شیعر و مه‌جهول.. ته‌یب جه‌بار

شیعر كه‌شفی مه‌جهوله‌ ، ئه‌م رسته‌یه‌ الی كورد و عه‌ره‌ب زۆر ده‌وترێت و ده‌نوسرێت . ئه‌م رسته‌یه‌ له‌
سێ وشه‌ی عه‌ره‌بی پێكهاتووه‌ ، به‌ڵام به‌ داڕشتنێكی كوردی . وشه‌ی شیعر ، له‌ زمانی كوردییدا دوو وشه‌ی
به‌رامبه‌ر هه‌یه‌ ، ئه‌وانیش ” هونراوه‌ و هه‌ڵبه‌ست “ن. ئێستا هونراوه‌ زیاتر و هه‌ڵبه‌ست كه‌مرت به‌كارده‌هێنرێت
.ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌داین هه‌ر وشه‌ی شیعر به‌كاربهێنرێت، چونكه‌ هه‌موو خه‌ڵكی كورد له‌گه‌ڵ ئه‌و وشه‌یه‌دا راهاتووه‌
و تێیده‌گا. هه‌روه‌ها میلله‌تانی ده‌وروبه‌ریش هه‌مان وشه‌ به‌كارده‌هێنن….

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن….




هونه‌رمه‌ندێكی جوو، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ سێ ڕۆمانی كوردیدا.. یاسین برایم

له‌ ده‌سپێكی ئه‌م نووسینه‌، یه‌كسه‌ر ده‌چینه‌ هه‌ڵدانه‌وه‌ی ژیانی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ جووه‌. به‌ پێناسه‌یه‌كی كورت، قفلی بابه‌ته‌كه‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌، ده‌ڵێین، ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌، ڕۆحشیرینه‌، ده‌نگ ئه‌فسوناوییه‌، پاشای سه‌رده‌می خۆی بووه‌ له‌ گۆرانی و سه‌ما و ئاهه‌نگه‌ گه‌وره‌كان و یانه‌ی شه‌وان. هه‌وادارانی خۆی دێنا جۆش و خرۆش. سه‌لیمه‌ی جوو، ئه‌ستێره‌یه‌كی دیاری ئاواز و گۆرانی.
سه‌لیمه‌ موراد: له‌ ساڵی 1905 له‌ به‌غدا له‌دایكبووه‌، ئه‌ستێره‌ی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ له‌ ساڵی 1922 تا ڕۆژی مردنی ده‌گه‌شایه‌وه‌، له‌ ساڵی 1953 ده‌بێته‌ هاوسه‌ری هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ی عێراقی (نازم غه‌زالی*)، له‌ ساڵی 1974 كۆچی دوایكردووه‌. له‌ لایه‌ن نووری سه‌عید، نازناوی پاشای پێبه‌خشراوه‌، به‌ سه‌لیمه‌ پاشا ناسراوه‌. چه‌ندین ئاهه‌نگ و فێستیڤاڵ و شه‌وه‌ ئاهه‌نگی له‌ ناوه‌خۆ و ده‌ره‌وه‌ ئه‌نجامداوه‌. (1)
سه‌لیمه‌، سه‌ماكه‌ر و گۆرانیبێژی ناسراوی عێراق، خاوه‌ن ده‌نگێكی خۆش و ڕووخسار ناسك و جوان و ڕوحسووكبووه‌، له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی جووله‌كه‌ی به‌غدا بووه‌. مامۆستای بالیه‌ و وه‌رزش و گۆرانی كه‌شافه‌ی قوتابخانه‌كان بووه‌. له‌ خێزانێكی زه‌نگین و ده‌ستڕۆیشتوو و خانه‌دان بووه‌(2). ئه‌مه‌ش وای له‌ سه‌لیمه‌ كردووه‌، هه‌ر له‌ ته‌مه‌نی زوو تێكه‌ڵ به‌ بنه‌ماڵه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ند و ده‌سه‌ڵاتدار و هونه‌ردۆستان و موزیكژه‌نان بێت. له‌ كۆڕ و به‌زم و دیوه‌خان و ئاهه‌نگی شه‌وان، گۆرانی بڵێت و به‌ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌ی ناوبانگی په‌یدابكات. تا ئێستاش، گۆرانییه‌كان و ئاوازه‌كانی نه‌مری و هونه‌رێكی جوان و ڕه‌سه‌ن و به‌ها و سه‌دای خۆی هه‌یه‌. ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ جووله‌كه‌یه‌، ئه‌ستێره‌یه‌كی گه‌شی گۆرانی بووه‌ له‌ سه‌رده‌می خۆیدا، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ لای تاكی كوردیش جێگای بایه‌خ بێت و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ خه‌یاڵ و بیر و هونه‌ردۆستان هه‌بێت و یادگارییان له‌گه‌ڵ ده‌نگ و ڕه‌نگ و ڕووخساری جوانی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ هه‌بێت. له‌ نێو ئه‌ده‌بیش، ئه‌م ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌ به‌رچاو ده‌كه‌وێت، بۆ ئه‌م نووسینه‌، ئاوڕێك له‌م بواره‌ ده‌ده‌ینه‌وه‌، سێ ڕۆماننووسی دیاری كورد، به‌ گرنگی و بایه‌خی زۆره‌وه‌، باسی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌یان كردووه‌.

بۆ چه‌ندین جار وه‌ك گۆرانیبێژ و سه‌ماكه‌ر و سۆزانی و خاوه‌نی گازینۆ و مه‌لها و ئه‌ستێره‌ی دیاری گۆرانی و مه‌قاماتی عێرقی ناوی ده‌به‌ن. بێجگه‌ له‌مه‌ش بۆ چه‌ندین جار ناوی هاوسه‌ركه‌شی هاتووه‌، كه‌ ئه‌ویش گۆرانیبێژی دیاری عێراق و جیهانی عه‌ره‌بی بووه‌. دواتر هه‌ردووكیان هاوسه‌رگیریی ده‌كه‌ن و پێكه‌وه‌ چه‌ندین گۆرانی ده‌ڵێن و ئاهه‌نگی گه‌وره‌ی جه‌ماوه‌ری له‌ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ سازده‌كه‌ن؛ ئه‌ویش (نازم غه‌زالی). جا له‌م نووسینه‌، سه‌لیمه‌ پاشا، وه‌ك سۆزانیی و سه‌ماكه‌رێكی نێو ده‌ق و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قیش، ده‌بینین وه‌كوو ئه‌ستێره‌یه‌كی دیاری گۆرانی و مه‌قاماتی عێراقی و عه‌ره‌بی له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، جێگه‌ی بایه‌خ و ناوبانگییه‌. ته‌نانه‌ت وه‌ك جوویه‌كی عێراقی ئاماده‌ نه‌بوو، بۆ ئیسرائیل كۆچ بكات و تا له‌ زێدی خۆی سه‌ری نایه‌وه‌. له‌ ڕێی ئه‌م سێ ڕۆمانه‌ش، تیشكی زیاتر ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر و به‌ چه‌ند ورده‌كاری و زانیاریه‌كی تر ئاشنا ده‌بین.
با سه‌ره‌تای ئه‌م باسه‌، ڕۆمانه‌كه‌ی فه‌رهاد پیرباڵ(3) به‌سه‌ر بكه‌ینه‌وه‌. ئه‌ویش له‌ سه‌ر زاری یه‌كێك له‌ كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌و ڕۆمانه‌یه‌. ئه‌ویش شه‌هابه‌ی هونه‌رمه‌نده‌، باسی ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ چۆن چویته‌ به‌غدا و گۆرانی گوتووه‌. دواتر عاشقی گۆرانیبێژێكی ناودار ده‌بێت، چه‌ند جارێك به‌و یاده‌وه‌ ڕوو له‌ به‌غدا ده‌كاته‌وه‌.
” ڕوومان كرده‌ (مه‌لهای جه‌واهیری) كه‌ ئه‌وكات خاوه‌نه‌كه‌ی (سه‌لیمه‌ موراد)ی گۆرانیبێژ بوو كه‌ پێیان ده‌گووت (سه‌لیمه‌ پاشا).” (4)
شه‌هابه‌ كه‌ عاشقی گۆرانیبێژ (ئوم كه‌لسووم) بووه‌. كه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند گۆرانبێژێكی ناوداری عێراق، به‌شداریان له‌ ئاهه‌نگێكی گۆرانبێژی میسر (ئوم كه‌لسووم)، كردووه‌ و گۆرانیان گووتوه‌. له‌وێ عاشقی یه‌كده‌بن و به‌یه‌كه‌وه‌ چه‌ند پیاسه‌یه‌ك ده‌كه‌ن. دوای ئه‌وه‌ی شه‌هابه‌ دێته‌وه‌ هه‌ولێر. ” گازینۆ هیلال، له‌ به‌غدا، كه‌ مه‌لهایه‌كی بریقه‌داربوو، له‌ یه‌كێك له‌ سووچه‌كانی گۆڕه‌پانی (مه‌یدان)؛ ئینگلیزه‌كان له‌ ساڵی 1918 دروستیان كردبوو. ئه‌م مه‌لهایه‌، كه‌ من ته‌نها جارێك له‌ دووره‌وه‌ بینیبووم، هه‌وه‌ڵجار ناوی (مایستیك) بوو، پاشان ناویان گۆڕی و كردیانه‌ هیلال. شه‌هابه‌ ده‌یگێڕایه‌وه‌، ده‌یگوت: “سه‌ماكه‌رێكی به‌ژن زراڤی تورك ناوی (لان) بوو له‌وێ به‌زمی سه‌مای گه‌رم ده‌كرد. ئنجا پاشان ژنێكی سه‌ماكه‌ری دیكه‌ به‌ناوی (ماریكا دیمیتری) په‌یدا بوو كه‌ پۆلۆنی بوو.” شه‌هابه‌ ده‌یگوت”سه‌لیمه‌ مورادی گۆرانیبێژ له‌ 1924_ ه‌وه‌ له‌وێ گۆرانیی گوتووه‌ و قه‌وانی هه‌بووه‌؛ جگه‌ له‌مه‌ سه‌لیمه‌ موراد هه‌ر ساخبێری گازینۆكه‌ش بوو كه‌ پاشان مێردی به‌ نازم غه‌زالی كرد…”(5)
ئیسماعیل حه‌مه‌ده‌مینیش، له‌ ڕۆمانی (ئه‌ودیوی سنوور. باڵه‌فڕه‌ به‌نێو دارستانه‌كانی مانگدا.(6) باس له‌ كاره‌كته‌رێك ده‌كات به‌ ناوی ئه‌دۆنیس. دوای كوژرانی باوكی، له‌گه‌ڵ سوهای دایكی دێته‌ به‌غدا. دایكی شه‌وانه‌ له‌ یانه‌یه‌ك سه‌ما ده‌كات و كوڕه‌كه‌شی له‌ لای پیاو و ژنێكی كوردی فه‌یلی داده‌نێت و دوور له‌ گرتن و كوشتن، ژیان ده‌گوزه‌رێنێت، دوای ماوه‌یه‌ك له‌ لایه‌ن زڕباوكییه‌وه‌، دایكی له‌ به‌رچاوی له‌ مه‌لهایه‌كی شه‌وانه‌ ده‌كوژرێت. ئه‌دۆنیس، له‌و مه‌لهایه‌ له‌گه‌ڵ ژنه‌ سۆزانیه‌كان ده‌ژێت و ئه‌وانیش چاویان لێده‌بێت. ئه‌و مه‌لهایه‌ هی سه‌لیمه‌ موراده‌. له‌م ڕۆمانه‌ چه‌ندین جار ناوی ئه‌و گۆرانیبێژه‌ وه‌كوو سۆزانییه‌كی گه‌وره‌ و خاوه‌ن مه‌لهایه‌كی به‌ناوبانگ، ناوی دێ. “ئه‌دۆنیس له‌ یه‌كێك له‌ ماڵه‌كانی گه‌ڕه‌كی كورده‌كانی به‌غدا گه‌وره‌ ده‌بێت زۆربه‌یان فه‌یلین، ئه‌دۆنیس دیاله‌كتیكیی سۆرانی سلیمانی له‌ نێو دیاله‌كتیكیی فه‌یلیدا ده‌توێنێته‌وه‌. سوهاش زۆر زوو له‌ مه‌لهاكانی (سه‌لیمه‌ موراد) كار ده‌دۆزێته‌وه‌… (7)” ئه‌م كاركردنه‌ زۆر ناخاێنێت و هه‌ر له‌و مه‌لهایه‌دا به‌ چه‌قۆ ده‌كوژرێت و ئه‌دۆنیس بێكه‌س ده‌بێت. به‌ ناچاری له‌و شوێنه‌ كارده‌كات. ئه‌مجاره‌، وه‌ك هه‌رزه‌كارێك له‌ نێو گه‌واد و له‌شفرۆش و سه‌ماكه‌ر و سینگ و ماچ و مه‌مك و لاق و جه‌سته‌ی ڕووتی ژنان گه‌وره‌ ده‌بێت. هه‌رله‌و شوێنه‌ش لای سه‌لیمه‌ ده‌ژێت و پاره‌ی ئاره‌ق و سه‌رمێزه‌كان و ژنه‌كان له‌ مشته‌ریه‌كان وه‌رده‌گرێت و خه‌ریكی ده‌فته‌ری حیساباتی سۆزانیه‌كانی (پاپوچی سپیدا)ده‌بێت. به‌ڕۆژ ده‌خوێنێت و به‌ شه‌ویش له‌ مه‌لهایه‌كان و ژیانی ئه‌وان به‌ سه‌رده‌بات. هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هاوڕێی گۆرانیبێژ نازم غه‌زالی، هاوسه‌ری (سه‌لیمه‌).
“ئه‌و ئێواره‌یه‌ ئه‌دۆنیس له‌ ژووره‌كانی پشت ته‌خته‌ی سه‌ماكردنی مه‌لهاكه‌وه‌ له‌ باوه‌شی سه‌لیمه‌ مورادی خانمدا یه‌كه‌م موچڕكه‌ی سێكسوالی به‌جه‌سته‌یدا هات و چۆ ده‌كات. سه‌لیمه‌ موراد هه‌ست به‌ موچڕكه‌كه‌ی ده‌كات و زیاتر گه‌رمایی له‌شی خۆی پێده‌به‌خشێت… (8)”
دواتر ئه‌دۆنیس له‌ لایه‌ن، كه‌سێكه‌وه‌ به‌ناوی (ملازم جوانرۆ). پێیده‌ڵێت، كه‌ ئیدی تۆ چیتر ئه‌دۆنیس نێو مه‌لهاكان نیت، له‌مه‌ودوا ئه‌دۆنیسی شۆڕشگێری. به‌م شێوه‌یه‌ له‌ كاری نێو مه‌لهایه‌كه‌ ده‌چێته‌ نێو خانه‌ی شۆڕش و كوشتن و له‌ناوبردنی ناحه‌زانی شۆڕش. تا دواتر له‌ لایه‌ن ئه‌ویش ده‌كوژرێت. هه‌ر له‌ ڕۆمانه‌كه‌، ئه‌دۆنیش په‌یوه‌ندی ده‌كات به‌ گرووپی (بازی سوور ل582)، بازی سوور، ئاماژێكه‌ بۆ ڕێكخراوی (هه‌ڵۆی سوور) كه‌ له‌ به‌غدا له‌ ساڵی 1976 دامه‌زرا و به‌شی زۆریان كوردی فه‌یلی بوون. ناوهێنانی ملازم جوانرۆ له‌ چه‌ند شوێنێك، هه‌روه‌ها (ملازم جوامێر، ل59) ناوی هاتووه‌. ، ڕه‌نگه‌ ئه‌و ملازم جوانڕۆیه‌، هه‌ر ئه‌و ملازم جوامێر (1947 _ 1978) بێت له‌ سێداره‌ ده‌درێت!(9)
” ملازم جوانڕۆ و هه‌موو براده‌رانی دیكه‌ی به‌غدا ڕێكخراوێكی بچوكیان دامه‌زراندبوو. له‌ لایه‌ن به‌عسییه‌كانه‌وه‌ ده‌ستگیر ده‌كران و به‌ماوه‌یه‌كی كورت له‌ سێداره‌ ده‌دران…(10)” له‌م ڕۆمانه‌، كه‌ باس له‌ مه‌لهایه‌كه‌ی سه‌لیمه‌ ده‌كرێت، سه‌لیمه‌ پێش دامه‌زراندنی ئه‌م ڕێكخراوه‌ له‌ ساڵی 1974 كۆچی دوایی كردووه‌، هیچ مه‌لهایه‌ك به‌ سه‌رپه‌رشتی سه‌لیمه‌وه‌ له‌وكات نه‌بووه‌، ئه‌مه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ پێش دامه‌زراندنی ڕێكخراوه‌كه‌. هه‌رله‌م ڕۆمانه‌ هاتووه‌ ئه‌دۆنیس له‌ ته‌مه‌نی چوارده‌ ساڵی دێته‌ نێو ئه‌و ڕێكخراوه‌، ئه‌گه‌ر له‌ 1976 په‌یوه‌ندی كرد بێت، ئه‌وا دووساڵ زیاتر سه‌لیمه‌ مراد مردووه‌. به‌ڵام ناوهێنانی سه‌لیمه‌ موراد پێش دامه‌زراندنی ئه‌م ڕێكخراوه‌ كه‌ ئه‌دۆنیس تێیدا كاری كردووه‌. وه‌ك سه‌ماكه‌ر و خاوه‌ن مه‌لها، كه‌ سه‌رپه‌رشتی چه‌ندین سۆزانی كردووه‌ و شه‌وان به‌ ئاهه‌نگ و سه‌ما و گۆرانی و ڕابواردن كاتیان به‌سه‌ر بردووه‌.

له‌ ڕۆمانی سێیه‌مدا، شێرزاد هه‌ینی، له‌ یه‌كێك له‌ ڕۆمانه‌كانی شاری هه‌ولێر به‌ ناوی (هه‌ولێر. قه‌ره‌چوغ)، به‌م شێوه‌یه‌ باس له‌ هونه‌رمه‌ندێكی شاری هه‌ولێر ده‌كات، كه‌ ناوی شه‌هابه‌یه‌، ئه‌و زانییارییه‌ نزیك له‌ هه‌مان زانیارییه‌كانی ڕۆمانی فه‌رهاد پیرباڵه‌. به‌ ئاشكرا كاریگه‌ری ئه‌و ڕۆمانه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی شێرزاد هه‌بووه‌، ئه‌ویش هه‌ر له‌ ڕێگه‌ی ناوهێنانی شه‌هابه‌وه‌، سه‌ره‌داوێكی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ جووه‌مان پێده‌ڵێت. ئه‌گه‌ر هاتبوایه‌ مه‌لا فه‌ندی ڕێگای دابایه‌ شه‌هابه‌ چووبایه‌ میسر له‌گه‌ڵ ئوم كه‌لسوم. ڕه‌نگه‌ شه‌هابه‌ ناوی ده‌ركردبایه‌ و ئه‌وها به‌ بێنازی سه‌ری نه‌ده‌نایه‌وه‌. “ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ ناوی شه‌هابه‌ بوو، له‌ كوردستانه‌وه‌ هاتۆته‌ میسر له‌سه‌ر داوای ئوم كلسوم هاتووه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و ئه‌ستێره‌ی خۆرهه‌ڵات بوو، ئه‌وه‌ش شه‌هابه‌ خۆی ئه‌ستێره‌یه‌! له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌نگێكی تایبه‌تی هه‌بوو، بۆیه‌ش زۆر له‌ ئاوازدانه‌ر و موزیكسازه‌كان بایه‌خی پێده‌ده‌ن. ئه‌گه‌ر سه‌فه‌ره‌كه‌ی ده‌كرد، شه‌هاب ده‌بووه‌ هاوسه‌ری هونه‌رمه‌ندێكی ناسراوی میسری. دووریش نه‌بوو، له‌ قاهیره‌، له‌ دیمانه‌ هونه‌رییه‌كانی، باسی ” سه‌لیمه‌ موراد”ی بۆ “له‌یلا موراد ” كردبوایه‌. كه‌ چۆن عاشقی “نازم غه‌زاڵی” بووه‌. نه‌یویستووه‌ وه‌ك جووله‌كه‌یه‌ك له‌ به‌غدا كۆچ بكات و شوو به‌ نازم ده‌كات. گۆرانی _ گلبك صخر جلمود_ ی بۆ ده‌ڵێت. ئه‌ویش عاشقی له‌یلاكه‌ی میسر ده‌بێت. له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌و، بۆ ده‌نگی ئه‌و، ژنه‌كه‌ ده‌بێته‌ موسڵمان. له‌ مانگی تشرینی دووه‌می ساڵی 1932 ئوم كلسوم، هاتۆته‌ به‌غدا. چه‌ند ئاهه‌نگێكی ساز كردووه‌. سه‌ره‌تا له‌ تیاترۆخانه‌ی ئه‌لهلال، كه‌ زووتر ناوی “ماجستیك” بووه‌، ئینگلیزه‌كان وه‌ك دیارییه‌ك بۆ به‌غدایان ساز كردووه‌. له‌وێ، بۆ سه‌رخۆشه‌كان گۆرانی گوتووه‌…(11)” له‌م ڕۆمانه‌ هه‌ر گه‌وره‌یی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ جووه‌مان بۆ به‌ده‌ر ده‌كه‌وێت، شانبه‌شانی ئوم كه‌لسوم بووه‌، دواتر عاشقی نازم ده‌بێت و هه‌ر له‌به‌ر ده‌نگی ئه‌ویش ده‌بێته‌ موسڵمان. سه‌رده‌مانیك وه‌ك دوو هاوسه‌ر، دوو ئه‌ستێره‌ی دیاری گۆرانی بوون و ناو و نابانگیان هه‌بووه‌.

له‌ ئه‌نجامی خوێندنه‌وه‌ و وردبوونه‌وه‌ له‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سه‌لیمه‌ موراد له‌و سێ ڕۆمانه‌، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت. گه‌وره‌یی و ناوبانگی ئه‌ومان به‌دیده‌ی فه‌رهاد پیرباڵ، هونه‌رمه‌ند و گۆرانبێژێكی گه‌وره‌ و كه‌چی لای ئیسماعیل به‌ سۆزانیێكی گه‌وره‌ و خاوه‌ن مه‌لهایه‌كی گه‌وره‌ باسكراوه‌. لای شێرزادیش، ناوبانگی و بویری ئه‌و ژنه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت و كه‌ شه‌وان گۆرانی بۆ خه‌ڵك و كه‌سه‌ سه‌رخۆشه‌كان وتووه‌، یانه‌ی شه‌وانه‌ی به‌ جۆش و خرۆش خستووه‌. هه‌رسێكیان بۆ ئه‌و ڕاستییه‌ ڕۆیشتوون، كه‌ خاوه‌نی مه‌لهایه‌كی گه‌وره‌ بوو، دواتر شووی به‌ نازم غه‌زالی كردووه‌. ئه‌نجامه‌كه‌ش هه‌روایه‌، هه‌موو ئه‌و نووسراو و نووسینانه‌ باس له‌ ناوبانگی ئه‌و ژنه‌ جووه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ ڕۆلێكی گه‌وره‌ی گێڕاوه‌ له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌م. ئاهه‌نگ و فێستیڤاڵ و شه‌وبێری له‌ یانه‌ و دیوه‌خانه‌كان و كۆڕی پیاوانی ده‌وڵه‌مه‌ند و ده‌سهه‌ڵاتدارانی وڵات، نه‌خاسمه‌ ده‌نگی و ڕه‌نگی له‌ ته‌له‌فزیۆن و ڕادیۆكان و سازدانی چه‌ندین ئاهه‌نگی سه‌ركه‌وتوو و پڕجه‌ماوه‌ر له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌كه‌ی (نازم غه‌زالی). ڕه‌نگه‌ ناو و ناتۆره‌ و بوختانی زۆریشی بۆ هه‌ڵبسترابێت له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌م ژنێكی ناسك و جوان و ده‌نگخۆش بووه‌ و هه‌میش جووله‌كه‌.

له‌و سه‌رده‌مه‌ خه‌ڵك به‌ چاوێكی تر سه‌یری جووه‌كانیان ده‌كرد. جا ئه‌ده‌بیش، جارێكی تر نه‌مریی و ناو و ده‌نگ و ڕه‌نگی ئه‌و خاتوونه‌ جووه‌، له‌ ڕێی ده‌نگ و ڕه‌نگ و له‌ش و سه‌ما گۆرانی نا، به‌ڵكو له‌ ڕێگای ئه‌ده‌به‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی په‌یڤ و ڕسته‌كانه‌وه‌، جارێكی تر سه‌لیمه‌ موراد، به‌ دیده‌ی خوێنه‌ر ئاشنا ده‌بێت، ئه‌م سێ ڕۆماننووسه‌، كۆمه‌ڵی زانیاری ورد و سه‌رنجراكێشیان خستۆته‌ ڕوو، هونه‌رمه‌ندێكی جوویان پێناساندووین, ده‌كرێت ئه‌مه‌ سه‌ره‌ داوێكی ترمان بداته‌ ده‌ست، له‌دوای ئاشنابوون به‌و ناوه‌، ئاوڕێكی له‌ هونه‌ری جووه‌كان بده‌ینه‌وه‌ له‌ ڕووی گۆرانی و مۆسیقا و ئاوازدانان تا ساڵی په‌نجایه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م، ئه‌ستێره‌ی دیاربوون و خزمه‌تی مۆسیقایان كردووه‌. بۆ ئێمه‌ش ڕه‌نگه‌ به‌ قه‌د سه‌لیمه‌ موراد، (دایكی جه‌مال)، وه‌كو هونه‌رمه‌ندێكی جوو، خزمه‌تێكی گه‌وره‌ی هونه‌ر و گۆرانی كوردی كردووه‌. ئیدی ئه‌وه‌ دونیای ئه‌ده‌به‌ و جارێكی تر ده‌بێت، ئه‌م هونه‌رمه‌ندانه‌ له‌ ڕێگای ئه‌ده‌به‌وه‌ پێمان ئاشنا بكه‌ن.

سه‌رچاوه‌ و په‌ڕاوێز:

  1. ویكپیدیا (Wikipedia) سلیمه‌ مراد موسیقیه‌ عراقیه‌.
  2. سه‌لیمه‌ موراد فریادڕه‌سی هونه‌ری نازم غه‌زالی، ئه‌ده‌ب و هونه‌ری ماڵپه‌ری (بۆ پێشه‌وه‌)، 7ی شوباتی 2020.
  • نازم غه‌زاڵی: له‌ به‌غدا له‌دایكبووه‌، به‌هه‌ژاری و هه‌تیووی په‌روه‌رده‌ده‌كرێ، دواتر په‌یمانگای هونه‌ره‌ جوانه‌كانی به‌غدا به‌ پله‌ی به‌رز ته‌واو ده‌كات. له‌ ساڵی 1952، سه‌لیمه‌ ده‌ناسێت و دواتر وه‌كوو دوو عاشقی گه‌وره‌ ساڵی 1953 هاوسه‌رگیری ده‌كه‌ن. له‌ ساڵی 1963 به‌ مردنێكی ته‌مومژوای كۆچی دوایده‌كات، گوایه‌ به‌عسییه‌كان هه‌وڵی له‌ناوبردنیان داوه‌. ئینته‌رنێت.
  1. فه‌رهاد پیرباڵا، ڕۆمان (حیكایه‌ته‌كانی باوكم)، چاپی یه‌كه‌م، 2007، له‌ بڵاوكراوه‌كانی به‌درخان)
  2. سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل213.
  3. سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 385.
  4. ئیسماعیل حه‌مه‌ئه‌مین، ڕۆمان (ئه‌ودیوو سنوور، باڵه‌فڕه‌ به‌نێو دارستانه‌كانی مانگدا)چاپی یه‌كه‌م، سلیمانی، 2013.
  5. سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل587.
  6. سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل588.
  7. بڕوانه‌: هه‌ڵۆی سوور، مامۆستا جه‌عفه‌ر، چاپی دووه‌م ، به‌هاری2007.
  8. سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 603.
  9. ڕۆمانی (هه‌ولێر. قه‌ره‌چوغ)، شێرزاد هه‌ینی، به‌رگی هه‌شته‌م، چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر،2017، ل40.
  • له‌ هه‌فته‌نامه‌ی ڕێگای كوردستان، ژماره‌ (1235)، له‌ 23/ 2/2021 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.



گفتوگۆی ڕۆژنامەی بۆ پێشەوە لەگەڵ گۆران عەبدوڵڵا

گۆران عەبدوڵڵا لە ٣٠ هەمین ساڵیادی ڕاپەرین و شوراکان بۆ بۆپێشەوە دەدوێت.

  • بۆپێشەوە:
    دوای ٣٠ ساڵ لە وەدەرنانی بەعس لە کوردستان، جیاوازی سەرەکی نێوان دەسەڵاتی بەعس و دوای بەعس چییە؟ حزبە بۆرژوازییەکانی کوردستان، بەدوای ڕاپەڕینی خەڵکی کوردستاندا، بەڵێنی کردنی کوردستان بە بەهەشتیان دەدا، بنەمای ئەو بەڵێنانە چی بوو؟ بۆچی نەیانتوانی ویستەکانی خەڵکی کوردستان وەدی بێنن؟
    گۆران:
    پێش ئەوەی بچمە سەر وەڵامی پرسیارەکەتان، پێمخۆشە لەسەر دەستەواژەی ( وەدەرنانی بەعس ) سەرنجی خۆم بدەم. بەعس ئاژەڵێکی دڕندەنەبوو لە کوردستان وەدەربنرێت و خەیاڵی خۆمان ئاسوودەبکەین. بەعس فیکر بوو، خاوەنی سونەتی کۆمەڵایەتی و دەزگا و دامەزراوەی خۆی بوو لەکوردستان. ئێمە بێ بیر کردنەوە لەناوەڕۆکەکەی ئەم دەستە واژەیەمان وتەوە. ئەوە حزبی کوردی بوو هەوڵیدا ڕووی خۆی لە پەنای ئەم دەربڕینانەوە بشارێتەوە. بەعس بە شوناسە سەرکوتکەرو دژە ئازادی و کۆنەپەرستێکەیەوە لە کوردستاندا ماوە. ئەوەتانێ لە دادگاکان، لە شەو کوتانە سەرماڵان و تیرۆر و ڕفاندن و لە خوێن گەوزاندنی خۆپیشاندەران و دەیان بواری تردا بوونی هەیە. بزووتنەوەی سۆشیالیستی لەسەریەتی گرنگییەکی زیاتر بە زمان و دەربڕینە سیاسێکانی خۆی بدات.
    من نامەوێت قسە لەسەر هیچ جیاوازییەکی پۆزەتیڤی ئەو دوو دەورانە بکەم، چوونکە ناڕاستەوخۆ وەکوو بەخشندەیی دەسەڵاتداران دەکەوێتەوە، کەمن پێم وایە هەموو کۆمەڵگەیەک لەگەڵ چوونە پێشەوەی دۆخە جیهانێکان، ئەویش کەموو زۆر ئاڵوو گۆری بەسەردا دێت و دەستکەوتی خۆی بەدەستدەهێنێت لەو گۆڕانکارییانە، لەگەڵ ئەوشدا دەتوانم بڵێم بەعس وەک دەسەڵاتێکی دیکتاتۆر بێ پەردەو ڕوو بە ڕوو لە بەرانبەرت دەوەستا و هەوڵی سڕینەوەی دەدای، کەچی دەسەڵاتی کوردی کار لەسەر بێئیرادەکردنی تاکەکانی دەکات.
    هەموو حزبێک لە دونیادا بەڵێن دەدات، بەڵێندان بەشێکی دانەبڕاوە لە کارو ئەجیندای حیزبی، بەجێگەیاندن و نەگەیاندنی ئەو بەڵێنانە پەیوەستە بە هۆشیاری خەڵک و شێوەی میکانیزمی دەسەڵات و دەستەبەرکردنی دەخاڵەتی خەڵک لە سیستەم، بەڵام ئەمانەی پێیان دەڵێی (حیزبە بۆرژوازێکانی کوردستان) من پێموایە ئەمانە نە ئەمڕۆ و نە لە مێژووی کۆنیاندا مقەوماتی بنەماکانی حیزبیان تیا نەبووە. ئەمان هەر لەسەرەتای بوونیانەوە هەوڵیان داوە حیزب درووست نەبێت (دیارە حیزب بەمانا مۆدێرنەتەکەی) هەرواشیان کرد، بۆیە حیزبیان لە خێڵ کورتکردەوە و برەویان بە پەیوەندێکانی خێڵدا. ئەم تەرزە لە حیزبی خێل هەر ئەوەندە لە هەگبەکەیدا جێیدەبێتەوە کە تاکوو ئەمرۆ داویەتی یان نیشانی داوە.

بۆپێشەوە:
ئەزموونی دەسەڵاتی حزبەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی لە ٣٠ ساڵی دەسەڵاتدارێتیاندا، ئەزمونی سەرکوتی ئازادی و بێمافی و ڕۆژڕەشی و دەیان کوێرەوەری و مەرگەسات بوو، خەڵکی کوردستان دەبێ چ بکەن، بۆ ڕزگاربوونیان لەدەسەڵاتی کوردی؟
گۆران:
خەڵک بەم بارو دۆخەیەوە لەگەڵ ئەم دەسەڵاتە هیچی پێناکرێت، چەندین ڕێگای تاقیکردەوە و ناکام مایەوە لە گۆڕانکاری. ئەم هیچ نەکردنە تەنها پەیوەست نییە بە خەڵکی کوردستانەوە، بەڵکوو بە شێوەیەکی گشتی ڕەهەندێکی جیهانی هەیە. دە بیست ساڵی ڕابردوو ساڵی شکستی خۆپیشاندان و ڕاپەرینە جەماوەرێکان بووە لەسەرتاسەری دونیادا، هەر لە ئەوروپاوە بگرە تا ئاسیاو ئەفریکا و هەردوو ئەمریکا. بزووتنەوەکانی خەڵک لە نا ئامادەیی ڕێکخراوبوون یان فەوزای خوڵقاندووە یان بە شکستخواردووانە گەراوەتە ماڵەوە. چوار دەیە زیاترە سەرمایەداری کار لەسەر بێ ئۆتۆریتە کردنی کاری ڕێکخراوەیی دەکات هەر لە تەحەزوبەوە تادەگاتە سەندیکاو شێوەکانی تری ڕێکخراوبوون. خەڵکی کوردستان دەبێت دەست بەرێت بۆ ڕێکخراوبونی خۆی لە ڕێکخراوە جەماوەرێکانی خۆیدا بە ئاسۆو ئەلتەرناتیڤێکی ڕۆشنەوە لەگەڵ دیاریکردنی چۆنیەتی ڕوبەڕوبونەوەی لەگەڵ دەسەڵاتێکی تەواو مافیاییدا، هەروەها خۆ دوورخستنەوە لە هەموو ئەو ئەحزاب و کۆمەڵانەی کە بە شێوەیەک لە شێوەکان تا ئێستا سوودمەند بوونە لەم دەسەڵاتە.

بۆپێشەوە:
لەدڵی ڕاپەڕینی خەڵکی کوردستان، چەپ و کۆمۆنیستەکان بەکردەوە هاتنە مەیدان و بزوتنەوەی شوراییان وەرێخست، ئەمە چۆن بوو؟
گۆران:
هەموو بزووتنەوەیەکی سیاسی هەڵگری شێوەیەکە لە میکانیزمی بەرێوەبردنی کۆمەڵگە کە لەگەڵ ئاسۆو ئامانجەکانیدا کۆکە، دیارە ئەمە بۆ بزووتنەوەی سۆشیالیستیش هەر وایە. چەپ و کۆمۆنیستەکان ئەلتەرناتیڤی شوراییان وەک بەدیلێکی گونجاو خستە پێش کۆمەڵگە وەک بنەمایەکی بنەڕەتی خۆ بەڕێوەبردن و گەڕانەوەی ئیرادە بۆ خەڵک بە شێوەیەکی گشتی، وە لەو بووارەشدا بە هەموو کەموو کوڕێکانیەوە هەوڵی شێلگیرانەی دا.

بۆپێشەوە:
ئەوانەی مێژوو دەگێڕنەوەو دەنووسن، بە دەگمەنیش باسی بزوتنەوەی شورایی ناکەن، هۆکاری ئەمە چییە؟
گۆران:
وەک وتراوە( مێژوو براوەکان دەینووسنەوە) ئێمە براوە نەبووین، بەڵام ڕۆژێک دەینووسینەوە.

بۆپێشەوە:
کاتێک بەرەی کوردستانی لەگەڵ ڕاپەڕیندا گەڕانەوە کوردستان، لێبوردنی گشتیان بۆ کرێگرتەکانی بەعس و سەرۆکی فەوجە خەفیفە و مەفرەزە خاسە و ئەمن و ئیستیخباراتە کوردەکان دەرکرد، بەڵام شەپۆلێکی ژن کوشتنیان دەستپێکرد، لە ژێر ناوی پەیوەندیان بە دەزگاکانی حکومەت و لە ژێر ناو و پاساوی ئەخلاقیدا، لەو بارەیەوە بۆچوونی ئێوە چییە؟
گۆران:
بزووتنەوەی کوردایەتی وەفادارترین بزووتنەوەیە بە مێژووی سیاسی و فکری و کۆمەڵایەتی خۆی. ئەو لە گڕوگاڵی خۆیەوە هەروا کاری کردووەو دەیکات. ئەوە ئێمەین یان مێژووەکانیان ناخوێنیینەوە یان خۆمان دەبان دەکەین لە مێژوو فیکری ئەوان. ئەوەی دوێنێ کردیان، ئەوەی ئەمڕۆ دەیکەن، سبەینێش بە زیادەوە هەر ئەمانە دەکەن کە کردویانە. ئەوە ئەوانن وەک خۆیانن، ئەوە ئێمەین هەمیشە بە کارەکانی ئەوان توشی تاسان دەبین. خۆ خەریک کردن بە مێژووی ئەوان و چیرۆکە تەواو نەبووەکانی ئەوانەوە درێژکردنەوەی تەمەنی دەسەڵاتیانە. وەک سەردەشتی ڕۆژنامەنووس وتی: (خاڵ دانێ و بڕۆ سەر دێر.) ڕستەی نوێ ئەوەیە، وازیان لێبێنە ئەوان خەریکی چیین و چی دەڵێن، باشترە لەگەڵ خەڵک ئامرازەکانی لابردنیان تاوتوێ بکرێت.

بۆپێشەوە:
بزوتنەوەی شورایی تەمەنی کورت بوو، بەڵام دیاردەیەکی نوێ و جێگای پێشوازی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش بوو. هۆکانی ڕو‌هێنانی خەڵکی بەشمەینەت بۆ شوراکان چی بوو؟
گۆران:
من زۆر تەبا نیم لەگەڵ ئەوەی کە دەڵێن خەڵک ڕووی لە شوراکان کرد و وێنەیەک بە نەوەی نوێ بدەین کە شوراکان ببوە جێگەی سەدان هەزار لەخەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش. شورا چ وەک ناو چ وەک ڕێکخستن، بەتەواوی نوێبوو لای خەڵک، هەروەها ئەم تێڕوانینە لەگەڵ مێژووی سیاسی و ڕێکخستنی زاڵ لە کوردستان و عێراق نالۆجیکە و ناگونجێت. خەڵکی کورد بە شێوەیەکی گشتی ئاسۆو ئومێدی خۆی بە لوولەی چەکی پێشمەرگایەتییەوە گرێدابوو وە ئەزموونی ڕێکخستنی جەماوەری لە ناو خەڵکدا زۆر زۆر لاواز بوو. بزووتنەوەی کوردایەتی و حیزبی بەعس بە پلان و بەرنامە دژی هەموو شێوە ڕێخستنێکی خۆبە خۆی جەماوەری بوون، ئەوەی حیزبی شوعی وەک نیقابە و یەکێتێکان لە مێژووی سیاسی خۆی درووستی کردبوو، لەلایەن ئەمانەوە بەر لێدان کەوت یان لە ناوەڕۆکە جەماوەری و شۆڕشگێڕێکەی بەتاڵ کرایەوە.
خەڵک لە کوردستان بەقۆستنەوەی تێکشکانی سوپای عێراق لە کەنداو، ئەمانیش دژی دیکتاتۆری هاتنە مەیدان، وە پێشی وابوو تفەنگەکانی شاخ ئازادی بۆ ئەو دەستەبەر دەکەن. سۆشیالیستەکان بە شێوەیەکی گشتی شورایان وەک هەڵبژاردەی خۆیان بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە هەڵبژاردبوو، وە ئەم هەڵبژاردەیەشیان خستە پێش جەماوەرو لەگەڵ هەموو بێ ئەزمونێکانی خۆیدا لەو بارەوە ماندو نەناسانە کاریان بۆ کرد. ژمارەیەکی دیاریکراو لە ڕۆژێکی دیاریکراودا تووشی وەهمان نەکات لەوەی واقیعەکە وەک خۆی نەخوێنینەوە بۆ لێتێگەشتن و کارکردن.
باسی شوراکان و زەمینەی کارەکەی و پەیوەندێکانی بە جەماوەرو جەماوەرێکەی باسێکی جدییە و نابێت ڕاگوزەرانە بەسەریدا بڕۆین. شورا وەک ئەلتەرناتیڤی دەسەڵاتی سیاسی لەدەرەوەی ئەزموونی ٩١ شایانی تاوتوێ کردنی زیاترە.

  • بۆپێشەوە:
    دوای ٣٠ ساڵ لەدەسەڵاتی تاڵانچی و بنەماڵەیی و حزبەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی، لاتان وانییە کە پیویستە ئەو دەسەڵاتە ڕابماڵرێت؟
    گۆران:
    هەر ئەو قسەیەی سەرەوە دووبارە دەکەمەوە، سبەی نا، ئەمرۆش درەنگە.

گۆران عەبدوڵڵا
٢٦\٢\٢٠٢١

http://www.bopeshawa.net/index/wp-content/uploads/2021/02/Forward-N-93-2.pdf




خاوەنی کەناڵە سێکسییەکان کێن؟.. ستیڤان شەمزینی

حاڵی حازر سەدان کەناڵی ئاسمانی سێکسیی و هەزاران وێب سایتی پۆرۆنۆ لەسەر تۆڕی ئینتەرنێت، رۆژانە پەخش دەکەن. خاوەنی ئەو کەناڵانە تا ئێستا لای زۆربەی خەڵکی رۆژهەڵات و جیهانیی ئیسلامی کە بە پلەی یەکەم دێن لە سەیرکردنی ئەو کەناڵ و سایتانەدا، ئاشکرا نییە. زۆربەی جار بانگخوازە ئیسلامییەکان، بانگەشە دەکەن، گوایە ماسۆنییەت یان سەهیۆنییەت لە پشتی ئەم کەناڵانەوە راوەستاوە، هەندێکجاری تر بانگەشەی ئەوە دەکەن، ئەو کەناڵە سێکسییانە تەنیا بۆ جیهانی ئیسلامیی دروستکراون، ئەویش لەلایەن رێکخراوە تەبشیرییەکان یان رێکخراوە نهێنییەکانی وابەستە بە ئیسرائیل و زایۆنیزم.

ئەو جۆرە بانگەشەیەی بانگخوازە ئیسلامییەکان، دوورن لە راستییەوە، چوونکە زۆربەی ئەو کەناڵ و سایتە سێکسییانە لەلایەن کەسانی موسڵمان و خەڵکی رۆژهەڵات و جیهانی ئیسلامییەوە خاوەندارێتی دەکرێن. بەم دواییە ئاشکرابوو کە زیاتر لە 60 ملیاردێری میسریی، خاوەندارێتییان لە چەندین کەناڵ و سایتی سێکسیی کردووە، وەک سەرچاوەیەکی گرنگیی بازرگانی، بە تایبەت لە رێگەی ئەو سایتانەی بە پارە گرتە سێکسییەکان بڵاو دەکەنەوە، یان ئەو کەناڵانەی پەیوەندیی راستەوخۆ وەردەگرن، کە بەهای ئەو پەیوەندییە تەلەفۆنیانە چەند قات زیاترە لە پەیوەندیی تەلەفۆنی ئاسایی، ئەوەش ربحێکی گەورەیە بۆ ئەو سەرمایەدارانەی لە پشتی ئەو کەناڵانەوە وەستاون.
بەپێی ئامارەکان ئەو راستییە بەئاشکرا خۆی دەرخستووە، زۆربەی تەماشاکارانی کەناڵ و سایتە سێکسییەکان لە جیهانی ئیسلامییدان، لەم رووەوە عێراق لە ریزبەندی سێ لەو وڵاتانە دێت کە زۆرترین تەماشاکەرانی سایت و کەناڵە سێکسییەکانی تێدایە. بە گوێرەی بە دواداچوونێکی NAWA دەرکەوتووە لە سێ وڵاتی ئیسلامی، سایتە سێکسییەکان لە ریزی پێشەوەی ئەو سایتانەن کە زۆرترین سەردانیکەریان هەیە و لە نێویشیاندا وڵاتی عێراق بە پلەی یەکەم دێت بەو پێیەی دوای تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی facebook ، youtube و هەردوو سایتی google و yahoo و سایتە پۆرنییەکان زۆرترین سەردانیکەری هەیە لە عێراق. دوای عێراق وڵاتی جەزائیر بە پلەی دووەم دێت بەو واتایەی لە 30 سایتی یەکەم 3 سایتیان سێکسین کە ئەوانیش لە ریزبەندی 16، 25 و 27دا جێیان گرتووە. لە پلەی سێیەمیش مەغریبە کە دوو سایتی پۆرنی لە ریزبەندی 12 و 23دا لە نێو ئەو 30 سایتەدان کە زۆرترین سەردانیان دەکرێت لەو وڵاتەدا.
دیارە بازرگان و ملیادرێرە عەرەبەکان لەو پەرۆشییەی جیهانی ئیسلامی تێگەیشتوون بۆ سەیری فیلمی پۆرۆنۆ، بۆیە زۆرترین سەرمایەی خۆیان لە بواری کەناڵ و سایتی سێکسی وەگەڕخستووە. چوونکە هەموو ئەو داتایانە نیشانی دەدەن، تینووێتییەکی زۆر لە جیهانی ئیسلامیی هەیە بۆ سەیری فیلمی سێکسیی، ئەمەش وای کردووە رۆژ لە دوای رۆژ ژمارەی ئەو کەناڵ و سایتانە زیاتر ببن. بەڵام ئەوەی پێویستە ئێمە لێرەدا بیری بخەینەوە ئەوەیە، زۆربەی ئەو کەسانەی لە پشتی ئەم بازرگانییەوە راوەستاون، ملیاردێرە عەرەبەکانن بە تایبەت ژمارەیەک بازرگانی میسریی و خەلیجیی، هەروەها زۆرترین ژمارەی تامەزرۆیانی بینینی ئەو کەناڵانەش هەر خەڵکی رۆژهەڵات و جیهانی عەرەبیی و ئیسلامین.
هەر بەم دواییانەش، ئەو راستییە ئاشکرا بوو، “بەشار ئەسەد”ی سەرۆکی سوریا، لە پشتی سێ کەناڵی سێکسییەوە وەستاوە. رۆژنامەیەکی ئیتالیایی لێکۆڵینەوە و بە دواداچوونێکی تایبەتی‌ کردووە لەبارەی‌ کەناڵە سێکسییەکان و خاوەنەکانیان، لەو نێوەندەشدا ئاشکرابووە بەشار ئەسەدی سەرۆکی سوریا خاوەنی 3 کەناڵی سێکسییە. رۆژنامەی‌ نیوزبابپێرسی ئیتالیی لە بەدواداچوونەکانیدا بۆی ئاشکرا بووە بەشار ئەسەدی سەرۆکی سوریا خاوەنی‌ 60% پشکەکانی‌ گرووپی” Sex Channel” کەناڵە سێکسییەکانە کە تایبەتە بە پەخشکردنی‌ فیلمە سێکسییەکان لە ماوەی‌ 24 کاتژمێردا و دووەمین گەورە تۆڕی کەناڵە سێکسییەکانە لە ئیتالیا.

ئەو رۆژنامەیە جەختی کردۆتەوە لەوەی بەشار لە ساڵی‌ 2003 لەرێگەی کەسێکی نزیکی خۆیەوە گرێبەستێکی بۆ کڕینی پشکەکانی ئەو کەناڵانە کردووە پێش ئەوەی‌ ئیفلاسبوونی‌ خۆیان رابگەیەنن، نرخی هەر گرێبەستێکیش 105 ملیۆن یۆرۆ بووە. هەروەک رۆژنامەکە خستوویەتەڕوو بەشار ئەسەدی سەرۆکی سوریا لە ماوەی‌ ئەو چەند ساڵەدا قازانجێکی زۆری کردووە بە تایبەت‌ لە ساڵی‌ 2009 نزیکەی‌ یەک ملیار دۆلار قازانجی کردووە و رەوانەی‌ چەندین حسابی بانکییەکی نەناسراوی کردووە لە ئێران و کوبا.

ئیدی لە دوای دەرکەوتنی ئەو راستییانە ئەو وەهمە بەتاڵ بووەوە کە دونیای رۆژئاوا دەیەوێت ئوممەتی ئیسلام ئیغرا بکات و لەسەر رەوشتی “بەرز”ی خۆی لای بدات. نەخێر بەپێچەوانەوە ئەوەی خاوەندارێتی ئەو کەناڵانە دەکات و ئەوانەشی بە تامەزرۆییەوە بوونەتە بینەری پلە یەکی ئەو کەناڵانە هەر موسڵمانان خۆیانن. راستە ناکرێت هاشا لەوە بکرێت چەندین ملیادێر و کۆمپانیای گەورە لە ئەوروپا لە پشتی دەیان کەناڵی سێکسییەوە وەستاون، بەڵام ئەو سەرمایەیەی لە هەنووکەدا بووەتە هۆکاری بەردەوامیی ئەو کەناڵانە، ئەو سەرمایەیان لە جیهانی ئیسلامییەوە هەڵدەقوڵێن، ئەو دەستەی پاش ئیفلاسبوونی دەیان بانک و کۆمپانیای گەورەی ئەوروپی و پاش قەیرانی دارایی سیستمی سەرمایەداریی، دەستی گرتووە بەو کەناڵانەوە، ئەو بازرگانە عەرەب و موسڵمانانەن کە بوونەتە گەورەترین مافیای لەشفرۆشیی و کەناڵە سێکسییەکان.

پێویستە لێرەدا ئاماژەش بەوە بدەین، بازرگانیی لەشفرۆشیی مێژوویەکی درێژی هەیە، بەڵام لەم سەروەختەی ئێستادا گەیشتۆتە دوا پلەی خۆی، ئەوەش پەیوەندیی نییە بە دژایەتی ئاینێک یان نەتەوەیەک یان چەند نەتەوەیەک، ئەوە بازرگانییەکی رەش و نامرۆڤانەیە کە سیستمی سەرمایەداریی جیهانیش پشتیوانی لێدەکات. بۆیەکا گرنگە لەو فاکتە تێبگەین، کەناڵە سێکسییەکانیش بەشێکن لە پرۆسەی بە بازاڕکردنی لەشفرۆشیی، بۆ ئەوەش پێویستیان بە سەرنجڕاکێشانی هەموو کەسێک هەیە نەک تەنیا جیهانی ئیسلامی. بەدەر لەمەش جیهانی ئیسلامی هێندە جیهانێکی پاکیزە نییە رۆژئاوا بیەوێت رەوشتەکەی دابڕزێنێت، بەپێچەوانەوە ئەوەی لە جیهانی ئیسلامییدا دەگوزەرێت زۆر لەوە ترسناکترە لە هەر شوێنێکی ئەم جیهانە دەگوزەرێت. جیهانی ئیسلامی ئەو جیهانەیە دیکتاتۆر و مافیا گەورەکانی لەشفرۆشیی بەرهەمهێناوە، ئیدی دەبێت پاکیزەییەکەی لە کوێدا بێت؟.

بۆ ئەوەی بگەڕێینەوە سەر کرۆکی مەبەستەکەمان، جارێکی دیکە بە بیری دەهێنمەوە، زۆربەی کەناڵە پۆرن و سێکسییەکان لەسەر ئاستی جیهان، لەلایەن بازرگانە عەرەبەکانەوە خاوەندارێتیان دەکرێت یان پشکیان تێیدا هەیە، بۆیە هەقوایە بانگخوازە ئیسلامییەکان چیتر بالۆرەی ماسۆنییەت و زایۆنیزم نەهێننە پێشەوە، چوونکە ئێستا راستییەکە وەک درەوشانەوەی ئەڵماسێک لە ژوورێکی تاریکدا، دەرکەوتووە، بە تایبەت دەبێت بزانن، “ئێران”ی قەڵای ئیسلام پڕبووە لە پارەی کەناڵە سێکسییەکان و رەنگە ئەو هاوکارییانەشی دەینێرێتەوە بۆ ئیسلامگەراکانی وەک حزبوڵا و حەماس هەر لەسەر پارەی لەشفرۆشیی و کەناڵە سێکسییەکان بێت.

ستوكهولم – سولنا




ئایا كورد هه‌ر وه‌رده‌گێڕێ یا فكره‌كه‌ی ده‌نێرێته ‌ده‌ره‌وه‌؟!.. ڕه‌سوڵ بۆسكێنی

بێگومان نوسین و ڕاگه‌یاندن ڕۆڵی گرنگی هه‌یه‌ له‌ ناساندنی هه‌ر شتێك به ‌دنیای ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ی هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا‌، كورد له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی بارودۆخی ژیان و ڕۆشنبیری نرخی ئه‌م بابه‌ته‌ی زانیوه‌، بۆیه‌ سه‌ره‌تا كۆمه‌ڵێك نووسه‌ر داوای كردنه‌وه‌ی یه‌كێتی نووسه‌رانی كوردیان له‌ وه‌زاره‌تی ناوخۆی عیراق كرد و له‌و ڕێگایه‌وه‌ توانیان زیاتر بره‌و به‌كاره‌كه‌یان بده‌ن، سه‌ره‌ڕای ژێرده‌سته‌یی و بارودۆخی خراپی سیاسی كوردستان، ڕۆشنبیر و نووسه‌رانی كورد زۆر باش دركیان به‌م لایه‌نه‌ گرنگه‌ی ژیان كردووه‌ و له‌وه‌ گه‌یشتوون بۆ ناساندنی هه‌ر شتێك بۆ خستنه‌ به‌رچاوی مرۆڤ، پێویسته‌ له‌ڕووی نووسین و ڕاگه‌یاندنه‌وه‌ ئاماده‌كاری بۆ بكرێت و بخرێته‌به‌رچاوی كۆمه‌ڵگا، له‌و باره‌یه‌وه‌ هه‌ر كاتێك ده‌رفه‌تێكیان بۆ ڕه‌خسابێت درێغیان نه‌كردووه،‌ له‌ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی مێژوو و ئه‌ده‌ب و فه‌رهه‌نگ و كه‌لتور و هه‌موو بواره‌كانی ژیانی كورد، له‌ دووتوێی كتێب و گۆڤار و ڕۆژنامه‌كاندا بڵاویان كردۆته‌وه‌، بۆ ناساندن و ڕۆشنبیركردنی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆی، له‌وه‌ش زیاتر بۆ ناساندنی مێژوو و فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بی گه‌لان به‌خوێنده‌واری كورد، هه‌زاران كتێبی نووسه‌رانی بیانیان له‌ زمانه‌ زیندووه‌كانی دنیا وه‌رگێڕاوه‌ بۆ سه‌ر ‌زمانی شیرینی كوردی و پێشكه‌ش‌ به‌ خوێنده‌وارانی كوردیان كردووه‌.

ئه‌گه‌ر سه‌نج بده‌ین له‌ هه‌موو ئه‌و ده‌رفه‌تانه‌ی كورد له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌ هه‌ندێك ئارامی به‌خۆیه‌وه‌ بینیبێ و هه‌ناسه‌یه‌كی ئاسووده‌یی هه‌ڵكێشابێ، نووسه‌رانی كورد سه‌دان كتێب و گۆڤار و ڕۆژنامه‌یان نووسیوه‌ و زۆریشیان له‌ زمانه‌ زیندوه‌كانی دنیا وه‌رگێڕاوه‌ بۆ سه‌ر زمانی شیرینی كوردی، بۆ نموونه‌ له‌دوای شۆڕشی 14ی ته‌موز 1958 و ماوه‌ی چوار ساڵی به‌یانی ئاداری 1974 درێغیان نه‌كردووه‌ و به‌ نووسینه‌كانیان كتێبخانه‌ی كوردیان ده‌وڵه‌مه‌ند كردووه‌، ئه‌مجاره‌ش له‌دوای ڕاپه‌ڕینی خه‌ڵكی كوردستان له‌ ساڵی 1991 و هاتنه‌ ئارای كه‌شی ئازادی و دیموكراسی و ده‌سته‌به‌ر بوونی زیاتری بواره‌كانی بڵاوكردنه‌وه،‌ زۆر كتێب و بابه‌ت كراوه‌ به‌كوردی، ئینجا هه‌رچۆنێك بێت، له‌ڕووی چۆنایه‌تی و چه‌ندایه‌تی ئه‌وه‌ بابه‌تێكی تره‌، به‌ڵام ئایا كورد تاكه‌ی هه‌ر له‌ زمانی بێگانه‌وه‌‌ نووسین وه‌رده‌گێڕێت بۆ سه‌ر زمانی كوردی، ئه‌گه‌رچی تاكو زیاتر فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌كانی تر بناسین بۆ ئێمه‌ زۆر گرنگه‌، به‌ڵام به‌ڕای من پێویسته‌ له‌مه‌ودوا نووسه‌رانی كورد به‌هاوكاری حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان زیاتر گرنگی به‌وه‌ بده‌ن، نووسینی نووسه‌رانی كورد له‌هه‌موو بواره‌كانی ژیان وه‌ربگێڕێت بۆ سه‌ر زمانه‌كانی تری دنیا، بۆ گه‌یاندنی ده‌نگی خۆی به‌ده‌ره‌وه‌، چونكه‌ دوژمن و نه‌یارانی كورد هه‌میشه‌ له‌و ڕێگایه‌وه‌ توانیویانه‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌به‌رچاوی دنیای ده‌ره‌وه‌ به‌ نه‌زان و دواكه‌وتو و شه‌ڕانگێز له‌قه‌ڵه‌م بده‌ن، ئێستاش ماوه‌یه‌كه‌ نه‌یارانی كورد به‌تایبه‌ت خه‌ڵكانی داخ له‌دڵی عه‌ره‌ب له‌هه‌موو بواره‌كانی ڕاگه‌یاندن هه‌وڵی ناشیرین كردنی كورد و تێكدانی قه‌واره‌ی هه‌رێمن، به‌رده‌وام بینه‌ر و بیسته‌ر هانده‌درێت دژی كورد، پێویسته‌ نووسه‌رانی كورد به‌جدی بیر له‌م لایه‌نه‌ بكه‌نه‌وه‌ و هه‌موو بواره‌كانی ڕاگه‌یاندن گرنگی پێ بده‌ن به‌ هه‌نارده‌كردنی زانیاری ده‌رباره‌ی ناساندنی ڕووی جوانی مێژوو و فه‌رهه‌نگ و كه‌له‌پوری كورد، تا چیتر له‌سه‌ر زمانی دژه‌كانمان چاره‌نووسمان دیاری نه‌كرێت، به‌ڵكو خۆمان وه‌كو ئه‌وه‌ی هه‌ین له‌ دنیای ده‌ره‌وه‌ی بگه‌یه‌نین، ئێمه‌ش گه‌لێكین خاوه‌ن خاك و نه‌ته‌وه‌ی خۆمانین و مێژوو و فه‌رهه‌نگ و جوانی خۆمان هه‌یه‌ و ئاره‌زوومان له‌ ئاشتی و پێكه‌وه‌ ژیانی گه‌لانه‌ و ده‌مانه‌وێت مافه‌كانمان ده‌سته‌به‌ربێت، به‌ئازادی و ئاسووده‌یی له‌ژێر چه‌تری دیموكراسیدا له‌وڵاتی خۆمان به‌ئازادی و ئاسووده‌یی بژین.




٨مارس چۆن بوبە ٨مارس.. ناسر ئەسغەری.. وەرگێڕانی: کاوە عومەر

• ٨ی مارس، بیرۆکەی ڕۆژێکە کە بتوانرێت بەڕۆژی جیهانی ژنان ناوببرێت و کێشەو داخوازیە گرنگەکانی ژنانی تێیداچڕببیتەوە ، خواستە کانیان بۆ یەکسانی لەمافەکان و هەستانەوەو خەبات لەپێناو لە ناوبردنی نایەکسانی لەمافەکاندا لەدژی ژنان و خەبات لە دژی ئەو خراپ کەڵک وەرگرتنەی کە لە کۆمەڵگەی چینایەتیدا هەیە،وە لەو جیاوازیە ڕەگەزیەی کە لە نیوان ڕەگەزی ژن وپیاودا هەیە بەئاگاهاتون. تەنانەت ئەمڕۆش ئەگەر پرسیار لەهەر کەسێکی دادپەروەر بکرێت کەناوی نالەبارترین جۆری هەڵاواردن بهێنێت،بێگومان هەڵاوردنی دژی ژنان و بێ مافیەکانی ژنان بەرجەستەدەکاتەوە. وە ڕێک هەر بەو هۆیەشەوەیە کە کێشەی ژنان و خەبات بۆ لابردنی نایەکسانی وئەو ستەمە زۆرەی کەلە دژی ژنان لە ئێران بەڕیوە دەچێت زۆر بەرجەستەیە. لەم ڕوەوەیە کە ڕۆژی ٨ مارس لەپێگەیەکی تایبەتی بەهرەمەندە بەدیاریکراویش لە ئێران، لەبەر ئەوەیە کە ژن لە ئێرانی ئەمڕۆدا ئیتر بێ ماف نیە،بەڵکو ژن بون یەکسانە بەنەبون! بەهیچ ، نەزانراو! نکوڵی کردن لەبونی دەکرێت! هەموو ڕۆژێک سوکایەتی بەبونی دەکرێ! ژن لەم کۆمەڵگەیەدا ڕۆژانە سوکایەتی پێدەکرێت! ژن تەنانەت وەکو کارەکەریش بەمانای کۆنی وشەکە حسابی بۆناکەن لە یاسا ئیسلامیەکانی ئەم مەملەکەتەدا،کۆیلەی سێکسی پیاوانە.جۆرە کۆیلەیەکە کە ئەبێت وەسیلەی چێژی’سێکسی زۆرتر’دەستەبەر بکەن.لەبارودۆخێکی لەوشێوەیە کە گرنگی ٨مارس بۆ ژنانی ئێرانی دوبەرانبەر دەکەن.
لەم کورتە مێژوەی ٨مارسدا ناچارم کە چاوپۆشی لە لایەنی شیکارانەتری مەسەکە بکەم.سەبارەت بەکێشەکانی ژنان وتەنانەت مێژوچەی ٨مارس کەئەتوانریت چەندین کتێب بنوسریت.بەڵام ئیستا ناچارین کە هەر بەم نوسینە ڕازی ببین.

بارودۆخی ژنان بەر لە لەدایک بونی ٨مارس
٨مارس،ڕۆژی جیهانی ژنان،هەروەک یەکی ئایار “ڕۆژی’کارکەر” لە ئەمریکای باکور،ڕیشەکەی لە خەباتی کرێکارانی ئەمریکادایە بۆ هێنانەخوارەوەی کاتی کارکردن و بارودۆخی باشتری کار.
گەشەی پیشەسازی و لەئاکامدا بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و شارنیشینی، بەشێکی گەورە لە جوتیارانی لەزەویەکانیان کردەوە و بۆ بەدەست هێنانی پاروەنانێک ڕەوانەی شارەکانی کردن.ژنان ومنداڵان،لە زۆربەی بەشەکانی کاردا،لە هەلومەرجێکی زۆر خراپی کارکردندنی تاقەت پڕوکینتردا کاریان پێدەکەن.کارەکان هەر وەک ئەمڕۆی ئێران بە سەر کاری پیاوانە وکاری ژنانە دابەشکرابون.ژنان بەگشتی لە کارگەو کارخانەکانی ڕستن وچنین وکاری ناوماڵ لە بارودخێکی ترسناکی کارو بەکرێیەکی کەمی لەئاستی مەمرەو مەژیدا بەکاریان دەهێنان.
لەو سەردەمە کە لەمێژوی کۆمەڵگەی چینایەتیدا بوو کە سەروکەلەی یەکێتیەکرێکاریە سەرەتاییەکان دەردەکەوتن. کەچیهەر ئەو یەکێتیە کریکاریانەش کەمتر سەرنجیان لەسەر بارودۆخی ژنان بوو.لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە بەتەنها خەباتی کرێکارانی پیاو نەبوو، کە هۆکاری پاشەکشەی خاوەنکارەکان و دروستبونی یەکیەتیەکان بێت.
لە هەرشوێنێک خەباتێک دەستی پێبکردایە،ئەگەر ژنانی کرێکار ڕاستەوخۆ لەو خەباتەدا بەشدار نەبونایە،ئەوە خێزانی کرێکارانی مانگرتوو لە پێشی ئەوانیشەوە ژنان دەورێکی گرنگیان لە بەرەوپێشبردنی ئەو خەباتەدا هەبوو.لەچیرۆکە تاڕادەیەک فۆلکلۆرە هاوچەرخەکاندا باسی ئەوە کراوە کە ژنانی کرێکار لە کارگەی ڕستن وچنینی شاری نیۆرک لە ساڵی ١٨٥٧ ناڕەزایەتیەکیان بەڕێکخست لەدژی بارودۆخی ناهەمواری کارو کرێی زۆر کەم. ئەو چیرۆکە دەڵێت کە ئەو نارەزایەتیانە بەدەست تێوەردانی پۆلیس کۆتای پێهات؛بەڵام دوو ساڵ دوای ئەو مانگرتنە لە مانگی مارسدا هەر ئەو ژنانە مانگرتنی یەکەمین یەکێتی کرێکاری خۆیان هەر لە ناوەندی کارەکانیاندا ڕاگەیاند.
لە ساڵی ١٩٠٣ هەڵسوڕاوانی کرێکاری وبەدیاریکراویش ژنان لە مەیدانی هەڵسوڕانی کۆمەڵایەتیدا،خەباتیان لە پیناو پێکهێنانی کۆمەڵەی یەکێتیە کرێکارانی ژنانیان بردە پێشەوە و ئامانجی سەرەکی خۆیان بۆ باشترکردنی بارودۆخی سیاسی،کۆمەڵایەتی و ئابوری ژنان دیاریکرد.
لە دواین یەک شەممەی مانگی فێبروەری ساڵی ١٩٠٨دا،ژنانی سۆسیالیستی ولایەتە یەکگرتوەکان،بەڕێکخستنی خۆپیشاندانێک داوای مافی دەنگدانیان بۆ ژنان و مافی بەشداریان لە سیاسەت وباشتر بونی دۆخی کۆمەڵایەتی و ئابوری ژنانیان بەرزکردوە.دواتر ساڵی (١٩٠٩)،نزیکەی ٢٠٠٠کەس لە کۆبونەوەی ڕۆژی ژناندا بۆ ڕیزگرتن لە ناڕەزایەتی ساڵی پێشوی ژنان،لە مانهاتنی شاری نیۆرک بەشداریانکرد،هەر لەو ساڵەدا،نزیکەی ٣٠هەزار کەس لە ژنان لە سەرمای هەڵپڕوکێنەری زستان،بۆ ماوەی١٣هەفتە بۆ باشکردنی هەلومەرجی کارەکەیان دەستیان دایە مانگرتنێکی گشتی.ژمارەیەک لە هەڵسوڕاوانی ئەو مانگرتنە دەستگیرکران، پاشان کۆمەڵەی یەکیتیە کرێکاریەکانی ژنان مەرجی ئازادی دەستگیرکراوەکانیان دابینکرد بە پێدانی بەڵێن(کەفالەت) نامەی تاڕادەیەک بەرز، وە لە هەمان کاتدا برێکی زۆریش کۆمەکی مالیان کرد بە سندوقی مانگرتنی ئەوکرێکارانەی کە مانیان گرت بوو. بەجیا لە مەسەلەی خەبات بۆ بارودۆخی کاری باشترو یەکسان لەگەڵ پیاواندا،مەیدانێکی گرنگی خەباتی ژنان لەو سەردەمەدا،مەسەلەی مافی دەنگدانی ژنان و بەشداریش بوو لە بەڕیوەبردنی ئیدارەی سیاسی کۆمەڵگەدا.خەبات بۆ مافی دەنگدانی گشتی ولە وانەش مافی دەنگدانی ژنان ،لە زۆرێک لە وڵاتاندا لە پەرەەسەندندابوو.ئەلکسەندەر کۆڵنتای ئەڵێت لە ڕوسیا لەو سالانەدا هەستی ژنان ئەوەندە بەکەم گیرابوو کە جگە لە ژنان وئەوانەی نەخۆشی دەرونیان هەبوو لە نەخۆشخانەکاندا. هەموو هاوڵاتیانی کۆمەڵگە مافی دەنگدانیان هەبوو! لەبەریتانیا جان ئیستوارت مەیل یەکەمین ئەندام پەڕلەمان بوو کە بەرگری لەمافی دەنگدانی ژنان کرد کە لەگەڵ دژایەتی تەواوی پەڕلەماندا بەرەوڕوبویەوە.
بەکورتی ژنان لە نیوزلاند لە ڕێکەوتی ١٩سێپتەمبەری ١٨٩٣،بۆیەکەم جار لەوڵاتێکدا مافی دەنگدانیان بەدەست هێنا.پاشای پروسیا لە ساڵی ١٨٤٨، لە پاشەکشەیەکی سیاسی لەبەرامبەر شۆڕشدا،کۆمەڵێک بەڵێن ئەدات کە یەکێک لەوانە مافی دەنگدانی ژنانە کە هیچ کاتێک جێ بەجێ نەکرا.
٨مارس چۆن لەدایک بوو؟
لەساڵی ١٩١٠بیرۆکەی رۆژێک بەناوی ڕۆژی ژنان لەسەرتاسەری ئەمریکا لەلایەن هەڵسوڕاوانی بزوتنەوەی ژنانەوە بە هەند وەرگیرا.هەر لەو ساڵەدا نوینەران بۆ دوهەمین کۆنفرانی ژنانی سۆسیالیست ئینتەرناسۆناڵی دوهەم لە کۆپنهاگن،بە ئامانجی پیشنیاری دیاریکردنی ڕۆژێکی تایبەت وەک ڕۆژی جیهانی ژنان بەشداریان کرد.ڕۆژێک کە داخوازی سیاسی،کۆمەڵاتی وئابوری ژنان.لەوانە مافی دەنگدانی ژنان بەرجەستە بکاتەوە،ئەگەرچی بۆ سۆسیالیستەکان وبەدیاریکراویش کۆمۆنیستەکان لەو سەردەمەشدا کێشەی ژنان جێگایەکی تایبەتی هەبوو.بەڵام بۆ هەندێک لە ڕابەرانی دیاری کۆمۆنیستی ئەو سەردەمە مەسەلەی مافی دەنگدانی ژنان بەکەم وەردەگیرا لە بزوتنەوەی کریکاری ئەو کاتەدا. پیاوانێک بەبیروباوەڕی دواکەوتوانە لەدژی بەشداری ژنان بون لەکاروباری سیاسیدا و ڕابەرانێکی کۆمۆنیستی کە خاباتیان بۆ مافی دەنگدانی ژنان بەکەم وەردەگرت.پێداگریان لەسەر مافی دەنگدانی ژنانیان بەخستنەوەی دوبەرەکی دەزانی.حزبی سۆسیال دیموکراتی کریکارانی ئەڵمانیا کە قوراسیی خۆی هەبوولە بزوتنەوەی سۆسیالیستی ئەوسەردەمەدا.بەڕابەرانێکی وەک کلارا زیتکین توانی تاڕادەیەک پاشەکشە بەو بیروباوەڕە دواکەوتوانەیە بکات.

کلارا زیدکین بەئیلهام وەرگرتن لە خەبات وهەڵسوڕانەکانی ژنانی کرێکاری بزوتنەوەی کرێکاری ئەمەریکا وهەڵسوڕاوانی سۆسیالیستی ئەو بزوتنەوەیە،چوارچێوەی پێشنیارەکانی خۆی بۆ ڕۆژێکی تایبەت بە ناوی “ڕۆژی جیهانی ژنان” ەوە ئامادەکرد بۆ ئەو کۆنفرانسە. لە پێشنیارەکەیدا کلارا زتکین ئاماژەی بەوەکرد بوو کە هەموو ساڵێک لە هەموو وڵاتاندا ڕۆژێک بەناوی ژنانەوە بکەنە جەژن هەتا تێیدا داخوازیەکانی ژنان لەو ڕۆژە دیاریکراوەدا بەرز بکرێتەوە.ئەم کۆنفرانسە کە زیاتر لە ١٠٠کەس لە ١٧ وڵاتی دونیاوە،لە ناویاندا یەکەمین ٣ژنە پەڕلەمانتاری فینلاندی تێیدا بەشدار بون،بە کۆی دەنگ پێشنیارەکەی کلارا زیدکین یان لە کەشێکی گەرمی پڕ شۆڕوشەوقی دۆستانەوەو بە خۆشی وهەلهەلە کێشان پەسەند کرد.بەو شێوەیە’ڕۆژی جیهانی ژنان” بەبێ دیاری کردنی ڕۆژێکی دیاریکراو لە ڕۆژ ژمێردا لەدایک بوو. ئەم کۆنفرانسە دروشمی “ڕای یەکسانی ژنان”،خەباتمان بۆ گەیشتن بەسۆسیالیزم بەهێز دەکات.”هەموو ساڵێک لە ڕۆژی جیهانی ژناندا بەرزو بەرجەستەبکەنەوە.
باسیکی زۆر لەو کۆنفرانسەدا هاتەکایەوە.باس لەسەر موچەی مانگانەی ژنان،لەناویشیاندا مافی دەنگدانی ژنان و بەیاننامەیان سەبارەت بە مافی دەنگدانی ژنان ودەنگدانی گشتی،موچەی دایکایەتی بۆ ئەو دایکانەی شویانکردوە بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئاست و سنوری دارایی کەسەکان،کە مافی دەنگدان لەو سەردەمەدا بنەماکەی بووپەسەندکران. باسی گرنگی تریش لەوانە قەدەغەکردنی شەوکاری کە لەو ڕووەوە زیانیان بە تەندروستی جەستیەیی ژنان دەگەیاند دەستپیکرد. ئەو بەیاننامە وبڕیارنامانەبون کەلە پەیوەند بەوانەوە پەسەندکران.کرێیی یەکسان لەگەڵ پیاوان،هەشت کاتژمێر کار کردن لەڕۆژێکدا،هەڵوەشاندنەوەی کاری قۆنتەراتی وگرێبەست،کرێیی گونجاو بۆ بێکاران وکرێیی تەواو بۆ ڕوژانی پشوو هتد لەو باس وبڕیارنامانە بون کە لەو کۆنفرانسەدا خرانەبەرباس وپەسەندکران. ( لەبارەی ئەو کۆنفرانسەوە شرۆڤەی زۆرو ورد کراوە، ئەو کۆنفرانسە یەکێک لە گرنگترین کۆنفرانسەکانی جۆری خۆی بوە،پێویستی بە ئاماژەیە،کە ئەلکساندا کۆڵنتای ،یەکیک لە ڕابەرانی بەرجەستەی مەیدانی ژنانی حزبی بەلشەویک لە ڕوسیا،لەو کۆنفرانسەدا لەدژی موچەی دایکایەتی بوو بۆ دایکانی شوکردو و ئەو داوای ئەو مافەی کرد بۆ هەموو دایکان بەبێ لەبەرچاو گرتنی ئەوەی لە شویانکردوە یان نا.
سالێک دوای پەسەندکردنی ڕۆژی جیهانی ژنان لە کۆنفرانسی ناوبراودا،لەلایەن هەڵسوراوانی بزوتنەوەی سۆسیالیستی و بزوتنەوەی ژنان و بە بەشداری زۆر چالاکانەی کلارازیدکین خۆی لە ڕۆژی ٨مارسدا نا بە ڵکو ١ ١٩مارس جەژنیان گێڕا.لەگەڵ ئەوەشدا ١٩مارس بەڕێکەوت نەبوو .وەک ئەلکساندرا کۆڵنتای دەڵیت ،بۆ حزبی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانی ڕۆژیکی مێژویی بوو. هەروەک پێشتر باسمکرد رۆژی ١٩مارسی ١٨٤٨ و لە ئەنجامی پاشکەکشەیان لەبەرامبەر شۆرشی ئەو ساڵەدا،پاشای پروسیا بەڵێنی دابوو کە مافی دەنگدانی ژنان بەڕەسمی بناسێت.
بەڵام ساڵی ١٩١١ساڵی ٢٠١٠ هەواڵیک لە ئینتەر نێت و کەناڵی ئاسمانی نەبوو.هەواڵی ڕۆژی جیهانی ژنان و ئامادەیی بۆ ئەو ڕۆژە لە ڕێگەی بەیاننامەو بڵاوکراوە هەواڵیە سەرەتاییەکانی ئەو کاتەدا بڵاودەکرایەوەو بەرەو پیش دەچوو. چەند هەفتە پیش ١٩مارسی ئەو ساڵە،دوو بڵاوکراوەی گرنگ لە ئەڵمانیا(ڕەئی ژن) و لە نەمسا(ڕۆژی ژنان)لە ئاستیکی فراواندا بڵاوکرانەوە ، وتارو بابەتی جۆراوجۆر بە شێوەی ڕۆژنامەی دیواری کە باسیان لە کێشەی جۆراوجۆر دەکرد و بە مانشیتی”ژنان وپەڕلەمان”ژنانی کرێکار و کاری ناوچەیی”،ژنانی ماڵەوە چی لەسیاسەت بکەن؟”،و شتی تریان بڵاو دەکردەوە.هەروەک لە مانشێتی ئەو بلاوکراوانەوە دەردەکەوێت دەستیان بردبوو بۆ باسکردنی یەکسانی ژنان وپیاوان لە بەشداریان لە کاروباری سیاسی،کۆمەڵایەتی و ئابوری وهەڵواردنی دژی ژنان لەهەموو مەیدانەکاندا.هەرچەندە بۆنەی ڕۆژی جیهانی ژنان لە هەدوو وڵاتی ئەڵمانیا ونەمسادا بەرجەستە بوو بەڵام ئەم مەراسیمە لە وڵاتانی تریش،لەوانە سوید و دانیمارکیش بەڕیوە دەچوو.کۆی گشتی زیاتر لە ملیۆنێک کەس لە مەراسیم وڕێپێوانە ڕێکخراوەکاندا بینراون.سەرباری داخوازی مافی دەنگدانی یەکسان،داخوازی تریش لەوانە هەڵوەشاندنەوەی هەڵاواردن لە شوینی کار،مافی فێربونی کار،مافی کارکردن وشتی تریش داواکرابون.
سەرکەوتنی ئەو جەژنە،زۆر لەو چاوەڕوانیە زیاتر بوو کە هەڵسوڕاوانی ئەو مەیدانە هەیان بوو.کۆڵنتای سەبارەت بە مەراسیمەکانی ئەڵمانیا و نەمسا لەناو ئەو هەراو زەنای کۆمەڵەدا دەڵێت کە لە هەموو گۆشەو کەنارو لە شارو شارۆچکەیەکدا مەراسیم بەڕێوەچوە. پیاوان خەریکی کاری ناوماڵ دەبون وژنانیش ئەو ڕۆژە بەشداریان لە کێشە سیاسیەکان وکاروباری دەرەوەی ماڵەوەیان لە ئەستۆ گرتبوو.
ڕۆژی جیهانی ژنان تا ساڵی ١٩١٣ لە ڕۆژەکانی جگەلە ٨مارسدا جەژنیان دەگێڕا.ڕۆژی جیهانی ژنان لەو ساڵەدا کە گەرمەی بزوتنەوەی ناڕەزایەتی دژی شەڕی جیهانی هێزێکی زۆری لە زۆرێک لەوڵاتاندا وڵاتانی ئەورپی ولەوانەش یەکەم جاربوو لە ڕوسیادا مەراسیم بکەن. لە زۆرێک لە وڵاتاندا ئەو “ڕۆژە”لە ٨مارس و یان لە چەند ڕۆژ پێش وپاش ٨مارس،یان دژی شەڕ ویان لەهاوپشتی لەگەڵ ژنانی وڵاتانی تری لەجەنگدا ڕێز لێدەگرت. گرنگی ساڵی ١٩١٣لەو لایەنەوەیە کە ڕۆژی ٨مارس لەو ساڵەدا وەک رۆژی جیهانی ژنان جێکەوتو و بوو. لە کۆتایدا ڕۆژی ٨مارس لە ساڵی ١٩٧٥دا واتە نزیکەی ٩٠ساڵ دوای خەباتی سەخت بۆ جێ خستنی ڕۆژێک بەناوی ڕۆژی ژن،ڕێکخراوی نەتەوەکگرتوەکانیش ملی بەو ڕۆژەدانا وەک ڕۆژی جیهانی ژنان.

گرنگی ئەمرۆی ٨مارس
ئەلکساندرا کۆڵنتای لە هەندێک نوسیدا سەبارەت بە ٨مارس،پرسیارێک دەخاتە پیش:
“ئەگەر ڕۆژی جیهانی پشوی گشتیە بۆ هەموو پڕۆلیتاریا ئەی بۆچی ئێمە ناومان لێناوە ڕۆژی ژنان؟ئەی بۆچی ئێمە بۆنە و کۆبونەوەی تایبەت کە بەدیاری کراوی ژنانی کرێکار و جوتیارانی تێدا بانگەواز دەکەین،بەرپا دەکەین؟ئایا ئەمە یەکێتی و هاوشتی چینی کرێکار ناخاتە مەترسیەوە؟ دواتر ئەو خۆی وەڵامی بابەتەکە ئەداتەوە. بەڵام بەبێ لەبەچاوگرتنی وەڵامی ئەو بەو پرسیارەی لە باردۆخێکی دیاریکراوی ئەو کاتەدا ئەیداتەوە.بە بۆچونی من ئەمرۆش دەتوانرێت هەمان پرسیار بکرێت،ڕاستی کارەکە ئەوەیە کە شێوە بەرهەم هێنانی سەرمایەداری لە بەشی زۆری دونیادا پێویستی بەکاری هەرزان و جیاکاریە بۆ بەربەرەکانێ بۆ پێشبڕکێ وهاندان بەرەو کەوتنەخوارەوە بۆ بنی دۆڵەکە ئەدات.لەم هەوڵ و تێکۆشانەدا ناچارە کە جیاوازی ڕەگەزی،نەتەوەی،زمانی،ڕەنگی و هتد بەرجەستە بکاتەوە،ئەوەی کە بەدرێژایی میژوو بۆی ئاسانتر بوە،سەپاندنی بی مافی ژنان بوە بە هاوکاری وەگرتن لە ئاین و ڕاکیشاناوەی ئاین بوە بۆ پیشەوەی مەیدان.
ئێمە لەڕۆژی جیهانی ژناندا،داخوازیەکانی ژنان بەرز دەکەینەوە بۆچیە؟ بەو هۆیەوەیە کە پێوەری ئازادیخوازی هەر کۆمەڵگەیەک لە بەرگری لە ژنان ولە مامەڵەیان بە مافەکانی ژنانەوەیە. ئێمە مەراسیمی ٨مارس بەناوی ژنانەوە بەرپادەکەین بۆچی کە لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆدا ژنان بەهەمان ڕادەی هەر ئەوساڵانەی دەیەی یەکەمی سەدەی ڕابردو بێ مافن.سوکایەتیان پی دەکرێت و لە بەشێکی زۆری دونیادا وەک نیوەی پیاو دادەنرێن و دەسەڵاتدارانی بەشەکەی تری دونیا ملیان بەم بەکەم زانین و سوکایەتیە داوە و سودی لێوەردەگرن.بەرگری لەمافەکانی ژنان نەک تەنها زەرەر بەیەکێتی ویەکپارچەیی بزوتنەوەی کریکاری ناگەیەنێت لە خەباتیاندا بۆ گەیشتن بە ئازادی ویەکسانی ڕاستەقینە،بەڵکو ئەم بزوتنەوەیە بەهێز دەکات؛لەبەرئەوەی ژنان کە ئەمڕۆ بەهەمان ڕادە لە بەرهەم هێنان وبنیاتنانی کۆمەڵگەدا بەشدارن کە پێاوان لەو ئەرکەدا بەشدارن.
٨مارس ڕۆژی چینی کرێکارە،٨مارس ڕۆژی ژنان و پیاوانەڕۆژی ناڕەزایەتیە بە بێ مافی ژنان لەم دونیادا.
٢٤\٢\٢٠١٠
……………….
………………..
یادی بەخێر مەنسور فەرزاد دوو هەفتە پێش ٨مارسی سڵی ٢٠١٠ پەیوەندی پێوەکردم و داوای لێکردم کە کورتە مێژویەک لەسەر ٨مارس بنوسم بۆ بڵاوکراوەی “ئیسکرا” بڵاوکراوەی کۆمیتەی کوردستانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری
ئێران،مەنسور فەرزادم تەنها جارێک لە نزیکەوە بینیم کە ئەویش لە کۆنگرەی ٦ی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران بوو لە سوئید.ئەگەر دەمزانی ئەم نوسینە بیرەوەی تاڵی مەرگی ناوادەی مەنسور فەرزادم بۆ زیندو دەکاتەوە،لەوانەیە ئەوکارەم نەکردایە؛بەڵام ئەگەر ئەوکارەشم نەکردایە،لەوانەیە دوای مردنی دوبەرانبەر ئازارم بچەشتایە!نوسراوەی “٨مارس چۆن بوو بە٨مارس؟”نوسینێکە بۆ ڕیزگرتنی خەباتی ژنان لەسەرتاسەری دونیاو نوسێنیکە بە یادی مەنسور فەرزادی زۆر خۆشەویست.یادی بەرزو بەڕێز بێت

٢٣فێبروەری ٢٠١٢
٢٧\٢\٢٠٢١




مەرگی قوتابخانە, ئازادی مرۆڤ.. وەرگێڕان و ئامادەكردن: عیسا بۆتانی

ژان ژاك رۆسۆ؛ یەكەم كەس بووە كە بانگەشەی بۆ نەهێشتن و دەستهەڵگرتنی لە قوتابخانە كردوە، ئەو لەو بڕوایەدایە كە (منی سرووشتی باشترە، پێویستە لەهەموو شتێك دوور بخرێتەوە كە تێكی بدات). ئەو بیردۆزەكەی خۆی لەسەر ئەو بنەمایە هەڵچنیوە بەوەی سرووشت وا دەخوازێت منداڵەكان منداڵ بن بەر لەوەی وەكو پیاو ببیندرێن؛ بە پێچەوانەوە دەست بۆ میوەیەك دەبەین كە هێشتا پێنەگەییووە.

دوای ژان ژاك رۆسۆ چەندین نووسەر و توێژەری دیكە لەهەمان روانگەوە بانگیان بۆ هەڵوەشاندنەوەی قوتابخانەكان كرد و ئەوانیش داكۆكیان لە بیروباوەڕی رۆسۆ كردەوە كە بەپێی یاساكانی سرووشت؛ چاكسازی كۆمەڵایەتی لە چاككردنی تاكەوە سەرچاوە دەگرێت بێ‌ ئەوەی دامەزراوە پەروەردەیی و جڤاكییەكان دەست بخەنە نێو ئەو بابەتە، ئەوانیش چوونەوە سەر قسەكانی رۆسۆ و رایانگەیاند كە منداڵی ئازاد تەنها خوازیاری ئەنجامدانی ئەو كارەیە كە دەتوانێت بیكات و ئەوەی ئارەزووی بكات دەیكات, رۆسۆ نەیشاردۆتەوە كە بنچینەی سەرەكی بیركردنەوەكانی ئەو سەبارەت بە مەسەلەی پەروەردە بریتیە لە دوورخستنەوەی منداڵ لە قوتابخانە و لەمڕووە دەڵێت: (ئەو بنچینەیە بەسەر قۆناغی منداڵێتی دا بچەسپێنن؛ دواجار هەموو بنەماكانی پەروەردەتان دەست دەكەوێت).
رێبازی دژایەتی كردنی قوتابخانە بە رۆسۆوە كۆتایی نەهاتووە، لەدوای ئەو چەندین نووسەر و توێژەوانی وەكو (جۆن هۆڵت) بەردەوامیان بەو بیردۆزە دا، چەمكی (بێ‌ قوتابخانە لەلایەن (هۆڵت)ەوە داهێندرا و چەندان پەرتووك و گۆڤاری سەبارەت بەوە نووسی و لەچاپی دا لەوانە گۆڤاری (پێگەیاندنی بێ‌ قوتابخانە)، و دوای ئەویش (ئیڤان ئیلیتچ)ی نووسەری پەرتووكی (كۆمەڵگای بێ‌ قوتابخانە) و (ئیڤەرت ریمەر)ی نووسەری (پەرتووكی مەرگی قوتابخانە) بە درێژەپێدەری هەمان رەوت هەژمار دەكرێ.

جۆن هۆڵت لە سەرەتاكانی نیوەی دووەمی چەرخی بیست بە بزاڤی دژایەتیكردنی سیستەمی قوتابخانە حكوومیەكان دەستی بە بانگەشەكردن بۆ لابردنی قوتابخانە كرد، ئەو پێیوابوو كە لە دەرەنجامی بەدەمەوەهاتنی گۆڕانكارییە ئابوورییەكان لەدوای شۆڕشی پیشەسازی دا قوتابخانە دروست بوو، قوتابخانەكان لەسەر بنچینەی (تاكە پێوەرێك بۆ هەمووان) كرایەوە كە هەمووان لەڕووی تەمەنەوە هاوشێوەن و خرانە نێو هۆبەیەكی خوێندنەوە و یەك پرۆگرامی خوێندنیان خرایە بەردەم و رێگەیان پێنەدرا ئەوە هەڵبژێرن كە دەیانەوێ‌ فێری ببن. لەم سۆنگەشەوە هۆڵت دەڵێت: (یاسا و پەیڕەوی توند حەزی ئازادی لەلای تاكەكان دەكوژێت و دواتریش داهێنان… هەمووان دەبنە كۆپی یەكتری و جیاتاكی لەنێوانیاندا هەڵدەبزڕكێت).

وەكو جێگرەوە بۆ خوێندنی قوتابخانە هۆڵت دوو رێگەی باسكردووە كە یەكەمیان لە رێگەی پرۆگرامی خوێندن كە لەلایەن باوانیانەوە چاودێری و بەدواچوونیان بۆ بكرێ‌ و بە (فێركردنی ماڵ) ناوزەدی كرد، رێگای دووەمیش كە بەلای ئەوەوە ئازادی پتر دەڕەخسێنێت ئەوەیش (بێ‌ قوتابخانە) یان (ئان سكوڵینگ) بێ‌ بوونی هیچ جۆرە پرۆگرامێكی خوێندن و تەنها پاڵپشت بۆ فێربوون خواست و غەریزەی سرووشتی مرۆڤەكان بێت بۆ فێربوون.
جیا لەوە هۆڵت ئاماژە بە شتێكی دیكە دەكات و پێیوایە كە بوونی قوتابخانە تەنها خزمەت بە سیستەمی ئابووری جیهانی دەكات و ئەو بونیادە ئابوورییە زەبەڵاحەی جیهان پێویستی بە ملیۆنەها كرێكار و بەڕێوەبەر و ئەندازیار و پزیشكە و رۆڵی قوتابخانە هاوشان لەگەڵ شۆڕشی ئابووری ئەمریكا و ئەوروپا پەرەی پێدرا و بەپێی ئەو پۆلینكارییە ئابوورییە؛ بەهای مرۆڤ یەكسانە بەو رۆڵەی كە لە سیستەمەكەدا دەیگێڕێت. بەڵگەش بۆ ئەو لێكدانەوەیە دەهێنێتەوە كە هۆكارەكە ئەوەیە پزیشكان و ئەندازیاران بە چینی باڵا و رێزلێگیراوتر دەبیندرێن و كرێكارەكانیش بە خوارووتر لەوان؛ ئەو دەڵێت :(سیستەمی ئابووری ئەو چوارچێوەیەی بۆ مرۆڤەكان داتاشیوە).

جۆن هۆڵت هیچ پاساوێك بۆ خوێندنی پرۆگرامەكانی خوێندن نابینێت و بە تەنزەوە دەڵێت:(ئێمە نازانین لە پاشەڕۆژدا پێویستیمان بە چ جۆرە زانیارییەك دەبێت، بۆیە گەمژەییە پێشوەخت بیانخوێنین).
دوای هۆڵت؛ ئیڤان ئیلیتچ (نووسەری پەرتووكی كۆمەڵگای بێ‌ قوتابخانە)؛ كە فەیلەسوفێكی نەمساوی و لە بەناوبانگترین بیرمەندە هاوچەرخەكانی ئەو وڵاتەیە، رەخنەی لە بوونی قوتابخانە گرت و جەختی لە پەروەردەكردنی تاك لەسەر ئازادی كردەوە. ئەو خاوەنی ئەو گوتەیەیە كە دەڵێت: (ئەگەر زانست و زانیاری لەنێوانی دیواری قوتابخانەدا بێت؛ ئەوا پێویستە دیوارەكانی بڕوخێندرێن تاكو زانست و زانیارییەكان بڵاو ببێتەوە… ئەگەریش زانست لە دەرەوەی قوتابخانەكان بێت ئەوا دەبێت منداڵە زیندانیكراوەكانی نێو قوتابخانە ئازاد بكرێن و رێگایان بۆ بكرێتەوە تاكو بەدوایدا بگەڕێن … ئێمە لە قوتابخانەكاندا زۆر فێر دەبین بەڵام لە ژیانی رۆژانەماندا كەم سوودی لێ‌ دەبینین).




لابردنی نێوانی نێوان کۆمەڵ و کۆمەڵگاو گۆڕینی بەدادگەریی، چی دەگەیەنێت!؟.. تاهیر عیسا

عەلی باپیرو کۆمەڵەکەی، دواجار دانیان نا بەوەی ئەوان لەدۆڵێک و کۆمەڵگاش لەدۆڵێکی دیکەدان!
هەر ئەو ڕەوتە سیاسیەی دەورانێک داعشئاسا، جیهادو تێکۆشانی خۆیان لەتەرجومەکردنی دەقەکانی قوڕئان و فەرمودەکانی پەیامبەرەکەیانەوە بەرجەستەدەکردو دەبینیەوەو هەڕەشەی سوتاندن و لەناو بردنی تەڕو وشکی کۆمەڵگای کوردستانیان بەیەکەوە دەکردو تەواوی ئەو حیزب و ڕێکخراوە نا ئیسلامیانەی ئەمڕۆکە لە پەڕلەماندا چلە ئاستی عێڕاق و چلە ئاستی کوردستاندا لەگەڵیان هاوبەش و شەریکی پاراستنی سیستەمێکی سیاسیی ئابووری کۆمەڵایەتیی چەوسێنەرانەن، بە تاغوت و کافرو مولحیدو لەخوا هەڵگەڕاوە دەزانی!
کردەوەگەلی تیرۆریستیانەو وەحشیگەریانەی وەک هەڵڕشتنی تێزاب بەقاچی ژنانی بەقەولی خۆیان سفورو هۆهۆکێشان لەناو کوچەو کۆڵان و شوێنەگشتیەکان بەدژیانداو تەقاندنەوە و سوتاندنی لەنگە فرۆشەکان و هەڕەشەو پەلامار و کوشتنی کەسانی چەپ وکۆمۆنیست و دواتریش شەڕی یەکیەتی و هەوڵەکانیان بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی ئیسلامی، هەمان کارێک بوو، کە ئەوان پێش لە هاتنی داعش و ئەبو بەکر بەغدادی تاقییان کردەوەو تێیدا سەرکەوتوو نەبوون!

بەڵام ئەمڕۆ، ئەم ڕەوتە سیاسیە ئیسلامیە دوای ئەوەی نەلە ڕێگای توند ئاژۆییەکانیەوەو نە لەڕێگای خەباتی پڵۆڕالیزم و پەڕلەمانیەوە بە ئاکامەکان و مەرامەکانی ناگات، پێ لەو ڕاستیە دەنێت، کە لەنێوان کۆمەڵگای کوردستان و ئیسلام و ئیسلامگەراییدا، کێوێک لەجیاوازی و نێوان هەیەو لە ڕێگای کۆنگرەکەیانەوە، بۆ جارێکی دیکەو چەواشەکردنی کۆمەڵگای ناڕازی کوردستان و بۆ سواربوونی ئەو شەپۆلی ناڕەزایەتیەی لە کوردستاندا هەیە، دوای ئەوەی بارەگاکانیان هاوشانی پارتی و یەکیەتی ولایەنەکانی دیکە لەخۆپیشاندانەکانی ئەم دواییەی خەڵکی برسیی وناڕازیدا کرانە قەرەبرووت و قوڕئانەکەشیان فریای خۆی نەکەوتو کرایە خۆڵەمێش، ئیسلام وەک پاشگر لادەبات و دادگەری دەخاتە شوێنی هەتا بتوانێت لەوڕێگایەوە کەمێک لەو ڕقەی کۆمەڵگای ناڕازی لەبەرامبەریان کەمکاتەوەو بەجۆرێکی دیکە کۆمەڵگا چەواشەبکەن، هەتا بەمەرامی گەیشتن بەو جۆرە لەحوکمڕانیەی خەونی پێوە دەبینن، لەڕێگای دیموکڕاسیەتی بۆرژوازیی ڕۆژئاوایی و پەڕلەمانیەوە، کە لەگەڵ بنەما ئایدیۆلۆجیەکانیاندا ناکۆک وناکۆک بوو، ئەردۆغان ئاساو حیزبەکەی، بە ئامانجەکانی بگات.
ئەوان بەپێی لێدوانەکانیان، لەگێژاوێکی سیاسیی قوڵدا دەژین، لەلایەک عەلی باپیر، ڕو بەکۆمەڵگادا دەڵێت نێوانێکمان لەنێوان خۆمان و کۆمەڵگادا لابرد، بۆ دڵدانەوەی موریدو لایەنگرەکانیشی دەڵێت ئێمە بۆیە “ئیسلام”مان وەک پاشگر بە دادگەری گۆڕی، لەبەرئەوەی ئیسلام خۆی دادگەرە، بەڵام دوای نزیکەی سێ دەیە لەململانێی سیاسیان لەناوکۆمەڵگای کوردستاندا، نەیانتوانی دادگەری بوونی ئیسلامی، نەلەخۆیان و نە لە ئیسلامدا، نیشانی کۆمەڵگا بدەن و ناچارن ئەمڕۆ وشەی ئیسلامی وەک پاشگرێکی بێزراو لە خۆیان داببڕن!
سەرباری ئەوەی دادگەری، وشەو چەمکێکی زۆر لاستیکی و هەویریەو هەرکەس و لایەنێک لە کۆنەپەرسترین و شۆڤێنیترینیان هەتا لیبڕاڵترین وچەپترینیان پێداگریی لەسەر دەکات و هەریەکەو بەجۆرێک تەفسیرو لێکدانەوەی لەسەر دەکات .
تەنانەت لایەنهایەکی وەک پارتی و یەکیەتیش، کە ڕۆژ نییە لەسایەی پڕاکتیکی فەرمانڕەوایەتیاندا دادگەریی ژێر پێنەنرێت و سەرەتاییترین مافەکانی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش پێشێل نەکرێت، کە چی خۆیان زۆر پێداگریی لەسەر ئەم چەمکەو دادخوازیی خۆیان دەکەن.
عەلی باپیرو ڕەوتەکەی، ئەگەر بیتوانیایە، دادگەری ودادپەروەری ئیسلام لەدیدی گشتیدا بچەسپێنێت، هەرگیز ئەمڕۆ ناچار نەدەبوون ئەم نێوانەی کە بەقەولی خۆیان لەنێوان خۆیان و کۆمەڵگادا، بووە بەلەمپەری چوونە پێشەوەیان، لایبەرن !
ئەو لەلایەکی دیکە دەیەوێت بۆ شاردنەوەی ئەو ئەزمەیەی چ وەک ئیسلام و چوەک ڕەوتە سیاسییە ئیسلامیەکان کە بەهرە لە بنەما ئایدیۆلۆجیەکانی ئیسلام، وەک قوڕئان و فەرمودەی پەیامهێنەکەیان وەردەگرن، بە موریدو لایەنگرانیان بڵێن، لابردنی ناوی ئەمیرو ئیسلامی وەک پاشگر مەرجی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەکانی عێڕاقە، کە لەڕاستیدا خۆی هەتا ئێستاش وەک پەڕلەمانتاری بەشداربوی ڕابردوی یەکێ لەخولەکانی پەرلەمانی عێڕاق، موچەیەکی مفت وەک خانەنشین کە وەک ئەمیری ئەوسای کۆمەڵ بەشداریی تێدا کرد، دوور لەدادگەریی وعەدالەتی کۆمەڵایەتی، هەتا ئێستاش دەڕژێتە‌ گیرفانیەوە!
عەدالەتێک کە عەلی باپیرو ڕەوتەکەی ئەمڕۆکە دەیانەوێت پڕوپاگەندەی بۆبکەن، ئەگەر لەلایەک دەیانەوێت بڵێن، ئێمە لەناوەرۆکدا هەر ئیسلامین و عەدالەت و ئیسلام دوو چەمکی لێک دانەبڕاون، زۆر دوورە لەڕاستییەوە.
بەڵام بەهۆکاری ئەوەی دین وەک ئایدیایەک، مارکس وتەنی، ئاھو ناڵەی بوونەوەرێکی زوڵملێکراوە لە دونیایەکی بێبەزەییانەدا، دڵی دونیایەکی بێدڵ و گیانی دونیایەکی بێگیانیشە“ هەر بۆیە تەواوی ڕەوتە سیاسییە جۆراوجۆرە بۆرژوازیەکان، لەناو جەرگەی هەل ومەرجی سەخت ودژواری ژیانی ئینسانی مەحڕوم و مەزوڵمدا، پارێزگاری لە دینەکان وخوڕافاتەکانیان دەکرێت و وەک فەرهەنگ و سەرخانی سیاسیی کۆمەڵگا بۆ پارێزگاری لە ژێر خانی چەوسێنەرانەیان کەڵکی لێوەردەگیرێت وپەرە یان پێدەدرێت، هەتا ئینسانەکان لەجیاتی ئەوەی بۆ بەختەوەریی و ئاسودەیی ژیانیی واقیعیان خەبات و تێکۆشان بکەن، خۆیان بەژیانی ئەبەدی دوای مەرگ بسپێرن و لەوێدا لە ڕوباری شیرو کافورو شەڕاب و کۆشک وتەلاری ڕەنگاو ڕەنگی بەهەشتی دواییدا بەهرەمەند ببن.
هەر بۆیە لەناو جەرگەی ئەم هەل ومەرجە پڕ لەکێشمە کێش و ناکۆکەی ئەمڕۆدا، دین ئاسانتر لەهەر فکرو ڕێبازو فەلسەفەیەکی تر، دەتوانێت لەناو زەینی ئینسانی بەدبەخت و مەحڕوم و داماودا جێگا بگرێت و وەک کەسێکی تلیاکخواردو کراو لە خۆشخەیاڵیەکی درۆزنادا کە ڕێگای ژیانی واقیعیانەی لێ ونکرابێت، بهێڵدرێتەوە.
هەربۆیە عەلی باپیر و ڕەوتەکەی، لەلایەک وەک هەر پارتێکی دیکەی قەومیی بۆرژوازیی کوردی، دەیەوێت لەسەر خەرمانەی ئەم خوڕافاتیە دینیە، کۆمەڵگا لە سەر بنەمای ئەم تێگەیشتنە ئاسایی و ڕوکەشییە دینیە باوە ناسیاسیانەدا، ڕابگرێت و هەر بەو چەکی تریاکەوە بکەوێتە ململانێی ناو پڕۆسەی پلۆڕالیزمەوە و هەتا ڕادەی نوێنەرایەتی کردنی مەیلی قەومگەراییش، وەک بزووتنەوەیەکی هەلپەرست بەمەبەستی گەیشتن بەدەسەڵات.
دەنا لەڕاستیدا، بنەما ئەرسەدۆکسیەکانی قوڕئان و فەرمودەکانیی لەگەڵ چەمکی عەدالەت بەمانای خواستی ئینسانی ئازادیخوازو یەکسانیخوازیی سەردەم، تاسەر ئێسقان ناکۆکە.
هەر ئەو عەلی باپیرەی ئەمڕۆ ناوی کۆمەڵەکەی بەدادگەری گۆڕیوە، لەچاو موریدە داماوەکانیدا لەوپەڕی ڕیفاهو خۆشگوزەرانیدا دەژیت، بێگومان هەر ئێستا بەسەدان لە موریدە داماوەکانی بەهۆکاری هەژاریی و نەداری و بێکاریی نەیانتوانیوە لەژیانی هاوسەرگیری بەهرەمەندبن، کەچی جەنابی هەر بەپێی ئایەتی سێ لەسوڕەتی نیساء:- وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَىٰ فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ مَثْنَىٰ وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۚ ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَلَّا تَعُولُوا، بەهرەمەندە لە فرەژنیی، کە بەپێی دادگەریی دنیای ئەمڕۆ، ئەوپەڕی نادادیی و پێچەوانەی مافە سەرەتاییەکانی جێندەری ژنانەو، وەک پیاو سالارێک ئەو لەبەرامبەریاندا پەیڕەوی لێدەکات،… کەمانای ئایەتەکە بەم جۆرەیە:– ئەگەر ترستان لەوەیە لەکاتی هاوسەرگیری لەگەڵ کچانی هەتیو و بێباوک(هەتیو بەکەسێک دەوترێت کە لەخوار تەمەنی باڵغ بووندا بێت و باوکی لەدەستدا بێت، واتە نانئاوەری لەدەستدابێت، نان ئاوەر لەئیسلامدا، باوکە ) واتە لێرەدا (هاوسەرگیری لەگەڵ مناڵانی خوار تەمەنی عوزر شۆردا ، لەئیسلامدا شەرعەن وەنەصەن ڕەوایە، کەواتە جەنابی عەلی باپیر کوانێ عەدالەت؟؟) ئەوا دەتوانن ژنی تر بهێنن، واتە دوو دوو یان سێ سێ یان چوار چوار، بەڵام چۆن؟؟ ئەگەر،،..توانیتان لەبەینیاندا داپەروەربن، واتە، خودا لەسەر زات و خوڵق وتەبیعەتیی عەبدەکەی خۆی نائاگایەو نەیتوانیوە لەوە تێبگات کە مرۆڤ ناتوانێت لەم مەسەلەیەدا داپەروەربێت، لەکاتێکدا، محەمەدی پێغەمبەر، خۆی داپەروەر نەبووەو عایشەی لەهەموویان خۆشتر ویستووەو هەمیشەش بەهۆی نادادپەروەریەکەی کێشەو مشت ومڕ لەنێوان ژنەکانیدا بووە) ئەگەریش ترستان هەبوو لەوەی نەتوانن دادگەربن لەنێوانیاندا، ئەوا تەنها یەک ژن، یان کۆیلەو کەنیزەکەکان بهێنن،،، لێرەدا کۆیلەو کەنیزەک لەڕوی ماف و ئازادییەوە وەک مرۆڤ مامەڵەی لەگەڵ نەکراوە و هیچ مەرجێکیش بۆ ویست و ئارەزو و حەزیان لەبەرچاو نەگیراوە…؟؟ کەواتە دادپەروەریی لێرەدا چمانایەک دەگەیەنێت؟؟
قوڕئان و فەرمودەکانی محەمەدی ئیسلام، پڕیەتی لەم بێعەدالەتیەی کە لەبەرامبەر ژناندا کراوە.
نسائکم حرث لکم فاتوا حرثکم انی شئتم ،،،البقرة ۲۲۳…ژنەکانتان کێڵگەن چۆنتان دەوێت ئاوا بیان کێڵن، واتە ژن لە پەیوەندی سێکسیی ئیسلام و تێگەیشتنی خودای ئیسلامدا، بای نووکی دەرزیش مافی موماڕەسەو دەربڕینی حەزو تاقیکردنەوەی حەزەکانی لەبەرامبەر هاوسەرەکەیدا نییەو ئەو تەنها بووکەڵە شوشەیەکەو ئالەتی تێرکردنی ئارەزووی ئاژەڵیانەی پیاوەکەیەتی و هیچی تر!؟
الرجال قوامون علی النساء…النساء ۳٤…واتە پیاوان بەسەر ژناندا باڵادەستن .

وەهەروەها، لە ڕودانی تاوانێکدا، ئەگەر بینەرانی تاوانەکە بۆ ئەوەی وەک بەڵگەی مەحکەمە لەبەر چاو بگیرێت و بەڕێکەوت پیاوو ژنێک‌ ڕوداوەکە ببینن، ئەوا شاهیدیدانی ژنەکە بۆ مەحکەمەی ئیسلامی بە پاساوی ژن بوونی وەک کەسێک لەبەرچاو ناگیرێت و هیچ ئیعتیباری نابێت، چونکە لەناو شەرعی خودا دا ژن لەتە (نیوە)مرۆڤێکە نەک مرۆڤێکی تەواو! لەبەشکردنی سەرمایەو میراتی باوکیشدا، کچان نیوەی براکانیان میرات دەگرن!
ئەی دادگەری ئیسلامی عەلی باپیر لەسەر مەسەلەی دادگایی کردنی کەسێک کە لەسەر دزینی چەند درهەمێک دەستی دەبڕدرێتەوە و هەتا مردن ئەو کەسە کەم ئەندام دەکرێت و هەموو ژیانی دەبێت لەو پەڕی سەختی و دژواریدا بباتە سەر، بەپێوانەی تەرازووی کام دادگای ئەمڕۆ دەتواندرێت ناوبنرێت دادپەروەری، جەناب؟
وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ ۚ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَىٰ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ ۚ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (71) کە دەڵێت خودا فەزڵی هەندێکی داوە لەڕزق و ڕۆزیی و سروەت و ساماندا بەسەر هەندێکی تردا….واتە لێرەدا خودای عەلی باپیر خۆی شەرعیەت بەو جیاوازیی چینایەتیەی کۆمەڵگای مرۆیی ئەمڕۆدەدات …کە لەتەرازووی عەدالەتخوازیی بەشەریەتی مەحڕوومی ئەمڕۆدا سەرچاوەی سەرجەم نەهامەتی و کێشەو گیرو گرفتە ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانی ئەمڕۆیە!؟
یان، کۆمەڵکوژیی وکوشت و بڕو دەرکردن وتاڵانی مێژووی بەربەڕیانەی ئیسلام، لەبەرامبەر هۆزەکانی بەنو قوڕیزەو بەنو قەینقاع و بەنو نەزیڕو بەکەنیزەککردنی ژنەکانیان و دواتریش فەتحەکانی ئیسلام وداگیرکاری وڵاتانی ترو دزینی خێرو بێرو تاڵانکارییان، ناو دەنێیت عەدالەت؟؟
یان،..یان،.. یان،..و دەیان و… سەدان بەڵگەی تر کە مەگەر تەنها لە فەرهەنگی بەڕبەڕیەتی هێزە
وەحشیگەریەکانی دیکەی مێژوویی کۆن و تازەدا جێگایان ببێتەوە، پێمان ناڵێن کام عەدالەت؟
بەڵام دواجار خۆشتان پێتان لەو ڕاستیە ناوەو لەکۆنگرەکەتاندا پاشگریی ئەم هەموو قێزەونیەتان لەخۆتان داماڵی، کە داعش، زۆر بە شەفافیی نیشانی کۆمەڵگای ئینسانیدا و لەماوەیەکی کەمدا هەموو مێژووی ڕاستەقینەی محەمەدو سەحابەو خەلافەتی لەخۆیدا نمایش کرد و ئێوەشی وەک نموونەیەکی ئەو بەڕبەڕیەتە بە پاشگریی ئیسلامەوە لە گومانی خەڵکی کوردستاندا، زیاتر بەدگومان کرد .
بەڵام دەتانەوێت، لەڕێگایەکی دیکەوە کە بۆ ئێوە گرنگ گەیشتنە بەو مەنزڵەی کە پارێزگاری کردن و هێشتنەوەی هەمان هەل و مەرجی چەوسێنەرانەی ئەمڕۆ و سیستەمەکەیەتی کە لەسایەیدا، جەنابت لە ژیانێکی فیرعەون ئاساییدا دەیگوزەرێنیت و بۆ خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشی کوردستانیش، نەبوونی و بێکاری و بێمووچەیی و گرانیە، هەر وەک بەڕاشکاویش ڕاتگەیاند کە دژی سیستەم و ئەزموونی تاڵانکاریی هەرێمی کوردستان نین، بێشک بزانە ئەزمەی داهاتوتان زۆر خراپتر لەمڕۆ نە بە هیچ پاشگرو نە بەهیچ پێشگرێکی دیکە نەبەزیادکردنی ونەبەلابردنی، لەم گێژاوەی تێیکەوتوون جگە لە زبڵدانی مێژوو هیچیتر فریاتان ناکەوێت.

تاهیر عیسا
1/03/2021




پەروەردەکردنی منداڵان بە بەرپرسیارێتی.. رەزا شـوان

پەروەردەکـردنی منـداڵانی کوردمـان بە پوخـتی و بە دروستی، ئەرکـێکی زۆر پیـرۆز و گرنگە، بەرپـرسیارێتییەکی گەورە و هەستیار و چارەنـووسسازە. چونکە ئەم منداڵانەی ئەمڕۆمـان، هـیوای داهـاتووی کوردسـتانن. ئەمـانن دەبن بە بەرپـرس و کاربەدەست و جـڵەوی بەڕێـوەبـردنی هەمـوو کـاروبار و دەسەڵات و بەرپـرسـیارێتییەکی کوردسـتانی نیشتمانی شیرینمان دەگـرنە دەسـت و بەڕیـوەیـان دەبـەن.
لەم روانگەیەوە، پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستایان و نووسەران و هونەرمەندان و میدیاکان، هەموو هیواخوازێکی داهاتوویەکی شیاوتر و گەشتر بۆ کورد و کوردستان. ئەوە بزانن کە ئەرکێکی پیرۆز و بەرپرسیارێتییەکی گرنگیان لە ئەستۆدایە، لە فێرکردن و راهـێنان و ئاراستەکـردنی دروسـتی منـداڵە چـاوگەشەکـانی ئەمڕۆمـان، بـە ئاراسـتەی هاوبەستەبـوون بۆ کورد و کوردستان و بۆ هـێنانەدی هـیوا و ئامانجەکـانی گەلەکەمـان. کە لە سایەی پەروەردەکردنی راست و دروستی منداڵانی ئەمڕۆماندا دێنەدی. نەوەیەکی متمـانەبـەخـۆ و گەشبـینی کـورد پێبگەیەنـین، کە بتوانـن بەرپـرسـیارێتی هـەڵـبگـرن.
فـێرکردن و راهـێنان و روانـدن و گەشەکـردنی هەستی بەرپـرسیارێـتی لە منـداڵاندا، لە شـەو و رۆژێکـدا نایەنـەدی، بەڵکو کارێـکە پێویستی بە خۆڕاگـری و سنگـفـراوانی و پشـوودرێـژی هـەیە، هـەنـگـاو بە هـەنـگـاو و لە ئـاسـانەوە بـۆ گـران دەست پێـدەکـا.
هەموومان دەمانـەوێت، هـەر لە منداڵـییەوە منـداڵەکانمان بە بەرپـرسیارێتی پـەروەردە بکەین و رایان بهێنین. تا گەورەشبن بتوانن بەرپرسیارێتی هەڵبگرن. پێویستە ئەوەش بزانین، کە هـەڵگرتنی بەرپرسیارێتی، گرنگترین بنەمایە لە کۆی سێکتەرەکانی ژیانـدا. بەرپـرسیارێتیش بەبێ سەربـەستی و ئـازادی نابێـت. بۆیە پێـویستە منـداڵان ئازادبـن و سەرپشکـبن لە داواکارییەکانیان و هەڵگرتنی بەرپـرسیارێتی هەڵبژێـراویان. منـداڵان بە سـروشتی حـەز بە هـاوکاری و بەرپـرسـیارێتی دەکەن، شادییان پێـدەبەخـشن. دەکرێش هەموو هەڵـبژاردەکانیانمان بە دڵ نەبێ، بەڵام پێویستە خۆمان بە بەرپـرسیار بزانین و یارمەتییان بـدەین و پشتیان بگـرین. بۆ پێشخستنی بەهـرەکانیان بە درێـژایی ژیـانیـان.
چـۆن منداڵانمان فـێربکەین و بە هەڵگـرتنی بەرپرسیارێتی پەروەردەیان بکەین و رایان بهێنین؟ بە کورتی و چـڕوپـڕی، لەم خاڵانەدا را و بۆچوونەکانی خۆمان دیاری دەکەین:

١١ـ ١پێویستە بەپێی تەمەن و توانا و ئارەزوو، بەپـێی نەخـشەیەکی پێشوەخـت داڕێـژرا و خشتەیەکی کاتی، ئەرکەکان و بەرپرسیارێتی لە لایەن خێزانەوە بەسەر منداڵاندا دابەش بکـرێن. بۆ نموونە رێخستنی خوانی نانخواردنی نیوەڕۆ و یا ئێواران: منـداڵی بچـووک کـلێنکس دابنێ، لەو گەورەتر دانانی کەوچ و چەتـاڵ و پەرداخ، لەو گەورەتر قاپەکان و ئـاو، لەو گەورەتر سڕینەوەی خـوان یا شۆرینی قـاپ و چەتـاڵ و کەوچک و پەردەخ و کوپەکان لەگـەڵ دایکیانـدا، یا گسکـدان. یا ئـاودانی گـوڵ و رووەکەکـان. یا هـەر کـار و بەرپـرسیارێتییەکی تـر لە ماڵـدا. ناشبـێـت جیاوازی لە نێوان کچـان و کوڕانـدا بکرێـت. بەم پێیە هەر منـداڵێکی خـێزانەکە، کـار و بەرپـرسیارێتی دیاریکـراوی خـۆی دەزانێـت. بە شـادی و خۆشییـەوە لە ئەنجـامـدانیان بەرپـرسن.
٢ـ فـێری منداڵەکانتان بکەن، بەرپرسیارێتی ریکوپیکی و پاکی ژوورەکانیان هەڵبگـرن. خۆیـان جلوبەرگەکـانیـان لەبـەر بکەن، لە شوێنی خۆشیانـدا هەڵیـانبـواسن.
٣ـ هـانی منداڵەکانتان بـدەن هەمیشە راستگـۆبن، قسەی راست بکەن و بەرپرسیارێتی ئەنجـامی کـارەکـانیان هـەڵـبگـرن.
٤ـ فـێری منـداڵەکانتـان بکـەن، دوای یاریکـردن بە باتـەکـانی یارییەکـانیـان بە جـوانی کۆیـان بکـەنەوە و لە شـوێنی دیاریکـراوی خـۆیانـدا دایـان بنێنەوە.
٥ـ ئەرکەکانی قوتابخانەیان بۆ جێبەجێ مەکـەن.. با پشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن و خۆیـان بە بەرپـرسیار بـزانـن. گـەر ئێـوە بۆیـان جێـبەجێ بکەن، فـێری تەمـەڵی و درۆ دەبـن و لـە لای مامۆستاکـانیان دەڵـێن خـۆمـان خـۆمـان جـێبەجـێمان کـردوون.
کە مامۆستا بـووم لە شاری کەرکـووکی داگیرکـراو، وانەی ماتماتیکـم دەوتـەوە، ئاستی یەک بە یەکی قوتابییەکانـم دەزانی. کە ئەرکی ماڵەوەم پێـیان دەدەا، دەمزانی کە هەنـدێ لە قوتـابییەکـانم لە لایـەن دایـکان و باوکـانیانەوە ئەرکەکـانیان بۆ جـێبەجـێ دەکـردن و درۆیان دەکـرد کە خۆمان جێبەجیمان کـردوون. هـانیانم دەدا راستگـۆبن و پێیانم دەوت. گـەر بە هەڵـەش جـێبەجێیان بکەن، پێمخۆشـترە لەوەی بۆتـان جـێبەجـێ بکەن. لەسەر هەڵەکـانتان نە لـێتان تـووڕە دەبـم و نە هـیچ سـزایەکیـشتان دەدەم بەڵکـو یارمەتیـیەکی زیاتـرتان دەدەم. بەم جـۆرە فـێری ئەوەم کردن خۆیـان بەرپـرسیارێتی جـێبەجێ کـردنی ئەرکەکـانیان هـەڵبگـرن و چیـتر درۆ نەکەن. داواشـم لە دایکان و باوکانیان کرد، لێیان بگەڕێـن با پشت بە تواناکانی خۆیـان ببەستن و بەرپـرسیارێتی ئەرکەکانیان هەڵبگـرن.
٦ـ لە دانیشـتن و بـڕیـارە گـرنگە خـێزانییەکـانتـان، منـداڵەکانتان بە رەنـگ و دەنگەوە بەشـدار بکەن و را و بۆچوون و پێشنیازەکـانیان وەربگـرن. منداڵەکانتان هەست بەوە دەکـەن، کە بە هەنـدیان دەزانـن و رێزیـان لێـدەگـرن و پێگەیـان لەنـاو خـێزانەکانیاندا هـەیە. خـۆشیان بەرپـرس دەزانـن، لـەو بـڕیـارانەی کـە پێـکەوە بڕیـاریاـن لێـدەدەن.
٧ـ پێویستە ئێوەی دایـکان و باوکـان و مامۆستاکـان، هەمیشە نموونـە و پێشەنگـێکی باشبن بۆ قـسەکانتان و کارەکـانتان و هەڵگـرتنی ئەو بەرپـرسیارێتییانەی لە ئەستۆتان گرتـوون. چونکە منداڵان چـاولێکەرن، لە ئێـوەوە باش و خـراپ فـێردەبن. هـەنـدێ لە ئێـوە بە منـدڵەکانتان دەڵـێن جگەرکێـشان و خواردنەوە خوویەکی خراپ و زیانبەخشە. کەچـی بەبـەر چـاوی منـداڵەکـانیانەوە جگـەرە دەکــێشـن و خـواردنـەوە کهـولییەکـان دەخۆنـەوە! منداڵەکـانیان بـڕوایـان بە قـسەکـانیان نـامێنێت.
٨ـ کە منداڵەکانتان هەڵەیەک دەکەن یا شتـێک لە دەستیان بەرەوە دەبێت، لێیان تـووڕە مەبـن و هاتـوهـاوار بەسەریانـدا مەکـەن، لۆمەیـان مەکـەن و رەخـنەیـان لێ مەگـرن و سزایان مـەدەن.. بە شـێوەیـەکی راسـت و دروسـت مامەڵەیان لەگەڵـدا بکەن، بواریـان بدەنێ با خۆیـان هەڵەکـانیان راسـت بکەنـەوە. کە پەرداخـێک کـولا یا قـاپێکی چـێشـتی شـلە، لە دەستیان بەرەوە دەبێت.. پێـیان بڵین دڵگران مەبـن، ئێوە بچـن پەڕۆ و پارچە ئیسفەنجـەکەمان و کەفـاو بهـێنن، منیش گـسکە کارەباییەکە دەهـێـنم و پێکەوە گسکی دەدەیـن و جـوانیش دەیسڕینـەوە و هـیچ نـامێـنت.
٩ـ فێری منداڵەکانتان بکەن خۆیان بەرپرسن لە پاک و خاوێنی گیانیان و دەم و ددانیان، کە پێویستە رۆژانە بەیانیان دوای نانخـواردن و ئێوارانیش پێش نووسـتن خۆیـان پـاک دانەکـانیان بشـۆرن. فـێری بەیـانیتـان بـاش و شـەوتـان شـادیـان بکـەن.
١٠ـ هانـدان و ستاییش و خەڵاتکـردنی منـداڵەکانتـان بۆ ئەنجامـدانی هـەر کـارێکی بـاش پێویستن. چونکە هـیچ شتێک بە قەی هانـدان و ستایش کارتێکردنێکی ئەرێنیان لەسەر منـداڵان نییە. دەتوانن وشەگەلـێکی وەکو: دەستخـۆش، دەمخـۆش، باشـە، زۆر جـوانە، نایابە، هەربژی، ئافـەرین، هـیوای داهاتوویەکی باشترت بۆ دەخوازم، یا چەپڵەلـێدانێک بـۆی، زەردەخەنەیەکی ناسک لە رووی، دەست بە سەرهـێنانی، دەسـتی راست کـێشان بە دەستی راستی “گـیـڤـمی فـایـف”، باوەش لێـدانێکی، ماچکـردنێکی،…هـتد. هەمـوو ئەمـانە پێـزانین و هـانـدانـن بـۆ درێـژەدانی بە کـار و بە بەرپـرسیارێتییە جـوانەکـانی.
دەشکـری بەپـێی کـارە ئەنجـامـدراوە باشـەکـانیـان، خـەڵاتیـان پێـشکـەش بکـەن، گـەر نوقڵێکیش بێت. ئەوەش ناڵـێین گیرفانەکـانتان پـڕبکەن لە نوقـڵ. نوقـڵ ببێت بە بەرتیل بۆ ئەنجـامـدانی کارەکـانیان. بەڵکو پێـویستە هـەسـت بـەوە بکـات کە بەرپـرسـیارێـتی ئەرک و کـارە و لە ئەستـۆی دایە، بەبێ هـيچ پاداشتـێک، پێـویستە جـێـبەجـێی بکات.
١١ـ دەکـرێ لە رێی گـێڕانەوە یا خوێنـدنەوەی چـرۆکـێکەوە یا هـۆنـراوەیەکی منداڵانی مەبەستدارەوە، فـێری بەرپرسیارێتی بکەین، کە بابەتی بەرپـرسیارێتیان لەخۆگرتوون.
١٢ـ گەر ئێوەی دایکان و باوکان و مامۆستاکان لەبەردەم منداڵەکانتان و قوتابییەکـانتان هەڵەیەکتان کرد ـ هەمـوو کەسێک تووشی هەڵەکـردن دەبێت ـ داوای لـێبووردن بکـەن، تا منـداڵەکانتان و قـوتابییەکانتان، لە ئێـوەوە فـێری ئـەم رەفـتارە ئەرێنی و جـوانە ببن.
١٣ـ لە منـداڵەکانتـان بگەڕێـن، با منـداڵانی تر فـێری شارەزایی و بەهـرەکـانیان بـکەن. چونکە دەیانەوێت گوزارشت لە بەهرە و تواناکانیان بکەن. شانازیش بە ئەوەوە دەکەن کە شارەزاییەکانیان بۆ کەسانی تـری نەشـارەزا دەگوێـزنەوە. سـوودیان پێگـدەگـەیـەنن. هەست بە بەرپـرسـیارێتی یارمـەتی و هـاوکـاری و هـاوڕێـتی دەکـەن.
١٤ـ لە هـەڵمـەتە هـەرەوەزییەکانی نەمـام روانـدن و پاکـردنەوەی شوێنە گشتییەکـان و سەیرانگان و باخچـەکان و قوتابخانەکان و دەوروبەریان، لە خـۆڵ و خاشاک. پێـویستە منـداڵان بە بەشداری بکەن، گەر بە کارێکی ساکـاریش بێت، منـداڵان لەم هەڵمەتـانەدا، گـەلێ شـتی گـرنگـیان لێوە فـێردەبـن، وەکـو: کاری بە کۆمـەڵ و هـەرەوەزی، ژینگەی پارێـزی، هەبـوونی هـاوڵاتیانی دڵسۆز کە هەست بە بەرپـرسیارێتی دەکەن، هەبـوونی هاوڵاتیانی نادڵسۆز، کە هـەست بە بەرپرسیارێتی ئەستۆیان ناکـەن.
١٥ـ ئەو خاڵانە و چەنـدین خاڵی تر، کە زۆر گرنگن لە پەروەردەکردنی منداڵەکانمان و راهـێنیان لە منـداڵییەوە، بە هەسـتی بەرپـرسیارێتی، تا گـەورەشبوون، بەرپـرسیارێتی زیـاتر و گـەورەتر هەڵـبگـرن و ببـن بە کـورد و کوردسـتان پەروەرێـکی خـێردەرەوە.

رەزا شـوان
١/ ئـادار/٢٠٢١




غەریبییەک.. نەوزاد بەندی

غەریبیەک بانگم ئەکا ..
ڕۆژ نیە دەعوەتم نەکا ..
شەو نیە فەرشی سوورم بۆ دانەخا ..
هەموو عەسرێ تکتی تێرمیناڵێکم بۆ ئەنێرێ ..
لە پشودا ،
تکتی فڕۆکە و فەحسی
نێگەتیڤی کۆڤیدیشم
بۆ ئەبڕێت و ..
باڵندە خەمگینەکانیش
ڕائەسپێرێ ..

غەریبییەک بانگم ئەکا ..
تەنانەت جانتای سەفەرم
بۆ پڕ ئەکا لە پۆشاکی ئوتوکراو ..
پڕی ئەکا لە خۆراکی
فۆلکلۆر و
قوتوکراو ..
خاولی و
تاقمی تەراش و
عەتری سیگار ..
لەگەڵ نامە کۆنەکانی
سەردەمی یار ..

غەریبییەک بانگم ئەکا ،
لیڤاکسێکم بۆ پڕ ئەکا
لەو شیعرانەی
نوسیومن و
لای خۆم گلم داونەتەوە ..
لەو بۆینباخە کۆنانەی
کڕیومن و
بۆ یەکجاریش نەمبەستون و
لە گۆشەیەکی دوور دووری
لە یادکراوا ، ماونەتەوە ..
لەو پەیکەرە خەمگینانەی
ساڵانێک بانگم کردن و
ئاوڕیان نەدایەوە بۆم ..
پڕیان ئەکا
لە خەون و ئاواتە
مردوو
قەدەغەکراوەکانی خۆم ..

بەڵام هێشتا
بڕیارم نەداوە
بڕۆم ..!

نەوزاد بەندی