فیدراسیۆنی هونەرمەندان
مانیفێستی فیدراسیۆنی هونەرمەندانی کۆمۆنەی پاریس

وەرگێرانی لە فەرەنسییەوە : جێف سکینەر
لە ئینگلیزییەوە : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

کۆمۆنەی پاریس لە جەوهەری خۆیدا، یەکەمین ئەزموونی بەرفراوانی حکومڕانی سۆشیالیستی بوو. لە ١٨ ی مانگی ئازاری ساڵی ١٨٧١،کرێکارانی ڕادیکاڵ و پیشەوەران کە خۆیان لە گاردی نیشتمانیی ڕێکخستبوو،لەگەڵ هەڵهاتنی سوپای نیزامی فەرەنسا، بەشێوەیەکی تەواوەتی دەستیان بەسەر شاردا گرت. دوای چەند ڕۆژێک کۆمۆنە هەڵبژێردرا و یەکسەریش ڕایگەیاند کە کرێکاران دەتوانن دەست بەسەر کارگەکاندا بگرن و بەڕێوەی بەرن. هەروەها بڕیارەکانی خزمەتی سەربازی ئیجباری و سزای ئیعدام هەڵوەشێنرانەوە و ئایین لە دەوڵەت جیاکرایەوە و تەئمینی کۆمەڵایەتی و مووچەی خانەنشینی جێگیرکرا. کرێکارانی شۆڕشگێڕ و دیموکراسیخواز ڕۆژانە ڕێگای نوێیان دەدۆزییەوە بۆ بەڕێوەبردنی شار.
ئەمەش ڕێگایەکی تەواو لەڕەگەوە ڕادیکاڵ و جیاوازی ‌هێنایە ئاراوە بۆ بەرخوردکردن بە هونەر. لە ١٥ی مانگی نیسانی ١٨٧١،هونەرمەندان و پەیکەرسازان و شارەزایانی جوانسازی لەسەرتاسەری پاریس بە جەستاف کوربیەی گەورە هونەرمەند و ئوژین پۆتیە کە دواتر بوو بە نووسەری سروودی ئەنتەرناسیوناڵ، کۆبوونەوە و بۆ دیاریکردنی شێوازی چۆنیەتی ئەم بەرخوردکردنە بە هونەر. هۆکارەکانی ئەم پێشنیارە ڕوون بوون. کۆنتڕۆڵی هونەرمەندان بەسەر هونەرەوە، هونەر و کلتوور وەکو ماف، هەروەها پرسیاری ئەوەیان کرد بۆچی دەوڵەت و دەوڵەمەندان تەنها چێژ لە هونەر وەردەگرن. بۆیە لەسەر مکوڕی ئەم هونەرمەندانە فیدراسیۆن پێکهات کە هەموو کەس مافی ئەوەی هەیە لەناوەندێکی جوانیدا کار بکات و بژێت. کریستین ڕۆز نووسەری کتێبی (ڕیفاهیەتی کۆمەڵگە، خەیاڵی سیاسی کۆمۆنەی پاریس) بەمجۆرە بایەخدارانە وێنای دەکات؛ (ڕەنگە وا دەرکەوێت کە ئەمە داواکارییەکی بچووک و تەنانەت ڕازاێنەرەوە بێت، بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە بەو مانایەیە کە دەبێت تەواوی پەیوەندییەکانمان نەک تەنها لەگەڵ هونەر، بەڵکو لەگەڵ کار و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و سروشت و تەنانەت ژینگەی ژیانیشەوە ڕێکبخەینەوە. ئەمەش بە مانای گشتیکردنی هونەر و جوانیی و تێکەڵاوکردنییەتی بە ژیانی ڕۆژانە و نەشاردنەوەیانە لە هۆڵە تایبەتییەکان و کۆنەکردنەوەیانە لەبیرەوەرییە قێزەوەنە نەتەوەگەرییەکان.(١)
ئەم دەقەی خوارەوە کە لە ڕاپۆرت و بڵاوکراوە ڕۆژانەییەکانی کۆمۆنەوە وەرگێراوە، مانیفێستی ئەو هونەرمەندانە لەخۆدەگرێ. ئەمەش تا ئەو جێگەیەی کە ئێمە ئاگادار بین، یەکەمین وەرگێرانی مانیفێستی هونەرمەندانی کۆمۆنەی پاریسە.(٢)

کۆمەڵەی هونەرمەندان
دوێنێ لە کاتژمێر دوو، دیداری هونەرمەندان لەسەر داوای بەڕێز کۆربی بە ڕەزامەندی کۆمۆنە لە هۆڵی وانە وتنەوە لە کۆلێژی پزیشکی هاتە سازکردن. هۆڵەکە جمەی دەهات و هەموو هونەرەکان نوێنەرایەتی دەکران. لەوانە بۆ هونەری شێوەکار هەردوو هونەرمەند فەین پێرین و هیرەو، هەورەها لە پەیکەرسازیی بەڕێزان موولینە و دیلابلانش و هونەری کارتۆن بێرتۆڵ و هونەری هەڵکۆڵین بەڕێز میشڵان و ڕەخنە بەڕێز فیلیپ بۆرتی و ژمارەیەکی زۆر لە ئەندازیارانی تەلارسازی لەوێ بوون. بۆ پێکهێنانی کۆمەڵەی هونەرمەندان زیاتر لە ٤٠٠ کەس ئامادەی ئەو دیدارە بوون.
بەڕێز کۆربی سەرۆکایەتی دیدارەکەی دەکرد و هەریەک لە موولیە و ئۆژین پۆتیەش یارمەتیدەری بوون. پۆتییە یەکەمجار و وە پێش هەموو شتێک ڕاپۆرتی لێژنەی ئامادەکاری خوێندەوە کە هەر خۆی نووسیبووی و ئامادەشی کردبوو. ئەم دۆکیومێنتە زۆر جێی بایەخەی بەڕاستی لێوانلێو بوو لە بیرکردنەوەی بەرزی پێداویستییەکان و چارەنووسی هونەری هاوچەرخ.
داوا لە هونەرمەندان کرا کە خۆیان بەرژەوەندی خۆیان بپارێزن.
ئەمەش ئەو بیرۆکەیە زاڵە بوو کە لەروحی ڕاپۆرتی لیژنە فەرعییەکانیشدا خۆی نیشاندابوو. ئەوەش پرسیاری دامەزراندنی فیدراسیۆنی هونەرمەندانی پاریس بوو، کە بەرهەمەکانیان لەژیر ئەو ناوو نیشانە نمایش دەکەن.

فیدراسیۆنی هونەرمەندانی پاریس
هونەمەندانی پاریس بەپشت بەستن بە بنەماکانی کۆماریی کۆمۆن هەستان بە بنیادنانی ئەم یەکێتییە.
ئەم یەگکرتنە هەموو هزرە هونەرییەکان دەگرێتەوە کە لەسەر بنچینەکەی :

• فراوانترکردنەوەی ئازادانەی هونەر، دوور لە هەموو چاودێرییەکی حکومیی و هەر ئیمتازاتێک
• یەکسانی لەمافی هەموو ئەندامانی ئەو یەکێتییە
• سەربەخۆیی و کەرامەتی هەموو هونەرمەندێک لەلایەن پێکهێنانی لیژنەی هەڵبژێردراو بە دەنگدانی گشتی و ئازادانەی هونەرمەندان پارێزراو دەبێ. ئەم لیژنەیە هەوڵی توندوتۆڵ کردنەوەی هاوکارییەکان و هەمئاهەنگی دەدا.

پێلهاتنی لیژنە

لیژنە لە ٤٧ ئەندام پێک دێت کە نوێنەرایەتی
١٦ شێوەکار
١٠ پەیکەرساز
٥ تەلارساز
٦ هەڵکۆڵەر(نەقاش)
١٠ ئەندامی هونەرە ڕازێنەرەکان(زەخرەفییەکان)کەبەهەڵە پێێ دەگوترێت هونەری پیشەسازی
کە بە سیستەمی لیست و دەنگدانی نهێنی هەڵدەبژێردرێن.
مافی دانیشتوانی پاریسە بە هەردوو ڕەگەزی نێر و مێ کە توانیبێتیان جێ و شوێنی خۆیان وەکو هونەرمەند بسەلمێنن – جا چ لەڕێگەی ناوناوبانگی ئیشە هونەرییەکانیانەوە بێت، یان لەڕێگەی دەلیلی پێشانگاکانیانەوە، یانیش بە پاڵپشتی بەدەست و خەت نووسراوی دوو هونەرمەندی سپانسۆر، بەشداری پرۆسەی دەنگان بکەن.
ئەندامانی لیژنە بۆ ماوەی یەک ساڵ هەڵدەبژێردرێن.
لەکاتی کۆتایی هاتنی ماوەی ئەم نوێنەرایەتییە، پانزە کەس لە ئەندامان کە بە دەنگدانی نهێنی هەڵدەبژێردراون بۆ لیژنەکە، بۆ ماوەی ساڵی داهاتوو لەشوێنی خۆیان دەمێننەوە، بەڵام ٣٢ ئەندامەکەی تر بە هەڵبژاردن شوێنیان پڕ دەکرێتەوە. ئەو ئەندامانەی کاریان تەواو بووە تا ساڵێک دواتر ناتوانن دووبارە هەڵبژێردرێنەوە.
هەر ئەندامێک ئەگەر بە کاری خۆی هەڵنەستێت ئەندامەتی لێ دەسەنرێتەوە. لێسەندنەوەی ئەندامەتی تەنیا بەدەست کۆنگرەی فیدراسیونە و پێویستی بەدەنگی دوو لە سێی بەشداربووانی کۆنگرەکە هەیە. هەڵپەساردنی ئەندام نابێ ئاشکرابکرێ تا مانگێک بەسەربریارەکەدا تێنەپەڕی بێت.

دینگەی ئیمپراتۆر فاندووم لەسەر داوای کوربی کۆمۆنارەکان ڕووخاندیان.

دەرکردنی بڕیارنامە
ئەمە دەسەڵاتەی جیهانی هونەرییە کە ئەم ئەرکانەی لەلایەن هونەرمەندانەوە پێسپێردراوە.

• پارێزگاری لە گەنجینەکانی ڕابردوو بکات.
• ڕاپەڕاندن و تیشک خستنەسەر هەموو ڕەگەزە ئەوڕۆییەکان.
• نوێکردنەوەی داهاتوو لەرێگەی پەروەردە و فێرکردنەوە.
• شوێنەوار و مۆزەخانەکان
  شوێنەوارەکان،لە گۆشەنیگای هونەرییەوە، مۆزەخانەکان و ئەو دامودەزگاکایانەی پاریس لەوانە هۆڵەکانی نمایش و کۆکراوە هونەرییەکان و کتێبخانەکان کە بەرهەمی هونەرییان تێدایە سەر بە کەسی تایبەت نەبن و دەخرێنە ژێر چاوردێری و کارگێڕی لیژنەی بەڕێوەبەرایەتی فیدراسیۆن.
  لیژنە هەڵدەستێت بە رێکخستن و پاراستن و چاککردنیان،نەخشەکانیان بۆ تەواو دەکات و ژماردن و پێڕست و کەتەلۆگیان بۆ تەواو دروست دەکات .
  دەیانخاتە خزمەت جەماوەرەوە لەپێناو هاندان بۆ لێکۆڵینەوە لەپێناو بەجێهێنانی ئارەزووی سەردانیکەران.
  تێبینی کردنی دۆخی پاراستنی باڵەخانەکان و ئاماژە بە چاککردنەوەی دەستبەجێیان و ئینجا لیستی کارە بەردەوامەکانیان پێشکەش بە کۆمۆنە دەکات.
  دوای پشکنینی تواناکان و لێکۆڵینەوە لە ئاکارباشییان، ئینجا بەڕێوەبەران و سکرتێرەکان و بەڕێوەبەری ئەرشیفەکان و پاسەوانەکان دادەمەزرێن. لەپێناو دەستەبەرکردنی پێداویستییە خزمەتگوزارییەکانی ئەم دامودەزگا و پێشانگایانە کە دواتر قسەیان لەبارەوە دەکەین.

پێشانگاکان

لیژنە هەڵدەستێت بە کردنەوەی پێشانگای کۆمۆنەیی بەکۆمەڵی نیشتمانی و نێودەوڵەتی لە پاریس.
بە نسبەت ئەو پێشانگا نیشتمانی و نێودەوڵەتییانەی کە لە پاریس ناکرێنەوە، لیژنەیەکی بەرپرسیار پێکدەهێنرێت بۆ بەرژەوەندی هونەرمەندە پاریسییەکان.
تەنها ئەو بەرهەمانە وەردەگرێت کە لەلایەن دانەرەکانیانەوە، خولقێنەرە ڕەسەنەکان و وەرگێران لە هونەرێکەوە بۆ هونەرێکی تر واژوو کرابێت،وەک ئەو هەڵکۆڵینانەی دەگوێزرێنەوە سەر تابلۆکان و تاد.
زۆر بە تووندی هەموو ئەو پێشانگا تەماحکارانە ڕەت دەکاتەوە کە دەیانەوێت ناوی بەڕێوەبەر و یان خولقێنەری بەرهەمەکان بگۆڕن.
خەڵات بە هیچ کەسێک نادرێت.
کارە هونەرییە ئاساییەکانی کۆمۆنە دەدرێت بەو هونەرمەندانەی کە بە دەنگدانی هەموو خاوەن پێشانگاکان دیاریکراون.
بەڵام کارە نائاساییەکان دەخرێنە پێشبڕکێوە.

پەروەردە و ڕۆشنبیری
لیژنە چاودێری وانەی وێنەکێشان و نموونەیی لە قوتابخانە سەرەتایی و پرۆفیشناڵەکان دەکات کە مامۆستاکانی لەسەر بنچینەی پێشبڕکی دەستنیشان دەکرێن. هەروەها هانی ناساندنی میتۆدە سەرنجڕاکێشەکان دەدات. مۆدێلەکان مۆر دەکات و هەروەها ئەو بابەتانە ڕێکدەخات کە ڕوحی بەرز تیایاندا کەشفکراوە. هەروەها پێویستە لێکۆڵینەوەکانیشیان لەسەر بودجەی کۆمۆنە تەواو بکرێن.
لیژنە هانی ئەوەش دەدات کە هۆڵی گەورە بۆ خوێندنی باڵا و کۆنفرانس لەسەر جوانناسی و مێژوو و فەلسەفەی هونەر بنیاد بنرێت .

بڵاوکردنەوە
ئۆرگانێکی بڵاوکردنەوە پێکدەهێنێت بەناوی بەرپرسیارێتی هونەرەکان
لەژێر چاودێری و بەرپرسیارێتی لیژنە، ئەم بڵاوکراوەیە ئەو ڕووداوانەی کە پەیوەندن بە جیهانی هونەرەکان و زانیاری بەسوودی بۆ هونەرمەندان تێدایە، بڵاو دەکاتەوە.
هەروەها بڵاوکراوەکە لێکدانەوەکان لەسەر کاروباری لیژنەکە وپڕۆتۆکۆڵی کۆبوونەوەکان و بڕی پارەی بەدەستهاتوو و خەرجکراو و هەموو ئیشوکارە ئامارەییەکان کە ڕۆشنایی دەخەنە سەر پرسەکان و ئامادەکاریی ڕێکوپێک، بڵاو دەکاتەوە.
بەشی ئەدەبیش تەرخان دەکرێت بۆ ئەو وتارانەی لەسەر ئیستاتیکا دەنووسرێن،هەورەها بوارێکی بێلایەنی کراوە دەبێت بۆ هەموو بیروباوەڕ و سیستەمێک.
بە پێشکەوتووخوازیی، سەربەخۆیی، بەڕێز و ڕاستگۆیی خۆیەوە. بڵاوکراوەی بەرپرسیارێتی هونەرەکان دەبێتە جیددیترین بەیاننامەی ئێمە بۆ نوێبوونەوەمان.

ناوبژیکەران

بەنیسبەت هەموو ئەو ناکۆکییە جیاوازانەی لەسەر مەسەلەی هونەریی دێنە ئاراوە، لیژنە لەسەر داوای لایەنی پەیوەندیدار( هونەرمەندان یان غەیری ئەوان) ناوبژیوان دیاریدەکات.
بۆ ئەو کێشە مەبدەئییانەی بەرژەوەندی گشتی تێدا بێت، لیژنە شورای ناوبژیوان دادەمەزرێنێت و بڕیارەکانی لە بڵاوکراوەی بەرپرسیاتێتی هونەرەکان بڵاو دەکاتەوە.

دەستپێشکەری ئیندیڤیجواڵ
لیژنە بانگەوازی هەموو دانیشتوان دەکات بۆ ناردنی هەر پێشنیار و پڕۆژە و ڕاپۆرت و بیروڕایەک کە دەبێتە هۆی پێشکەوتنی هونەر یان ڕزگاربوونی فیکری یان مەعنەوی هونەرمەندان یان بەپێزکردنی ماتریاڵی بەرهەمەکانیان لەبەرچاوە.
لەوبارەشەوە ڕاپۆڕتێک پێشکەش بە کۆمۆنە دەکات و پشتیوانی مەعنەوی خۆی و هاوکاری لەگەڵ هەر شتێک کە بەگونجاوی بزانێت، دەردەبڕیت.
داواش لە ڕای گشتی دەکات بۆ پشتگیری لە هەر هەوڵێکی پێشکەوتووخواز و ئەو پێشنیارانەی لە بڵاوکراوەی بەرپرسیارێتی هونەرەکاندا بڵاو دەکرێتەوە.
لە کۆتاییدا، بە وشە، بە پێنووس، بە خامە،بە دووبارە چاپکردنەوەی شاکارە جەماوەرییەکان، بە وێنەی وشیار و بەرزکەرەوە کە دەتوانرێ بە زۆری بڵاوبکرێتەوە و لە هۆڵەکانی شارەوانی لادێ بێنازەکانی فەرنسا نمایشی بکرێت، لیژنەکە کاردەکات لەسەر تازەبوونەوەمان، گرتنەدەستی جڵەوی سامانی کۆمەڵایەتی، داهاتووی درەوشاوە و کۆمارێکی گەردوونیی.

گ کۆربی ، موولینە ، ستێفەن مارتان ، ئەلێکساندەر ژووس ، ڕۆزینیش ، تریشون ، دەلوو ، ژوو لێهیرو ، س شابرێت ، ه دوبوا ، ئەی ڤالینیەر ، ئوژین پۆتیە ، پیراین ، ئەی میوللارد.
تێبینی وەرگێڕی ئینگلیزی : فیدراسیۆنی هونەرمەندان، گروپێکی ڕادیکاڵی پێکهاتوو لە شێوەکاران و پەیکەرسازان و شارەزایانی ڕازێنەرەوە، لە مانگی نیسانی ساڵی ١٨٧١ کۆبوونەوە بۆ دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی ڕۆڵی هونەر لە هەناو کۆمۆنەی پاریسدا.

تێبینییەکان مەشخەڵ ئامادەی کردوون :
(١)ڕیفاهیەتی کۆمەڵایەتی خەیاڵی سیاسی کۆمۆنەی پاریس کریستین ڕۆز چاپخانەی (مەیپڵ پرێس) ئەمریکا ٢٠١٥.
(٢)ئەو پێشەکییە لە نووسینی دەستەی بەرێوەبەری سایتی (Red Wedge)ە کە لە ١٥ی نیسانی ساڵی ٢٠١٦ ئەم بابەتەیان لە سایتەکەیان ئامادە کردووە و وەرگێراوە. کە یەکەمین وەرگێرانی مانیفێستی هونەرمەندانی کۆمۆنەی پاریسە بە زمانی ئینگلیزی و جێی خۆشیەتی بڵێـم یەکەمین وەرگێڕانی ئەو مانیفیستەشە بۆ سەر زمانی کوردی.
(٣)ناوەکان وەک خۆیان بەپیتی لاتین:
G. COURBET, MOULINET, STEPHEN MARTIN, ALEXANDRE JOUSSE, ROSZEZENCH, TRICHON, DALOU, JULES HÉREAU, C. CHABERT, H. DUBOIS, A. FALEYNIÈRE, EUGÈNE POTTIER, PERRIN, A. MOUILLIARD

سەرچاوە :
http://www.redwedgemagazine.com/online-issue/manifesto-federation-artist-commune

هەمیشە ئەشکالم هەبووە لەگەڵ ئەو پۆلێنەی، رەوتە ئیسلامییەکانی دابەشکردووە، بەسەر دوو ئاڕاستەی، توندڕەو و میانڕەو. چوون لە بناغەدا هەردوو رەوتەکە لە دوا وێستگەدا بە یەک دەگەنەوە، ئەویش دامەزراندنی دەوڵەتی ئاینیی و سەپاندنی بیروڕا تایبەتییە ئیسلامییەکانی خۆیانە. دەتوانم بڵێم ئەو پۆلێنە هەڵەیەکی میتۆدییە. ئەگەر بۆ ناسینەوەی خودی رەوتەکانیش بێت، بۆ لەمەودوا پێویستمان بە تەسمیەیەکی تر هەیە، لەبەرئەوەی یەک ساڵ حوکمی “ئیخوان” لە میسر کە بە رەوتە میانڕەوەکە ناسراوە. بۆی سەلماندین ئەوەی بە هەڵەدا چووە لەم مەسەلەیەدا، ئێمەی عەلمانییەکانین، چوونکە “ئیخوان” هەر ئەو خەونەی هەیە پێشتر “بن لادن” یان “عەلی بلحاج” یان “سەید قوتب” هەیانبوو.

ئەگەرچی هێشتا خەڵکانێک هەن، مکوڕن لەسەر ناوزەدکردنی ئیخوان وەک رەوتی میانڕەو، بەڵام بە دیقەتدان لە مێژووی سەرهەڵدان و گەشەکردنی ئەم رەوتە لە 1928ەوە تا نووکە، پانۆرامایەکە و راستییەک نیشان دەدات: ئیخوان نەک ریفۆرمخواز و میانڕەو نییە، بەڵکو دایکی کۆی رێکخراوە ئیسلامییە تیرۆریستی و جیهادییەکانە. هەر خودی “حەسەن بەننا”ی دامەزرێنەی ئیخوان، پێشتر ئەندامی گروپێک بووە بە ناوی “کۆمەڵەی نەهی عەن مونکەر” کاری ئەم گروپەش ترساندن و هەڕەشەکرن بووە لەو کەسانەی گرنگیان بە ژیانی ئاینیی نەداوە. تەنانەت ئەوانەی وەک خۆی بیریان نەدەکردەوە، بە “خەواریج” پێناسەی دەکردن کە کاریان دروستکردنی ناکۆکییە لە ناو ئیسلامدا، بۆیە لە بەرامبەر ئەوانەدا دەیووت “هەرچی تەفرەقە بنێتەوە، بە شمشێر لێی بدەن”.

هەر “بەننا” داوای لە مەلیک “فاروق” دەکرد، رێگریی بکات لە چالاکیی حزبە سیاسییەکان لە میسر، بەو پێیەی دەبێتە هۆی ناکۆکی، ئەوەش پێچەوانەی شەرعی ئیسلامە. جیا لەمەش لە “پەیامی جیهاد”دا بە راشکاوانە دەڵێت “جیهاد فەرزێکی پێویست و ئاشکرایە، هەر دەبێ بکرێت”. مەبەست لە جیهاد لێرەدا جەنگانە لە دژی ناموسڵمانەکان، نەک رووبەڕووبوونەوەی دەروون. چوونکە بەننا ئەو فەرموودەیەی پێغەمبەر بە سەحیح نازانێت کە دەڵێت گەورەترین جیهاد، جیهادی نەفسە. دواتر لە هەناوی “ئیخوان”دا کەسێکی وەک “سەید قوتب” لە دایک دەبێت، کە باوکی رۆحی ئیسلامییە جیهادییەکانە، ئەم پیاوە لە کتێبی “مەشخەڵەکانی رێگا”دا هەموو جیهان رەتدەکاتەوە و دەڵێت “ئەمڕۆ هەموو جیهان لە جاهیلییەتدا دەژی”. قوتب پێیوابوو ئیسلام بە زەبری شمشێر دەچەسپێت، بۆیەکا پێویستە موسڵمانی راستەقینە شمشێرەکەی لە کێلان هێنابێتە دەرەوە بۆ جیهاد.

بەشێوەیەکی گشتیی ئیخوان کە بە حساب باڵە میانڕەوەکەیە، بە درێژایی مێژووی خۆی نەیتوانیوە بیسەلمێنێ رەوتێکی میانڕەوە و درێژە بە خەتی ریفۆرمخوازانەی “ئەفغانی و محەمەد عەبدە” دەدات. بەڵکو وەک “د.ماهر شەریف” دەڵێ “ئیسلامی سیاسیی کە گروپی ئیخوان موسلمین نوێنەری بووە، لە رەهەندی ریفۆرمە دینییەکەی ئەفغانی و عەبدە دابڕاوە و کاری بەسەرەوە نییە.. ئەو دابڕانە هەموو بەهرەکانی ریفۆرمی دینی وەک رەهەندێکی سەرەکیی ئەندێشە لە باربرد و دەشێ بە بەڵگەی شکستخواردنی بەرچاو روونیی فیکری عەرەب بژمێردرێت”.
وەلێ ئیخوان هەندێک جار و لەو قۆناغانەی هیچ دەسەڵاتێکیان نەبووە پڕۆژەی ئیجابیان هەبووە، وەک ئەوەی ساڵی 2004ی میسر، کە دڵی چەپڕەوێکی وەک “سادق جەلال ئەلعەزەم”ی خۆشکرد بوو، تا ئەو راددەیەی وتی “لەم پڕۆژە چاکسازییە هیچ شوێنێک بۆ گووتارە کۆنەکەی ئیخوان نەماوە، بگرە کۆمەڵێ فیکری لیبرالی مودێرنی دەوڵەتی مەدەنی لە خۆگرتووە”. کەچی دوای 8 ساڵ کە ئیخوان لە میسر دەچێتە سەر دەسەڵات ئەم پڕۆژە بەناو چاکسازیخوازانە دەبنە بڵقی سەر ئاو و ئیخوان بۆ ماکە رەسەنەکەی دەگەڕێتەوە کە بریتییە لە توندڕەویی ئاینیی.

من پێموایە ئیسلامی سیاسیی بە گشتیی، بە “ئیخوان”یشەوە ناتوانن لەگەڵ کرۆکی سیستمی دیموکراتی و لیبرالیزم و مودێرنە هەڵبکەن، ئاخر بە هەڵەکردنیان لەگەڵ دیموکراسیدا، ناتوانن وەک حزبی ئاینیی بمێننەوە، شێوەکەیان دەگۆڕێت بۆ شتێکی دیکە. هەروەک “هاشم ساڵح” بۆی چووە: لێرەوە ئەو پرسیارەی رووبەڕووی (میانڕەوەکان) دەکرێتەوە ئەمەیە: ئایا ئەوان رازی دەبن پرۆگرامەکانی خوێندنی ئاین بگۆڕدرێت، تاکو لە فقهی تەکفیرەوە بگوێزرێتەوە بۆ فقهی بیرکردنەوە؟ یاخۆ لە فقهی سەدەکانی ناوەڕاستەوە بگوێزرێتەوە بۆ فقهی سەدەکانی مودێرنە؟. ئایا دەتوانن عەقڵیان فراوان بکەن و دەستبەردای دۆگماکانیان بن و تێبگەن کە پێشکەوتن شتێکە دەکرێت جێبەجێ بکرێت، بگرە پێویستە جێبەجێ بکرێت تەنانەت لە کاروبای ئاینیشدا؟.
وەک خۆم لەو بڕوایەدام، ئیسلامییەکان ناتوانن ئەمە بکەن، چوونکە ئەو بنەما فکریی و ئایدۆلۆجییەی دەستی بە باڵای ئەوانەوە گرتووە، لەسەر نەفیکردنی بەها مودێرنەکانی سەردەمی دیموکراسیی و لیبرالیزم راوەستاوە. ئیسلامی سیاسیی هەموویان بزافێکن بۆ پێشگیریی لەو سیستمە رۆژئاواییانە دروستبوون، تا ئەوەی کۆمەڵگە لە زەمەنی بیرکردنەوەی سەدەکانی ناوەڕاست رابگرن.
لەوانەیە، کەسانێک هەبن، ئەم بیرکردنەوەی من بە پەڕگیریی یان بێویژدانی و بێ ئینسافى لە قەڵەم بدەن، بەڵام چاوەڕوانی ئەوە ناکەم، چی دەوترێت، لەبەرئەوەی ئەو ئەزموونە تاقیکراوانەی ئیسلامی سیاسیی کە تا ئێستا بینیوومانە، بە زمانێکی راشکاوانە تەرجومەی ئەوەی بۆ کردووین، “میانڕەو و توندڕەو” تەنیا تەسمیەیەکی نائەقڵانی و نامیتۆدییە، چوونکە هەموو ئیسلامی سیاسیی توندڕەو و سەلەفین “سەلەفی بەو مانایەی خەونی گەڕانەوەیان هەیە بۆ پێشین”. هەروەک لێرەدا قسەیەکی زۆر جوانی “راشد غەنوشی” گەورە ئیسلامیستی تونسی زۆر گونجاوە بۆ پاڵپشتی هزرینەکەی ئێمە کە دەڵێ “کاری خومەینی و حەسەن بەننا و مەودودی هەر یەک شتە”.

ستۆکهۆڵم – سۆلنا

حیکایەتی موڵک وماڵەکانی کۆمپانیای وشە، سەردێڕی وتارێکی سالار عەزیز، ی بەکرکوژی شاعیرە کەلە هەندێک ڕۆژنامە کوردیەکاندا بڵاوبۆتەوە و لەبەشێکی وتارەکەیدا دەڵێت:- (پاش وازهێنانی كاك نه‌وشیروان و وه‌رگرتنی گردی زه‌رگه‌ته‌ و ئه‌پارتمانێكی گه‌وره‌و ٢٨٠ دۆنم زه‌وی له ‌بازیان و ده‌ ملیۆن دۆلار له‌لایه‌ن مام جه‌لاله‌وه‌، ئێمه‌ یانی كاك مولازم عومه‌رو كاك قادری حاجی عه‌لی و من، به ‌چاكمان زانی له‌گه‌ڵ كاك نه‌وشیرواندا له‌مه‌ڕ پێكه‌وه‌ كاركردنێكی نوێ ئه‌م جاره‌یان به ‌شێوازێكی جیاواز له‌ناو یه‌كێتیدا، گفتوگۆ بكه‌ین. پاش چه‌ندین جار دانیشتن و وتووێژ، له‌ئه‌نجامدا ده‌سته‌یه‌كی پێنج كه‌سیمان وه‌ك سه‌ركردایه‌تی ئه‌م مینبه‌ره‌ پێكهێنا كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكراو دیموكراتیانه‌و سه‌رده‌میانه‌ له‌ پێناوی چاكسازی له‌ناو ڕیزه‌كانی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستاندا درێژه‌ به‌خه‌باتی بدات.
ئه‌وه‌ی ئه‌بوه‌ به‌ربه‌ست له‌م كاره‌دا هه‌وڵی كاك نه‌وشیروان بو، كه‌ ئه‌یویست ئه‌م موڵك و ماڵه‌ ‌له‌سه‌ر كومپانیای وشه‌ تاپۆ بكات كه‌ هی خۆی بو. بۆیه‌ ئێمه‌ پێمان وت باشتروایه‌ به‌ناوی تۆوه‌ نه‌بێ، ئه‌م ڕێبازه‌ یه‌كێ له‌كاره‌ گرنگه‌كانی چونه‌وه‌یه‌ به‌گژ ئه‌وانه‌ی ته‌ماعیان له‌سه‌روه‌ت و سامانی خه‌ڵك و ئه‌م نیشتمانه‌یه‌، با هه‌وڵبده‌ین ڕێگه‌كی دی بدۆزینه‌وه‌. كاك نه‌وشیروان وتی با به‌ناوی هه‌رپێنجمانه‌وه‌ی بكه‌ین. ئێمه‌ ره‌تمانكرده‌وه‌و رازی نه‌بوین و به ‌شۆخییه‌وه‌ وتمان یانی كه ‌مردین مناڵه‌كانمان بێن و بڵێن به‌شی باوكمانی پێوه‌یه!!!).

نەکبەتی و نەهامەتی خەڵکی کوردستان، تەنیا لە بوونی دەستەڵاتێکی گەندەڵ و فاسیدو دژە ئازادی و دژە یەکسانی ئینسانکوژدا، نییە !
بەڵکو لە بوونی ئەو ئۆپۆزیسیۆنەش دایە کە جارنا جارێ لەناو گەرمەی ڕوداو و ململانێ سیاسیی و کۆمەڵایەتی وئابوریی و چینایەتیەکانی کۆمەڵگادا، وەک فریادڕەس دەردەکەون و سواری شەپۆلی ناڕەزایەتەکانی خەڵک دەبن، کە سالار عەزیز، خۆیشی پێشتر بەشێک بوو لەم درۆیەی گۆڕان وگۆڕانخوازی، پاشەڵ وداوێنیان زۆر لە پاشەڵ و داوێنی ئەوانە پاکتر نییە کە لە بەرامبەریاندا وەک ئۆپۆزیسیۆن سەرهەڵدەدەن!
نەوشێروان مستەفا، کە وەک کاریزمایەکی فریاد ڕەس وبەڕواڵەت خاکی، لەناو دڵی جەماوەرێکی مەحڕوم ومەزڵوم و مەغدوردا، بۆ دەورانێک توانی جێگای خۆی بگرێت و لەخشتەیان بەرێت، کە لەپشتی ئەو بەخاکیی بوونەشیدا کە بەناڕەوا وەک عەبایەکی پیرۆز بۆ بەپیرۆزکردنی بەبەریدا دەکرا، دەیان کردەوەی دژە مرۆیانەی کۆن و تازەیان چاوپۆشی لێدەکردوو هەموو تاوانەکانیشی لەدیدو بۆچوونی هەر ئەو جەماوەرەدا، پاساو دەدراو تاوان و جینایەتکردنیشی بێشک لەئایندەی بزوتنەوەکەشدا وەک پێویستیەک لەملانێ سیاسیەکانیدا شەرعیەت پێدەدایەوە!
ئەگەر کوژرانی وریای کادیری کۆمەڵە لە ڕێکخستنەکانی دوکاندا بەتەوری جەبارفەرمان و بەفەرمانی نەوشێروان، لەهەشتاکاندا، لەسەر جیاوازی بۆچونەکانی و عێڕاقچی بوونەکەی و گوللەبارانکردنی عەوڵاسوری پێشمەرگەی حیزبی سۆسیالیست بە بەرچاوی خێزان و مناڵ وکەس وکاریەوە، لەلایەن نەوشێروانەوە لەساڵی ۱۹٨۱،دا وەک دیلی شەڕو کارەساتی قڕناقەو پشتئاشان و قەتڵ و عامی شیوعیەکان و گولەبارانکردنی دیلەکانیان، وەک خۆیان ئیدیعای دەکەن بەشێک بن لەمێژوویەک وەک بەرەنجامی ململانێی خوێناویی و توندو تیژیانەی نێوان لایەنە جۆراوجۆرەکانی ناو شاخ ولادێکاندا، ئەی دەبێت هێرشی ئاسایشی سلێمانی بەفەرمانی نەوشێروان، بۆ سەر پێنج لە کادرانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێڕاق و لەخوێنهەڵکێشانیان و نەدانەوەی تەنانەت تەرمەکانیشیان بە کەس وکاریان ودواتریش داخستنی تەواوی بارەگاکانی ئەو حیزبەو قەدەغەکردنی هەڵسوڕانی سیاسییان و ڕاوەدوونانی کادیرو لایەنگرانیان، لەسەردەمی شارو گەمەو پڕوپاگەندەی دیموکڕاسیدا، پاساواکەی چیبێت؟ کە هەموو ئەمانە لەلای جەماوەرەکەی چاوپۆشی لێدەکراو هیچ حیسابێک لەسەر مێژوی ئەم دەست هەتا ئانیشک بەخوێنە نەدەکرا، هەر ئەوەیان لێچاوەڕواندەکرا، کە ئاکامەکەی ئەمڕۆ دەیبینین، کەچباجێکی قورسیان لەسەر خۆشخەیاڵیە پوچەکانی خۆیاندا!
ئەو نەک هەر خاکی نەبوو، سەرباری هاوتابوونی مێژووی خوێناویان لەگەڵ بنەماڵە تاڵانچی و فاسیدەکانی دیکەش، تۆزقاڵێک، جیاوازی نەبوو، کە بەملیۆنان دۆلارو بەدەیان دۆنم زەوی زارو کۆمپانیاو کۆشک وتەلاری وەک میرات بۆکوڕەکانی جێهێڵا.
ئەگەرمێژووی حوکمڕانی کۆن و تازەی هەر یەکە لە بارزانی و تاڵەبانی و حیزب و بنەماڵەکانیان وەک نوێنەری سەرمایەو سەرمایەداران لەکوردستاندا، پڕ بێت لە ناشیرینی و قێزەونیی، جەنگ وکوشتاری ناوخۆیی، دیلکوژیی و ژنکوژی وسەرکوتی سیاسیی و سەرکوتی خۆپیشاندان ودەنگی ناڕازی، کوشتن وتیرۆری چالاکانی سیاسیی،،،،، هتد ،،،ئەوا هەر ئۆپۆزیسیۆنێکیش کە لەسەر بنەمای هەمان سیستەم و هەمان سیاسەت وجیهانبینی و هێشتنەوەی هەمان یاساو ڕێسای کوێرانەی بازاڕی ئازادو هەمان پەیوەندی ئابووری وکۆمەڵایەتیدا، بێ کەم وبێ زیاد دەردەکەوێت، ئینجا چی بەناوی گۆڕان وگۆڕانخوازی بێت یان بەناوی نەوەی نوێ ونوێخوازی بێت، بەبێ شک کارنامەی سیاسی ئایندەشی لەمانەی پێشخۆی باشترنابێت، هەروەک ئەمڕۆ گۆڕانخوازانی دوێنێ ی باوکی هەژاران، لەپاڵ دەسەڵاتێکی سەرکوتگەرو دژە ئازادی ویەکسانی ئەمڕۆدا دەبینین، چۆن بەفیعلی بوونەتە نەک گۆڕانخواز، بەڵکو لەمپەر لەبەردەم گۆڕان وگۆڕانخوازیدا. ئەمەش ئاکامەکەی جگە لە چاندنی تۆوی نائومێدی و دڕدۆنگی لەناو زەین و تێگەی گشتیدا بۆ گۆڕانکاری و دنیایەکی باشتردا چیدیکەی لێشین نابێت و هاتنە میدانی ئۆپۆزیسیۆنێکی ڕاستەقینە لەناو هەناوی جەماوەری کرێکارو زەحمەتکێشدا دەباتە دواوە، کە بەقازانجی چینی فەرمانڕەواو حیزبەکانیدا شکاوەتەوەو دەشکێتەوە.

لینکی وتارەکەی سالار عەزیز:-
https://www.awene.com/article?no=17172&auther=2591

تاهیر عیسا
20.03.2021

سەرەتا
لویز میشێلی شاعیر و خەباتکاری سۆشیالیست،بێ هیچ گومانێک گرنگترین فیگەری سیاسی لە نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدە بووە، کە بەدڵنیاییەوە یەکێک بووە لە ژنە هەرە بەهێزەکانی سەردەمی خۆی. میشێڵ چ بە نووسین یان بە وتارە ئاگرینەکانی کاریگەری زۆری لەسەر هەزاران ژن و پیاوی فەرەنسی و ئەوروپی هەبووە، بۆ هۆشیاکردنەوەیان سەبارەت بە دادپەروەری کۆمەڵایەتی بۆ هەژاران و چینی کرێکار. دەسەڵاتدارانی فەرنسا لە ‌هێزی ئەم ژنە شاعیرە سۆشیالیستە شۆڕشگێڕە کە دواتر دەبێت بە (ئەنارکیست)زۆر ترساون. میشێڵیش شەو و ڕۆژی پێکەوە گرێ دەدا لەپێناو گەیشتن بە ئامانجە چینایەتییەکانی کرێکاران. ئەم ژنە شاعیر و سۆشیالیستە لە ٢٩ی ئایاری ساڵی ١٨٣٠ لە فەرەنسا لەدایکبووە. لەسەر دەستی دایک و نەنک و باپیری گەورە دەبێت. میشێل پەروەردەیەکی جوان پەروەردە دەکرێت و خۆشەویستی ئینسان و تەنانەت ئاژەڵیش وەکو زیندەوەرێکی خاون مافی ژیان، دەبێتە بەشێک لە پێکهاتەی ئینساندۆستی ئەم ژنە شاعیر و خەباتگێڕە. هەربۆیەش ژمارەیەک ئاژەڵی لەماڵەوە ڕاگرتووە. پێبەپێی گەشە و گەورەبوونیشی، هاوسۆزیی و تێگەیشتنی سەبارەت بە چەوسانەوە باڵا دەکا. ئەمەش وای لێدەکات ساڵ لەدوای ساڵ غەریزەی یاخیبوون سەبارەت بە نادادپەوری کۆمەڵایەتی بەرەو ڕێگایەکی شۆڕشگێرانەی ببات. بەرەو ئەو باوەڕەی ببات کە خەبات بکات لەپێناو دنیایەکی بێ ستەم و چەوسانەوە. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٨٥٣ دەبێتە بەڕێوەبەری قوتابخانە و بەردەوامیش ئارەزووی ئەوەی هەبووە سەردانی پاریس بکات. لە پاریس ئەو هەستەی لا دروست دەبێ کە خەڵک لێرە دەتوانن زۆر بە چاکی دژی دەسەڵاتی ئیمپراتۆر، تێبکۆشن. لە پاریس فۆکسی چووە سەر وانەبێژی و نووسینی شیعر و خوێندنەوە. هەر کاتێکیش بۆی بلوایە ئامادەی ئەو کۆڕ و موحازەراتانە دەبوو کە دەربارەی فیزیا و کیمیا و یاسا بوون بۆ ئەوەی تینووێتی میشێل بۆ مەعریفە بشکێنن. شەوانیش کاتێک دەگەڕایەوە بۆ ماڵ ئەو قوربانیانەی دەبینی کە بە شەقامەکانی پاریسدا بڵاو بوونەتەوە. میشێڵ لە شیعرێکیدا گوزارشتی لەوە کردووە کە چۆن ئەو قوربانییانە دەستیان لە ڕوحی گیر کردووە.

تاوانباران و لەشفرۆشانم بینی و
کەوتمە قسەکردن لەگەڵیان
ئێستا ڕوونی دەکەمەوە
گەر پێتوایە لەوەتەی هەیە هەر وا بوونە
دەبێ ئێستا ئەم جنسی ئەهریمەنانە
دەستیان چۆتە خوێن و خراپەکاری پیرۆزی
بەدووی خۆیان ڕابکێشن
تۆ وات کرد ئەو هەموو خەڵکە ببنە نێچیر
ڕێک بەوجۆرەی کە ئێستا هەن.(١)

میشێڵ لە ساڵی ١٨٦٥ ەوە لەڕێگەی ڤیکتۆر هیگۆی ڕۆماننووس کەوتە بڵاوکردنەوەی شیعرەکانی. ناوەڕۆکی شیعرەکانی لویس وەک دەبینین لە پەیوەندییەکی نزیکدان لەگەڵ خەڵکی هەژار و ستەمدیدەی پاریس و فەرەنسا. لە بواری بەدەستهێنانی مافەکانی ژنانیش، لویس میشێڵ و دەستەیەک لە ژنان و پیاوانی سۆشیالیست و خەباتکار (کۆمەڵەی داواکاری بۆ مافە مەدەنییەکانی ژیان) وەک مانیفێستێک لەساڵی ١٨٦٩ دا دەنووسن و کار بۆ جێخستنی دەکەن.

جەنگ و لویز میشێڵ
کاتێک لە ١٤ی تەمموزی ساڵی ١٨٧٠ جەنگ لەنێوان ئەڵمانیا و فەرەنسا هەڵگیرسا. پاریسیش لەلایەن سوپاس بروسیا گەمارۆ درابوو. لەو کاتەدا لویز میشێل بۆ یەکەمجار لە ئوتێلی دی ڤیڵ دەستگیر دەکرێ بە تاوانی ئەوەی کە لەگەڵ ئەندری لیۆ خانم توانی کۆمەڵەی خۆبەخش پێک بێنێت و دەست بدەنە چەک بۆ یارمەتیدانی ستراسبۆرگ بۆ دوا بەرەنگاری دژ بە سوپای بروسیا. لە ٢٧ ئەیلوول ئازاد دەکرێ، بەڵام ستراسبۆرگ لەلایەن سوپاس بروسیاوە داگیر دەکرێ. سەباری ئەمەش لویز گەشبینانە درێژەی بەچالاکییەکانی خۆیدا. لویز بوو بە سەرۆکی لیژنەی هوشیارکردنەوەی ژنان لە مۆنمارتەر. ئامانجیشیان ئامادەکردن و دەستەبەرکردنی شوێن و خواردن بوو بۆ ئەو کەسانەی کە پێویستییان پێبوو. ئەوە بوو جارێکی تر بە تومەتی ڕێکخستنی خۆپیشاندان لەبەردەم ئوتێل دی ڤێڵ دەستگیر کرایەوە. میشێل بەتوندی ئەو تومەتەی ڕەت کردووە و ڕایگەیاند ( من بەهیچ جۆرێک هیچ خۆپیشاندانێکم ڕێکنەخستووە تا لەگەڵ حکومەت وتووێژ بکات چونکە بڕوام بە حکومەت هەر نییە). (٢) لە مانگی کانوونی دووەمی ١٨٧١ باریس خۆی بەدەستەوەدا و بروسیا ڕێی بە فەرەنسییەکاندا حکومەتێکی نوێ هەڵبژێرن. ئەوحکومەتە زۆربەی زۆری لایەنگرانی پاشایەتی تێدا بوو کە خەریکی پلان دانان بوون سوپای نیشتمانی نەهێڵن و کۆماریخوازەکان دەستگیر بکەن، بەڵام سەرنەکەوتن بەهۆی ئەوەی خەڵک کەوتنە دژایەتیکردنیان و ئینجا هەڵاتن بۆ فەرسای. بۆیە لە ١٨ ی ئازاری ١٨٧١ خەڵکی پاریس شارەکەیان گرتە دەست و کۆمۆنە سەربەخۆکانیان دامەزراند کە خەڵک خۆی حوکمی خۆی دەکرد.

کۆمۆنەی پاریس
کۆمۆنەی پاریس شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی بوو هەوڵی دەدا ئازادی و یەکسانی بۆ خەڵکی پاریس دەستەبەر بکات. لویش میشێڵ وەک زۆر جەنگاوەری تر خۆی بە تەواوەتی تەرخان دەکات بۆ کۆمۆنەی پاریس. لەسەنگەرەکاندا شەڕی کرد و خۆی تەرخان کرد بۆ ئەو کێشە مەزنە. ئامادەی گیانبەختکردن بوو لەپێناو ئازادیدا. لویز لە بیرەوەرییەکانیدا ئاوا دەربارەی خەبات دەنووسێت (لە بیر و هۆشی مندا لە شەوێکی بەهاردا هەست بە تاریکییەکی نەرم دەکەم. ئەویش ئایاری ساڵی ١٨٧١ە. وە ڕەنگدانەوەی گڕی سووری ئاگریش دەبینم، ئەویش پاریسە کە گڕی گرتووە و ئەو گريش سبەینێیە. )هەروەها دەڵێت( ئۆو..من چ دڕندەیەکم،حەز لە بۆنی باروت و بۆنی چرە دووکەڵ و ساچمەی نێو هەوا دەکەم. بەڵام لەپێش هەموو شتێکەوە من دڵسۆزی شۆڕشم(٣)
ئەم شاعیرە تا توانی جەنگا لە پێناو ئازادی و یەکسانیدا. لە سەنگەرەکانەوە بە تفەنگەکەی بەرگری لە کۆمۆنە دەکرد. لویزی شاعیر لە بەڕێوەبەری قوتابخانەوە و ژنێکی قژ ماش و برنجی پەنجا ساڵییەوە بوو بە قسەکەر و ڕابەری ڕێکخراوی ژنان بۆ بەرگری لە کۆمۆنەی پاریس و یارمەتی دەری برینداران و باڵەخانە بۆ باڵەخانە دەچوو تا ڕ‌یزەکانی ژنانی ئامادەساز بکات.

               لویز میشێڵ بە جلوبەرگی سەربازییەوە لە دەورانی دەسەڵاتی کۆمۆنەی پاریسدا

لە کۆمۆنەی پاریسدا ئازادییەکی بەربڵاو بە فیعلی بوونی هەبوو. ئازادییەک دوور لە هەموو گزی و فزییەکی بۆرژوازییانە، لەوێدا کۆمۆنارەکان گرنگترین بڕیارە شۆڕشگێرەکانی خۆیان دەرکرد کە دواتر ئەو بڕیارانەی کۆمۆنە بوونە بنەمای بڕیارگەلێک کە فەرەنسا لە هەنگاوەکانیدا بەرەو عەلمانییەت نای.وەک (بڵاوکردنەوەی پەروەردەی گشتی بەسەر پەرشتی جول فیری، ساڵی ١٨٨٣ خوێندن بووە خۆڕایی لە دەزگا دەوڵەتییەکان، ساڵی ١٨٨٦ بڕیار درا پەروەردە تەنھا کاری مامۆستا عەلمانییەکان بێت.)(٤)

تابلۆی لویز میشێڵ کاری هونەری هونەرمەندی فەرەنسی جەی جیڕارد ساتۆری ١٨٧١

لویز دوای ڕووخانی کۆمۆنەی پاریس
دوای ڕووخانی کۆمۆنەی پاریس لویز میشێڵ ناچار بوو خۆر ڕادەستی دەسەڵاتداران بکات ئەگەر نا دایکی گوللەباران دەکەن. میشێل لەگەڵ دەستگیرکراو و چالاکوانەکانی تر بە پێیان لە فەرسایەوە بۆ ساتۆری دەبردرێن. بەدرێژایی ڕێگا هەندێکیان گۆڕەکانیان پێ هەڵدەکەنن و هەر لەوێ گوللەبارانیان دەکەن. لە کۆی خۆیدا سی هەزار پیاو و ژن و منداڵ ئیعدام دەکەن. لە ١٦ دیسەمبەری ١٨٧١ لویز میشێڵ لە تەمەنی سی و شەش ساڵیدا لەلایەن حکومەتی فرسایەوە دەدرێتە دادگا بە تاوانی ئەوەی :
یەک : هەوڵدان بۆ ژێرەوژور کردنی حکومەت.
دوو : هاندانی خەڵک بۆ چەک هەڵگرتن.
سێ : لەبەرکردنی جلی سەربازی و چەک کردنە شان.
چوار : ساختەکردنی دۆکیومێنت.
پێنج : پلاندانان بۆ کوشتن.
شەش : دەستگیرکردنی نایاسایی و ئەشکەنجە و کوشتن.
کاتێکیش لێیان پرسی ئەگەر شتێکی هەیە بۆ بەرگریکردن لە خۆی، لویز میشێڵ وەڵامی دایەوە : ( نامەوێت بەرگری لەخۆم بکەم و وە ناشمەویت کەس بەرگریم لێبکات. من بەتەواوەتی بەرپرسیاری سەرجەم چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی خۆمم، بە تەواوەتی قەبووڵمە و بێ هیچ خۆلادانێک. ئاواتەخواز بووم دژایەتی داگیرکاری فرسایم بە سەنگەری گڕ و ئاگر بکردایە. من هیچم دەستنەکەوت خۆم دەستپێشکەری کارەکانی خۆمم.)(٥)

ژنانی زیندانی بەشداربوو لە کۆمۆنەی پاریس کە بە پێیان دەگوازرێنەوە بۆ زیندانی ساتۆری ساڵی ١٨٧٣.

میشێڵ لە دوا ساڵەکانی ژیانیدا پاریس سەرەتای سەدەی بیستەم

لویز میشێل جگە لەوەی جەنگاوەرێکی کۆمۆنە بووە، لەهەمان کاتیشدا شاعیریکی بەوەفا بووە سەبارەت بە هاوڕێ کۆمۆنارەکانی و بەرگرێکارێکی سەرسەخت بووە لە هاو سەنگەرانی و ئەو بەرگریکردنەش بە کردەوە و هەروەها لە بەرهەمە شیعرییەکانیدا ڕەنگی داوەتەوە. ئەوەتا لەشیعری گوڵەمێخەکی سووردا کە بۆ یادی کۆمۆنار تیوفیل فریە نووسیوە، کە تیوفیل وەک کۆمۆنارێکی شۆڕشگێڕ ڕەتی دەکاتەوە دان بە دادگای سەربازی بنێت و سەرەنجام ئیعدام دەکرێت.
براکانم!
ئەگەر ڕۆژێ گۆرستانی سارد بوو بەجێگام
وەک دوا هیوا
چەن گوڵەمێخەکی سووری پشکووتوو
بخەنەسەرگۆڕەکەم.
لەدوایین رۆژەکانی ئیمپراتۆریدا
ئەوکاتەی خەڵک هەڵسابوون
مێخەکی سوور بزەی تۆبوو
باسی ژیانی دووبارەی هەموومانی بۆ دەکردین.
ئێستاش بپشکوێ
لەژێڕسێبەری تاریک و تەنگی زیندانەکاندا
بپشکوێ لەپەنازیندانییە خەمبارەکە و
بێژەکەچەن خۆشمان دەوێ.
بێژەکە لەمسەردەمی گۆڕانکارییەدا
هەرداهاتوو دەیباتەوە
بێژەکە سەرکەتووی تەوێڵ بزرکاوی شەڕ
هەروەک دۆڕاوی شەڕ دەمرێ! .(٦)
لویز میشێک نەک تەنها وەک هەڵسوڕاوێکی بزووتنەوەی سۆشیالیستی، بەڵکو وەکو ژنێکی فیمینیست لەبازنەی ئیش و کارە فیمینیستییەکانیشدا چالاک بووە. جگە لەوەش ئەم شاعیرە هەر لە بەرایی تەمەنییەوە دەستی کردووە بە شیعر و کورتە درامای نووسیوە و بەردەوام بەرهەمە ئەدەبییەکانی بۆ نووسەرانی ناودار ڤیکتۆر هیگۆ ناردووە تا ئاخرین ساتەکانی ژیانی. جگە لەشیعر میشێل کتێبی( کورتکراوەکان)ی نووسیوە کە بریتییە لە یادەوەریی خۆی لەسەردەمی کۆمۆنە و دوای کۆمۆنە. ڤیکتۆر هیگۆش جوانترین شیعری بۆ میشێڵ نووسیوە.
ئەو کەسانەی کە شارەزان
بەشیعرەکانی ڕەمزاوی و شیرینی تۆ
بە ڕۆژەکان، شەوەکانت، خەمەکانت، بەخشندەیی و فرمێسکەکانت، بۆ هەمووان
بەلەخۆبوردوویی تر
…………….
چاکێتی تۆ، سەربەرزیت وەکوو ئافرەتێ
لەڕێی خەڵکا نیگای قووڵی پڕ نەفرەتت
لەهەموو نا مرۆڤەکان
قاچی ئەو منداڵانەی دەستت گەرمی کردوونەتەوە..

ڤیکتۆر هیگۆ درکی بەو ڕاستییە کرد کە لوید میشێل جگە لە کاری باشە و خەباتگێڕیی شتێکی تر ناکات، بۆیە بەم دێرانە کۆتایی پێ دێنیت.
ئەوەی ئەوان بیەکجاری دەشڵەژێنی
دوو روحی لەیەکتەنراون
ئاژاوەی خواوەندانەی ئەستێرە ورشەدارەکان
کەلەناخی دڵی گەورە و پێداگردا
دێتە بەرچاو
هەروەکوو ئەو پرشنگەی کە
لە لەرینەوەی بڵێسەدا دێتە دی.(٧)(*)

میشێڵ لە دوا ساڵەکانی ژیانیدا پاریس سەرەتای سەدەی بیستەم

دوای نەمانی کۆمۆنەی پاریس لە٧٢ ڕۆژی تەمەنیدا کە پڕ شانازیترین ڕۆژەکانی ژیانی لویز میشێڵی شاعیر بوو. میشێڵ دوای بیست مانگ، لە ٨ی ئابی ١٨٧٣ دەگوازرێتەوە بە کەشتی سەربازی بەرەو کالیدۆنیای نوێ.(٨) ئەو گەشتە چوار مانگ دەخاێنێت و لەو ماوەیە ئاشنا دەبێت بە هێنری ڕۆشفۆرت کە دەبێتە هاوڕێی ژیانی و هەروەها بە ناتالی لیمیل. میشێل بۆ ماوەی حەوت ساڵ لە کالیدۆنیای نوێ دەمێنێتەوە و لایەنگری خەباتی خەڵکە ڕەسەنەکەی کاناک دەکات.
پێش کۆتایی هێنان بەم کورتە نووسینە بینینی عەزمی پۆڵایینی لویز کە لە نامەیەکدا بەرپرسی سەربازی زیندانەکەی دەنێرێت ، ڕەنگە بتوانێت پۆترەیتێکی ڕوونتری شۆڕشگێڕانەی لویسمان نیشان بدات.

زیندانی فرسای ٢ی کانوونی یەکەمی ١٨٧١
گەورە و بەڕێز
دواجار لەوبڕوایەدام ئەو سێ غافڵکوژییەی سەرلەبەیانی سێشەممە ئەنجام دران، بەڕاستی ڕوویاندا. ئەگەر ناتەوێت ملکەچی ئیجرائاتی یاسایی بیت تۆ بە کردەوە ئەوەندەم لەبارەوە دەزانیت کە گوللەبارانم بکەیت. من ئامادەم و دەشتی ساتۆریش نزیکە. تۆ و هەموو هاوکارانت چاک ئەزانن ک ئەگەر لێرە بە زیندوویی دەرباز ببم تۆڵەی هەموو گیانبازەکان دەکەمەوە
بژی کۆمۆنە
لویز میشێڵ(٩)
لویز میشێڵی شاعیر و خەباتگێڕ دوای گەڕانەوەی بۆ وڵاتی فەرەنسا کەوتە گەشت و گەڕان و بوو بەیەکێک لە ژنە ئانارکیستەکانی فەرەنسا. دواجار میشێڵی شاعیر لە ٩ ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٠٥ لە شاری مارسیل لە فەرەنسا چاو لێک دەنێت و ئومێد و خەونە چینایەتییەکانی کرێکاران و ئەزموونە پڕ وانەکانی و دراما و شیعر بەجێدێڵێت.

سەرچاوە و پەراوێز :

1-Louise Michel edited by Nic Mclillan Published by Ocean Press NewYork U S A 2004 page 31.
2- http://www.iisg.nl/collections/louisemichel/images/a33-045.jpg
Prison Narratives from Boethius to Zana Chapter 6 The radicalization of Louise Michel Nancy Sloan Goldberg Edited by Philip Edward Philips plagrave Mcmillan 2014 page 119
3-http://www.iisg.nl/collections/louisemichel/images/a33-045.jpg
لە یادی ١٤٩ ساڵەی کۆمۆنەی پاریسدا، یەکەم حکومەتی ھەژاران لە مێژوودا. نووسینی عەلی سیاسی وەرگیراوە لە4- ماڵپەڕی تایبەتی عەلی مەحموود محەمەد سایتی ئەمڕۆ.
5-https://www.marxists.org/history/france/paris-commune/michel-louise/1872/red-carnations.htm
6- Stage politics and Gender, French Women’s Drama 1880 – 1923 Chapter 2 Staging the Revolution Louise Michel Cecilia Beach page 27.
7- The Red Virgin Memoirs of Louise Mechil translated by Bullitt Lowry and Elizabeth Ellington Gunter 1981
8-کالیدۆنیای نوێ چەند دوورگەیەکی سەر بە کۆڵۆنیالی فەرەنسایە و کەوتۆتە باشووی رۆژئاوای ئۆقیانووسی ئارام.خەڵکە ڕەسەنەکانی ئەم دوورگەیە گەلی کاناکن.
9- The Red Virgin Memoirs of Louise Mechil translated by Bullitt Lowry and Elizabeth Ellington Gunter 1981

(*) : شایانی باشە بۆ ئەم دوو سێ کورتەشیعرەی لەم نووسینەدا هاتوون سوودم لە وەرگێرانی هاوڕێ سڵێمانی قاسمیانی وەرگرتووە.

تێبینی : ئەم بابەتە لە گۆڤاری هانا ژمارە ٦ ی ساڵی ٢٠٢١ دا بڵاوبۆتەوە.

به‌ بۆنه‌ی ته‌مه‌نی کورتی ده‌رکه‌وتنی گوڵی جوان و بۆن خۆشی سروشتیی نێرگس له‌ کوردستان بەگرنگم زانی ئەم بابەتە جارێکیتر پبڵاوکەمەوە بڵاوکەمەوە کە چەن ساڵێک پێش ئێستاوو بڵاومکردەوە.

نێرگز گوڵێکی سەلکی بەھارەی بۆنخۆش و دڵبەرە.
ناوەڕاستی زەردە و گەڵاکانی ده‌ره‌وه‌شی وردو سپین، نێرگز لە سەرەتای کەژ (وەرز)ی بەھار بە شێوەیەکی خۆڕسک لە دۆڵ و شوێنە ساردەکانی کوردستان ئەڕوێت.
ئەو پانتاییانەی کە گوڵە نێرگزی زۆری تێدا ئەڕوێت و زەرد ئەچێتەوە، پێیئەوترێت نێرگزەجاڕ.
نێرگز نزیکەی دوو ھەفتە ئەمێنێتەوە، ناوەکەی کوردیەکی زۆر کۆنە و لە پەھلەویەوە ماوەتەوە nargis، نەرگییس، بە فارسییش پێی ئەڵێن نەرگیس کە هەر لە کوردییە کۆنەکەوە وەگێراوە.
نالی ئەڵێ:
(هێند مونته‌زیری تۆ بوو، هه‌تا چاوی سپی بوو… نه‌رگس، که‌ له‌سه‌ر یه‌ک قه‌ده‌م و دیده‌ چه‌قی بوو).
وا دەرئەکەوێت کە بەشی یەکەمی ناوەکە (نەر) لە (نێرک) یان بە زمانی کۆن نەر- ھاتبێت کە بریتیە لە سەلکی گوڵەکە لە ژێر زەویا، واتا پێکھاتەی ئێتیمۆلۆژی ناوەکە کوردی بوون و ڕەسەنی ناوەکە دەرئەخات.

Narkissos
ھاوکات ناوی نێرگز لە زمانەکانی دیکەی دنیایا زۆر بە چڕی تێکەڵ بە میتۆلۆژیای گرێکی بووە، کۆنترین زمانی هیندۆئۆروپییش کە ناوی نێرگزی تیایا تۆمار کرابێت گرێکیە.
بۆ یەکەمین جار لە کارەکانی ھۆمێرۆسدا، ناوەکە بە شێوەی narkissos، نەرکیسسۆس ھاتووە. وشه‌که‌، لە ڕووی زمانەوە، واتا گوڵی (نارکیس). واتا نارکیس لە ناوە گرێکیەکە، وەک ناوی شوێن و مەڵبەندێک ھاتووە.
لە چاو گرێکی کۆنا گۆکردنی ناوی گوڵەکە نەختێک گۆڕاوە و، بریتیە لە narkiss نەرکیس، کە لە شێوە پەھلەویەکەوە نزیکە وە ناوەکە ھەرلە ڕێی گرێکیەوە چۆتە ناو زمانەکانی تریشەوە.
بە لاتینی narciss، نەرسیس. لە فەرەنسی و ئەلمانی narcisse، نەرسیس. لە زمانە ئەوروپییەکانی تریش هه‌ر ھاوشێوەیە.

چیرۆکی Narkissos
لە میتۆلۆژیای گرێکیدا ھاتووە کە نەرکیسۆس کوڕێکی گەنجی جوانکیلە بووە، ئەو کە بۆ یەکەمین جار وێنەی خۆی لە ئاوی کانیاوێکدا ئەبینێتەوە‌ یه‌کسه‌ر شەیدای وێنەکەی خۆی ئەبێت، کوڕەکە له‌ شوێنی خۆی به‌نج ئه‌بێت و تا نزیک بوونەوە لە مەرگ بەدیار وێنەکەی خۆیەوە ئەحەپەسێ، پاشان له‌ لێواری کانیاوه‌که‌یا دائەنیشێ و واز لە ھەموو شتێک ئەھێنێت. نەرکیسۆس دوای مردنی هه‌ر له‌ هه‌مان شوێن ئەبێت بەو گوڵە.
دیارە گرێکی بوونی ناوەکەش گونجاوە، بەتایبەت گەر ئەوە بزانین کە وشەی گرێکی narkosis، نەرکۆسیس، کە بۆ بەنج کردن بەکاریەت لە ناوی نێرگزەوە نزیکە و واتاکەشی گونجاوە کە بریتیە لە بێ ھەستبوون، سست بوون یان لە پەل و پۆ کەوتن.
گه‌ر سه‌رنج بەینە‌ دێڕە شیعره‌که‌ی نالی له‌سه‌ره‌وه‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ ئه‌کات که‌ نێرگز له‌ چاوه‌ڕاونی خۆشه‌ویسته‌که‌یا هێنده‌ له‌سه‌ر پێ و چاو له‌ ڕێ وه‌ستاو بووە تا چاوی سپی داهاتووەو و له‌ شوێنی خۆشیا چه‌قییوە به‌ واتای له‌ جوڵه‌ که‌وت و مرد.
ئه‌مه‌ گومانی ئه‌وه‌م لا دروست ئه‌کات، که‌ نالی داستانی نێرگزی یۆنانی بیستووه‌ یان خوێندۆته‌وه‌، یاخود داستانێکی هاوشێوه‌ش لای ئێمه‌ش هه‌بووه‌ و نالی ئاماژه‌ی پێ کردووه‌.
به‌ ڕاستی هه‌موو میتۆلۆژیای مه‌رگی نێرگزی، له‌م دێڕە شیعرییە جوانه‌یا کۆکردۆته‌وه‌. سه‌یر بکه‌ن، هه‌ر نالی ئەڵێ:
(ئەو چاو غەزالە، فەتەراتی سەرو ماڵە… ئەو نەرگسە کاڵە، نە منی ھێشت و نە کاڵا).
ناوی نێرگز بە شێوەی (نرجس، نەرجس) چۆتە زمانی عەرەبیشەوە، بەڵام ڕوون و ئاشکرایە کە لە کوردی وەریان گرتووە چونکە لەزۆربەی ناوچەکانی ئەوانا ئەم گوڵە ناڕوێ.

سامانی وەستا بەکر
١٩-٣-٢٠٢٠
سوید-ستۆکهۆڵم

لەو ڕۆژەوە چرپەی نەرم و هاواری بەرز لێکئاڵاوان
سەمای وەرینی گەڵاکان وخونچەی گوڵ ئاوێزانن
لەژێر هەوری خۆڵەمێشی ساڵی خۆشی و پێکەنیندا
دڵ ئومێدی تیادا دەزا و چاو ئەسرینی لێ دەباری
پاریس بوو بە دڵی فەرەنسا و ئەوروپا
لە سەدەیەک جارێ هات و وەکچۆن دڵی ئینسان دەقەی ٧٢ جاران لێدەدا
ئەویش ٧٢ ڕۆژ ترپەی هات و ئینجا ئیتر خامۆش بۆوە
سبەینان لەگەڵ قاوەی تاڵ دەیان بڕیاری ئینسانیی لە پەنجەرە و دەرگای ماڵەکانی دەدا
ڕۆژنامەکانی سینگیان کردبووە مەتەرێز ، وشەکانیشیان بە گوللە
سەنگەرەکان پڕ لە قاقا و لە خۆشی بوون
لویز میشێڵ کۆڵان بە کۆڵان دەگەڕا و بە تفەنگێک لە یاخیبوون
مانیفیستی فیمینیستی دەنووسییەوە
گریگۆری ئەو ڕۆژانە پێڵاوەکانی فڕێدا و وانەی شیعری دەوتەوە
ئوژین پٶتییە ببووە دەنگی بەرزی خەمی چینایەتی نێو کۆمۆنە
کۆمۆنارە ڕەنگ سوورەکان زوو زوو دەچوون لەژێر تاقی ئازادیدا وێنەی خۆر و
بەهار و ئازادی و شیعر و ئومێدی دواڕۆژیان دەگرت
مۆسیقا ببووە خەرمانەی دەوری سەری ژن ومناڵ.

ئەو بەهارەی کۆمۆنە چاوی هەڵهێنا، ڕەنگی سروشت
تەنانەت ڕەنگی گوڵاڵە سوورەکانیش گەش و جوان بوون
ئاسمان دەتوت لەنێو شینیدا نووستووە
کزەباکان بەخۆبادانەوە دەچوون بن گەردن و
سینگی ئارەقاوی جەنگاوەرانیان فێنک دەکردەوە
پێکەنینی کۆمۆنارەکان پڕ لە مانا و پڕ ئومێد بوون
لەو دەلاقە زەمەنییەوە سێدارە بوو ئەفسانە
ئایین هەڵمی بێدەسەڵاتی لێ هەدەستا
گشت چاوەکان لەسەر ئایندەیەکی نوێ،
خەیکبوون بێدارییان دەخستە سەرشانی نەوەیەکی تازە‌هەڵچوو
ئاڵای سووری کۆمۆنەش بەسەر کەلاوەی ژیانی پاش جەنگ و کوشتن، دەشەکایەوە
ماچ لەژێر ئەو ئاڵا سوورە تامێکی پڕ چێژی هەبوو
خۆشەویستی لەژێر ئاڵای کۆمۆنەدا مانایەتی تری هەبوو
شیعر، هونەر، ژیان لەژێر ئەو ئاڵایە
پێناسەی جوانیان دەدا بە باڵندەکانی حەز و خۆزگە و هیوا و ئاوات و بوون

هەتا ئاڵا شەکاوە بوو هەتاو گەش و
شەوانیش پڕ لە درەوشانەوەی ئەستێرەی ڕەنگاورەنگ و
کۆڵانەکانی کۆمۆنە پڕ لە هەناسەی بەجۆش و
ئاسمانیش پڕ لەجریوە
هەتا ئاڵا سوورەکەی کۆمۆنە بەئاسمانی پاریس دەشەکایەوە
دڵ پڕاوپڕ لە ئومێد بوو
دوای کەوتنی ئەو ئاڵایە.. دەریایەک خوێن هاتە هەستان
شەقامەکانی پاریس بوون بە گۆڕی بەکۆمەڵی کۆمۆنار و شۆڕشگێران
سۆشیالیستەکان دەجەنگان
شەڕی سەرو ماڵیان دەکرد
بەڵام ئەفسووس دەستی ڕەشی مەرگ توانی خەندەکانی عەشق ببا
توانی بزەی سەرلێوانی مێژوویەک بسپێرێ بە خەم
قەڵای داهاتووی خەونێکی گەورەیان ڕووخان
دەیان هەزار بسکی زەردی هەناسەیان لەبن بڕی و
جارێکی تر پاریس لەنێو ڕەنگی ڕەش و خۆڵەمێشی بوو بەتابلۆ
تابلۆی خەون و ئومێدی بەرزی ئینسان و
گۆڕی ترپەی دڵی پڕ لە ئاواتی کۆمۆنارەکان.

گەرچی پاریس بوو بە پارچەیەک لە تەم و
بوو بە شاخێک لە پرسەی خۆشەویستان و
بوو بە دەریای خوێنی سەرجەم شۆڕشگێران
گەرچی دەنگی هاواری پڕ جۆش و خرۆشی سۆشیالیستەکان کپ بۆوە
بەڵام ئەو دەنگە قەت نەمرد
ئێستاش دەنگ دێ
دەنگی کۆمۆنارەکان دێ
دەنگی خەونی سۆشیالیستەکان دەگاتە گوێچکەی هەمووان
پاریس ئێستاش دوای ١٥٠ ساڵ لە کوشتن و بڕین هەستاوەتە پێ
بە سەدان هەزار کۆمۆناری هێلەک زەردی شۆڕشگێری هێناوەتە سەر شەقام و
هەموو هەمان گۆرانییەکەی ئۆژین پۆتیە دەڵێنەوە
ئەمڕۆ دەنگی کۆمۆنە سوورەکەی مێژوو
لە نێو کوچە و کۆڵانەکانی ڕۆژهەڵات
لەنێو دڵی ئەوروپادا
لە ئەمریکا و
لەودیو ئۆقیانووسەکان و کیشوەرەکانی ئەم جیهانە دەبیستین
بۆیە ئەمڕۆ هەموو بووینە بە سێلاوی هەمان ڕێڕەوی ئاوی ڕوون
ئەو سیڵاوەی بۆ بۆرژوازی مەرگ بەخشە و
بۆ ئێمەی کۆمۆناری نوێش ئارامهێنی دڵ و دەروون.

کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠

بۆ خوێندنەوەی ژمارەی 6ی هانا کلیکی ئێرەبکەن …

( ١ )
ئێشکم بۆ پەپولە تەرەکانی…
دارستانی سەمەرەی پارادیست گرتوە،،
هەربۆیەکیشە تا سەحەر بەئاگام،،
پۆشاکم شەپۆلە و،،،
زیوی بەردی کەنار…
لەسەر پەنجەکانم ئەدرەوشێتەوە..
خۆم ڕێم وون کردوە،،
بە دەشتیک مەست..
بە زەردەی دیدەت ،،،
خۆم هەموو کلیلەکانی..
دەرگاکانی بەئاگاییم وونکردوە،،
تا لە خەوێکی ترا،،
پێت بڵێم مەڕۆ،،،
گەر واشت کرد..
وەک هەڵهاتنی خۆر بێیتەوە،،
گەر بشڵێی،،،
بۆ جەستەم هەمووی بارانە،،،
چاوم پڕ ئاسمانە،،
ڕووم وەک حەقیقت پڕ تەمە،،.
چونکە دوا فڕینی ..
مەلی ڕۆحمە،،
بەرەو زەریا،،
هەڵکشانی هەستمە،،
بەرەو فەلەکێک..
بە باڵای نوێی..
تەڕبووی خاکێک،،
پڕگوڵاوی..
تازە بەهاری گرتوە
( ٢ )
ڕۆژانێک بەسەرچوو،،
ئاورینگی سەر لێوی گوڵێکی تەنیام،،
ئەکردە ووشەی شیعر،،
بە زمانی گەڵا ئەدوام،،
جوانی بوونێکی سەرابیم..
بە دەستە تەزیوەکانم..
ئەکردە تابلۆی سەر کەنار،،
ڕوخسارم سرک،
جەستەی یاخیم،،
بە گڕکانی شێتانەی خۆرا ئەسپارد
( ٣ )
تیغی نمەکان،،،
لاسکی گیا تەڕەکانی دوێنێی بڕی!
جەستە پاڵتۆی هەور و..
چراش چاوی شەوێکی زەرد،،
لە ژێر گڵۆپە درەوشاوەکانا،،
لە خۆر پژانێ ئەچویت،،
لە کچی زەریا
قەشەنگتر ،
بە نیگایەک ووتت،،،
با ڕۆح،،
لە سەفەرێکی بوهەیمیدا پاکبێتەوە!
شوێنەکان لە دڵا،
دڵەکان لە شوێنا، با بڕژێن!
با چاوەڕێکەین لە درەنگیا…
ئەسپە سپیەکانی ژوانێ بگەنە جێ
با لە گوڵە نێرگزە مۆرەکانی ..
تەمەنا سادە بینەوە،
ئەی ئەهریمەنی شیعری بەد!،،،
لە فەرهەنگی نمەوە،،
فێری لاساری بووم،،
سرکم، وەک چۆلەکە سپیەکانی دۆزەخ،،
یاخیم، وەک ئاگری نێوپەنجە سوتاوەکانی…
دەرگاوانی کۆشکی شەڕانگێزی!
تۆیەک، ئەی لە ژورە تاریکەکانا..
خۆت حەشارداوە،،
بێ توانەوە لە گڕکانی..
شەوە گەردەلوولی فەنا،
هەرگیز ناگەیتە..
بونێکی ڕەها!،
نەبیتە شەونخونێکی..
برینی خوێنلێپژاوی سەحەر،،
هیچ نازانیت لە هەڵزەنینی دڵ..
بە گوڵە قەترانیە ژەهرینەکانی عیشق..
تێپەڕە تۆ،،
بە هەڵدێری زەمەنێکی سەرابیدا،،..
چی مەنزڵگەیەک..
لە کەنارێکی تەمتومان پیرۆزترە؟!
چی مەرگێک ..
لە خۆسوتانێک..
لە کازیوەی نیگایەکا بەهاترە؟!
با خەیاڵ لەم تەمتومانە بمبا،،
بەڵام هەمیشە، خەیاڵبردووی..
تەمتومانی تۆ بووم،،
بەلەمێکی شێتانەیە ژیان،
ئاگردانێکە، زوو خەڵوزی خۆشیەکانی…
ئەکوژێتەوە،،،
گەربە مەشخەڵی شیعرنەبێ..
کام بڵێسەی تریشقە بەهارێ
بیگەشێنێتەوە؟!
چی سەمەرەیەکە،،
گەردوون بە بێ تۆ،،
چی سەمەرەیەکە …
لە ژێر دارستانی..
زەنگە پرتەقالیەکانی سەفەرا..
شوێنپێبەفری تەنیایی …
مرۆڤە بەد چارەکان هەڵگرمەوە!
ئەم هەموو هەورە خەیاڵ و
پەردە بوون و نەبوونە….
دیوارە ئارەزوو..
تەلبەندە حەز..
چەک وتیری بیرو..
ڕایەڵە ئاین و..
تۆڕە فەلسەفە ..
مرۆڤەکان تیا ڕاماون!
دەستم بۆ چارۆکەی..
کەشتی نێو هەورە گڕینەکان..
بەرز ئەکەمەوە
شۆڕشێکی نوێ لە دڵا،
سوتانی گومە زەکانی ئاو ،،
ژەهر تر لە شەپۆلی چاوت،،
شەرابێ لەم نغرۆبوونە،،
نۆش ئەکەم،،
ئیرەییم دێ،،
بە خەوی خاڵخاڵۆکەیەکی مەست..
بە شیلەی لێوی گوڵە هەڵایەک،،
ئەی سەکسیفۆنژەنی پایز،،
سۆناتایەک بۆ سوتماکی شار،،،
بۆ شاری سوتماک،،،
دوکەلی جەنگە ئەزەلیەکان،،
چاوی فریشتەکانی ڵێل کردوە،،
گوێ لە تەقینەوەی گڕکانی ڕۆحی خۆر ئەگرم
بەڵام خۆرێکی تر، لە دڵا ، ،،
گزنگێكی قورمزی تر..
ڕەوشەنئەکا!
ماچی دلۆپێک،،،
بۆ لێوی گەڵایەکی خۆکوژ،
لە جوانی پایزا،،
پردێک بەرەو ئەو مانگەی..
لە ئازاری ڕۆشتنێکا ،،
گڕی لەجەستەی نوری خۆی بەردا، ،،
درەنگ بەم زەمینەدا تێپەڕین…
ئێمـەی فریشتە باڵ سوتاوەکانی…
بەردەم عەرشی مەلەکوتێک،،
لە کۆشکی زێڕینی بێ ئاگایی خۆیا مەست!
هیچ میوەیەکی ئەڤین نابینرێ،،
هەربۆیەکیشە،،،
لە بیابانی نەبوونی نیگات،،
دەریام لە ڕۆحما هەڵگرتوە،،
بەرەو دەروازەی بەرزەخێ،،
ڕووم شەپۆلە ،،
ببینە بەدەم ڕۆشتنەوە،،
چۆن تاوتاو،،
ڕێژنە گوڵە نێرگزی..
سووری جێهێشتنتم لێ ئەبارێ!.

………………………………………………………………..
وێنەکە تابلۆیەکی نیگارکێشی فەرەنسی
Claude Oscar Monet / Olive Trees

نەورۆز یەکێک لەو جەژنە دێرینانەیە کە هاوڕای هاتنی ساڵی تازە و وەرزی بەهار، شادی و مژدەی جیهانێکی بەختەوەری بەخشیوە بە خەڵکی.
لەگەڵ هەموو مۆڕە و خێسەیەکی ئیسلامی سیاسیدا کە چاویان هەڵنایەت خەڵکی لە سەما و هەڵپەڕین و کەیف و شادیدا ببینن، بەڵام خەڵکی کوردستانی عێڕاق هاوڕای زۆرێک لە خەڵکی وڵاتانی تر لە ئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەر لە کیرگستانەوە بیگرە تا تاجیکستان و ئەفگانستان و ئازەربایجان و ئێران و کوردستانیانی تورکیا و سوریا، هەموو ساڵێک یادی جەژنی نەورۆز بە ئاهەنگ و مۆسیقای شادی و سەیران و هەڵپەڕکێ دەکەنەوە.
لە زوربەی ئەو وڵاتانەدا کە جەژنی نەورۆزی تیا بەرپا دەکرێت، بزوتنەوە ناسیونالیستیەکان لە بەرژەوەندی چینی باڵادەست و دەسەڵاتەکەیان جۆرەها داستانیان لە پاڵەوانبازی میللەتەکەی خۆیان لێ هەڵبەستووە و جادووسازیان لێوەڕێخستووە و کردویانەتە بەشێک لە فەرهەنگی نەتەوەپەرستی خۆیان. ئەمە لە حاڵێکدایە کە هەزاران ساڵ لێرەوەپێش، کاتێک نەورۆز هاتۆتەئاراوە میللەتان و نەتەوەکان بەمەفهومی سەردەم هێشتا شکڵیان نەگرتووە.
ئەم جەژنە لە بنەڕەتدا بەرهەمی ڕاپەڕین و شۆڕشی چینە چەوساوەکانی ئەو مێژووە دێرینە بووە، لە کۆیلە و جوتیاران و پیشەگەرانی ژێردەستە، دژ بە دەسەڵاتی چینەدارا و خاوەن کۆیلەکان، کە لەسەر ڕەنجی شان و چەوساندنەوەی ئەوان و زوڵملێکردنیان دەوڵەتان و ئیمپڕاتۆرەتەکانیان بەرپا کردوە. هەر بەم بۆنەشەوەیە کە نەورۆز ڕەگێکی قوڵی داکوتاوە لەناو دڵ و دەرونی خەڵکی سادەی کۆمەڵگەدا.
ناسیونالیزمی کوردیش لەڕێگەی بەهرەبەرداری ستەمێکی نەتەوەیی کە لەناوچەکەدا لە ئارادابووە و لەئارادایە دژ بە خەڵکی کوردستان، توانیویەتی نەورۆز بکاتە کراسێکی جادوویی بۆ داستانی نەتەوەسازی خۆی، تا خۆڵ بکاتە چاوی کرێکار و زەحمەتکێشی کوردستان و بەتایبەتیش لە کوردستانی عێڕاقدا دەسەڵاتی گەندەڵی بۆرژوازیانە و زوڵموزۆری زوحاکیانەی خۆی پێ دابپۆشێت لە خزمەت سەرمایەداران و خاوەنانی کۆمپانیا و خاوەنانی دۆلارەکان بە ملیۆن و ملیارەها، و خەڵکی زەحمەتکێشیش لە برسیەتی و بێکاری و بێموچەییدا ڕاگرێت.
گەرچی پەتای کوڕۆنا، پارساڵ و ئەمساڵیش ڕێگر و بەربەستێکی بەرپاکردنی جەژن و سەیران و کۆڕ و کۆبونەوەکانی نەورۆز بووە، بەڵام بەربەست و ڕێگری سەرەکی بەردەم شادی و بەختەوەری جەماوەری زەحمەتکێشی کوردستان ئەم دەسەڵاتەیە، بۆیە نەورۆزی ڕاستەقینەیان ئەو کاتەیە کە سایەی ئەم دەسەڵاتە نەگریسە لەسەر ژیان و چارەنوسی خۆیان وەلا دەنێن.
بەهیوای ئەو ڕۆژە کە سەرکەوتنی کرێکاران و زەحمەتکێشان و ستمەدیدەکان نەورۆزێکی شادتر و گەورەتر دێنێتەدی.

٢٠-٣-٢٠٢١

جیهان بەرەو(ساڵنامەی هۆلۆسین) ی ساڵێ ١٢٠٢١- سیزارە جیهان بەرەو( ساڵنامەی نەورۆز ) ی ساڵێ ١٢٠٢١-

(Holocene calendarساڵنامەی مرۆڤایەتی-)

نەورۆز..ساڵنامەی دوازدە هه زار ساڵەی کورد
لێکۆڵێنەوەیەکی زانستی مێژوویی شوێنەواریی ئەفسانەیی بەڵگەدارە
لێکۆڵەر پرۆفیسۆری یاریدەدەر دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن، پسپۆرئ ئەفسانەو مێژووی کۆنی ئەفسانەی کوردستان.
زانکۆی سەلاحەدین / هه ولێر- نەورۆزی ١٢٠٢١
بەرامبەر ٢٠٢١ ی زایینی

پێشەکی ..
مێژووی مرۆڤ زۆر کۆنە لەگەڵ ساڵنامە، چۆن مرۆڤ لەو سەرەتایەی کە بیری کردەوە کاری بەرهه مدارو بەردەوام بکات بەردەوام بێت لە گەڵ وەرزەکان،یەکەمین کاریش کشت وکال بووە ، ئەمەش وای کردووە زۆر بە وردی چاودێری گۆڕانکاریەکانی شەوو ڕؤژومانگەکان و وەرزو ساڵ بکات ، هه ر ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی کە ڕؤژژمێری و ساڵژمێری پەرە بسێنێ و زۆر پێش بکەوێ ، ئەوەش ئاشکرایە لە زۆر وڵات و لە نێو زۆر میللەت ، ساڵنامەو ڕؤژنامەی زۆرو جۆراوجۆر پەیدابوون، جگە لە ساڵنامەی جیهانی ساڵنامەی ناوچەیی و ئایینی و نەتەوییش پەیدا بوو ن . ئێستالە جیهان ژمارەی ساڵنامەکان هێندە زۆرن بەسەرکردنەوەو کۆکردنەوەیان زەحمەت کەوتووە ، هه ر لە کوردستان ژمارەیەکی یەکجار زۆر ساڵنامە هه ن و هه ر یەکەیان بۆ ناوچەیەک و ئایین و ئایینزاکەکن ،جگە لە ساڵنامە ڕؤژژمێری زۆرو وردیش هه ن کە بە نموونە : چلەی زستان و چلەی هاوین بە ڕؤژەکان دەژمێرن و ئاوو هه واو بەروبۆمی پێ دیاری دەکەن . بەوەش سودیان لە هه ڵهاتن و ئاوا بوونی ئەستێرەو مانگ و ڕۆژ و سەوزبوونی گیاو پشکوتنی گوڵ و هه ڵس و کەوتی ئاژەڵ و گیاندارەکان وەرگرتووە، ئەم وەردەکاریەی ساڵنامەو ڕؤژنامە چووەتە نێو ئەدەبی زارەکی وئەفسانەو بوونەتە پەند و قسەی نەستەق و چێرۆک و بەردەوام دەگوترێنەوە .

کۆنترین ساڵنامە ..
ساڵنامە بەرهه می گەشەکردن و پێشکەوتنی شارەستانیەتەکانە، کۆنترین شارستانیەتیش شارستانیەتی کوردستانە،چۆن کوردستان بەقسەی زۆر لە پسپۆران و لێکۆڵەران ، بە تایبەت( دەبلیو.ئای، ویگرام و ئەدگارتی.ئای، ویگرام) لەسەر ئەو ڕایەن کە ( کوردستان لانکەی مرۆڤایەتیە) و (نایف زەهرەدین) یش دەڵێ:( کوردستان لانکەی شارستانیەت)،(*١) ەو ئەمەش ڕای زۆربەی زاناو لێکۆڵەرو پسپۆرانی مێژووی کۆنە ، ئەوەش ڕێگای ئەوە خۆش دەکات کە هه ر ئەو کۆنترین شارستانیەتەی کوردستان خاوەنی کۆنترین ساڵنامەش بێت . سۆمەریەکان کە میللەتێکن لە کوردستان قۆناخی یەکەمی شارستانیەتەکەیان دەستپێکردوو خۆشیان بەشێکن لە ئەڵقەگرنگەکانی پێکهاتەی مێژوویی میللەتی کورد ، ئەمەش ڕای زۆربەی شارەزایانی مێژووی سۆمەرە، هه رچەندە سۆمەریەکان وەک ئەوەی زۆر زوو ساڵنامەیان بەکارهێناوە، بەڵام؛ لە نێو نووسینەکانیان دا درەنگ باسی ساڵنامەیان کردووە ، بەڵام ؛ ئەگەر سەرنجی ژیانی ڕؤژانەوکارو ئایین و پێشکەوتن و درووستکردنی شارو پێکهێنانی دەسەڵاتەکانیان بدەین و دەقە ئایینی و کلتوری و ئەفسانەکنیان بخوێنیەوە ، هێمای ساڵنامەیان تێدا دەبینین ، هه رچوونە (جیهانی ژێرە وە) لە ١/٧ساڵی سۆمەریەوە تا زیندوو بوونەوەی (دەممووزی) و( هاتنەوە سەردنیا) ی لە ١/١ ساڵی نوێی و وەک جەژنێکی گەورەو ڕؤژێکی دیاری کراو وەک لە داستانی – دەممووزو عەشتار- داهاتووە، کە ئەو ڕؤژە ڕؤژی یەکەمی سەری ساڵێ سۆمەریەکانەو لە هه مان کاتیش (جەژنی گەورەی زەگمەک) یشە،کە گەورەترین و کۆنترین جەژنی ئایینی وئەفسانەیی و سروشتی و کشتوکالی و فەلەکی سۆمەریەکان وهه موو مرۆڤایەتیە . پسپۆرێک دەنووسێ :(سۆمەریەکان یەکەمین میللەتن ساڵنامەیان دانا) و(٢١ئازارسەرتای ساڵی نوێیە بەپێی ساڵنامە سۆمەریە پەیرەوکراوەکان لە سەردەمی شارە وڵات داولە سەرەتای شارستانیەتی دوو ڕووباران و نزیکەی لەساڵی ٧٥٧٨دا ) (١) هه روەها دکتۆر دڵشاد زامواپسۆری شوێنەوار لە نووسێنێک دا بە ناوی – مێژووی بەکارهێنانی ساڵنامە لە میسۆپۆتامیاو زاگرۆس!) دا دەنووسێ :(یەکەم نووسێنەوەی مێژوو و دانانی ساڵنامە پێنج هه زار ساڵ لە مەو بەر دەستی پێکردووە.(٢) دیارە جەژنی – زەگمەک – و جەژنەکانی تری سۆمەری کە ساڵانە پێرۆز دەکران، ئەمە بۆخۆی نیشانەی بوونی ساڵنامەی سۆمەریەکانە، چۆن ئەم جەژنانە ساڵانە لە ڕۆژی خۆیان پیرۆز دەکران.
بەم دواییەگروپێکی شوێنەوارناس لە – ئۆسکۆتلەندا- لە کاتی گەڕانیان دا لە ناوچەی (وارن فیلد) ولەدەورو بە ری – قەڵای کارثیس- لە هه رێمی – ئەبر دیشنایەری ئۆسکۆتلەندا- دوازدە چاڵیان دۆزیەوە ، کە واپێدەچێ باسی قۆناغەکانی مانگە هه یڤیەکان بکات گروپەکە ڕایان وایەکە کە ئەم چاڵانە :(باسی گۆمەڵگایەک دەکەن کە پشتیان بە ڕاوی ماسی و کۆکردنەوەی بەرهه م بەستووە پێش – ١٠٠٠٠هه زار ساڵ)(٣) وەک دەبینین زاناکان لێرە وشەی – پێدەچێ!!- بە کاردێنن،کە ئەمە گومانێک لەسەر دەهه زار ساڵە کە دروست دەکات! جگە لەمانە زۆر میللەت و وڵاتی تر باس لە کۆنی و پێشینەی ساڵنامەی خۆیان دەکەن. ئەوە هه مووی ئەوە دەسەلمێنێ کە بیرۆکەی ساڵنامە لای مرۆڤ زۆر کۆنەو بەر هه مە کەشی هه مە جۆرە.

ساڵنامە هه رە کۆنەکان ..
ئەگەر گەشتێک بە نێو لاپەڕەکانی مێژوو دا بکەی و چاو بە دوای – ساڵنامە – کاند ا بگێڕی ، ژمارە یەکی زۆرت بەرچاو دەکەوێ و زۆربەشیان وا خۆ دەخەنە بەرچاو کە ئەوان یەکەمین ساڵنامەیان دروستکردووە! دیارە هه ریەکەو بە گوێرەی وڵات و نە تەوەکەی خۆی ساڵنامەکەی خۆی بە یەکەم دادەنێ !(*٢)
ئێمە لەم لێکۆڵێنەوەیەدا دوا جار هه وڵدەدەین بە بەڵگە بیسەلمێنین کە کامیان کۆنترینەوە یەکەمینە! ئێستا ناوی هه ندێک لەو ساڵنامە کۆنانە دەخەینەبەرچاوی خوێندەواران :-

• ساڵنامەی ئوسکۆتلەندا ١٠٠٠٠ ساڵ؟!! ، ساڵنامەی سۆمەری..بە ناوی ساڵنامەی دووئاوانیش ناوی هاتووە ٧٥٧٦ساڵ تەمەنیەتی ، ساڵنامەی میسری ٧٥٠٠ ساڵ تەمەن ، ساڵنامەی بابیلی ٧٠٠٠ ساڵ ، ساڵنامەی سریان و ئاشوور ٦٧٧٠ ساڵ ، ساڵنامەی فیرعەونی٦٢٦٠ساڵ ، ساڵنامە عیبری ٥٧٢٠ساڵ ، ساڵنامەی ئەسکەندەر ٢٣٣٣ساڵ .
• ساڵنامەی تر زۆرن و هه ر یەکە ژمارەیەک ساڵیان داوەتە پاڵ خۆیان وبەڵام، ئەمانە کۆنترینەکان بوون بە پێی ساڵەکان! دیارە هیچیان لە کۆنی دا هێندەی سۆمەریەکان بە ڵگەیان بە دەستەوە نیە!
• ساڵنامە بەکارهاتوو و ناسراوەکان
• ئێستاش ناوی هه ندێک لە ناسراوترین و بەکارهاتووترین ساڵنامەتان بۆ دەنووسین .
• ساڵنامەی زایینی، ساڵنامەی کۆچی مانگی ، ساڵنامەی کۆچی خورشیدی ، ساڵنامەی چینی ، ساڵنامەی هیندی ، ساڵنامەی کۆریایی ، ساڵنامەی بودایی . ساڵنامەی حەیوانی ! ساڵنامەی قوبتی ، ساڵنامەی بەر بەری ، ساڵنامەی عبری ، ساڵنامەی ئەرمەنی ، ساڵنامەی کوردی ، ساڵنامەی کوردی گەرمە سیری سولتانی .(٤)
• هۆیەکانی دانانی ساڵنامە..

– زۆر هۆ هه ن کە دەبنە هۆی دانانی ساڵنامە.. بۆ نموونە : ڕووداوی سروشتی ، ڕووداوی مێژوویی ، لە دایک بوونی پێغەمبەرو سەرکردەکان ، سەرکەوتنی وڵات و دامازرداندنی ئیمپراتۆریەت و بۆنە ئایینیەکان، لە هه موان کۆنترو زۆرتر ساڵنامەی کشتوکالیە..کە ئەمەیان زۆر دووبارە بووەتەوە .

• ساڵنامەی زایینی ..
  ئێستا دەتوانین بڵێین..بڵاوترین و ناسراوترین ساڵنامە ساڵنامەی زایینیە، ئەم ساڵنامەیە لە سەربنەمای ڕۆژی لە دایک بوونی ( مەسیح ) داندراوە! کەچی تا ئێستا جیهانی مەسیحیەت لە سەر ڕۆژی لە دای بوونەکەی ناکۆکن ؛ لە نێوان ٧/ کانوونی دووەم و ٢٥/ کانوونی یەکەم دا وەک 🙁 دەبینن لە ڕاستی دا ڕۆژی لە دایک بوونی مەسیح گومانێکی زۆر هه ڵدەگرێ !)(٥) ساڵانە پەیرەوانی مەسیح دەبن بە دوو بەش و بە جیا ئاهه نگی لە دایکبوونی مەسیح دەگێڕن ؛ ئەمە ئەگەر بۆ پەیرەوانی مەسیح کێشیەکە؛ کێشەیەکیش بۆ زاناکان و شارەزایانی مێژووی کۆن و شارستانیەتی مرۆڤ لە خودی ساڵنامەکە دا هە یە ؛ زاناکان دەپرسن بۆچی دەبێ لە نێوان ئەم هه موو مێژووە دوورو درێژو پڕ ڕووداوە ، تەنیا (٢٠٠٠) هه زار ساڵەی لە دایکبوونی مەسیح بکرێ بە مێژووی مرۆڤ و شارستانیەتەکان، لە کاتێک دا زۆر ڕووداوی گرنگی مێژوویی زۆر کۆنمان هه یە ؟ هه ر بۆیە پشت بە کۆنی و سەرهه ڵدانی شارستانیەتەکان پێشنیاری گۆڕانی ئەم مێژوو و ساڵنامەیەدەکەن .

  ساڵنامەی کۆچی..
  موسلمانەکانیش پاش مەرگی پێغەمبەر خەریک بوو وەک مەسیحیەکان ڕۆژی لە دایکبوونی پێغەمبەر بکەن بەسەرەتای ساڵنامەی ئیسلامەکان، بەڵام؛ ئەوانیش بە هۆی ڕێکنەکەوتنیان لەسەر ڕۆژی لەدایکبوونەکەی لە نێوان ٨ و ١٢ ی ڕەبیعی یەکەم، بە ناچاری ڕۆژی کۆچەکەیان بۆ( شاری مەدینە) هه ڵبژاردو وەک ساڵی مانگی کردیان بە ساڵنامەی موسلمانەکان، بەڕاستی ئەو ساڵنامەیەش بە پیی باوەڕی موسلمانان بۆ ڕێو ڕەسمە ئایینیەکانیان دەگونجا، چۆن ساڵنامەی مانگی ساڵنامەیەکی نەوەستاوەو ڕۆژو مانگ و جەژنەکان لە نێوان وەرزەکان دا دەسوڕێن ! وەک ئەوەی لەم ساڵانەی دوایی دا لە نێو ساڵێکی هه تاوی دا پێغەمبەر دووجار لەدایک بوو !! ئەم هۆیانەو زۆری تریش وای لە( دکتۆر سیزارە ئیمیلیانی) و هاوکارەکانی کرد پێشنیاری( ساڵنامەی هۆلۆسین) بکەن وەک ساڵنامەیەکی هه موو مرۆڤایەتی.

ساڵنامەی هۆلۆسین…
سیزارە ئیمیلیانی کە لە (٨ دیسەمبەری ١٩٢٢لە دیک بووە ولە٣٠ ژوئیە١٩٩٥ مردووە.)،(٦) زانایەکی ئەمریکی ئیتالی بووە ، جگە لە زەمینناسیی لە چەند پسپۆریەکی تریش دا شارەزابووەو کاری کردووە،خاوەنی دوو دکتۆرابووەو ئەندامی چەند نێوەندێکی زانستی بووەو لە هه موو لایەک ڕێزی لێنراوە.( ساڵنامەی هۆلۆسین بیرۆکەی ڕەسەنی (سیزارە ئیمیلیانی) یە،کە پێ لەسەر (دە هه زارساڵ) پێش زایین دادەگرێ و بە سەرەتای سەردەمی هۆلۆسینی دەزانێ وکۆتایی سەردەمی بەستەلەک و سەرتای سەردەمی کشت وکالی مرۆییە، کە ئەمە مێژووێکی گرنگ و کاریگەرە بۆ بۆ تەواوی مرۆڤایەتی،بە پێچەوانەی ڕؤژی – لە دایک بوونی مەسیحی ناڕاست و زۆر مێژووی تر)،(٧) کە لەگەڵ مێژووە کۆن و گرنگەکەی مرۆڤایەتی ناگونجێ ! لە ساڵنامەی هۆلۆسین بە زیادکردنی ١٠٠٠٠ساڵ بۆ ساڵی زاینی هه موو مێژووەکان دەگرێتە خۆ. بەم جۆرە سودی زۆری دەبێت بۆ جوگرافیاو مێژوو و شوێنەوارو زانستیش. بۆ گەیشتن بە ساڵی ساڵنامەی هۆلۆسین دەتوانی (٢٠٢١) بخەیتە سەر( ١٠٠٠٠ ) ساڵ و کە دەکاتە(١٢٠٢١) ساڵ و ساڵئ ئیستای ساڵنامەی هۆلۆسین . گرنگی ئەم ساڵنامەیە بە قسەی سیزارە ئیمیلیانی لەوەدایە:( کە ساڵنامەی هه مووانەو دوورە لە نەتەوەو ئایین وڕەنگ و وڵات ولایەنگیری)(٦)
ئەوە تەنیا سیزارە ئیمیلیانی نە بوو کە ناڕازی بوو لە ساڵنامەی زاینی و پێشنیاری زیادکردنی (١٠٠٠٠) ساڵی کردووە، لە ساڵی ١٩٢٤( گابریل دوڤیل ) و هاوکارەکانیشی داوای زیادکردنی (١٠٠٠٠) ساڵیان کرد بۆ سەر ساڵەکانی زایینی .(٨)
ئەگەر زانایەکی وەکو سیزارە ئیمیلیانی ساڵنامەی زاینی ڕەتدەکاتەوەو بەڵگەی زانستی بۆڕایەکەی خۆی دێنێتەوە، ئەوا پسپۆرێکی کوردیش ڕەخنە لە( ساڵنامەی کوردی) دەگرێ و بە زانستیانە ئەویش ڕەتی دەکاتەوە کە (٢٧٢١) بۆ مێژووی کورد گونجاو بێت ! دکتۆر دڵشاد زاموادەنووسێ:(ڕۆژنامەی کوردستانی کوماری مهابادساڵنامەی کۆچی بە کارهێناوە، لەدوای ساڵانی١٩٦٠ هه ندێک نووسەری کورد لیرەو لەوێ ،ساڵی ٦١٢پ.ز وەک ساڵنامەی کوردیان بەکارهێنا، بەڵام ، دواتر ئەو مەسیحیانەی خۆیان بە ئاشوری دەزانن(ولە ڕاستیدا پەیوەندیان بەوانەوە نیە و سریانن) ڕەخنەیان گرت و وتیان چۆن ڕوخانی ئیمپراتۆریەتی ئاشوری وشێوەنی ئێمەدەکەنە ساڵنامەی خۆتان؟! لە بەر ئەوە نووسەرانی کورد لێرەو لەوێ هاتن ساڵی ٧٠٠پ.ز . یان وەک دەستپێکی ساڵنامەی کوردی دانا. ئەمەش بناغەیەکی وای نیە، و تەنها مەزەندەیەکە کە لەو ساڵەدا پاشایەتی میدیا پەیدا بووە و دیاکۆ دەوڵەتی میدیای دامەزراندبێت، کە ئەمەش هیچ بەڵگەیەکی لەسەر نیەوپاشایانی میدیا سەت و پەنجا ساڵ پێش ئەو ساڵە هه رناویان هه بووەو پاشابوون، دیاکۆ چەند ساڵ پێش ئەو ساڵە هه ر فەرمانڕەوابووە، دانانی ساڵنامەی کوردیش بە ٧٠٠پ.ز. لە هیچ کۆڕوکۆنفرانسێکی زانستی مێژوونووسان و شوینەوارناسانی ئەم نیشتمانەدا جێگێرنەکراوە و بەلکو هه ڕەمەکی هاتووە، )(٢) ئەگەر دکتۆر دڵشاد پاشایانی ماد بۆ ١٥٠ ساڵ پێش ٧٠٠ ساڵێ پێش زایین دەباتەوە ، ئەوا لە کتێبی(وحدت قومی کرد و ماد) ی نووسەر(حبیب الەتابانی) دەنووسێ 🙁 چوار سەت ساڵ پێش زایین پاشایەکی ماد لە ناوچەی ڕەواندز لە شەڕێکدا بەسەر دوژمنەکەی دا سەردەکەوێ و نۆ ڕؤژی دەمینێ بۆ نەورۆز، بە هۆی ئەوەی لەو سەردەمەدا هه موو کارەگرنگ و سەرکەوتنەکان لە نەورۆزدا ڕادەگەییندران ، پاشاکە فرمان دەدا ئەو نۆڕۆژەی کە ماوە بیکەن بەجەژن تا دەگەنە نەورۆزو ئەو سا سەرکەوتنەکە ڕادەگەیێنێ ، هه ر بەو هۆیەش بە جەژنی نەورۆزیان دەگوت: – جەژنی نۆڕۆژە)،(٩)
ساڵنامەی کوردیش وەک دکتۆر دڵشاد دەنووسێ ..لەسەربنەمای زانستی و لێکۆڵینەوە دانەمەزراوەو زۆرتر ڕەمەکیە! ئەو ساڵنامە کوردیە قسەی زۆری لەبارەوە کراوەو خراوەتە بەر گومان! هه ر بۆ یە کاتی ئەوە هاتووە بیر لە ساڵنامەیەکی دروست و زانستی بکەینەوە .

تەقینەوەی شارستانیەت لە کوردستان..
ئەو مێژوو نووس و پسپۆرانەی مێژووی مرۆڤایەتی بە خۆڕا بەکوردستانیان نەگوتووە:(لانکەی مرۆڤایەت) و (لانکەی شارستانیەت) ، لە کوردستان جێ دەستی مرۆڤ زۆر کۆنەو بەردەوام شووێنی گرنگ و پاشماوەی گرنگتر دەدۆزرێتەوە، کە لە جیهان دا نموونەیان زۆر کەمە . وەک و پێشتر نووسیمان کە (سیزارە ئیمیلیانی) پێشنیازی (١٠٠٠٠ساڵ) ی کردووە بخرێتە سەر ساڵەکانی زاینی و( ساڵنامەی هۆلۆسین ) دابمەزرێ و ئەو سەردەمەش بەسەرتای (دابڕانی مرۆڤ بوو لە ژیانی بەرهه مخۆری دەستپێکی کشت وکال و گوندنشینی بوو)،(٨) دەزانێ .
ئێمەش بۆ پشتگیری ئەوو لە کوردستان باس لەو تەقینەوە گەورەییە شارستانیە دەکەین، کە چەندین پاشماوەی دەستکارو بیرو باوەڕسازی ئەو خەڵکەن کە ئەو سەردەمە لێرە ژیاون و کاریان کردووەو بەرهه میان بەجێ ماوەو هه موویان بۆ ئەو سەرەتا گۆڕانکاریەگرنگە دەگەڕینەوە ، کە تەمەنیان بە تێکڕایی دوازدە هه زار ساڵە و هه ر هه موو ئەم شوێنە شوێنەواریە گرنگانەش لە کوردستانن.

ئەشکەوتی شانەدەر…
ئەشکەوتی شانەدەر وەک شوێنێکی گرنگی شوێنەواری لە( ناوچەی برادۆست) و سەر بە( شاری هه ولێر)، هه ر لە زووەوە جێ ژیان و ماڵ و گوندو شاری (مرۆڤی نیاندر تاڵ) بووەو گرنگیەکی جیهانی هه یە، رالف سوالکی دەڵێ:( ئەشکەوتی شانەدەر کۆنترین و گرنگترین و دەوڵەمەندترین ئارشیفی مرۆڤایەتیە) بەڵام، چونکە سیزارە ئیمیلیانی سەرەتای سەرهه ڵدانی کشت و کال و گوندنشینی بە گرنگ دەزانێ بۆ بیرۆکەکەی ساڵنامەی هۆلۆسین ، ئەوا بە سەلماندنی لێکۆڵەرانی پسپۆر ، ئەشکەوتی شانەدەر( یەکەمین ئەشکەوتی کشت وکالی) یە لە هه موو جیهان و یەکەمین گوندیش (گوندی زەڤیا چەمێ – زاوی جمی )،(*٣)ی نزیک ئەشکەوتی شانەدەرە، کە بە مەزەندەی لێکۆڵەران تەمەنییان لە نێوان( ١٠تا١٢) هه زار ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە. کە دیارە یەکەمین کشت وکال و یەکەمین گوند لێرەوە دەرکەوتوون. هه ر بۆیە ڕالف سوالکی و هاوڕێکانی کە پشکنینیان لە شانەدەر کردووە ، یەکێکیان دەست بۆ درگای ئەشکەوتی شانەدەر درێژ دکات و دەڵێ:( هه رچی شارستانییەت هه یە لە دەرگای ئەو ئەم شکەوتەوە هاتووەتە دەرەوە .)،(٩)

گوندی بێستان سووری کشت وکالی ..
هه تا ئەم ساڵانەی دوایی ناوی ( گوندی چەرموو) ی سەر بە (شاری کەرکوک) ی (کوردستان ) بەسەرزارانەوە بوو کە کۆنترین گوندی کشت و کالی جیهانە! بەڵام، بە دەرکەوتنی ئەنجامی پشکنینەکانی (گوندی بیستان سوور) کە گوندێکی کشت و کالیە و تەمەنی (١٢ هه زار) ساڵە لە (دەشتی شارەزووری) سەربە (شاری سلێمانی) ە، تەمەنی کشت و کال چەند هه زار ساڵێک گەڕاوە دواوە ، بەمەش جارێکی تر کوردستان چۆوە ڕێزی هه رە پێشەوەی دەسپێشخەریە هه رە کۆنەکانی مرۆڤ و کشت و کال کردن و گوندنشینی لە جیهان .

گرێ ناڤوکێ – کوبیکلی تەپە…
گرێ ناڤوکێ کە بە ترکی- کوبیکلی تەپە – ی پێدەڵێن:( یەکێ لە شوینەوارە سەیرو سەر سوڕهێنەرەکانی جیهانە و دەکەوێتە سەر زنجیرە بەرزاییەکانی دوورایی ١٥ کم خوارووی ڕۆژهه ڵاتی شارێ ڕەها- ئورفای- کوردستانی باکوور- لە ترکیا) (٩) زاناکان بە پەرستگایەکی پیرۆزی دازانن، ئەوەی جێگای سەرنجە تەمەن و جۆری دروستکردنیەتی، کە تەمەنی بە (١٢ هه زارسال) مەزەندەدەکەن و دروستکردنەکەشی تراشین و خۆشکردنی هونەری و ئەندازەیی ئەو بەردو ستونانەیەکە ئەو پەرستگایەی لێدروستکراوە ، لە کاتێک دا لەو زەمەنە نە ئاسن دۆزرابووەوەو نە بەکاریش دەهات ! ئەی ئەو مرۆڤانە ئەو ستوونەگەورەوگرانانەیان چۆن نەخشاندووە ؟ کە گەورەییان لە نێوان دە تەن و پەنجا تەن دایە؟! هه ر بۆ یە هه ندێک لە زاناکان ئەوکارانە بە دەستکردی مرۆڤی ئاسایی نازانن! هه ر ئەو سەیرو نهێنەیەکە وا لە (کلاوس شمیت ) زاناو شوینەوارناسی سەر پەرشتیاری پشکنین لە گرێ ناڤوکێ دەکات بڵێ:( ئەگەر بەتەواوی پشکنین و لێکۆڵینەوەکانی گرێ ناڤوکێ تەواو بێت ، ئەوا تیۆری دروستبوونی مرۆڤ دەگۆڕێ !)،(١٠) کە تا ئەو کات سەتا شەشی شوێنەکە لێکۆڵینەوەی تێدا کرابوو .

دێرینکۆیۆ ..واتە کونی قووڵ..
شاری ژێرزەمینی- دێرینکۆیۆ – ی هه شت چین لە ژێر چین (*٤ ) (سەر بە شاری وێران شەهر لە کوردستانی باکوور – ترکیا-،)(١١ ) یەکێ تر لە شوینە سەیرو سەر سوورهێنەرەکانە، بە هۆی ئەو تایبەتمەندیەوەیە کە هه ندێک بە (شاری جنۆکان) ی ناو دەبەن، کە بە قووڵایی ٨٥ مەتر ڕوو لە خوارەویەو جێگای ٣٠ تا ٥٠ هه زار کەسی تێدا دەبێتەوە ولەگەڵ هه موو پێویستیەکانی ژیان بە گاو گۆلک و مەروبزن و کەرو ئەسپەوە ! بە شەشسەت دەرگا بەدەرەوە پەیوەستەو دەرگاکان لە ژوورەوە بە بەردی گران و ئەستوور دادەخرێن و هه رگیز لە دەرەوە ڕا کەس ناتوانێ بیانکاتەوە! ١٥ هه زار کڵاوڕۆژنەی هه واگۆڕی تێدایە ! لێکۆڵەران تەمەنی ئەو شارە ژێرزەمینیە بە (١٢ هه زار ساڵ) دەزانن. ئێمە لە لێکۆڵینەوەیەک دا بە ناوی 🙁 دێرینکۆیۆی شاری ژێرزەمینی …لە نێوان جیهانی ژیرەوەی داستانی دەمموزی و بە هه شتی ژێرزەمینی جەمشید دا)،(١٢) بە لێکۆڵینەوە سالماندوومانە کە ئەم شارە ژێرزەمینیە، جیگای چوونە خوارەوە – جیهانی ژێرەوە – عالم السفلی – ی دەمموووزو عەشتارو ئیننەنای داستانی دەمموزی سۆمەریەکانە! هه روەها هه مان (بە هه شتی ژیرزەمینی جەمشید) یشە کە جەمشید لە ئەنجامی سەرمای زۆر پەنای بۆ بردو خەڵکە هه ڵبژاردەکەی لە نەمان ڕزگارکرد . هه ر ئەم شارەش لە بارەی گرنگی و سەیریەوە زۆری لە بارەوە گوتراوە ، بۆ نموونە دەڵێن : ( شاری دێرینکۆیۆ بە قەد ئەهرامەکان گرنگ و پڕ نهێنیە .)( ١٣) کە ئەم شارەش بەرهه می کۆمەڵە زانستێکە کە پێکەوە وادەکەن ژیان تێیدا گونجاو بێت . بەڵام؛ نابێ ئەوە لە بیر بکەین کە ئەم کارە پڕ زانستیە ، بۆ ١٢ هه زار ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە.

کاراهان تەپە…
کاراهان تەپە کەوتووتە ٦٣ کیلۆمەتریێ ڕۆژ هه ڵاتی شاری ئورفا – روها- و لەڕووی بینا سازیەوە وەک کوبیکلی تەپە- گرێ ناڤوکێیە و زۆریش پیدەچێ کە هاوزەمەن بن.(١٤) لە ساڵی ١٩٩٣لەکاتی بینا سازی ساختمانێکی گەورە لە شاقامی – یەنی یول- کە دەکەوێتە ناوەڕاستی شاری شانلی ئورفا پەیکەریکی مەترو نۆهه ت سانتیمەتری دەرکەوت،کە بۆ چاخی بەردینی نوێ دەگەڕێتەوەوتەمەنێکی ١٢٠٠٠ ساڵەیی هه یە،ئەو پەیکەرە بێ دەمەو چاوەکانی بەبەردی – ئابسیدینی ڕەش – پڕ کراوەتەوە،پەیکەری ناوبراوبە ناوی کۆنترین پەیکەری مرۆڤی تەواو ناسراوە، بە دوو دەست عەورەتی خۆی داپۆشیوە ، هه ر بۆیە بە چاکی نازانرێ پیاوە یاخۆ ژن، بەڵام؛ مەزەندە بۆ ئەوە دەچێ نێرینە بێت .)،(١٤) لەسەروبەندی دۆزینەوەی شوێنی شوێنەواری کاراهان تەپە ، ڕۆژنامەکان نووسیان 🙁 شاری – شانلی ئورفا- ی ترکیا خۆی ئامادە دەکات بۆ ئەوەی – کاراهان تەپە – وەک کۆنترین شوێنی شوێنەواری جیهان ئاشکرا بکات.)،(١٥) ئەوهه واڵە دەبێتە جێگای باسواخواسێکی زۆر جونکە لە- کوبیکلی تەپە- گرێ ناڤوکێ – کۆنترە. وەک( پرۆفیسۆر نەجمی کارول) دەڵێ:(کنەو پشکنینی تەواوئەوە دەردەخات کە کاراهان تەپە مێژووێکی ١٢٠٠٠ ساڵەی هه یە ولە کوبیکلی تەپە کۆنترە و کەوتووەتە ٣٥ کم ڕۆژ هه ڵاتیەوە.)،(١٦) کاراهان تەپە لە نێو شوێنەوارناسان بە دەستە خوشکی گرێ ناڤوکێ – کوبیکلی تەپە دەناسرێ، ئەگەرچی پێشتر گرێ ناڤوکێ – کوبیکلی تەپە وەک خاڵێ سەرتای دەرکەوتنی مرۆڤ دەناسرا؛ ئەوا ئێستا ئەو خاڵە بۆ کاراهان تەپە دەگەڕێتەوە،
هه ر لەدەورەو بەری کاراهان تەپە چەند شوێنێکی تری شوینەواری گرنگ هه ن کە لە ڕووی گرنگی و هاوزەمەنیەوە زۆر لە کاراهان تەپەو گرێ ناڤوکێ نزیکن و ئەوانێش – تاشلی تەپە،سەفەر تەپە، هامزان تەپە، ئەمەش ئەو ڕایە پشت ئەستوور تر دەکات بۆ ئەو شوێنە کە پێشتر نووسیمان : تەقینەوەی شارستانیەت ! ئەو تەقینەوەیس ئەوەتا لە کوردستانە، مێژووناسێکی بیانی لە بارەی کوردستان گوتوویەتی: کوردستان خەزنەیەکە هێشتا بە چاکی نەناسراوە! گرفتەکە ئەوەیە کە ئێمەی کورد خۆمان ئەو خەزنەیە ناناسین ! ئەگەر سەرنجی لێکۆڵینەوەکان بدەین دەبینین زۆربەی – یەکەمین – و – کۆنترین – ەکان دەگەڕینەوە کوردستان .

شاری حەسەن کێف…
شاری (حەسەن کێف) یەکێ لە شارەکۆن و دەگمەنەکانی جیهانەو زیاتر لە هه زار ماڵە ئەشکەوتی تێدایە کە دەستکردن و کۆنترین شاری بەرەوام ئاوەدانی جیهانە و کە تا ئێستا هه ندێک لە دانیشتوانەکەی هه ر لە نێو ئەشکەوتەکان دا دەژین.(*٥) تەمەنی (١٢ هه زار ساڵ) ەو ئەو شارە دەکەوێتە ڕۆخ ڕووباری دیجلە و سەربە شاری باتمانی کوردستانی باکوور و خوارووی – ترکیا- یە. بۆ ناوی – حەسەن کێف- زۆر لێکدانەوە کراوە، بەڵام ، ئێمە ئەوە بەڕاست دەزانین کە دەنووسن 🙁 حصن بەمانای قەڵادێت و کیفا واتە بەرد – شاخ- ) ،(١٧) کە دەشێ ئەو ناوە لە دوای هاتنی ئیسلام بڵاو بووبێتەوەو – حصن- کە مانای قەڵا دەدا بووە بە – حسن- و کیفا.. بە ئارامی بەمانای بەرد دێ و بووە بە – کێف- تێکڕا بووە بە حەسەن کێف، ئەم شارە زۆربەی هه رە زۆری دانیشتوانەکەی کوردن و کە مە نەتەوی تریشی تێدا دەژین ، شارێکە لە حەفتاکانی سەتەی ڕابردووەو بوە بە شارێکی سەربە – یۆنیسکۆ – و ساڵانە ژمارەیەکی یەکجار زۆر گەشتیار لە هه موو وڵاتانەوە ڕووی تێدەکەن ، بە داخەوە دەمێکە دەسەڵاتدارانی ترکیا پڕۆژەی بەنداوی- ئێلیسو – یان خستووەتە سەرو خەریکن دەیخەنە ژێر ئاوو بە مەش مێژووێکی ١٢ هه زار ساڵەی وڵاتەکەمان و هه موو مرۆڤایەتی ژێر ئاو دەخەن و یادەوەریەکانمان بنگۆم دەکەن!! وەک دەبینن شاری حەسەن کێفیش تەمەنی ١٢ هه زار ساڵە و دەبێتە دەستە خوشکی شارو شوێنەکانی تر لەم دەورو بەرەی کە هه مان تەمەنیان هه یەو لەسەروە باسمان کردن .

قەڵای شاری هه ولێر…
قەڵای هه وڵیر ، قەڵایەکی کۆن و گرنگی ناوچەکەو جیهانە،هه ر چەند لەساڵانی ١٩٣٧ ەو وەک شوێنەوار ناسێنرا، بەڵام، تاساڵی ٢٠٠٦ هیچ پشکنینێکی تێدا نەکراوە( لەو ساڵەدا دەستەیەکی شوێنەوارناسیی چیکی لە زانکۆی ویست بۆ هیما بەسەرۆکایەتی کارل نوڤیچک هاتن بۆ کنەو پشکنین لە قەڵا لەگەڵ بەشی شوینەواری زانکۆی سەلاحەدین، دەستە نێردراوەکە دەستیان بە ڕووماڵێکی جیۆفیزیاییکرد، گەێشتنەئەوەی کە لە هه ندێ جێگای بەدەنی قەڵا نەگونجانێک هه یە، بە قووڵایی ٢١م ٩ ،ئەوە نیشانەی ئەوەیە کە هه ندی تاشە بەردی گەورەو خانوو شکێنراون، دەستە هه ندی وردە تاسولکەی جەڕەی کۆکردەوە،لە بەدەنی ڕؤژئاوای قەڵای هه ولێر، کە بۆ چاخی بەردینی ناوە ڕاست دەگەڕێتەوە١٣٠٠٠-٨٥٠٠ پ.ز، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە قەڵای هه ولێر هه رلە کۆنەوە ئاوەدان بووەو زۆر شارستانیەت و ئیمپراتۆریەت تێداژیاون)،(٢٣) ئەوە دەرکەوت کە ئەوەی کەدەڵێن ..هه وڵێر شارێکە باپیرانی سۆمەریەکان دروستیان کردووە ، ڕاستە. ئەوە شاری هه وڵیرو قەڵادێرینەکەشی دەچێتە ڕێزی پێشەوەی ئەم شوێنەگرنگ و کۆنانەی کوردستان کە تەمەنیان لەسەرەوەی دوازدە هه زار ساڵە .

ئەوەی تا ئێستا ئێمە لەم توێژینەوەیە دا کردوومانە ، ڕێگا خۆشکردنە بۆ دۆزینەوەی جێ دەست و کاری ژیانی پڕ لە گۆڕانکاری سەرەتای کشت و کال و گوندنشینی، واتە ئەو سەردەم و چاخەی کە زانا ( سیزارە ئیمیلیانی) دەیهەوێ ساڵنامەی هولۆسینی تێدا دەست پێبکات ، وەک لە بەسەرکردنەوەی شوینەکان دەرکەوت ..هه موویان لە کوردستانن و زۆریش لێک دوورنین و هه ر یەکەشیان بۆ خۆی خاوەنی تایبەتمەندی یەکجار گرنگن ، کە بە ڕوونی جێ دەست و بیرو کاری ئەندازیاری و هونەریان پێوە دیارە، ئەوە دەردەخەن کە ئەو مرۆڤانەی لەم شارو شوینانەدا ژیاون کاریان کردووە ، لە ئاستێکی بەرزی بیرکردنەوە زانست و هونەری ئەو سەردەم و چاخەدا بوونە!
بەوردبوونەوەی زانستیانە لەم جێ دەست و کارانە پرسیاری زۆرو لێکدانەوەی گرنگمان بۆ پەیدا دەبێت ، کە ناکرێ مرۆڤەکان لەم کارانەیان دا یەک ڕەهه ند بووبن ! ئایا ئەو کارانە پێشینەیەکیان هه یە؟ ئایا کەرەستەو ئامیرە بە کار هاتووەکان چی بوون و چۆن بوون؟ ئەو مرۆڤانەی ئەم کارە گرنگ و گرانانەیان کردووە باری ئابووری و خواردن و خواردنەوەیان چۆن دەست دەکەوت ؟ لە هه مووی گرنگ تر بۆ ئێمە ، چۆن سەیری شەوو ڕۆژو مانگ و وەرزو ساڵیان کردووە ؟ بە زمانی ئێستا – ساڵنامە- یان هه بووە ؟ ئێمە بۆ خۆمان لە نێو ئەم کارکردنە وردو باریک و گرنگ و گەورەو ئەندازەییەدا کاریگەری ساڵنامەو ئاوو هه وا ناسیی ئەبێنین! چۆن ئەم کارانە بە شەوو ڕۆژێک دروست نەکراون و ساڵ مانگی زۆری خایاندووە، هه ر بۆیە ئەگەر سەیری ستوونەکانی – گرێ ناڤوکێ- کوبیکلی تەپە – بکەین دەبینین لە بەردی قایم و خۆڕاگر دروستکراون ، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە دروستکەرانی ئەم پەرستگاو ستوونانە حیسابی تەمەنی زۆرو مانەوەی زۆرتریان بۆ کارەکانی خۆیان کردووە، بەردی ڕەق و شیاویان هه ڵبژاردووە بۆ کارو هونەرەکەیان و ئەزیەتی زۆریان بینیوە، هه ر ئەمەشە پاش دوازە هه زار ساڵ کارەکانیان بە روونی و جوانی ماو نە تەوە . ئەگەر وەک دەبینین دەسکارە پڕ لە زانست و هونەرەکانیان گەیشتوونەتە ئەمڕۆ، ئەوە بێشک زانیارە کانیان لە بارەی ئاوو هه وا ناسیی و ساڵنامەشەوە بەردەوام بووە و گەیشتووەتە سۆمەریەکان و تا ئێستاش بەردەوامە .

بەرەو دۆزینەوەی ساڵنامە هه رە کۆنەکە..
ئەوە ساغ بووەتەوە ک ئەو ڕۆشنبیرییە کلتوری و ئەفسانەیی و فۆلکڵۆریەی کە بە دەیان هه زار ساڵ مرۆڤ پێێ دەژیاو بە کاری دێناو لێی زیاد دەکرد، لە گەڵ مرۆڤ لە هه موو قۆناغە کان بەردەوام بووەو دواجار هاتووەتە نێو نووسین و کتێبەکان ، بەشێکی ئەو زانیاریانە لە نێو دەقە زارەکیان دابوون و بەشیکیشی لە نێو دەستکردوو کەرەستەکان و پاشماوەکان دەرکەوتوون و گەیشتوونەتە دەست مرۆڤی ئەم سەردەمە! لە نێو ئەم کلتورو ڕۆشنبیریە دا بەشێکی زانیاری و تاقیکردنەوەی – ساڵنامەناسیی – بووە. هه ر بۆ یە دەبینین سۆمەریەکان لەوەشدا پێشدەست بوون و هه ر زوو ساڵنامەیان داهێنا .

           ساڵنامەی سۆمەریەکان..کۆنترین ساڵنامە..

ئەگەر سەرنج بدەین لە (ئەشکەوتی شانەدەر) کە بە ڕای ( ڕالف سوالکی) و هاوڕێکانی کە بۆ یەکەمین جار سەرپەرشتی پشکنینیان تێدا کردووە ، دەڵێن:( ئەشکەوتی شانەدەر کۆنترین و دەوڵەمەندترین و گرنگترین ئەرشیفی مرۆڤایەتیە.) ئەم ڕستەیە لە ناو خۆی زۆر مانا هه ڵدەگرێ ! ئەرێ ئێمە چەندمان سود لەم گرنترین و دەوڵەمەندترین و کۆنترین ئەرشیفە وەرگرتووە؟ لێر من تەنیا باس لەو بەردەوامیەی ژیان دەکەم کە لەم ئەشکەوتەو دەورو بەری دا هه بووە ، تادەگاتە (کشت و کالی ئەشکەوت لە شانەدەر)و ( یەکەمین گوندی زەڤیاچەمێ- زاوی جمی –ی کشت وکالی) و پەرت بوون و پەڕینەوەی مرۆڤەکان سەرهه ڵدانی شارستانیەتکان، ئەو شارستانیەتانەی کە رالف سوالکی روو لە دەرگای ئەشکەوتی شانەدەر دەکات و دەڵێ : هه رچی شارستانیەت هه یە لە دەرگای ئەو ئەشکەوتە هاتووەتە دەوەوە! هه ر ئەوەش دەبینی دەورو بەری شانەدەر پڕە لە شارستانیەتی کۆن و گرنگ ، ئەو شارستانیەتە بەرهه می ژیانی ئەو مرۆڤانەیە کە لە سەرەتاوە بە (برادۆستی) و زاگرۆسی) دەناسرێن و دواجار بە (سۆمەری و دووڕووباران) ئەو سۆمەریانە کلتورو ئایین وئەفسانەو زارگوتن و فۆلکلۆری خۆیان لەو باپیرانەوە بۆ ماوەتەوەو پەرەیان پیداوە ، ئەگەر هه رتەنیا ( زانستی ساڵنامە) وەربگرین ! ئەوە هیچیەک لە مرۆڤ و خەڵکەکەی (شانەدەرو بێستان سوورو دێرینکۆیۆ وگرێ ناڤوکێ و حسەن کیف وکاراهان تەپە، قەڵای هه ولێر) کان بێ پێشینەیەکی ساڵناسیی نەبوونەو ئەو سەرەتا ساڵناسییەش دواجار گەیشتووەتە سۆمەریەکان و برەویان پێداوە.
وەک پۆل کۆلینز دەڵێ:(ئەوەی کە قۆناغە جیاجیاکانی مێژووی دووڕووبارانی بە یەکتر بەستەوە،ئەوە دەستەیەک لە داب و نەریت و ئەفسانەو باوەڕو ئایین بوو، بە جۆرێکی تر ڕۆشنبیرییەکی تایبەت و پێشکەوتوو، لە پاش داهێنانی دەوروبەری ساڵی ٣٢٠٠پ.ز،لە لایەن سۆمەریەکانەوە.)،(١٨) هه ر ئەو کلتورو ئەفسانەیەش بوو، بووە هۆی ئەوەی کە سۆمەریەکان ناوی مانگ و ڕۆژەکانی هه فتە ..ناوڵێنانێکی ئەفسانەیی بیت و کە تا ئیستاش هه روا ماوەتەوە ، هه ر بۆیە دەبینین کە :(زاناکان یەک ڕا بوون لەبارەی عەبقریەت و هه ڵکەوتەیی سۆمەریەکان لە ئاستی قووڵی زانستی فەلەکناسیی و وێناکردنە دروست و وردەکانیان دەربارەی گەڵە ئەستیرەی هه تاویمان.)،(١٩) هه ر ئەو زانیاریە قووڵ و دروستەبوو، بووە هۆی ئەوەی کە : سۆمەریەکان بۆ یەکەم جار توانیان ئەو شەوو ڕۆژە دەسنیشان بکەن کە شەوو ڕۆژ تییدا یەکسان دەبێت و بیکەن بە ڕۆژی یەکەمی مانگی یەکەمی ساڵی نوێی خۆیان . هه ر ئەو ڕۆژەشیان کرد بە جەژن بە ناوی زەگمەک- نەورۆزی ئێستامان و کە تا ئێستاش ئەو سەری ساڵە وەک خۆی ماوەتەوە! هه ر ئەو سۆمەریانە بوون کە :(بازنەیان بەسەر ٣٦٠ پلە دابەشکرد، کە دەسکەوتیکی زانستی گەورەیە بۆ ئەو سەردەمەو زاناکانی ئەوڕۆی سەرسامکردووە، کە چۆن سۆمەریەکان توانیان ئەمە بکەن بەبێ ئەوەئ ئامیرێکی زانستی وردیان لەبەردەست بێت! هه رئەوان بوون کاتیان بە سەر کاتژمیر دابەشکردو کاتژمێر بەسەر دەقیقەو دەقیقە بەسەر چرکە، بە دابەشکردنێکی- شەستی- بۆکاتەکان ، کە هێشتا ڕێکخستنەکانیان بۆ ساڵنامەی هه تاوی و مانگی لە هه موو جیهان بەکاردێت ، بە کەمێک دەسکاریەوە.)،(١٩) لە بارەی کۆنی و سەردەمی کارە زانستیەکانی سۆمەریەکان دەڵێن:
( کۆنترین نموونەی داهێنانی نێوان دووڕووباران بۆ هه زارەی حەوتەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە ،کاتێ کە دانیشتوانی ئەو شووێنەی ئێستا بە باکووری عێراق- کوردستان- دەناسڕێ ، نشینگەیان بەدەست لە تۆپە قوڕدروستکردولەبەرهه تاو وشکیان دەکردوە.)،(٢٠) حەفت هه زار ساڵ پێش زاین دەکاتە ئەو سەردەمەی سۆمەریەکان هێشتا لە کوردستان بوون، دواتر کە بەشێکیان لێ چوونە خوارەوەو قۆناخێکی نوێی شارستانیەتیان دەست پێکرد ! بەڵێ:( ئەو دانیشتوانە کۆنەی نێوان دووڕووباران بوون، کە یەکەمین شارساتانیەتی پێشکەوتوویان دەست پێکردوو بۆ یەکەمینجار نووسینیان داهێنا، زانستی هونەرو بیناسازی و فەلەکناسیی و بیرکاری و داهێنانی جووت و هه وجاڕو بەلەمی چارۆگەدارو بەرنامەی ژمارەییان داهێنا ، بەڵێ ئەوە سۆمەریەکان بوون کە لە هه زارەی حەوتەم و دوو ڕووبارانیان کرد بە – لانکەی شارستانیەت- )،(٢١) لە دواجار لە نێو ئەم هه موو داهێنان و پێشکەوتنەدا:( ئەوەسۆمەرئەکان بوون یەکەمین جار ساڵنامەیان داهێنا.) ،(١) سۆمەریەکان میللەتێکی زۆر جەژن بوون ئەو جەژنانە بە پێی ساڵنامە وڕۆژانی مانگ و هه فتە، گەورەترین جەژنیان ڕۆژی جەژن زەگمەک – نەورۆز- بوو، 🙁 کە هه مووساڵی سۆمەریەکان لە ٢١ ئازار دەیکەن بەجەژن و کە سەری ساڵی نوێێ – ساڵنامە- یەتیان.) ،(٢٢)
ئێستا ئەوە دەرکەوت کە سەرەتای ساڵنامەی سۆمەری ئەو کاتە بووە کە هێشتا بە شێک لە سۆمەریەکان نە چووبوونە خوارەوی – عێراق – ی ئەمڕؤ و هه ر لە کوردستان دەژیان ، ئەگەر سەرنج بدەین لە ( داستانی دەممووزی و عەشتار) ی سۆمەری دا ، زیندووبووەنەوەو هاتنەوە سەر دنیای دەممووزی لە سەری ساڵی سۆمەریە و چوونە خوارەوەو – جیهانی ژێرەوە – ش لە ١/٧ی ساڵ دایە و تەمەنی داستانی دەممووزیش بە ڕای لێکۆڵەران و شارەزای مێژووی سۆمەر لەگەڵ تەمەنی کشت و کالی ئەشکەوتەو ئەمەش دەکاتە دوازدە هه زار ساڵ بەر لە ئەمڕۆ، ئەمەش بەو مانایەیە کە جەژنی نەورۆز کە هه مان جەژنی زەگمەک و ڕؤژی سەری ساڵی سۆمەریە ، تەمەنی دوازدە هه زار ساڵە ، وەک پێشتر بە لێکۆڵێنەوە گەیشتینە ئەو ئەنجامەی : شاری ژێرزەمینی دێرینکۆیۆی هه شت چێن لە ژیر چین ، هه مان جیهانی ژێرەوە- عالم السفلی – ی داستانی دەممووزیە . ڕۆژی یەکەمی سەری ساڵی سۆمەری ، ئەو ڕؤژەیە کە شەوو ڕؤژ تێدا بەرامبەر دەبن ، ناسین و دەستنیشان کردنی ئەو ڕۆژەش سەرەتای ساڵنامەی سۆمەریە کە باپیرانیان زۆر زوو ئەو سەرەتایەیان کردووە بە جەژن و سەری ساڵی خۆیان.

دوا وتە..
لەم لێکۆڵینەوەیە دا بۆمان دەرکەوت لە دوازدە هه زارساڵ لەوەپێش تەقینەوەیەکی گەورەی شارستانیەت لە کوردستان سەری هه ڵداوەو تەمەنی هه ر هه موو شوێنەکان(شانەدەرودێرینکۆیۆو گرێناڤوکێ و حەسەن کێف و بێستان سوور) تەواو دوازدە هه زار ساڵە، ئەوە ئەو پێشنیارەی کە زانای زەمینناس (دکتۆر سیزارە ئیمیلیانی) و هاوڕێکانی کردبوویان لە چەند دەیەیەک لەوەپێش بە ناوی (ساڵنامەی هۆلۆسین) ، ئەوا بەڵگەی زانستی زۆری لە کوردستان بۆ پەیدابوو، لەمەش دا ئەو زەمەنە هه موو ڕووداوەگرنگەکانی مێژوو دەگرێتە خۆو جیهان لەوە ڕزگاردەکات ؛ کە هه موو تەمەنی بە دوو هه زار ساڵ هێمای بۆ بکرێ !

ئەنجامەکان..
ئێستا لە کۆتایی دا دەگەینە چەند ئەنجامێک و ئەو ئەنجامانە دەخەینە بەردەستی (پەرلەمانی کوردستان) و (حکومەتی هه ریم ) و( وەزارەتی خوێندنی بالاو توێژینەوەی زانستی) و ( وەزارەتی ڕۆشنبیریی) و تەواوی پسپۆران و ڕۆشنبیران و هه موو خەڵکی کوردستان و عێراق، بۆ ئەوەی ڕاو سەرنجی خۆیان لەبارەوە دەربڕن و بە هه ند وەری بگرن .

١ – ساڵنامەی زاینی ڕۆژی دەستپێکردنی کەدەکاتە ڕؤژی لەدایکبوونی( مەسیح) نە چەسپاوەو ساڵانە جیهانی مەسیحیەت لە دوو ڕؤژدا جەژن دکەن، پێویست دەکات ڕؤژێکی دیارو گونجاو لە گەڵ ساڵنامە..بەتایبەت ساڵنامەی هه تاوی بگونجێ و جێگیر بیت و جیهان لەسەری کۆک بێت.
٢ – ساڵنامەی زاینی ئێستاش لە هه موو وڵاتان کاری پێناکرێ و نەیتوانیوە ببێتە ساڵنامەی یەکگرتووی هه موو مرۆڤایەتی . بە تەمەنی دوو هه زار ساڵەشی ناتوانی هه موو مێژووی مرۆڤایەتی بگرێتە خۆ!
٣ – هه ر ئێستا لە جیهان دا چەند ساڵنامەیەکی تریش هه ر یە کە ساڵنامەی ئاینێکی تایبەتن ، بە هۆی ئەوەو ئەوانیش سالنامەی سنووردارن و سنوورەکەیان لە گەڵ سنووری ئاینەکەیانە.
٤ – بەکارهێنانی ئەم هه موو ساڵنامەیە وای کردووە لە ڕووی ڕووداوە مێژووییەکان ، وڵاتان هه تا ڕادەیەک لێکدابڕێن و مێژوویان تێکنەکاتەوە.
٥ – ئێستا ساڵنامەی نەورۆز بە هۆی ئەو مێژووە کۆنەی کە هه یەتی و ئەو ڕؤژی دەستپێکردنە جێگیرەی کە لە گەڵ سوڕانی ساڵێ هه تاوی تەواو گونجاوەو چەسپاوە ، زۆر لە بارە بەتەمەنی دوازدە هه زارساڵەییەوە بکرێت بە (ساڵنامەی مرۆڤایەتی) وەک ئەوەی دکتۆر سیزارە ئیمیلیانی و هاوڕاکانی پێشنیاریان کردوو کاریان بۆکرد.
٦ – نەورۆز وەک جەژنێکی کۆنی مرۆڤایەتی هه ر لە سەرەتاوە ، واتە زۆر پێش زایین رەهه ندێکی جیهانی هه بووەو ئەوە (کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان) یش لە ساڵی ٢٠١٠ دا بە فەرمی وەک جەژنێکی کلتوری ئاشتی-نەورۆز- ی کردی بە جەژنی هه موو جیهان .
٧ – زۆر گونجاوە ئێستاش ئەم جەژنە جیهانیەی نەورۆز بکرێ بە( ساڵنامەی نەورۆز) وسەرەتاکەشی لە دوازدە هه زار ساڵ لەوەپێش دەسپێبکات و هه موو جیان بەکاری بێنێ و جیهان بخاتە نێو یەک ساڵنامەی کۆن و گرنگ و بڕواپێکراوو یەکگرتوو.
٨ – بەکارهێنانی ساڵنامەی نەورۆز بەمانای ڕەتکردنەوەی یەکجاری ساڵنامەکانی تر نیە! بەڵکو هه موو وڵات و نەتەوەو ئاینەک دەتوانن لە پاڵ ساڵنامەی نەورۆز- ساڵنامەی مرۆڤایەتی- ساڵنامە تایبەتەکەی خۆیان بە کاربێنن.
٩ – بەکارهێنانی ساڵنامەی نەورۆز وەک ساڵنامەیەکی یەکگرتوو لە هه موو جیهان ، مێژووی کۆن و نوێی و ڕووداوەکان یەک دەخات و مرۆڤایەتی دەخاتە سەر یەک ڕێتمی ژیان و مێژوو.
١٠ – بۆ گەیشتن بە – ساڵنامەی نەورۆز – هێندە بەسە ١٠٠٠٠ ساڵ بخەیتە سەر ٢٠٢١ ساڵی زایینی نوێی ..بۆنموونە ئەمساڵ ، کە دەکاتە ١٢٠٢١ و بۆ- ساڵنامەی هۆلۆسین – پێشنیارکراوی سیزارە ئیمیلیانی و هاوڕاکانیشی بە هه مان شێوەیە و ڕۆژی دەستپێکردنی ساڵی نەورۆزیش لە ١/١ ساڵی نوێوە دەست پێدەکات .
١١- ئێمە بە چاک و گونجاوی دەزانین بۆ ئەم ساڵنامەیە کۆنە ،کە سیزارە ئیمیلیانی بە ناوی ( ساڵنامەی هۆلۆسین) پێشنیاری کردووە ، ناوی ساڵنامەی نەورۆز بێت، بەو هۆیەی کە داستانی دەممووزیش تەمەنی دوازدە هه زار ساڵەو ئەوەش ڕوونبووە وە کە شاری دێرینکۆیۆی ژێر زەمینی جیهانی ژێرەوە- عالم السفلی – ی داستانی دەممووزی و شوێنی زیندوو بوونەوەی دەممووزیشە ، کە ڕۆژی زیندوو بوونەوەکەشی جەژنی – زەگمەک – نەورۆز – ی ئێستایە. هه روەها جەژنی نەورۆز لە پێش زایینەوە بەوناوە ناسراوەو ڕەهه ندێکی جیهانیشی هه بووە .
(١٢) – وەک زانست و واقیع دەری خست هه موو ئەم شوێنە کۆن و گرنگ و دەگمەنانە لە کوردستان و لە یەک سەردەم سەریان هه ڵداوەو – تەقینەوی شارستانیەت – یان پێکهێناوە – ئەوەش ئەو مافە بە( کوردستان) دەدات کە ساڵنامە کە بە ناوی نەورۆز بێت ، کە نەورۆزیش هه ر لەسەرەتاوە لە کوردستان سەری هه ڵداوەو هه ر لە کوردستانیش بە دنیادا بڵاو بووەتەوەو لەگەڵیان هاوتەمەنە.

**
سەرنج و تێبینی:
(١) – زۆر جار لێکۆڵەرو شارەزایانی مێژووی کوردوجوگرافی و پێکهاتەکەی ،پاش گەڕان و لێکۆڵینەوە هه ندی باس و پێناسەی زۆر جوان و گرنگ بۆ کوردستان دەنووسن ، کەچی ئێمە خۆمان گومان لە و باس و پێناسانە دەکەی ، بەمەش نە نرخی وڵاتی خۆمان دەزانین و نە ڕیز لەو کەسانەش دەگرین کە بە زانستیەوە باسی کوردستان دەکەن!! (٢) – سۆمەریەکان بە هۆی ئەوەی کە زۆر کۆنن و خاوەن یەکەمین شارستانیەتی پێشکەوتوون ، هه ر لەسەرەتاوە کاریگەریان بەسەر زۆر وڵات و میللەتەوە هه بووەو ئێستاش هه یە ،
(٣) – زڤیاچەمێ – زاوی جمی – یە، کە پێشتر لێکۆڵەران کە زمانی کوردیان نەدەزانی ، زەڤیا چەمێیان- بە زاوی جمی- نووسی و هه ر ئاواش کەوتە نێو ئەدەبیاتی مێژووی کۆن و شوێنەوارناسییەوە ، هه تا مامۆستای گەورە بەڕێز ( عەبدولڕەقیب یوسف) گەڕاندیەوە سەر ناوە ڕاستیەکەی خۆی . (٤) – شاری ژێرزەمینی دێرینکۆیۆی باکووری کوردستان بە هۆی گەورەیی و پر لە نهێنیەوە لە رووی دروستکردنەوە ، تائێستا بە زۆر ژمارە باسی چێنە ژێر چینەکانی دەکەن ، هه ندێک بە حەوت و هه شت و هه تا یازدە چینیش دەڕۆن لە باسکردنی چینەکانی دا.
(*٥) – تا ئێستا وادەزانرا کە هه ولێر تاکە شاری کۆن و ژیان تێیدا بەردەوامە! ئەوا شاری حەسەن کێفیشی هاتە پاڵ ، کە هه وڵیر ١٣٠٠٠ ساڵە ئاودانەو حەسەن کێفیش ١٢٠٠٠ ساڵە، ئەم جووتە خوشکەش هه ردووکیان لە کوردستانن.

سەرچاوەکان:-
(1)-https://www.aspdkw.com/الاسس الذی اعتمدهاالسومریون قدیمافی وضعالتقاویم
(2)-https://www.facebook.com/dlshad zamua/مێژووی بە کارهێنانی ساڵنامەکان لە میسۆپۆتامیاو زاگرۆس!
(3)-https://www.bbc.com/Arabic/scienceandtech/2013/07130715_world_oldest_calendar
(4)-https://www.beytoote.com/art/nnegah-gozashte/introduction-calandars02-world.html
(5)-https://www.aljazeera.net/news/cultureandart/2018/12/27لماذا یحتفل المسیحیونبمیلاد المسیحفی یومینمختلفین؟
(6)-https://abadgar-q.com/wikli/casare_Emiliani سیزارە امیلیانی
(7)-readersadvice.com/mmeade/house/Holocene.html تقویم الهولوسین
(8)-https://en.wilkipedia.org./wilki/Holocene_calandar تقویم الهولوسین – ویکیپیدیا
(9)-وحدت قومی کرد و مادمنشاء،نژاد تاریخ تمدن کردستان،حبیب اله تابانی،ایران- تهران،چاپ اول١٣٨٠،ا
(10)-joumal.asi.org.ir/article_20665.htmlنمادگری ایینی در دورە نوسنگی اولیە:نگاه بە گەبکلیدر جنوب شرق ترکیە
(11)-https://www.alaraby.co.uk/ترکیاتفتح واحدا من اقدم المعابدفی العالم
(12)- https://dengekan.info/archives/17375 دێرینکۆیۆ لە نیوان جیهانی ژێرەوەی داستانی دەمموزی و بە هه شتی ژیرزەمینی جەمشید دا. دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن
(13)-https://www.kojaro.com/2018/9/27/155265 گوبکلی تپە -تاریخ
(14)- academia.edu/6930281/نمادگرایی آیینی در دورەء نوسنگیاولیە: نگاهی بەگوبکلی تپە در جنوب شرقی ترکیە بابک شیخ بیکلو اسلام.pdf
(15)-https://www.turkprees.co/node/76074مدینة(شانلی اورفا)الترکیة تستعدللکشف عن (کاراهان تپة) اقدم الموقع الاثریة فی العالم
(16)-https://www.dailysabah.com/arts/new-karahantepe-settlement-may-be-old-than-gobeklitepe/news
(17)-https://www.kojaro.com/2017/10/27/128573/حصن کیفا شهر شناور با قدمت١٠ هزارسال در ترکیە- کجارو
(18)-https://www.bbc.com/culture//article/20161202-place-where-history-began المکان القدیم حیث بدا التاریخ- ثقافة بی بی سی
(19)-https://www.facebook.com/Babylon.gods.gate.015/posts/1011483595536446/الحضارة السومریة مهد الحضارات
(20)-https://arabicpost.netاختراعات من بلاد ما بین النهرین
(21)-https//arabicpost.net/ السومریون
(22)-https://www.almothaqaf.com/d/e3/951542 اورکسترا: نوروز و الاعیاد السومریة خلیل ابراهیم خلیل
(23)-https://ar.wikipedia.org/تلال الاثریة فی اربیل

*
بۆ بەڕێزان سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان وجێگرو سکرتیری پەرلەمان
بەڕێزان ئەندامانی لێژنەکانی ڕۆشنبیریی و کلتورو خوێندنی باڵاوتوێژینەوەی زانستی
تەواوی ئەندامە بەڕێزەکانی پەرلەمانی کوردستان
بەڕێز وەزارەتی خوێندنی باڵاو توێژینەوەی زانستی
بەڕێز وەزارەتی ڕۆشنبیری و هونەرو لاوان
سڵاوی زانست و مێژوو و شارستانیەت .. نەورزی ساڵێ( ١٢٠٢١) تان پیرۆز
بابەت : ساڵنامەی نەورۆز
بەڕێزان..لە بەردەوامی زیاتر لە بیست ساڵی لێکؤڵینەوەو بەدوا داچوونی مێژووی و زانستیانە بەدوای نەورۆز دا ، دوو خاڵمان بۆ ڕوون بووەتەوە .
یەکەم: نەورۆز هه ر لەسەرەتاوە لە کوردستان سەری هه ڵداوەو هه ر لە کوردستانیش بە دنیادا بڵاو بووەتەوە.
دووەم: تەمەنی نەورۆز دوازدە هه زار ساڵەو شوێنی سەر هه ڵدانە کەشی (شاری ژێر زەمینی هه شت چین لە ژێر چین دێرینکۆیۆ) ی کوردسانی باکوورە.
هه ر بۆیە پێشنیار دەکەین کە ( ساڵنامەی نەورۆز) ی بە بڕیارێکی یاسایی بە تەمەنی (١٢٠٢١) ەی ئەمساڵیەوە بکرێت بە فەرمی و ساڵانە پەرلەمان ئەو ساڵنامەیە وەک ساڵنامەی فەرمی پەرلەمان و حکومەت کوردستان چاپ بکاو بڵاوی بکاتەوە ، بەرنامەی ساڵانەی خۆی لەسەر دابمەزرێنێ وحکومەت و پەرلەمان سوێندی یاسایی خۆیان لە ڕۆژی نەورۆزدا بخۆن.
چۆن نەورۆزو دێرینکۆیۆی و شانەدەرو حەسەن کێف و گرێ ناڤوکێ و بێستان سووروکاراهان تەپە و قەڵای شاری هه ولێری دەستە خوشکی ، هه موویان پێکەوە سەرتای تەقینەوەی شارستانیەتن لە کوردستان و هه موو جیهان تەمەنیان دوازدە هه زار ساڵە ، کە لە هیچ شوێنێکی تری جیهان ئەوەندە شوێنی گرنگ و کۆن پێکەوە دەسناکەوێ. هه ر ئەو کۆنی و گرنگیەی شارستانیەتش بوو وای لە دکتۆر سیزارەو ئیمیلیانی و هاوڕاکانی کرد ، داوای ( ساڵنامەی مرۆڤایەتی) بکەن بە تەمەنی دوازدە هه زار ساڵیەوە، ئێستاش پێویستە پەرلەمانی کوردستان بە(ساڵنامەی نەورۆزی دوازدە هه زار ساڵەیی) دیاریەکی گرنگ و مێژووی پێشکەش بە مرۆڤایەتی بکات و هه وڵیش بدا بیکات بە ساڵنامەیەکی جیهانی و هه موو مرۆڤایەتی.
لەگەڵ سڵاوی دووبارە .
پرۆفیسۆری یاریدەدەر دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن
پسپۆری ئەفسانەو مێژووی ئەفسانەی کوردستان.
زانکۆی سەلاحەدین/ هه ولێر – نەورۆزی ١٢٠٢١.

*

بۆ بەڕێز سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان هێژا(ئەنتۆنیۆ گویتیریش)
سڵاوی زانست و مێژوو وشوێنەوارو شارستانیەت
نەورۆزی ساڵی ١٢٠٢١ تان پیرۆز
بابەت: ساڵنامەی نەورۆز ،ساڵنامەی مرۆڤایەتی
(Holocene calender)
بەڕێز جەنابی سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان
لە کاتیک دا لە دڵەوە (جەژنی نەورۆزی ساڵی ١٢٠٢١تان) لێ پیرۆز دەکەم ، دەخوازم لەم بۆنە یە داچەند پێشنیارو داواکاریەک لە بارەی نەورۆزەوە بخەمە بەرچاوی بەڕێزتان و کۆمەڵە گشتی و ڕؤشنبیریی وکلتور و تەواوی بەڕێزانی پەیوەند دار.
بەڕێزان ..کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠١٠ دا جەژنی نەورۆزتان وەک جەژنی نیو نەتەوەیی جهیان ناساندو نەورۆزتان وەک – کلتوری ئاشتی – پێناسەکردو بەمەش بەڕاستی کاریکی جوان و پیرۆزکراوە،
بەڵام؛ بەداخەو لە ڕووی زانستی و مێژوویی لە زیاتر ناساندنی جەژنی نەورۆز دا چەند هه ڵەیەکی زانستی کەوتە نێو بە فەرمی کردنی نەورۆز لە لایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە..
هه ڵەکانیش ئەمانەن :-
یەکەم : جەژنی نەورۆز وەک جەژنێکی ئێرانی ناسێنرا ، لە کاتێک بە لێکۆڵێنەوەی زانستی دەرکەوتووە، کە نەورۆز لەسەرەتاوە لە کوردستان سەری هه ڵداوەو هه رلەکوردستانیش بە دنیادا بڵاو بووەتەوە ، چۆن جەژنی نەورۆز هه مان جەژنی – زەگمەک – ی( داستانی دەممووزو عەشتار) ی سۆمەریەکانەو تەمەنی ١٢٠٠٠ هه زار ساڵەو شووێنی هاتنەوەر سەر دنیای دەممووزیش کەدەکاتە ڕؤژی نەورۆز (شاری ژێر زەمینی هه شت چین لە ژیرچینی دێرێنکۆیۆ) ی باکووری کوردستانە، هه ر بۆیە نەورۆز جەژنێکی کوردستانیە ، نەک ئێرانی .
دووەم: وەک دەرکەوت تەمەنی نەورۆز (١٢٠٢١ ساڵ) ە و (٣٠٠ ساڵ) نیە ، وەک لە بەیاننامەکەی کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان دا هاتبوو، بۆیە پێویست دەکات ئەمە ڕاست بکریتەوە و بۆ سازییەکی گەورەی وەک نەتەوە یکگرتووەکان ناکرێ بکەوێتە هه ڵەیەکی مێژوویی ئاوا.
سێێەم: ڕؤژی نەورۆز ٢١/٣ نێە! بەڵکو ١/١ ساڵی نوێی سۆمەری کوردیە ! ٢١/٣ کەوتنە بەرامبەر یەکی یەک جەژنە لە دوو ساڵنامەدا ، بۆیە نەورۆز سەری ساڵی سۆمەری کوردیە، نەک ٢١/٣ ی زایینی ! ئەمەش دەخوازێ ڕاست بکرێتەوە.
پێشنیارەکەش ئەوەیە ، لە کاتێک دا ئەوە ١١ ساڵە نەورۆز بە فرمانی نەتەوە یەکگرتووەکان بووە بە جەژنی نێودەوڵەتی ، هه ر بۆ یە دەخوازێ بە پێی ساڵنامەی نەورۆزێی خۆی یادبکریتەوە و بۆ ئەمەش کارێکی زۆر جوان و پێرۆز دەبێت ، ئەگەر ساڵانە نەتەوە یەکگرتووەکان – ساڵنامەی نەورۆزی ١٢٠٢١ساڵە – بڵاو بکاتەوە لە ڕۆژی سەری ساڵی نەورۆزی هه موو ساڵێکی داهاتوودا ، وەک ئەو داوایەی کە ( دکتۆر سیزارە ئیمیلیانی) و هاوڕاکانی لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردوو داوایان کرد بوو ، دەهه زار ساڵ بخرێتە سەر ساڵەکانی زایینی و بەمەش – ساڵنامەی مرۆڤایەتی – دەکەوێتە کار، کە هه موو شارستانیەتەکانی مرۆڤایەتی دەگرێتە خۆو دەبێت بە١٢٠٢١ساڵ . دیارە ئەمە بە مانای ڕەتکردنەوەی ساڵنامەکانی تر نیە ! بەڵکو بەم ساڵنامەیەی نەورۆز هه موو مرۆڤایەتی دەبێت بە خاوەنی یەک مێژووی کۆن وشارستانیەتی دوازدە هه زارساڵەیی.
لەگەڵ ڕێزو خۆشەویستی دووبارە .

بۆ بینینی وێنەی شوێنەوارە دێرینەکان کلیکی ئێرەبکەن …

پرۆفیسۆری یاریدەدەر دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن
پسپۆری ئەفسانەو میژووی ئەفسانەی کوردستان
زانکۆی سەلاحەدین / هه ولێر
نەورۆزی ١٢٠٢١- هه ولیر ،کوردستان