زینده‌ به‌چاڵكردنی دوو پڕۆژه‌ ده‌ستووری ئاماده‌كراو بۆ هه‌رێمی كوردستان!.. د. نووری تاڵه‌بانی

له‌ مانگی ئه‌یلوولی 1991 ده‌زگاكانی حكومه‌تی به‌عس له‌ “ناوچه‌ی حوكمی زاتی” كشانه‌وه‌، حوكمڕانیكردنی ئه‌و ناوچانه‌ كه‌وته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی “به‌ره‌ی كوردستانی” كه‌ ده‌سه‌ڵاتی قانووندانانی له‌ناوچه‌یه‌ به‌خۆی دابوو جگه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕاپه‌راندن، ئه‌وه‌ش به‌پێچه‌وانه‌ی پرنسیپێه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی قانوونی ده‌ستووری یه‌، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی حوكمرانیكردن و قانووندانی نابێت به‌ده‌ست هه‌مان لاینه‌وه‌ بێت. ئه‌و سیسته‌مه‌ له‌سه‌رده‌می حوكمی به‌عس كاری پێ ده‌كرا، “ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی شۆڕش” ده‌سه‌ڵاتی حوكمرانیكردن وقانووندانانی به‌خۆی دابوو. ئه‌و بارودۆخه‌ی له‌ كوردستان هه‌بوو ده‌بوو له‌ڕووی قانوونییه‌وه‌ چاره‌سه‌ربكرێت. پێشنیازێكم خسته‌ به‌رچاو چه‌ند به‌رپرسێك به‌وه‌ی قانوونی حوكمی زاتی كاری پێ‌ بكرێت تا قانوونی هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی كوردستان له‌لایه‌ن به‌ره‌ی كوردستانیه‌وه‌ په‌سند ده‌كرێت. ئه‌و پێشوونیازه‌ بۆ ئه‌و ده‌مه‌ی كوردستان گونجاوبوو. “ئه‌نجومه‌نی ڕاپه‌راندن”یش له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه‌ سه‌رۆك و ئه‌ندامه‌كانی دیاری بكرێن له‌كه‌سانی تێكنۆكرات و ڕابوردووپاك. قبووڵكردنی ئه‌و پێشنیازه‌ ده‌بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ كاروباری وڵات به‌پێی قانوون به‌ڕێوه‌بچێت، هه‌روه‌ها ڕاده‌ێك بۆ ده‌ستێوه‌ردانی حیزبه‌كان له‌ كاروباری حكومه‌تیدا دابنرێت. ئه‌و حیزبانه‌ تازه‌ له‌شاخه‌وه‌ هاتبوونه‌ ناو شاره‌كان، ئه‌و ناوچانه‌ی له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌واندا بوون به‌عه‌قڵییه‌تی شاخ به‌ڕێوه‌یان ده‌بردن. ئه‌م پێشنیازه‌م بۆ یه‌كێك له‌سه‌ركرده‌كانی ئه‌و دوو حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌ی كوردستان ڕوونكرده‌وه‌، ئه‌ویش پێی باش بوو و له‌كاتی به‌ستنی كۆنگره‌ی حیزبه‌كه‌ی پێشنیازه‌كه‌ی خستبووه‌ به‌رچاو، به‌ڵام په‌سند نه‌كرابوو. حوكمڕانیكردنی كوردستان له‌لایه‌ن به‌ره‌ی كوردستانیه‌وه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ پاش هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان و ودامه‌زراندنی حكومه‌تیش، ئه‌و حیزبانه‌ ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆیان به‌رده‌وام بوون له‌ده‌ست خستنه‌ ناو كاروباری حكومه‌ت. له‌و هه‌لومه‌رجه‌ نائاساییه‌دا پڕۆژه‌ی ده‌ستوورێكم بۆ هه‌رێمی كوردستان ئاماده‌كرد به‌ئومێدی ئه‌وه‌ی په‌سند بكرێت له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ و ببێته‌ هۆی كه‌مكردنه‌وه‌ی ئه‌و دیارده‌ نامۆیه‌، چونكه‌ بنبڕكردنی كارێكی مه‌حاڵ بوو.

ده‌ستوور شێوه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری حكومه‌تی و ئه‌ركی په‌رله‌مان و حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ریی دیاری ده‌كات، له‌گه‌ڵ ماف وئه‌ركه‌كانی هاوڵاتیان. پڕۆژه‌كه‌ له‌مانگی حوزه‌یرانی 1992دا ئاماده‌م كرد، پێش ڕاگه‌یاندنی سیسته‌می فیدڕاڵی، چونكه‌ فیدڕاڵی دروشمی به‌شی زۆری ئه‌و لایه‌نه‌ سیاسیانه‌ بوو كه‌ به‌شداریان له‌ هه‌ڵبژاردنی ئایاری 1992دا ده‌كرد، په‌رله‌مانی هه‌ڵبژێراو له‌مانگی ئۆكتۆبه‌ری 1992 سیسته‌می فیدڕاڵی ڕاگه‌یاند. پڕۆژه‌كه‌ له‌ چاپخانه‌ی زانكۆی سه‌لاحه‌دین چاپكراو دابه‌شكرا به‌سه‌ر ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ قانوونناسانی كوردستان، تا ڕاوسه‌رنجی خۆیان ده‌ربڕن و ده‌وڵه‌مه‌ندتری بكه‌ن. له‌مانگی ته‌مموزی 1992 به‌ بڕیاری په‌رله‌مان ده‌سته‌یه‌كی قانوونی دروستكرا، ئه‌ندامه‌كانی خوالێخۆشبوو كاك ره‌شید عه‌بدولقادر و به‌نده‌و دكتۆر عه‌بدولره‌حمان ره‌حیم بووین، ئه‌ركی سه‌ره‌كی ئه‌و ده‌سته‌ قانوونیه‌ ئاماده‌كردنی پڕۆژه‌ی قانوون بوو بۆ په‌رله‌مان، له‌گه‌ڵ پێشكه‌شكردنی ڕاوێژكاری قانوونی بۆ حكومه‌ت و په‌رله‌مان. ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ به‌ شێوه‌ چاككراوه‌كه‌ی خستمه‌ به‌رده‌م ئه‌و ده‌سته‌ قانوونییه‌، ئه‌ویش به‌هاوكاری چه‌ند قانوونناسێكی تر جارێكی تر پێیداچووه‌وه‌و به‌نووسراوێكی فه‌رمی ناردی بۆ سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان ‌و حكومه‌تی هه‌رێم ‌و سه‌رۆكی هه‌ردوو حیزبی سه‌ره‌كی. له‌به‌ر ئه‌و بارودۆخه‌ سیاسیه‌ی كوردستان پێیدا تێده‌په‌ری، پڕۆژه‌كه‌ نه‌خرایه‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان وته‌ماشانه‌كرا، هه‌رچه‌نده‌ 33 په‌رله‌مانتار له‌هه‌ردوو فراكسیۆنه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی داوایان له‌سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان كرد پڕۆژه‌كه‌ گفتوگۆی له‌سه‌ر بكرێت په‌سند بكرێت.

خه‌ڵكێكی زۆر له‌ناوه‌وه‌و له‌ده‌ره‌وه‌ی كوردستان داوای په‌سندكردنی ده‌ستووریان ده‌كرد، به‌ڵام شه‌ڕی ناوخۆیی كه‌ له‌نێو ساڵانی 1994 تا 1998 درێژه‌ی كێشا بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری ساڵی 1992 له‌بیر بكرێت. به‌و جۆره‌ یه‌كه‌مین پڕۆژه‌ی ده‌ستوور كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای فیدڕاڵی بۆ هه‌رێمی كوردستان پێشنیازكرابوو، زینده‌به‌چاڵ كرا. به‌ڵام له‌سه‌ر ئاستی ده‌ره‌وه‌ی كوردستان پڕۆژه‌كه‌ كاری له‌سه‌رده‌كرا. بۆ نموونه‌، له‌ كۆنفرانسێكی زانستی نێوده‌وڵه‌تی كه‌ له‌ زانكۆی (پرنستن)ی ئه‌مریكی له‌ ئه‌یلوولی 2004دا به‌سترابوو بابه‌تێكم ده‌رباره‌ی ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ پێشكه‌شكردو گفتوگۆی له‌سه‌ركراو چه‌ندین پسپۆڕی ئه‌مریكایی پێشنیازی چاكیان پێشكه‌شكرد بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی، به‌ڵام به‌شی زۆری ئه‌و عێراقیانه‌ی سه‌ر به‌ لایه‌نه‌كانی ئۆپۆزسیۆن بوون، ناره‌حه‌تبوون له‌پێشكه‌شكردنی بابه‌ته‌كه‌. له‌بریتانیا پڕۆژه‌كه‌ كرایه‌ ئینگلیزی ودابه‌شكرا به‌سه‌ر چه‌ند ناوه‌ند و زانكۆێكدا، چه‌ند بابه‌تێك له‌سه‌ر پڕۆژه‌كه‌ له‌سه‌ر سایته‌كان بڵاوكرانه‌وه‌.

له‌نیسانی 2002دا سه‌ردانی كوردستانم كرد بۆ به‌شداریكردن له‌ كۆنفرانسێكی تایبه‌ت به‌ ئه‌نفال. پێش به‌ستنی كۆنفرانسه‌كه‌ دیداری جه‌نابی كاك مه‌سعود بارزانیم كرد، له‌و دیداره‌دا ئاگاداری كردم دوو پڕۆژه‌ ده‌ستووریان بۆ عێراق وكوردستان ئاماده‌كردووه‌، كۆپیێك له‌و پڕۆژه‌ ده‌ستووره‌ی بۆ هه‌رێمی كوردستان ئاماده‌كرابوو پێیدام، گوتی له‌سه‌ر بنه‌مای پڕۆژه‌كه‌ی ساڵی 1992 دارێژراوه‌، داوای لێكردم هه‌ر تێبینییه‌كم له‌سه‌ر پڕۆژه‌كه‌ هه‌بێت به‌ نووسراو بۆی بنێرم. له‌و ماوه‌ی له‌ كوردستان بووم تێبینیه‌كانم به‌ نووسراوی بۆنارد، له‌گه‌ڵ نامه‌یه‌كدا تێیدا ئاماده‌یی خۆم پیشاندابوو بۆ هاوكاریكردنی ئه‌و لیژنه‌ی پڕۆژه‌كه‌ی ئاماده‌كردووه‌. له‌مانگی نۆڤه‌مبه‌ری ساڵی 2002 ئه‌و دوو پڕۆژه‌یه‌ بڵاوكرانه‌وه‌، خۆم به‌ پڕۆژه‌ ده‌ستووری عێراق مه‌شغووڵ نه‌كرد، به‌ڵام ئه‌وه‌ی بۆ كوردستان ئاماده‌كرابوو كه‌موكوڕی تێدابوو. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ردوو پڕۆژه‌كه‌ به‌زمانی عه‌ره‌بی دارێژرابوون، تێبینیه‌كانم له‌سه‌ر پڕۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستان له‌هه‌فته‌نامه‌ی (الاتحاد) له‌ناوه‌ڕاستی ئه‌یلوولی 2002 بڵاوكرایه‌وه‌. ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ له‌ په‌رله‌مان ده‌نگی له‌سه‌ر نه‌درا وه‌ك ده‌ستوور هه‌تا وه‌ك ده‌ستوورێكی كاتی، هه‌ر به‌ “پڕۆژه‌یی”مایه‌وه‌، ئه‌وه‌ش له‌ڕووی قانوونییه‌وه‌ كارێكی سه‌یربوو، چونكه‌ هه‌ر پڕۆژه‌یه‌ك بخرێته‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان ده‌بێت بریاری له‌سه‌ربدرێت وه‌ك قانوون یان بریار، بۆیه‌ ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ هیچ سیفه‌تێكی قانوونی وه‌رنه‌گرت. له‌و ماوه‌ی له‌ هه‌ولێر بووم په‌یامنێری گۆڤاری (گوڵان) چاوپێكه‌وتنێكی له‌گه‌ڵ كردم وپرسیاری پڕۆژه‌ی ده‌ستووری ساڵی 92 ی لێكردم، له‌وه‌ڵامدا گوتم”په‌رله‌مانی كوردستان سیسته‌می فیدڕاڵی په‌سندكردووه‌، ده‌بوو ماوه‌یه‌كی كه‌م پاش ئه‌و بریاره‌ ده‌ستوورێك بۆ هه‌رێمی كوردستان په‌سند بكات، چونكه‌ ناتوانین ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه‌ی له‌هه‌رێمی كوردستان هه‌ن به‌شێوه‌ێكی قانوونی به‌رێوه‌یانبه‌رن ئه‌گه‌ر ده‌ستوور نه‌بێت، ده‌ستوور وه‌ك ده‌گوترێ‌ باوكی قانوونه‌كانه‌، هه‌موو قانوونێك ده‌بێت به‌پێی ده‌ستوور بێت” (گوڵان، ژماره‌ی 378، 18ی نیسانی 2002). پاش بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و چاوپێكه‌وتنه‌، پرسیار له‌ سكرتێری په‌رله‌مان كرابوو كه‌ ئێستا سه‌رۆكی لیژنه‌ی ده‌ستووره‌ ده‌رباره‌ی بۆچوونه‌كانم، ئایا پێویسته‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌ستووری هه‌بێت؟ وه‌ڵامی ئه‌وه‌بوو پێویست به‌ ده‌ستوور نییه‌، چونكه‌ چه‌ندین قانوونی ده‌ستووریمان هه‌یه‌!
له‌ مانگی دیسه‌مبه‌ری 2003 پڕۆژه‌ێكی سێهه‌م ئاماده‌كرا، كه‌ له‌ڕاستیدا هه‌مان پڕۆژه‌ی مانگی نۆڤه‌مبه‌ری ساڵی 2002 بوو، به‌ڵام به‌ چاككراوی. ئه‌و پڕۆژه‌ تازه‌یه‌ به‌هاوكاری لیژنه‌ی قانوونی په‌رله‌مانی كوردستان و به‌نده‌و كاك فورسه‌ت ئه‌حمه‌د ئاماده‌كرا، به‌داخه‌وه‌ ئه‌ویش پاشتر وه‌ك پڕۆژه‌ی ساڵی 1992 زینده‌ به‌چاَڵ كرا! پاساوی زینده‌به‌چاڵ كردنی زۆر سه‌یربوو، كورد ده‌ڵێت “عوزر له‌ قه‌باحه‌ت خه‌راپتربوو”! به‌بۆچوونی به‌شێك له‌وانه‌ی ئاماده‌یانكردووه‌ ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ وه‌ك “پڕۆژه‌” په‌سندكراوه‌، هه‌روه‌ها له‌ كۆیه‌ كۆنفرانسێك به‌ستراوه‌ به‌به‌شداری كردنی زیاتر له‌ 20 حیزبی كوردستانی وده‌نگیان بۆداوه‌ وه‌ك “پڕۆژه‌”. به‌ڵام له‌ڕووی قانوونییه‌وه‌ ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ سیفه‌تێكی قانوونی وه‌رنه‌گرت، هه‌ر وه‌ك هه‌موو پڕۆژه‌ێكی تر كه‌ بڕیاری له‌سه‌رنه‌درابێت ته‌ماشا ده‌كرێت. ئه‌گه‌ر په‌رله‌مانی كوردستان نیازی په‌سندكردنی ئه‌و پڕۆژه‌ی هه‌بوایا ده‌بوایا ده‌نگی له‌سه‌ربدات لانی كه‌م وه‌ك ده‌ستوورێكی كاتی. پڕۆسه‌كه‌ له‌ڕووی قانوونیه‌وه‌ هه‌مووی هه‌ڵه‌بوو. پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر سیفه‌تی قانوونی به‌و”پڕۆژه‌یه‌”درابێت بۆچی ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌شداریان له‌ئاماده‌كردنی كردبوو به‌شداریان له‌ پێداچوونه‌وه‌ی كرد له‌و لیژنه‌ی له‌هاوینی 2003 دامه‌زرا بۆ ده‌ستكاریكردنی؟ قانوونناس ئه‌گه‌ر به‌گومان بێت له‌كارێك یان له‌شێوه‌ی كاركردنی لیژنه‌یه‌ك پێویسته‌ بێ‌ ده‌نگ نه‌بێت. هه‌موو ئه‌ندامانی لیژنه‌ی قانوونی په‌رله‌مان كه‌ سه‌رۆكه‌كه‌ی خوالێخۆشبوو كاك سه‌عید یه‌عقووبی بوو له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی دیكه‌ی لیژنه‌كه‌، به‌تایبه‌تی كاكه‌ ڕه‌ش نه‌قشبه‌ندی و كاك نیعمه‌ت محه‌مه‌د و چه‌ندین ئه‌ندامی تر چالاكانه‌ به‌شداریان له‌ كاره‌كانی ئه‌و لیژنه‌یه‌ ده‌كرد، ته‌نیا كاك فورسه‌ت ئه‌حمه‌د نه‌بێت كه‌ به‌بیانووی جیاواز هه‌وڵی ده‌دا كاره‌كانی لیژنه‌كه‌ سه‌رنه‌گرێت.
له‌كۆتایی مانگی حوزه‌یرانی 2005دا، پێش ئاماده‌كردنی پڕۆژه‌ی ده‌ستووری عێراق، (59) په‌رله‌مانتار له‌هه‌موو گرووپه‌كان داوایان كرد پڕۆژه‌ی ده‌ستووری ساڵی 2003 به‌و شێوه‌ی ئاماده‌مان كردبوو بكرێته‌ بنه‌ما بۆ داڕشتنی پڕۆژه‌ێكی نوێ‌ بۆ ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستان. ئه‌و داواكاریه‌ نه‌خرایه‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان تا ده‌ستووری عێراق په‌سندكرا. كاتێكیش خرایه‌ به‌رده‌م په‌رله‌مان، ده‌سته‌ی سه‌رۆكایه‌تی پێشنیازی كرد پڕۆژه‌كه‌ی 2002ی، واتا پڕۆژه‌ كۆنه‌كه‌ بكرێته‌ بنه‌مای كاره‌كانی ئه‌و لیژنه‌ی بریاری دامه‌زراندنی درا. بۆ مێژوو پێویسته‌ هه‌ندێ‌ ڕووداو هه‌ن بخرێنه‌ به‌رچاو ده‌رباره‌ی چۆنیه‌تی ئاماده‌كردنی پڕۆژه‌ی دیسه‌مبه‌ری 2003.

له‌ ئه‌یلوولی 2003 یاداشتنامه‌یه‌كم پێشكه‌ش به‌ سه‌ركردایه‌تی سیاسی كوردی كرد، تێیدا داوای: (1) یه‌كخستنه‌وه‌ی هه‌ردوو ئیداره‌كه‌ (2) دامه‌زراندنی لیژنه‌یه‌كی تایبه‌ت بۆچاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی كه‌ركوك (3) چاوگێڕانه‌وه‌ به‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری نۆڤه‌مبه‌ری 2002 بۆئه‌وه‌ی بگونجێت له‌گه‌ڵ ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ی له‌ عێراقدا ڕوویاندابوو به‌ هۆی ڕووخانی ڕژێمی به‌عسه‌وه‌، تا سه‌قفی داواكاریه‌كانی كورد زیاتر بكه‌ین، كه‌ له‌پڕۆژه‌ ده‌ستووری نۆڤه‌مبه‌ری 2002 به‌وجۆره‌ نه‌بوو چونكه‌ له‌سه‌رده‌می حوكمی به‌عسدا ئاماده‌كرابوو، هه‌روه‌ها كه‌موكورتی تێدابوو. هه‌روه‌ها پێشنیازكرابوو ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ پاش چاككردنی په‌سندبكرێت پێش په‌سندكردنی ده‌ستووری عێراق، بۆ ئه‌وه‌ی داواكاریه‌كانی گه‌لی كورستان به‌ ڕوونی له‌ ده‌ستووری كوردستاندا دابرێژرێن. سه‌رۆكی ئه‌ونجومه‌نی وه‌زیران له‌وه‌دا هاوكاری كردین، هه‌موو ئه‌ندامانی لیژنه‌ی قانوونی په‌رله‌مان و كاك فورسه‌ت ئه‌حمه‌دو به‌نده‌ بانگكراین بۆ كۆبوونه‌وه‌یه‌ك له‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران. له‌و كۆبوونه‌وه‌دا ئاماده‌بوان هه‌موو هاوڕابووین له‌سه‌ر پێویستی ده‌ستكاریكردنی پڕۆژه‌ی نۆڤه‌مبه‌ری ساڵی 2002 تا بگونجێت له‌گه‌ڵ بارودۆخی تازه‌ی عێراق، هه‌روه‌ها بڕیاردرا ڕۆژی پاشتر له‌ په‌رله‌مان لیژنه‌كه‌ كۆببێته‌وه‌. له‌ ڕۆژی دیاریكراودا به‌ئاماده‌بوونی به‌شێكی زۆر له‌ ئه‌ندامانی لیژنه‌كه‌، كۆبوونه‌وه‌ سازكرا، له‌ماوه‌ی چه‌ند سه‌عاتێكدا به‌تێكڕای ده‌نگی ئاماده‌بوان بڕیاری ده‌ستكاری كردنی چه‌ند مادده‌یه‌ك درا. بۆ نموونه‌، مافی دیاریكردنی پاشه‌ڕۆژی گه‌لی كوردستان به‌ڕوونی له‌ پڕۆژه‌كه‌دا چه‌سپێندرا، ناوی (ئه‌نجوومه‌نی نیشتمانی كوردستانی) كرا به‌”په‌رله‌مانی كوردستان”، له‌گه‌ڵ ده‌ستكاریكردنی چه‌ند مادده‌یه‌كی دیكه‌. كاك فرسه‌ت ئه‌حمه‌د له‌سه‌ره‌تای كۆبوونه‌وه‌كه‌ ئاماده‌نه‌بوو، پاش هاتنی ئه‌و ده‌ستكاریانه‌ی بڕیاریان له‌سه‌ردرابوو بۆمان ڕوونكرده‌وه‌. له‌وه‌ ده‌چوو ناره‌حه‌ت بێت له‌و ده‌ستكاریانه‌، داوای لێ‌ كردم به‌نووسراوی دیراسه‌یه‌ك به‌و ده‌ستكاریانه‌ی پیِشنیازیان ده‌كه‌م ئاماده‌ بكه‌م. پرسیارم لێی كرد بۆچی له‌ كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران ئه‌و داواكارییه‌ی نه‌خسته‌ به‌رچاو، ئێستا هه‌موومان پێكه‌وه‌ خه‌ریكین مادده‌ به‌ مادده‌ به‌ پڕۆژه‌كه‌دا ده‌چینه‌وه‌، ئه‌و مادده‌ی پێویست به‌ده‌ستكاریكردن بكات له‌پاش بیروراگۆرینه‌وه‌و به‌ تێكڕای ده‌نگی ئاماده‌بووان، ده‌ستكاری ده‌كرێت. ئاماده‌كردنی ئه‌و دیراسه‌یه‌ كاتی ده‌وێ، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی دواكه‌وتنمان له‌ ته‌واوكردنی ئه‌و ئه‌ركه‌ی پێمان سپێررابوو، به‌ڵام ئه‌و هه‌ر سووربوو له‌سه‌ر داواكاریه‌كه‌ی. بۆ نه‌هێشتنی بیانگه‌كه‌ی ناچاربووم له‌ ماوه‌ی دوو هه‌فته‌دا ئه‌و دیراسه‌ ئاماده‌بكه‌م به‌چاپكراوی بۆ لیژنه‌كه‌م نارد، له‌گه‌ڵ نامه‌یه‌كدا پێشنیازكرابوو پاش هه‌فته‌یه‌كی تر لیژنه‌كه‌ كۆبێته‌وه‌. له‌ ڕۆژی دیاری كراودا چوومه‌وه‌ بۆ په‌رله‌مان، ئه‌مجاره‌ كاك فورسه‌ت بیانوێكی تری هه‌بوو، گوتی ناتوانین له‌سه‌ر كاره‌كانمان به‌رده‌وام بین، چونكه‌ ڕه‌زامه‌ندی سه‌رۆكی په‌رله‌مان وه‌رنه‌گیراوه‌! جارێكی دی پێم گووته‌وه‌ بۆ له‌و كۆبوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران كرا ئه‌و ئیعترازه‌ی نه‌خسته‌ ڕوو؟ ئه‌و به‌یته‌ شیعره‌ی شێخ ڕه‌زام بۆ هات كه‌ به‌ شوكری فه‌زلی ده‌ڵێت: “من ده‌زانم كێ‌ له‌خشته‌ی بردویی ئه‌مما چ سوود…”.

په‌رله‌مان له‌و كاته‌دا له‌پشوودا بوو، د. ڕۆژ شاوه‌یس سه‌رۆكی په‌رله‌مان و د. كه‌مال فواد جێگره‌كه‌ی هه‌ردووكیان له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات بوون، 35 ڕۆژ چاوه‌ڕێی گه‌رانه‌وه‌ی یه‌كێ له‌و دوو به‌رپرسه‌ی په‌رله‌مانمان كرد، پێم گووتن ئایا ده‌بێت كاروباری دامه‌زراوه‌یه‌كی وه‌ك په‌رله‌مان له‌به‌ر سه‌فه‌ری سه‌رۆكه‌كه‌ی و جێگره‌كه‌ی هه‌مووی ڕابوستێ؟ پاش گه‌ڕانه‌وه‌ی دكتۆر ڕۆژ، ئاگاداركرام ده‌یه‌وێ چاوی پێم بكه‌وێت، زۆر خۆشحاڵ بوو به‌و كاره‌ی ده‌ستمان پێكردبوو، داوای لێ‌ كردم به‌رده‌وام بین له‌سه‌ری تا ته‌واوی ده‌كه‌ین. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و ماوه‌ زۆره‌مان له‌ده‌ست چووبوو، به‌ڵام له‌ماوه‌ێكی كه‌مدا ئه‌و به‌شه‌ی له‌ پڕۆژه‌كه‌دا ته‌ماشانه‌كرابوو پێیداچووینه‌وه‌ وكاره‌كانمان ته‌واوكرد. له‌مانگی دیسه‌مبه‌ری 2003 به‌ چاپكراوی پڕۆژه‌كه‌م دایه‌ لیژنه‌ی قانوونی و سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان و چه‌ند لایه‌نێكی دیكه‌ی په‌یوه‌ندیدار. ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ له‌ كۆتایی حوزه‌یرانی 2005 دا، 59 په‌رله‌مانتار داوایان له‌سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان كرد گوفتوگۆی له‌سه‌ربكرێت، به‌ئومێدی په‌سندكردنی، به‌ڵام پێش په‌سندكردنی ده‌ستووری عێراق. هۆی په‌له‌كردنمان له‌ په‌سندكردنی ده‌ستوور بۆ هه‌رێمی كوردستان پێش په‌سندكردنی ده‌ستووری عێراق ئه‌وه‌بوو ده‌ستووری كوردستان بكرێته‌ بنه‌ما بۆ داواكاریه‌كانمان و هه‌وڵبدرێت له‌ ده‌ستووری عێراقدا بیانچه‌سپێنین. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و كاره‌ له‌كاتی خۆیدا ئه‌نجام نه‌درا، له‌پاش په‌سندكردنی ده‌ستووری عێراق به‌ستراینه‌وه‌ به‌و مادده‌ حه‌سریانه‌ی له‌و ده‌ستووره‌دا هاتبوون، چونكه‌ ناكرێت مادده‌یه‌ك له‌ ده‌ستووری هه‌رێم به‌پێَچه‌وانه‌ی ئه‌و مادده‌ حه‌سریانه‌ بێت.
پڕۆژه‌ی ساڵی 1992 و پڕۆژه‌ی دیسه‌مبه‌ری 2003 هه‌ردووكیان له‌به‌ر هۆكاری جیاواز زینده‌ به‌چاڵ كران، “هۆكاری” زینده‌به‌چاڵ كردنی پڕۆژه‌ی دووه‌م زاتی بوو، په‌یوه‌ندی به‌بارودۆخی كوردستانه‌وه‌ نه‌بوو. هه‌موو ئه‌و كارانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌چۆنیه‌تی ئاماده‌كردنی ئه‌و چه‌ند پڕۆژه‌یه‌وه‌ هه‌بوو، له‌گه‌ڵ ده‌قه‌كانیان له‌ نامیلكه‌ێكدا له‌لایه‌ن ده‌زگای (ره‌نج) له‌ساڵی 2005 بڵاوی كرده‌وه‌. ئه‌و نامیلكه‌یه‌م دابه‌شكرد به‌سه‌ر هه‌موو ئه‌ندامانی په‌رله‌مانی كوردستان، ئه‌وه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌و داواكاریه‌ی ئه‌و 59 په‌رله‌مانتاره‌ كه‌ پێشكه‌شیان به‌ سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان كردبوو.
له‌ هه‌ردوو پڕۆژه‌ ده‌ستووری 1992 و دیسه‌مبه‌ری 2003 دا ڕه‌چاوی ئه‌و ڕاستییه‌ كراوه‌ له‌سیستمی فیدڕاڵیدا هه‌ندێك ده‌سه‌ڵات تایبه‌تن به‌ حكومه‌تی ناوه‌ند، له‌پاڵ چه‌ند ده‌سه‌ڵاتێكی دیكه‌ی تایبه‌ت به‌ هه‌رێمه‌كان. له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری نۆڤه‌مبه‌ری 2002 دا چه‌ند مادده‌یه‌ك بوونه‌ مایه‌ی كێشه‌ دروستكردن بۆ كورد، بۆ نموونه‌ كه‌ركوك له‌و پڕۆژه‌یه‌ كرابووه‌ پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان، كه‌ ناحه‌زانی كوردی به‌جارێك هاركردبوو. بڕواناكه‌م له‌ كوردستان كه‌سێك هه‌بێت له‌من پێی خۆشتربێت كه‌ركوك بكرێته‌ پایته‌ختی هه‌رێم، به‌ڵام له‌ پڕۆژه‌كه‌ی ده‌ستووری ساڵی 92 دا پێشنیازكرابوو هه‌ولێر پایته‌خت بێت، چونكه‌ تا كه‌ركوك نه‌خرێته‌وه‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان ناكرێت به‌ پایته‌خت، مه‌گه‌ر له‌سه‌ر كاغه‌ز! ناحه‌زانی كورد پڕۆپاگه‌نده‌ێكی زۆریان بڵاوكرده‌وه‌ له‌باره‌ی ئه‌و پێشنیازه‌، هه‌موویان له‌دژ كورد بوون، كوردیش له‌و پێشنیازه‌ هیچ ئیستفاده‌یه‌كی نه‌كرد.
ئه‌و لیژنه‌ی خه‌ریكی پێداچوونه‌وه‌ بوو به‌و پڕۆژه‌ ده‌ستووره‌ی له‌ ئه‌یلوولی ساڵی 2006 بڵاوكرایه‌وه‌، له‌ماوه‌ی دوو ساڵدا یه‌كجارێك كۆ نه‌بووه‌وه‌ بۆ ته‌ماشاكردنی ئه‌و پێشنیازانه‌ی چه‌ندین ڕێكخراوی سیاسی و مه‌ده‌نی و كه‌سانی پسپۆر و شاره‌زا بۆیان ناردبوو. له‌وباوه‌ڕه‌دام چاكتره‌ ئه‌و لیژنه‌یه‌ ڕێگا چۆڵ بكات بۆ لیژنه‌یه‌كی تر، تا به‌ وردی ته‌ماشای هه‌موو ئه‌و پێشنیازانه‌ بكات، له‌گه‌ڵ ئه‌و پێشنیازانه‌ی لایه‌نێكی بیانی ئاماده‌ی كردووه‌ بۆ چاككردنی پڕۆژكه‌. به‌م شێوه‌یه‌ ده‌توانین پڕۆژه‌ێكی گونجاوتر بۆ ئه‌مڕۆ و پاشه‌ڕۆژی كوردستان ئاماده‌بكه‌ین، پێش ئه‌وه‌ی ده‌نگدانی له‌سه‌ر بدرێت له‌لایه‌ن خه‌ڵكی كوردستانه‌وه‌. ده‌ستوور هه‌ر بۆ ئه‌مڕۆی كوردستان نانووسرێت، به‌ڵكو بۆ نه‌وه‌كانی پاش ئێمه‌یه‌. هه‌ندێ‌ خاڵی سه‌ره‌كی هه‌ن ئه‌گه‌ر نه‌توانین به‌و شێوه‌ی ده‌مانه‌وێت دایانبرێژین، وه‌ك دیاریكردنی سنووری هه‌رێمی كوردستان، چاكتره‌ باس نه‌كرێت، چونكه‌ ده‌ستنیشانكردنی له‌ ده‌ستووری كوردستاندا وه‌ك دانپێدانانی یه‌كجاره‌كی به‌و سنووره‌ ته‌ماشاده‌كرێت، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ له‌م بارودۆخه‌ی ئێستای عێراق نه‌توانین هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌ی به‌ به‌شێك له‌خاكی كوردستانی ده‌زانین، بیانخه‌ینه‌ سه‌ر سنووری هه‌رێم. له‌م حاڵه‌ته‌دا نه‌وه‌ی پاش ئێمه‌ پابه‌ند ده‌بن به‌و سنووره‌ی له‌ ده‌ستووری كوردستاندا دیاریكراوه‌، كه‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ سنووری ڕاسته‌قینه‌ی كوردستان نه‌بێت. یه‌كێ له‌و هه‌ڵانه‌ی له‌ پڕۆژه‌ی ئه‌یلوولی 2006 دا كراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ مادده‌ی 140ی كراوه‌ته‌ بنه‌ما بۆ دیاریكردنی سنووری هه‌رێمی كوردستان، له‌كاتێكدا ئه‌و مادده‌یه‌ بۆ نه‌هێشتنی ئاسه‌واری سیاسه‌تی به‌عه‌ره‌بكردن له‌كوردستان دارێژراوه‌ به‌پێی ئه‌و میكانیزمه‌ی له‌و مادده‌دا دیاریكراوه‌. ئاماژه‌كردن بۆ ئه‌و مادده‌یه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ده‌بَێته‌ هۆی بچوككردنه‌وه‌ی، له‌كاتێكدا ریژه‌ێكی زۆر له‌ ده‌نگده‌رانی كوردستان له‌به‌ر ئه‌و مادده‌یه‌ ده‌نگیان بۆ ده‌ستووری عێراق داوه‌. چاكتره‌ له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستان سنووری كوردستان به‌چه‌ند ده‌سته‌واژه‌ێكی گشتی دیاری بكرێت، بۆ نموونه‌ بنووسرَت: “سنووری هه‌رێمی كوردستان ئه‌و ناوچانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ له‌ ڕووی مێژوو و جۆگرافیاوه‌ به‌شێكن له‌ خاكی كوردستان”.

ده‌وڵه‌ت هه‌یه‌ 60 ساڵه‌ هه‌یه‌ به‌ڵام تا ئێستا سنووری سیاسیی بۆ خۆی دیاری نه‌كردووه‌، وه‌كو ئیسرائیل. فه‌ره‌نسا له‌ سییه‌كانی سه‌ده‌ی ڕابوردوودا هه‌ردوو لیوای ئه‌سكه‌ندرونه‌ و ئه‌نتاكیای دایه‌ توركیا، به‌ڵام سوریا ئێستاش ئه‌و دوو لیوایه‌ به‌ به‌شێك له‌ خاكی خۆی ده‌زانێت و ده‌ستكاری سنووری وڵاته‌كه‌ی له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی فه‌رمی نه‌كردووه‌.
سه‌باره‌ت به‌ مافی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی له‌ كوردستاندا ده‌ژین، چاكتره‌ له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی ئه‌و نه‌ته‌وانانه‌ دانیشتن بكرێت بۆ بیروڕاگۆرینه‌وه‌و ئاگاداربوون له‌ داواكاریه‌كانیان. ناوچه‌ی كه‌ركوك له‌ پڕۆژه‌كه‌دا پێویسته‌ به‌ به‌شێك له‌ هه‌رێمی كوردستان پێناسه‌ بكرێت، به‌ڵام له‌چوارچێوه‌ی حوكمێكی ئۆتۆنۆمی فراوان. له‌ دانیشتنێكدا له‌گه‌ڵ سه‌فیری ئه‌مریكا بۆكاروباری (باكووری) عێراق و مادده‌ی 140، سه‌فیر (تۆماس كراجێسكی) كه‌ له‌ كۆتایی مانگی ئابی 2008 سه‌ردانی كوردستانی كرد، له‌سه‌ر داوای ئه‌و له‌گه‌ڵ خۆی و تیمه‌كه‌ی پێكه‌وه‌ دانیشتین بۆ تاوتوێكردنی بارودۆخی ناوچه‌ی كه‌ركوك، ڕاشكاوانه‌ پێمڕاگه‌یاند كورد له‌وه‌ی كه‌متر قبووڵ نییه‌ كه‌ ناوچه‌ی كه‌ركوك ببێته‌ به‌شێك له‌ هه‌رێمی كوردستان، به‌ڵام وه‌ك ناوچه‌ێكی ئۆتۆنۆم و ده‌سه‌ڵاتێكی فراوانی پێ‌ بدرێت.
ئه‌مانه‌ چه‌ند بۆچوونێكن ده‌یانخه‌مه‌ به‌رچاو ئه‌و لیژنه‌ قانوونیه‌ی پێشنیازی دامه‌زراندنی ده‌كه‌م، كه‌ ده‌توانێت زیاتر لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌سه‌ر بكات. گۆێ‌ شل نه‌كردن بۆ ڕاوبۆچوونی كه‌سانی په‌یوه‌ندیدار، به‌ تایبه‌تی له‌بواری داڕشتنی پڕۆژه‌ی ده‌ستوور كارێكی باش نییه‌و ئه‌نجامه‌كه‌ی خراپ ده‌بێت بۆ ئه‌مڕۆی كوردستان و بۆ دواڕۆژی. پاشه‌ڕۆژی ناوچه‌ی كه‌ركوكمان له‌به‌رچاوه‌ به‌ چ قۆناغێكی مه‌ترسیداردا گه‌یشتووه‌، ئه‌و هه‌ڵانه‌ی بوونه‌ دروستبوونی ئه‌و بارودۆخه‌ ناهه‌مواره‌.

له‌ (هاوڵاتی)، ژماره‌ی (461)ی یه‌كشه‌ممه‌ی 28ی ئه‌یلوولی 2008 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.




میدیا وەک ئامڕازی ریسواکردن.. ستیڤان شەمزینی

لەگەڵ ئەو هەموو هاتوهاوارەی کەناڵەکانی راگەیاندن هەر خودی خۆیان دەیکەن لە هەمبەر رەچاوکردنی ئیتیکی رۆژنامەوانی و خستنە سەر رێچکەی رۆژنامەوانی کوردیی لە رووی پیشەیی و ئەخلاقی کارکردنەوە، کەچی هاوکات هەمان میدیا وەک ئەوەی بیری چووبێتەوە دوێنێ چی وتووە و بانگەشەی بۆ چ جۆرە نۆرم و مۆدیلێک لە رۆژنامەوانی کردووە، ئەمڕۆ بۆتە ئامڕازێکی گەورەی ریسواکردن و یەکتر سڕینەوە و هەلا هەلاکردنی کەرامەتی مرۆڤ. ئەوەتا ئەو شەڕە موهاتەراتەی لە نێوان میدیای “پارتی و ئەهلی و گۆڕان”دا بەڕێوە چوو، نەک هەموو سنوورێکی ئیتیکی رۆژنامەوانی تێدا تێپەڕێنرا، بەڵکوو پێشێلی هەموو یاساکانی کرد و پەنجەی ریسواکردن و بە پووچ تەماشاکردنیشی خستە سەر کەسێتی و هەستی ژمارەیەکی بێشووماری خەڵک.

من پێم سەیرە چۆن میدیای کوردیی تووشی هەمان ئەو نەخۆشییە زۆر ترسناکانەی کۆمەڵگەی کوردیی بووە کە ئینسان بە تەواوەتی بێ بەها و بێ رێز سەیر دەکات، من سەیرم لەم دەبڵ کەسێتییەی راگەیاندنکارانی کورد سووڕماوە و ناتوانم لەوە تێبگەم، مامۆستا “ئەکادیمییەکان”ی وانەی ئیتیک و ئەخلاقی رۆژنامەنووسی کوردیی چۆن لەلایەکەوە باسی ئیلتیزام دەکەن و لەسەرێکی ترەوە بەشداریی دەکەن لە پرۆسەی کوتین و موهاتەرات و شەڕەجنێو و سووکایەتیکردن بە هەموو پیرۆزییەکی مرۆڤ!!!. سەیرە هێشتا رۆژنامەنووسی ئێمە، وەکوو بەلاغی سەربازیی، تەماشای نووسین دەکات و بۆ شەڕێکی توندی سیاسیی و حزبیی و گروپیی بەکاریدەهێنێت و خوازیارە پەیکەر و جەستەی هێزی بەرامبەری پێ وردوخاش بکات!!. ئەمە کارەساتە راستەقینەکەی واقیعی رۆژنامەنووسیی کوردییە لەم بەشەی کوردستاندا.

کار گەیشتۆتە ئەوەی رۆژنامەوانییەک پەیدا بووە، لە پێناوی ئامانجە سیاسییەکاندا نەک سڵ لە هاڕینی هیچ کەس ناکاتەوە، بەڵکوو لەسەر بنەمای تێزی شەلم کوێرم ناپارێزم، دەست بۆ هەموو مافە تایبەتیی و سەرەتایی و سادەکانی مرۆڤ درێژ دەکات. کار گەیشتۆتە ئەوەی میدیایەک پێگەیشتووە بۆ ریسواکردنی بەرامبەر نەک خۆی لە هیچ رستە و وشەیەکی زبر و ناشایستە و ناماقوڵ و نامۆ ناپارێزێت، بەڵکوو تۆمەت هەڵبەستن و زانیاریی درۆ و داتاشینی حکایەتی سەیر و سەمەرەشی کردووە بە بەشێک لە ئەرکە هەرە سادە و ئاسان و ئاساییەکانی خۆی. کار گەیشتۆتە ئەوەی میدیایەک لە کوردستان لە بەهێزبووندایە نەک هیچ بایەخ و رێزێک بۆ نووسین و وشە دانانێت، بەڵکوو هەر لە بنەماوە گاڵتەی بە هەست و کەسێتی مرۆڤەکانیش دێت، تا ئەو ئەندازەیەی هەزارەها چیرۆک و حکایەتی وەهمیشی بۆ ئابڕووبردن و ریسواکردنی هەر مرۆڤێک لە ژێر هەر ناو و پاساوێکدا بێت، ئامادە کردووە.

لە هەموو ئەمانەش ترسناکتر، هەردوو ئەو میدیایەی بەم دواییانە بازاڕی عوکازی موهاتەراتی کوردییان گەرم و جەنجاڵ کردبوو، خۆیان بە سەرمەشق و نموونەی رۆژنامەوانی ئەکادیمی و پرۆفیشناڵ دەزانن، بەڵام بێگوومان بیریان چووە ئەوان نموونە و سەرمەشق و پسپۆری عەیارە بیست و چواری موهاتەراتن، بیریان چووە لە پێناوی مەبەستێکی سیاسیی دیاریکراودا، ئامادەن کەرامەتی هەزارەها مرۆڤ بکەنە سووتەمەنی و قوربانی. تەنانەت سەیرە راگەیاندنێک بە ناوی داکۆکی لە مافی “سەردەشت عوسمان”ەوە دەست بۆ گەورەیی و پیرۆزیی کەسێتی خەڵکانی تر ببات!!، ئاخر ناکرێت لە پێناوی ژیانی گوڵاڵە سوورەیەکدا، باخچەیەکی پڕ گوڵ و گوڵزار بپلیشێنیتەوە، هەروەک چۆن ناکرێت بۆ دوورخستنەوەی تاوانێکی وەک ئەوەی دەرهەق بە ژیانی “سەردەشت” کراوە لە حزب و ئاڕاستە سیاسییەکەت، ئاگر لە ماف و هەستی کەسانی تر بەر بدەیت، وەکوو ئەوەی هەستی مرۆڤ کاڵایەکی هەرزان و سووک بێت. ئەمەیە کارەساتی راستەقینەی رۆژنامەنووسیی کوردیی.

بەداخەوە هێشتاش راگەیاندنی کوردیی بەهەمان فۆرمی شەڕی ناوخۆ و بە هەمان ئاواز و موفرەدەی شەڕی براکانی شاخەوە کە بە جەستەی پێشمەرگەی شەهیدکراوی نەیارەکانیان دەگووت “کەلاک”، مامەڵە دەکات، تەنانەت بۆ ئێمەومانان کە وەها خەیاڵمان دەکرد، کرانەوەی کوردستان بە رووی دونیادا بۆتە هۆی وەرچەرخانی عەقڵی سیاسیی و میدیایی کوردیی، شۆکێکی گەورەیە بتوانین بە ئاسانیی تەسەوری ئەوە بکەین هێشتا میدیا لە کوردستان ئامادەیە شەڕی سیاسیی و ئاسایی گەرم بگۆڕێت بۆ شەڕی خوێناویی و سەربازیی، هێشتا میدیا ئامادەیە بە کوژراوی لایەنی بەرامبەری بڵێت “کەلاک”. بە رای من ئەمەیە کارەساتی راستەقینەی رۆژنامەوانی کوردیی نەک شتێکی تر.

مايوى 2010
ستیڤان شەمزینی
ستۆکهۆلم




هەڵبژاردە سەختەکان.. سامانی وەستا بەکر

سەرۆکی هەرێم:
ئەوەی ئاشکرایە ئێستا کەم کەس هەیە هیوا بەو بارودۆخە بخوازێ کە سەرۆکی هەرێمی تێکەوتووە، ئاخر ئەو کەتۆتە نێوان دوو بەرداش هەرلایەکیان هەڵبژێرێ ئەویتریان ئەیهاڕێ.
نێچیرڤان بارزانی ئێستا لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکایە هێندە قورسە ئەگەر سەلیقەیەکی زۆرو دنیابینیەکی فراوان و دووربینیەکی مەودا درێژی نەبێ ئاستەمە بەسەرکەتووی لێی بێتە دەرەوە.
سەرۆکی هەرێم لەنێوان پارتی و شەقام، سەرۆکی حوکمەت و دەستگیرکراوەکانی بادینان، ماڵی خەزور و نێوماڵی کۆمەڵگە، ئاشتی و تەبایی خێزان و دووبەرەکی، ڕاستکردنەوەی یاسای لار وخوار بەکارهێنراو و یاسای هاوسەنگ و یەکسان، دادگای حیزبی و دادگای دادوەر، دادوەری گوێڕایەڵی حیزب و دادوەری گوێڕایەڵی یاسا، پاراستنی سومعەتی هەرێم لە سەر ئاستی نێودەوڵەتی و لای ڕێکخراوە مرۆڤ دۆست و یاساپارێزەکان. ئەبێ ئەو لایە هەڵبژێرێ کە لەیەک کاتا “پارتی، شەقام، خانەوادە، یاسا، ڕێکخراو وڵاتانی دیموکراسیخواز و دۆستی یاسا” قایل بکات، بۆئەمەش پێویستی بە یارمەتی خەڵکانی ڕۆشنبیر و بیرمەند و ڕامیاریوانی زانستی هەیە کە لەڕێی نوسین و سەردان و فشار دروستکردنەوە ڕێگە ڕاستەکەی بەبەڵگەوە بۆ ڕۆشنکەن.
ئەبێ ئەوە بۆ سەرۆکی هەرێم ڕوونکرێتەوە ئەگەر واژۆی بڕیارەکەی داد”گا” بکات و ئەو دەسگیرکراوانە بێکەس بەجێببهێڵێ ئەوا:

*لە سەرۆکی گەلەوە ئەبێت بە سەرکردەیەکی پارتی و بەس.
*لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و لای ڕێکخراوە مرۆڤدۆست و یاساپارێزەکان وەک هەر سەرۆکێکیتری ڕۆژهەڵاتی پێگەی خۆی وەک کەسێکی دیموکراتخواز لەدەستئەیات و هاوشێوەی دیکتاتۆرەکان ئەبینرێ.
*لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان ئەو وێنە میانڕەوە لەدەستئەیات کە بەراورد بە سەرۆکە باڵادەستەکانیتری پارتی پێیناسراوە.
*لەناو خودی پارتیشا لاوازتر ئەبێت و پاشەکشێیەکی کەمەرشکێن لەبەرامبەر ڕکابەرەکەی “سەرۆکی حوکمەت” ئەکات.
*پارتیە دیموکراتخواز و مافپارێز و یاسادۆستەکانیش بێ ئومێدئەکات و چیتر ئەو کەسە نابێت کە چاویان لەسەریبێت وەک سەرۆکی داهاتووی پارتی لێیبڕوانن.
*لە کۆنگرەی داهاتووی پارتیا باجی ئەنجامی ئەو هەڵەیە ئەیات.
*دووبارەبوونەوەی مێژووی باوکی و مامی بەچاوی خۆی ئەبینێتەوە کە چۆن باپیری باوکی لەبەرامبەر مامیا پشتگوێخستبوو.

کۆنسوڵگەی وڵاتان و ئێران و تورکیا:
دوای بڕیارەکەی دادگا ئیتر ئەبێ هاوڵاتیان و بگرە ڕۆژنامەنوسانیش لە کۆنسوڵگەی وڵاتان نزیک نەکەونەوە تا بە تۆمەتی کاری سیخوڕی دوستگیرنەکرێن، ئەمە لەکاتێکا کە تورکیا بە قوڵای ٤٠ کیلۆمەتر بەرەوژوور هاتۆتە ناو هەرێمی کوردستان و ژمارەی دەزگا هەواڵگرییە تورکەکان لەهی خودی هەرێم زۆرتن و ئێران شارەکانی هەرێمی کوردستانی بە قەرارگاکانی تەنیوە و کێی بوێ تیرۆری ئەکات و کام بنکەی حیزبە کوردستانییەکانی بوێ بەڕۆژی نیوەڕۆ موشەکبارانی ئەکا، لە هەمووشی سەیرتر ئەوەیە کە هەر خودی دەسەڵاتی هەرێم و حیزبەکان خۆیان ڕێنوێنی و چاوساغیان و کاری سیخوڕیان بۆئەکەن کەچی هیچ دادگایەک بوێری ئەوەی نیە لێپێچینەوەیان لەگەڵا بکات، بگرە بەشانازیشەوە باسی هاوکارییەکانیان بۆ وڵاتانی داگیکەری مێژوویی کوردستان ئەکەن.

قەندیل:
چیتر قەندیل ئەو ناوچە دڵڕفێنە گەشتیارییە سەرنج ڕاکێشەی پێش بڕیارەکەی دادگا نیە تا هاوڵاتیان بتوانن بەبێ کێشە بچن سەردانی بکەن، نەوەک بەتۆمەتی کاری سیخوڕی بۆ پ.ک.ک تاوانبارو دەستگیربکرێن، سەیر لەوەیایە کە پارتی کرێکارانی کوردستان لە لیستی ڕەشی حکومەتی هەرێما نیە کەچی دادا”گا” دیدار و سەردانیکردن لەگەڵیانا بەکاری سیخوڕی ئەبینێ. بەپێی بڕیارەکەی داد”گا”بێت خەڵکانی دانیشتوانی ئەو ناوچانە یەکپارچە سیخوڕن! سەیرتر ئەوەیە هەرگیز داد”گا” دەسنیشانکردنی موڵگەو بارەگا و شوێنپێی گەریلاکانی “پ.ک.ک”و حیزبەکانی ڕۆژهەتی لەلایەن دەسەڵاتدارانی هەرێمەوە بۆ تورکیا و ئێران بەکاری سیخوڕی نەبینیوەو بگرە کەیسی لەوجۆرە هەربوونیشی نیە!

هەڵبژاردن:
ترس لە سەنگی مەحەکی جەماوەر و ڕێکەوتنی سیاسی دابەشکردنی کورسییەکان و سازشکردنی هەندێک لایەن لەبەرژەوەندی لایەنێک هیچ واتایەک بۆ هەڵبژاردن ناهێڵێتەوانێ و سڕکردنی دیموکراتی لێئەکەوێتەوە، ئەوەش ئەسەلمێنێ کە کۆی ئەو حیزبانە باش لەوە تێگەشتوون کە ئەدای کارکردنیان نەک هەر وەک پێویست نەبووە بەڵکو هێندە خراپیش بووە کە نەوێرن خۆیان بەنە بەر نەشتەری جەماوەر.

حیزب لەنێوان ئۆپۆزسیۆن و حکومەت:
دوو دیاردەی سەیر لە حیزبە کوردستانییەکانا بەدی ئەکرێ بێجگە لە پ.د.ک.
یەکەم، لەم کابینەیەو کابینەکانی پێشووش هەموو ئەو حیزبانەی بەشداریان لە کابینە حکومییەکانی پارتیا پێکراوە لە کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی وەزیرانا وەک مەڕ بێدەنگن، هاوشێوەی مناڵانی سەرەتایی دەست بڵندئەکەنەوە بۆ قسەکردن و واژۆ لەسەر هەموو بڕیارێکی حکومەتە ئەکەن کەچی حیزبەکانیان لە مێدیاوە وەک ئۆپۆزسیۆنێکی سەرسەخت قسەئەکەن، بەتایبەتی لەکاتێکی وەک ئێستایا پێش هەڵبژاردن.
دووەم، زۆربەی هەرە زۆری ئەندامانی پەرلەمانی ئۆپۆزسیۆن و ئەوانەی ناو حکومەتیش هەتا کامێرا و مۆبایل نەبێت بۆ وێنەگرتن و گواستنەوەی چالاکییەکنیان هیچ دەنگێکیان لێوەنایەت و بێدەنگن، بگرە هاوکار و هاوڕێی سەرۆکایەتی پەرلەمانیشن، بەڵام بەقودرەتی قادر هەر کە کامێرا هەبوو، یان کە خۆیان دەستیانکرت بە تۆمارکردن بە مۆبایلەکانیان، ئیتر نەڕەو هاوراریان لێبەرزئەبێتەوە و ئەبن بە داکۆکیکاری سەرسەختی میلەت، بەتایبەتی لەکاتێکی وەک ئێستایا پێش هەڵبژاردن، ئەو تای هاوراکردن و فیکە و تەپڵ و پێڵاوفڕێدانە زۆر بەرزتر ئەبێتەوە. “هەڵبەتە باسی ١١ کۆتاکە ناکەین کە بوونیان تەنها بۆ بەرژەوەندی پارتیە”. بەڵام ئەم دیاردەیە لە ئەندام پەرلەمانەکانی پارتیا بەدی ناکرێ و تائاستێکی زۆر یەک ڕوون، هەڵبەتە ئەوەش لەبەر دوو هۆکارە، هۆکارێکیان ئەوەیە کە هەموو شتێ بەخواستی حیزبەکەیان ئەچێ بەڕێوە، هۆکارێکیتریش ئەوەیە کە پارتی حیزبێکی ناوەند دەسەڵاتە “مەرکەز”یە و هەر جوڵەیەک دژی بەرژەوەندی ئەو حیزبە بێ سزا تێناپەڕێ.

کوشتن:
هەڵبەتە ئەوە کۆمەڵگە نیە کە حەزی لەتاوان و کوشتارە، ئەوە زۆر و بۆری ئەو هەموو مەلا ئاینیە “بێ دین” و ئەو هەموو بانگخوازەیە هەر کەسەی پەلی ئاین بەولایەیا ڕائەکێشێ کە خۆی پێی مەستە، ئەوە زۆری ئەو هەموو کەناڵانەیە کە خەریکی بڵاوکردنەوەی کلتوری نامۆو تاوانی ناموس لەلایەک و زۆری کەناڵی ئاینی لەلایەکیترەوەیە، کە مێشکی کۆمەڵگایان بەجۆرێک ژەهراوی کردووە ئەگەر کەسی تەماشاوان زۆر هۆشیارنەبێ ئاستەمە تێنەکوێ، جا ئەگەر کەسەکە ببێتە هۆکاری کوشتنی کەسێک لەڕێی ئابڕوبردنیەوە، یان خۆی ببێ بە بکوژ لەڕێی مێشک شتنیەوە بەبیری توندڕەوی، یان خۆی بکوژێ لەڕێی بێ بەهاکردنی هەموو جوانیەکانی ژیانەوە، هۆکارەکە هەر ئەوانەی سەرەوەو بێ پرەنسیپ و دیسپلینی حکومەتەتیشە لە هەمانکاتا.

دانس و تەراویح:
نوێژکردن بابەتێکی کەسییە لەنێوان خود و خواوەند و چاکە و خراپەشی ھەربۆکەسی نوێژخوێن خۆیەتی بۆیە ھیچ پێویست بەنمایشکردن لەسەر شەقاما ناکات بەڵام بیرمان نەچێ ئەکرێ سیاسەت لەپشتی ئەو کارەوەبێ.
سەماکردن کارێکی نمایشکارانەیە و کارێکە لە سەمازانەوە بۆ تەماشاوان واتە سەما بەبێ نمایش نابێ چونکە کارێکە بۆ کەیف و ئارەزووی ھەوادارانی.
لەڕاستیا ھیچیان پەیوەندیان بەسەر ئەوەیتریانەوە نیە بەڵام میلەتێک کە ھۆشیاری و مەعریفەی کەمبێت تێکەڵیان ئەکا و لەھیچی نەبوو دووبەرەی دژەیەک دروستئەکا و کێشەیەکیتریش ئەخاتە سەر کێشە کەڵەبووەکانی.

سامانی وەستا بەکر
١٢-٥-٢٠٢١
سوید-ستۆکهۆڵم




میدیای بکوژ.. ئەحمەد ڕەزا

سێ تەوەری گرنگ، کە ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە ژیان و بیرکردنەوەی تاکەوە هەیە، شایانی هەڵوێستە لەسەر کردنن، کە میدیای ئێمە بە گشتیی، دەستەپاچەیە لە ئاستیانداو هەڵوێستی میدیا بە گشتیی دوورە لە هەر جۆرە مەعریفەیەک.. بە جۆرێک لە ئاستی واتەواتی چایخانەو گوزەرەکانی ناو بازاڕ تێناپەڕێت.. ئەم سێ تەوەرەش کە بریتین لە:

١-دیاردەی خۆکوشتن.
٢- بەرهەمهێنانی هونەریی.
٣- هەڵاوساندنی قەبارەی ڕووداوە ئاساییەکان.

یەکەم: دیاردەی خۆکوشتن.
لە ساڵی ٢٠١٨ بابەتێک لە ڕۆژنامەی ” سکای نیوز” بڵاوکرایەوە، کە هۆشداریی بە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن ئەدات، سەبارەت بە بڵاو کردنەوەی هەر جۆرە خۆکوشتنێک.. کە باسی کۆمەڵێک لێکۆڵینەوەی تیمێکی نێودەوڵەتیی ئەکات، بە سەرپەرشتی مامۆستا ” ئایال شافر” کە پزیشکێکی دەروونیی و گەورە لێکۆڵیاری تیمەکەیە.. تیمەکەی شافر لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ – ٢٠١٤ زۆرترین باس و لێکۆڵینەوەیان دەربارەی کاریگەرێتییەکانی ڕاگەیاندن لەسەر دیاردەی خۆکوشتن بڵاوکردەوە.. دەرەنجامەکەش بەوجۆرەیە، کە کاریگەرێتیی میدیایەکی ئەکادیمیی، لە گرنگییدان بە دیاردەی خۆکوشتن ڕێژەی٢% ی خۆکوشتنی زیاد کردووە.
لە دیارترین ئەو مەرجانەی کە پێویستە ڕاگەیاندن لەبەرچاوی بگرێت، خۆپاراستنە لە نیشاندانی چۆنێتیی خۆکوشتنەکەو ئاسەوارەکەی بە جەستەوە.. جگە لەوەش دواندنی کەس و کاری خۆکوژ یەکێکیترە لە تابۆکان.. بەدەر لەوەی کە پێویستە میدیا ئەو پرسیارە لە خۆی بکات، ئامادەکردنی هەواڵێکی لەوجۆرە، چ سودو زیانێک بە تاک ئەگەیەنێت، وەک دکتۆرە ” مەنال القبلاوي” لە ڕۆژنامەی ” الرأي” لە ساڵی ٢٠١٧ دا لە وتارێکیدا نوسیویەتی.

” دکتۆر عبدالرحمن مزهر” لەگەڵ ئەو ڕایەدایە، کە ناکرێت بە تەنها تەرکیز بخرێتە سەر بابەتی خۆکوشتنەکەو هیچ جۆرە بنکۆڵی کردنێکی زانستیی لەگەڵدا نەکرێت.. لەبەرئەوەی ئەم جۆرە وروژاندنە ئەبێتە هۆی تەشەنە کردنی دیاردەکەو بە نێگەتیفە.. بەڵکو پێویستە هەر کردەیەکی خۆکوشتن کە ڕووئەدات، لەگەڵ بڵاوکردنەوەیدا بخرێتە ژێر ڕۆشنایی تیۆرە سۆسیۆلۆژییەکانەوە.. لەبەرئەوەی خۆکوژ بە نەخۆشی دەروونیی ناوزەد ناکرێت.. بەڵکو بڕیارە بە هۆکارێکەوە ئەبەسترێتەوە.. بەڵام کاتێک ڕاگەیاندن ڕەواڵەتگەرییانە بابەتەکە باس بکات و هیچ لێکۆڵینەوەیەکی لەگەڵدا پێشکەش نەکات، ئەو کاتە وەک دکتۆر شافر ئەڵێت، ڕەنگە وەرگر خۆی لێ ببێتە پاڵەوانەکە، کە خۆکوژەکەیەو ئەو کردەیە دووبارە بکاتەوە.
ئایا میدیای کوردیی لە ئێستادا لە کوێی هەستکردنە بەم بەرپرسیارێتییە؟ لەکاتێکدا کۆمەڵگە بەهۆی سەغیی تەبیعەتیی حوکومڕانەکانییەوە، بۆ قبوڵکردنی مەرجەکانی بانقی نێودەوڵەتیی و سندوقی نەختینەوە، تا ئاستی هەژاریی سوخت تاک پێش خۆیان ئەدەن.. هیچ کەسێکیش نییە تروسکایی لە هیچ شوێنێکی ئایندەدا ببینێت.

دووەم: بەرهەمهێنانی هونەریی.
بەرهەمهێنانی هونەریی/ میدیایی، زاراوەیەکە هەموو ئەو لایەنانە ئەگرێتەوە، کە پەیوەندیی بە بەرهەمهێنانی بەرنامە بینراو و بیستراوەکانەوە هەیە.. بە جۆرێک بیرۆکەیەک یان چەند بیرۆکەیەک ئەگۆڕرێ بۆ وێنەو دەنگ و ڤیدیۆ، لە شێوەی بەرنامەی پەخشکراودا، بە ئامانجی گەیاندنی بیرۆکەکە بە وەرگرو کار تێکردنیان.
ئەم بەرهەمهێنانە بەوە ئەناسرێتەوە کە درێژخایەنە، لەبەرئەوەی بە چەندین قۆناغدا تێپەڕئەبێت وەک کارگێڕیی و دیزاین و پلاندانان و ئەندازیاریی و دەنگ و وێنەگرتن و ڕوناکیی و دیکۆرو جلوبەرگ و مایکەپ و ڕاهێنانی دەرکەوتووەکان و مۆنتاژو پەخش و مارکێتینگ. جگە لەوەش پێویستە هەموو ئەو کەسانەی لەو بوارانەدا کار ئەکەن، پسپۆڕ بن و شارەزاییەکی باشیان لە کارەکەی خۆیاندا هەبێت.
بەڵام بەلانی ڕۆژنامەو ماڵپەڕە ئەلکترۆنییەکانەوە باسەکە وێنەگرتن و دەنگی تێ ناکەوێت و پێویستیی بە بیرۆکەو دیزاین و کۆلاج و چاپکردن و مۆنتاژو مارکێتینگ و بڵاوکردنەوەوە هەیە.

لە میدیای کوردیدا بەگشتیی، کەمترین پسپۆڕ لە بوارەکەدا هەیە.. نەزانێک سەرپەرشتیاری ئەدەبی لاپەڕەیەکە، یان بەشی کۆمەڵایەتیی بەڕێوە ئەبات، یان لیژنەی هەڵسەنگاندنی بەرنامەو دراماکانە، یان بەڕێوەبەری دەستڕۆشتووی کەناڵێک.
ڕۆژنامەکان پێشبڕکێ لەگەڵ بابەتە کرچ و کاڵەکانی سۆشیال میدیا ئەکەن، بۆ وەرگرتنی بابەت.. زۆرینەی بەناو دراماکانیش ئەو ” CD”یە ئاست نزم و لەیبوکانەن، کە پێشتر لە مەزادخانە/ دەرارخانەکانیشدا سانسۆریان لەسەر بوو، دوکاندار ڕیکلامی بۆ فرۆشتنیان نەئەکرد.. سەیرە ئێستا زۆرێک لە دەرچووانی پەیمانگەو کۆلیژەکانیش کێبڕکێی بەرهەمی مەزادخانە بکەن.
بەرنامەکانیش بە گشتیی لەگەڵ هەر دانیشتنێکی گەنجانەی سەهۆڵەکەو چایخانەکان تێپەڕ ناکات و خاڵیی خاڵین لە فیکرو مەعریفە.
هەموو ئەزانین هەر وڵاتێک کەوتە بەر مەرجەکانی بانکی نێودەوڵەتیی، ڕاستەوخۆ مەعریفە ئەکات بە قوربانی ئەدای ناو بازاڕەکان، بۆ نمونە نوسەری گەورەی سوریی ” محمد ماشطة” ئەڵێ: پێئەچێ ڕێکەوتنێک لە نێوان کەناڵەکاندا هەبێت، بۆ دوورخستنەوەی وەرگر لە بابەتی جاددو ئامانجدار، دەنا ئەم هەموو بێ ئەرزشییە چۆن بە جارێک لە ڕەمەزانێکدا دەرئەکەوێت.. دکتۆر ” نەواف التمیمي” پسپۆڕی ڕاگەیاندن بە ” دراما خەجاڵەتبارەکان” ناویان ئەبات.. ئەو بە ڤایرۆسێکی مەترسیدارتر لە کۆڤید 19 ناویان ئەبات و پێیوایە ئەبنە سەرچاوەی وشککردنی فیکر.. لەبەرئەوەی وەک دکتۆر ” عبدالله غذامی” یش دووپاتی ئەکاتەوە، ئێستا لە ڕێگەی کەناڵەکانی ڕاگەیاندنەوە پەیامەکان ئەگەنە وەرگرو سەردەمی کتێب کاڵ بووەتەوە.. گەر پەیامیش لەڕێگەی ناپیشەگەرەوە بگاتە وەرگر.. ئەوا فیکر ئەبێت بەژێر دەست و پێوە.

دەرنجامەکان ڕوونن کە بووەتە هۆی دوورکەوتنەوەی زۆرینەی خەڵک لە کەناڵە کوردییەکان.. تەماشا کردنی درامای ئەمەریکی و ڕوسیی و ئیسپانیی و میسریی و لوبنانی، لە بری ئەو بێ سەروبەرییەی کورد بە ناوی دراماوە دەرخواردی وەرگری ئەدات.. بەگشتیی، کەیفسازیی جێی بە هەموو بابەتێکی گرنگ لێژ کردووە، لەسەرجەم کەناڵەکاندا.. نەبوونی پسپۆڕو دەرکردنی کادرە جاددەکان، هەروا بە سادەیی خەڵک تێی ناڕوانێ، پێ ئەچێ لەژێر فشارو ڕاسپاردەدا بێت.. ئەمەش بەرهەمی دەسەڵاتی کورد!
سێیەم: هەڵاوساندنی قەبارەی ڕووداوە ئاساییەکان.
” دکتۆر محمد قیراط” لە وتارێکیدا لە ڕۆژنامەی ” البیان” دا ئەڵێت: بۆگەنکردنی میدیا، نەتەوەیەک بۆگەن ئەکات.. خۆی وتەزاکە پێچەوانە ئەکاتەوەو بە گریمانە وەریئەگرێت و ئەڵێت: ئەی بۆ وتەزاکە ئاوەژوو نەکەینەوەو ببێ بەوەی بڵێین، ئەگەر نەتەوەیەک بۆگەن بوو، میدیاکەشی بۆگەن ئەبێت؟.. لەبەرئەوەی پەیوەندیی نێوان میدیاو کۆمەڵگە، پەیوەندییەکی دیالێکتیکییە، پەیوەندیی کارلێکردن و کاریگەرێتییە.

هۆکارەکانی نەزۆکیی میدیا، کە وایکردووە وەرگر متمانەی پێی نەمێنێت و ئەوی لە ڕاگەیاندنی تەقلیدیی دەوڵەت و حیزبەکانەوە بڵاوئەکرێتەوە، پێچەوانەی وەربگرێت، بۆ چەند هۆکارێکی بنەڕەتیی ئەگەڕێتەوە.. لە سەرێکەوە پەیوەندیی بە کادرە نەشارەزاو ناپیشەگەرەکانەوە هەیەو لە سەرێکیتریشەوە ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بەو لایەنەوە هەیە، کە سەپۆرتی ئەکات و ئەبێ بەرژەوەندییەکانی ئەوی تیا لەبەرچاو بگیرێت.. بەڵام لە سەروو هەموو ئەمانەوە نەبوونی مینبەرێکی تەواو ئازادو خۆسەپاندنی دەسەڵات، بەسەر هەموو کەرتەکانی ژیانی کۆمەڵگەوە، میدیایەکی ئیفلیجی تەقلیدیی لێ بەرهەمدێت و بە هیچ جۆرێک ناتوانێ شان بەشانی میدیای کۆمەڵگە مەدەنییەکان کاری میدیایی بکات، لەبەرئەوەی پێش هەر شتێک میدیا پێویستیی بە کۆمەڵگەیەکی بەهێزی مەدەنیی و دابەشکردنی سێ دەسەڵاتی ” یاسادانان و دادوەریی و جێبەجێکردن” هەیە.
میدیای تەقلیدیی کە پێکدێت لە ڕۆژنامەو ئێستگەو تەلەفزیۆنەکان، ئێستا لەبەرامبەری ئەواندا میدیای نوێ هاتۆتە پێش و لەو کۆمەڵگایانەدا کە سیاسەت جێی گرنگیی پێدانی یەکەمینە، میدیای نوێ جێی بە میدیای تەقلیدیی لێژ کردووە.. بەڵام میدیای نوێ لەژێر ئەو چاودێرییە هونەریی و کۆمەڵایەتییە نییە کە میدیای تەقلیدیی پێ کۆنترۆڵ ئەکرێ، لەبەرئەوە هەر لە سەرەتاوە بۆ خۆی ڕێ بۆ قەرەباڵغی و ژاوەژاوی میدیایی خۆش ئەکات.

کارەسات لەوێدایە، میدیای تەقلیدیی بکەوێتە ژێر فشاری میدیای نوێوە، کە لە هەموو چالاکییەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا ڕووئەدات.. کارەساتەکە قەبارەی گەورەترە لەوەی لە میدیای نوێدا ڕێچکەی گرتووە، لەبەرئەوەی هەر لە بنەڕەتەوە ئەو خۆی پێناسە کردووە.. بەڵام میدیا تەقلیدییەکە، کە ئامانجدارەو ئەرکی ئاراستە کردنی تاک و کارتێکردنیانە ئەویش ببێتە بەشێک لەو ژاوەژاوە فیکرییەی کە ڕەوتێکی ناسراوی تیا نییە، ئەوا ئەبێتە هۆی پیس بوون و بۆگەن کردنی کەرتی میدیایی.
لە ئێستادا لە زۆرێک لە کەناڵەکاندا، لە هەـوو ڕوویەکەوە پشت بەو ڕەوتە ئەبەسترێ کە لە میدیای نوێوە سەری هەڵداوە.. بۆ نمونە ” کەیفسازیی/ الترفیه” لە میدیای نوێوە سەری هەڵداو پەڕیەوە بۆ میدیای تەقلیدیی، بەڵام لێرەدا ئامانجەکەی بە دوو ئاراستەدا گۆڕرا.
یەکەمیان بوو بە ئامرازێک بە دەست هەندێ نوسەرو هونەرمەندەوە، تا لە بەرژەوەندیی حزبەکەی خۆی و دژی حزبە نەیارەکارەکانی بەکار بخرێت.
دووەمینیشیان بۆ گواستنەوەی پەیوەندییەکانی ناو بازاڕو دانیشتنە تایبەتەکان، بە مەبەستی نیشاندانی ڕوویەکی گەشی دەسەڵات بە بەردەوامیی.
لێرەدا بە مەبەست و بێ مەبەست، زۆرێک لە میدیاکان، هەواڵی ڕووداوە ئاساییەکان زۆر لە قەبارەی خۆیان گەورەتر ئەکەنەوە، بەمەبەستی ناشرین کردنی کۆمەڵگەو لابردنی بەرپرسیارێتییەکە لە ئەستۆی دەسەڵات.. وەک سەمای کوڕوکچەکەی سەهۆڵەکە، کە تەنها ڕاگەیاندنەکان وێنەیان ئەگرتن و خەڵک ئەوەندە بایەخی بۆی نەبوو، بەڵام ڕاگەیاندنەکان، لە مەوعیدی خۆیاندا بە لێشاو لەوێ بوون و لەوەدا بوو فیتنەیەکی کۆمەڵایەتیی گەورەشی لێ بکەوێتەوە.. دواتر نمایشی تەراویح و کچەکەی ئەکوا پارکی هەولێرو زۆرێکیتریش لەو ڕووداوە بێ بایەخانە لە بەرژەوەندیی دەسەڵات تەبەنیی کران بە قەبارەی زۆر گەورە.
بەگشتیی لەبەرئەوەی میدیای کوردی سەربەخۆیی دارایی نییە. ناتوانێت بگاتە سەروو دەسەڵات و هەوڵی ڕێکخستنەوەی سیستمی حوکمداری بدات.. لەبەرئەوە لە کۆمەڵگەیەکی دواکەوتوودا، لە کۆمەڵگەیەکدا کە تا ئێستا لە سنوری ” العین و بالعین” لامان نەدابێت و شەڕە عەشایەرییەکان بەردەوام بێت، بەهۆی نەمانی متمانە بە قەزاوە.. لە کۆمەڵگەی ژنکوژو خەسێنراوی ژێر مەرجەکانی بانکی نێودەوڵەتیدا، کە پێش هەر شتێک خوێندن و زانست ئەبن بە قاصەی خۆتێرکردن.. چاوەڕوانی میدیایەکی دروست و سەربەخۆو ئازادی لێ ناکرێ.




ژەهری بیرچوون.. شیعر/ کاوە عوسمان عومەر

زۆر جار، بیرچوونت…..
خواردنەوەی شیرینترین ژەهرە،،
لە نێو سەدان پەرداخە ژەهری..
کوژەری تر،،،
زۆر جار، دابڕان لێت،،،
غەمگینترین نۆتایە،،،
لە نێو سەدان سیمفۆنیای…
عەشقی بێئاکامی تر…
با هەنگاوە وێڵەکانت ، چیتر ئازیز..
لە سۆراخی گەڕانەوەی…
تارماییەکی کۆچەر نەبێ،،،
نیگای چاوە گەشەکانت،،
لەسەر دەرگای…
نیوە کراوەی ژوری چؤڵ نەبێ،،
چرای ژوانت، با چیتر،،،
لەسەر کەناری تەمهەڵچنی پایزێ..
بڵێسەی نەبێ،،
شاعیرێ گەر بڕیاری دا،،،
بە نێو بیابانی سەختی…
شیعرەکانی خۆیدا ،،
سەرهەڵگرێ،،،
چیتر مەشخەڵی عیشق،،،
لەسەر لوتکەی چیای..
ئەڤینێکی دوور..
هەستی شەکەت و ماندووی نابزوێنێ،،
هەروەک مەرگی دوا کڵپەی خۆر ،،
ڕۆژانێ دێ،
بڵێسەی چاوی عیشقیش..
کز بێ و خامۆش ئەبێ،،
بێتە سوتماک،،،
ساردو تەزیو،،
وەک شەختە بێ

………………………………………………………………..
وێنەکە تابلۆیەکی نیگارکێشی ڕوسی
Mikhail Germashev -Winter Twilight




خەونە مناڵانەکە ی عەلی باپیر!.. مەحمود عەبدوڵڵا

لەم ڕۆژانەدا “شەریف”ی عەلیباپیر ی زانای پینەکردنی خوڕافیات دەڵێت بەشانازیەوە باوکم خەونی بەخواوە بینیوە. سەرەتا دەڵێم:خودا لەخەوندا خۆتی٫ باوکت خەونی بینیوە ،نەک خوا.
خەون بەدیهێنانی ئارەزویەکە،بەپێی تیۆرەکەی فرۆید.هەندێجار لەخەوندا ئاودەخۆیتەوە،چونکە جەستەت تینویەتی،دەرون ئەو ئارەزوە بەدی دێنێت تا خەوەکەت تێک نەچێت،بۆیە ئارەزو خەونی لێدەکەوێتەوە.. بەڵام خەون شانۆی نمایشی دەرونە،هزرەکان لەخەوندا دەبن بەوێنە، بۆیە مرۆڤ واهەست دەکات خەون دەرەکییە،ئەگینا لەواقیعدا خەون بریتییە لە و هزرو بیرۆکانەی پێشتر
لەدەرونداهەن،سەرچاوەی خەونەکان دەرونە نەک دەرەکی. خەون زمانی وێنەیە ،تەرجومەی دەرونە لە شێوەی وێنەو ڕەمز. کەتۆ خەون بە خواوە دەبینی یان بەکچە دراوسێ لەتەمەنی هەرزەکاری لەڕاستیدا هۆکارەکەی ئەوەیە تۆ ئەو وێنەیەت داوەتە مێشکت .بۆیە هیچ جیاوازی نییە لەنێوان خەوبینی هەرزەکارێک بەکچێکەوە و خەونی بینین بە خودا وە. دیارە پێش فرۆید هەروا دەزانرا کە سەرچاوەی خەون دەرەکیە.پێغەمبەریش وتویەتی خەون بەشێکە لەچل و شەش بەشی وەحی.
جا لێرەدە من ناڵێم عەلیباپیر ڕاست ناکات!باوادابنێین ڕاست دەکات،ئەوکات واتا خەونەکە مناڵانەیە چونکە فرۆید دەڵێت:خەون لەسەر دوقاچ بەندە ،یەکیان جەخت دەکاتە سەر بنەمای واقیعە نوێیەکە.ئەویدیکەیان جەخت دەکاتە سەر ڕوداوێکی گرنگی مناڵی!خەون لەسەر ئەو ڕوداوە پێک دێت،ڕوداوێکی مناڵی وڕوداوێکی نزیک لە خەونەکە کە پەیوەندیان پێکەوە هەبێت.بێگومان زۆربەمان لەمناڵیدا حەزمانکردوە خواببینین،لەوانەیە لەبیریشمان نەمابێت کە شتێکی وا هەبوبێت.جا بەگوێرەی بۆچونەکانی فرۆید خەوبین هەوڵدەدات ڕوداوەکەی ئێستا بەپێی نمونەی ڕابردوو بونیاد بنێتەوە.
لەم باەیەوە فرۆید دەڵێت: ئارەزوو خەون دەخاتەوە،بەبەردەوامی ڕوداوەکانی مناڵی سەرچاوەی خەوننمەبەستی بەردەوامی خەون دەگەڕێتەوە بۆمناڵی،پەیم بەوە بردوە لەناوەڕۆکی خەوندا بەش هەیە ئاماژە بەڕوداوێکی سەردەمی مناڵیدەکات..
بۆیە لێرەدا من دوو ئەگەر دادەنێم،یان م.علی دەرونی گەشەی نەکردوەو هەر لەجیهانە مناڵانەکەدا دەژیت،یان ڕاستگۆنیە و دەیەوێت خۆی گەورە نیشانبدات لەپشت خوداوە بوەستێت. ئەمەش نیشانەی بچوکیە،چونکە مرۆڤی گەورە ئازادانە دێتە پێش و خۆی لەپشت کەس ناشارێتەوە نیچە وای گوت.
بەهەر حاڵ لەکۆتایدا دەڵێم مرۆڤ تا لایەنی ئەقڵانی گەشەبکات کەمتر خەون دەبینێت،بە پێچەوانەشەوە ڕاستە. هەربۆیە مناڵ و خوڕافیەکان زیاتر خەون دەبینن.
جگە لە خەونگەلێک کە سەرچاوەکەیان زۆر خۆرییە،یان هەندێ خەون کە ئاماژەن بەبونی نەخۆشی یەکێ لەئەندامەکانی جەستە،وەک زانایان باسی دەکەن. بەڵام پێویستە م. علی وێنەیەکی خودامان بۆ بکێشێت تا ئێمەش بیبینین.

مەحمود عەبدوڵڵا




داواکەی ئەردۆگان و وەڵامدانەوەی بە ئاڵای کوردستان .. رەزا شـوان

ئەردۆگان لە پەڕەی خۆیـدا لە تۆڕی توێتەر، داوای لە هەموو جیهان کرد، بە تایبەتیش داوای لە دەوڵەتانی ئیسلامی کـرد. کە بجووڵـێن و بێـنەدەنـگ بۆ راگـرتنی هـێڕشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر مزگـەوتی ئەقسا و ماڵە فەلەستینیەکان. وەک ئەوەی کە خـۆی هـیچ ستەم و تاوانێکی بەرانبەر بە گەلی کوردی ئازدیخواز و ئاشتیخوازمان لە کوردستانی داگـیرکراومانـدا نەکـردووبێـت. یا کەس پاشـەڵی خوێنـاوی و دەستە خوێناوییەکـانی و تـاوانە قـێزەوەنەکـانی کە دەرهـەق بە کورد کـردوونی و دەیکات نەبینێـت.

(یایـر نەتەنیاهو) کە کوڕی سەرۆک وەزیرانی دەوڵەتی ئیسرائیل (بنیامین نەتەنیاهـو)ە، لە پەڕەی تایبەتی خۆی لە تۆڕی توێتەری کۆمەڵایەتیدا، بە پێـشاندانی ئاڵای کوردستان وەڵامی داواکەی ئەردۆگانی دایەوە. ئەردۆگانی تەزانـد و گرژ و مۆنی کرد و چەپۆکێکی مزری بە دەمیـدا کێشا. یایر راستییەکانی لە رووی ئەردۆگانی دیکتاتۆر و رەگەزپەرست و خـوێنـڕێـژ ئاشکراکـرد. یایـر بە بەرزکـردنەوەی ئـاڵای کوردسـتان، باش دەزانێت کە مەبەستی چـییە و چی پەیـامێکی بـۆ ئەردۆگانی درۆزن نارد. ئەوە دەزانێـت و دەبینـێت کە رۆژانە سوپای دڕندە و خـوێنڕێژی تورکیای ئەردۆگانی، لە کوردستانی داگیرکراودا، کە چی تـاوان و نامەردییـەک بەرانبـەر بە گـه‌لی کـوردی بێتـاوان ئەنجـام دەدەن.

یایـر نەتەنیـاهـو، لە لاپەڕەی فـەرمی خۆی لە تـۆڕی کۆمەڵایەتی توێتـەردا. راگەیانـد و داوای ئەوەی کردووە کە ئاڵای کوردستان بۆ لیستی ئیـمۆجی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا زیـاد بکـرێـت.
لە کاتێکدا کە ئەردۆگان فرمێسکی تیمساحی بۆ منداڵانی (غـەزە)ی فەلەستین دەڕشت. لە هەمان کاتـدا، بە قـورسترین چەکی کۆمەڵکوژی و فسفۆری سوتێنەر لە شارەکانی رۆژئاوای کوردستانـدا، زۆر دڕنـدانە و نامەردانە و بێ بەزەییـانە منـداڵانی بێتـاوانی کوردی رەشەکـوژی دەکـرد. چەندیـن کۆمەڵکـوژیی لە گـەلی کوردمـان کـردووە.
ئەردۆگانی سەد روو و درۆزن. دەتەوێـت بەم داوایە پـوچ و درۆیانـەت خـۆڵ لە چـاوی فەلەستینییەکان و دەوڵەتانی ئیسلامی بکەیت. ئەگەر راستە ئیسلامی و درۆناکەیت، بەم مانگی رەمەزانە. بۆردومـانی دییەکـانی باشووری کوردستان و رۆژئـاوای کوردستانت ناکرد، کە هەموویـان موسڵمانـن و بە رۆژوون و خەلـکی سڤـیلـن و هیـیچ تاوانێکـیان نەکـردووە. تەنیـا ئـەوە نەبێـت کە کـوردن و تورک نین. کوردبـوونیـش بە لای ئێـوەی رەگەزپەرستەوە تاوانە. کەواتە ئێوەی تورکیا لەگەڵ ئیسرائیل چی جیاوازییەکتان هەیە؟ ئەو تاوانە قـێزەوەنانە و رەشەکوژی و کۆمەڵکوژییانەی ئێوەی تورکیای رەگەزپەرست دەرهـەق بە گەلی کوردمان ئەنجـامتان داون و دەدەن. ئیسرائـیل تـاوانی وای بەرانبـەر بە فەلەستینییەکـان نەکـردوون. خـۆ گەلی کوردمان مووشەکیان بە ئەنقـەرەوە نەنـاوە.
هیچ کارێکی تیرۆریستیشمان نە لە تورکیا و نە لە هـیچ وڵاتێکی تر ئەنجـام نەداون و ئەنجامی نادەین. تەنیا بەرگریمان لە کورد و کوردستانمان کردووە و دەکەیـن. ئەمەش مافـێکی رەوا و ئەخـلاقی هـەر گەلـێکی مـاف زەوتکـراو و نیشـتـمان داگـیرکـراوە.
ئەردۆگانی سـەد روو. تۆ و رژێمـەکەت، راستییەکـان بە دوو پێـوەری جـیاواز دەپێـون. خەباتی گەلی فەلەستین و گەیشتن بە مافەکانیان بە رەوا دەزانن و پشتگیریان لێدەکەن. بەڵام خەبـاتی گەلی کوردمـان لە کوردستانی داگـیرکراومـانـدا، بۆ بەدەستهـێنانی مافـە رەواکـانمان، بە تـاوان و ناپاکی دەزانن. ئەمەیە دوو روویی و دوو فـاقـیتان. ئەگـینا لە نێـوان گەلی فەلەسـتینی و فەلەستین و گـەلی کورد و کوردسـتانـدا، چی جـیاوازییـەک هـەیـە؟! یا کـورد وتـەنی:” بانـێکە و دوو هـەوایـە”.
بە کرداری تا ئێستا چی داکۆکییەکت لە گەلی فەلەستینی کردووە؟ گەر راست دەکەیت و بێ غـیرەت نـیت. ئەمە ئەرز و ئەمە گەز. جاشە بەکـرێگـیراوەکانت و نۆکەرەکانتان لە رۆژئـاوای کوردستان و لیبـیا و سنووری ئەرمـینیا و عـێراق بکـێشنەوە و بیـان نێـرن بۆ فەلـەستین و با رووبەرووی سوپـای ئیسرائیـل ببـنەوە. ئەردۆگـانی درۆزن و سـەد روو. تۆ لەگەڵ گورگدا گـۆشت دەخـۆی و لەگەڵ مەڕیشدا شیندەکەی. ژێـراوژێـر لەگەڵ ئیسرائیلی و لەسەرەوەش وا خۆت پێشاندەدەیت، کە دوستی عەرەب و فەلەستییەکانی. بە داخـەوە کە بەشی هـەرە زۆری عەرەبەکـان و فەلەستییەکـان لە راستیی ئەردۆگـان تێ نەگەیشتوون کە چی کەسێکی سەد روو و درۆزن و فـیشاڵکەر و هـەلپەرستە. هەر فەلەستینییەکان نین کە ئەردۆگان هەڵی خەڵەتانـدوون. بە داخەوە کە لایەنـێکی کوردی کورسی پەرست و بەرژەوەنـدی پەرسـتی کوردیـش بـوونە بە جـاشی رەشـمە لەسەری ئەردۆگـان. بـوونە بـە کـەوا سـووری پێـش لەشکـری سـوپـای تـورکـیای ئەردۆگـانی کوردکوژ. ئەمە تاوان و ناپاکییە و پەڵەیەکی قێزەوەنی شەرمەزارییە و لێیان نابێتەوە.

ئەردۆگـان لـۆمەی ئیسرائیـل دەکات، کە کوشتن و تـاوان بەرانبەر بە فەلەستینییەکـان دەکات. وەکو دەڵـێن: پووشێک لە چاوی خەڵکـیدا دەبینێت.. کەچی راژەیـەک لە چاوی خـۆیـدا نابینـێت. یا وەکو شـاعـیرێـکی کـوردمـان دەڵـێت:
خەوشێکی خەڵک دەبیـنی، خۆت خاوەنی هەزاری
خـەڵـکــت لا خـــەرارە، خــــۆتـیـش وەک دەواری
ئێمە کورد نە دژی گـەلی فەلەستینین و نە لایەنگیری زەوتکردنی مافەکانیانین لە لایەن دەوڵەتی ئیسرائیلەوە. بەڵام زۆرتان ئاگات لەوەیە و بینیتان. کە چۆن فەلەستینیـیەکـان، لە فەلەستین دا بە بەرزکردنەوەی ئاڵای تورکیا و وێنەی ئەردۆگانی داگیرکەر و تاوانبار خۆپێشاندانی خۆشیان بە بۆنەی داگـیرکردنی شاری عـەفـرین و کۆمەڵکـوژی کوردەوە ساز کرد و دەستخۆشیان لە ئەردۆگـانی خوێنڕێژ کرد کە شاری عـەفـەرینی رۆژئـاوای کوردستانی داگیرکرد، چەپڵەیان بـۆی لێـدەدا. لە ئەمڕۆشدا لە سایەی سوپـای تـورکیای داگـیرکەردا. لە شاری عەفـرین دا، رۆژ نییە چـوار پێـنج کوردی بێتـاوان نەکوژن و دە کوردیش بێ سـەر و شوێـن نەکەن و مـاڵ و سامانیان نە دزن و تاڵانیان نەکەن و باخ و دارستانەکانیان نەبـڕنەوە. گوێـمان لێ نەبوو و نەمان بینی کە فەلەستینییەک لەمەر ئەم تاوانـەی لە کورد دەکـرێن لـۆمەی ئەردۆگان و تورکـیا بکات. گەر قـودس و غـەزە لای ئێوەی فەلەستینییەکان پیـرۆزن. ئەوەش بـزانن کە لای ئێمەی کـوردیش شاری عەفـڕین هەموو شارەکانی ترمان و هـەر بستێکی کوردستانی داگـیرکراومان لە لای ئێمەی کورد پیـرۆزتـرن و دەستیان لێ هەڵناگرین. هەرگیز ئەو هەڵـوێستە نامەردییەتان بەرانبەر بە بە داگیرکردنی عەفـرین و رۆژئاوای کوردستان، لە لایەن تورکیاوە لەبیرمان ناچێتەوە.

هـەر ئەردۆگـانی سەرۆکی داعشەکان بـوو، کە هـاوکاری داعـشی تیرۆریستی کرد بۆ داگیرکردنی مووسڵ و شەنگار و رەمـادی و سەلاحـەدین و دەرعـە و دێـرئەلـزوور و شوێنەکـانی تری عـێراق و سوریا. تا ئێستاش تـورکیا پاڵـپشتی لە داعـشی تیرۆریست دەکات و یارمەتیان دەدات و برینـدارەکـانیان لە نەخۆشخـانەکـانی تورکـیادا چـارەسەر دەکرێن. تورکیا بووە بە پردێکی پەڕینەوەی داعش بۆ وڵاتانی ئەوروپا بۆ ئەنجامدانی تەقـینەوە و کاری تیرۆریستی. بازرگانیش بە پەنابەرانی سوریاوە دەکات. هاوپەیمانی نێـودەوڵەتی و پەیمانی ناتـۆش ئەم راستییە دەزانـن، بە داخـەوە کە لـێی بێـدەنگـن و چاوپـۆشی لە تاوانەکـانی ئەردۆگـانی تاوانبـاری جەنـگ و کۆمەڵکـوژ دەکـەن.
ئەی جاشە سورییە ئیسلامییە بە کرێگـیراوەکانی ئەردۆگان. کە بە ناوی ئۆپـۆزسـیۆنی سوریاوە دژی گەلی سوری و کورد شەڕدەکەن. ئەی گەمژانە، نازانم چۆن خەڵەتاون و بـوونە بە جـاشی رەشمە لەسەر و بە نۆکەری تورکیـای داگیرکەر. بـۆ نازانـن تـورکیا لەبنەوە خەریکی گفتـوگۆ و رێکەوتنە لە گەڵ بەشار ئەسەدی ستەمکاردا؟! لە پێناوی بەرژەوەندییەکانی خۆیاندا و لە دژی شۆڕشی گەلی کوردمـان لە رۆژئاوای کوردستان. هـاکا تورکیا پشتان لێبکات و ئێوەی جاشی خۆفـرۆش، هـەرزان فـرۆشتان بکات. لای گەلەکەشتان رووڕەش و نەفـرەت لێکـراون و تا هەتـایە مـۆری ناپاکـیتان لێنابێـتەوە.

رەزا شـوان
١٢/ مایـۆ/٢٠٢١




نێوانمان.. فەرەیدون سامان

نێوان من و تۆ دیوارێک هەیە
خشتەکانی بە خوێن سوورکراون
نێوان من و تۆ دەرگایەک هەیە
هەزار ساڵە کلیلەکەی
لەنێو قوڕگی ئەژدیها دایە
نە تۆ من دەبینی
نە منیش تۆ
نە تۆ دەنگم دەبیستی
نە من دەنگت دەبیستم
بەڵام تەواوی هەست و نەستم لای تۆیە
خۆ من کۆیلەی عیشقی تۆ نیم
پێم بڵێ…
چۆن بتپەرستم؟!

Fereydun Saman