شیعر لای سه‌‌باح ڕه‌‌نجده‌‌ر له‌‌ شیكلی جیهانێكدایه‌، كه‌‌ نه‌‌ سه‌‌ره‌‌تای دیاره‌‌ نه‌‌ كۆتایی، به‌‌ڵكو له‌‌ په‌‌ڵه‌‌ی جوانیی، له‌‌ ده‌‌نگی نامۆ، له‌‌ بزاوتێك، له‌‌ ئاماژه‌‌یه‌‌ك، له‌‌ ساتمه‌‌یه‌‌ك، له‌‌ بیره‌‌وه‌‌رییه‌‌ك پێكهاتووه‌‌، له‌‌ كۆتاییدا، هه‌‌موو شتێك لای شاعیر ده‌‌بێته‌‌ مادده‌‌ و مایه‌‌ی شیعر. ڕه‌‌نگه‌‌ باس له‌ سه‌ره‌تایه‌ك بكات، به‌‌ڵام سه‌‌ره‌‌تایه‌‌كی زه‌‌مه‌‌نی نییه‌‌، به‌‌ڵكو له‌‌ ئێستایه‌‌ك پێكدێت، كه‌‌ زه‌‌حمه‌‌تیشه‌‌ ده‌‌ستی به‌‌سه‌‌ردا بگرین. له‌‌ زمانی ئینجیله‌‌وه‌‌ ئه‌‌وه‌‌ فێرده‌‌بین كه‌‌ (له‌‌ سه‌‌ره‌‌تادا وشه‌‌ هه‌‌بوو)، ئه‌‌گه‌‌ر (وشه‌) مه‌‌به‌‌ست له‌‌ كرده‌‌ی خه‌‌ڵق بێت، ئه‌‌وه‌‌ به‌‌ (كردار)یش ده‌‌كرێت لێكبدرێته‌‌وه‌‌، به‌‌ڵام له‌‌ ژێر زمانی شاعیر ئه‌‌وه‌‌ ده‌‌خوێنینه‌‌وه‌،‌ كه‌‌ (له‌‌ سه‌ره‌تادا ته‌‌نیا جوانیی هه‌‌بوو). جوانیی لای ڕۆمانسییه‌‌كان دنیایه‌‌كی خه‌‌یاڵییه‌‌، دنیایه‌‌كی دووره‌ده‌سته‌، به‌‌ڵكو له‌‌ زۆرباریشدا، ئاوێته‌‌ی مه‌‌رگیش ده‌‌بێت. هه‌‌ر ئه‌‌و جوانییه‌‌یه‌، دواتر‌ ڕامبۆ به‌‌ (تاڵ) ده‌‌یچوێنێت.
لۆژیكی شیعر، له‌‌سه‌‌ر نالۆژیك به‌‌نده‌‌، جیهانی ئه‌م شاعیره‌ وه‌‌كو نارنجۆكێك هه‌‌پروون به‌‌ هه‌‌پروون بووه‌‌، هیچی به‌‌سه‌‌ر یه‌‌كه‌‌وه‌‌ نه‌‌ماوه‌‌، پارچه‌‌كانی جارێكی دی مه‌‌حاڵه‌‌ پێكه‌‌وه‌‌ گرێ بدرێنه‌‌وه‌‌، به‌‌ڵام هه‌‌ر پارچه‌‌یه‌‌ك خۆی له‌‌ خۆیدا پێكهاته‌‌یه‌‌كی شیعرییه‌‌. ئه‌‌م جیهانه‌‌ ئینسان تووشی گێژبوون ده‌‌كات، ئه‌‌و گێژبوونه‌‌ی كه‌‌ ڕامبۆ ده‌‌یویست ده‌‌ستی به‌‌سه‌‌ردا بگرێت. ئایا ئه‌‌م كرده‌‌یه‌‌ به‌‌ شیعر ئه‌‌نجام ده‌‌درێت، ئایا شاعیر ده‌‌توانێت ئه‌‌م جیهانه‌‌ له‌‌یه‌‌كترازاوه‌‌، له‌‌ یه‌‌كداماڵاوه‌‌ جارێكی دی بداته‌‌وه‌‌ ده‌‌م یه‌‌ك و وه‌‌ك سه‌‌نعه‌‌تكارێك، هه‌‌وڵی ئه‌‌وه‌‌ بدات برین و شوێنه‌‌واری ئه‌‌و ئازارانه‌‌ بسڕێته‌‌وه‌‌:
شیعر ده‌‌ستی له‌‌سه‌‌ر شانم دانا
گوتی له‌‌ دووره‌‌وه‌‌ هاتووم و نه‌‌زرم له‌‌ خۆم گرتووه‌‌
نیشانه‌‌ی زیندووكردنه‌‌وه‌‌ بناسم
شاعیر زۆر خولیای جیهانی خۆیه‌‌تی، هه‌‌ست ناكات كه‌‌ كات تێده‌‌په‌‌ڕێت، هه‌‌ست ناكات كه‌‌ ده‌‌ره‌‌وه‌‌ كاریگه‌‌ریی به‌‌سه‌‌ر ئه‌‌زموونی ئه‌‌وه‌‌وه‌‌ هه‌‌یه‌‌‌، به‌‌ پێچه‌‌وانه‌‌وه‌‌ ڕه‌‌نگه‌‌ بیه‌‌وێت، جیهانه‌‌ شیعرییه‌‌كه‌‌ی خۆی ببێته‌‌ مه‌‌رجه‌‌ع، نه‌‌ك ئه‌‌زموون، بۆیه‌‌ هه‌‌ست به‌‌ گۆڕانكارییه‌‌كی بنه‌‌ڕه‌‌تی له‌‌ ده‌‌قه‌‌ سه‌‌ره‌‌تایییه‌‌كانی و ده‌‌قه‌‌ تازه‌‌ نووسراوه‌‌كانی ناكه‌‌ین. جیهانی شیعریی ئه‌‌و به‌‌بێ كه‌‌لێن دروست بووه‌‌،، ڕه‌‌نگه‌‌ بواریشمان نه‌‌داتێ هه‌‌ناسه‌‌ی تێدا بده‌‌ین. وه‌‌كو ئه‌‌وه‌‌ی ئینسان له‌‌ دوا ساته‌‌كانی خۆیدا بژێت و ئه‌‌وه‌‌ی ده‌‌مێنێته‌‌وه‌‌ ته‌‌نیا هه‌‌ر شیعر بێت. به‌‌رجه‌‌سته‌‌كردنی ئه‌‌و جیهانه‌‌ به‌‌بێ خاڵ، به‌‌بێ وێرگوڵ، به‌‌بێ مه‌‌سافه‌‌ی نێوان وێنه‌‌كان، به‌‌بێ سپێتی، به‌‌بێ په‌‌نجه‌‌ره‌‌ و ده‌‌رگا. جیهانێكی سیخناخه‌‌ به‌‌ خودی خۆی. ده‌‌ق جێگای واقیع ده‌‌گرێته‌‌وه‌‌:
وه‌ك یه‌كه‌م ڕۆژی چوونه‌ قوتابخانه‌
لافاو له‌و جۆگه‌یه‌ نیشته‌وه‌
خوداناس بۆ ده‌ستنوێژ گرتن ده‌چنه‌ سه‌ری
ئه‌و شه‌قامانه‌ی هاتوچۆیان لێ به‌ستراوه‌
ڕێكخراوی جانه‌وه‌ران به‌ ده‌سته‌ به‌ده‌كانیان
ڕووناكییان له‌ بن دروشمه‌كانیان درۆزن كرد
ئه‌‌م جیهانه‌‌ سوریالیئامێزه‌، له‌‌ هه‌‌مان كاتیشدا لۆكاڵیشه‌‌، به‌‌ تێرم و موفره‌‌ده‌‌ی ده‌‌شتی دزه‌‌یی پڕ و پاراو ده‌‌بێت، به‌‌ ئاماژه‌‌یه‌‌كیش بۆ فه‌‌زای ده‌‌شتی هه‌‌ولێر كۆتایی دێت،، پانتایییه‌‌كی خاوه‌‌، دووباره‌‌بوونه‌‌وه‌‌ی خودی خۆیه‌‌تی، كه‌‌مێك هه‌‌ست به‌‌ ته‌ڕایه‌تی بینین، چاو ده‌‌كرێت، به‌‌رجه‌‌سته‌‌كان له‌‌ناو دژایه‌‌تی و به‌‌ دژایه‌‌تی خۆیان ده‌‌ژین. هیچ شتێك له‌‌ كۆتاییدا، په‌‌یوه‌‌ندی به‌‌ هیچ شتێكه‌‌وه‌‌ نه‌‌ماوه‌‌‌. هه‌‌موو (پنت)ێك سه‌ربه‌خۆییه‌كی ته‌‌واوی هه‌‌یه‌‌، بۆ خودی خۆی واقیعێكه‌‌. شاعیر كه‌‌س ئاشت ناكاته‌‌وه‌‌، بانگه‌‌شه‌‌ی كه‌‌س ناكات، قسه‌‌ له‌‌گه‌‌ڵ كه‌‌س ناكات، نایه‌‌وێت ده‌‌می ئاراسته‌‌ی هیچ كه‌‌سێك بكات. ئینسان له‌‌ ده‌‌قی سه‌‌باح ڕه‌نجده‌ردا، به‌‌ بێ هیچ ئاراسته‌‌یه‌‌كی دیاریكراو هه‌‌نگاو ده‌‌نێت:
له‌ ژووری زێوانی خۆم گۆڕه‌پانێكی گشتیم چۆڵ و قه‌ره‌باڵغ
بۆیه‌‌ لای ئه‌و، به‌‌رجه‌‌سته‌‌كان، مادده‌‌كان، چ سروشتی بووبێتن، چ ماددی ڕووت، كه‌‌وتوونه‌‌ته‌‌ هه‌‌ره‌‌كه‌‌ت و گیانیان له‌‌به‌‌ره‌‌. زمان له‌‌سه‌‌ر هێڵی به‌‌یانی ئاراسته‌‌كراو به‌‌كار نه‌‌هاتووه‌‌، به‌‌ڵكو له‌‌ ئاماژه‌‌، هه‌‌ندێ جار ئه‌‌و ئاماژه‌‌یه‌‌ بۆ خودی خۆی ‌گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌. ئه‌‌م جۆره‌‌ شیعره‌‌ له‌‌ناو ئه‌‌ده‌‌بییاتی كوردیدا، ڕه‌‌نگه‌‌ خوێنه‌‌ری زۆری نه‌‌بێت، چونكه‌‌ ده‌‌یان ده‌‌یه‌‌یه‌‌، شیعریان به‌‌وه‌‌ ڕاهێناوه‌‌ كه‌‌ (سیاسی) بێت و حه‌‌ماسییانه‌‌ بێته‌‌ ده‌‌نگ، په‌‌یامی هه‌‌ڵوێستبازیی هه‌‌بێت، له‌‌ یاوه‌‌ر و مورید و چه‌‌پڵه‌‌ بگه‌‌ڕێت، یان (ڕۆمانسی) بێت، ختووكه‌‌ی هه‌سته‌ چه‌پێنراوه‌كان و داپلۆسێنراوه‌‌كان و مه‌‌حروومه‌‌كان بدات، ئه‌‌ركی كۆمه‌‌ڵایه‌‌تی و سایكۆلۆژی ببینێت، ته‌‌نانه‌‌ت هه‌ندێ جار وه‌‌كو وێنه‌‌ی (پۆرنۆ)ی لێ بێت، له‌‌پێناو فێنككردنه‌وه‌ی ده‌روونێكی گڕگڕتوودا به‌كارهاتبێت. سه‌باح ڕه‌نجده‌ر له‌م دیده‌وه‌ دژه‌ شیعر ده‌نووسێت.
ئه‌‌م دژه‌‌ شیعره‌‌ ده‌‌مێكه‌‌ له‌‌ناو ئه‌‌ده‌‌بییاتی كوردیدا ده‌‌نووسرێت، نه‌‌یاری له‌‌ یاوه‌‌ر زۆرتره‌‌. هه‌‌ندێ جار تۆمه‌‌تی ئه‌‌وه‌‌ی ده‌‌درێته‌‌ پاڵ كه‌‌ له‌‌ پاشۆڵی ڕێتۆریكی ته‌‌قلیدی نه‌‌هاتووه‌ته‌‌ خوارێ، بۆ په‌‌رده‌‌ی گوێی كوردان قورس و به‌‌دفه‌‌ساڵه‌‌، هه‌‌ندێ جاریش گومانی ئه‌‌وه‌‌ی لێده‌‌كرێت كه‌‌ دیمه‌‌نی دڵڕفێنی خه‌‌یاڵیی ناكێشێت و ده‌‌مێكیش به‌‌ لاترازاو له‌‌ سیاقی گشتیدا ده‌خوێندرێته‌وه‌.
ئه‌‌م تۆمه‌‌تانه‌‌ هه‌‌ند ڕاستن، ئه‌‌گه‌‌ر نووسین وه‌‌كو ته‌‌قلیدێكی قوتابخانه‌‌یی سه‌‌یر بكرێت، نه‌‌ك وه‌‌ك ئافرێندراوێكی تاك، بۆیه‌‌ ده‌‌بینین، ئه‌‌گه‌‌ر لای شاعیر ئاماژه‌‌یه‌‌كیش بۆ جه‌‌سته‌‌ی ژن كرابێت، ئه‌‌وه‌ ته‌‌نیا هه‌‌ر‌ به‌‌م جۆره‌‌ به‌‌ ژێر قه‌‌ڵه‌‌می شاعیردا تێپه‌‌ڕیوه‌‌:
ئاو چاوی كوێر نه‌بوایه‌
به‌ له‌شی نه‌رمی كیژان وشك نه‌ده‌بووه‌وه‌
یان ئه‌‌گه‌‌ر بێتو ئاماژه‌‌یه‌‌ك بۆ شه‌ڕ‌ی ناوخۆ و شه‌ڕ‌ی براكوژییه‌‌كانی دوای ڕاپه‌ڕ‌ینیش كرابێت، ئه‌‌وه‌‌ شتێكمان پێ ده‌‌ڵێت، كه‌‌ ڕه‌‌نگه‌‌ ته‌‌نیا ئه‌‌و كه‌‌سانه‌‌ هه‌ستی پێ بكه‌‌ن كه‌‌ له‌‌ نزیكه‌‌وه‌‌ ئاگاداری بارودۆخه‌‌كه‌‌ بوونه‌‌. به‌‌ شێوه‌‌یه‌‌ك له‌‌ شێوه‌‌كان ئاماژه‌‌ بۆ دوو له‌‌قله‌‌قه‌‌كه‌‌ی سه‌‌ر مناره‌‌ی مزگه‌‌وتی خانه‌قا ده‌‌كات. ئه‌‌و دوو ته‌‌یره‌‌ وه‌‌كو له‌‌ ئه‌‌به‌‌دییه‌‌ته‌‌وه‌‌ هاتبێتن و له‌‌سه‌‌ر ئه‌‌و مناره‌‌یه‌‌ نیشتبێتنه‌‌وه‌‌. له‌‌ ته‌‌یرێتی خۆیان كه‌‌وتبێتن و بووبێتنه‌‌ ڕۆحی زیندووی شاره‌‌كه‌‌، به‌‌ڵام مه‌‌خابن ئه‌‌م ڕۆحه‌‌ به‌‌ ده‌‌ستی (نیشتیمانییه‌‌ك) وه‌‌كو نارنجۆك هه‌‌پروون به‌‌ هه‌‌پروون ده‌‌بێت. شاعیر به‌‌ ته‌‌وسێكه‌‌وه‌‌ باسی لێوه‌‌ ده‌‌كات. هه‌‌ولێری دێرین ده‌‌بێته‌‌ باڵنده‌‌ی دێرین. كێ كۆنتره‌: پیره‌‌‌ حاجی له‌‌قله‌‌ق، یان شاری هه‌‌ولێر؟ بێگومان له‌‌ كوشتنی باڵنده‌‌دا په‌‌یامێكمان پێ وتراوه‌‌: (كوشتنی شار و ئینسان و شارستانییه‌‌ته‌). ئینسان به‌‌ تاقی ته‌‌نیا به‌‌ هیچ جۆرێك ئیمكانییه‌‌تی ژیانی نییه‌‌ له‌‌سه‌‌ر ئه‌‌م خاكه‌‌ برینداره‌‌:
نیشتیمانییه‌‌ك باڵنده‌‌ی دێرینی هه‌‌ولێری كوشت
هه‌‌روه‌‌ها ده‌‌بێت ئاماژه‌‌ بۆ خاڵێكی دیكه‌‌ له‌‌ شیعری ئه‌م شاعیره‌دا بكرێت، ئه‌‌ویش زمانی سیحره‌‌. شیعر و سیحر دوو ده‌‌سته‌‌خوشكن، به‌‌ڵكو دوو جمكانه‌‌ن. ئه‌‌وه‌‌ی به‌‌ كردار ناكرێت، به‌‌ خه‌‌یاڵ ئه‌‌نجام ده‌‌درێت. ئه‌‌م دوو جمكانه‌‌یه‌‌ پێكه‌‌وه‌‌ سه‌‌ریان هه‌‌ڵداوه‌‌ و پێكه‌‌وه‌‌ش هه‌‌ڵده‌‌كه‌‌ن. ده‌‌بێت ئاماژه‌‌ بۆ ئه‌‌وه‌‌ بكه‌‌ین كه‌‌ سه‌‌رهه‌‌ڵدانی زمان له‌‌ پێناو سیحركردن بووه‌‌. سیحركردن له‌‌ گه‌‌ردوون، له‌‌ شته‌‌ بینراوه‌‌ و نه‌‌بینراوه‌‌كان. واته‌:‌ ئاشتكردنه‌‌وه‌‌ی دنیا له‌‌ ڕێگای زمانه‌‌وه‌‌، هه‌‌ڵبه‌‌ته‌‌ شیعر نزیكترین زمانی ئاشتكردنه‌‌وه‌‌یه‌‌. شیعر شه‌ڕ‌ێكه‌‌ له‌‌ پێناو ئاشتكردنه‌‌وه‌‌دا‌.
سه‌‌باح ڕه‌نجده‌ر شاعیری سركه‌‌، ئه‌‌و وه‌‌كو ئه‌‌كرۆپاتانه‌‌ گه‌‌مه‌‌ به‌‌ وشه‌‌كانی ده‌‌كات، له‌‌پێناو سڕینه‌‌وه‌‌ی ئه‌‌و ناوه‌‌نده‌‌، شاعیر گه‌‌مه‌‌یان پێده‌‌كات كه‌‌ واقیع له‌‌ زمان جودا ده‌‌كاته‌‌وه‌‌، هه‌‌وڵدانێكه‌‌ بۆ ڕووخاندنی ئه‌‌و پردانه‌‌ی كه‌‌ ئینسان له‌‌ زمان جودا ده‌‌كه‌‌نه‌‌وه‌‌. گه‌ڕ‌انه‌‌وه‌‌ بۆ زمانی منداڵیی، بۆ ئه‌‌وه‌‌ی منداڵ و زمان ببنه‌‌وه‌‌ به‌‌ یه‌‌ك جه‌‌سته‌‌. ئیتر شتێك نییه‌‌ به‌‌ ناوی فیكره‌‌وه‌‌ و شتێكی دیكه‌‌ش‌ به‌‌ ناوی زمانه‌‌وه‌‌، به‌‌ڵكو جه‌‌سته‌‌ ده‌‌بێته‌‌ زمان و زمانیش وه‌‌كو جه‌‌سته‌‌ هه‌‌ڵسوكه‌‌وت ده‌‌كات. هه‌‌روه‌‌كو له‌‌ سه‌‌ره‌‌وه‌‌ش ئاماژه‌‌مان پێی كرد، شیعر لای شاعیر له‌‌سه‌‌ر لۆژیك به‌‌ند نییه‌‌، به‌‌ڵكو دژه‌‌ لۆژیكیش ئیش ده‌‌كات، لێره‌‌وه‌‌ وڕێنه‌كردن پانتایییه‌‌كی مه‌‌زن له‌‌ ده‌‌قی ئه‌‌م شاعیره‌‌ داگیر ده‌‌كات. وڕێنه‌ی نه‌‌خۆشێك نا، به‌‌ڵكو چه‌‌ماندنه‌‌وه‌‌ی زمان بۆ ئاستێكی دی، زمان ئه‌‌و ئاسنه‌‌ گه‌‌رمبووه‌‌‌یه‌،‌ كه‌‌ شاعیر به‌‌ كه‌‌یفی خۆی ده‌‌یچه‌‌مێنێته‌‌وه‌‌، پاشانیش كه‌‌ سارد ده‌‌بێته‌وه‌،‌ شیكلی سه‌‌یر و سه‌‌مه‌‌ره‌‌یان وه‌‌رگرتووه‌‌. هه‌‌ڵدانی ماسی بۆ حه‌‌وزی شووشه‌‌، به‌‌ هه‌‌ڵدانی وشه‌‌یه‌‌ك ناكات بۆ ناو ڕسته‌‌:
ماسی هه‌‌ڵده‌‌ده‌‌مه‌‌ ناو حه‌‌وزی شووشه‌‌
هه‌‌ندێ جاریش به‌‌رانبه‌‌ر به‌‌ وێنه‌‌ی سوریالیئاسا خوێنه‌‌ر تووشی حه‌‌په‌‌سان ده‌‌بێت، چونكه‌‌ ئه‌‌م ئه‌‌كرۆپاتكردنه‌‌وه‌‌ ده‌‌گه‌‌یه‌‌نێته‌‌ ئاستێك، كه‌‌ ڕه‌‌نگه‌‌ دوا سنووری خه‌‌یاڵ بێت. خوێنه‌‌ری كه‌‌مخه‌‌یاڵ ته‌‌واو بێزار ده‌‌كات:
ده‌‌می به‌‌ قاقبه‌قاقی ئاسووده‌‌یی گه‌‌رم كرد
یان
پێغه‌‌مبه‌‌ران له‌‌ شه‌‌رمی ڕووناكیدا مردن
شاعیر ده‌‌سته‌‌واژه‌‌ ئاینییه‌‌كان، ئاماژه‌‌كردن بۆ پیاوچاكان و پێغه‌‌مبه‌‌ران و ئه‌‌ده‌‌واتی بواری پیرۆز به‌‌كارده‌‌هێنێت، له‌‌پێناو هه‌‌ڵگه‌‌ڕانه‌‌وه‌‌، یان له‌‌پێناو ئاراسته‌‌یه‌‌كی دیكه‌‌ به‌‌كاریان ده‌‌هێنێته‌‌وه‌‌، یان ئه‌‌وه‌‌تا زمان ده‌‌به‌‌ستێته‌‌وه‌‌ بۆ زه‌‌مانێكی دێرین، زه‌‌مانێكی به‌‌سه‌‌رچوو و له‌‌ ژێر لێوه‌‌وه‌‌ به‌‌ خوێنه‌‌ر بڵێت ئه‌‌م ده‌‌قانه‌‌ ڕه‌‌گوڕیشه‌‌یان هه‌‌یه‌‌. له‌‌م هاوكێشه‌‌یه‌‌دا، ئینسان وه‌‌كو یه‌‌كه‌‌م كائین و یه‌‌كه‌‌م بوونه‌‌وه‌‌ر و یه‌‌كه‌‌م به‌‌رجه‌‌سته‌‌ دێته‌‌ پێشه‌‌وه‌‌. ئینسان كائینێك نییه‌‌ له‌‌ گۆڕانكارییه‌‌ سروشتییه‌ دێرینه‌‌‌كانه‌‌وه‌‌ هاتبێته‌‌ كایه‌‌وه‌‌، به‌‌ڵكو سه‌‌ره‌‌تا ئه‌‌و دروست ده‌‌بێت، ئینجا ڕه‌‌گه‌‌زه‌‌ بێ ئه‌‌ژماره‌‌كانی سروشت دروست ده‌‌بن. ئه‌‌م دیده‌‌ ئاماژه‌‌ بۆ تێرمی (ئیومانیسم) ده‌‌كات و له‌‌ هه‌‌مان كاتیشدا ڕه‌‌گه‌‌زێكی ئۆرگانیكی ده‌‌قی سه‌‌باح ڕه‌‌نجده‌‌ره‌:
ئاسمان له‌‌ ده‌‌مودووی هه‌‌ور
پێش ئه‌‌وه‌‌ی ببێته‌‌‌
باران یان به‌‌فر
ته‌‌رزه‌‌ یان شه‌‌خته‌‌
ئێمه‌‌ی دروست كرد
زۆر ڕه‌‌گه‌‌زی دیكه‌‌ هه‌‌ن ده‌‌كرێت هه‌‌ڵوێسته‌‌یان له‌‌سه‌‌ر بكرێن و بهێنرێنه‌‌ زمان. خوێنه‌‌ر ده‌‌توانێت له‌‌ تێرمی (گه‌‌رم) بڕوانێت و له‌‌ سیاقه‌‌ جیاوازه‌‌كانی وردبێته‌‌وه‌‌. چۆن ئه‌‌م موفره‌‌ده‌‌یه‌‌ تێكهه‌‌ڵكێشی وێنه‌‌ی شیعریی ده‌‌بێت و ڕه‌‌گوڕیشه‌‌كانی له‌‌ قووڵایی چ خاكێكدا، ته‌ڕ‌یی و گه‌‌رمایی ده‌‌قۆزنه‌‌وه‌‌. خوێنه‌‌ر، یان توێژه‌‌ر ده‌‌توانێت له‌‌سه‌‌ر چه‌‌ند ڕه‌‌گه‌‌زی دیكه‌‌ بگیرسێته‌‌وه‌‌ و زیاتر په‌‌ی به‌‌ دنیای شیعریی شاعیر به‌‌رێت، به‌‌ڵام ئه‌‌وه‌‌ی جێی سه‌‌رنجه‌‌، ئه‌‌و جیا ده‌‌نووسێت و باجی ئه‌‌م جیانووسینه‌‌ش دیاره‌‌.

ئه‌حمه‌دی مه‌لا

جەژنی نەورۆز لە کوردستاندا خاوەنی جێگە و پێگەیەکی زۆر تایبەتە و لەگەڵ گۆشت و خوێنی نەتەوەی کورد تێکەڵ بووە. وەک دەڵێن مادەکان بەدیهێنەری ئەم جەژنە بوون بەڵام مێژووی دەسپێکی نەورۆز ناڕوون و نادیارە. ئەوەی ئاشکرا و بەرچاوە ئەوەیە نەورۆز هەرچۆنێک دروست بووبێ و هەر خوێندنەوەیەکمان لێی ببێ، هەر خاوەن جێگە و پێگە دەمێنێتەوە و ساڵ لە دوای ساڵ پڕشنگدارتر و ڕەنگینتر لە پێشوو خۆ دەنوێنێ و بە شکۆترلە جاران بەڕێوە دەچێت.
دیارە نەورۆز و چۆنییەتی وەدیهاتنی و مێژووەکەی دایمە قسەی لە سەر بووە و مشتومڕی زۆری هێناوەتە ئاراوە. لە مێژوو بە دەرەو بە دڵنیاییەوە لە ئوستوورەکاندا سەر دەر دینێ و دەبێ هەر لە ئوستوورەش دا خوێندەوەی بۆ بکرێ. هەرچەند لە نێو داب و نەریت و شێوەی ژیان و تەنانەت جوگرافیاش دا دەتوانین بۆی بگەڕین و خوێندنەوەیەکی لەم جۆرەمان بۆی ببێ. وەکوو بە دوادا گەڕانەکەی مامۆستا هێمن موکریانی، کە لە نێو ژیانی ئاژەڵداری و کشتوکاڵی کورد و ناوچە شاخاوەییەکاندا بۆی دەگەڕێ و دەکرێ بە خوێندنەوەیەکی زۆر لۆژیکی بزانین. چونکە پڕاوپڕ لەگەڵ ژیانی ئاژەڵداری دا دەگونجێ. بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەم جۆرە خوێندنەوانە باری حیماسی نەورۆز لا دەبات و دەیسڕێتەوە. لە ئوستوورەش دا دەکرێ بە نەورۆزی ئایینی مێهرییەوەیە گرێ بدرێ یا خۆ بە باسە پڕ لە مشتو مڕ و ئاو هەڵگرەکەی کاوەی ئاسنگەر و ئەژدیهاکەوە یان هەر خوێندنەوەیەکی ئوستوورەیی تر کە وەک هەموان ئاگادارن هەیە و دەکرێ بە ئاسانی بە ئوستوورەی ترەوە گرێ بدرێ.
گەلان و کولتوورە جیاجیاکانی جیهان لە ئوستوورەکانیان دا زۆر وەک یەک دەچن و دەتوانین بڵێین هەموو گەلانی جیهان لە چەند ئوستوورەی سەرەکی شتی نوێتر بۆ خۆیان ساز دەکەن و بۆ گەیشتن بە مەبەستەکانیان بە لای خۆیانی دا دەشکێننەوە و هەر ئەوەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئوستوورەیەک چەندین خوێندنەوەی تایبەتی لێبکرێ. گەلانی هوشیار و پێگەیشتوو بە نووسین و شرۆڤەی کەس ڕازی نابن و هێندێ جار لە بنەڕەتدا شتەکان هەڵدەتەکێنن و هەڵیدەگێڕنەوە و وەردی دەدەنەوە و سەر لە نوێ دروستیان دەکەنەوە و خۆیان لە ئوستوورە و بابەتە هێمایی و بابەتە سەمبولیکەکان بێ بەش ناکەن. ئێستا گەلی کۆریا بە دروست کردنی دەیان درامای مێژوویی دەیهەوێ ئەو کارە بکات. تورکیاش بە لاسایی کردنەوەی ئەوان دەیەوێ لە بیری کەماڵیزم بنەما و بنچینەیەکی هێمایی و سەمبولیک دروست بکات و جارێکی تر ئیمپراتۆڕی عوسمانی دابمەزرێنێتەوە. ئاوڕدانەوە لە کوورش و داریووش و دەیان شتی دروست کراوی تر سەڵمێنەری ئەم ڕاستیەن.
لێرەدا تەنیا کوردە لە بەر ناکامی نەتەوەیی و شکستە پەیتاپەیتاکانی تۆڵە لە خۆی دەکاتەوە و خۆی دەڕنێ و مەزڵوومەییەتی خۆی بە خوێن و هەژاری و بێ دەرتانی نیشان دەدات و بەلای نووسین و کولتوورسازی و بنەما پێک هێنان و بە سەمبول کردن دا هیچ کە ناچێ، ئەوەی کە هەشیەتی تووڕی دەدا و لە گۆمی فەرامۆشی دەخات.ئەوەی کە تا ئێستا بوویەتی و هەزاران ساڵ شانازی پێوە کردووە لە پڕدا لێی دەبێتە دوژمن و بە قسەی نووسەر و شرۆڤەکارانی نەتەوەکانی تر، بە تایبەت نەتەوەی سەردەست لە بەر چاوی دەکەوێ و دەنگ دلێرتر لە ئەوان لە هەڵای دەدا و وەدواکەوتوانی ئوستوورەی خۆماڵی و لە مێژینە بە خاین و چاوشۆڕە دەناسێنێ. ڕەنگە هەر ئاکامی ئەو ناکامی و دڵساردییانە بێت کە کورد دایمە خۆی پێ سووک و چکۆلە بووە و دەستی داوەتە براکوژی و خۆڕنینی هەرگیز لە خۆی دوور نەخستۆتەوە. ئاگری لە ماڵی خۆی بەرداوە و دڵی بە هاوسۆزی و هاوخەمی جیرانان خۆش بووە. ڕەنگە ئەم ڕستەیە لە نێو کورددا نەبێت لە کەس و لایەن و نەتەوەیەکی تری نەبیستی کە: ” کورد هەرگیز هیچی بە هیچ نابێ “. نەتەوەیەک ئاوەها ڕستەیەک لە سەر زاری تاکی کۆمەڵگای بێت و دامودەزگا و پێکهاتەیەکیش شک نەبات ئەو بۆچوونانە بە هەڵە بزانێ و بۆ لابردنی هەوڵی شێلگیرانە بدات و مەرجەعەکانی هێندەی لە بیری یەکتر سووک کردن و جەماوەر دروست کردن و شەڕی براکوژی دا بن، نیو هێندەش لە بیری پاراستنی بەها نەتەوەییەکان و بنەما هاوبەش و هێمایی و سەمبولیکەکاندا نەبن بە داخەوە حاڵی لەمە باشتر نابێت و بە دڵنیاییەوە هەموو بەهاکانی فەرامۆش دەکات و سەر لە بەریان بە سووک و چرووک دەزانێ و نەک هەر نەورۆز، ئاووخاک و شاخ و شار و گوندیش دەفرۆشێ.
با ئاوڕێکی کورت لە ئوستوورە بدەینەوە و باسەکەمان درێژە پێ بدەین. ئوستوورە و ئەفسانە زۆر جار بە هاوواتا دێنە ئەژمار. ئوستوورە دەکرێ ناڕووداوی دوور لە ڕاستی بێ یا خۆ ڕووداوێکی شاخ و باڵ لێ زیادکراو بێت کە لە حاڵەتی ئاساییەکەی دوور کەوتبێتەوە و گوڕانی سەیر و سەمەرەی بە سەردا هاتبێ. باڵای ئوستوورە بە قەد باڵای دێرینە بوونی مرۆڤە لە سەر زەوی. بەرهەمی بیر و تێفکرینی مرۆڤە، بە تایبەت ئەو کاتانەی نەیتوانیوە بە شیوەیەکی زانستی ولۆژیکی وڵامی پرسیارەکانی بداتەوە. لە دونیای خەیاڵدا بە کەیفی خۆی ڕمبازێنی کردووە و شتی بۆ وڵام خولقاندووە. لە زمانی هێمایی و سەمبولیک کەڵکی وەرگرتووە وبەم کارەش بنەمایەکی بۆ تێفکرینی ڕابردووی خۆی دروست کردووە. ئەم بنەما دروست کردنە تا ئەو جێیە گرینگە کە بۆ ئاشکراکردنی فەرهەنگی نەتەوەیەک دەبێ ئاوڕ لە ئوستوورەکانی ئەو نەتەوە بدەینەوە. بۆ گرینگی ئوستوورە هێندە بەسە بڵێین جیهان لە دوو ڕێوە دەگۆڕێ: یەکەم لە ڕیی زانستی “ئابژێکتیف” و دووهەم لە ڕێی خەیاڵی زەینییەوە بە هۆی شێعر و ئوستوورە و ئاینزاوە. بەم پێیە دەتوانین بڵێین هەر نەتەوەیەک هەوڵ دەدات ئوستوورە باشەکان بۆ خۆی بەرێ و بە مافی خۆشی دەزانێ ئەم کارە بکات. هەر بۆیە نەتەوەکان بەردەوام بە پێی بار و دۆخ و پێگەی خۆیان ناوە ناوە ئاڵوگۆڕ بە سەر ئوستوورەکانیاندا دێنن و بۆ بەرژوەندی خۆیان کەڵکی نوێیان لێ وەردەگرن.

مامۆستا ئەحمەدی شاملووش وەک شاعیر و ئوستوورەکارێک دەستی دا ئەم کارە و لەزانستگای بێرکلی لە وتارێکی تایبەت دا خوێندنەوەیەکی نوێی لە کاوەی ئاسنگەر کرد و ئەم خوێندنەوە نوێیەی شاملوو بوو بە بەڵگە کە کورد لە کاوەی قارەمانی هەزاران ساڵەی خۆی حاشا بکات و بە خاینی بزانێ. هەر ئەم بابەتەش ببێتە هۆی ئەوەی کە نەورۆز ئەو پێگە سەرەکییەی خۆی لە لای ئەو کەسانە لە دەست بدات و بە خۆیان بڵێن ئێمە هەزاران ساڵە خاینێکمان کردووە بە قارەمان و پێیداهەڵدەڵێین. نووسەری ئەم دێڕانە جارێکی تر لەوتاری “کاوەی ئاسنگەر وگوڵە گەنمەکانی سەرشانی” دا باسی لەوە کردووە گەلانی تر بوونەتە خاوەنی دەسەڵات و کیانی سەربەخۆیان پێک هێناوە و چی تر نیازی ئەوتۆیان بە ئوستوورەی کاوە وئەژدیهاک یان زووحاک نییە. کە وا بوو زۆر سرووشتییە چوارچێوەی ئەو ئوستوورەیە تێک دەن و بۆ بۆژۆنەبوونی باسەکە خوێندنەوەی نوێی لێ بکەن. کاوە کێیە و خەڵکی کوێ بووە و چۆن ڕاساوە و دواتر دەسەڵاتی ڕادەستی کێ کردووە بە ڕای من بۆ نەتەوەیەکی وەکوو نەتەوەی ئێمە گرینگ نییە! ئەوە گرینگە ڕاسانی کاوە هێما و سەمبولە بۆ نیشان دانی ڕاسان و هێزی خەڵکی ڕەش و ڕووت لە بەرانبەر زاڵمان و لە قاودانی فرت و فێڵی دەسەڵاتدارانی خوێن خۆر. ڕاست ئەو شتەی کە نەتەوەکانی تر ئیتر کاریان پێی نەماوە و بۆیان گرینگ نییە. گەلۆ خوێنەری هێژای کورد، ئوستوورەی کاوە و زووحاک بە دڵنیاییەوە ئەو ئوستوورەیە نەبووە کە فێردەوسی خوڵقاندوویەتەوە و کاوەی کورد ئەو کاوەیە نییە کە ئەو پێناسەی کردووە. کاوەی فێردەوسی خەڵکی ئیسفەهانە و دوای شۆڕشەکەی بە دوای کەسێک دا دەگەڕێ کە خاوەنی شکۆی ئیزەدییە و دەبێ ئەم شکۆیە لە خوێنی دا بێت. هەر بۆیە تەنیا فەرەیدوون شک دەبات و دەسەڵات ڕادەستی ئەو دەکات.

پێناسەی فێردەوسی دەبێتە هۆی دروست بوونی بەڵگەی خاین بوونی کاوە بۆ کورد. ئاخۆ ئەگەر کەسێکی وەک ئەحمەدی خانی ئەم ئوستوورەی نووسیباوە، کاوە هەر ئەم کاوە دەبوو؟ شاملوو ئەوەش بە گرینگ نازانێ. شاملوو دەڵێ پاشاکان هەموویان خەڵک بە چینی تایبەت دابەش دەکەن و لە لای ئەوان چینی ڕەش و ڕووت و هەژار لە بەر چاو نییە و پێیان پیاو نییە و تەنانەت بە پیس و گەماریشی ناو دەبەن. شاملوو دەڵێ دەبێ ئەژدیهاک دژی ئەو چینایەتییە بووبێ و جەمشیدی بۆ ئەوە لە ناو بردبێ کە دژ بە چینی بێ دەسەڵات و ئاسایی کۆمەڵگا بووە. ئەو دەڵێ کاوە دژی بیرۆکەی لاچوونی چینەکان بووە. هەر بۆیە نەدەبوو بڕاسێ. بەڵام لە ئوستوورە کوردییەکەدا کاوە دژی ئەژدیهاکی زیندان قەڵا قەلا دەڕاسێ و بۆ لاچوونی زوڵم و جەور و خوێن ڕشتن و ڕەش و ڕووت بە کوشتن دان و داهاتی خەڵک خواردن خەبات دەکات و پاشای خوێن خۆر لە نێو دەبات. دەبا ئێمەی کورد هەمان خوێندنەوەمان لە کاوە ببێ کە لە بەرژەندی نەتەوایەتیماندایە. لە ئوستوورە کوردییەکەدا کاری کاوە شۆڕشێکە بۆ لابردنی ئەژدیهاک و هەرگیز لە بیری پاشایەتی و دەسەڵاتدا نەبووە. دەی بۆ دەبێ کاتی ئەوە نەهاتبێ کە ئوستوورە کوردییەکە بەو ئاقارەدا بەرین کە یان کاوە بۆ خۆی دەبێتە خاوەن دەسەڵات یا ئەوەکات لە لەشی سەرۆکێکی شکۆمەندی نەتەوەکەی خۆی‌دا شکۆی ئیزەدی دەبینێتەوە و دەیکا بە خاوەن شکۆ.

بە دڵنیاییەوە دانانی پاشایەک لە هەر هەرێم و ناوچە و وڵاتێکدا کارێکی ئاسان نییە و ئێستاش پاش هەزاران ساڵ لە وڵاتانی پاشانشینی وەکوو سعوودیاش دا هەرکەس ناتوانێ ببێ بە پاشا و دەبێت خوێنی بنەماڵەیەکی تایبەت بە دەمارەکانی دا بگەڕێت. ئێستا ئێمە بێین بە بیری ئێستای خەڵک و سەردەمەوە بڵێین کە نەدەبوو ئاوا بێت و بریا ئاوا بوایەت؟ ئاخۆ ئێمە لە مێژووی جیهاندا نەمان دیوە ئاکامی شۆڕشێک بدزرێت و بەلاڕێدا ببرێت و خوێنی هەزاران مرۆڤ بە فیڕۆ چووبێت و ئەو کەسانەی کە دەردیان دیت و زیندان چوون و بەڵایان بە سەر هات، دەستیان لە بنی هەنبانەکەوە بێتە دەر و هیچ یان پێ نەبڕێ؟ بەڵێ دەیان نموونەی ئاوەها هەیە و ڕەنگە بۆ دیتنەوەی وەها نموونەیەک پێویست نەکا دوور بڕۆین و لە بن لووتی خۆمان بێت. بەڵێ هەمیشە لە کۆمەڵگادا بەهانەیەک بۆ خۆجیاکردنەوە و شکۆ دروست کردن بووە و هەشە. دەبێ هەمیشە شتێک ببێ تا تاقمێک بە هۆی بەهرەمەندی لەو شتەوە لە سەڕێ ڕا بۆ خەڵک بڕوانن و پلیکانێک بەرزتر لە خەڵکی ئاسایی ڕاوەستن.

ئێستا لە ئاخاوتنی ڕۆژانەمان دا باسی ژێنی باش و ژێنی خراپ دەکرێ. ئێمە لە ئەدەبی کوردیدا خاوەنی دەیان شێعری حیماسی کوردین کە باس لە پاڵەوانی کاوە دەکات. ئێستاش بیری کاوە و کردەوەی کاوە مێشکی تاکی ئێمەی داگیرکردووە و هەر تاکێکی خاوەن هەڵوێست بۆ ئەژدیهاکی جیهانی خۆی، خۆی بە کاوە دەشوبهێنێ. ئێستاش منداڵی دەیان نووسەر و شاعیر و خاوەن هەڵوێستی ئەم نیشتمانە ناوی کاوەیە. هەرچەند ساڵانێکە ئیتر کەس ناوێرێ ئەو ناوە لە منداڵی خۆی بنێ. ئەوەی جێی سەرنجە و نابێ فەرامۆش بکرێ ئەوەیە کە بۆ هەر دوو مەبەستەکە لە ئوستوورەکەدا کاوەمان پێویستە. چ ئەو بۆچوونەی کە دەیهەوێ چینایەتی لە کۆمەڵگادا نەمێنێ و ژیانی یەکسانی دروست بکات، چ ئەو بۆچوونەی کە هێشتا نەبۆتە خاوەن دەسەڵات و لە بن سێبەری دەسەڵاتی نەخوازراوی سەردەست دایە و بۆ لابردنی ئەژدیهاکێک کاوەیەکی پێویستە. دەکرێ لە کۆمەڵگایەک دا کە هەموان دەیانەوێ یەک قەبارە و یەک دیوانیان ببێت، چەندین ئایدیۆلۆژیای تایبەت بوونی هەبێت. بەڵام با ئەوە یەکلا بکەینەوە کە ئوستوورەی نەتەوەیی نابێ لە چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیادا بخوێندرێتەوە و دەبێ هەر نەتەوەیەک بە هەموو ئایدیۆلۆژیەکانیەوە لە بن سێبەری نەتەوەیی بوونێکی تایبەتدا کۆببنەوە و ئەم کۆبوونەوەش ناوی لێبنرێ فەلسەفەی نەتەوەیی بوون. بۆ کورد ئەم بیرە دەبێتە فەلسەفەی کوردبوون.

لە ڕستەیەکدا با بڵێین کوردبوون ناو نییە، درووشم نییە، بەڵکوو فەلسەفەیە. ئەگەر نەتەوەیەک لە فکر و زەینی خۆیدا باوەڕی بە خۆی نەبێ و بە بیرکردنەوە و عەقڵییەت خۆی پێناسە نەکا و تەنیا بە ڕواڵەت و جل و بەرگ و قسە کردنی ئاسایی بە زمانەکەی، خۆی بناسێ، بە دڵنیاییەوە لە شوناسی نەتەوەیی بێ بەش دەبێت و ناتوانێ پێناسەیەکی دروستی لە نەتەوەیی بوونی خۆی ببێت. فەلسەفەی کوردبوون دەخوازێ خاوەنی ئوستوورەیەکی جیاواز لە ئوستوورەی نەتەوەکانی تر لە نەورۆز بین. لەم ئوستوورەیەدا هەموو هێماکان بە لای کوردبوونێکی فەلسەفیانەدا دەشكێتەوە و کورد وەک نەتەوەیەکی خاوەن ئوستوورەیەکی بەهێز شەرم لە هیچ شتێکی ئەم ئوستوورە و بگرە هیچ شتێکی دیکەی خۆی ناکات.

د.شەماڵ ئیسماعیل پوور_سەقز

سەرچاوەکان:
ئەی. جی. هابز بام – ملت و ملی گرایی پس از ١٧٨٠ – مترجم: جمشید احمدپور- ١٣٨٢ 1 .
فرحناز ابونیا عمران – فریدون – ١٣٨٧- انتشارات شلفین 2 .
شەماڵ ئیسماعیل پوور – خەمی خاک – ١٣٩٦ – ناوەندی چاپ و بڵاوکردنەوەی گوتار 3 .
وتاری ئەحمەدی شاملوو لە زانکۆی بێرکلی کالیفۆڕنیای ئەمریکا 4 .

ڕاستی تاڵه‌، زۆر تاڵه‌؛ بۆیه‌ خه‌ڵك لێی ده‌ترسێن و لێی هه‌ڵدێن. ڕاستی شمشێره‌، ده‌مامك و درۆ له‌ت له‌ت ده‌كا. ئێمه‌ش (له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ته‌قلیدییه‌كاندا) چونكه‌ ناتوانین به‌ بێ ده‌مامك و به ‌بێ درۆ بین، بۆیه‌ لێی د‌ه‌ترسێین و له‌به‌ری هه‌ڵدێین.

به‌ قسه‌ خۆشه و‌ ئاسانه‌‌ باسی ڕاستی بكه‌یت و بڵێی ڕاستی و ڕاستگۆیی وه‌هان‌ و وه‌ها نین‌ و به‌ شان و باڵیاندا هه‌ڵبده‌ی؛ به‌ڵام به‌ كردار ڕاستگۆبین، ئه‌وا شتێكی یه‌كجار سه‌خته‌: شمشێره‌كه‌یه‌، كه‌ ده‌مامكه‌ ئه‌ستووره‌كه‌ت له‌ت له‌ت ده‌كا و ڕووی ڕاسته‌قینه‌ی خۆت بۆ به ‌ده‌رده‌خا. ئایا تۆ ده‌توانی خۆت بیت و ئه‌و ده‌مامكه‌ ئه‌ستووره‌ له‌مێژینه‌ و كۆنینه‌یه‌‌ له‌ خۆت دابماڵی، كه‌ هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ بۆی دروست كردووی و له‌ ڕوخساری كردووی و كه‌سایه‌تی ڕاسته‌قینه‌تی پێ شاردووه‌ته‌وه‌؟

ئه‌م ده‌مامكه‌ به‌ چه‌مكه‌ فرۆیدییه‌كه‌ی بریتییه‌ له‌ منی باڵا و له‌ به‌ها و داب و نه‌ریتی باوی كۆمه‌ڵگه‌، كه‌ پێمان ده‌ڵێ ئێمه‌ خۆمان نه‌بین، به‌ڵكو ئه‌وانی دیكه‌ بین. ڕاستییه‌كه‌ی ئێمه‌ هه‌م ده‌بێ خۆمان بین و هه‌م ئه‌وانی دیكه‌ش بین. ئازادی و ڕاستگۆیی من به‌ندن به‌م هاوكێشه‌یه‌وه‌: هاوكێشه‌ی داننان به‌ ئازادی و به‌ ڕێزگرتنه‌وه‌. من ڕێزی تۆ ده‌گرم و ئازادیت ده‌پارێزم، تۆش هه‌مان شت له‌گه‌ڵ مندا بكه‌؛ ئه‌مه‌ (ئه‌م هاوكێشه‌ ئاسانه‌ – قورسه)‌ به‌خته‌وه‌ری به‌ هه‌موومان ده‌به‌خشێ. ئه‌وساكه‌ش پێویست ناكا، كه‌ ئێمه‌ شت له‌ یه‌كدی بشارینه‌وه‌ و درۆ له‌گه‌ڵ یه‌كدیدا بكه‌ین و ده‌مامك بۆ یه‌ك به‌كار بهێنین و له‌ ده‌ركه‌وتنی كه‌سایه‌تی ڕاسته‌قینه‌ی خۆمان بترسێین. له‌و كۆمه‌ڵگانه‌ی، كه‌ ئازادی (ئازادییه‌كانی) تێدا به‌رقه‌رار نییه‌، ده‌مامكه‌كانیش زۆر ده‌بن و ڕاستی و ڕاستگۆییش ئه‌سته‌م و ده‌گمه‌ن ده‌بن؛ ئه‌مه (ئه‌م دیارده‌یه، دیارده‌ی دووڕوویی و ده‌مامكداریی)‌ هه‌موو ئاستێكی ژیانی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گرێته‌وه‌: سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری، كارگێڕی، ڕۆشنبیریی… تاد.

به‌ختیار محه‌مه‌د

له‌كاتی سه‌ردانه‌ سێ ڕۆژه‌ ڕه‌سمیه‌كه‌ی پاپای ڤاتیكان بۆ وڵاتی عیراق و لە کاتی سەردانی پاپا فرانسیس بۆ هەولێر لە فرۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر لە كاتی پێشوازیدا ئه‌و پولانه‌ی نمایشكران، یەکێک لەو پولانه‌ وێنەی پاپا فرانسیس و نەخشەی کوردستانی گەورەی به‌ نیوەناچڵی لەسەر بوو، دوای بڵاوکردنەوەی ئه‌و پوله‌ دەوڵەتی تورکیا لە ئاستی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنەوە دژ بەو کارە هاتنە سەرخەت و به‌توڕه‌یی و بە زمانێکی نا دبلۆماسیانە کە هەر لە خۆیان دەوشێتەوە، كه‌وتنه‌ هەڕەشە و سوکایەتی كردن بە كورد و كوردستان و بەرپرسانی هەرێم.
ڕه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگانی سه‌رۆكی توركیا بارودۆخی سیاسه‌تی خۆی باش ده‌زانێ و به‌مه‌ش توشی ترس و دڵه‌ڕاوكێیه‌كی زۆر بووه‌، به‌تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی كۆنگرێسمانه‌ كۆماری و دیموكراته‌كان داواكاریان خسته‌به‌رده‌م جۆبایدن كه‌ گوشاری زیاتر بخرێته‌سه‌ر توركیا، به‌هۆی پێشێلكاریه‌كانی توركیا كه‌ له‌بواری مافه‌كانی مرۆڤ‌ ئه‌نجامی داون، بۆیه‌ کاردانەوەی به‌رپرسانی تورکیا ئەم جارە تەنیا لەبەرامبەر دەرکردنی ئەو پولە نیە، به‌ڵكو زیاتر له‌وه‌ ده‌چێت لە هاتنی پاپای ڤاتیکان نیگه‌ران بن، وابیرده‌كه‌نه‌وه‌ سەردانەکەی پاپا جگه ‌له‌ لایه‌نی ئاشتی و ئایینی مه‌به‌ستی تری سیاسی لە پشت بێت، كه‌ بۆ ئه‌وان مایه‌ی نیگه‌رانیه‌، بۆیە دێن پول و ناوه‌رۆكەکەی دەکەنە بیانوو بۆ گوشارخستنە سەر بەرپرسانی هەرێمی کوردستان و ده‌ڵێن ده‌بێ سنووری خۆتان بزانن.
له‌كاتێكدا له‌م ‌ماوه‌ی ڕابردوودا بەرپرسانی تورکیا خۆیان به‌تایبه‌ت ئه‌ردۆگانی سەرۆک کۆمار و وەزیری بەرگری، چەندین جار نەخشەیەکیان بڵاوکردەوە، به‌ناوی نه‌خشه‌ی میساقی میللی توركی، لە نێو نەخشەکەدا بەشێکی خاکی هەرێمی کوردستان و رۆژئاوای کوردستانیش خراوەتە سەر ئەو نەخشەیە، به‌بێ ئه‌وه‌ی حیساب بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ن ئه‌وه‌ نیشتمانی كورده‌ و ‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ سنوور و به‌هایه‌ك بۆ سیاسه‌تی دراوسێیه‌تی و نێوده‌وڵه‌تی دابنێن، ئه‌گه‌ر كوردستانیشی لێ به‌ده‌ر بكه‌ن، خۆ له‌ڕووی نێوده‌وڵه‌تیه‌وه‌ باكووری هه‌ردوو وڵاتی عیراق و سوریا ده‌گرێته‌وه‌، كه‌چی تورکیا وه‌ك سنووری میساقی میللی ئاماژه‌ی بۆده‌كات و بە خاكی خۆی ئه‌ژمارده‌كات، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ کەس لە بەرپرسانی هەرێمی کوردستان بە تورکیا بڵێت ئه‌مه‌ خاك و نیشتمانی كورده‌ و خوا به‌نه‌ته‌وه‌ی كوردی به‌خشیوه‌ و بۆت نیه‌ به‌م شێوه‌یه‌‌ بێباكانه‌ ڕه‌فتاربكه‌یت.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش مایه‌ی سه‌رنجه‌ حکومەتی ھەرێم شه‌رمنانه‌ له‌باره‌ی‌ بابه‌تی‌ پوله‌كه‌وه‌ ڕاگه‌یاندووه‌، ئەمە ڕای حكومه‌تی هه‌رێم نیه‌ و تەنیا رەشنوسی دیزاینە و حکومەتی هه‌رێمی كوردستان خۆی ئەم دیزاینەی دروستنەکردووە، تەنیا چەند گرافیستێک ‌و ھونەرمەندێک وەک دیاری پێشکەشیان کردووە، وەزیریش بڕیاری چاپکردنی ھیچ کام لەو دیزاینانەی نەداوە، چاپکردنی پول چەند رێکارو یاسای تایبەت بەخۆی ھەیە و پێویستی بەبڕیاری حکومەت ھەیە.
هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ش به‌بیر توركیا دێنێته‌وه‌، ئه‌وانیش هه‌ڵه‌یان هه‌یه‌، به‌ڵام حكومه‌تی هه‌رێم دۆستێكی دڵپاكه‌ و هیچی لێ ده‌دڵنه‌گرتوون، ئه‌وه‌تا سەرۆکی پارتێکی تورکیا ساڵی رابردوو گوتبوی، کەرکوک 82مین و موسڵ 83مین شاری تورکیا دەبێت، ئێمەش ھیچ شتێکمان لەوبارەیەوە نەگوت.
له‌كاتێكدا تورکیا چه‌ند ساڵێكه‌ سەروەری خاکی عێراق و هەرێمی کوردستان پێشێل دەکات، کەچی کەس لە بەرپرسانی هەرێمی کوردستان له‌ گوڵ كاڵتر بە تورکیایان نه‌وتووه‌، ئه‌گه‌ر پێمانوایه‌ خاكی كوردستان‌ مافی ڕه‌وای نه‌ته‌وه‌كه‌مانه‌ و به‌سه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌دا دابه‌ش كراوه‌ و به‌مافی خۆمانی ده‌زانین، له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ تێده‌كۆشین بۆ یه‌كگر‌تنه‌وه‌ و یه‌كخستنه‌وه‌ی نیشتمانه‌كه‌مان، پێویسته‌ ئازایانه‌ و لێبڕاوانه‌ سه‌ره‌تا داوای پاك كردنه‌وه‌ی خاكی هه‌رێم له‌ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وان بكه‌ین، ئینجا هه‌نگاو باوێژین بۆ چه‌سپاندنی پلانه‌كه‌مان، ئه‌گینا هیچ پێویست ناكا بۆ جوڵاندنی سۆزی هاووڵاتیانی هه‌رێم ناوه‌ناوه‌ به‌هه‌ڵوێستێكی له‌م شێوه‌یه‌ بارودۆخی وڵاته‌كه‌مان بخرێته‌‌مه‌ترسیه‌وه‌.

ئەگەر بە پێوانەکانی ئەنثرۆپۆلۆژیای سیاسیی-بێت، لە هیچ جیۆگرافیا و سەردەمێکی مێژووییدا سیستمێکی سیاسیی و رێکخراوی سیاسیی وەک ئەمانەی هەرێمی کوردایەتیی نادۆزینەوە، هەتا بەراوردیی بکەین یان بیچوێنین بەم چەتەگەرییە سیاسییەی کوردستان-عێراق.
خوێندنەوەیەکی خێرای ئەنثرۆپۆلۆژیی بۆ ساڵانی دەیەی هەشتا و دەیەی نەوەتی صەدەی بیست-ی هەولێر، باڵەکایەتیی، دهۆک و بادینان بە گشتیی بکەین ئەوا ئەوکات لە رووی ئەنثرۆپۆلۆژیای سیاسیی، ئەنثرۆپۆلۆژیای کولتووریی و ئەنثرۆپۆلۆژیای کۆمەڵایەتیی-ەوە بەراورد بکەین بە ئێستا جەریئتر و لە پێشتر بوون. هۆکاری ئەو گەشەکردنەیش ئەوە بوو کە ئەو کات میللیگەرایی سەرەتایی – کوردایەتیی دانیشتوانەکەی کفت نەکرد بوو، بەڵام ئێستا پاشەکشەیەکی گەورەی کردوە! ئەو ناوچانە بەراورد بە سلێمانیی، کەرکوک و گەرمیان و پشدەر و بتوێن ئەو سەردەمە کەمتر لە نێو هاژوهوژی ناسیۆنالیزمی کوردییدا بوون و دەسکەنە و زگەڕۆ(سکەڕۆ)ییان بۆ بزوتنەوە چەکدارییەکانی ئەیلول و گوڵان و “شۆڕشی نوێ” ناکرد.
هۆکاری ئەم پاشەکشەیەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، لە نەوەتەکانی صەدەیە رابردو و سەرەتای صەدەیە بارزانییەکان-پارتیی و فاشیزمی سوننیی متوربەکراوی پارتیی، صەدان کردەی تیرۆری سیاسیی و فیزیکییان دژ بەو بزاڤە کۆمەڵایەتیی و سیاسییەنە ئەنجامدا.
ئەمەیش وەک کولتووری تۆقاندن! بە دەستی پارتیی لەو جیۆگرافیایەدا جێکەوت بوو، رێگەی لە پرۆسەی گەشەپێدانی سیاسیی ئەو ناوچە گرت.
تەخوین کردن، سزادان، زییندانیی کردن، تیرۆرکردن! دیاردەیەکی نوێ نییە لە مێژووی بزوتنەوەی کوردایەتیی دا، بەڵکو ئەمە کولتووری ناسیۆنالیزمی کوردیی بووە، بە درێژای ٨٠ ساڵ بۆ سزادانی نەیارە سیاسییەکانی؛ هەمیشە رەخنەگران و پلوالیزمی سیاسیی نێو بزوتنەوەی رزگارییخوازیی کوردستان، کوردایەتیی تەشقەڵەی پێکردوە و کردویەتییە قۆچی قوربانیی بۆ عەمالەتە ئیقلیمیی و نێودەوڵەتییەکان.
ئەو ژینگە کۆمەڵایەتیی و دەرووونییەی کەسایەتیی کوردایەتیی تێدا پێگەیەندراوە، هۆکاری سەرەکیی بووە بۆ ئەوەی کەسایەتیی سۆسیۆپاتی کوردایەتیی تێدا چێ ببێت، بۆیە هەمییشە پێشلی هەموو مافەکانی مرۆڤی کۆمەڵگەکەی کردوە و تەنانەت دۆزی کوردی بە ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزم لە هەڵەت-ەتە ترسناکەکاندا رەتاندوە.
کوردایەتیی لە روانگەی ئەنثرۆپۆلۆژیا=ئەنترۆپۆلۆژیا=مرۆڤناسیی-سیاسییەوە ئەگەر تەتەڵەی بکەین، ئەوا لە نێو هیچ رێکخرواێکی سیاسییدا هاوشێوەکەی نادۆزیتەوە بەراوردی بکەیت کە چەندە کولتووری شکاندنەوە و تێکشکاندن و لاقەکردنی مرۆڤی کردوە؟! لە نێو قەڵەمڕەویی فاشیی تریین رژێمی ناوچەکەدا کە فاشیزمی سەوزە -موتوربەی ناسیۆنالیزمی تورکیی و ئیسلامیی سوننیی-ە نەیارە سیاسییەکانی و ئەندام پارلمان بە شێوەی چەتەیی و سەرسەرییانە لەلایەن بەڵتەچییەکانییەوە خەڵتانی خوێناکرێت!

ئەوەی دەردەکەوێت، لە کایەی سیاسییدا بەشێک لە هێزە سیاسییەکانی هەرێمی کوردایەتیی وەک مەحمود بەرزنجیی بە بیانووی فاشزمی سوننیی و نەقشبەندیی و بازرگانیی چەتەیی، رەدوی فاشیزمی ئاکەپە کەوتوون و لە پراکتیکی سیاسییدا لە تورکیاوە بۆ باکووری سوریا و باکووری عێراق فاشیزمی سەوزی سوننیی تورکیی و فاشیزمی سپیی کوردایەتیی زەواجیان کردوە بۆ چەوساندنەوە و کوشتاری گەلانی تورک و کورد و عەرەب و پێکهاتەکانی تر.
فاشیزمی ئاکەپە لە کایەی نێوخۆیی، ناوچەیی و نێودەوڵەتییدا گورزێکی گەورەی سیاسیی، دیپلۆماسیی و ئابووریی و عەسکەریی بەرکەوتووە و کوردایەتییەکەی بارزانییش دەیەوێت ریسواییە ناوخۆییەکەی باشارێتەوە و دێن بۆ بزر(ون)کردنی ئەو شکستانە، بە تیریێک دوو نیشان دەپێکن! لە ئەنادۆڵ ناسیۆنالیزمی تورکیی و لە کوردستان ناسیۆنالیزمی کوردیی پێکدا هەڵدەپژێنن.

ئه‌رێ كۆكردنه‌وه‌ی هێز زه‌نگی شه‌رێكی خوێناوی نییه‌ پارتی دیموكراتی كوردستان ( پدك) نیازی وایه‌ خۆی بكات به‌ جێگره‌وه‌ی گه‌لی كوردستان و هه‌موو شتێك ئه‌و بریاری له‌ سه‌ر بدات، راسته‌ پدك گه‌وره‌ترین حزب بوو له‌ هه‌ڵپژاردنی پێشوو به‌ڵام ئه‌وه‌ تا سه‌ر نییه‌و دوور نییه‌ له‌ هه‌ڵپژاردنی داهاتوو قه‌واره‌ی زۆر بچوك بێته‌وه‌ بۆیه‌ هه‌ر له‌ ئێسادائه‌یه‌وێت له‌ گه‌ڵ جزبه‌ شیعه‌كان هاوپه‌یمانی درۆست بكات و رێیش به‌ هیچ حزبی كوردستانی نادات.

پارتی ژماره‌یه‌كى زۆر هێزى پێشمه‌رگه‌ی بردوه‌ته‌ سنورى ناحیه‌ى قه‌سرێ‌ هاوشێوه‌ی جوله‌ پێكردنی هێز بۆ زینی وه‌رتی وشوێنی ترو ئه‌و هێزانه‌ بۆ گه‌له‌ كۆمه‌كییه‌ دژ به‌ پارتی كرێكارانی كوردستان ( پكك) و حكومه‌تی توركیا نایشارێته‌وه‌و پشتگری له‌ سه‌روی عێراق ئه‌كات و مه‌به‌ستی كوردستانه‌ و بۆ ( زانیاری و ئاگاداری دوژمنان قه‌ت ناوی هه‌رێمی كوردستان ناهێنن به‌ڵكو ئه‌ڵێن سه‌روی عیراق هه‌ر وه‌ك به‌عسییه‌ شۆڤننیسته‌كان ئه‌یانوت شمال العراق).
نابێت رۆژێک لە رۆژان رژێمێکی خوێنرێژو سەرکوتکەری خەڵکی سڤیل و بێ تاوان لە بیر بکەین و، تورکیا ھەموو کات بە ئاگرو ئاسن وەڵامی ھاوڵاتیان و پرسەکانی کوردی داوەتەوەو، سەرەرای ‌ پێشێلکردنی تەواوی پرەنسیپەکانی مافەکانی مرۆڤ و، تەواوی یاساکانی رەچاوکراوی جیھانیی سەبارەت بە مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ ژێر پێ خستووەو، کەس نەیتوانیوە بەرگری لە مافی ھاوڵاتیبوونی خوێ بکات
توركیا هه‌رچی كاری خراپه‌ هه‌یه‌ له‌ گرتن و كوشتنی به‌ كۆمه‌ڵی دانیشتوانی دێهات و شاره‌كانی باكوری كوردستان و روخاندن وتێكدانی خانوو وته‌ختكردنیان له‌ گه‌ڵ زه‌ویداو سوتاندنی باخ و دارو پووش و كوشتنی مه‌روماڵاتی هاوڵاتیان ئه‌نجامداوه‌و به‌وه‌ش نه‌وه‌ستاوه‌ چه‌ندین شوێن و شاری له‌ رۆژئاواو باشور كوردستان داگیركردووه‌و ئه‌وه‌ش حاشا هه‌ڵنه‌گره‌و به‌ بێشك لایه‌نێكی خۆجێی (محه‌لی) یارمه‌تیده‌ری بووه‌و سه‌رانی ده‌وڵه‌تی توركیا نایشارنه‌وه‌و پێشنیاریان بۆ هه‌رێم كردووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ هاریكاری و چاوساغی و كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌ سه‌ر (پ،ك.ك) ‌یارمه‌تی هه‌رێم له‌ رووی ئابووری و داراییه‌وه‌ ئه‌ده‌ن و، بۆ گه‌یشتن به‌ مه‌رامه چه‌په‌ڵه‌كانی داواشیان له‌ عێراق كردووه‌ له‌ رووبه‌روو بوونه‌وه‌ی (پ.ك.ك) هاوكاریان بكات.

بۆردوومانکردنی ناوچە سنوریەکانی باشوری کوردستان لە لایەن فرۆکە جەنگییەکان و تۆپخانەکانی تورکیا لە ناو خاکی کوردستان بێ رێزی و سوکایەتییە بە گەل و نیشتمان و، ھەرلایەنێک ڕێگە بەو بۆردومانکردنە بدات ئەوە بێشک خیانەتێکی نەتەوەییە و جێی ریسواو شەرمەزارییە و، لە راستیدا بەردەوامی ئەو بۆردوومانانە بە ھەموو شێوەیەکانی کارێکی نارەوا و نامرۆڤانەیە و ئاسایشی وڵات و خەڵکی گوندەکانی خستوەتە مەترسییەوە بە جۆرێک ناتوانن لە شوێن و زێدی باوباپیرانی خۆیان بە ئارامی بژێن و، ئازادانە بەردەوام بن لە کاری رۆۆژانەیان ‌وەک: کشتوکاڵی و بەخێوکردنی ئاژەڵ و ھەنگ و بایخدان بە باخ و رەزەکانیان.

دۆژمنانی گه‌لی كوردو كوردستان له‌ مێژه‌وه‌ ته‌راتێن ئه‌كه‌ن و به‌ ئاره‌زوو سه‌ربه‌ستانه‌ به‌ناو شاره‌كانی كوردستان هاتووچۆ ئه‌كه‌ن و، وه‌ك بڵێت ئه‌م خاكه‌ هی ئه‌وانه‌و، خۆیان كردووه‌ به‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و حوكمرانی ئه‌و خاكه‌ی داگیریان كردووه‌و ، بووه‌ته‌ بریار به‌ده‌ستی ناوچه‌ داگیركراوه‌كان و زۆر لووتبه‌رزانه‌‌ ئه‌رواننه‌ خه‌ڵكی ئه‌م وڵاته‌و، وا دیاره‌ له‌ بن هه‌نگڵیان چه‌ندین نه‌خشه‌ی گڵاویان شاردووه‌ته‌وه‌و، كه‌مه‌ كه‌مه‌ ناچار ئه‌بن ئاشكرای بكه‌ن و ئه‌و كه‌سانه‌ش پشتگیریان لێئه‌كه‌ن سه‌رشۆرانه‌ نه‌خشه‌كانیان جێبه‌جێ ئه‌كه‌ن و تا ماون به‌ زه‌بوونی و ژێرده‌سته‌یی ئه‌ژین و ، بوونی په‌یوه‌ندی له‌ نێوان هێزه‌كانی توركیای داگیركه‌رو هه‌رهێزێكی تر ترسی هه‌یه‌ له‌ سه‌ر سه‌روه‌ری‌ نیشتمان ومافه‌ ره‌واكانی گه‌ل و له‌ باتی سه‌ركۆنه‌‌و ریسواییكردنی توركیای داگیركه‌ر سەرۆکی حکوومەت ستایشی هاوکاری حکوومەتی تورکیای ئه‌كات.

جێی شەرمەزارییە بەرپرسانی کوردستان ھەر لە سەرۆک ھەرێم و سەرۆک حکومەت به‌ ئاشكراو نهێنی سەردانی تورکیا ئەکەن و، پێشوازی لە بەرپرسانی تورکیاو شاندو ھەواڵگیرییەکانی بە گەرمی ئەکەن و، نەخشەکانی تورکیا بە فەرمانی ئەوان جێبەجێ ئەکرێن و، مەبەستی سەرەکی تورکیا کەنترۆڵ کردنی خاکی کوردستانە و، به‌رپرسێكی حکومەت لە باتی ئەوەی تورکیاو ھێرشەکانی ریسواو شەرمەزار بکات، پاساو ئەھێنێتەوەو، رووی تورکیا سپی ئەکات و ئەڵێت:
‌( ئەو کردەوانەی پەکەکە ئه‌یکات نە لۆژیک، نە ویژدان قبوڵی ناکات) و، وادیارە ( ئەوەی تورکیا ئەیکات جێی قبوڵە) و، پێشتر بەرپرسە باڵاکانی ھەرێم و حکومەت چەندان جار ئەیانوت : ئەبێ میوانەکان، مەبەست پەکەکە) یە برۆنە دەرەوه‌و ئێستا پشتیان به‌ رێكه‌وتنێك به‌ناوی شه‌نگاڵ به‌ستوه‌و زۆر دڵخۆشن كوردو هێزه‌ كوردستانییه‌كان له‌ شه‌نگاڵ ده‌ربكرێن به‌ڵام ‌ دانیشتوانی شه‌نگاڵ دژی ئه‌و رێكه‌تنه‌ وه‌ستاون و توركیا راشكاوانه‌و به‌ به‌رچاوی دنیاو بێ شه‌رمانه‌ ئه‌ڵێت ئێمه‌ شه‌نگاڵ ئه‌گرین و كه‌مپی مه‌خموریش تێكوپێك ئه‌ده‌ێن.
به‌رپرسانی حكومه‌تی كوردستان هیچ هه‌ڵوێستێكیان به‌رامبه‌ر به‌ ده‌ستدرێژییه‌كانی توركیاو بوونی ــ 30 ــ بنكه‌ی سه‌ربازی به‌ تۆپ و هه‌لیكۆپته‌رو تانك و چه‌ندین چه‌كی مۆدێرن نییه‌و، هه‌موو كات به‌رپرسانی حكومه‌تی كوردستان ده‌موچاوو روخساری داگیركه‌ران سپی ئه‌كه‌ن وپاساو ئه‌هێننه‌وه ‌گوایه‌ گریلاكانی ( پ.ك.ك) بوونه‌ته‌ هۆێ په‌لكێشی سوپای ده‌وڵه‌تی توركیا بۆ ناوخاكی كوردستان و، له‌م بارودۆخه دژواره‌دا خه‌ڵك له‌ نیازی ده‌وڵه‌تی توركیا بۆ داگیركردنی خاكی باشوری كوردستان ئه‌ترسێت.

كرده‌وه‌كانی ده‌وڵه‌تی تورکیا دەست درێژییە بۆ سەر سەروەری خاکی ھەرێمی کوردستان بە گشتی و  دەڤەری شنگال بە تایبەتی و دەستتێوەردانە لە کاروباری ناو وڵاتێکی ترو ئەمەش پێشێل کردنێکی ئاشکرای یاسا و رێسا نێودەوڵەتیەکانە و، بۆیە ‌پێویستە ھەموو خەڵکی بە شەرەف و مرۆڤدۆستانی ئازادیخوازی دونیا ئەو دەستدرێژییە بۆ سەر خاکی ھەرێمی کوردستان ریسواو شەرمەزار بکەن و، پێویستە حکومەتی ھەرێمی کوردستان سنورێک بۆ ئەو دەستدڕێژیانەی تورکیا دابنێت و چیتر ڕێگەی پێ نەدرێ بە ئارەزووی خۆی لە ناو خاكی باشوری کوردستان تەراتێن بکات.

به‌ڵێ ، لە بەرامبەر کارە قیزەونەکانی تورکیا پێویستە خەڵکی کوردستان و، ئازادیخوازان و ھەموو دڵسۆوانی گەل و نیشتمان بێنە دەنگ و ، ئەو کارە ملھورانەی تورکیا ریسواو شەرمەزار بکه‌ن و، رێگە بە شەری کوردکوژی نه‌ده‌ن و، وڵاتەکەمان بپارێزین و، ئەرکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستانە ھەڵوێستی بتەوو تەواوی ھەبێت لە ئاست پاراستنی ھاووڵاتیانی کوردستان و ئاسایشیان و، لێرەوە داوا لە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ئەکرێت دۆسیەی دەستدرێژییەکانی تورکیاو بۆردومانکردنی خەڵکی سڤیلی بێ تاوان و، خاپور کردنی دێھات و، سوتاندنی پوش و دارستان وباخەکانی وڵاتەکەمان بگەیەنێتە نەتەوە یەکگرتووەکان و، بە فەرمی سکاڵا بەرامبەر بە تورکیا تۆمار بکات و، ھاوکات داوا لە پارت و لایەنە سیاسییەکانی کوردستان ئەکرێت ھەڵوێستی راشکاوانە بەرامبەر بەم تاوانانە دەرببڕن و ئەم تاوانانە ریسوا بکەن کە بەرامبەر بە گەل و نیشتمان ئەکرێن.

12/3/2021

مرواری یەکەم

لە بەردەم پەنچەرەی تەڵخی چاوەڕوانیدا
شەوە هەنارییەکانم ئەخۆمەوە
ساتە کریستاڵییەکانم لەنێو لاپەڕەکانی تەمەندا
هەپروون هەپروون ئەبێ

ژنێک لە رەنگی فریشتە و لە نەژادی هەنار
قوم قوم تەڕیی خۆیم دادەتێ
نیگا سارد و سڕەکانی دڵم
بەزەردەخەنەیەکی مۆنالیزایی گەرم ئەکاتەوە

موزیکی دەنگت، خۆشترین سەدای فلووتێکە
شنەبای بەهەشت هێناوێتی
لەو سپێدە دڵتەنگەدا هاتیت
لە مەعبەدی تەنهاییدا گۆشەگیرانە ئەتلامەوە

لەگەڵ کزەبایەکی پایزیی
بەچرپە باسی حکایەت و جوانی تۆمان ئەکرد
هەورێک گوێی لێبوو، لە حەژمەتا توایەوە
نم نم باران بەسەرماندا باری

چیتر ناڕوانمە ماڵی شەو و
سەرەتاتکێی ئەستێرەکانیش هەژمار ناکەم
ئەزانم شەو چەند تاریکیش بێ
خۆری تۆ لەرۆژهەڵاتی مندا هەڵدێتەوە

چاوەڕوانی ئەو رۆژەم پێمبڵێی وەرە
گوێ لەم سترانەی عەشق بگرە
ئەو گۆرانییەی هەموو سروشت
لەگەڵ خۆیدا پڕ ئەکات لە پرشنگ

وای لە من لە چاوەکانمەوە عەشق ئەبارێت
لە دڵیشمەوە دڵۆپە فرمێسک
وای لە تۆ بۆنی ماچی منت گرتووە
تک تک ئاونگ لەسەر لێوت ئەنیشێ

لە رووباری حەزەکانتا سەوڵی پێکگەیشتن
لە هاژەی شەپۆلێکدا لێ ئەدەم
ئاوەسەری گیانم، لە شەختەترین رۆژی تەمەنما
گوڵە نیلوفەر دەرئەکات

شیعرەکانم رەنگ و بۆنی تۆیان گرتووە
سێتارەکەشم ئاوازی شێتی ئەژەنێ
کڕێوەی ئارەزووەکانم لە نێو نازی
مەمکە پشکۆییەکانتا خامۆش ئەکەمەوە

ئەمەوێ خۆرێک بم لە شەوەزەنگەکانتا
سەدات بم کە بێدەنگی داتدەگرێ
تۆش خوێنی دەرمارەکان و
ئاوەدانی بە جۆشی نێو رۆژانی تەنهاییم بە

ڕۆژە بابردوەکان،،
خەمەکانی پێچایەوە،،
تا بیباتە ویستگەیەک،
چۆڵ و وێرانە..
شوێنێک لە تابلۆی چاوەڕوانی،،
هەرگیز نە خەیاڵێک..
خەونێک،،
هیوایەک،،
ئەو جێی ناهێڵی..
بەڵکو ساتەوەختێ..
شەمەندەفەرێ،،
درەنگانێ،،
تا دوا مەنزڵگەی..
عیشقی بەرێ،،
مەلە وەرزیەکانیش..
لە دوا شەقەی باڵێ،،
دێڕە شیعرێکی کۆچیان
کێشا لە ئاسمانێ،،
هەڵواسراو ،،
بە تابلۆی ئازارێ،،
نە فرمێسکی پێڵوی هەورێ،،
نە پاشماوەی جێماوی ..
کازیوەیەکی درەنگانێ،،
نە گەڵا وەریوەکانی …
پەلو باڵی دارستانی پایزێ،،
ئەندێشەی گەڕانەوەی..
کۆچەرێ دێنێ،،،،
چرپەیەک ،،
وەک زەنگێکی دووری کەنارێ،
بە گوێیدا ئەزرنگێنێ،،
شەمەندەفەرەکان،،
هەر گیزا و هەرگیز،،
ناگەنە جێ…
تۆش لە ژوری خۆتا،،
وەک پاڵەوانی ئەفسانەی …
عیشقی ناکام،،
با خەوێکی دوور،
چاوەکانت لێکنێ،،
تێبڕوانە،
ژیان هێڵە ئاسنینێکی چؤڵە،،
تەماوی و دوور،،
دڵەکانیش شیعری پەرشو پڵاون..
بایەکی بێهودە،،
دەیانباو دەیانهێنێ،،
مرۆڤەکانیش..
فارگۆنی چۆڵن..
بێ سەرەتاو کۆتا ،
گێژەنەی کات،،
بەرەو تونێلی نادیار،،
ئەیانهێنێ،،
لەم چۆڵەوانی ژینە، ئازیز،،
هیچ شەمەندەفەرێ،،
ناگاتە جێ،،
باشترە تۆ ، ڕێیەکی تر..
بگریتە بەر،
دارستانێکی تەنیا..
هەناو تەم و مژ،،
جەستەی تەزیوت..
لە ئامێز بگرێ،،
شەمەندەفەرەکانی زەمەنێکی ،،
بەسەرچوو،،
هەرگیزاو هەرگیز ..
ناگەنە ویستگەی…
هیچ ڕۆحێ…
با لەم تەنیاییە ئەبەدیە،ئازیز…
کزە بایەکی ئێوارە،،،
دڵت بلاوێنێ،،
جانتا سەوز و کڵاوە سپیەکەت ،،
هەڵگرە ،ئازیز،،
چونکە هیچ شەمەندەفەرێ،،
ناگاتە جێ،،
با هەنگاوە جێماوەکانت،،
بەرەو ژورە تاریک وتەزیوەکەت ،،
پێهەڵگرێ،،
چونکە نە ئەمشەو،،
نە سبەی شەو،،
نە شەوانی دواتر،،
هیچ شەمەندەفەرێ،،
ناگاتە جێ،،
دڵنیابە ئازیز،،
نە شنەبایەکی دڵشکاوی پایز،.،
نە هەورە چاو تەڕەکانی..
کازیوەیەکی ئەرخەوانی درەنگانە،،
هەواڵی کۆچەڕێکت ..
بۆ ناهێنێ،،
دوا نامەی ماڵئاواییش بدڕێنە، ئازیز..
زۆر دڵنیابە،
نە سبەینێ،،
نە وەرزێکی سەرابی تر..
نە ساڵانی تەنیایی تر،،
هیچ شەمەندەفەرێ،،
ناگاتە جێ
وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری نەمساوی
( Martin Winkler)
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە