆمپانیاکانی دەرهێنانی نەوتی ئەمەریکیی راگەیاندووە هیچ بۆندێکی نەوتیی لەگەڵ حکوومەتی هەرێمی کوردستان واژۆ نەکەن، بەبێ ئەوەی رەزامەندییان لە وەزارەتی نەوتی عێراقەوە وەرگرتبێت. بە شێوەیەکی گشتیی بە بەرینی ئەم ماوەیە گووشار لەسەر لایەنی کوردیی بوو بۆ راگرتن و هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستە نەوتییەکان، هەرچەند لە ناوەڕاستی مانگی رابردوو وەفدی کوردیی بە سەرۆکایەتی (نێچیرڤان بارزانی) بۆ چارەسەری ئەم کێشانە چوونە بەغداد، بەڵام کێشەکان بە هەڵواسراویی و وەکو خۆیان ماونەتەوە، بەڵام هێشتا دەرفەت ماوە بۆ گفتوگۆی زۆرتر لەو بارەوە کە لە رۆژانی داهاتوودا پێدەچێت لێک نزیکبوونەوەی باشتر بێتە ئاراوە.
دایەلۆگ و نزیکبوونەوە
حسێن شەهرستانی لە رۆژی 812008 بە کەناڵەکانی میدیای راگەیاند: لە ماوەیەکی نزیکدا بۆ خۆی دێتە کوردستان و سەردانی پەرلەمانی کوردستان دەکات تا بە دایەلۆگ چارەسەری ئەو کێشەیە بکات کە لەسەر پرسی دەرهێنانی نەوت لەنێوان هەردوو لایەنی عێراقی و کوردیدا سەریهەڵداوە، لە هەمان وەختدا رەخنەی لە کەناڵەکانی راگەیاندن گرت کە لێدوانەکانی ئەویان وەک خۆی نەگەیاندووە و مەسەلەکەیان زیاد لەپێویست فوو تێکردووە و گەورە کردووە، لەلایەکی تریشەوە سەرچاوەیەکی ئاگادار لە وەزارەتی نەوتی عێراق کە نەیویست ناوی ئاشکرا بکرێت بە رۆژنامەی (رۆژنامە)ی راگەیاندووە: دانوستان بەردەوام بە نهێنی هەیە لە نێوان حکوومەتی بەغداد و حکوومەتی هەرێمدا لەسەر ئاستی سەرۆک وەزیران بۆ یەکلاکردنەوەی کێشەی گرێبەستە نەوتییەکان.

لە واقیعدا هەست بەوە دەکرێت هەندێک لێک نزیکبوونەوە هەیە لەسەر مستەوای باڵای هەردوولا بۆ چارەسەرکردنی ئەو دۆزە، بەڵام ئەوی بە نهێنی و شاراوەیی مابێتەوە ئەوەیە نازاندرێت ئاسۆی چارەسەر روونە یان نا؟ یان ئایا کام لا مل دەدات بە خواستی لاکەی تر؟ ئەوەی لە سەرەتاوە ئاشکرایە لایەنی کوردیی نەرمی نانوێنێ چوونکە پشت ئەستوورە بە بڕگەیەکی دەستووریی کە بەپێی ئەو بڕگەیە دەستەڵاتەکەی رێگە پێدراوە بۆ دەرهێنانی نەوتی ناوچەکانی خۆی. وا بڕیاریشە بۆ نزیک خستنەوەی بۆچوونەکان و دایەلۆگ و گرتنەبەری رێوشوێنی پێویست بۆ چارەسەری قەیرانەکە بە گوێرەی لێدوانی وتەبێژی فەرمی حکوومەتی هەرێم شاندێکی باڵای کوردستان بە سەرۆکایەتی نێچیرڤان بارزانی لەم مانگەدا دیسان سەردانی بەغداد بکەن و لە نزیکەوە چاویان بکەوێت بە سەرۆک وەزیران و وەزیری نەوتی عێراق و هەندێ کاربەدەستی تری باڵای کابینەکەی (نوری مالیکی).
د.مەحمود عوسمان، ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق روونکردنەوەی زیاتر دەداتە کەناڵەکانی راگەیاندن و دەڵێت (هەردوولا بڕیاریانداوە وەزارەتی نەوتی عێراق و وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی هەرێم لیژنەیەک دروست بکەن و بریتی بێت لە خەبیر و لێزانەکان و ئەوانەی پەیوەندییان بە مەسەلەی نەوتەوە هەیە و سەیری هەموو ئەو گرێبەستانە بکەن و دیارییان بکەن و کەموکوڕیی و بۆچوونەکانیانی لەسەر بنووسن، بۆ ئەوەی بۆ ئەو لیژنەیە راپۆرتێک بنووسێت و پێشکەش بەسەرۆک وەزیرانی هەرێم و سەرۆکی حکوومەت و کۆماری عێراقی بکات). بە شێوەیەکی گشتیی هەردوولا ئامادەییان دەربڕیوە بۆ گفتوگۆ و دۆزینەوەی رێگەچارەی ئەو قەیران و تەنگژەیە بە رێگەی دایەلۆگ و لێکتێگەیشتن، هەروەک وتمان هێشتا دیارنییە ناوەڕۆکی دانیشتنەکان چی لەخۆ دەگرن، هەروەک ئاشکرا نییە ئایا دەتوانن بە گفتوگۆ بگەنە ئەنجامێکی وەها هەردوولا پێی رازی بن یان نا؟.
ئەنجامگیریی
لێدوانەکانی سەرەتای حسێن شەهرستانی و هەوڵدان بۆ گووشار خستنە سەر حکوومەتی هەرێمی کوردستان بە مەبەستی راگرتنی گرێبەندە نەوتییەکان، بارۆمەترێکە نیشانیدا حکوومەتی عێراقی بەردەوامە لە قووتکردنەوەی لەمپەر لە بەردەم کوردەکانی باشووردا، ئەگەر دوێنێ هەموو ئاستەنگەکان لەبەردەم ماددەی 140 بووبن، ئەمڕۆ دوای تەواوبوونی وادەی یاسایی و دەستووریی ماددەی 140، لە رێگەی کێشە دروستکردن بۆ ژمارەی هێزی پێشمەرگەی کوردستان و دواخستنی بودجەی دیاریکراوی هەرێمی کوردستان و بە نایاسایی لە قەڵەمدانی گرێبەندە نەوتییەکان دەستکەوت و پێشکەوتنەکانی کورد لەعێراقدا بچووک دەکەنەوە و ناچاری دەکەن بە کەمتر سازش بکات. ئومێدێکی کەم ماوە بەم زنجیرە گفتوگۆیەی وا بڕیارە لەم مانگەدا ئەنجام بدرێن، ئەگەرنا کورد هیچ رێگەیەکی تری نییە بێجگە لە پەنابردن بۆ شکاتکردن لە دادگای فیدراڵیی، خۆ ئەگەر ئەو شکاتکردنەش ئاکامێکی ئەوتۆی نەبوو لە بەرژەوەندیی کورد، رەنگبێ هیچ کارتێکی تر نەبێت کورد رایبکێشێت، مەگەر بڕیاری کشانەوە لە حکوومەتەکەی دکتۆر مالیکی بدات کە وا پێویست بوو لە دەمێکەوە ئەم بڕیارەی بدایە.

چاپتەری دووەم
کورد لەنێوان درێژەدان بە بەشداریی و کشانەوە
لە حکوومەتی نوری مالیکی

لەگەڵ هاتنی ساڵی نوێ (2008) مانگی هەنگوینی کورد لەگەڵ حکوومەتی عێراقی و لایەنەکانی عەرەبیی نێو گۆڕەپانی رامیاریی ئەو وڵاتە بەرەو کۆتایی هاتن پەلی هاویشت، بەواتایەکی تر لەنیوەی دووەمی ساڵی رابردوو بەو لاوە، ناکۆکی قووڵ و قەیرانی گەورە لە نێوان کورد وەک بەشێکی بەهێز لە حکوومەت لەلایەک و حکوومەتی نوری مالیکی لەلاکەی تر سەریهەڵدا و رۆژ لە دوای رۆژ لە بری چارەسەربوون گەورەتر دەبن!!. هەنووکە جگە لەوەی نوری مالیکی هەوڵی پەڕاوێزخستنی ویستەکانی کورد دەدات، دەنگۆی ئەوەش بڵاوە سەرۆک وەزیرانی عێراق ئەو یادداشتنامەیەی پەڕاوێز خستووە لیستی هاوپەیمانی کوردستان بۆ چاکسازییکردن لە کابینەی دکتۆر نوری مالیکی رادەستی دەوڵەتی کردووە. جیا لەمەش نوری مالیکی لەمانگی رابردوو لە شاری لەندەن بە رۆژنامەی (الشرق الاوسط) راگەیاند (عێراق وڵاتێکی عەرەبییە و نابێت لە دەوروبەرە عەرەبییەکەی داببڕێت). ئەم لێدوانە راستەوخۆ دژی کورد و ئەجیندای سەرکردایەتییەکەیەتی لەم بەشەی کوردستان و لە هەمان کاتدا هەڕەشەیەکە لەسەر سیستمی فیدراڵیزم لە عێراقدا، چوونکە لە وڵاتێکی ناسنامە عەرەبیدا هەموو بانگەشەیەک بۆ یەکسانی و مافی ئەوانیتری ناعەرەب جگە لە درۆ چیتر نییە.
بە بڕوای (ئەندرێ هوریۆ) فیدراڵیزم لە هاوبەشێتی چەند دەوڵەتێک پێکدێت و پەیوەندییەکی یاسایی نێوخۆیی پێکیانەوە دەبەستێتەوە. بەڵام لە کاتێکدا بڕیار بێت لە وڵاتێکدا بژیت ناو و ناسنامەی عەرەبی و سیاسەتی نێوخۆیی و دەرەکیی بە دەستی عەرەبەوە بێت هەر بانگەوازێک بۆ هاوبەشێتی لە وەهم بەولاوە هیچی تر نییە، تەنانەت بە سەرنجدان لەم ماوەیەی تێدەپەڕێت دەبینین وەک جاران لەلایەن سەرکردایەتی کوردەوە باسی فیدراڵیزم و یەکێتی ئارەزوومەندانە ناکرێت لە عێراقدا، چوونکە کورد دیسان لەسەر هەمان پێوەری برا بچووکی ژێر فەرمانی برا گەورەی عەرەب لە عێراقدا هاوبەش و بەشدار کراوە لە حکوومەت و ئۆرگانەکانی تردا. (ئەو مسۆدەیەی “د.مۆفەق ئەلروبەیعی” لە ژێر ناوی پڕۆژەی ئاسایشی نەتەوەیی عێراق لە دووتوێی 57 لاپەڕەدا بڵاویکردووەتەوە زۆرتر لە پڕۆژەی ئاسایشی نەتەوەیی عەرەبیی دەچێت، بەو پێیەی بەهیچ کلۆجێک ئاماژە بە چەمکی فیدراڵیزمی نەکراوە و کورد و کوردستانی تێدا پەڕاوێز خراوە، بەڵگە و پاڵپشتێکی ترە بۆ راستیی ئەم روانگەیەی ئێمە). بەدەر لە پێچانەوە و داخستنی فایلی فیدراڵیزم، لایەنی کوردیی هێندە لاواز بووە عەرەبە عێراقییەکان گەمە بە ویستەکانی دەکەن، هەر لەبەر ئەمەشە حکوومەتی عێراقی لە چەندین ئاستی جیاوازدا دەتوانێت بە ئاسانیی کێشە بۆ کورد و هەرێمی کوردستان دروست بکات. بەشێوەیەکی گشتیی گرنگترین ئەو لایەنانەی مایەی ناکۆکی سەرەکی لایەنی کوردیی و حکوومەتی عێراقە خۆی لەم چوار کێشە زۆر گرنگەدا دەبینێتەوە کە بریتین لە:
یەکەم: کۆسپ دروستکردن لە بەردەم جێبەجێکردنی بڕگەکانی ماددەی 140 دەستووری هەمیشەیی عێراق. وێڕای جێبەجێ نەبوونی ئەم ماددەیە لە وادەی دەستنیشانکراویدا، لە سەرێکی ترەوە چوونی ئەو دۆزە بۆ نێو مەنگەنە و سیاسەت و بەرنامەی پڕ رۆتین و بیرۆکراتییەتی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان و درێژکردنەوەی ماوەی جێبەجێکردنە بۆ شەش مانگی دیکە، دەربڕی دۆڕاندنی ئەو دۆزەیە، چوونکە هەموو ئاماژە و رێکەوتنە سیاسیی و نێودەوڵەتی و هەرێمییەکان لە غیابی کارایی سیاسەتی کوردیدا زەنگی دروستکردنی ویلایەتێکی سەربەخۆ لە عێراق لێدەدەن (برۆکسلی عێراق) لەسەر خاکی کەرکوک.
سەرەڕای ئەمانەش حکوومەتی نوری مالیکی و ستافە شۆڤێنییەکەی کۆسپ دروست دەکەن بە تایبەت لە رێی سستی خستنە نێو کاری لیژنەی جێبەجێکردنی ماددەی 140. تا ئەوەی (د.رائید فەهمی) سەرۆکی لیژنەکانی جێبەجێکردنی ماددەکە هاواری لێ بەرزبووەوە و لە نێوەڕاستی مانگی رابردوو رایگەیاند: تا ئێستا نوری مالیکی سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی عێراقی فیدراڵ وەڵامی راسپاردەکانی لیژنەی جێبەجێکردنی ماددەی 140 ی نەداوەتەوە کە بریتین لە ریفراندۆم و ئاماری پارێزگای کەرکوک و ناوچەکانی دەوروبەری. دیارە وەک پێشوو نوری مالیکی و کاستەکەی لە پۆستە باڵاکانی حکوومەتی عێراقیدا دەخوازن لەو رێگەیەوە دۆخێک بهێننە پێشەوە نەک لە ماوەی شەش مانگی تردا بگرە لە ماوەی شەش ساڵی تریشدا ماددەکە هیچی لێ نەچێتە پێشەوە بە گوێرەی ناوەڕۆکی دەستووری هەمیشەیی عێراق.
دووەم: کێشە دروستکردن بۆ دەرماڵەی هێزی پێشمەرگەی کوردستان. دروستکردنی ئەم کێشەیە بۆ دەرماڵەی پێشمەرگە جگە لە نیشاندانی کینەی خۆڕسک و قینی پەنگخواردووی هەندێک لە کاربەدەستانی حکوومەتی نوری مالیکی بەرانبەر بەو گاردە رزگاریخوازە کوردستانییە، جۆرێکیشە لە قارسکردنی بودجەی هەرێم و داشکاندنی رێژەی پارەی کورد لە عێراق و دروستکردنی کەموکوڕییەک لە بودجەی کوردستاندا تا شەلەلێکی گەورەتر و درزێکی بەرینتر لە ئابووری داتەپیوی کوردستاندا دروست ببێت، ئەمە گەمەیەکی بەردەوامە عەرەبە دەستەڵاتدارەکانی عێراق بە مەبەستی تەنازولپێکردنی زیاتری کورد لە ماف و ئازادییەکانی پەیڕەوی دەکەن.
سێیەم: دژایەتیکردنی گرێبەستە نەوتییەکانی حکوومەتی کوردستان لەگەڵ کۆمپانیا بیانییەکان. ئەم کێشەیە دەچێتە نێو پەڕوباڵکردنی کورد لە رووی ئابوورییەوە. رەنگبێ تورکیا رۆڵی کاریگەری لەم پرسەدا هەبێت، چوونکە بە ساڵان تورکیا نەخشی لەسەر سیاسەتی نێوخۆی عێراق هەبووە، لەم بوارەدا تورکیا مەبەستییەتی فشار بخاتە سەر لایەنەکانی عەرەبی تا دەرهێنانی نەوت لەکوردستان رابگرن، چوونکە تورکیا وا بیر دەکاتەوە دەرهێنانی نەوت لەلایەن کوردەکانەوە هاوواتای دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردییە وەک دراوسێی وڵاتەکەی. ئەمە بێ لە بیرکردنی تۆقینی ئێران لە بەهێزبوونی کورد لە عێراقدا.

چوارەم: هەوڵدان بۆ داشکاندنی رێژەی دیاریکراوی بودجەی کوردستان لە بڕی 17% بۆ 13% کەمتریش. هەرچی لێبڕینە لە بودجەی پێشووی کوردستان تاکتیکێکی هەمەلایەنەی عەرەبە عێراقییەکانە بۆ سەرقاڵکردنی کورد بە هەندێ مەسەلەی لاوەکی و لا بەلاوە تا یەکێکی لەوە گرنگتری لێ زەوت بکەن. بە بڕوای (د.محەمەد ئەحمەد) سەرۆکی لیستی یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق (بەرپرسانی بەغداد دەیانەوێت لە رێگەی شەڕی ئابوورییەوە کورد سەرقاڵ بکەن و ئەولەویەتی کارەکان تێکبدەن، وەک چۆن لەو رێگەیەوە کاتی جێبەجێکردنی ماددەی “140”یان تێپەڕاند و لە وادەی خۆیدا جێبەجێ نەکرا). ئەم هەوڵە ئەگەرچی سەری نەگرت و دواجار بودجەی ئەمساڵیش هەروەک ساڵانی پێشوو (17%) بوو، بەڵام ئەم سەخڵەتی و بێنە و بەردەیە لەسەر کورد هەر بەردەوام دەبێت و دەشێ لە ساڵەکانی داهاتوودا سەختتر و گرانتر خۆ بنوێنن و وەک ئێستا ئاسان و هەرزان لێی دەرنەچین، چون بەبەراورد بە ساڵانی پێشووتر عەرەبەکان زیاتر کورد گەمارۆ دەدەن و لە مافەکانی قارس دەکەن.
وێنەی رووتی بارودۆخە سیاسییەکە ئەوەیە: دۆست و هاوبەشەکانی کورد لە حکوومەت و چوارچێوەی هاوپەیمانێتییە چەند قۆڵییەکاندا، نەیارە سەرسەختەکانی جێبەجێ و هاتنەدی ویستەکانی کوردن لەم وڵاتەدا، ئەو ئیمەیجەی بە درێژایی ئەم چەند مانگە لەدۆستە نێزیکەکانی کورد دەیبینین، ئەو وتەیەی (ساڵەح موتڵەگ)ی سەرۆکی بەرەی دایەلۆگی نیشتمانی عێراقیمان بیر دەخاتەوە، لە وەڵامی ئەو پرسیارەی بۆچی هەمیشە دژایەتی داخوازییەکانی کوردەکان دەکات؟ بە کەناڵی (العربیە)ی راگەیاند (من دژی خواستەکانی ئەوان نیم “واتا کورد” ئەگەر ماقووڵ بن و هەڵوێستەکانیشم ئاشکران، هەقوایە ئەم پرسیارە ئاڕاستەی ئەو کەسانە بکرێت لە سەرەوە لەگەڵیانن و لە ژێرەوەش تەنێ دژایەتییان دەکەن). دروست ئەم لێدوانەی موتڵەگ هاوواتای ئەو دۆخەیە ئەمڕۆ کوردی لە چوارچێوەی عێراقدا پێدا تێدەپەڕێت.
جێگەی واق وڕمانە هەروا بە خێرایی و جادوویی و چاوەڕواننەکراوانە دۆستەکانی دوێنێمان لە (عێراقی هیوا و ئاشتیدا) خەونەکانی ئەمڕۆمان دەکوژن!! هاوپەیمانەکانی دوێنێمان نەیارە سەرسەختەکانی ئەمڕۆن، بەڵێنەکانی دوێنێ پێماندرابوو ئەمڕۆ پێچەوانەکەی بەسەرماندا فەرز دەکرێت!! کەوابوو راستە بێژین کورد لەم ساتەوەختەدا لە بارێکی خنکێنەر و لە بەردەم قەیرانێکی سەختدایە، کورد تۆزقاڵیک ماف و دەستکەوتی ماوە برای عەرەبی چاوڕەشمان دەخوازێت لێی بقرتێنێت و بە زیاد و زۆری دەزانێت، کەچی کورد وەک ئەوەی بە ماددەی هۆشبەر سڕکرابێت هەر خەریکی چڕینی سروود و مارشی (موگنی موگنی)یە!!.

هەڵوێستی فەرمیی کورد لەمەڕ حکوومەتی مالیکی
بێجگە لەوەی کاربەدەستانی باڵای رامیاریی کورد حکوومەتی نوری مالیکی بە فاشیل و کەمتوانا و گەندەڵ تۆمەتبار دەکەن، (لەم دوا دواییەدا گۆڤاری گوڵان فایلی گەندەڵییەکانی کابینەکەی نوری مالیکی هەڵدەداتەوە!) هاوکات رایدەگەیەنن ئەدای ئەو حکوومەتە لە هەموو روویەکەوە پێچەوانەوەی ناوەڕۆکی دەستووری هەمیشەیی پەسەندکراو و دەنگ بۆدراوی عێراقی فیدراڵ و پێکهاتنە سیاسییەکانی کوردە لەگەڵ لایەنەکانی عەرەبی عێراقی. کاردانەوەی کورد سەرەتا لە ناڕەزایەتی دەربڕین و رادەستکردنی یادداشتنامەوە دەستی پێکردووە تا ئەوەی باس لە گۆڕینی کابینەی نوری مالیکی دەکرێت و ناو بەناویش دەنگۆی هەوڵی کشانەوە لە حکوومەت دەبیسترێت.
(دێڤید ئیگناتۆس) لە رۆژی 9-1-2008 لە ستوونێکی رۆژنامەی (واشنتۆن پۆست)دا نووسیویەتی: لە بەغداد گروپێکی نوێ کار بۆ لابردنی نوری مالیکی سەرۆک وەزیرانی عێراقی دەکات، ئەگەرچی واشنتۆن ئامۆژگاریی داوە بەوەی حکوومەت نەگۆڕێت. لەمبارەوە بەرپرسێکی پایەبەرزی ئەمەریکی لە بەغداد پێیوایە ئەمە دوا ساتەکانی (شکاندن و داڕمان)ی حکوومەتی مالیکییە. فشار و پاڵەپەستۆ نوێیەکانیش دژ بە نوری مالیکی لە سەرکردە کوردەکانەوەیە. هەندێک لە چاودێرانی سیاسیی تێبینی دەکەن شێوازی فشار خستنە سەر مالیکی لەلایەن کوردەکانەوە لە رێی گرێدانی چەند هاوپەیمانییەکی تازەوە خۆی دەنوێنێت، بە تایبەت ئەو رێکەوتنەی دوو پارتە سەرەکییەکەی کوردستان لەگەڵ حزبی ئیسلامی عێراقی سووننە مەزهەب لە ماوەی رابردوودا هاتە گرێدان و راگەیاندن، جگە لەوەی هەوڵێکە بۆ بەهێزکردنی پێگەی کورد، بە بڕوای توێژەرانی سیاسیی ئەم رێکەوتنە سێ قۆڵییە فۆرمێکیشە بۆ لاواز و تەنگەتاوکردنی حکوومەتی نوری مالیکی، یان بە واتایەکی تر پیشاندانی قورساییەکی نوێی کوردە لە عێراقدا.
لای خۆیەوە (د.مەحمود عوسمان) ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق لەسەر لیستی هاوپەیمانی کوردستان بە دووری دەزانێت ئەم هاوپەیمانێتییە بۆ لاوازکردنی پێگەی حکوومەتی نوری مالیکی بێت و بە راشکاوانە دەڵێت (ئەمە بۆ لاوازکردن نییە، چوونکە حزبی ئیسلامی یەکێکە لە حزبە سەرەکییەکانی سووننە و رێکەوتنی لەگەڵ دوو حزبە سەرەکییەی کوردستان نزیکی دەخاتەوە لە حکوومەتەکەی مالیکی و نزیک دەبێتەوە لە لیستی شیعەکان و نزیکیش دەبێتەوە لە رێکەوتنە چوار قۆڵییەکە و وا دەکات وەزیرەکان زیاتر نزیک بنەوە و بێنەوە ناو حکوومەت، بۆیە ئەم مەسەلانە لاوازکردنی حکوومەتی نوری مالیکی نییە).
واقیع و پێشهاتە بە دەستوبردەکانی گۆڕەپانی سیاسیی و ئاڵوگۆڕە خێراکانی نێوخۆی عێراق پێچەوانەی ئەو دەربڕینەی (د.مەحمود عوسمان) دەسەلمێنن، چوونکە ئاشکرایە لایەنی کورد دوای ناهومێدبوون لە بەشێکی زۆر لە شیعە کاربەدەست و حاکمەکان رووی لە هاوپەیمانێتی سووننەکان و حزبی ئیسلامی کردووە. ئەم رێکەوتنە سێ قۆڵییە دەربڕی خراپیی رەوشی کوردە و هیچ نەبێت لەگەڵ بەشێک لە شیعەکان هاوسۆزیی و هاوپەیمانێتییەکانی گۆڕانی بەسەردا هاتووە کە دواجار رەنگبێ ئەو رێکەوتنە چوار قۆڵییەی کورد تێیدا یەکێکە وەک خۆی نەمێنێتەوە و بەرەو لەبەریەک هەڵوەشان بڕوات، هەرچەندە ئەم پێشبینییە تەنێ دیتنێکە نەک واقیع، بەڵام بە پشت بەستن بەو رووداو و گۆڕانکارییانەی روو دەدەن نابێت بە ئەگەرێکی دوور سەیری بکەین.

کورد چی دەکات و دەبێت چی بکات؟

د.بەرهەم ساڵح لە دیمانەیەکیدا لەگەڵ رۆژنامەی (الشرق الاوسط) نیەتەکانی کورد دەردەخات و رایدەگەیەنێت (لایەنی کوردیی نایەوێ حکوومەتی نوری مالیکی بگۆڕێت یان لێی بکشێتەوە، کورد دەیەوێ گۆڕانکاریی و چاکسازیی لە کابینەکەیدا بکات). زۆرێک لە سەرچاوە ئاگادارەکان هێما بۆ ئەو راستییە دەکەن کورد لە خودی مالیکی و حکوومەتەکەی ناهومێد بووە و لە بەردەم دووڕیانێکدایە: بۆ پاشەکشە یان درێژەدان بە بەشداریی. چون لە ماوەیەکی کورتدا بۆی دەرکەوتووە هیچ گۆڕانکارییەکی ئەوتۆ رووینەداوە، حکوومەتی مالیکی لە حکوومەتەکانی پێشووی عەلاوی و جەعفەری جیا بکاتەوە. (تەنێ دەموچاوەکان گۆڕاون)، هەر بەم هۆیەوە و بە سەیرکردنی مێژووچەی کابینەی نوری مالیکی دەرکەوتووە عەرەبی عێراقی دەیەوێ سووک و باریک بەڕەکە لە ژێر پای کورد رابکێشێت و رەنج بە “با”ی بکات.
بەشێک لە رامیارانی کورد لەو باوەڕەدان کشانەوە لە حکوومەتی نوری مالیکی نەک چارەسەری کێشەکان ناکات بەڵکو دەبێتە فاکتۆری سەرهەڵدانی فەوزا و کێشەی چارەسەرنەکراو و گەورەتر و قووڵتر کە بەتەواوی شیرازەی عێراق تێکدەدات و زیانەکانی زۆرتر دەبن لە سوودەکانی. (د.فوئاد مەعسوم) سەرۆکی لیستی کوردیی لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق پێیوایە (هەڵوەشاندنەوەی حکوومەتی ئێستا و کارکردن بۆ پێکهێنانی حکوومەتێکی نوێ لە بەرژەوەندیی هیچ لایەکدا نییە و دوور نییە وڵات تووشی قەیرانێکی سیاسیی گەورەتر بکات.. کورد لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی حکوومەتەکەی مالیکیدا نییە لەبەرئەوەی لەم قۆناغەدا لە بەردەم جێبەجێکردنی چەندین ئیستحقاقی دەستوورییداین لەوانە وەک جێبەجێکردنی ماددەی سەد و چل). لەلایەکی ترەوە (قادر عەزیز)ی سکرتێری حزبی زەحمەتکێشانی کوردستان بۆچوونێکی هاوشێوەی بیروڕاکەی (د.فوئاد مەعسوم)ی هەیە و دەربارەی بەکارهێنانی کارتی بایکۆت و کشانەوە لە حکوومەتی عێراق لەلایەن کوردەوە رایدەگەیەنێت (هەتا بکرێت پەنا بۆ کارتی لەو جۆرە نەبەین باشە، چوونکە نە بارودۆخی عێراق، نە هاوکێشەکان، نە وەزعی ناوخۆی هەرێمی کوردستان بۆ ئەوە لەبار نییە ئەو هەڵوێستە بەرامبەر بەغداد وەربگیرێت).
لایەنگرانی ئەم دیتنە جیا لەپاساو هێنانەوەی نالەباریی بارودۆخی سیاسیی و رێگرییکردن لە نانەوەی قەیرانی سەخت و قووڵتر رایدەگەیەنن پێشتر ئەم رێگە و ئەگەرە لەلایەن چەندین گروپ و پارتی دیکەوە تاقیکراوەتەوە و هیچ لە بارودۆخ نەگۆڕاوە جگە لە چوونە پەڕاوێزی ویستی ئەو لایەنانەی بەهەر هۆیەک بووە بایکۆتی حکوومەتیان کردووە، بۆیەکا پاش ماوەیەک ناچاربوون هەوڵی گەڕانەوە بۆ نێو حکوومەت و رێگەی بەشداریی لە عەمەلییەی سیاسیی عێراق بگرنەوە بەر، بەڵام ئەوەی خاوەنانی ئەم روانگەیە پەییان پێنەبردووە: سەیرکردنی سەنگ و قەبارەی راستەقینەی ئەو لایەن و پێکهاتانەیە لە حکوومەت پاشەکەشەیان کردووە یان دەیکەن، لەبەرئەوە غەدرێکی گەورەیە کردەی بایکۆتی کورد بە بایکۆتی حزبی فەزیلە یان رەوتی سەدر بەراوورد بکرێت، چوونکە یەکەمیان نوێنەرایەتی نەتەوەیەک دەکات و دووەمیان دەمڕاستی بەشێکی کەمی پەیڕەوکارانی ئاینزایەکە، کورد نەتەوەیەکە و پشت ئەستوورە بەهێزی لەبن نەهاتووی گەلێک نەک وەک ئەوەی لینین وەسپی دەکات (شمشێری مقەبا)ی بەدەستەوە بێت. لە بەرامبەر دیتنی لایەنگرانی مانەوەی کورد لە چوارچێوەی حکوومەتی مالیکی دژە بۆچوونێک هەیە پێیوایە، کورد دەرگیری کێشەی گەورە بووەتەوە لەلایەن حکوومەتی ناوبراوەوە کە خەریکە دەسمایەی دەستی دەدۆڕێنێت و زۆر بەربەستی گەورە لەبەردەم کوردن، پێویستی ئەوە دەهێننە پێشەوە لایەنی کوردیی لەم دوا دواییەدا هەڵوێست وەربگرێت و راستەوخۆ بڕیاری کشانەوە لەو حکوومەتە بدات.

(د.مەحمود عوسمان) بە رۆژنامەی (الزمان)ی وتووە (ئەگەر ئەو وتوێژانەی نوری مالیکی لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی دا لەو بارەیەوە ئەنجامی دەدات شکست بهێنن، دوور نییە هاوپەیمانی کوردستان بکشێتەوە لە حکوومەتەکەی مالیکی و بەوەش ئەو حکوومەتە رێژەی دەستووریی خۆی لە دەست دەدات). لە بەردەوامیی ئەم کێشانە و دەنگدانەوەی لە میدیا جیهانییەکاندا، رۆژنامەی (لۆس ئەنجلۆس تایمز) لە سەرەتای ئەم مانگەدا دەربارەی هەڵوێستی لایەنی کورد بڵاوی کردووەتەوە: (لەم چەند هەفتەیەی رابردوودا لەلایەن هاوپەیمانیی کوردستان و ئەنجوومەنی باڵای ئیسلامیی و هەندێک هێزی ترەوە هەڕەشە لە مالیکی کراوە کە متمانەی لێبسەنرێتەوە و لە بەرامبەریشدا باسی”عادل عەبدولمەهدی”یان کردووە حکوومەتێکی نوێ پێکبهێنێ). بڕیاری دروست وایە ئەگەر پرسی گرێبەستە نەوتییەکانی حکوومەتی هەرێم چارەسەری بۆ نەدۆزرایەوە و ماددەی سەدوچل لەم گێژاوەدا راگیرا و گەمە بە دۆزی دەرماڵەی هێزی پێشمەرگە کرا (لێ رێژەی 17% بودجەی کوردستان پەسەند کراوە) کورد لە حکوومەتی نوری مالیکی بکشێتەوە و بۆ یەکەمجار عسیانێکی مەدەنی ئەنجام بدات و بە دیوێکی تریشدا قورسایی و کارایی خۆی وەک هێزێکی خاوەن توانا بسەلمێنێت. ئەمڕۆ کورد ئەو یاخیبوونە نیشان نەدا، سبەینێ بە تۆبزیی دەیخەنە دەرەوەی گەمەی سیاسیی لە عێراقی داهاتوودا.

چاپتەری سێهەم
ئایا دۆزی کورد هاتۆتەوە سەرەتای رێگا؟
دەربارەی گرژییەکانی ئەم دواییەی نێوان کورد و عەرەبی عێراقی

لە ماوەی ئەم چەند مانگەی دواییدا رەوشی سیاسیی عێراق بەرەو قۆناغێکی نوێ هەنگاوی ناوە، لەنێو هەگبەی ئەم قۆناغە نوێیەدا کۆمەڵێک هاوکێشەی سیاسیی نوێش هەن، یەکێک لەوانە گوشاری لایەنەکانی عەرەبی عێراق و کابینەکەی (نوری مالیکی)یە بۆ سەر کورد و ئەزموونی خۆبەڕێوەبەری کوردستان، ئەم گوشارە هەمەلایەن و فرە ئاڕاستەیە بە ئەندازەیەکە دەخوازێت هەموو دەستکەوتەکانی کورد وردوخاش بکات و بارودۆخی سیاسیی بە فۆرمێک دابڕێژێتەوە کورد بباتەوە سەرەتای رێگا، واتە دیسان پاشەکشە بە هەموو پێشکەوتنانە بکات لە بارودۆخی کورددا روویانداوە!.
هەندێک لەلایەنە عەرەبییەکانی عێراق جەخت لەوە دەکەنەوە ئەوەی کوردی گەیاندە ترۆپکی دەسەڵات لە عێراقی دوای سەدام حسێندا پەیوەندیی هەیە بە ناجێگیریی ئاسایش و رەوشی نالەباری ئەو کاتی عێراقەوە نەک هۆکارێکی تر، بۆیە ئێستا وەختێک دەوڵەتی عێراق بەهێز دەبێتەوە و لە هەمووی گرنگتریش خەریکە بەسەر گروپە چەکدار و تیرۆرستییەکاندا زاڵ دەبێت، دەبێت هاوکێشەکە بە جۆرێکی دیکە هاوسەنگ بکرێتەوە، بۆ ئەم کارەش لایەنە شۆڤێنییەکانی ناو عێراق بە هاوکاریی دەوڵەتانی هەرێمیی و چاوپۆشیی ئەمەریکییەکان دەیانەوێ کورد بخەنە ئەودیوی گەمەکە و هاوکێشەیەکی نوێ بهێننە ئاراوە کورد لاوازترین ئەدا و رۆڵی هەبێت لەنێویدا. ئەم چەند مانگە نوری مالیکی، باڵاترین ئۆرگان و دەسەڵاتی سیاسیی عێراقی بۆ ئەو مەبەسەتە تەرخان کردووە، تا لایەنی کوردیی لاواز و پەڕاوێز بخات، ئەمەش لە رێگەی ئەو کۆسپ و تەگەرانەی بەردەوام دەیانخاتە بەردەم ویستەکانی کورد تاکوو دەگات بە ئەنجامدانی چەندین رێککەوتنی ژێر بە ژێر لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەیی لە دژی دۆزی هەڵکشاوی کورد.

ماددەی 24 سەرەتای دەرکەوتنی کودەتایەکی سیاسیی دژی کورد
لەرۆژی بیست و دووی تەمووزی رابردوو، ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بە سەرۆکایەتی (مەحمود مەشهەدانی) سەرۆکی ئەنجوومەنەکە، دوای بایکۆتکردنی فراکسیۆنی کوردیی، بڕیاری 24ی پەسەند کرد، ئەم بڕیارە وێڕای ئەوەی ناوەڕۆکەکەی دژی خواستە سیاسییەکانی کوردە لە عێراقدا، لە هەمان کاتدا بە جۆرێک لە جۆرەکان وەک جێگرەوە و ئەڵتەرناتیڤی ماددەی140 دەستووری عێراقی خۆی دەرخست، سەیرتر لە هەموو ئەوانە لەماوەیەکی ئێجگار کەمدا و بە شێوەیەکی جادوویی هاوپەیمانە ستراتیژیک و سیاسییەکانی لایەنی کوردیی، چوونە ریزی نەیارانی سیاسیی مافەکانی کورد و بوونە داینەمۆی دەرچوواندن و سەرپێکەوتنی ئەو بڕیارە کە سەد دەر سەد بۆ دژایەتیکردنی کورد و دابڕینی شاری کەرکوک لە کوردستان فۆرمۆڵە و پێشنیار کراوە. بەشێک لە چاودێرانی سیاسیی پێیانوایە هاتنی ئەردۆگان بۆ عێراق و کۆبوونەوەی لەگەڵ نوری مالیکی سەرۆک وەزیرانی عێراقدا بووە هۆی ئەوەی لە ماوەیەکی کەمی دوای سەردانەکەی ئەردۆگان، ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق ئەو بڕیار و هەڵوێستە وەربگرێت، هەروەک پرۆفیسۆر (یوست هیلتەرمان) دەڵێت “گەڕانەوەی کەرکوک بۆ سەر هەرێمی کوردستان هێڵی سوورە بۆ تورکیا. لەبەرئەوە تورکیا بەرهەڵستیی دەکات ئەگەر بەشێوەیەکی راستەوخۆش نەبێت ئەوا لە رێی دۆستەکانییەوە لە عێراقدا ئەو هەڵوێستەی پیادە دەکات”.

بۆیە زۆربەی لێکدانەوەکان بۆ ئەوە دەچن رۆڵی تورکیا لە گەڵاڵەکردنی ماددەی 24دا گرنگترین و کاریگەرترین رۆڵە، بەبێ ئەوەی هاشا لەوە بکرێت هەستی شۆڤێنێتی بەشێکی زۆر لە سەرکردە و کاربەدەستەکانی عەرەبی عێراقی هەمان رۆڵیان گێڕاوە. بەڵام هەر لەپابەند بەم کێشەوە، هەندێک لەچاودێران لە شرۆڤەکردنی ئەو واقیعەی هاتۆتە پێشەوە، وایدەبینن سەرقاڵیی سەرکردایەتی سیاسیی کورد بە هەندێک کێشە وبابەتی ترەوە لە چەشنی قانوونی نەوت و سەرچاوە سروشتییەکان و کێشەی ئاڵا بوونە فاکتۆری لە بیرکردنی دۆزێکی هەرە گرنگی وەک جێبەجێکردنی ماددەی 140 دەستووری عێراقی پەیوەست بە ناوچەکانی کێشە لەسەربوو، بەڵام رای پێچەوانە و بەرامبەر پێیوایە هەر لە سەرەتاوە نیاز و نیەتی لایەنەکانی عەرەبی عێراقی دیاربووە دەربارەی ناوەڕۆکی ئەو ماددەیە، بۆیە پێویست بوو لایەنی کوردیی چاوەڕوانی دەستی عەرەبی نەکردبا و دەبوو لە رێگەی هەنگاوی عەمەلی و بە پاڵپشتیی جەماوەری گەل بڕیارێکی یەکلایەنەی دەربارەی چارەنووسی کەرکوک بدابایە، چون عەرەبەکانی عێراق لە رێگەی یاریکردن بە کات و خۆدزینەوە لە پراکتیزەی ماددەی 140 هەڵوێستیان هەمیشە روون و ئاشکرا بووە.
جگە لەوانەش بێدەنگیی و تەماشاکردنی خودی ئەمەریکا و خۆدزینەوەیان لە چارەسەرکردنی ئەو کێشەیە و بەجێهێشتنی بۆ رای خودی عێراقییەکان بە شێوەیەک لە شێوەکان جێگەی گومان و تێڕامانە و رەنگە ئەوە بسەلمێنێت پلان و کودەتایەکی هەمەلایەنەی سیاسیی هەیە لە دژی کورد کە زیاد لە لایەنێک و دەوڵەتێک رۆڵی تێدا دەگێڕن هەر لە تورکیا و دەوڵەتە عەرەبییە سووننەکانەوە تا دەگات بە ئەمەریکا و ئێران. ئەوەتا رۆژنامەی (ئەلزەمان)ی عێراقی پوختەی راپۆرتێکی بڵاوکردۆتەوە لە رێگەی زانیاریی هەندێک سەرچاوەی ئەمنیی ناو عێراقەوە: کۆماری ئیسلامی ئێران لە رێگەی لایەنە شیعەکانی ناو عێراقەوە لە خۆ ئامادەکردندایە بۆ قۆناغی دوای دەسەڵاتدارێتی تاڵەبانی و کارکردن بۆ لاوازکردنی پێگەی کورد لە عێراقدا تا ئەوانیش بە دەردی پێشووی سووننەکان بچن. بۆیە لە کورتترین دەربڕیندا ماددەی بیست و چوار و کودەتاکەی تەمووزی رابردوو جیا لەوەی هەڵوێستی شۆڤێنیانەی عەرەبی عێراقی دووپاتکردەوە، لە هەمان کاتدا پێی نیشانداین پیلانێکی نهێنیی ناوچەیی هەیە لە دژی کورد و ئەو پێشکەوتنانەی لە مافەکانی کورددا لەم چەند ساڵەی دواییدا روویانداوە.
تەنگژەی خانەقین و سەرقاڵکردنی کورد بە کێشەی لاوەکییەوە
هەر چەند رۆژێکی کەم دوای کودەتاکەی بیست و دووی تەمووزی رابردوو، سوپای نوێی عێراق بەشێوەیەکی بەعس ئاسا هەڵیانکوتایە سەر ناوچەکانی قەرەتەپە و خانەقین، ئەم لەشکرکێشییەی سوپای عێراق دیسان تەنگژەیەکی نوێی دروستکردووە لە نێوان کورد و حکوومەتی بەغداددا، بە تایبەت لە شارۆچکەی خانەقین ئەم تەنگژەیە چۆتە سەر لێواری تەقینەوە و رەنگبێ ئەم کێشە و بارگرژییە زۆر لەوە زیاتر بخایەنێت و درێژە بکێشێت وەک ئەوەی لە سەرەتاوە بیری لێدەکرایەوە، چوونکە بە بڕوای زۆربەی سیاسەتمەدار و چاودێران ئەم تەنگژەیەش دەستێکی دەرەکیی دەیجووڵێنێت. د.مەحمود عوسمان، ئەندامی لیستی هاوپەیمانی کوردستان لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بڕوای وایە “ئێران دەستێکی باڵای هەیە لە کێشەی ئەم دواییەی خانەقیندا”. بۆ ئەو مەبەستە شیعەی باڵادەستی عێراق بە بیانووی ئەوەی دەسەڵاتی سیاسیی و سەربازیی کورد تەنیا چوارچێوەی هێڵی شین “هێڵی دژە فڕینی پێشوو” دەگرێتەوە، دەیەوێت دەست بەسەر هەموو ئەو ناوچانە کوردییانەدا بگرێت کە سەبارەت بە ژیانی ئابووری و سیاسیی داهاتووی کوردستان بایەخدارن و دەکرێت پشتییان پێببەسترێت.

هەرچی لایەنی کوردییە هەڵوێستێکی وا روونی نییە ئەوە بسەلمێنێت ملنادات بەو داخوازییانەی نوری مالیکی و سوپای نوێی عێراق، چوونکە ئەوەی دەبیسترێت و لە زاری چەند سەرچاوەیەکی عێراقییەوە ئاشکرا کراوە ئەوەیە: لایەنی کوردیی رەزامەندیی خۆی نیشانداوە بۆ پاشەکشەپێکردنی هێزەکانی پێشمەرگە لە خانەقین، هەرچەندە بەشێکی بەرچاو لە سەرکردە سەربازیی و ئیداریی و سیاسییەکانی کوردستان ئەوە رەتدەکەنەوە بڕیاری پاشەکشەی هێزی پێشمەرگەیان دابێت و سەرۆکی هەرێمیش ئەوەی راگەیاند: ئەگەر کورد بە هێڵی شین رازی بووایە ئەوە سەدام حسێن زۆر مەمنوونی کورد دەبوو، ئیدی چۆن تازە کورد بەوە قایل دەبێت؟. بەڵام لە باری واقعییەوە هێشتا تەنگژەکە درێژەی هەیە و لایەنی کوردییش بەردەوام گۆڕان بەسەر گووتار و هەڵوێستیدا دێت و نەگەیشتۆتە رایەکی کۆنکرێت و جێگیر. بەڵام لە بەرامبەردا شیعەکان وەک بزوێنەری حکوومەتی نوێی عێراقی سوورن لەسەر ئەوەی دەبێت هێزی پێشمەرگە خانەقین چۆڵ بکات!.
ئەم بۆچوونە لە لێدوانی زۆربەی بەرپرسانی سیاسیی و سەربازیی عەرەبیی عێراقیدا جەختی لێکراوەتەوە، بۆ نموونە (جەلالەدین ئەلسەغیر) ئەندامی لیستی ئیئتلافی یەکگرتووی شیعە لە پەرلەمانی عێراق، بۆ ئاژانسی هەواڵی نیوزماتیک رایدەگەیەنێت “هێزە ئەمنییەکانی عێراق لە بنەڕەتدا نەچوونەتە ناو خانەقینەوە تاکوو لێی پاشەکشە بکەن، ئەستەمە هێزە حکومییەکانی عێراق مامەڵە لەگەڵ هێزی پێشمەرگەدا بکەن، چوونکە لە بنەڕەتدا بوونی ئەو هێزانە سروشتیی نییە و خانەقین بەشێک نییە لە سنووری هەرێمی کوردستانی عێراق”. بەڵام من وەک خۆم لەو باوەڕەدام دروستکردنی تەنگژەی خانەقین و گەورەکردنی ئەم دۆزە جیا لەوەی بچووککردنەوە و بەرتەسککردنەوەی دەسەڵاتی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و لایەنی کوردییە، لە هەمان کاتدا سەرقاڵکردنی کوردە بە کێشەکەیەوە بۆ لە بیربردنەوەی کێشەیەکی گەورەتر و گرنگتر کەئەویش پرسی ماددەی 140 و ماددە جێگرەوەکەیەتی “24”. بەهەر شێوەیەکیش بێت تەنگژەی خانەقین چیتر نییە جگە لە هەوڵێکی تر بۆ بردنەوەی دۆزی کورد بۆ سەرەتای رێگا.

حکوومەتی عێراق بەرەو کام ئاقار دەڕوات؟
هەموو چاوەڕێی ئەوە بووین لە دوای کەوتنی بتەکەی سەدام حسێن لە ساحەی فیردەوسی بەغداد و رووخانی بەعسەوە ئیدی دیموکراسیی رووبکاتە عێراق، هەموو عێراقییەکان خوازیاربوون کۆتایی بە عەهدی دیکتاتۆریی و دەوڵەتی ناوەندیی و تاکڕەویی بێت، کەچی هەر لەگەڵ جێگیربوونی باری ئاسایش لە عێراقی دوای سەدام و سەرپێکەوتنی حکوومەتی بەغدا خەریکە دەسەڵاتدارانی نوێی ئەم وڵاتە رێی هەمان خەرەندی بەعس دەگرنەوە بەر و بە هەمان جۆر سەرقاڵی وێنەکێشانی عێراقێکی نوێی مەرکەزیی و تاک سەرکردە و تاک بڕیارن، ئەم هەنگاوەش لە زەوتکردنی مافەکانی کوردەوە رێچکەی بەستووە. هەر ئەم هۆکارەشە کوردەکان لە سیاسەتی چەک کڕینی حکوومەتی عێراقی دەترسێنێ و وا دەکات کورد داوا بکات ئەو چەک کڕین و بەهێزکردنەی سوپا لە ئاستێکی دیاریکراو و سنوورداردا بێت. ئەوەتا لە دانیشتنی رۆژی 8-9-2008دا (عەدنان موفتی) سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان رایگەیاند “داوا لە ئەمەریکا و وڵاتە زلهێزەکانی دنیا دەکەین بە تایبەت ئەمەریکا کە ئێستا خەریکی مۆرکردنی رێککەوتنێکە لەگەڵ عێراق، بەمەبەستی فرۆشتنی چەکی جەنگیی بە عێراق، بە مەرج بیفرۆشن پێی بۆ ئەوەی نەبێتە هۆی هەڕەشە و عێراق نەتوانێت هەڕەشە لە کورد بکات بەهۆی ئەو فڕۆکە جەنگییانەوە”.
ئەم لێدوانەی سەرۆکی پەرلەمانی کوردیی دەرخەری راستییەکەی تاڵە سەبارەت بە عێراق و ئەوە دەسەلمێنێت تا دێت ئەو وڵاتە دەرگاکانی دیموکراسیی لەسەر خۆی دادەخات و لە دەسەڵاتێکی تۆتالیتاریی مەزهەبی نزیک دەکەوێتەوە. هەروەک (دانیاڵ پایپس)ی رۆژنامەنووس تێبینی کردبوو بەوەی دەڵێ “من گەشبین نیم بەوەی عێراق بەرەو دیموکراسییەت هەنگاوی هەڵگرتبێت، بە تەواویی پێشبینی ئەوە دەکەم عێراق بەرەو تاکڕەویی بگەڕێتەوە”. بەڵام ئایا لەعێراقێکی تاکڕەو و دیکتاتۆریی کە بە رۆژی رووناک کودەتا دژی مافی کورد بەرپا دەکات دۆزی کورد رووی لەکوێیە و دەگاتە کوێ؟ بە داخەوە دەبێت ئەو راستییە تاڵە بدرکێنین بەو هەنگاوانەی ئێستا حکوومەتی بەغدا دەینێت، دۆزی کورد پاشەکشە دەکاتەوە بۆ سەرەتای رێگا.

چاپتەری چوارەم
مالیکی دەیەوێت مێژوو دووبارە بکاتەوە
دەربارەی هەوڵەکانی مالیکی بۆ سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی عێراقێکی ناوەندیی

لە ماوەی ئەم یەک دوو ساڵەی دواییدا لە نزیکەوە ئاشنابووین بە چەند هەوڵێکی “نوری مالیکی” سەرۆک وەزیرانی عێراق، کە بۆنی ئەوەیان لێدەهات، دەیەوێت جارێکی تر عێراق بەرێتەوە بۆ دۆخی دەسەڵاتێکی ناوەندیی تاکلایەن و تاک بڕیار. کورد زۆرترین زیانی ئەم سیاسەتانەی “مالیکی” بەرکەوتووە و هەموو هەنگاوێکی حکوومەتی عێراقی رووەو ناوەندێتی، هەنگاوێکیش پاشەکشەی کردووە بە دەستکەوتەکانی کورد لە باشووری وڵاتەکەیدا. لە ماوەی سەرۆکایەتی “مالیکی”دا ئەم یارییە سیاسییە چەندین جار دووبارە بۆتەوە، هەر لە کۆسپ و تەگەرە دروستکردن بۆ ماددەی سەدوچل تا دەگاتە هەوڵی لێبڕین لە بەشە داهاتی کوردستان لە بوودجەی عێراق. هەر لە لەمپەردانان بۆ گرێبەستە پێترۆڵییەکانی هەرێم تاکوو دەگات بە ئابڵوقەدان و هەوڵی داگیرکردنەوەی چەند ناوچەیەکی تازە ئازادکراوی کوردستان “شاری خانەقین و قەرەتەپە بە نموونە”. هەر لە دروستکردنی ئەنجوومەنەکانی ئیسنادەوە کە تازەترینیانە تاکوو دەگات بە هەوڵدان بۆ دەستکارییکردن و هەموارکردنەوەی دەستووری هەمیشەیی عێراق بە تایبەت بۆ لێقرتاندن لە دەستکەوت و پێشڕەوییەکانی کورد لە چوارچێوەی عێراقدا.

بێگومان لە سەرەتای پرۆسەی رووخاندنی رژێمی بەعسەوە، لەبەر فاکتۆری بەهێزیی کورد و پەرش و بڵاویی هێزە عەرەبییەکان و گیرۆدەبوونی هێزەکانی هاوپەیمانان و حکوومەتی عێراق بە رووبەڕووبوونەوەی تیرۆر و مانۆڕی خۆتەقاندنەوە، کورد توانی بەشێکی گرنگ و بەرچاو لە خواستە سیاسییەکانی لە رێگەی دەستوورەوە شەرعییەت پێبدات، توانی هەندێ دەستکەوت و پێشڕەویی سیاسیی بکات کە لە مێژووی کوردی ئەم پارچە داگیرکراوەدا رووداوێکی ناوازە و کەموێنە بووە و یەکەمین جاریش بووە کورد بتوانێت ئەو هەموو بەندە دەستوورییە بۆ زامنکردنی قەوارەکەی دەستەبەر بکات. بە داخەوە هێزە کوردییەکان لە قۆناغێکدا وەستان و نەیانتوانی زیاتر دۆزی کورد بەرنە پێشەوە، بەهۆی ئەوەی قورسایی خۆیان خستەسەر پێکهێنانەوەی پێکهاتە ناکۆکەکانی عەرەبیی عێراقی و بنیاتنانەوەی عێراق، بەبێ ئەوەی بیر لەوە بکرێتەوە هەموو بەهێزکردنەوەیەکی ناوەند لەسەر حیسابی لاوازکردنی هەرێم دەبێت.
کورد دەیتوانی لە ساتەوەختی خۆیدا و لەکاتی لاوازیی دەوڵەتی عێراق و لەرزۆکیی هێزە عەرەبییەکانی گۆڕەپانی سیاسەت لە عێراق “بە تایبەت شیعەکان”، مەرج و گرەنتی زیاتر دابنێت بۆ پاراستنی ئەزموونی باشوور، چوونکە لە مێژووی عێراقدا بە ئەزموون ئەوە سەلماوە حکوومەتەکانی عێراق لە ژێر باری ناچاریی و فشاردا دانیان بە هەندێک نیمچە مافی کورددا ناوە و هیچی تر!، بۆیە دەبوو سیاسەتمەدارانی کورد پێش هەر شتێک ئەو راستییە رەها و مێژووییەیان لەبەرچاو بگرتبایە. بەهەرحاڵ ئەوەی ئەمڕۆ لە شانۆی رامیاریی عێراقدا بەرجەستە دەکرێت، هەوڵی جیددی هەندێک لایەنی عەرەبیی و خودی سەرۆک وەزیرانە بۆ گێڕانەوەی سیستمی سیاسیی عێراق رووەو سیستمێکی تۆتالیتار و تاکڕەهەند، هەروەها بۆ بچووککردنەوەی دەستکەوتەکانی کورد لە رێگەی پێداچوونەوە و چاوپێداخشاندنەوە بە دەستووری هەمیشەیی عێراقدا. لەم نێوەندەدا نوری مالیکی بە وزە و قورساییەکی سیاسیی و تەنانەت سەربازیی زۆرە دەیەوێت ئەو خەونانە بکاتە واقیع، ئەو رێگەی لەیەک جودای گرتووەتە بەر بۆ هێنانەدی ئەو مەبەستە شۆڤێنیی و مەزهەبگەراییە.

عێراق رووەو سیستمێکی ناوەندیی و داخراو
نوری مالیکی ڤوکۆسی کردۆتە سەر بنیاتنانەوەی عێراقێکی ناوەندیی. مێژوو سەلماندی ئاکام و سەرئەنجامی زۆربەی دەوڵەتە ناوەندییەکان لە کۆمەڵگە فرە نەتەوە و کولتوورەکاندا جگە لە ستەمکاریی هیچی تر نەبووە، لە واقیعی عێراقیشدا گەلانی ئەم وڵاتە بە خوێن و ئەزموون تاقیکردنەوەیان لەسەر ئەم سیستمە هەیە، کە نەک هەر ناتوانێت کۆمەڵگەیەکی رەفاه و سەقامگیر بەرهەم بهێنێت، بەپێچەوانەوە مێژوویەکی خوێناویی و پڕ کارەساتی مرۆیی خولقاندووە. “مالیکی” بەچاو نووقاندن و خۆلادان لە ئەزموون و چارەنووسی تراژیدیی رژێمی تاکڕەهەند و ناوەندیی لە عێراقدا، دیسان هەمان خولیای سەدام لە کەللەی داوە و دەیەوێت ئەو دەوڵەتە ناوەندییە زیندوو بکاتەوە. هەڵبەتە مالیکی نوێنەرایەتیی زۆرینەیەکی شیعە مەزهەب دەکات،ـ بەدەر لە ئارەزووە کەسییەکانی خۆی، ئەکتەرێکە ئەدای جیهانبینییەکی مەزهەبگەرایی دەکات و خواستی بە ئێرانکردنی عێراقی کردۆتە رۆژەڤی سیاسیی، یان بە واتایەکی تر نوێنەرایەتی ئەو مەیلە دەکات دەیەوێ عێراق لە دەستی ئەمەریکا بسەنێتەوە و رادەستی کۆماری ئیسلامی ئێرانی بکات.
بە بڕوای “دێڤید فلیپیس”ی توێژەری رامیاریی لە زانستگای کۆلۆمبیا “کێشەی عێراق هەمیشە زۆریی ئەو دەسەڵاتانە بووە بەغداد هەیبووە، تەنیا رێگەش بۆ مانەوەی عێراق بە یەکپارچەیی لە رێگەی کەمبوونەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندیی بەغدادەوەیە، جا هەر بۆیە نابێت مالیکی هەمان ئەو هەڵەیەی پێشوو دووبارە بکاتەوە”. لە باری واقیعیشەوە کێشەی عێراق تاکو ئێستا بەش بەشکردنی دەسەڵاتەکان نەبووە بەسەر ناوەند و هەرێمەکاندا، هێندەی زادەی ئەو دەسەڵاتە زۆر و زەبەندانە بووە حکوومەتی ناوەندیی هەیبووە، کەوابوو ئەوەی لە عێراقدا کێشەی قووڵ و برینی ساڕێژنەکراوی بە دوای خۆیدا هێناوە، تەسککردنەوەی پانتایی دەسەڵاتەکان بووە، نەک ئەوەی ئەمڕۆ بەشێک لە هێزە عێراقییەکان لە نەبوونی دەسەڵاتێکی بەهێزی ناوەندییدا دەیبیننەوە. لایەنی کوردیی هەمیشە ترسی هەبووە و هەیە لە بەهێزبوونەوەی ناوەند چوونکە دڵنیایە ئەم بەهێزکردنەوەی ناوەند لە یەکێک لە رەهەندەکانیدا بریتییە لە لاوازکردنی هەرێمەکان، یان با بڵێین لەسەر حیسابی لاوازکردنی هەرێمی کوردستانە.
هەروەک “ئێدوارد گیبسن” روونیدەکاتەوە “نیگەرانییەکە لە بوونی حکوومەتێکی مەرکەزیی بەهێزدا نییە، لەبەرئەوەی زۆرجار لە فیدرالیزمیشدا حکوومەتێکی مەرکەزیی بەهێز هەیە، بەڵام نیگەرانییەکە لەوەدایە کە حکوومەتی مەرکەزیی هەوڵی پێشێلکردنی بنەماکانی فیدراڵیزم و سەرکوتکردنی ئۆتۆنۆمی هەرێمەکان بدات”. دروست نیگەرانیی کورد لەو سۆنگەیەوە دەستپێدەکات “گیبسن” بۆی چووە، چوونکە زۆربەی کاربەدەستانی عێراقی و لایەنگرانی عێراقێکی ناوەندیی لەم بارودۆخە دیفاکتۆیەی کورد رازی نین و هەندێکیان پێیانوایە کورد بووەتە هۆکاری لاوازکردنی دەسەڵاتی بەغداد، هەر ئەم تێگەیشتنەشە وەها لە سەرکردە کوردەکان دەکات بە تووندی بەرپەرچی عێراقێکی ناوەندیی بدەنەوە و بە مەترسیی لەسەر کورد لەقەڵەمی بدەن.

“د.بەرهەم ساڵح”ی سیاسەتمەداری پرۆعێراقی کورد، نیگەرانییەکانی کورد بەم شێوەیە دەردەبڕێت “یەکێتی عێراق بە توندوتیژیی و خۆسەپاندن و کۆکردنەوەی دەسەڵاتەکان بە دەستی یەک ناوەند و یەک دەستە یاخۆ یەک هێز نابێت، سەدام حسێن بەرجەستەی هەرە گەورەی ئەو دۆخەیە”. ئەم رایەی “ساڵح” تا راددەیەک پوختەکراوی بیروڕای گشتیی و فەرمیی کوردیشە لەمەڕ هەوڵەکانی مالیکی لە پێناو بەهێزکردنەوەی ناوەند. “د.سەعدی بەرزنجی” ئەندامی کوردی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق رایەکی نزیکی لە بۆچوونەکەی “ساڵح”ی هەیە و پێیوایە “دەسەڵاتی رژێمی بەعس و سەدام لە ناوەند بەهێز بوو، بەڵام ئایا حکوومەتەکەی بەهێز بوو؟ بێگومان نەخێر. چوونکە هێزی دەوڵەت لە خزمەتکردتی خەڵک و پاراستنی مافەکانی هاووڵاتیاندایە”.
پرسیاری سەرەکی و جەوهەریی هەرە گرنگ لێرەدا خۆی لەوەدا دەبینێتەوە: ئایا کورد بە چ رێگە و میکانیزمێک رووبەڕووی ئەو سیاسەتە نوێیەی نوری مالیکی و کاربەدەستانی عێراقی دەبێتەوە؟. هەتا ئێستا دیار نییە کورد چۆن هەڵوێست وەردەگرێت، تەنیا ئەوە دیارە سەرکردە کوردەکان ناڕەزایەتی خۆیانیان لەمەڕ ئەو سیاسەتەی مالیکی نیشانداوە، بۆ پووچەڵکردنەوە و شکست پێهێنانی هێشتا هیچ رووناکییەک لە ئاسۆدا نابینین. بە تایبەت لەو دۆخەدا کە هەندێک لە کارناسان و شارەزایان لەو بڕوایەدان سیاسەتی نوێی “باراک ئۆباما” دەبێتە یارمەتیدەری بیرۆکەی بەهێزکردنەوەی عێراقێکی ناوەندیی. لەو رووەوە رۆژنامەی “ستارس ئاند سترایپ” لە راپۆرتێکدا بە وردیی تیشک دەخاتە سەر ئەوەی “جێبەجێکردنی پلان و بەرنامەکەی ئۆباما لە عێراق رێگا بۆ دروستبوونەوەی دیکتاتۆرییەتێک خۆشدەکات هاو وێنەی دیکتاتۆرییەتی سەدام حسێن دەبێت کە بۆ ماوەی سی ساڵێک پیادەی کرد”. بە کورتی هەڵمەتێکی بەهێز بە پشتیوانیی هێزەکانی دەرەوە و بارودۆخی نوێی جیهان و ناوچەکە و عێراق، بۆ بەهێزکردنەوەی عێراقێکی ناوەندیی لە ئارادایە، پریشکی یەکەمی ئاگری ئەم عێراقە ناوەندییە، کورد دەسووتێنێت! کورد چۆن خۆی ئامادە کردووە و ئامادە دەکات؟ جارێ هیچ دیار نییە!.

پێداچوونەوە بە دەستووری هەمیشەییدا
مالیکی و کاستەکەی ئەوە رادەگەیەنن کاتی ئەوە هاتۆتە پێشەوە، گۆڕانکاریی لە دەستووری هەمیشەیی عێراقدا ئەنجام بدرێت، گۆڕانکارییەک بتوانێت زۆر ناوەڕۆک و بەند و ماددەی لە یەک جیا بگۆڕێت و بەپێی هاوسەنگیی و دۆخی نوێی سیاسیی وڵاتەکە بنووسرێنەوە. “نوری مالیکی” سەرۆک وەزیرانی عێراق لە لێدوانیکدا رایگەیاند “دەستوور لە کەشوهەوایەکی ئازار و ترسدا نووسراوەتەوە و روانینی تێدایە بۆ ئایندە، ئەمەش زۆر ئاساییە. لەبەرئەوە پێویستیمان بە پێداچوونەوەی دەستوور هەیە”. ئەم لێدوانەی سەرۆکوەزیران لێکدانەوەی جیا جیا هەڵدەگرێت، یەکێک لەو شرۆڤانە ئەوە ئاشکرا دەکات، ئەوان “هێزە عێراقییەکان” لە ژێر بارێکی ناهەمواری ئەمنیی و لەسایەی نائارامیی ئەوکاتی عێراقەوە رازیبوون دەستوور بەو فۆرمە بنووسرێتەوە و گەڵاڵە بکرێت، ئەگینا هیچ کات ئامادەنەبوون دەستوورێکی لەو رەنگە، بۆ عێراق و سیستمی بەڕێوەبردنی ئەو وڵاتە قبوڵ بکەن. نووسەر و توێژەری سیاسیی کورد “فەرید ئەسەسەرد” لە لێکدانەوە و شرۆڤەی ئەو لێدوانەی “مالیکی”دا دەگاتە بڕوای ئەوەی “مالیکی” مەبەستی راستەقینەی لە پێداچوونەوە بە دەستووری هەمیشەیی عێراقدا کەمکرنەوەی دەسەڵاتی هەرێمەکان و پتەوکردنی ناوەندە لە رێگەی ماددەیەک یان چەند ماددەیەکی دەستوورییەوە.
“ئەسەسەرد” لەو رووەوە دەنووسێت “قسەکانی مالیکی شتێکی وایان لێهەڵدەکڕێنرێت ئەوەی لە عێراقدا هەیە فیدرالیزم نییە، گوایە لە سۆنگەی ئەمەوە رەوشەکە پێویست بەوە دەکات بە دەستووردا بچینەوە و دەسەڵاتی هەرێمەکان کەم بکەینەوە و دەسەڵاتی ناوەند زیاد بکەین!”. ئەم هەوڵە نوێیەی سەرۆک وەزیران ئەڵقەیەکی ترە لەو زنجیرە هەوڵەی دەیدات بە مەبەستی کەمکردنەوەی سەلاحیات و سنووری دەستووریی دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان، بۆ سەرخستنی ئەجینداکەی بیری لە دەستبردن بۆ هەموارکردن یان چاوپێداخشاندنەوەی دەستوور کردۆتەوە، چوونکە ئەوکات دەتوانێت بە فۆرمێکی قانوونی و دەستووریی دەسەڵاتی هەرێمەکان کەم بکاتەوە، بەو پێیەی جیا لە هەرێمی کوردستان پێشبینی ئەوە دەکرێت هەرێمی تر لە عێراقدا دروستبن، ئێستا هەوڵێکی کارا و جیددی لە ئارادایە بۆ پێکهێنان و بە فەرمی ناسینی هەرێمی بەسرە، کە ئەم هەوڵەی بەسراییەکان لەلایەن کوردەوە پشتیوانی دەکرێت.
مالیکی ترسی ئەوەی لێنیشتووە پەیدابوون و هاتنەئارای چەند هەرێمێکی فیدراڵی لە چوارچێوەی عێراقدا دەبێتە سەرەتای دابەشبوونی وڵاتەکە، بۆیە دەیەوێت لغاوێکی دەستووریی بخاتە دەست و قاچی هەر هەرێمێک لە چوارچێوەی عێراقدا هەبێت یان دەشێ لە ئایندەدا ببێت. لایەنی کوردیی دیسان بە تووندیی رەخنەی لەم هەڵوێست و هەنگاو و دەستپێشخەرییەی سەرۆک وەزیران گرتووە، لە زاری سەرۆکی بەرزترین ناوەندی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستانەوە رەخنە و ناڕەزایەتی هەیە لەمەڕ ئەو کردەیە. لەو بارەوە “مەسعود بارزانی” سەرۆکی هەرێمی کوردستان راشکاوانە بە کەناڵی “الحرە”ی راگەیاند “بەڕێز مالیکی نابێت پێیوابێت ئەوەی بە دەستمان هێناوە سەپێندراون، چوونکە ئەوەی ئێمە مومارەسەی دەکەین لە رێگەی شەرعییەوەن. بۆیە دەڵێم هەر پاشگەزبوونەوەیەک لە دەستوور بە واتای گەڕاندنەوەی دیکتاتۆرییەتە”.

لەگەڵ ئەوەشدا سەرۆکی هەرێم روونی نەکردەوە ئەگەر لایەنی عەرەبیی سوور بوو لەسەر خواستی پێداچوونەوە بە دەستووردا، هەڵوێستی کورد چۆن و چی دەبێت، ئەو تەنیا رەخنەی لەو هەڵوێستە گرت و بیروڕای کوردی درکاند. بەڵام “فریاد رەواندزی” ئەندامی کوردی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بەرچەکرداری کورد روون دەکاتەوە و دەڵێت “کورد ئەو ڤیتۆیە بەکاردەهێنێت لە دەستووردا چەسپاوە، ئەویش ئەوەیە، ئەگەر دوو لەسەر سێی، سێ پارێزگا ئەو هەموارکردنەیان رەتکردەوە، ئەوە بڕیارەکە پووچەڵ دەبێتەوە”. ئەوەی گرنگە لێرەدا پەنجەی بۆ راکێشین ئەوەیە، دیسان عەرەبە عێراقییەکان هەمان ئەزموونی پێشان دووبارە دەکەنەوە و تەنانەت لەو دەستوورەش پەشیمان دەبنەوە خۆیان لایەنێکی سەرەکیی و کارا بوون لە نووسینەوەیدا و عێراقییەکان بە زۆرینەی دەنگ پەسەندیان کردووە، ئەوەتا مالیکی سەرەتای هەوڵێک دەخاتە گەڕ بۆ زەوتکردنی هەندێک لە مافەکانی کورد، ئەگەر سەرکەوتنیش بەدەستنەهێنێت، هیچ لەو راستییە ناگۆڕێت عەرەبەکان لە هەر هەلێکدا و لەگەڵ گۆڕانی تای تەرازوی هێزدا، چاو دەخشێننەوە بە هەموو ئەو بڕیارانەی پێشوویاندا، هەر لە دەستوورەوە تاکوو دەگات بە پێدانی ناسنامەیەکی فەرمیی بە قەوارەی دیفاکتۆی ئەمڕۆی باشووری کوردستان.

ئەنجوومەنەکانی ئیسناد
چەند مانگێکە سەرۆکی حکوومەتی عێراق، لە پەیوەندییکردندایە بە هەندێ سەرۆک خێڵ و شێخی هۆزەکان و هەندێ کۆنە جاش و دەمسپی کوردەوە، بە مەبەستی دروستکردنی ئەنجوومەنەکانی ئیسناد وەک هێزێکی تری یارمەتیدەری حکوومەت بۆ سەقامگیرکردنی زیاتری بارودۆخی ئاسایش. بەڵام لایەنی کوردیی پێیوایە ئیسناد جۆرێکی ترە لە جاشایەتی و لەسەر زاری سەرۆکی هەرێمەوە جەخت لەوە کرایەوە ئەوانەی دەچنە ریزی ئیسنادەوە خیانەتکارن و وەک جاش مامەڵەیان لە تەکدا دەکرێت. زۆریش لە شارەزایان و چاودێران وایدەبینن ئیسناد بۆ ئەو مەبەستە دروست نەکراوە نوری مالیکی و کاستەکەی لە رێی کەناڵەکانی راگەیاندنەوە ئاشکرای دەکەن و رایدەگەیەنن، بەڵکو زیاتر راکێشانی ئەو ئەنجوومەنانەیە بە لای لایەنێکی سیاسییدا نەک بە لای حکوومەتدا. کورد بە هەموو شێوەیەک دژایەتی ئیسناد دەکات و حکوومەتی هەرێمیش بە تووندی مامەڵە لەگەڵ ئەو کەسانەدا دەکات پەیوەستبوون و دەبن بەو ئەنجوومەنانەوە.
“د.کەمال کەرکوکی” جێگری سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان لە لێدوانێکیدا بە تووندیی هێرش دەکاتە سەر ئیسناد و دەڵێت “فەوجی ئیسناد هەروەک ئەو فەوجە جاشانەیە لە کاتی خۆیدا لە کارەساتی ئەنفالدا دەستیان بە خوێنی نەتەوەکەمان سوور بوو”. لای خۆشییەوە سەرۆکی هەرێم، وێڕای رەخنەگرتن و ئاشکراکردنی دژایەتی کورد لە بەرامبەر ئیسناد، جەخت لەوە دەکاتەوە ئیسناد هیچ خزمەتێک بە بارودۆخی سیاسیی عێراق ناکات و زیاتر بە فیڕۆدانی پارە و سامانی عێراق و ئیستغلالکردنی دەسەڵاتە بۆ هەڵبژاردن، هەروەک سەرۆکی هەرێم وتی “لە کەرکوک و موسڵ بۆ نانەوەی پەشێویی و فیتنە دروستکراون”. لێ ئەوەی هەندێک لە کۆنە بەعسی و کۆنە مستەشارەکانی کورد پەیوەندییان بەو ئەنجوومانەوە کردووە، بەڵام بەشێوەی گشتیی هێز و لایەنە سیاسییە کوردییەکان جەماوەری کورد ئاگادار دەکەنەوە لەوەی هەڵوێستی فەرمیی حکوومەتی هەرێم لەمەڕ ئیسناد، ئەوەیە ئەو ئەنجوومەنانە وەک فەوجی خەفیفەی پێشان چاولێدەکات و لە هیچ کەسیش نابوورێت بەو ئەنجوومانەوە پەیوەندیی بگرێت.

ئەوەی ئاشکرایە مالیکی مەبەستی لە پێکهێنانی ئەم فەوجانە جیا لە پشتگیریکرن و پاڵپشتیی خۆی و پارتەکەی، بۆ تێکدانی رەوشی شاری کەرکوک و موسڵە، هەروەها ئەمەش دەبێتە فاکتۆرێکی یارمەتیدەر بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی هەرێمی کوردستان. بێجگە لە کوردیش هەندێک لەلایەن عێراقییەکانی تر ناڕازین بە دروستکردنی ئیسناد و پێیانوایە مالیکی لەسەر حیسابی دەوڵەت خزمەت بە خۆی و تەوژمە سیاسیی و مەزهەبییەکەی دەکات. لەو رووەوە “رافز ئەلعانی” لە بەرەی تەوافق رایگەیاند “بڕیاردان لە دروستکردنی ئیسناد کارێکی ناڕاستە و تەنیا مەبەست لێی سەرنجڕاکێشان و پەلکێشکردنی عەشائیرەکانە بە لای لایەنێکی دیاریکراودا و هیچ پەیوەندییەکی بە باری ئاسایشەوە نییە، تەنیا لایەنێکی سیاسیی بڕیار لەو ئەنجوومەنانە دەدات نەک حکوومەت”. پوختەی قسە ئەوەیە ئیسناد پیلانگێڕییەکی تری مالیکی و کاستەکەیەتی لەناو حکوومەتی ئێستادا هەم بۆ هێنانەدی هەندێک مەهامی سیاسیی تایبەت بە خۆیان و هەم بۆ کەمکردنەوە لە هێزی هەرێمی کوردستان و نانەوەی پشێویی لە کەرکوک، کە ئەمڕۆ بۆ کورد ئەو شارە گرنگی و بایەخی خۆی هەیە و دەستبەرداربوون لێی کارێکی ئاسان نییە.
ئەنجامگیریی
لە پار ساڵەوە حکوومەتی نوری مالیکی چەندان کێشەی بۆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان و پێگەی کورد دروستکردووە، کە “د.مەحمود عوسمان” ئەوانەی رابردوو بەپێنج کێشە ناو دەبات و ئیسنادیش بە شەشەمین کێشەی قووڵ هەژمار دەکات. بۆیە کورد دەبێت خۆی ئامادە بکات بۆ زیادبوون و زۆرتربوونی کێشەکان نەک چارەسەربوونی ئەوانەی ئێستا!!. ئەی کەواتە پێویستە کورد چی بکات لەم هەلومەرجە نوێیەدا؟. “د.مەحمود عوسمان” دەڵێت “ئەگەر کێشەکانمان چارەسەر نەکران ئەوسا پێویستە کورد بڕیاری یەکلاکەرەوەی خۆی بدات، چوونکە ناتوانین بەم شێوەیە لە حکوومەت هاوبەش و بەردەوام بین”. بەڵام پرسیارێکی بەجێ قووت دەبێتەوە: ئایا دوای ئەم تەنگژانە و تەوابوونی کارەکانی ئەو پێنج لیژنەیەی بۆ چارەسەری کێشەکان دانراون و لە کۆتایی ئەرکەکەیاندان، کورد ناچار دەبێت هەڵوێستە “یەکلاکەرەوە” وەربگرێت یان دیسان لەم یاری مار و پەیژەیە بەردەوام دەبێت؟.
وەک خۆم ئەوەندەی دۆخەکەم خوێندبێتەوە و سەرنجی ئەزموونی کارکردنی سیاسیی کوردم دابێت بە تایبەت لەم چەند ساڵەی دواییدا، باوەڕم بەوە نییە بڕیارێکی حاسم بدات کە هیچ نەبێت لایەنە عێراقییەکان بهێنێتە پیرمام یان دوکان تا ئەمجارە ئەوان بێنە کوردستان و هەوڵبدەن کوردەکان رازی بکەن. هەموو بە هیوای ئەو هەڵوێستەین. پێش ئەوەی کات درەنگ بێت پێویستە کورد ماڵی خۆی رێکبخات بە گووتارێکی یەکگرتووی روونەوە بڕیاری کۆنکرێتی خۆی بدا، لانیکەم کورد دەتوانێت کەشی سیاسیی لە عێراق تێکبدات، لەمپەر دروست بکات لەبەردەم ویستی شیعەکانی عێراق کە دەیانەوێ کوردستان قووت بدەن و بیکەنەوە بە پارچەیەک لە عێراق وەک چۆن عێراقیان کردووە بە بەشێک لە ئێران.

چاپتەری پێنجەم
کاریگەرییە رامیاریی و ئابوورییەکانی هەناردەی نەوتی کوردستان
رۆژی یەکی حوزەیرانی 2009 لە رێورەسمێکی فەرمیدا و بە ئامادەبوونی مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان و جەلال تاڵەبانی سەرۆک کۆماری عێراق بۆ یەکەمجار لە مێژووی باشووری کوردستاندا بەشێوەیەکی فەرمی پرۆسەی هەناردەکردنی نەوتی کوردستان لە ژێر چاودێریی و سەرپەرشتیی حکوومەتی هەرێمی کوردستان راگەیەندرا و هەردوو سەرۆکی ئامادەبووش بە بەرچاوی زوومی کامێرای رۆژنامەنووسانی ناوخۆیی و دەرەکییەوە یەکەمین قفڵی ئەو هەناردەیەیان کردەوە. بەپێی زانیارییەکانیش ئەم پرۆسەیە لە کێڵگە نەوتییەکانی “تاوکی” ناوچەی زاخۆ و تەقتەق دەستیپێکردەوە و ناردنە دەرەوەکەش لە رێی هێڵەکانی “نابوکۆ”ی تورکیی و بە سەرپەرشتیی کۆمپانیای DNO” نەرویژیی و ئەداکس پترۆڵیۆم و ژەنەراڵ ئینێرجی” ئەنجامدەدرێ و لە هەنگاوی سەرەتادا رۆژانە 100 هەزار بەرمیل نەوت هەناردە دەکرێ و وا بڕیاریشە لە کۆتا مانگەکانی ئەمساڵدا ئەو بڕە بۆ 200-250 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا بەرز ببێتەوە، هەروەک پێشبینی دەکرێت لە ماوەی سێ چوار ساڵی داهاتوودا رێژەکە بۆ دوو میلۆن بەرمیل زیاتر ببێت.
ئەم رووداوە ناوازەیە جیا لەوەی بووە جێی سەرنجی چاودێران و ناوەندە سیاسیی و میدیاییەکانی دەرەوەی هەرێم، لە هەمان کاتدا بۆ پاشەڕۆژی ئابووری و رامیاریی باشووری کوردستان بایەخێکی بەرچاوی هەیە کە لەوانەیە ئەم پرۆسەیە کوردستان لە وێستگەی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردیی دابنێت، بەڵام پرسیاری جیددی لێرەیە: ئایا ئەم داهاتەی نەوت کە لە کوردستانەوە رەوانەی دەرەوە دەکرێت بۆ پتەوکردنی ژێرخانی ئابووری کوردستان تەرخان دەکرێت یان تەخشان و پەخشان دەکرێت و گەندەڵی لووشی دەدات؟ ئایا ئەم سەروەتە زۆر و زەبەندەی بە هۆی فرۆشی نەوتی کوردستانەوە دەست حکوومەتی کوردستان دەکەوێت دەکرێت بە پڕۆژەی ستراتیژیی و دانانی بناغەیەک بۆ پێکهێنانی کۆمەڵگەیەکی رەفاه و بینای خۆشگوزەرانیی یاخۆ پێچەوانەکەی؟. چوون هەتا ئێستا کێشەی عێراق کەمیی داهات یان پێڕانەگەیشتن نەبووە هێندەی ناشارەزایی و لێنەزانین بووە کە چۆن سوود لەو سامانە پڕ فەڕ و داهاتە وەربگیرێت. “مارتین ڤان برۆنسن”ی کوردناس و نووسەری کتێبی “ئاغا و شێخ و دەوڵەت” هەمان بۆچوونی هەیە و دەڵێت “عێراق پڕە لە سەرچاوەی نەوتیی و وزەی ژێر زەوی، بەڵام نەزانینی بەڕێوەبردنی ئەو سەرچاوانە لە رێگەی بەرهەمهێنانی زانستیی و مودێرن، سەربەخۆیی لە تاکی عێراق سەندۆتەوە، هەرێمی کوردستانیش وەک بەشێک لەو سیستمە تووشی هەمان کێشە هاتووە”.

خێر و بێرێکی زۆر کە لەوانەیە چەند دەیەیەک بگرێتەوە روو دەکاتە ئەم بەشەی کوردستان، بەڵام بە بڕوای من گرنگ خودی خێر و بێر و پارەی نەوت نییە، گرنگ سوود وەرگرتنە لەو داهاتەی بەهۆی نەوتەوە دەڕژێتە کوردستانەوە، چوونکە راستییەک هەیە نابێت نادیدەی بگرین کە وڵاتانی جیهان بە تایبەت ئەمەریکا لە هەوڵی دۆزینەوەی ئەڵتەرناتیڤی پەترۆڵدان، رەنگبێ دوو و سێ دەیەی تر نەوت بایەخی خۆی لەدەستبدات بەو هۆیەی کڕیارانی نەوت لە خۆرئاوا بەدیلێکی هەرزانتر و کاریگەرتریان دۆزیوەتەوە، بۆیەکا هەر لە ئێستاوە هەندێک لە وڵاتانی وەک شانشینەکانی کەنداوی عەرەبیی دەرک بەم راستییە دەکەن و دەیانەوێت خۆیان لە ژێر کاریگەریی رۆشنبیریی و ئابووری نەوت بهێننە دەرەوە، چوون رۆشنبیریی نەوت رۆشنبیریی بەرهەمهێنانی نەوەیەکی بەکاربەری رووتە، ئەو دەوڵەتانە خوازیارن لەم قۆناغە داهاتی نەوت بکەنە فاکتەری پێشخستنی وڵاتەکانیان وەک مەڵبەندی بازرگانیی و تەنانەت پیشەسازیش. بۆ حکوومەتی هەرێم و هەر دەسەڵاتێکی تر کە جڵەوی حکومی لە بندەست بێت، دەبێت دووربینیی هەبێت، ئەو فاکتە هەمان کاریگەریی خۆی هەیە لەسەر کوردستان و دەبێت قۆناغی فرۆشتنی نەوت زیرەکانە بقۆزرێتەوە، بۆ ئەو چاخەی چیدی پەترۆڵ سوود و بایەخێکی نەماوە کە وەک ماددەیەکی گرنگ لە بازاڕەکانی جیهاندا داوایەکی زۆری لەسەر بێت.

نەوت لە مێژووی کوردستاندا
مێژووی پەیدابوونی نەوت لە کوردستاندا لە هەزاران ساڵ تێپەڕیوە، نازانرێت ئاخۆ بۆ یەکەمجار کەنگێ بووە ئەم وزە پڕ بایەخە لە زەوی کوردستان هەڵقووڵاوە؟ بەڵام لە دوو سەدەی رابردووەوە ئەوە زانراوە نەوت لە خاکی باشووری کوردستاندا هەبووە، هەندێک لە سەرچاوە مێژووییەکان تیشک دەخەنە سەر ئەوەی عوسمانییەکان لە سەدەی حەڤدە بەولاوە سوودیان لە سامانی نەوت وەرگرتووە بەشێوەیەکی سنووردار کە تەنیا بۆ بەکارهێنانی یەکەکانی ئەرتەش بەکارهێنراوە و بەس. کەرکوک گرنگترین جێگە یان جوگرافیای کوردستانە خاوەنی زۆرترین ژمارەی چاڵە نەوت و زۆرترین یەدەگی نەوتیی بێت لە تێکڕای کوردستان و عێراقیشدا. عوسمانییەکان ئەگەرچی چەندین سەدە کەرکوک وەک بەشێک لە ویلایەتی موسڵ لە بندەستیاندا بووە، کەچی نەیانتوانیوە سوود لە سامانی سروشتی شارەکە ببینن بە تایبەت سەروەتی نەوت، تەنانەت هەر پەیان بە بوونی نەوت لەو سەرزەمینە نەبردووە.
لە ساڵی “1883ز” لەسەر داوای سوڵتان عەبدولحەمید نێردەیەکی سەربازیی ئەڵمانیی بە سەرۆکایەتی “ڤۆن گۆڵتر” بۆ رێکخستنی کاروبارە سەربازییەکان هاتە سنووری دەوڵەتی عوسمانی، لەگەڵ ئەوەدا ئەم نێردەیە راپۆرتی دەربارەی دەوڵەتی عوسمانیی ناردەوە وڵاتەکەی، بەڵام لەو بارودۆخەدا ئیمپراتۆرییەتی تورکیی “عوسمانی” نەیدەزانی پەترۆڵێکی زۆر لە خاکەکەیدا بوونی هەیە و لەهەمان کاتیشدا هیچ تێڕامانێکی نەبوو بۆی. درەنگتر عوسمانییەکان لە رێگای شارەزایانەوە بەبوونی نەوتی کەرکوکیان زانی، “گوڵبانگیان” لەو کاتەدا راوێژکاری دارایی سوڵتانی عوسمانی بوو، یەکەم کەسیش بوو خەبەری بە سوڵتان دا، کە ئەو مەڵبەندە “کەرکوک” نەوتێکی زۆری تێدایە، هەر ئەم گوڵبانکیانە دواتر 5% نەوتی کەرکوک و ویلایەتی موسڵی بەرکەوت، هەر لەبەرئەوەش بوو پێیاندەوت جەنابی سەدی پێنج” (1). عوسمانییەکان بە درێژایی چەند سەدە داگیرکاریی نەیانتوانی یان شانسی ئەوەیان نەبوو سوود لە نەوت و سامانی سرووشتیی ویلایەتی موسڵ یان با بڵێین کوردستان وەربگرن، بەڵام دواتر لە سەرەتای سەدەی بیستەم و لە سەروەختی داگیرکاریی ئینگلیزییدا لە ژێر چاودێریی حکوومەتی بەریتانیی لە عێراق، گرنگیی زۆرتر درا بەو سامانە و هەر لەو ساتەوەختانەدا چەندین پاڵاوگەی نەوت هێنرانە عێراقەوە کە کاریان پاڵاوتنی نەوت بوو بە مەبەستی رەوانەکردنی بۆ دەرەوەی وڵات.

کەرکوک و نەوتی ئەو شارە لەم نێوەندەدا رۆڵێکی سەرەکییان دەبینی و تەنانەت زۆرینەی بەرهەمی هەناردەی نەوتی عێراق هەر لەسەرەتاوە تا هەنووکەش هەر نەوتی کەرکوک بووە. کردنەوەی بۆرییە نەوتییەکانی کەرکوک لەسەر دەریای سپی ناوەڕاست گەشەی زیاتری بە پیشەسازیی نەوت دا، لە کۆتایی ساڵی 1934ەوە نەوت نێردرایە دەرەوە، لە ساڵی 1935 بۆری نەوتی کەرکوک– حەیفا کرایەوە. ساڵی 1935 نزیکەی چوار ملیۆن بەرمیل نەوت نێردرایە دەرەوە، لەو ساڵەدا عێراق هەشتەم وڵات بوو لە بەرهەمهێنانی نەوتدا. ساڵ بەساڵ هێزی ناردەی نەوت لە کەرکوک دەچووە سەر، بەمەش ژمارەی بۆرییەکان زیادیکرد، لە ساڵی 1934 هێڵی 12 ئینجی بۆ تەرابلس و حەیفا دروستکرا، لە1949 هێڵێکی دیکەی 16 ئینجی بۆ تەرابلس و لە1952 هێڵێکی 30 ئینجی بۆ بانیاس دروستکرا، ئەوەی حەیفا لە1948ەوە راوەستاوە، کەرکوک ماوەی زیاتر لەنیو سەدە، گیرفانی سەرجەم خەڵکی عێراق بوو، داهاتی عێراق لە رێگەی بۆرییە نەوتییەکانی کەرکوکەوە دابین دەکرا. چاڵگە نەوتییەکانی کەرکوک لە نێوان ساڵەکانی 1927-1974 پتر لە 70،2% نەوتی هەموو عێراقی بەرهەمهێناوە. (2).

وەنەبێ نەوت تەنیا لە کەرکوک بوونی هەبێت، بەڵکو لەچەندین ناوچەی جیاجیای باشووری کوردستان هەر لە زاخۆوە تا خانەقین دەیان کێڵگەی نەوتیی بوونیان هەیە، کە تێکڕا هەموو ئەو سەرچاوە نەوتییانە زۆر لەوە زیاتر داهات دەچننەوە کۆمەڵگەیەکی پێنج شەش ملیۆنی وەک کوردستان پێویستی پێیەتی، بۆیە ئەگەر کورد دەوڵەتی هەبێ یان مافی پێبدرێت سوود لە سەرچاوە سرووستییەکانی خۆی وەربگرێت ئەوە نەک خۆشگوزەرانی بۆ هاووڵاتیان دێتەدی و لەسەرێکی دیکەوە دەبێتە بەردی بناغەی دامەزراندنی دەوڵەتێکی دەوڵەمەند و گەشەسەندوو لە هەموو لایەنێکەوە. ئێستا لە زاخۆ و لە تەقتەق نەوت دەردەهێنرێت و رەوانەی دەرەوە دەکرێت، قەرەتەپە و جەلەولا، هەندێک ناوچەی پارێزگای دهۆک و سلێمانی ناوچەی نەوتاویین، لە هەولێر ناوچەی کەندێناوە یەکێکە لەو جوگرافیا بە پیتانەی چەندین چاڵە نەوتی گەورە و بە داهاتی تێدایە. لە سەرەتای پێکهێنانی عێراقدا لە دوای شەڕی جیهانیی یەکەم، ناوچەی کەندێناوە وەک زۆر ناوچەی دیکەی عێراق نەوتی لێدۆزرایەوە، بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1920 تاکو 1960، چوار بیری لێهەڵکەنرا و سەرەکانیان قەپاتکرا.. لە کێڵگە نەوتییەکەی خورمەڵە کە سەر بە ناوچەی کەندێناوەیە، لە ساڵی 1963 هەتا 2003 ژمارەی بیرە هەڵکەنراوەکان گەیشتە 54 بیر و بە ئاگاداریی و سەرپەرشتیی کۆمپانیای نەوتی باکوور لە کەرکوک، لە ساڵی 2007 بە دواوە دوو تاوەری بیر هەڵکەندن هێنراوەتە کێڵگەی نەوتی خورمەڵە و هەتا ئێستا چوار بیری دیکەیان هەڵکەندووە، (3).

بەم دواییانەش کێڵگەیەکی تری نەوت لە گوندی “شاکەل”ی نزیکی شارۆچکەی کەلار دۆزرایەوە کە پسپۆران و کۆمپانیا بیانییەکان وەهای مەزندە زۆرتر لە250 ملیۆن بەرمیل نەوتی تێدابێت، هەر لەگەڵ دۆزینەوەی ئەم بیرە نەوتەشدا حکوومەتی هەرێم لەگەڵ کۆمپانیایەکی ئوسترالی بۆندێکی مۆر کرد بەمەبەستی دەرهێنان و هەناردنی بۆ دەرەوەی هەرێم و بۆ ئەو مەبەستەش تەنیا بڕی 20% لە پشک و داهاتی ئەو کێڵگە نەوتییە بۆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەبێت. نەوتی کوردستان ئەگەرچی شادەماری ئابووری عێراق بووە و بەبێ سەرچاوەی سرووشتی کوردستان بێگومان هیچکات عێراق نەدەبووە ئەو هێزە گەورەیەی لەسەر ئاستی جیهان حسابی بۆ بکرێت یان بتوانێت ئاوها گەشە بکات بە تایبەت لە رووی ئابووری و پیشەسازیی چەکوچۆڵەوە بە تایبەت لە ماوەی فەرمانڕەوایی بەعس 1968-2003، بەڵام ئەو سەروەتەی لە خاکی کوردستانەوە دەهات هیچی بۆ کورد خۆی نەبوو، بەڵکو لە زۆرینەی ماوە مێژووییەکاندا لە دژی خەباتی رەوای کورد بەکارهێنراوە.
لە ساڵى 1931 تا 1949 بایى 136 ملیۆن دۆلار نەوت فرۆشراوە، باسى ملیۆن دۆلارى پێش پەنجاکان دەکەم کە چ قودرەى ئیسرائیل هەبووە 136 ملیۆنى پێش پەنجاکان نەبووە!، لە 1931 تا 1949 ئەو 136 ملیۆنە هەر هەمووى لە کوردستان دەرهاتووە تا ئەو کاتە لە دەرەوەى کوردستان عێراق شوێنێکى دیکەى نەبووە نەوتى لێ بێت تا ساڵى 1950، لە1950 تا 1957 هەموو عێراق داهاتە نەوتییەکەى لەو ماوەیەدا 995 ملیۆن دۆلار بووە 800 ملیۆنى داهاتى کوردستان بووە کە زیاتر لە 80% دەکات. لە 1958 تاوەکو 1962، (1266) ملیۆن دۆلار داهاتى نەوتى عیراق بووە لەوە 964 ملیۆن زیاترى داهاتى نەوتى کوردستان بووە، لە1963 تا 1976 هەموو داهاتى عێراق 1788 بووە،70% بەرەو ژوورتری داهاتى نەوتى کوردستان بووە، لە 1978 تا 1990، (153) ملیار دۆلار داهاتی نەوتی عێراق بووە و زیاتر 119 ملیارى داهاتى نەوتى کوردستان بووە ئەمە هەمووى داهاتى ئێمە بووە لە کوردستان دەرچووە.(4). ئەمە ئەگەر کوردستان دەوڵەت بووایە، دەیتوانی لەرووی ئابوورییەوە شان بدات لە دەوڵەتە شانشینەکانی کەنداوی عەرەب لە چەشنی ئیمارات و قەتەر.

بێگومان لە ساڵانی دواتریشدا لانیکەم زۆرینەی ئەو بڕ نەوتەی لە بەرهەمی نەوتی عێراقیی فرۆشراوە لە کوردستان بە تایبەت لە چاڵە نەوتییەکانی کەرکوک دەرهاتووە، بەشێوەیەکی گشتیی زۆرتر 70% بەرهەمی هەتا ئێستا فرۆشراوی نەوتی عێراق لەناوچە کوردییەکانەوە دەرهێنراوە و رەوانەی دەرەوە کراوە. لە دوای پرۆسەی رووخانی سەدام و بەعسیش کە جارێکی تر نەوت رەوانەی دەرەوەی وڵات کرایەوە دیسان پشکی زۆرینە هەر لە حسابی نەوتی کورد دەرچووە. بەپێی ئامارێکی فەرمیی رێژەی فرۆشتنی نەوت لە دوای 2003 بەمشێوەیە بووە (ساڵی 2003 یەک ملیۆن و پێنج سەد هەزار بەرمیل، ساڵی 2004 یەک ملیۆن و نۆسەد و نەوەد و پێنج هەزار بەرمیل، ساڵی 2005 یەک ملیۆن و هەشت سەد و پەنجا هەزار بەرمیل، ساڵی 2006 یەک میلۆن و نۆسەد و پەنجا و پێنج هەزار بەرمیل، ساڵی 2007 دوو ملیۆن و سی و شەش هەزار بەرمیل، ساڵی 2008 دوو ملیۆن و سێسەد و هەشتا و شەش هەزار بەرمیل).
هەرچەندە لەم قۆناغە نوێیەشدا دیسان نەوتی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی عێراقدا هەناردە دەکرێت و داهاتەکەی دەچێتەوە سەر داهاتی گشتیی عێراق، هەروەک لەسەر زاری سەرۆکی حکوومەتی هەرێم “نێچیرڤان بارزانی”یەوە گوزارشتی لێکرا “شانازیی بەوەوە دەکەین بەشداریی بکەین لە زیادکردنی بەرهەمی نەوت و داهاتی عێراق”، بەڵام لانیکەم لە هەنووکەدا داهاتی نەوت لە دژی کورد بەکارناهێنرێت چوونکە قۆناغی سووتماککردن و کاولکاریی کوردستان کۆتایی پێهاتووە “هەرچەند لە داهاتووشدا ئەگەرێکی دوور نییە”، بگرە هەر زیادبوونێک لە بودجەی عێراقدا زیادبوونە لە بودجەی کوردستانیشدا چوونکە بەپێی دەستوور هەرێم دانپیانراوە و مافی خۆیەتی بە قەد ژمارەی دانیشتوانی “کەئێستا 17%یە” لە داهاتی عێراق بەرێت بۆ خۆی، لە مەودای دووریشدا هەر کاتێک کورد هەلی ئەوەی بۆ رێکەوت ببێتە دەوڵەت ئەوە نەوت شادەماری ژیان و ئابووری ئەو دەوڵەتە نوێیە دەبێت.

ناکۆکیی حکوومەتی بەغداد و هەرێم لەسەر دەرهێنانی نەوت
حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە سێ چوار ساڵی رابردوو بە هاوبەشیی لەگەڵ ژمارەیەک کۆمپانیای بیانیی بە تایبەت کۆمپانیا نەرویژیی و کەنەدییەکان دەستیکردووە بە دەرهێنان و هەناردەی سامانی نەوت لەو ناوچانەی دەکەونە ژێر قەڵەمڕەوی حکوومەتەکەوە و لە رۆژی 9-9-2006 حکوومەتی هەرێم پڕۆژەی یاسای نەوت و گازی راگەیاند و لە مانگی ئۆگۆستی 2007 پەرلەمانی کوردستان پڕۆژە یاساکەی پەسەند کرد. بەپێی دەستووری حکوومەتی عێراقیش ماف دراوە بە حکوومەتی هەرێم بە دەرهێنان و هەناردەی نەوت لە سەرجەم ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیدا، بە تایبەت بڕگەی یەکەمی ماددەی سەد و دە لە دەستووری هەمیشەیی عێراق جەخت لەوە دەکاتەوە “حکوومەتى فیدراڵى لەگەڵ هەرێم و پارێزگا بەرهەمهێنەرەکان نەوت و غازى بەرهەمهێنراوى کێڵگەکانى ئێستا بەڕێوە دەبات بە مەرجێک داهاتەکانیان بە شێوەیەکى دادپەروەریى و بە گوێرەى دابەشبوونى دانیشتوان لە سەرجەم پارچەکانى وڵاتدا دابەش بکرێت، لەگەڵ دیاریکردنى پشک بۆ ماوەیەک بۆ ئەو هەرێمە زیانلێکەوتوانەى رژێمى پێشوو بێبەشى کردبوون و ئەوانەش کە پاشتر زیانیان لێکەوت بە جۆرێک گەشەسەندنێکى هاوتەریب بۆ ناوچە جیاوازەکانى وڵات مسۆگەر بکات و ئەمەش بە یاسا رێکدەخرێت”.
لە هەندێک بەندی تری هەمان دەستووریشدا هەمان ماف بۆ هەرێمەکان بە رەوا بینراوە، بەڵام ئەو سیاسەتەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان جیاواز لەوەی بووە جێگەی ناڕەزایی وڵاتانی ناوچەیی وەک تورکیا، لەسەر ئاستی ناوخۆ و لە رێگەی وەزارەتی نەوت وخودی “حسێن شەهرستانی” وەزیرەوە بە توندی دژایەتی ئەو هەنگاوەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەکرا، ئەمەش ببووە میحوەر و تەوەرێکی دیکەی ناکۆکیی نێوان کوردستان و عێراق کە ساردییەکی زۆری خستبووە ناو پەیوەندیی سیاسیی هەردوو لاوە. ئەم دژایەتییەش لە ژێر ناوی پێشێلکردنی دەستوور و هەنگاوی جیابوونەوەی کوردەکان پاساوی بۆ دەهێنرایەوە، کە کوردەکان دەیانەوێ لە رێگەی بەرهەمهێنان و هەناردەی نەوتەوە بەردی بناغەی دەوڵەتێکی کوردیی دابنێن.
هەتا ئێستاش کە نەوت بەشێوەیەکی فەرمیی لە کوردستانەوە رەوانەی دەرەوە دەکرێت هەمان مەترسیی هەیە و سەرکردە کوردەکانیش خوازیارن هەموو لایەنێک دڵنیا بکەنەوە لەوەی نایانەوێت بە هەناردەی نەوت حکوومەتی کوردیی لەسەر جوگرافیای باشوور دروستبکەن، ئەوەتا “جەلال تاڵەبانی” سەرۆک کۆمارە کوردەکەی عێراق لە کەرنەڤاڵی کردنەوەی قفڵی هەناردەی نەوتدا، رایگەیاند ئەم هەنگاوە بۆ دژایەتی هیچ کەس و حکوومەتێک نییە و گوتی “ئەو هەنگاوەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان کە ئەمڕۆ ناویەتی، هەموو ئەو بیر و بۆچوونانە رەت دەکاتەوە کە دەڵێن هەرێمی کوردستان دەیەوێت نەوتی هەرێم بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکاربێنێت و دواتریش خۆی لە عێراق جیا بکاتەوە”. لە باری واقیعییەوە بەم هەنگاوە فەرمییەی حکوومەتی هەرێم کوردستان کۆتایش دێت بەو گرژیی و ئاڵۆزییەی لەسەر پرسی دەرهێنان و هەناردەی نەوت لەنێوان هەردوولا دروستبوو. بەهەمەحاڵ ئەگەر پێشووتر پرسی ناردنە دەرەوەی نەوت بووبێتە کێشە لەنێوان ناوەند و هەرێمدا، ئێستا بارەکە بەو ئاقارە گەیشتووە هەردوولا بەهەماهەنگیی کاربکەن لەناردنەوەی دەرەوەی نەوتدا.ئەمەش هەنگاوێکی دەستوورییە، بەڵام بێ ئەوەی کورد خەونی هەمیشەیی مانەوە بێت لە عێراقدا وەک ئەوەی سەرکردەکانی کورد باسی لێوە دەکەن.

هەناردەی نەوت.. کاریگەریی لەسەر پەیوەندیی کورد و تورک
دەوڵەتی تورکیا دوای ئێران پتر لە هەموو دەوڵەتانی تر چاودێریی رەوشی سیاسیی باشووری کوردستان دەکات، تەنانەت تورکیا یەکێک بووە لە لەمپەرە هەرە گەورەکانی بەردەم بەدیهاتنی دەوڵەتێکی کوردیی لە باشوور، بە بڕوای هەندێک کارناسی رامیاریی و زۆرێک لە سیاسەتمەداران تورکیا لە زۆرترین دەرفەتەکاندا رێگری بەردەم خەونی کوردەکان بووە لە هەر چوار پارچەی کوردستاندا. “ئان ویلیامس”ی رۆژنامەنووسی بەریتانیی دەربارەی ناحەزیی تورکیا و رۆڵی لە کۆسپ خستنە بەردەم دەوڵەتی کوردیی، پێیوایە “ئەگەر تورکیا نەبووایە، ئەمەریکا زۆر حەزی دەکرد دەوڵەتێکی هاوڕێ و هاوپەیمانی وەکو کوردەکانی هەبووایە لە باکووری عێراق”.
لەگەڵ ناردنە دەرەوەی نەوتیش لەلایەن حکوومەتی هەرێمەوە، دەوڵەتی تورکیا هەراشانەتر لە جاران هاتە سەرخەت و ئەو هەنگاوەی وەک سەرەتای شەقاونان بۆ دەوڵەتی کوردیی لێکدەدایەوە، ئەو دەوڵەتە کوردییەی تورکیا هەشتا ساڵە هەموو ژیانی خۆی لەسەری داناوە تاوەکوو نەیەتە سەر ئەتڵەسی جیهان، ئەمجارەیان بە پێچەوانەی هەموو کەڕەتەکانی ترەوە تورکیا لە هەنگاوی ناردنە دەرەوەی فەرمیی نەوت لەلایەن حکوومەتی هەرێمەوە دەنگی ناڕەزایی لێ بەرز نەبووەوە، ئەگەرچی رۆژنامە و ناوەندە میدیاییەکانی تورکیا گرنگییەکی بەرچاویان دا بە هەواڵەکە، بەڵام لەسەر ئاستی سیاسیی و راگەیاندنیش بە دەرفەتێک بۆ لێک نزیکبوونەوەی زیاتری هەردوولا لێکدرایەوە، ئەمەش یەکێکە لەو سیاسەتە حەکیمانەیەی تورکیا کە بێگومان کاریگەریی ئیجابی بۆ ژیانی سیاسیی و ئابووری هەردوو گەل و وڵات دەبێت چ لەماوەیەکی نزیکدا و چ لە دوور ماوەدا.

رۆژی 2-6-2009 واتە یەک رۆژ دوای مەراسیمی کردنەوەی قفڵی هەناردەی نەوتی کوردستان رۆژنامە تورکییەکان ئەم دۆزەیان وەک پرسێکی هەستیار و پڕ بایەخ و بە مانشێتی گەورە بڵاوکردەوە، بۆ نموونە رۆژنامەی “سەباح” لە ژمارەی ئەو رۆژەیدا بە وردیی تیشکی خستۆتە سەر دۆسیەکە و روونیشی کردۆتەوە ئەم رووداوە سەلمێنەری ئەوەیە تورکیا بۆ کوردستان دەتوانێت پەناگەیەک بێت. رۆژنامەنووسی ناوداری تورکیاش “چەنگیز چاندار” لە یەکێک لە وتارە نوێیەکانیدا نووسیویەتی “بۆ ناردنی نەوت و گازی سروشتی بۆ بازاڕەکانی جیهان، باشترین شوێن تورکیایە،. ئەم پێشکەوتنانە هەتا بۆ شیکاری سیاسیی ستراتیژیی و دیاریکردنی باسی رۆژانە سوودی هەیە و دەبێت لە بەرچاوی بگرین”. هەرو لەو نێوەندەدا “بی بی سی تورک” نووسیبووی “لە مێژووی عێراقدا یەکەمجارە خەڵکی کوردستان لە هەرێمەکە سەرچاوەی نەوتیی بڕیار دەدات، ئیتر نەوت دەگاتە ئەو راددەیەی جێگیریی و خۆشگوزەرانیی بە دوای خۆیدا بهێنێت و ئەمڕۆ ئەو رووداوە بۆ عێراق سەرکەوتنێکی زۆر گەورەیە” (5).
تەواوی میدیاکانی تریش بە بایەخەوە سەیری ئەم پرسەیان کردووە و شیکاریی ئەوە دەکەن ئەم ناردنە دەرەوەی نەوتی کوردستان لەرێگەی بۆرییەکانی تورکیاوە دەبێتە سەرەتایەکی نوێ لە پەیوەندیی دۆستانەی نێوان هەردوولا، لەلای خۆیانەوە کاربەدەستانی حکوومەتی هەرێم و باڵای کوردستان هەموو لایەکیان دڵنیا کردۆتەوە هێنانە دەرەوە و هەناردەی نەوت لە چوارچێوەیەکی یاسایی و دەستوورییدا دەبێت و ئاکامی زیانباری بۆ هیچ حکوومەت و گەل و دەوڵەتێک لێناکەوێتەوە بەڵکو بەپێچەوانەوە کوردەکان خوازیارن بەم بۆنەوە پەڕەیەکی سپی و نوێ هەڵبدەنەوە لە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ خودی حکوومەتی عێراقیی و دەوڵەتانی تری ناوچەیی و جیهانیی. لەگەڵ ئەوەی کوردە نیەت پاکیی خۆی نیشانداوە و تورکیاش خۆشحاڵە بەوەی نەوتی کوردستان لە بۆرییە نەوتییەکانی وڵاتەکەیەوە هەناردە بکرێت، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا تورکیا چاوپۆشیی لە هەبوونی گەریلاکانی پەکەکە لە باشوور و دەستکەوتەکانی هەرێمی کوردستان دەنوقێنێت بە خاتری سوودی ئابووری؟ ئایا پەکەکە نابێتە کێشە لەسەر رێگای ئەو پەیوەندییە تازەیەی نێوان هەردوولا؟. هێشتا وەڵامی ئەم پرسیارە زۆر هەستەوەر و بایەخدارە دیار نییە، ئەوەی دیارە پێشوازیی و خۆشحاڵیی تورکیایە لە هەناردەی نەوتی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی هەرێمی کوردستانە لە رێی وڵاتەکەیەوە، پێشهات و سیناریۆ چاوەڕوانکراوەکانی داهاتوو بەرسڤی ئەو پرسینە دەدەنە و ئاخۆ نەوت چ کاریگەرییەکی دەبێت لەسەر رەوشی سیاسیی و پەیوەندیی سیاسیی باشووری کوردستان و دەوڵەتی تورکیا؟.

کاریگەریی هەناردەی نەوت لەسەر ئاستی کوردستان
سەرۆکی پارلەمانی کوردستان “عەدنان موفتی” لە رێورەسمی کردنەوەی یەکەمین قفڵی هەناردەی نەوتی کوردستان رایگەیاند “ئەمڕۆش کە بەرهەمی نەوتیی کوردستان بەشێوەیەکی رەسمیی دەخرێتە بۆرییەکانی نێودەوڵەتی نەوتی عێراق بۆ ناردنە دەرەوە و فرۆشتنی، هەنگاوێکی گرنگە و داهاتی عێراق زیاد دەکات و بێگومان لە بەرژەوەندیی گەلانی عێراقدایە”. لە باری واقیعییەوە نەوتی کوردستان لەمەوپاش ساڵانە زۆرتر لە بڕی 20 ملیار دۆلار دەخاتە سەر بودجەی عێراق کە ئەمەش نیوەی ئەو بودجەیەیە عێراق لە ساڵێکدا لە رێی بازرگانیی نەوتەوە پاشەکەوتی دەکات. ئەگەر ئەم بڕە زیادەیە هەر هیچ پشکی کورد تێدا نەبێت، ئەوە لانیکەم لەو بڕە نزیکەی سێ “3” ملیار دۆلار بەر کوردستان دەکەوێت ئەویش لە رێگەی پرنسیپی 17% بۆ کوردستان لە بودجە و داهاتی گشتیی عێراق.
کەوابوو گومان هەڵناگرێت زیادکردنی ئەو چەند ملیاردە بۆ سەر بودجەی باشووری کوردستان لە دوا شیکردنەوەدا دەبێتە فاکتەری سەرەکیی بوژاندنەوە و ئاوەدانکردنەوەی زیاتری وڵاتەکە. ئەگەرچی لە هەرێم هیچ کەس هاشا لەبوونی گەندەڵیی و بەفیڕۆدان ناکات، ئەگەرچی هەموو پڕۆژەکانی لە بوارە جیاجیاکانی خزمەتگوزاریی ئەنجام دەدرێن بە پێی سیستمێکی روون و رێکوپێک و پاکژانە کۆتاییان پێناهێنرێت، ئەگەرچی لە کوردستان ژمارەیەکی زۆر کارمەندی بن دیوار و بێکار و بێ ئەزموون بوونیان هەیە و بەشێکی بەرچاوی داهاتی کوردستان لەبری لە بواری بەرهەمهێناندا وەگەڕبخرێت دەدرێت بەمووچەی ژمارەیەک خەڵکی بەکاربەر و بێ بەرهەم، لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا نکۆڵیی ناکرێت رەوشی ئابووری و داهاتی تاکەکەس لە شارەکانی کوردستان زۆر باشترە بە بەراوورد بە شارەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق، لەهەمان کاتدا رێژەی هەژاریی لەناوچە کوردنشینەکاندا لە چاو رێژەی هەژاریی لە ناوچە عەرەبنشینەکانی عێراق هەرگیز قابیلی بەراوورد نییە.
راپۆرتێکی ئابووری وەزارەتی پلاندانانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان ئاشکرای دەکات تێکڕای ناوەندی داهاتی تاک لەهەرێمی کوردستان بەرزترە بە بەراوورد بە بەغداد و شارەکانی عێراق، لەهەرێم داتای ناوەندی تاک 190،900 دینارە لە مانگێکدا، بەڵام ئەم رێژەیە لە بەغداد 125،900 و لە سەرجەمی عێراق 125،100 دینارە. (6). سەرباری ئەو جیاوازییە لە رێژەی داهاتی تاکەکەسدا، هێشتا بەو مانایە نییە لە کوردستان خەڵک نییە لە ژێر هێڵی هەژارییەوە ژیان بگوزەرێنن، بەڵام قسەکە لەسەر ئەوەیە ئەم پرۆسەی ناردنە دەرەوەی نەوتی کوردستان و ئەو جووڵانەیەوە لە ئابووری تێکڕای عێراقدا کەم تا زۆر کارتێکردنی هەیە بۆ سەر گەشەکردنی ژیانی ئابووری و تەنانەت بازرگانیی و سیاسیش لە هەرێمی کوردستاندا، لێ دەستی گەندەڵیی و بەفیڕۆدان زۆر لەوە درێژترە بتوانرێت ئەم بڕە داهاتەی لێ بپارێزرێت، بەڵام دواجار بە رێژە و ئەندازەی جیاواز سوودی لێدەبینرێت لە زیاتر پێشخستنی رەوشی ئابووری و خستنەگەڕی لە بواری خزمەتگوزارییدا، کە ئێمە خوازیارین لە بواری بازرگانیی و وەبەرهێناندا سوودی پتری لێ ببینرێت، چوونکە نابێت بەیەکجار ئەو داهاتە بڵاوبکرێتەوە و کەس نەزانێت بۆ کوێ دەڕوات، بەڵکو پێویستە کارێک بکرێت ئەو داهاتە زۆرتر بێت و سەرمایەگوزاریی پێوە بکرێت لە رێگەی هاندان و خستنەگەڕی وەبەرهێنانی ناوخۆیی و راکێشانی کۆمپانیا و ناوەندە بازرگانی و وەبەرهێنە دەرەکییەکانەوە تا لە کوردستان سەرمایەگوزاریی بکەن و دۆخێکی نوێتر و ئابوورییەکی بەهێزی گەشەکردوو لە بەستێنی کۆمەڵی کوردستان بخوڵقێنن.
پێشکەوتنی زۆرتری ئابووری کوردستان بۆ خۆی پێشکەوتنی سیاسیش دەگرێتەوە، لەبەرئەوەی ئەگەر کوردستان هەر ئێستا دەوڵەتێکی سەربەخۆ بێت و ئابوورییەکی فاشیل و لەرزۆکی هەبێت بە هیچ جۆرێک نە خواستی خەڵکە و نە حکوومەتێکی لەو چەشن و بابەتە دەتوانێت بەرگەی کێبڕکێ و ململانێی سیاسیی و رووبەڕوبوونەوەی نەیارەکانی بگرێت، راستتر وایە بڵێین دەوڵەتێکی ئابووری تەپیو و هەژار هەر نەبێت باشترە، لەم رووەوە هەناردەی نەوت لە یەکێک لە رەهەندەکانیدا دۆخی سیاسیی بەرەو پێشەوە دەبات و دەسکەوتی زۆرتری بۆ بەدیهێنێت. ئەم فاکتەش وەنەبێت تەنیا تێبینی من بێت وەک تاکەکەس، بەڵکو زۆرێک لە پسپۆران و شارەزایان و کوردناسان کۆکن لەسەر ئەم بۆچوونە، بۆ وێنە “فارووق باڵکج” سەرۆکی دەستەی رۆژنامەنووسی دیاربەکر لە تورکیا هەمان روانگەی هەیە و دەڵێت “نەوت هێزێکی سیاسیی بە دوای خۆیدا دەهێنێت و یەکەم جارە بە ناوی کوردەکانەوە دەردەچێت و من ئەوە وەک خاڵێکی سەرەتا دەبینم، سەرکەوتنی سیاسیی ئەگەر سەرکەوتنی ئابووری لەگەڵیدا تاجی لەسەر نەنرێت ئەوا گۆڕانکارییەکی راست و جێ متمانە نابێت و ئازاری زۆری لێدەکەوێتەوە”.

کاریگەریی هەناردەی نەوت لەسەر ئاستی عێراق
لە ساڵی 1958 بەملاوە، عێراق بەهەموو شێوەیەک سەقامگیریی لە دەستداوە و بەردەوام حکوومەتەکانی عێراق، سەرقاڵی جەنگ و شەڕی ناوخۆیی و دەرەکیی بوون، لەگەڵ هاتنە سەرکاری بەعسییەکان لە تەمووزی 1968، زۆر لە جاران کاریگەرتر و هەراشانەتر جەنگ بوو بە چارەنووسی عێراقییەکان، بەو هۆیەوە پشکی زۆری بودجەی عێراق بۆ جەنگ و بەڕێوەبردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بەفیڕۆ دەبرا، جەنگ نەک تەنیا بودجە و داهاتی زۆر و زەبەندی عێراقی هەڵلووشی، بەڵکو وڵاتەکەی کردە یەکێک لە قەرزارترین دەوڵەتەکانی جیهان، ئەمەش لە دوا ئاکامدا بووە فاکتەری داتەپینی ژێرخانی ئابووری و هەڵاوسان و هەژاربوونی عێراق، دواتریش گەمارۆی ئابووری سەر عێراق کە سیانزە ساڵی خایاند “1990-2003” یەکێک تر بوو لەو هۆکارانەی هێندەی تر عێراقی رووەو هەژاریی و نەدارییەکی خنکێنەر برد .
بەهەمەحاڵ کۆمەڵێک فاکتەر بە گشتیی و بەیەکەوە کاریان لە دۆخی ئابووری و داهاتی تاکەکەسی عێراقیی کرد تا ئەو مەرزەی ئێستا هەژاریی دیاردەیەکی ترسناکە لە عێراقدا و بە گوێرەی راپۆرتی رێکخراوە جیهانییەکان عێراق یەکێکە لەو دەوڵەتانەی بە ئەندازەیەکی ترسناک هەژاریی تێدا هەیە. تەنانەت بە گوێرەی تازەترین داتای رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان رێژەی هەژاریی لە عێراق لە هەریەک لە وڵاتەکانی وەک یەمەن و نێجیریا و سودان زیاترە، بەوەی رێژەی هەژاریی هەنووکە لە عێراقدا لانیکەم 39% کەچی ئەم رێژەیە لەو سێ وڵاتە نەگەیشتۆتە 35%، لە کاتێکدا هیچکام لەو وڵاتانە نەوت و سەرەواتی سروشتیی و هاوکاریی دەوڵەتانی جیهانیان نییە کە عێراق هەموو ئەمانەی هەبووە و هەیە، هەروا بەپێی راپۆرتی “ئەوروپان زیوس” دەربارەی راددەی هەژاریی لە عێراق لە ساڵی 2009دا، رێژەی هەژاریی لە عێراقدا روو لەبەرزبوونەوە بووە و وا پێشبینی دەکرێت ئەم رێژەیە رووەو بەرزبوونەوەی زیاتر بڕوات، بۆیە پێویستە پڕۆژەی دابەشکردنی خواردەمەنی لە وڵاتی عێراقدا بەشێوەیەکی بنەڕەتیی گۆڕانکاریی بەسەردا بێت.
هەندێک رێکخراو و دامودەزگای عێراقی و بیانیی و نێودەوڵەتیی فاکتەری هەژاریی لە عێراقی دوای سەدامدا دەگەڕێننەوە بۆ نەبوونی سیاسەتێکی حەکیمانەی ئابووری و جەنگی تیرۆریستان و هەبوونی گەندەڵییەکی بێ ئەندازە و سەرسوڕهێنەر لە وەزارەت و دامودەزگاکانی میرییدا، بە گوێرەی لێکدانەوەی رێکخراوگەلێکی پابەند بە پرسی هەژاریی، بودجەی چەند ساڵی دوای پرۆسەی رووخانی بەعس و هەڵکشانی داهاتی عێراق بەهۆی فرۆشتنی نەوتەوە هێندە بەرز بۆتەوە بەدەر لە پڕۆژە خزمەتگوزارییەکان، ئەو داهاتە بەشی ئەوەی دەکرد هەر تاکێکی عێراقی چەند سەد دۆلارێک وەربگرێت لە مانگێکدا، ئیدی ئەمە کە نەکراوە هۆیەکی ئاشکرایە چییە!. یەکێکی تریش لە فاکتەرەکان جۆرێکە لە تاڵانکردنی نەوت لە رێی هەرزانفرۆشییەوە بە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا و ئەو بۆرییە نایاساییانەی لە باشوورەوە بەرەو ئێران نەوتی عێراقی پێدا دەبرێت.
بۆ وێنە “ستیڤان کلیمونز” سەرۆکی دامەزراوەی ئەمەریکیی نوێ پێیوایە “خراپترین هەڵوێست ئەوەیە کە کۆمپانیا ئەمەریکیی و بیانییەکان نەوتی عێراق بە هەرزانترین نرخ ببەن و هاووڵاتیانیش لە هەژارییەکی کوشندەدا بژین”. لەگەڵ بوونی ئەم فاکتانەدا ناتوانین بیشارینەوە ئەدای ناشی و نالێپرسراوانەی حکوومەتی عێراقی بەشێکی زۆری کێشەکەی پێکهێناوە، چوون ئەگەر هەر باسی داهاتی نەوت بکەین لە حەوت مانگی یەکەمی ساڵی 2008 لە 43 ملیار تێپەڕیوە، ئایا حکوومەتێک کە ژمارەی هاووڵاتیانی نەگەیشتبێتە 30 ملیۆن و ئەو بودجە هائیل و خەیاڵییەی هەبێت، دەبێت لە غەیری گەندەڵیی چ پاساوێکی تر هەبێت بۆ ئەو گوزرەانە خراپەی تاکی عێراقیی تێدایە؟. “ئەگەر ئەو 43 ملیار دۆلارە، رێژەی 75% بدرێتە حکوومەت، ئەوا بڕی شەش ملیار دۆلار دەبێتە بەشی هاووڵاتیان!، بە پێی دابەشکردنی ئالاسکا بە گریمانەی ئەوەی دانیشتوانی عێراق ئێستا بە30 ملیۆن کەس مەزندە دەکرێت و ئەو سی ملیۆنە 6 ملیاری بەسەردا دابەشبکەیت، ئەوا هەر تاکێکی عێراقی مانگانە بڕی 200 دۆلاری ئەمەریکیی بەردەکەوێت” (7).
ئەوەی تا چەند ئەو بیست ملیار دۆلارەی لە داهاتی فرۆشی نەوتی کوردستانەوە دەچێتە سەر بودجەی عێراق دەبێتە فاکتەری بەرزبوونەوەی داهاتی تاکەکەس و چاکبوونەوەی ئاستی بژێویی هاووڵاتیانی عێراق، پەیوەستە بە سیاسەتی حکوومەتی داهاتووی عێراقەوە، چوونکە بینیمان سیاسەتی کابینەی مالیکی لەهەموو روویەکەوە شکستخواردوو بووە بە تایبەت لە بەرزکردنەوەی دەخلی هاووڵاتیان، بۆیە باوەڕ ناکرێت بەم چەند مانگە کەمەی ماوێتی لە دەسەڵاتدا بتوانێت کارێک لە دۆخی ئابووری عێراقدا بکات موعجیزە بخوڵقێنێت، لەبەرئەمە حکوومەتی داهاتووی عێراق کە لە سەرەتای ساڵی نوێوە دەستبەکار دەبێت ئەرکی چاککردنی باری دارایی و بژێویی خەڵکی دەکەوێتە سەرشان، ئەگەر گریمانەی ئەوە دابنێین دیسان مالیکی دەبێتەوە سەرۆک وەزیرانی وڵات چاوەڕاونیی هیچ ئاڵوگۆڕێکی شایانی باس ناکەین، چوون ئەویش هەموو قورسایی کاری سیاسیی خۆی بەستۆتەوە بە لاوازکردنی کورد و بەهێزکردنەوەی سوپا و دامەزراندنەوەی دەوڵەتێکی سەنتراڵ و تۆتالیتاریی، ئەم کارەش نەک باشەیەکی بۆ هاووڵاتیان نییە بەڵکو بە شێوەیەک لە شێوەکان لەسەر حیساب و پارووە نانی هەژاران و چینەکانی خوارەوەی کۆمەڵ دەخرێتە بواری پراکتیزەوە. زۆر بە کورتیی نەوتی کوردستان لانیکەم نیوەی بودجەی ئێستای عێراقە و بۆ ساڵانی داهاتوو داهاتی عێراق بەرزتر دەکاتەوە، بەڵام بۆئەوەی ئەم بەرزبوونەوەیە لە داهاتدا ببێتە بەرزبوونەوە لە رەوشی ئابووری و داهاتی تاکەکەسدا پێویستمان بەسیاسەتێکی ئابووری رۆشن و پتەو هەیە، وەک چۆن رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵیی و بە فیڕۆدان دەبێت لە ئەولەویەتی کاری دەوڵەتی ناوەنددا بن.

کۆتایی نەوت و سەرەتای ناهەموارییەکی ئابووری
وڵاتانی رۆژئاوا، ئەوانەی بەشێوەیەکی بەرچاو پێویستیان بە وزە و سووتەمەنی هەیە بە گشتیی و نەوت بە تایبەتی، بە دوای ئەڵتەرناتیڤی نەوتدا دەگەڕێن تاوەکو ئەو هەموو بڕە زۆرەی داهاتی خۆیان لە کڕینی نەوتی وڵاتانی رۆژهەڵاتی و عەرەبیی بەفیڕۆ نەدەن. دوای ئەو قەیرانە گەورەیەی بەم دواییانە رووی لە وڵاتانی رۆژئاوایی و سەرمایەداریی کردووە رەنگە هەنگاوەکانی دۆزینەوەی جێگرەوە بۆ نەوت خێراتر بن، بەو هیوایەی ئەم هەنگاوە کۆمەکی جیددی بکات بە ئابووری و ژێرخانی هەرکام لەو دەوڵەتانە. هەندێک لە وڵاتانی کەنداو، ئەوانەی بەشی زۆری بودجەیان پابەندی فرۆشتنی نەوتە، کەوتوونەتە خۆیان تاوەکوو ئەو داهاتەی زۆرەی لە رێی فرۆشی نەوتەوە وەچنگیان دەکەوێت بۆ پرۆسەی بەرهەمهێنان و گەشەپێدانی پیشەسازیی و کەرتی تایبەت بەکاریبهێنن تا لەو ساتەوەختەی نەوت بەهای خۆی لە دەستدەدات ئابووری نیشتمانییان رووی لە شکست و قەیران نەبێت. لە عێراق هەتاکو ئێستاش هیچ هەنگاوێک بەو ئاقارەدا نەنراوە بەڵکو نەوت بووەتە هۆکاری تەمبەڵکردنی تاکی عێراقی و گۆڕینی ئەو تاکە لە بەرهەمهێنەوە بۆ بەکاربەر و مشەخۆر کە هیچ کۆمەکێک ناکات بە پێشخستنی رەوشی ئابووری و گەشەپێدانی زیاتری کۆمەڵگە.
“د.ئامینە عادل عەبدولمەهدی” پسپۆڕێکی ناسراوی عێراقییە و خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرایە لە ئابووریدا لە زانکۆی سۆربۆن، بە رەشبینییەوە دەڕوانێتە رەوشی ئابووری و پاشەڕۆژی بەرهەمهێنان و گەشەسەندنی ئابووری عێراق و دەڵێت “ئەگەر نرخی نەوت بەردەوام بێت لە دابەزین و جێگیر نەبوون، ئەوە پێویستە ئابووری عێراق پشت بە نەوت نەبەستێت و دەبێت بیر لە گۆڕان بکرێتەوە لە کەرتی گشتییدا کە تا ئێستا هیچ شتێکی وا نەکراوە”. ئەمڕۆ بێت یان سبەی نەوت کۆتایی دێت، کۆتایی بەو مانایە نا ئیدی سەرچاوە نەوتییەکان وشک دەکەن بەڵکو بەو مانایەی چیدی نەوت پێویستییەکی پلە یەکی پیشەسازیی نییە، بەڵکو زۆرێک لە بەکاربەرانی نەوت یان ئەڵتەرناتیڤەکەی دەدۆزنەوە و کەمتر پێویستیان پێی دەبێت، یان هەر دەگەنە قۆناغی میتا یان پۆست پیشەسازیی و تەکنۆلۆژیا، تەنانەت ئەمەریکا دەیەوێت چی کارگە و فابریکە و دامەزراوەی پیشەسازیی و تەکنۆلۆژیی خۆی هەیە بنێرێتە دەرەوەی وڵاتەکەی و بیگوازێتەوە بۆ وڵاتانی نامی، چون ئەم رێگەیە یەکێکە لە رێگاکانی بەرەنگاربوونەوەی ئەو قەیرانە یەک لە دوای یەکانەی بەردەوام رووی لە سیستمی سەرمایەداریی هاوچەرخە، ئەمەریکا ئەمڕۆ گەیشتۆتە قۆناغی بازرگانیی و فرۆشتنی عەقڵی زانستیی، بەو مانایەی زانایان و توێژەرانی ئەمەریکیی بیرۆکە و روانگەی نوێ بەرهەم دەهێنن و دەیفرۆشنەوە بە کۆمەڵگە و دەوڵەتانی تر تا لە بواری پراکتیکدا تاقیبکەنەوە.
خولاسەی وتە لەوەدا چڕ دەکەینەوە: بێگومان و بێگومان نەوت کۆتایی دێت و قۆناغی نەوت درەنگ بێت یان زوو ئاوا دەبێت، بەڵام ئەگەر وڵاتانی فرۆشیاری پەترۆڵ خۆیان بۆ ئەو قۆناغە نوێیە ئامادە نەکەن و دۆخی ئابووری خۆیان نەگۆڕن و گرنگیی نەدەن بە کەرتی تایبەتی و گەشەپێدانی پیشەسازیی و کەرتی گەشتیاریی ئەوە بێگومان نەهامەتییەکی گەورە و خنکێنەر چاوەڕوانیان دەکات، نەهامەتی و قەیرانێک رەنگبێ سەرلەبەری ئەو کۆمەڵگەیانە لەبەریەک هەڵبوەشێنێتەوە. عێراق تا ئێستا هیچ ئامادەکاریی و شەقاوێکی بۆ قۆناغی پۆست نەوت نەکردووە و نەناوە، بۆیە ئەگەر وەزعەکە هەروا بڕواتە پێشەوە ئەو هەژارییەی ئەمڕۆ لەم وڵاتەدا هەیە چەند قات دەبێتەوە و چارەنووسی کۆمەڵگەکەش دەخاتە گێژاوێکی نادیار و تاریکەوە.

وتەی کۆتایی
شارەزای ناسراو “تیمۆسی ویلیامز” پێیوایە: سەرەڕای ئەوەی هێشتا چارەنووسی کەرکوک نادیارە و کێشەکە نەکەوتووە بەلایەکدا، بەڵام هەر لە ئێستاوە کۆمپانیاکانی نەوت لە پێشبڕکێدان بۆ مۆرکردنی گرێبەستی نەوتیی. یوست هیلتەرمان، شارەزا لە گروپی قەیرانی نێودەوڵەتی، دەڵێت “بە ئەنجامدانی ئەم گرێبەستە نەوتییانە، نوری مالیکی سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق، بەشێوەیەکی توند و بەهێز ئەو راستییە بۆ کوردەکان دووپات دەکاتەوە تەنیا حکوومەتی عێراق سەروەریی هەیە بەسەر ئەو ناوچە نەوتییانەدا کە کێشەیان لەسەرە و لە دەستووردا یەکلا نەکراونەتەوە”. ئەگەرچی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بە فەرمیی و لە ژێر سەرپەرشتیی حکوومەتی مەرکەزیی رێی پێدراوە نەوتی هەر سێ شاری “دهۆک – هەولێر – سلێمانی” رەوانەی دەرەوەی وڵات بکات، بەڵام هێشتا چارەنووسی گەورەترین شاری نەوتیی کوردستان و عێراق و تەنانەت ناوچەکە نادیارە و پێناچێت بەم زووانەش بگەڕێتەوە بۆ سەر جوگرافیای رەسەنی خۆی، ئەگەر لەلایەکەوە کورد نەوت دەربهێنێت و بینێرێتە دەرەوە، ئەوا لەلاکەی ترەوە بەپیتترین کێڵگە نەوتییەکانی لە شاری کەرکوکی لێ زەوت بکرێت، بەڵگەی ئەوە بەدەستەوە دەدات هەر کاتێک حکوومەتی عەرەبیی عێراق پەنجەرەیەک بە رووی کورددا بکاتەوە، گومانی تێدا نییە لە هەمان کاتدا دەیان دەرگای گەورە گەورەی لەسەر داخستووە، ئەم راستییەش بەسە بۆئەوەی حوکم بدەین لەسەر حکوومەتی عێراق کە نایەوێت بەهیچ شێوەیەک کورد بەشێوەی راستەوخۆ ببێتە خاوەنی نەوت و لە ژێر سایەی خۆیدا مامەڵەی پێوە بکات و بۆند لەگەڵ کۆمپانیا جیهانییەکانی پەترۆڵ ببەستێت. (8).

———————————————-

پەڕاوێزەکانی چاپتەری پێنجەم:
1-گۆران ئیبراهیم ساڵەح “کەرکوک لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا” بەهاری 2007، مەکتەبی بیر و هۆشیاریی ی.ن.ک، لاپەڕە 176. “کالۆست سریکس گوڵبانگیان” ئەندازیارێکی زنجی بە رەچەڵەک ئەرمەنی بوو، بە “تالێرانی نەوت” ناوزەد کرابوو.
2-عەلی مەحموود محەمەد “کەرکوک شاری قەڵا و ئاگر و خوێن”، چاپی یەکەم، 2006، کەرکوک، لا 152.
3- رۆژنامەی “هاوڵاتی”، ژمارە “432”، رۆژی 18-6-2008.
4- کۆڕى بەڕێز “د.ئازاد نەقشبەندى”، لە ژێر ناوی “دەستوور و سەرچاوە سروشتییەکان”، 28-9-2005.
5-رۆژنامەی “کوردستانی نوێ”، ژمارە “4889”، رۆژی 5-6-2009.
6- رۆژنامەی “ئاسۆ”، ژمارە “970”، رۆژی سێشەممە، 12-5-2009.
7- رۆژنامەی “هاوڵاتی”، ژمارە “459”، رۆژی 21-9-2008.
8- چەند سەرچاوەیەکی ئینتەرنێت بەهەر دوو زمانی کوردیی و عەرەبی.

پەڕاوێزەکان:
1-چاپتەری یەکەم وتارێکی شیکارییە و پێش دوانزە ساڵ، لە ژمارە (369)ی رۆژنامەی (کوردستان راپۆرت) لە رۆژی 15-1-2008 بڵاوبووەتەوە.
2-چاپتەری دووەم وتارێکی شیکارییە و پێش دوانزە ساڵ، لە ژمارە (48)ی گۆڤاری (نێوەند) لە مانگی شوباتی ساڵی 2008 بڵاوبووەتەوە.
3-چاپتەری سێهەم وتارێکی شیکارییە و پێش دوانزە ساڵ، لە ژمارە (506)ی رۆژنامەی (کوردستان راپۆرت) لە رۆژی 15 -9 -2008 بڵاوبووەتەوە.
4-چاپتەری چوارەم وتارێکی شیکارییە و پێش دوانزە ساڵ بە دوو بەش لە ژمارەکانی (544-545)ی رۆژنامەی (کوردستان راپۆرت) لە رۆژانی 25-27-11-2008 بڵاوبووەتەوە.
5-چاپتەری پێنجەم وتارێکی شیکارییە، پێش یانزە ساڵ ساڵ بە پێنج بەش لە ژمارەکانی “651-655″ی رۆژنامەی (کوردستان راپۆرت) لە مانگی یولی 2009 بڵاوبۆتەوە.

تێبینی: کۆی ئەم پێنج شیکارییە وەک بەشی یەکەم لە کتێبی “گەمەی شەیتان” لەلاپەڕە 9-69 بە چاپی کاغەز بڵاوبووەتەوە لە ساڵی 2018.

ئەنالیز و نووسینی: ستیڤان شەمزینی
ستۆکهۆڵم – سۆلنا

نوسین جگە لە گەیشتن بە ئارامبوونەوەیەکی رۆحی، دەربازبوونێکیشە لە دوو دڵیەکانی نائارامی لە نێوان قسە و وشەدا، تۆ دەبێت خۆت لە دوودڵیەکانی خۆت رزگار بکەیت، ئەوەش بە نوسینی دەقێک یان تێکستێک دوایی دێت.
ئەوکاتە رێ بە خۆت دەدەیت تا بنوسیت، بەرلەوەی بەو حالەتی نوسینە ھیچ کەسێک لە خوێنەرانت بگەن بە ئارامبوونەویەکی دەروونیی تۆ خۆت بەوە دەگەیت، کەوابوو نوسین لەزەت وەرگرتن و چێژ بەخشینە بە ئەوانی دیکە، پە تایبەتی پەیامی ئەدەبی خۆی لەو چێژی دووسەرە دەبینێتەوە.
کاکی نوسەر لەبەرئەوەی لە کاوانیانی سەر بە شاری شەقڵاوەوە دەژیت ئەو بە دیالێکتێک قسە دەکات کە تایبەتە بەو دەوربەرەی لێی ژیاوە دەبێت بە زمانێکیش بنوسێت کە دڵی ھەردوو خوێنەرەکانی رازی بکات..
ئاسان نیە دەبێت تۆ بێی زمانی قسەکانت بگۆڕیە سەر زمانی رێنوس تا نوسینێکی رەسمی دەربچێت، ئەوە دوودڵی و دڵەڕاوکێیەکی نوسینە سەرەتایەکە رووبەروو زۆربەمان دەبێتەوە، بەڵام نوسەر لەو رۆمانەدا هەولی داوە بە هەردوو حالەتی نوسین بنوسێت دیالێکتی ئاخاوتنەکەی خۆی پشتگوێ نەخستووە جارجار ھەست بە ھەبوونی دەکەیت، بەڕای منیش شتێکی باشە لەبەرئەوەی چێژ و تامێکی تایبەتی بۆ ھاوزێدەکانی خۆت ھەیە، ھەروەھا زور زاراوەو فەرھەنگی دێرینیش ھەیە لە فەوتانیان دەپارێزی.

ناو لە ناو رۆمان شوێنکی بە بایەخ و دیاری ھەیە، لێرە نوسەر ھەمیشە لە ناوێک دەگەڕێت ناوێکی نوێ بێت و دەگمەن و دووبارە نەبێت، یان نوسەر ھاتووە ناوێکی نوێی داتاشیوە بۆئەوەی مۆرکێکی تایبەت بە خۆی پێوە بێت، ئەوەش دیسان بەهای رۆمانەکە گەورەتر دەکات، وەکو شێمراز، ملا خدری بەخورتی،عەدەگرینۆک،جیقۆ فشە،بێزۆی سیاناوخۆر، عەفلەق و ئۆدیب، ئانو بانی نی، ئەلیکترا.
ناویش وەکو پێکهێنەرێکی سەرەکی چیرۆک و رۆمان رۆلێکی تایبەتی هەیە، رۆمان هەیە بە ناوێک دەناسرێتەوە، لە کۆمەڵگار رۆژهەڵاتیش ناو ناوەو جێگەی بایەخێکی زیاترە لە شوێنێ دیکەش.
رۆمانەکە پڕە لە ناوی نادیار و دەگمان، ئەوش کە دەبێتە هۆی ناودار بوونی زیاتری پاڵەوانەکە، هاوکات نوسەر کۆمەڵێک ناو هەیە کە لەناو هزری ئێمەدا هەبوون بەڵام دووبارە نابنەوە و بەکار نابدرێن، ئەو هاتووە سەرلەنوێ نوێی کردوونەتەوە و لە قالبێک لە پالەوانێک تەوزیفی کروون، بە تایبەتی ئێمە لە دەڤەرێک دەژین کە کریستیانی و موسڵمانی پێکەوە دەژین و گەلێک ناو و زاراوەی هاوبەش و ناهاوبەشییان پێکەوە هەیە، هەروەها ناوی شوێننەکانیش بە هەمان حالەت لەناو رۆمانەکە دەردەکەون ..
لەوانە حەنچە و قریاقۆس، قۆیتاس، ماخە، کریکۆرو سیمۆن، زەیا، میخۆ، گۆڕی نێرگزان، قەپڵاغ، قۆیتۆ، شاپڵاغ، ئەو ھەموو ناوانە کە مۆرکێکی ناوەخۆییان ھەڵگرتووە بەڵام چێژێکی تایبەتیش دەبەخشن، ھەروەھا ئاماژەی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان ھەیە، ھەموومان پڕین لە ناو بەڵام کەی و لە کوێ ئەو ناوانە بەکار دەبەین ئەوە گرنگە، نوسەر ناوەکانی بە باشی بەکاربردووە.

بنەچە و بنەڕۆکی رۆمانەکە رێوڕێ بەدەم رێگاوە دەگۆڕێت سەرەتا بە سادەییەکی زۆر سادە و دواییش هێور هێور لەناو ئالۆزیەکی جواندا دەکەوێتە رێ، هەمیشە وابووە دەقی باش و نوسینی باش پەیوەندی بە پاشخان و پێشینەی رۆشنبیری و هزری نوسەرەکەیە، ئەویش بڕیار دەدات کە بەرهەمەکە شتێکی باشە یان دووبارەیە.
زانین پەیوەندی بە تەمەن نیە بەلکو دەگەڕێتەوە بۆکاری شەونخونی و خوێندنەوەو بەدەنگ هاتن و دواچوونی پەیامەکانی خۆت، ئەوەش دەبێتە خاڵی جیاواز لە نێوان نوسەرێک و نوسەرێکی دیکە، بۆیە هەمیشە نوسین رەنگدانەوەی رەنگ و بیرکردنەوەکانی ئەو کەسەیە کە دەینوسێت.

نوسەر ئاگایەکی باشی لە فەلسەفەکانی نەتەوەکانە بۆیە نوسەر لەسەر زمانی پالەوانێک شێمراز کۆمەڵێک پرسیاری فەلسەفی دەکات، چینێک دژ و دژەکاری هزری دەخاتە روو، زەمەن رایەڵێکی گرنگە لە راگرتنی کاتەکانی درێژەدان بە رۆمان، بەلام لەو رۆمانەی بە رێگادا، ئەو رۆلەی نیە هەر چیرۆکێکە زەمەنێکەو زەمەن لەناو زەمەن قسە دەکات، کات لە خزمەتی شوێن و سەربوردەی پاڵەوانەکانە،لە پێناو ئەوانیش کات دەستەمۆ دەکات.
رۆمان خۆی لە خۆی چیرۆکێکی درێژە ،تا رۆمانیش چیرۆکی زۆر بێت گۆمەکە قووڵتر دەبێت بۆ مەلەوانی تا رۆمان بە بەسەرهات و سەربوردە و رووداو دەوڵەمەند بێت، خوێندنەوەی خۆشتر و بەتامتر دەبێت، کاک دڵشاد توانایەکی بێرادەی باشی هەیە لە دانانی چیرۆک، چیرۆکیش دیارە ئەرکی زۆرە کە بەسەرھات و سەربوردەش زۆر بوون ئەرکەکان و خواستەکانی زیاتر دەبن، ئەو هەمیشە چیرۆکی لەناو چیرۆکی دروست کردووە.

شەیتان وەکو واقیعێک لە ناو ھزری نوسەر و پاڵەوانەکان زۆر دووبارە دەبێتەوە، ھەستم کرد دووبارە دەبێتەوە ئەوەش پەیوەندی بە پاشخانی فەرھەنگی نەک ھزری نوسەر ھەیە ، وەکو ئەوەی شەیتانێک ھەبێت لە سەرووی ئەوان ژیانیان بەڕێوە ببات، بەڵام من پێموایە شەیتان وەکو ئەجندە و خێو و شەوە دوایی ھاتووە، ئەوەی ھەبوو و ھەیە ئەو شەیتانەیە کە ھەریەکەمان لە ناوەوەی خۆی حەشاری داوە لەبڕی ئەویش بڕیار دەدات.
پێموایە ئەرکی رۆشنبیرو نوسەری نوێخوازو ھاوچەرخە ئەو شەیتانە ئاشکرا بکات و وەکو نھێنیەک یان شتێکی شاراوەو پیرۆز بەجێی نەھێڵێت تا ریسوایان بکەین و نەھێڵین رۆلیان ھەبێت.
ئەو سەرنج و تێبینیانەم لە کاتێک ئەنوسم کە ھێشتا لە خوێندنەوەی کتێبەکە تەواو نەبووم ھەول دەدەم ئەگەر شتێکی دیکەم ھەست پێکرد بینوسمەوە.
بەڵام بەگشتی رۆمانێک بەتام و نوێ و فەرھەنگێکی نوێ و بە زمانێکی نوێش نوسراوە کە پڕە لە دیاردەی کۆن و نوێ، لە دوورەوە دەستت ئەگوشم ھاوڕێی ھاوشاریم، شتێکی جوانت نوسیوە خۆشبەختت کردم و
ھەر بژیت.

٣١⁄١٠⁄٢٠٢٠
ھۆلەندە

هاوسێیەکم هەیە ماڵەکەی ڕووبەڕووی ماڵەکەی منە، هاوسێکەم پیرەمێردێکی نەوەد ساڵەیە و هەر ڕۆژێ لەگەڵ هەڵهاتنی خۆردا، پانتۆڵێکی نیلی و تیشێرتێکی سپی ئەپۆشێ و ئاڵۆزیی چەندین سەعاتی ئەو ڕۆژەی لە باڵکۆنەکەدا بەدەم کێشانی جگەرە و خواردنەوەی چاوە، ڕۆژەکە بەڕێدەکات. ڕۆژانە وەک پیشەیی هەمیشەیی ئەوەستێ تا ئۆتۆمبیلەکان خیابان ڕووبەڕوو تەماشا بکات! هەموو هاوڕێیەکانم کە دێن بۆ ماڵی من، ئەو پیرەمێردەیان لە من زیاتر خۆشئەوێ، دۆستی ئەون و وە منیش لە خۆم زیاتر ئاگاداری ئەبم و خۆشمئەوێت.

ئەویش بەخاتری میهرەبانی و ژیانە تەنهاکەی کە تاسانی ژیان بەرینەداوە، چەندین جار بانگی ئەکەم بەڵام دەنگم نابیستێ، ئەمەوێ هەموو بەیانییەک بەئومێدی بینینی ئەو، لە خەو هەڵئەستم، ئەڵێم: نەوەک شتێکی پێویست بێ. بەڵام من فیکر بکەمەوە ئۆتۆمبیلەکانی خیابان بۆ هەردوکمان گرنگە، چونکە بەشێکە لە پەڕینەوەی ژیانمان بۆ ناو ئاڵۆزییەکانی مۆدێرنیتە! بەهەرحاڵ تەمەنی مرۆڤ تا بەرەو گەورەیی بڕوات، لە مەرگ نزیکتر ئەبێتەوە، وە تاسەی ژیان بۆی سەرنجڕاکێشە، چونکە زۆر شتی جیهان بێزار و دڵخۆشی کردوە. ئەوە ئێستا شتی بچوک کە ئینسان هەر بیری لێناکاتەوە بۆی گرنگ و جێی تێڕامانە وەک ژێستی چرکەی سەعات لەکاتی خەوتندا. بەڵام من وتم چەندین جار ئەمەوێ تۆ ببینم، بەڵام دواتر پەشیمان ئەبمەوە نازانم بۆ؟! ڕاستی کێ ئەڵێ: هەردولامان بواری ئەوەمان هەیە کە یەکتر ببینین، بەهۆی جەنجاڵی و ئاڵۆزیی ژیانی ڕۆژانەوە. من ئەمەوێ لە کاتێکدا بێم بۆلات کە تۆ هیچت ئامادە نەکردبێ بۆ من وەک میوان، چونکە بێزارم لە جدیاتی ئەو دابونەریتە، ئەمەوێ هەرکات هاتم پێکەوە چایەک بخۆین و دەردەڵی یەکتر بدەینەوە، پیرەمێرد ئەم قسانەی منی پێخۆشبوو و وتی منیش لەناکاو بۆمکرا سەردانت ئەکەم لە باڵەخانەکە.

چاوەڕوانی بۆ من، نازانم بۆ پیرەمێردی دراوسێ و هاوڕێم چۆنە؟ بۆ خۆم ڕقم لێیەتی بەتایبەت لەو کاتانەدا، کە هەموو ئومێدت لە چاوەڕوانی دۆستێکدایە، بەڵام ئاڵۆزیی و دەردی هەردوولا نایەڵێ ئەو چاوەڕوانییە بێتەدی، بۆیە من ڕقم لە چاوەڕوانییە. دواتر لەگەڵ پیرەمێردی هاوسێم لەبارەیەوە گفتوگۆم کرد و وتم پێی ڕۆمانێک هەیە بەناوی “چاوەڕوانی” ناوی نووسەرەکەیم لەیاد نییە، بۆتی بێنم ئەیخوێنیتەوە، پیرەمێرد کەمێ حەپەسا و هیچ قسەی نەکرد، دواتر لەبەر من کەوتە قسە وتی نەوەڵا دراوسێی گەنجی شیرینم، چی لەو ڕۆمانی چاوەڕوانییە کەم کە هەموو ژیانی خۆم بریتییە لە تاسانی چاوەڕوانی بۆ ژیان.
ژیان تاڕادەی بێ‌ئۆقرەیی تاسان توشی ئینسان ئەبێ لە چرکەیەکی ژیاندا، بەشێوەیەک دوچاری شۆکت ئەکات، کە پێی نەزانی خۆت.

وە ئەو کات سێبەری هەموو ئەو خیابانە قەرەباڵغەی ماڵی خۆم و پیرەمێردەکە، بە سەردەمەوە کێ ئەڵێ چەندمان بەهیلاکی ژیان بەڕێکردوە. بەچەشنێ خیابان و کتێبخانەکەی نزیک باڵەخانەی من و پیرەمێردی تیادا ئەژین لە هەموو خزمێک بۆمان دڵسۆزترە، چونکە زۆربەی ئەو کاتانەی شوێنێک نیە بڕۆین بۆی خۆمان دەخەینە نێو دێڕی کتێبەکانەوە. تازە لە باڵکونی پەنجەرەکەمانەوە کە گوڵاکان ئاو ئەدەم هەست ئەکەم زیاتر تینووی ژیانن، کە گوڵەکانم دەمێ بوو ئاونەدابوو، سیس و ژاکاو بوون، منیش ڕۆشتمە چێشتخانە و سوراحیەک ئاوم کرد بەدیاری بۆ گوڵدانی گوڵەکان، بۆیە لەو کاتەدا بیرم بۆ لای پیرەمێردی دراوسێم ڕۆشت و هەستم کرد گوڵاکانیش وەک من و پیردەمێردەکە ژاکاون بەدەست تاسانی ژیانەوە.

پیرەمێرد منی بێ‌چاوەڕوانی و بێ‌مەرج خۆشئەوێ، هەتا هیچ بۆی گرنگ نییە، کە هیچ پیشەیەک نازانم، ئەو یارمەتیم ئەدات لە ڕێکخشتن و بەڕێوەبردنی کاروباری ڕۆتینی ڕۆژانەمدا، تازە پێکەوە لە پشتی پەنجەرەکەوە سریالێک یان فیلمێک کە بڕیارە هەفتەی ئاییندە نیگایی بکەین و دواتر گفتوگۆی بکەین. بۆیە بۆ ئەم هەفتەیە من پێشنیاری بینینی فیلمی”مهری حەوتەم” بێرگمانم پێشنیار کرد کە لەگەڵ پیرەمێردا بیبینین، ئەویش ڕازی بوو، بەڵام وتی ناوەڕۆکی فیلمەکە باسی چی ئەکا، منیش وتم باس لە مەرگ و چیەتی مەرگ ئەکات، بۆیە پیرەمێرد بۆی گرنگ بوو، پێش مردن قوڵی و ئاڵۆزیی
مەرگی بۆ ڕوون ببێتەوە لەڕێگەی تەئویلاتی بێرگمانەوە.

پیرەمێرد بەوپەڕی بڕواوە ژیانیشی خۆشئەویست، وەک من نەبوو لە سەرەتایی لاویمدا تاسانی ژیان بمپڕوکێنێت، کۆتاجار کە یەکترمان بینی، هەفتەیەکی دوایی بینینی فیلمەکە بوو، وتی: من چاوەڕوانییم لە کەس نییە، مەگەر بڕیار نییە لەم خیابان و باڵەخانەیە، ژیان بکەین تا چاو لێکئەنێین. گوتم با بەو شێویەیە کە یەکتر لە ئامێز بگرین و کەسی یەکتر بین، بەڵام چاوەڕوانی یەکتر ناکەین بۆ مەرگ، بڕیار بوو تەماشای فیلمێکی تر بکەین کە باس لە عەشق دەکات، من و پیرەمێرد هەردووکمان بەجۆرێ لە ژیانماندا تێشکاویی دەستی بووین، پیرەمێرد لە عیشقێکدا کە زۆر تامەزرۆیانە کچێکی خۆشئەویست پێینەدرابوو بۆیە بڕیاری دابوو ژیانی تەنهایی هەڵبژێرێ تا ئەو کاتەی مەرگ ڕاپێچی گۆڕی ئەکات و منیش بەشێوەیەکی تری ماجەرایی ئەو عەشقەیی پیرەمێرد لە سەرەتایی کاروانی هەگبەمدابوو، نازانم منیش وەک پیرەمێردەم لێدێ یان کونجێکی تەلیسماویی تری ژیان ئەزمون ئەکەین.

بەڵام بەداخەوە مەرگ مەودای ژیانی پیرەمێردی نەدا کە پێکەوە فیلمی عاشقی ببینین، بەڵام مەرگ مەودای نەدا فیلمەکە ببینین، منیش دوایی مەرگی پیرەمێردەکە ئەو خیابان و باڵەخانەیەم بەجێهێشت و بارگە و پەناهەندەیم بۆ ناشوێنێکی تر گواستەوە. کە جارێ نازانم کوێیە؟ ئەوەی لەگەڵ پیرەمێردەکەدا پێکەوەی ئەبەستینەوە زبری تاسانی ژیان بوو. لەنێوان دوو ژێستدا، کە پڕ بەدڵ و ڕۆح هاوڕێیەتی یەکترمان خۆشئەویست. منیش بڕیاری ڕۆشتنمدا بەرەو مەنفایەکی تر… کە تاسەی نیگای تاسانی ڕۆژانی ئەو پیرەمێردە ئەکەم، تۆ بڵێی ئەو مەنفایەی من بۆی ئەڕۆم هاوڕێیەکی تر لە چەشنی ئەو پیرەمێردە ئەزمون بکەم.

كێشه‌كانی كوردستان زۆرن و چه‌ندین ساڵه‌ به‌ هۆی سیاسه‌تی چه‌وتی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم و سه‌رۆكایه‌تی حكومه‌تی كوردستان و به‌رپرسانی هه‌ردوو حزب ( پارتی و یه‌كێتی) كه‌ خاوه‌ندارێتی هێزی پێشمه‌رگه‌ی 70 و 80 ئه‌كه‌ن كێشه‌و گرژییه‌كان كه‌ڵه‌كه‌یان كردووه‌و رۆژ له‌ دوای رۆژ ته‌شه‌نه‌ ئه‌كه‌ن و به‌رپرسان‌ به‌ درۆو ده‌له‌سه‌و پینه‌و په‌رۆوقسه‌ی هیچ و پوچ و بریقه‌دار خۆڵ ئه‌كه‌نه‌ چاوی خه‌ڵكه‌وه‌و فریویان ئه‌ده‌ن و برینه‌كانیان قوڵتر ئه‌كه‌نه‌وه‌و بۆ نمونه‌ ئه‌م خاڵه‌ ساكارو سه‌ره‌تاییانه‌و كه‌ له‌م رۆژانه‌دا كێشه‌و گرژییه‌كان گه‌یشتوونه‌ته‌‌ لوتكه‌و پێویستی به‌ چاره‌سه‌ركردنی كتوپره‌ ئه‌گینا ئه‌ته‌قنه‌وه‌و ئه‌و كات ته‌رو وشك پێكه‌وه‌ ئه‌سوتێت و زه‌ره‌رمه‌ندی یه‌كه‌م هاوڵاتیانی كوردستانه‌.
به‌رپرسانی ده‌سه‌ڵات باس له‌ ئازادی ئه‌كه‌ن به‌ڵام كام ئازادی؟ گرتنی هه‌ره‌مه‌كی رۆژنامه‌نووسان و چالاكه‌وان وخه‌ڵكی سڤیل، ئه‌وانه‌ی داكۆكی له‌ راستی ئه‌كه‌ن و داوای موچه‌و مافی ره‌وای خۆیان ئه‌كه‌ن و داكوكی له‌ خاكی كوردستان ئه‌كه‌ن و نایانه‌وێت نیشتمانیه‌كه‌یان بكه‌وێته‌ ژێر ده‌ستی دوژمنان كه‌ له‌ زۆر قۆڵه‌وه‌ چاویان برێوه‌ته‌ خاك و سامانی وڵات.
له‌ ساڵانی پێشوودا ژماره‌یه‌ك خه‌ڵك له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ له‌ ناوبراون وه‌ك شه‌هیدان : به‌كر عه‌لی ، سۆرانی مامه‌ حه‌مه‌، سه‌رده‌شت عوسمان، كاوه‌ گه‌رمیانی، وداد حوسه‌ین و خه‌ڵكی تریش و، ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ هیچ بكوژێك نه‌گیراوه‌و، ئه‌وه‌ش زۆر مه‌ترسیداره‌و رێگا خۆشكه‌ره‌ بۆ ئه‌نجامدانی كرده‌وه‌ی چه‌په‌ڵترو، ئه‌وه‌تا به‌ ئاشكراو به‌ به‌رچاوی خه‌ڵكه‌وه‌ له‌ دهۆك و هه‌ولێر ره‌شبگیرییه‌و، له‌ هه‌موو شتێكیش سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌ڵێن به‌ پێی فه‌رمانی دادگا گیراون و، هه‌ر زوو خۆیان وه‌ك پیشه‌ی هه‌میشه‌ییان به‌درۆ ئه‌خه‌نه‌وه‌چونكه‌ دادوه‌ر فه‌رمانی ئازادكردنی هه‌ندی كه‌سی داوه‌ به‌ڵام تا هنوكه‌ ئازاد نه‌كراون

نه‌وت كێشه‌ی سه‌ره‌كییه‌و،پێش هه‌موو شتێك نه‌وتی كوردستان هه‌رزان فرۆش ئه‌كرێت بۆ ئه‌وه‌ی گیرفانی به‌رپرسان و خاوه‌ن كومپانییه‌كان گه‌رم بكاته‌وه‌و تا ئێستا خه‌ڵك داوا ئه‌كه‌ن په‌رده‌ له‌ سه‌ر نهێنییه‌كانی رێكه‌وتنه‌ پر شه‌رمه‌زارییكه‌، پێشكه‌شكردنی ( نه‌وتی كوردستان به‌ توركیا بۆ ماوه‌ی 50 ساڵ) هه‌ڵماڵرێت به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌ به‌رپرسانی ده‌سه‌ڵات له‌ ئاستی ئه‌و پرسه‌ گرنگه‌ خۆیان مه‌ڵاس داوه‌و كار بۆ گه‌وجاندنی هاوڵاتیان ئه‌كه‌ن.
مۆچه‌ هات ، مۆچه‌ نه‌هات، موچه‌ دوو هه‌فته‌ دوا ئه‌كه‌وێت، به‌غدا پاره‌ی نه‌ناردووه‌، عێراق بریاریداوه‌ مۆچه‌ی فه‌رمانبه‌رانی كوردستان وپێشمه‌رگه‌ ره‌وانه‌ بكات، ئه‌م قه‌وانه‌ رۆژانه‌ ئه‌بێسترێن و به‌رپرسان یاری به‌ وشه‌و ده‌روونی خه‌ڵكه‌وه‌ ئه‌كه‌ن و رایان ئه‌هێنن بۆ ئه‌وه‌ی بزانن مانگ له‌ كوردستان زیاتر له‌ 60 رۆژه‌و چونكه‌ حكومه‌ت ئیفلیجه‌و ناتوانێت مووچەی مانگانەی فەرمانبەرانی خۆی بدات.
له‌ رووی په‌روه‌رده‌وه‌ رۆژێك خوێندنه‌ له‌ قوتابخانه‌كان و ، رۆژێكی تر خوێندن به‌ ئۆنلاینه‌ و، به‌ ناوی كۆرۆناوه‌ ده‌سه‌ڵات سه‌ری لێشێواوه‌و نازانن پرۆسه‌ی خویندن به‌رێوه‌ به‌رن و،خوێندنی ئۆنلاین پێویستی به‌ داتا ( كۆمپیوته‌ر) و ئێنته‌رنێت هه‌یه‌ و ئه‌وه‌ش بۆ خه‌ڵكی هه‌ژارو كه‌م درامه‌ت زۆر ئاسته‌مه‌و زۆر جار كاره‌با نییه‌و ، له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتوو قوتابخانه‌كان كۆمپیوته‌ر بۆ قوتابیان ئاماده‌ ئه‌كه‌ن و له‌ كوردستان مه‌حاڵه‌و حكومه‌تناتوانێت ئه‌و كاره‌ بكات و‌ ته‌نانه‌ت بیریش له‌وه‌ بكاته‌وه‌و، هه‌ر له‌ میانی په‌روه‌رده‌دا مامۆستان داوای موچه‌ی‌ مانگانه‌ ئه‌كه‌ن له‌ گه‌ڵ ئه‌و پاره‌و مافانه‌یان كه‌ چه‌ند ساڵه‌ راگیراوه‌.
له‌ رووی ئاسایشه‌وه‌ گرژی زۆره‌و په‌نگی خواردوه‌ته‌وه‌و داوا ئه‌كرێت رێ له‌ ته‌قینه‌وه‌ی گرژییه‌كان بگیرێت و، هه‌موو ئه‌زانن له‌ كوردستان ئه‌نجومه‌نێك به‌ناوی نه‌ته‌وه‌یی هه‌یه‌و، ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ وه‌ك خۆیان باسیان كردووه‌و له‌ 5 كه‌س پێكێێت دووانیان پارتییه‌ و سیانیان یه‌كێتییه‌و، له‌ هه‌فتی رابۆدوودا ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ راگه‌یاندراوێكی بڵاو كردووه‌و گوایه‌ كاری تیرۆریستی ده‌رهه‌ق به‌م وبه‌و كراوه‌و، له‌ پاش رۆژیك 3 كه‌سه‌كه‌ی یه‌كێتی به‌ درۆیان خسته‌وه‌و وتیان ئێمه‌ ئاگامان له‌و جۆره‌ كارانه‌ نییه‌و، راگه‌یاندنه‌كه‌ش راست نییه‌.
كاره‌سانه‌ ئه‌نجومه‌نی نه‌ته‌وه‌یی درۆ بكات و ئاره‌زوومه‌ندانه‌ تاوان دابه‌ش بكات و، هه‌موو لایه‌ك سوور ئه‌زانێت ماوه‌یه‌كی دوورو درێژه‌ پارتی دژایه‌تی پارتی كرێكارانی كوردستان PKK ئه‌كات و، زۆر كه‌ره‌ت به‌رپرسه‌ باڵاكانی پارتی پ.ك.ك یان به‌ میوان داناوه‌و، له‌م رۆژانه‌دا به‌ تایبه‌تی له‌ پاش رێكه‌وتنی عێراق و هه‌ریم له‌ سه‌ر شه‌نگال كه‌ به‌ فیتی ئه‌مریكا رێكخرابوو ئاڵۆزییه‌كان زیادیانكردووه‌و خه‌ڵكی شه‌نگال به‌و رێكه‌وتنه‌ نارازین و ئه‌ڵێێن : ئێمه‌ هه‌ر رێككه‌وتنێك به‌بێ خه‌ڵكی شه‌نگال بكرێت پێێ قایل نابین ئه‌مه‌ له‌ لایه‌ك و له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ پارتی له‌ ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆی جوله‌ی به‌ هێزه‌كانی كردووه‌و بمانه‌وێت و نه‌مانه‌وێت توركیا ده‌ستی باڵای هه‌یه‌ له‌ تێكدانی بارودۆخی كوردستان بۆیه‌ پێویسته‌ رێگا له‌ به‌رده‌م شه‌ری كورد له‌ گه‌ڵ كورد بگیرێت و چیتر توركیا خاكی تری كوردستان داگیر نه‌كات.

2/11/2020

دەسپێک:

10سال بیش ئیستا بابه‌تیكم نوسی له‌ هەفتەنامەی زاری كرمانجی به‌ ناوی (لە په‌راوێزی كۆره‌كه‌ی خاتو ماریان خاروداكی ) ئه‌و كات ئه‌و خاتونه‌ كۆڕێكی به‌ست له‌سه‌ر به‌یوه‌ندیه‌كانی ئه‌مریكاو كورد له‌وێدا ئه‌و كچە باسی ئه‌وه‌ی كرد ،گوایه‌ ئه‌مریكا به‌ دریژای میژوو زۆر باش بوە‌ بۆ كورد و هه‌میشه‌ پاڵپشتی به‌ هێز بوه‌ هەرلەو سیمینارەدا منیش به‌ژداریم كرد و جه‌ند ڕه‌خنه‌یه‌كم گرت و باسم كرد ئه‌مریكا هه‌میشه‌ به‌رزه‌وه‌ندی خۆی ره‌چاو كردوه‌ و زور جار خه‌نجه‌ری ژه‌هراوی له‌ كورد داوه‌ نمونه‌شمان زورن ئینجا له‌و بابه‌ته‌ش كورته‌وه‌لامیكم دایوه‌ سه‌یره‌ پشتی چه‌ندین سال له‌ ووتاره‌كه‌ی من ئیستا به‌ کردار ئه‌مریكا سه‌لماندی كه‌ بشگیری كیشه‌ی ره‌وای كورد نیه‌، فه‌رموو باشترین بەلگە (عه‌فرین و مه‌نبیج) و داگیرکردنەوەی كه‌ر كوك و پشگیری نەکردنی لە (ڕێفراندۆم ) بزانە چۆن ئەمریکا پشتی لە میللەتی كوردی کرد و هاوپەیمانی لەگەل داگیرکەرانی کورد خشەی دێت ،بەتایبەتی لەگەل تورکیادا….
ئەوەی لێرە مەبەستمە ئەوە بڵێم ،ترەمپ خرابترین سەروکی ئەمریکا بووە لەمێژودا، جونکە پەیوەندیەکان لەسەردەمی ترەمپ زۆرخرابونە لەگەل وڵاتانی دەرەوە وە دیبلۆماسی ئەمریکا لەسەردەمی ترامپ کەلێنی گەورەی دروست کردیە لەهەمووش سەیرتر پەیوەندی ترەمپ لەگەل کەسە دکتاتۆرەکان زورباش بووە ئیدی سەرکردەیەکی زۆر عونسربوەو مەسەلەی ڕەش و سپی لە ئەمریکادا جارێکی تر بەتوندی سەری هەڵداوە وە ترەمپ درۆزنترین و بێ ئەخلاقترین سەرۆک بووە لەمێژووی ئەمریکادا،ئەو کەسێکی بازرگانەو بس ، لەسیاسەت زۆر فەقیرحال بووە بەجۆرێک ئێستا زیانی زۆری گەیاندووە بە ئەمریکاو ،متمانەی ئەمریکای لەسەر ئاستی جیهان لاواز کردووەو ئەمەو چەندین خال هەیە وادەکات ترەمپ سەد دەرسەت لەو هەلبژاردنە شکست بخوات وجو بایدن لەهەڵبژاردنەکان دەردەجێت.ئەوەتەنها هەندێ خالی لاوازی ترامپ و بەکورتی باسم کردن خۆ لەبەرامبەریشدا بایدن خالی زۆربەهێزی هەیە بو‌دەرچون.

31/10/2020
محمد بابیر
چاودێری سیاسی

١ م / مرۆڤەکان وەک ئەوەی لەسەر تەختەی شانۆ بن
بە سیمای ڕەنگاوڕەنگەوە دەردەکەون
ر / ڕازە ڕەنگینەکانمان وا خەریکە دەبنە تۆز و غوبار
بێمەبەست لەگەڵ با دا دەڕۆن
د / دوای دووسێ ڕۆژ ( دیداری من و مردن کۆتایی هات )
ن / نیشتیمان بۆتە سەبەتە سێوێکی ڕزیو
شیلەی تفتوتاڵی لێدەچۆڕێ

٢
لە دووری دوورەوە
لاوکێکی هێمنی مردووەکانم دێتە گوێ
زایەڵەی زەمەنێکی زەندەقچووش
لەنیو کەڕنەڤاڵی ماسکەوە دەبیسترێ
ماسکی ( سوور و رەش و شین و سپی و پەمەیی و
ماسکی ڕەنگاوڕەنگ )
چ ڕۆژگارێکی نەفرەتییە
مرۆڤەکان وەک گەڵاکان هەڵدەوەرن
وەکو بەفر دەتوێنەوە
وەک ئەستێرەکانیش ئاوا دەبن
بەڵام / ئاوابوونێکی ئەبەدی
چ ڕۆژگارێکی ئافاتی و فۆبیاییە
نەک هەر خۆمان
خاڵخاڵۆکەی نێو خەون و خەیاڵەکانیشمان ماسک دەپۆشن
جەڵاد و قوربانی / فریشتەو شەیتان / هەموویان ماسک دەبەستن
چەند ڕۆژێکە لەسەر مافووری مردن ڕاکشاوم
کشومات ، بێدەنگ بێدەنگ هەر دەڕوانم
دەڕوانم و دەڕوانم و دەڕوانم
جگە لە تارماییەکانی مردن هیچیتر نابینم
بوومەتە پەیکەرێک لە خەیاڵ
بیرم / لە مرۆڤەکان و یادگارییە جوانەکان دەکردەوە
یان ئەو مەودا و دوورییەی نێوان من و ژیان
بیرم لەو ڕۆژانە دەکردەوە لەنێو شیعرەکانمدا دەمنووسی
( ماسکەکەت فڕێدە ئەوی شۆخ
من دەمەوێت جوانییەکانی ڕوخسارت ببینم ،،، ! )
بەڵام ئێستا
دەڵێم نا / ماسکەکەت فڕێمەدە ئەی شۆخ
من نامەوێت
ڕەنگە ڕەشەکانی مردن
لەسەر برژانگ و لێوەکان و نینۆنەکانت ببینم
نا / ماسکەکەت فڕێمەدە ئەی شۆخ
دەرگای کۆشک و قەڵای خەونەکانت بکەرەوە
با هەر کراوەبن دەرگاکان و ڕیگاکان
منیش بەڵێن دەدەم
دوای چەند ڕۆژێکیتر
لە بەیانییەکی ڕووناک و ئارام
وەک خۆرەتاو دەردەکەومەوە و دەگەڕێمەوە …!

                                                        کۆتایی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٠

له‌پێش جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیدا زۆربه‌ی خاكی كوردستان له‌ژێر حوكمڕانی عوسمانیدا بوو، له‌ ئه‌نجامی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیدا به‌ره‌ی ئه‌ڵمانیا دۆڕان و شكستیان هێنا، ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌لایه‌ن هاوپه‌یمانانه‌وه‌ خاكه‌كه‌ی داگیر كرا و سوپای هاوپه‌یمانان ڕژانه‌ ئه‌سته‌مبوڵی پایته‌خته‌وه‌ و داگیریان كرد، ئینجا ئێوه‌ هه‌واڵی ئه‌سته‌مبوڵ و دانیشتووه‌كانی بێننه‌به‌رچاوی خۆتان، سه‌رله‌شكر و ئه‌فسه‌ره‌گه‌وره‌كانی تورك كه‌له‌ ئه‌سته‌مبوڵ دابوون، مه‌بعوسه‌ خوێنگه‌رمه‌كان و لاوانی نیشتمانپه‌روه‌ری تورك، شاعیر و ئه‌دیبه‌ به‌رزه‌كان ده‌ستی قه‌ڵه‌میان شكابوو، توركه‌كان به‌ زه‌لیلی كه‌وتبوونه‌ ده‌ستی له‌شكری سوێندخۆره‌كانه‌وه‌، له‌ پایته‌خت و وڵاتی خۆیاندا ببوونه‌ دیل و ژێرده‌سته‌، ئه‌و توركانه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان وا به‌ته‌مابوو، پێكه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ڵمانه‌كان له‌شه‌ڕكه‌دا سه‌ركه‌ون و گره‌و له‌ ئینگلیز ببنه‌وه‌، هه‌موو موسڵمانانی دنیای لێ ڕاست بكه‌نه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وا پایته‌ختی وڵاته‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌یان له‌لایه‌ن دوژمنه‌كانه‌وه‌ داگیركراوه‌، سه‌رنه‌وی و لوت شكاو كه‌تبوونه‌ ژێر ده‌ستی له‌شكری هاوپه‌یمانانه‌وه‌، زۆربه‌ی ئه‌فسه‌ره‌ گه‌وره‌كان له‌ترسی ڕیسوابوون به‌رگیان گۆڕی بوو، خۆیان شاردبووه‌وه‌، هاوپه‌یمانان به‌رامبه‌ر به‌ تورك به‌فیزی سه‌ركه‌وتن ده‌جوڵانه‌وه‌ و توركه‌كانیان ته‌نگه‌تاوكردبوو، توركه‌ بێهێز و ئه‌فسه‌ر و خوێنده‌واره‌ به‌رزه‌كان و مه‌بعوسه‌ نیشتمانپه‌روه‌كان چاره‌یان نه‌ما و له‌یه‌ك نزیك بوونه‌وه‌ و بیریان كرده‌وه‌ و لایان وابوو مردنیان له‌م حاڵه‌ باشتره‌، له‌به‌رئه‌وه‌ بڕیاری جوڵانه‌وه‌یاندا، ئه‌گه‌رچی بۆ له‌شكرێكی تێكشكاوی وه‌كو تورك له‌و ڕۆژگاره‌ زۆر سه‌خت بوو، خۆیان ئاماده‌كرد بۆ شه‌ڕێكی تر له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانان، به‌تاقی ته‌نیا و بێ هاوكاری دۆستێكی جێی باوه‌ڕ، ئه‌گه‌رچی ئه‌و ڕۆژگاره‌ بۆ توركی تێكشكاو ئه‌م جۆره‌ بزووتنه‌وه‌یه‌ مایه‌ی گاڵته‌جاڕی و شێتانه‌ بوو، به‌ڵام دواجار به‌خت یاوه‌ریان بوو، بزووتنه‌وه‌كه‌یان له‌ دنیادا بووبه‌ داستان.

باسی كورد لە ئەستەمبوڵ
له‌لایه‌كی تر دوای بڕانەوەی شەڕ (موتارەكە) كوردەكانی توركیا بەتایبەت كۆمەڵە سیاسیه‌كانی كورد لە ئەستەمبوڵ، كەوتبوونە تێكۆشانێكی بێوچان، ئەم كۆمەڵانە بەبێ‌ ترس هاتنە مەیدان و بە ئاشكرا باسی مافی نەتەوەی كوردیان خستە پێشەوە، (ویلسن)ی سەرۆكی ئەمریكا، لەم ڕۆژانەدا بەیاننامە (14) بەندەكەی خۆی بڵاوكردەوە، بەپێی ئەو بەڵگەنامەیە هەموو نەتەوەیەك مافی داواكردنی سەربەخۆیی پێدرابوو.
هەر لەو سەردەمەشدا (كلیمانسۆ)ی سەرۆك كۆماری فەڕەنسە بەیانێكی بڵاوكردەوە، بەناوی دەوڵەتە سوێندخۆرەكانی ئەوروپاوە دەیوت:”حكومەتی تورك، دەوڵەتی عوسمانی ئەوەی لەباردانیە، بتوانێت نەتەوەیەك بەڕێوەبەرێت، لەبەرئەوە متمانەی پێناكرێت و نابێ‌ قەومێك تورك نەبێ‌ و تائەمڕۆ لەژێر جەوری تورك و ستەمی توركدا ژیاوە، دووبارە ئەمڕۆ بخرێتەوە ژێر حوكمی تورك.”
ئەمانە حكومەتی توركیان خستە ترسێكی گەورەوە، ویستیان لە كوردەكان نزیك بكەونەوە و ماوە نه‌ده‌ن بەدوای ئەم وتانە یا دەستوورەكەی (ویلسن) بكەون، بۆیە حكومه‌تی تورك (لیژنەیەكی وەزاری) دامەزراند، لەگەڵ كوردەكان بكەوێتە گفتوگۆ ده‌رباره‌ی چاره‌نووسی داهاتووی كوردەوە، ئەم لیژنەیە دەبوو لەو شتانە بگەڕێت بوونە هۆی ناڕەزایی نەتەوەی كورد، بەو مه‌رجەی لەناو یەكێتی عوسمانی بمێننەوە، چەشنە خۆبه‌ڕێوه‌به‌رێتی (ئیدارە)یەك بخاتەبەرچاوی حكومەت، جێگای ڕەزامەندی كورد بێت، هەوڵ بدەن كورد و تورك له‌یەك نزیك بخەنەوە، بناغەی ئەم پەیوەندیە دابمەزرێننەوە، حكومەت و ڕۆژنامه‌(غەزەتە)كانی تورك، ئەو ڕۆژەی ئەستەمبوڵ، كەوتبوونە باسی یەكێتی تورك لەگەڵ (برا) كوردەكانیان. خاكی عوسمانیان بەهی ئەم دووبرایە دادەنا، دوژمنی ئەم وڵاتەیان بەدوژمنی هەردوولا ئەژمارد، لە پاراستنی ئەم خاكە پیرۆزەشدا كورد بەشدار بوو، دینی ئیسلام و شەرەفی ناوی خۆشەویستی عوسمانی، وەكو تورك دەكەوتە سەرشانی كوردیش…!!
بێگومان ئەم پڕوپاگەندانە لەلایەن حكومەت و ڕۆژنامەكانەوە سوودی زۆری بۆ تورك هەبوو، كارێكی باشی كردە سەر زۆربەی كوردەكان، بەڵام كۆمەڵە سیاسی و نیشتمانپەروەرانی كورد، لەوانە نەبوون باوەڕ بەم پڕوپاگەندانە بكەن و لەڕێی ئازادی كورد لەهەوڵەكانی خۆیان دوا بكەون، كۆمەڵە سیاسی و نیشتمانپەروەرانی كورد ڕوویان كردە كۆنگرەی ئاشتی و شەریف پاشایان هەڵبژارد، بەنوێنەری تایبەتی بۆ داواكردنی مافی سەربەخۆیی كوردستان. بەم شێوەیە بەهۆی هەوڵەكانی شەریف پاشا سێ‌ بەندەكەی دەربارەی سەربەخۆیی كوردستان، خرایە پەیمانی سیڤەر و لەدواییدا ئەم پەیمانە لە وەزارەتی (فەرید پاشا)ی زاوا بەنوێنەرەكانی دەوڵەتی عوسمانی ئیمزا كرا.
جوڵانه‌وه‌ی مستەفا كەمال لە ئەنادۆڵ
وەك وتمان لەدوای موتارەكە خەڵك لەئەستەمبوڵ لەوپەڕی كوێرەوەری و تەنگەتاویدا بوون، لەبەرئەوە لە ڕاپه‌ڕین و بزوتنەوە بەولاوە چارەیەكی تریان نەبوو، خوێندەوارە نیشتمانپەروەرەكان لەسەر ئەوە ڕێكەوتن جوڵانه‌وه‌یه‌ك ده‌ست پێ بكه‌ن، بۆ بزوتنەوەكەیان ئەنادۆڵ بكەنە ناوچەی بزوتنەوەكەیان و شۆڕش لەوێوە هەڵگیرسێنن، چونكە بوونی لەشكری سەربازی زۆری دوژمن و سەفیری دەوڵەتە بێگانەكان، دەرفەتی بزوتنەوەی لەناو ئەستەمبوڵ نەدا، لەم ڕۆژەدا هیوایەك دڵی نیشتمانپەروەرەكانی ڕووناك كردەوە، حكومەتی ئەستەمبوڵ، یەكێك لە ئەفسەرە خوێن گەرمەكانی هێنایە پێشەوە، كە لە ژێرەوە هاوپەیمانیان بوو، بیری لە ڕزگاركردنی وڵاتەكەی دەكردەوە، لەژێر دەسەڵاتی وڵاتە سوێندخۆرەكانی دوژمنی تورك، ئەم ئەفسەرە (مستەفاكەمال) بوو، حكومەتی ئەستەمبوڵ بەهەڵە چوو (مستەفا كەمال)ی كردە پشكنەری گشتی هێزەكانی تورك لەئەنادۆڵ. بەپێی ئەم ئەركە كۆكردنەوە و ڕێكخستنی هەموو لەشكرەكانی دەوڵەتی عوسمانی لەئەنادۆڵ، كەوتە ئەستۆی مستەفا كەمال، ئەویش زۆر بە دڵ و بەگیان بەڵێنیدا بچێتە ئەنادۆڵ.
له‌م كاته‌دا تاقه‌ له‌شكری تورك كه‌به‌چه‌كه‌وه‌ مابووه‌وه‌ له‌شكره‌كه‌ی كازم (قه‌ره‌ پاشا) بوو ئه‌ویش خه‌ریك بوو چه‌ك دانێ، یان له‌ڕاستیدا چه‌كی بكه‌ن، هه‌ر له‌م كاته‌شدا مسته‌فاكه‌مال موفه‌تیشی گشتی له‌شكر و یاوه‌ری خه‌لیفه‌ی عوسمانی له‌‌سته‌مبوڵ له‌گه‌ڵ چه‌ند ئینگلیزێكدا گه‌یشتنه‌ ئه‌رزڕۆم بۆ چه‌ك كردنی له‌شكره‌كه‌ی كازم قه‌ره‌پاشا.
مسته‌فا كه‌مال لە (15) مایسی (1919) ئەستەمبوڵی بەجێهێشت و چووە سەر كارەكەی. هەر كە گەیشتە ئەنادۆڵ ئەفسەر و سەركردەكانی لەشكری بەدزییەوە كۆبووەوە و مەبەستەكەی تێگەیاندن، هەموو خوێنگەرم و نیشتمانپەروەرەكان دڵسۆزی و ئامادەییان پیشاندا، حكومەتی ئەستەمبوڵ لەم كردەوانە كەوتە ترسەوە، لەبەر ئەوە یەكسەر مستەفا كەمال داواكرایەوە بۆ ئەستەمبوڵ، به‌ڵام مستەفا كەمال بڕیاریدا نەچێتەوە ئەستەمبوڵ و لە حكومەتی (خەلیفە) یاخی بوو.
له‌باتی چه‌ك كردنی له‌شكره‌كه‌‌ مسته‌فاكه‌مال له‌گه‌ڵ كازم قه‌ره‌پاشا‌ و تورك په‌روه‌ر و عه‌شایره‌كاندا ڕێكه‌وت و ئینگلیزه‌كانیان گرت، هه‌ر له‌وێش كۆنگره‌ی ئه‌رزڕۆمیان گرت، له‌یه‌كه‌م كۆبوونه‌وه‌ كه‌ كرا سه‌د هه‌زار لیره‌ كۆكرایه‌وه‌ بۆ یارمه‌تی مسته‌فاكه‌مال، عه‌شایه‌ر و كورده‌كانی ئه‌و ناوه‌ش له‌م كاته‌دا ئاماده‌بوون له‌گه‌ڵ شه‌یتانیشدا ڕێك بكه‌ون به‌ومه‌رجه‌ی له‌ده‌ست ئینگلیز و ئه‌رمه‌نی ڕزگاریان ببێت، به‌خۆیان و چه‌كیانه‌وه‌ چوونه‌ له‌شكری مسته‌فا كه‌مال، له‌شكری مسته‌فاكه‌مال هێرشی برده‌ سه‌ر ئه‌و له‌شكره‌ ئه‌رمه‌نیه‌ی هاتبووه‌ سه‌ر سنوور و خراپ شكاندی، وازیشیان لێ هێنان به‌و مه‌رجه‌ی له‌گه‌ڵ ئینگلیز په‌یوه‌ندی نه‌گرن، له‌گه‌ڵ ڕووس ببن به‌دۆست، كه‌ مسته‌فاكه‌مال خۆشی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵیاندا باش بوو. به‌م جۆره‌ چه‌كێكی زۆر كه‌وته‌ ده‌ست له‌شكری تورك و جه‌بهه‌ی ڕۆژهه‌ڵات، باره‌گای سوپا گوازرایه‌وه‌ بۆ سیواس و له‌وێشه‌وه‌ بۆ ئه‌نقه‌ره‌.
پاش یاخی بوونی مستەفاكەمال گەلێك لە ئەندامانی (مجلسی مەبعوسان) بڕیاریاندا حكومەتی ئەستەمبوڵ بەشەرعی نەناسن، لەبەرئەوەی ئەم حكومەتە لەژێر دەسەڵاتی سوێندخۆرە دوژمن و بێگانەكان دایە، لەبەر ئەوە لە حوزەیرانی (1919) بەپێویست زانرا لە ئەنادۆڵ سەرلەنوێ‌ دەست بكرێتەوە بۆ كۆكردنەوەی (مجلیس)ێكی تازە، هەڵبژاردنی نوێنەرەكانی خەڵكی ئەنادۆڵ، بۆ ئەم (مەجلیس)ە تازەیە.
مسته‌فا كه‌مال له‌سه‌ر ئیداره‌یه‌كی هاوبه‌شی برایانه‌ له‌گه‌ڵ كورده‌كان ڕێكه‌وت، به‌م جۆره‌ (بویوك میلله‌ت مجلسی) واتا ئه‌نجومه‌نی میللی گه‌وره‌ دروست بوو، زۆربه‌ی كورده‌كان تیایدا بوون به‌ئه‌ندام و هه‌وڵی تورك و كورد یه‌ك خرا بۆ سه‌ركه‌وتنی ئه‌م ڕاپه‌ڕینه‌ هه‌موو په‌یوه‌ندیه‌كیان له‌گه‌ڵ حكومه‌تی ئه‌سته‌مبوڵ بڕی و په‌یوه‌ندی دۆستانه‌یان له‌گه‌ڵ ڕووسدا به‌ست.
ئیتر بەهۆی بێهێزی و بێ‌ دەسەڵاتی حكومەتی ئەستەمبوڵ، خەڵك وردە وردە ڕوویان لە حكومەتی ئەستەمبوڵ وەرگێڕا و هەموو شتێك وای دەردەخست جوڵانەوەی مستەفاكەمال ببێ‌ بەهۆی ژیانەوەی نه‌ته‌وه‌ی تورك، پێویستە پشتگیری مستەفا كەمال بكرێ. سوێندخۆرەكانیش كەوتنە هاندانی ئەستەمبوڵ مستەفاكەمال تەمبێ‌ بكات، یا لەناوی بەرێ‌.
لەوكاتەشدا (عەلی ڕەزاپاشا)ی سەدری ئەعزەم داوای لە (سوڵتان وەحیەدین)ی خەلیفەی عوسمانی كرد، لە سەرۆكایەتی حكومەت ئازادی بكات، ئەو كاتە كە سوڵتان ڕیشی خۆی دابووە دەست سوێندخۆرەكان داواكەی عەلی ڕەزاپاشای قبوڵ كرد و لە (30ی نیسانی 1920) داوای لە فەرید پاشای داماد كرا بۆ دامەزراندنی وەزارەتێكی تازە. بەم جۆرە حكومەتێكی لاوان پێكهێنرا، لەبەردەستی سوێندخۆرەكان نەتوانی جوڵە بكا، له‌ هه‌مان كاتدا حكومەتی ئەستەمبوڵ لەژێر سەرپەرشتی مستەفا پاشای یاموڵكی (مجلیسی سەربازی) بۆ مستەفا كەمال دانا و لەپاشملە دادگایی كرد و حوكمی خنكاندنی مستەفا كەمال و گەلێك لە نیشتمانپەروەرەكانی توركیدا. حكومەتی فەرید پاشا بڕیاریدا هێز بنێرێتە سەر مستەفا كەمال له‌ ئه‌نادۆڵ.
لەولاشەوە یۆنانیەكان بە پشتیوانی ئینگلیز دەیویست خاكی عوسمانی داگیر بكات، لەشكری بەرەو ئەزمیر بۆ گرتنی بەڕێخستبوو. لە ئەستەمبوڵیش دەوڵەتە سوێندخۆرەكان لە (10)ی ئابی (1920) (پەیمانی سیڤەر)یان بە حكومەتی فەرید پاشا ئیمزاكرد، ئەم پەیمانە بڕیاری سەربەخۆیی نەتەوە ژێر دەستەكانی دەوڵەتی عوسمانی دابوو، بەندەكانی ئەم پەیمانە دەربارەی دامەزراندنی كوردستانی گەورە و سەربەخۆیی ئەرمەنی تێخرابوو، ئەگەر ئەم پەیمانە جێبەجێ‌ بكرایە پشتی دەوڵەتی توركیای دەشكاند و لەوەدا نەدەما جارێكی تر زیندوو بێتەوە. بەڵام ئیمزا كردنی پەیمانی سیڤەر لەلایەن ئەستەمبوڵەوە كەمالیەكانی نەشێواند و لەكاری خۆیان بەردەوام بوون، ئەو لەشكرەشیان تێكشكاند، لەلایەن خەلیفە لە حكومەتی ئەستەمبوڵەوە ناردرابووە سەریان، هێزەكەی مستەفا كەمال وەردە وردە زیندوو بووەوه‌ و نزیك بە شاری ئەستەمبوڵ كەوتەوە، ئینجا سوێندخۆرەكان لە خەلیفە نائومێد بوون و هاتبوونە سەر ئەوەی بیر لە هێزە یاخیەكانی توركی ئەنادۆڵ بكەنەوە، بەناچاری ڕوویان كردە مستەفا كەمالی دوژمنیان، تاماوەیەكیش دەستی دۆستایەتیان بۆ درێژكرد.

مستەفا كەمال و كورد

هێشتا مستەفا كەمال لە ئەنادۆڵ جێگیر نەببوو، بەهاندانی سوێندخۆرەكان حكومەتی ئەستەمبوڵ به‌ هەڕەشە و كۆسپ خستنەڕێی و بەهۆی تەماع و دەمشیرین كردنەوە لایەنگرانی له‌ مسته‌فا كه‌مال‌ هەڵدەگێڕایەوە، لەبەرئەمە مستەفا كەمال ئەنجامێكی سامناكی لەپێش بوو، لەوە گەیشتبوو پێویستی زۆری به‌ یارمەتی كوردەكانە، ئەگەر بێتو نەتەوەی كوردی لەگەڵ نەبێت، لە ئاسیای بچووك جێگای نابێتەوە، یارمەتی كوردیشی لەو ڕۆژەدا بەئاسانی دەست نەدەكەوت، بیریشی لەوە دەكردەوە كوردەكان ڕوو بكەنە ئاسۆیەكی تر! بیر لە سەربەخۆیی بكەنەوە و چەكی كورد بۆ ئەو ئامانجە بخەنەكار.
پەیمانی سیڤەر و بەیانەكەی (كلیمانسۆ) و بەندەكانی (ویلسن)، نەتەوەكانی ژێردەستی عوسمانی هوشیار كردبووەوە، لەپێناوی ئازادی گەلەكەیان تێدەكۆشان، گەلی كوردیش لە پێش هەموویان خوێنی بۆ ئازادی ڕژاندبوو، تامی سەربەخۆیی لەپێش تورك كردبوو، حكومەتی ئەستەمبوڵ دەرگای سەربەخۆیی بۆ كورد كردبووەوە، لەگەڵ كۆمەڵە سیاسیەكانی كورد گفتوگۆی چەشنە ئیداریەك دەكرا بۆ كورد، دڵنەوایی كوردی تێدا بێ‌ و ڕێگای جیابوونەوەیان لێ‌ بگرێت، بێگومان ئەگەر كورد دەستی بدایەتە چەك بۆ سەربەخۆیی مستەفا كەمال نەیدەتوانی لەكارەكەی سەركەوتوبێ‌، بەسەر یۆنانیەكاندا سەركەوێت، كه‌ لەناو جەرگەی وڵاتی كوردا دەستی دابووە ئەم كارە، لە وڵاتی نەتەوەی كورد بۆ ڕزگاری تورك سەری بەرز دەكردەوە، ئەگەر كورد لایەنگیری نەكردبا هەرگیز سەركەوتوو نەدەبوو، لەبەر هەموو ئەمانە بیری لە دۆستایەتی كورد كردەوە.

كوردەكان كە پەیمانی سەربەخۆیی كوردستانیان بەدەستەوە بوو، ئەگەر ویستبایان دەیانتوانی ئەم كارە ئەنجام بدەن، بەڵام كوردەكانی ئەنادۆڵ وایان نەكرد، بەقسەكانی مستەفا كەمال تەفرەیان خوارد و ئەویش بەدەستووری حكومەتی ئەستەمبوڵ، لەپێناو سەركەوتن دەمی لەدینەوە دەدا و خۆی لە كوردە دیندارەكان نزیك دەخستەوە، بۆ خەلیفەی دەستبەسەری موسڵمانان دەگریا، بۆ پاراستنی وڵاتی هاوبەشی كورد و تورك، بۆ ڕزگاری خەلیفەی بەستەزمان و بێدەسەڵات لەژێر چنگی سوێندخۆرەكان دەپاڕایەوە، كوردی بەبرای تورك و ڕاستترین موسڵمان دادەنا، وای دەبردە مێشكیانەوە سەربەخۆیی كورد مافێكی خۆیانە، دەیوت: بەڵام پێویستە جارێ‌ ئەم وڵاتە لە داگیركەران بپارێزن، كورد و تورك پێكەوە ڕێی دوژمنی لێ‌ بگرن و ڕزگاری بكەن، ئینجا دوو برا پێكەوە با وڵات لەناو خۆیاندا بەش بكەن، لەوەش زیاتر دەیوت ئەگەر یۆنانیەكانیان دەركرد، وڵاتێكی سەربەخۆ بۆ كورد دامەزرێنێت، كە ببێتە مایه‌ی برایەتی و یەكێتی نەمر بۆ هەردوو نەتەوەكە، بەم جۆرە كوردەكان هەر لەڕۆژی یەكەمەوە دەستیان نایە ناو دەستی مستەفا كەمال و لەشەڕەكانی (ئیستقلال)دا هیچ نەما بۆی نەكەن، بەموڵك و بەگیان هەوڵی ڕزگاری توركیاندا. بۆ ڕزگاری خاكی تورك خوێنی لاوەكانیان ڕژاند، لەشەڕی یۆناندا زۆربەی ئەوانەی لەپێشەوەی شەڕ بوون، سوارەی چوست و چالاكی كورد بوون، ئەو كاتە كوردەكان بیریان لەوە نەدەكردەوە سەركەوتنی مستەفا كەمال دوایی بەژیانی كورد دێنێ‌، نەدەچووە مێشكیانەوە لەداهاتوودا توركەكان جوامێری كوردیان بیر بچێتەوە، بیریان لەوە نەدەكردەوە لەداهاتوودا پەشیمان ببنەوە، لەبیانوویەك بگەڕێن بۆ لەناوبردنی نەتەوەی كورد، شتی وا لە ویژدانی نەتەوەی كورددا نیە، باوەڕیشیان نەدەكرد، لە ویژدانی هیچ نەتەوەیەكی تریشدا هەبێت. بەهاوكاری كورد مستەفا كەمال سەركەوت و یەكەم داوای ئەوە بوو پەیمانی سیڤەر پوچەڵ بكرێتەوە، كه ‌مافه‌كانی كوردی سه‌لماندبوو.

لەكاتی هیوا بڕان و لێقەوماندا مستەفا كەمال ئەوەندەی تر بەجەرگ دەبوو، دەریخست ڕۆڵەی ڕۆژانی تەنگانە و كارەساتە، جگەلەوەش لەبەختی ئەو سوێندخۆرەكانیش لەنێوان خۆیاندا ڕێك نەدەكەوتن و سیاسەتیان یەكی نەدەگرتەوە، ئینگلیزەكان یۆنانیان بۆ سەر تورك هان دەدا، لەشكریان بۆ ڕێكدەخستن بەچەك و پارە هاوكاریان دەكردن، فەڕەنسە و ئیتالیا پەیمانی یەكێتی و پێكهاتنیان لەگەڵ تورك دەبەست، لەولاتریشەوە كوردەكان لەو كاتەدا چاویان لەدەوڵەتی سەربه‌خۆ دەنوقاند و دەكەوتنە خەیاڵی برایەتی تورك و شەڕی ڕزگاری وڵاتی مستەفا كەمال، لەئەنجامدا ئینگلیزیش كە دوژمنی تاك و تەنیای توركی كەمالی بوو، هیوای بەیۆنان نەما و پشتی تێكرد، سەری لەئاستی واقعدا چەماندەوە، ئینجا دەنگی ڕاگرتنی یەكسانی دەستی پێكرد و سیاسەتی ژیاندنەوەی دەوڵەتێكی بەهێزی تورك كەوتە سەر زمان، بەڵام گەورەترین یارمەتی بۆ تورك و مستەفا كەمال كەوتنی حكومەتی (چار) بوو، لەو سەردەمەدا شۆڕشی گەورەی ڕووسیا بەئەنجام گەیشت، شۆڕشگێڕەكانی (بولشەویك) هاتنەسەر حوكم، بەم جۆرە دوژمنی هەرە دێروكی توركیا (ڕووسیەی چار) بەئەژنۆ داهات، لەشانۆی سیاسی كرایە دەرەوە، بولشەوێكەكان لە توركەكانی ئەنادۆڵ نزیك بوونەوە و دەستی یارمەتیان بۆ درێژكردن، ئەمەش یەكێك بوو لەو هۆیانەی چاوی ئینگلیزەكان بكاتەوە، ترسی ئەوەیان لێنیشت تورك و ڕووس ڕێك بكەون و توركە كەمالیەكان خۆیان باوێنە باوەشی بولشەویكەوە.
لە دواشەڕی تورك لەگەڵ یۆنان لە بەیانی (26)ی ئابی (1922) لەناكاو هێزەكانی تورك پەلاماری لەشكری یۆنانیان داو لەشكری یۆنان خراپ شكا و شپرزە بوو، لە (9)ی ئەیلولی (1922) لەشكری سەركەوتوی تورك گەیشتە بەردەمی ئیزمیر و گرتی، بەم جۆرە شەڕی تورك و یۆنان بڕایەوە و بەسەركەوتنی تورك كۆتایی هات. ئیتر یۆنان شكا و حكومەتی ئەستەمبوڵ سست و لاواز بوو، چرای سەڵتەنەت و خەلافەت لە كوژانەوەدا بوو، فەڕەنسە لەدژی یۆنان و ئیتالیا لەداخی ئینگلیز یارمەتی (مستەفا كەمال)یان دەدا، لەو كاتەدا ئینگلیز نەیدەتوانی چاو لەم هەموو ڕاستیانە بپۆشێ‌، خۆی لە توركەكان نزیك كردەوە، بەڵام جیاواز لەوانی تر ئەو بە مەبەستی ئەوە دەستیان بۆ توركەكان درێژ دەكرد، لەباوەشی ڕووسەكان بیانهێننە دەرەوە، چونكە گەیشتە ڕادەیەك ڕەگەزی مەغۆلی بخاتە یادی تورك و بیری خۆرهەڵاتی بخاتە مێشكی توركەكانەوە، بەمەش مستەفا كەمال لە ڕووسەكان نزیك دەكەوتەوە، تەنانەت دەڵێن: بیری لەوەش دەكردەوە دینی (بودا) بكاتە دینی تورك، لەگەڵ ئەمەشدا هەموو شتێك بەئارەزووی مستەفا كەمال دەهاتە پێشەوە.

به‌خت یارمه‌تی مسته‌فا كه‌مالی ده‌دا، فه‌ڕه‌نسا و ئیتالیا كه‌ دۆستی ڕۆژانی شه‌ڕی ئینگلیز بوون، ببون به‌لایه‌نگیری مسته‌فا كه‌مال و له‌سیاسه‌ت و كۆنگره‌كاندا یارمه‌تی توركیان ده‌دا، حكومه‌تی ئه‌سته‌مبوڵ كه‌ دۆستی ئینگلیز و دوژمنی مسته‌فاكه‌مال بوو، شكستی هێنا و به‌رامبه‌ر مسته‌فاكه‌مال خۆی نه‌گرت و كه‌وت، ڕووسه‌كان به‌پاره‌ و به‌چه‌ك یارمه‌تی مسته‌فاكه‌مالیان ده‌دا، ئه‌وه‌نده‌ی نه‌مابوو، مسته‌فا كه‌مال ببێت به‌ بوڵشه‌وێك و خۆی باوێته‌ باوه‌شی ڕووسه‌وه، له‌ئاستی ئه‌م هه‌موو كاره‌سات و گۆڕانكاریانه‌دا ئینگلیز چاره‌ی نه‌ما و سه‌ریان له‌به‌رامبه‌ر واقع چه‌ماده‌وه‌ و ده‌ستی یارمه‌تیان بۆ دوژمنی دوێنێیان درێژكرد و له‌گه‌ڵ مسته‌فا كه‌مال كه‌وتنه‌ ڕێكه‌وتن‌.
حكومەتی كورد لەعێراقدا دڕكێكی تیژ و كوشندە بوو، لەژێر پێی مستەفا كەمال، بەهۆی لەشكری ئینگلیز شێخ مەحمود حوكمداری كورد گیرا و دوورخرایەوە بۆ هیندستان، كوردەكانی توركیاش هەلیان لەدەست دابوو، خۆیان لایەنی مستەفا كەمالیان گرتبوو، هەوڵ و تەقەلای پەرش و بڵاوی كۆمەڵەكان و نیشتمانپەروەرانی كوردیش بێ‌ سوود مایەوە، ئیتر كاتی پوچەڵ كردنەوەی (پەیمانی سیڤەر) بوو. سوێندخۆرەكان لە (لۆزان) كۆبوونەوە و ویستیان لەسەر بناغەیەكی تر ڕێك بكەون، بارودۆخێكی تازە بێننە پێشەوە، بەڵام ئەمجارە نوێنەری مستەفا كەمال قارەمانی شەڕەكان (عسمەت ئینونو)ی به‌ڕه‌گه‌ز كورد هاتبوو تێیان بگەیەنی نەتەوەی تورك ماوە و نەمردووە، داوای بەری غەزا و نرخی ئەو خوێنەی دەكرد، لەپێناوی وڵاتدا ڕژاندوویەتی، نوێنەری ئەمجارەی تورك لەئاستی سوێندخۆرەكان سەری نەدەچاماندەوە، وەك نوێنەری خەلیفە، لەشەڕدا بەرامبەر دوژمنی نەتەوەكەی سەركەوتبوو، لەبەر ئەوە بەپشتیوانی نەتەوەیەكی ئازاد و سەربەخۆ و نوێنەری دەوڵەتێكی تازە و زیندوو، ڕووی تێدەكردن و بۆ مافەكانی تورك بەپێی میساقی میللی هه‌وڵی سەركەوتنی دەدا، سوێندخۆرەكانیش بۆ فەوتاندنی مستەفا كەمال هیچ نەما نەیكەن، كە نەیانتوانی نەیاندەویست ئەم هەلە لەدەست بدەن، لەبەرئەوە دەیانویست دەمی عیسمەت پاشای نوێنەری مستەفا كەمال شیرن بكەن و توركەكان بخەنەوە باوەشی خۆیان.

به‌ینێك تورك داوای ویلایه‌تی موسڵی ده‌كرد، ئینگلیزه‌كانیش به‌ دامه‌زراندنی حكومه‌تی كوردستان هه‌ڕه‌شه‌ی لێكردن، له‌ئه‌نجامدا له‌ژێره‌وه‌ پێكهاتن و ڕێكه‌وتن، تورك وازی له‌ مووسڵ هێنا و ئینگلیزیش ده‌ستیان له‌ كوردستان یا له‌ شێخ مه‌حمود هه‌ڵگرت، به‌مه‌ش له‌ 1923 كۆنگره‌ی لۆزان هاته‌ كایه‌ و ئه‌رمه‌نستانی گه‌وره‌ و خودموختاریه‌ته‌ بچووكه‌كه‌ی كوردیش بوونه‌ بڵقی سه‌رئاو، كه‌ مه‌سه‌له‌ی كورد له‌ ده‌ستی ده‌ستی پێكردن به‌ولاوه‌ هیچی تر نه‌بوو، ده‌ركه‌وت كۆنگره‌ی ئاشتی و وشه‌ی ویژدان و دادپه‌روه‌ری ته‌نیا قه‌ڵغانێكه‌ بۆ ته‌فره‌دانی مرۆڤایه‌تی و هاواری بێ هێز و زوڵم لێكراوان و مافی بێكه‌سان كارناكاته‌ سه‌ر ویژدانی سیاسه‌ت، ئه‌م زه‌بره‌ی له‌لایه‌ن كۆنگره‌ی ئاشتیه‌وه‌ له‌ ویژدان و دادپه‌روه‌ری درا، وانه‌یه‌كی تر بوو بۆ ئه‌وه‌ی داواكارانی ویژدان و دادپه‌وره‌وه‌ری په‌ندوه‌رگرن،‌ ئیتر ئه‌م بارودۆخه‌ به‌مشێوه‌یه‌ به‌شكستی كورد كۆتایی هات.

مه‌سه‌له‌ی كورد و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان، هه‌ر له‌ڕووی سستی و فڕوفێڵی ئینگلیز به‌م ئه‌نجامه‌ نه‌گیشت، به‌ڵكو كورده‌كان خۆشیان هۆكارن و ده‌بێ ڕه‌خنه‌ی گه‌وره‌تر له‌ خۆیان بگیرێ، چونكه‌ له‌و ده‌رفه‌ته‌ی بۆ گه‌لانی ژێرده‌سته‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و به‌تایبه‌ت بۆ كورد هه‌ڵكه‌وتبوو نه‌یانتوانی كه‌ڵك وه‌رگرن، له‌جیاتی ئه‌وه‌ عه‌شیره‌ته‌ كورده‌كان پاڵیان دایه‌ لای مسته‌فا كه‌مال و پشتیان كرده‌ مافه‌كانی خۆیان، ڕۆشنبیره‌كانیش تا ماوه‌یه‌ك له‌ داوا كردنی مافه‌كان به‌رده‌وام بوون و له‌ په‌یمانی سیڤه‌ر دا توانیان مافه‌كانی كورد ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن، كه‌چی له‌ په‌یمانی لۆزاندا چالاكیه‌كانیان به‌م شێوه‌یه‌ دیار نیه‌ و به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێت وازیان له‌ مافه‌كانی كورد هێنا و بۆ به‌‌زه‌یی دوژمنانی كورد و ڕۆژگاریان به‌جێ هێشت، ئایا گه‌لی كورد په‌ندیان له‌ ڕۆژگاری ڕابردوو وه‌رگرتووه‌، یاخود ساده‌یی و دڵپاكی و نه‌زانیان جارێكی تر هه‌مان بارودۆخ دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌.

———————————-

بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ سوود له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌:
1- ڕەفیق حیلمی ، یادداشت، چاپی سێیه‌م، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، سلیمانی 2003.
2- جه‌لال ته‌قی، خه‌باتی گه‌لی كورد له‌یاداشته‌كانی ئه‌حمه‌د ته‌قی دا، چایخانه‌ی (سلمان الاعظمى) به‌غدا، 1970.
3- محه‌مه‌دئه‌مین زه‌كی به‌گ، خولاصه‌یه‌كی تأریخی كورد و كوردستان، به‌رگی چواره‌م، چاپخانه‌ی وه‌رزاره‌تی په‌روه‌رده‌، هه‌ولیر، 2006.

دایكم فانۆسێكی هەبوو
كارەبا كوشتی

شەو
لەبەر فانۆسەكەی دایكم هەڵدەهات

سەمای فانۆسەكە
جوانتر بوو
لە سامبا

فانۆسەكە
بشكوژابایەوە
بۆنی مێخەكی دایكم هەر دەهات

كە دایكم كوژایەوە
فانۆسەكە گریا
گریا
گریا
تا تاریكبوون.

من دەرگا بۆ کۆتاجار
لە خۆم دائەخەم
پەڕەی کتێبەکەش
لەسەر دواهەمین رستە
ئەنوشتێنمەوە
بە نمە بارانی بێهودەییش ئەڵێم
چیتر لە پەنجەرەکە نەدا،
لەو دیو ژورەکەم
پارچەیەک نوسین هەڵئەواسم
باچیتر کەس،،
ئەو پیاوە هەڵهاتوە
لە جیهانێکی دڕندە و
وێران و نایەکسان..
بێزار نەکا

ئێوارەیەک ،
تابلۆی ڕوخسارێکی..
خەمگینی جێهێشت
بێ مەل لە ئاسمان
بێ هەور
بێ خەندەی گوڵ
بێ چرایەک لە چاوی گزنگ
تەنهاو تەنها
بەلەمێکی دوور
نوقم لە هەڵم و تەم،
ڕەنگە تەرمی دڵێکی پێ بێ
زەریا نەبێ
شوێنێ
بۆ ناشتنی دڵێ کوانێ

لە ژێر کورەی ئاسمانا
شت زۆر ئەگوزەرێ
سوێی پەلی دارێکی ووشک
بۆ چۆڕێ باران،
خەونی مەلێکی تەرە
بۆ گەڕانەوەی بێستان و ڕوبار
لە شارێ ،
ڵێزمە لمەی خەم
کردیە بیابان

لە ژێر کورەی هەتاوا
ڕۆحی هەژارەکان ئەسوتا
ئێستاش کۆیلەکان زۆرن
سپارتاکۆسەکان وونن
لە نەمانی پاڵەوانەکان
با بچین پاڵەوانە مردوەکان
لە خەوی مەرگ هەڵسێنین

مێزێک ، لەتێ نانی کۆن
کاسێ شەرابی سوور،
وەک خوێنی هەڵتۆقیوی دڵ
چاوێک پڕە لە ئاسمانێک
تەڕە پێڵووی هەورەکانی،،
ڕێگایەک بەرەو ڕۆحێکی چۆل
ژورێکی تاریک
شەمەندەفەرێک
دوا مەزڵگەی
زەمەنێکی
بەسەرچووە

پێێ ووت ..
واز لە نوسینەوەی شەپۆل بهێنە
تۆ نازانی ئەم وڵاتە
نە بە زەریا ئاشنایە،
نە باڵی مەلەکانی
فێری دورە فڕینی
ئاسمانی ئازادی ڕەهایە

وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری ئەڵمانی
(Susann Mielke)
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە