ئەگەر پێناسەیەك بۆ كردەی توندوتیژی جەستەی دژی ئافرەت بكەین، دەكرێت بڵێین رەفتارێكی توندوتیژكارانەیە كە دژ بە مرۆڤی مێ دەکرێ و دەبێتە هۆی ئازار و زیان گەیاندن بە لەش و جەستەی یان بە هۆش و دەروونی، واتە لە رووی فیزیكی یاخود سایكۆلۆجی، دیاردەی توندوتیژی دژی ئافرەت لە هەرێمی کوردستان لە پێشوودا بە ئاستی جیاجیا بوونی هەبووە و تا ئێستاش هەیە، سەرەرای ئەو هەوڵ و كۆششانەی كە دەخرێنەگەر لەلایەن رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بۆ بنبڕکردنی بەڵام کاریگەریەکی ئەوتۆی نەبووە.

ئەگەر سەرنجبدەین دەبینین کە یاسا كارپێكراوەكان و هەموار كردنی چەندین دەقی یاسایی و دانانی یاسای نوێ وەك “یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی ژمارە”٨” ساڵی ٢٠١١” كە لە جیهاندا تەنها (١٢٥) وڵات ئەم یاسایەیان هەیە و توندوتیژییان دژی ئافرەت بە تاوان ناساندووە ، لێدانی تاكەكانی خێزان و مناڵان بە ھەر بیانووێك، رێگە پێدراو نییە و تاوانە. ئافرەتیش ئەندامێكی خێزانە و ناكرێت بە ھیچ بیانووێك پیاوەكەی لێی بدات و جەستەیی و دەروونی ئازاری بدات.  . لە لایەكی دیكەوە پێشكەوتنەكانی ئافرەت لە سەرجەم بوارەكانی دیكەدا و بەشدارییان لە فەزای گشتیدا كە پێشكەوتنی لە سیمای گشتی كۆمەڵگەدا دروستكردووە کە ناتوانرێ نادیدە بگیرێن.

لەهەرێمی کوردستان بەداخەوە  رەگەزی نێر هەر لە سەرەتاوە هزر و دیدوبۆچوونی دەئاخنرێت بە چەندین بیرۆكەی هەڵە لەسەر چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ رەگەزی مێ و، نەگونجان لەگەڵی و، بە شێوەیەک رادەهێنرێت كە ئەو باڵا دەستە و بۆچوونەكانی راست و دروستە و لە كاتی ناكۆكیدا حەق بەمە و پێویستە رەگەزی مێ گوێرایەڵی بەرامبەر خواست و ویستەكانی بنوێنێت. لە بەرامبەردا، رەگەزی مێ لە سەرەتای پەروەردە كردنیەوە بە جۆرێك پەروەردە دەكرێت كە پاشكۆی رەگەزی نێرە، بەم شێوەیە رەگەزی نێر خۆی بە باڵا دەست دەزانێ و رەگەزی مێ بە لاواز، كە ئەمەش پەیرەوێكی نادروستە لە پرۆسەی پەروەردەی كۆمەڵایەتی و مەعریفیی مرۆڤدا، ئەم جۆرە پەروەردەیە رۆڵی كۆمەڵایەتی هەردوو رەگەز دیاریدەكات لە خێزانەوە تا ناوەندەكانی دیكەی كۆمەڵگە بە شێوەیەكی ناهاوسەنگ لە بەرژەوەندی پیاودا، دواجاریش بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەكانی ئافرەت دەكەونە ژێر هەژموونی پیاو .

لەئەمڕۆدا سەرباری ئەو هەموو پێشكەوتنانە، نەتوانراوە دیاردەی توندوتیژی دژی ئافرەت لە هەرێمی كوردستان دەستی بەسەردا بگیرێ و، هەندێك جاریش ئامارەكان لە بەرزبوونەوەدان، ئەمەش لەبەرئەوەی ئەم دیاردەیە رەگی لە نێو سترەكتۆری كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەدا هەیە و، هەڵقوڵاوی بەشێك لەو كه‌لتوورە دواكەوتووەیە كە لە كه‌لتووری نەتەوەكانی دەوروبەر و بەشێك لە كه‌لتووری بەدەستهاتووی بەناو دابونەریتی كوردەواری خۆمان، كە تێكەڵكراوە بە دەقە ئاینیەكان، كە دەڵێین بەشێك لە كه‌لتووری بەدەستهاتووی بەناو دابونەریتی كوردەواریی خۆمان، مەبەستمە بڵێم كه‌لتووری ئێمە لە بنەرەتدا كه‌لتوورێكی دژە ئافرەت نییە و، توندوتیژیش دژی ئافرەت كه‌لتووری ئێمە نییە، بەڵام كۆمەڵگەی ئێمە بە درێژایی مێژوو داگیركراوە و، رووبەرووی پرۆسەیەكی بەردەوامی توندوتیژی بۆتەوە، ئەمەش وایکردووە پەروەردەی كۆمەڵایەتی پەروەردەیەكی توندوتیژ و، ناهاوسەنگ بێت بە شێوەیەك كە لەگەڵ یەكەم چركەساتی لەدایكبوونی مرۆڤی مێینە رەنگی داوەتەوە .

لەهەرێمی کوردستان سزای لێدانی ئافرەت بەپێی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی هەرچەندە بەپێی ماددەی حەوتەم، لێدانی ئافرەت و جۆرەكانی دیكەی توندوتیژی، بۆ ماوەیەك سزای بەندكردن دەیگرێتەوە كە لە شەش مانگ كەمتر نەبێت و لە سێ ساڵیش زیاتر نەبێت و بە پێبژاردنێك كە لە یەك ملیۆن دینار كەمتر نەبێت و لە پێنج ملیۆن دیناریش زیاتر نەبێت یان بە یەكێك لەو دوو سزایە .

بۆ نەهێشتنی یاخود كەمكردنەوەی توندوتیژی بەرامبەر ئافرەت دەبێت سەرەتا ئەوەمان لە پێش چاوبێت کە ئەمە کارێکی ئاسان نییە و پێویستی بە دروستکردنی گۆرانکاری هەیە لە شێوازی هزر و جۆری بیرکردنەوەی تاکەکانی کۆمەڵگەدا، گۆرینی ئەقڵیەتیش پرۆسەیەکی دراماتیکی نییە و خێرا نایەتە کایەوە، بەڵکو پێویستی بە كاری هەمەلایەنە و بەردەوام و ستراتیژی دوورمەودا هەیە لەلایەن هەموو ناوەندەکانەوە وەک “خێزان، ناوەندەکانی خوێندن، راگەیاندن، دەزگا فەرمی و نافەرمیەکان، رێکخراو و دامەزراوە جۆراوجۆرەکان” بە تایبەت لە لایەن ئێمەی رێكخراوەكانی ئافرەتان پێویستە كار بکەین بۆ هۆشیار کردنەوەی رای گشتی و لاواز کردنی ئەو نەریت و نۆرمە کۆمەڵایەتییانەی کە رەوایەتی بەم دیاردەیە دەدەن و، لە لایەن بەشێك لە تاكەكانەوە پەیرەوی لێدەكرێت هەوڵ بدرێت تاكەكان هۆشیار بكرێنەوە لەوەی کە ئەم رێسا کۆمەڵایەتی و داب و نەریتانە مایەی شانازی نین و، دوورن لەهەر بەهایەكی مرۆڤایەتی، ئەم دوو مرۆڤەش ئافرەت و پیاو جگە لە چەمكی مرۆڤ بوون ناكرێت هیچ چەمكێكی دیكە بكرێتە بنەما بۆ پەیوەندییەكانیان، خێزان لە پەروەردە و پێگەیاندندا پرەنسیپەكانی یەكسانی پەیرەو بكات و مافەكانی كچ و كوڕ وەك یەك و بەبێ جیاكاری بپارێزێت.

شوانە حەسەن ئەبوبەکر

تەوتەمیزم وەکو یەکەمین ئایینی هۆزە سەرەتاییەکان

“تەوتەمیەت” یەکەمین سیستمی ئایینی دادەنرێت لە مێژووی هزری مرۆڤدا، تەوتەمیزم سیستمێکی ئایینی و خێڵایەتیە، واتا: ئایینی گروپێکە کە کۆمەڵگایی سەرەتایی ژیانی ئایینی و دونیایی خۆیان لەسەر ڕێکخستووە.
خێڵ دامەزراوەیەکی لە خێزان گەورەترە و پکێهاتەیەکی خۆجیێ ناوچەییە، کە ئەندامەکانی پەیوەندی خوێن و هاوسەرێتی وابەستەی کردوون.
ئەنثرۆپۆلۆژیستەکان، هۆکاری پەرەستنی تەوتەم دەگەڕێننەوە بۆ ئەوەی، کە مرۆڤی سەرەتایی بەشێوەی گروپ گروپ و خێڵ لەناو جەنگەڵەکاندا ژیاون، بەهۆی ترسیان لە ئاژەڵ و ڕوەک و کارەساتی سروشتی هەریەک لەو شتانەی لەبەرامبەردا هەستیان بەمەترسی کردووە وەکو خودایی گروپەکە دەستنیشان کراوە، بەڵام بەشێوەیەکی گشتی ئاژەڵ و ڕوەک بەتەوتەم گیراوە. (ئاشکرایە، مرۆڤ بەهۆی توانای زاڵنەبوونی بەسەر سروشتدا، سەرچاوەکانی ئەو ڕوداوانەی بۆتە هۆی مایەی متەرسی دڵەڕاوێکی مرۆڤ، پەرستوونی )
تەوتەم لەڕووی ئایینیەوە بەپارێزگار و ڕۆزی بەخشی خێڵ لەقەڵەم دەدرێت.
لەڕوی کۆمەڵایەتیەوە بەپشتی یەکەمین ڕەچەڵەکی خێڵ هەژمار دەکرێت، بەم شێوەیە هەر گروپ و خێڵێک هەڵگری ناوی تەوتەمەکەیەتی.
خێڵی تەوتەمی لەڕووی کۆمەڵایەتیەوە پەیوەندی خوێن و دەمارگیری بەیەکەیەکیانەوە دەبەستێت، سمبول ونیشانەیی تایبەتی تەوتەمەکەیان لاپیرۆزە، واتا: هەرگروپێک ئاڵا و پەیکەر و نیشانەی تایبەتی خۆیان هەیە، کە گوزارشت لە تەوتەمەکەیان دەکات. خێڵە سەرەتاییەکان لەکاتی سەرکەوتنی جەنگ و زیادبوونی بەربوومدا سروت و ئاهەنگی تایبەتیان هەبووە و هەموو هێزەکانی سەرکەوتن دەگەڕێننەوە بۆ تەوتەمەکە، کەسی ئازاو بوێر “ماننا” لەتەوتەمەکە وەردەگرێت، “ماننا” بەواتایی: ڕوحی خودایی یان کاریزما، سەرکەوتن و مانەوەیی زۆری لەژیان دەگەڕێتەوە بۆ بونی ڕوحی خودایی یان “ماننا” کەتەوتەمەکە پێ بەخشیوە. خێڵە سەرەتاییەکان سروتی ئاینی و مەڕاسیمیان هەبووە و قوربانی و ئاهەنگیان گێڕاوەو بەدەوری تەوتەمەکەدا سەمایان کردووە.
ــــــــــ
تەوتەمیزم و کۆمەڵگایی (خودایی) ئایینی:
لەکۆمەڵگایی سەرەتایەکاندا تاک وەکو: ئەوێکی توێنراو لەناو “ئەوانی” گروپەکەیی ژیانی کردووە.
واتا: نامۆبوونی تاک و تواندنەوەی من لەناو ئەوانی تردا، بۆ وەرگرتنەوەی شوناس و ئینتمایەک لە ئایین و خێڵەکەیەوە.
تاک لەکۆمەڵگایی سەرەتایی و خێڵەکێیەکاندا وابەستەیی ئیتێکی گشتیە، واتا مامەڵەیی تاک لەنێوگروپدا دەبێتە کەسێکی سەربەوان وابەستەیی ئیتیک و ئاینی گشتی دەبێت، ئەو ڕۆڵە دەگێڕێت، کە کۆمەڵگا بەسەری سەپاندووە،و بە جۆرێک هەڵسوکەوت دەکات کە ئەوانی تر لێی ڕازیبن.
ژیان لە خێڵی تەوتەمیزمدا بەشێوەیەکی گەلەیی دەبێت، هەمووان یەک خودا دەپەرستن و هیچ بیروباوەڕێکی پێچەوانە بوونی نیە، یان لەگەڵ (ئێمەیت یان دوژمنمانی.)
تەوتەمیەت لەکلتوری کوردیدا
بەشێوەیەکی ڕێژەیی گروپی تەوتەم پەرست لەفۆڕمی جیاواز و فۆڕمی نوێدا لەکلتوری ئێمەدا تەوتەم پەرست دەبینرێت.
خێڵە کوردییەکان دامەزراوەیەکی لۆکاڵی و خۆجێی بچوکن، کە تاک تێدا تواوەتەوە و ئینتما و شوناسی لێوەر دەگرێتەوە. ستراکتۆر و ژێیرخانی کلتووری و سیاسی ئۆبێکتیڤی ئەقڵیەتێکی خۆجێی بچوکە، بەرهەمی دیوەخان و تەکییە و خەیاڵ و خەیاڵدانی خێڵە، کە سوبێکتی کاریگەرن لە بەرهەمهێناوەی سەرخانی سیاسی و کلتوور و ئیتیکی کۆمەڵی. “ئەبوبەکر حەسەن” بەم شێوەیە دەربارەی خێڵ دواوە:”خێڵ بوونێکە لە خوێن و هاوسەرگیریدا، بوونێکی پێش نەتەوەو پێش دەوڵەتییە، بوون و جوگرافیا و ڕوحێکی پێش نەتەوەو سەر بەناسنامەو حیکایەت و گێڕانەوەی لۆکاڵین لەناو و پشت پەیوەندی خزمخواهیدا”
بەشێوەیەکی ڕێژەیی گروپ و خێڵی تەوتەم پەرست د لەفۆڕمی جیاواز و فۆڕمی نوێدا لەکلتوری ئێمەدا دەبینرێت. دامەزراوە سەرخانی سیاسی لەسەر بنەمای بوونیادێکی خۆماڵی و خۆجێی و ئەقڵیەتێکی خێڵەکی دامەزراوە.
کاتێک دەوڵەت، حیزب، خێڵ، کەسانێک ژێدەرو ئینتماو باوەڕیی پاوانکراوی ئەوانەبێت، بەرژەوەندی حیزب و نەتەوە و خێڵ تاکە پێوەری بەهاداری کەسانێک بێت بۆ هەڵسەنگاندنی حەقیقەت، ئاڵا و سەرۆک خێڵ و سمبولەکانی، گروپێک لەڕوانگەیانەوە بەپیرۆز بزانرێت، وەها کەسانێک خاوەنی ئایینی تەوتەمیزمن و تەوتەم دەپەرستن.
بۆ درکردنی ئەم خاڵە دەبینین بەچی شێوەیەک سیستمی حیزب و خێڵەکانی هەرێمی کوردستان هەزاران مرۆڤ دەکەنە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیانەوە و ناچاریان دەکەن بەقوربانیکردنی هەستی کەماڵی مرۆڤانەیی خۆیان لەسەر بنەمایی؛ خێڵی من، حیزبی من، چ لەسەرحەقە، دووبارە تواندنەوەو نامۆکردنی تاک و بچوکردنەوە و سنوردارکردنی تێفرکرین و تێڕامان بۆ ئاستی خۆجێی و ناوچەیی، هاوشێوەیی خێڵی تەوتەمیزم، تاک لە جەوهەری خۆی نامۆ دەبێت، ڕەفتار و هەڵسوکەوتی تاک بەپڕۆسەیەکی خودی ئەکتیڤدا ناڕوات، بەڵکو تاکێکی پاسیڤ و کارلێکراو و ئیزدواجی و دووفاقی بەمەبەستی ڕازی کردنی ئەوانی دی هەڵسوکەوت ئەنجام دەدات.
دەبینین هەمان شێواز و لۆژیکی تەوتەویزم لەکلتوری ئێمەدا بوونی هەیە، یان لەگەڵ خێڵی ئێمەی یان لەگەڵ حیزبی ئێمەیت، یان دوژمنمانی.
سەرکەوتنەکانی گروپ دەگەڕیننەوە بۆ “ماننا” سەرکردە دەبێتە “کارێزما”.
دەبینین چۆن لەیادی حیزب و لەدایک بوونی سەرکردەو ڤستیڤاڵەکاندا وەکو بوکەڵە بەدەوری ئاڵایەکدا سەمادەکەن.
کوشتن و دوژمنایەتی گروپە جیاوازەکان، لەژێر ئینتمایی ڕەگەز و بیروڕایی جیاواز و شەڕەپەڕۆ ئاکاریی خێڵی تەوتەمیزمە، کە سیستمی کۆمەڵایەتی حیزب و خێڵەکوردیەکان بەشێوەیەکی کوشندە کۆمەڵگایی کوردیان بەرەو داڕزان و داڕمانێکی گەورەیی ئەخلاقی بردووە.
“سیگمۆند فرۆید” لە بۆ چونەکانی خۆیی بەرامبەر وابەستەیی خوێن و دەمارگیری و خزمایەتی لەگروپی تەوتەمیزمدا، دەڵێت؛ “شتێک نامێنێتەوە بەناویی هەستی خۆشەویستی بۆمرۆڤایەتی، جگە لەخۆشەویستیەکی ئاژەڵی لەتەوێلەیەکی خزمایەتی و لەشێوازی گروپدا”. وابەستەیی کۆمەڵایەتی لەنێو گروپەکانی خێڵ، حیزب، نەتەوە، بناغەیی داکوتینی هزری فاشیزم و ڕاسیزم و ناسیۆنالیزمە.
مرۆڤ لەناو گروپەکەی خۆیدا، تەنها خۆشەویستی بۆکەسانی هەمان جۆر و ڕەگەزی خۆی هەیە هەمیشە لەژێر کاریگەری کەسێتی و چینایەتی و لەڕوانگەی سۆز و عەتفەوە خوێندنەوە بۆ بەها گشتیەکان دەکات. واتا؛ لەدیدی خۆی و گروپەکەیی خۆیەوە کە وابەستەیی ئیتێکی دەستە جەمعیە، هەموو کلتور و نەریتەجوانەکان نەفی دەکاتەوە. لەدیدی خۆیەوە بەها ڕاستەقینەکان بەدرۆ دەخاتەوە ئەمەش چەشنێکە لەدۆگمایی و شکستی مۆڕاڵ و هەنگاونانە بەرەو فاشیزم، کە مرۆڤ جۆرەکەیی خۆی وەکو باڵاترین و کامڵترین بونەوەری سەرزەوەیی پێناسەدەکات.
ـــــــــــــــــــ
بەسود وەرگرتن لەم سەرچاوانەی خوارەوە
سیجموند فرۆید: الطوطم الحرام
ئەبوبەکر حەسەن: ڕەخنە لە عەقڵی سیاسی کوردی
خەیاڵدان و قەڵەمڕەوی خێڵ
عەلی وەردی: لێکۆڵینەوەیەک لە سیۆسۆلۆژیای مەعریفە. و: د.نەوزاد ئەحمەد
erich from:psychoanalysis and religion

*سەرهەنگ (موعەمەر قەزافى) لە هەندێ وڕێنەدا دەڵێت: کوردەکان مافى دەوڵەتیان هەیە، بەبێ ئەوەى بە کردەوە هیچ نیشان بدات، لە دەسپێکدا کتێبە بێ سەرو بەرەکەیمان کرد بە کوردیى (کتێبى سەوز)، گۆڕەپانێکى گەورەش لە شارەکەماندا (سلێمانى) ناو دەنێیین (گۆڕەپانى براى سەرکردە موعەمەر قەزافى)، هەندێک کوردى بێ ئاوەزیش دەمێک دەیکەنە سوارچاکى هۆزى هەمەوەند و دەمێکى تر پیاوماقووڵى جافى میکایەڵى. کەچى تاکە گەنجێکى بیست ساڵانى شارى سلێمانى نییە ژەنەراڵ شەریف پاشای کوڕى شارەکەى خۆى بناسێ!، چون ناوى ئەم زاتە و بنەماڵەکەى (خەندان) لە کولەکەى تەڕیشدا نییە، کەناڵەکانى تەلەفزیۆنیش لەبەر بەرنامەى بێ لەزەت ماوەیان نییە بۆ یادکردنەوەى ئەم سەرکردە و دیپلۆماتکارە گەورەیەى کورد.

*خەڵکانێکى خڵەفاو هاتوون بەشان و شکۆى (مێجەرسۆن)دا هەڵدەدەن و پێیانوایە سۆن بە خاترى کورددۆستى رۆژنامەى (تێگەیشتنى راستى) دەرکردووە، هەندێکى تر دەڵێن پایەدار (مێجەر نۆئێل) خەمخۆرى کوردان بوو، بەعزێکى تر (ئەدمۆنز) لە قازى محەمەد بە کوردپەروەرتر دادەنێن. ئاخر ئەمانە کە ئەفسەرى داگیرکەرى بەریتانیی بووبن ئیدى هەر کارێکیان کردبێ لەبەر خاترى چاوى کاڵى کورد نەبووە، بەڵکو بۆ خۆڵکردنە چاو بووە. مادام سۆن و نوئێل و سێر کۆکس بە کورد و مامۆستاى کوردایەتى دەرچوون، دوور نییە دواى سەدەیەکى تر نەوەکانمان پەیکەر بۆ عەلی کیمیاى و کاکل ئاغا و نزار خەزرەجى و عەبدوڵڵا عەباس دروست نەکەن.
*هەندێک گومڕا دەڵێن شێخ مەحمودى حەفید لە کاتى تەوقەکردن لەگەڵ ئەفسەرە ئینگلیزەکاندا فەقیانەکەى لە دەستییەوە ئاڵاندووە تا گڵاو نەبێ، چوونکە ئەوان کریستیان بوون. من پێرێ لە پاسێکدا گوێم لەم قسەیە بوو کە پێموایە زۆر دەمێکە باوى نەماوە، بەڵام سەیر لەوەدا بوو برادەرێکى نووسەر دواى نۆشینى نیو قاپ شەراب هەمان شتى وت، ئێستا کاتى خۆیەتى بپرسین ئەگەر شێخى نەمر ئینگلیزى ئەهلى کیتابى بە گڵاو لە قەڵەم دابێت، ئەى چیداوە لەوەى نامە بۆ شوورەوى بێ ئاین و (لینین)ى کۆمۆنیست بنووسێ؟ ئایا ئەو هەڤاڵانە ناوى تەواوەتى سەرجەم شالیارەکانى دەوڵەتەکەى شێخ دەزانن؟ ئەگەر بیزانن یان نا کێشە نییە، بەڵام با تۆزێک خۆیان ماندوو بکەن و شتێک لە بارەى وەزیرى خەزنە و دارایى زانیاریى پەیدا بکەن و بزانن کێ بوو؟ کەریمى عەلەکەى کریستیانى خەڵکى سلێمانى بوو. ئایا دەکرێ شێخ لەلایەک مەسیحى بە گڵاو بزانێت و لەلایەکى تر مەسیحى بکاتە وەزیرى خۆى؟ ئەمە ئەگەر عەقڵى سەیرى کوردیى نەبێ کێ سەر لەم گێژەنە دەردەکات؟.

*جاران و ئێستاشى لەسەر بێت هەندێ حزب، یەکێک بە بیانووى چەپ و پێشکەوتووخوازیى و ئەویتریان بە پاساوى مرۆڤدۆستى و ئاینیى، لە خاڵە هەرە سەرەتاییەکانى پەیڕەو و پڕۆگرامى پارتەکانیاندا دەیانووسى: بەڵێ بۆ دەوڵەتى سەربەخۆى فەلەستین، نا بۆ داگیرکەرى سەهیۆنى و ئیمپریالیزم!. کەچى هەر دەگەڕانەوە بۆ وڵاتەکەى خۆیان داواى ئۆتۆنۆمییان دەکرد، سەیرى ئەم قوڕمساخییە تۆ ئازادیى بە خۆت رەوا نابینى کەچى بۆ خەڵکى ترى داوا بکەیت! دەى تو خوا ئەمەش سەیرییەکى ترى میللەتى ئێمە نییە؟. بۆیە زۆر جار ئەم رستەیەی خۆم دووبارە دەکەمەوە: کورد پێویستی بە دەوڵەت نییە!!، ئاخر کورد خۆی پێ بچووکە بیکە بە خاوەنی ئیمپراتۆریایەکی مەزنی وەک ئەو ئیمپراتۆریایانەی مێژوو ناتوانێت لە یادیان بکات، دەیکاتە قوربانی خەونی بچووکی خۆی، خەونێک قاچێکی لە ناو گرێی دەروونیی و خۆ بەکەمزانین و قاچەکەی تری لە زەلکاوی خەیاڵدانە قەزەمەکەی ناوچەگەرییدایە.

*جەواهیرى لە شیعرێکیدا دەڵێت: دڵم بۆ کوردستان …. لەسەر کڵاوەکەشى نوسیبوو کوردستان. بەبڕواى من ئەمە هەڵوێستێکى جوامێرانەى ئەو شاعیرە بوو، بۆیە نەنگى نییە ئەگەر ئێمەش ئەومان خۆش بوێ، هەنووکە لە هەردوو شارى سلێمانى و هەولێر دوو پەیکەرى برۆنزى بە حیمایەوە بۆ دانراوە، سەیر بکە کەم چیرۆکنووس و شاعیرى نەوەى پێشوو هەیە، شیعرێک یان چیرۆکێکیان بۆ فەلەستین نەنووسیبێ و پشکدار نەبووبن لە دەوڵەمەندکردنى ئەدەبى مقاوەمەدا. ئەم نووسەرانەى ئێمە نەک لە فەلەستین پەیکەریان بۆ دروست نەکراوە، بەڵکو عەرەب هەر بێزیشى نەهاتووە بەرهەمەکانیان بۆ سەر زمانى عەرەبى وەربگێڕێ، هێشتاش ئێمە خۆمان بە قەرزارى عەرەب و هەڵوێستى هەندێک لە رۆشنبیرەکانیان دەزانین. ناهەقمە ئەگەر رووى دەمم بکەمە هەموو کوردێک و بڵێم ئایا بە راستى ئێمە میللەتێکى سەیر نین؟.

*سەرەتاى شەستەکان و شۆڕشى ئەیلول، ژەنەراڵ مستەفا بارزانى کاتێک بڕیاری دا ئاگربەست رابگەیەنێت بۆ دانوستان لەگەڵ رژێمى ئەوکاتى عێراق، باڵى مەکتەبى سیاسیى (جەلالی) کردیانە دەنگە دەنگ و هاتوهاوار لێى، گوایە ئەمە پلانى ژێر بە ژێرى زایۆنیزمە و مەلا مستەفا کوردى فرۆشتووە بە سێو و پرتەقاڵ. کەچى ماوەیەکى زۆرى نەبرد، خۆیان بوونە جاشى هەمان ئەو رژێمە و بە چەک و تانک و تۆپى بەعس نیشتمانى خۆیان کردە سوتماک، شاخ و چەم و دۆڵى کوردستانیان وەک دەندوکى کەو سوور دەکردەوە، هێشتا پێیان عەیب نەبوو. زۆر جاریش گوێم لەوە دەبێت، دەڵێن نابێ بوترێ جەلالی یان باڵى مەکتەب سیاسیى دەبێ بوترێ باڵى مۆدێرنى دژ بە باڵى پارێزگار. ئاى میللەتێکى چەندە سەیرین، بە تێپەڕبوونى مێژوو خیانەتەکان نەک هەر کاڵ دەبنەوە، بەڵکو دەگۆڕێن بۆ خزمەت و وڵاتپارێزیى، لەوانەیە سەدەیەکى تر شێخ چۆپى و تەحسین شاوەیس و قالە فەرەج و ئەرشەد زێباریش بە خەباتگێڕ لە کتێبى مێژووى خوێندنگەکاندا ناویان تۆمار بکرێت!.

*لارییم لە خەباتى رێبەرى مەزن مەلا مستەفا بارزانى نییە، کەچى ئەو سەرەڕاى ئەوەى لە وڵاتەکەى خۆیدا ئەسپەردە کرابوو (شارى شنۆ)، بەڵام سەرکردایەتى پارتى بڕیاری دا تەرمەکەى لە پاڵ تەرمی (ئیدریس بارزانى)دا بگەڕێنێتەوە بۆ زێدى لە دایکبوون (گوندى بارزان). لە کاتى ئەم هاتنەوەیەشدا جەماوەر خرۆشا و بە تاسەوە پێشوازیى لە تەرمەکانیان کرا، بەلاى منەوە ئەمە شتێکى ئاسایى بوو خۆ ئەگەر تەرمەکەشى لە شنۆ بمایاتەوە هەر ئاسایى بوو، چوونکە شارێکى کوردییە و مەلا مستەفاش بە گشتیى شۆڕشگێڕى هەر چوار پارچەکەى کوردستان بووە، بەشدارییکردنى ئەو لە کۆمارى دیموکراتى کوردستاندا بە رێبەریى قازى محەمەد بەڵگەیەکە بۆ ئەو قسەیە. بەڵام ئایا سەرکردایەتى کورد بۆ ئەقڵى بەوە ناشکێ چنگێ خۆڵ و لم لە بیابانەکانى سعودیەوە هەڵبگرێ و ناوى لێبنێ رۆفاتى پیرۆزى شێخ عوبەیدوڵڵاى نەهری “شەمزینی” و بێگەڕێنێتەوە بۆ وڵات و لە یەکێک لە چیاکانى کوردستان وەک هێمایەکى خەبات دایبنێت؟ ئایا کامیان گرنگە ئێسک و پروسکى سەرکردەیەک لە خاکى عەرەب رزگار بکەین یان تەرمى سەرکردەیەک لە شارێکەوە بۆ شارێکى دى کوردستان وەگوێزینەوە؟ ئایا ئێمە میللەتێکى سەیرو غەریب نین، ئەوەندە دڵڕەقین لەگەڵ دڵسۆزانى وڵاتەکەماندا؟.

*مام جەلال پیاوێکى سیاسیی و سەرکردەیەکى ناسراوە، کە هەڵیانبژارد بۆ سەرکۆماریى عێراق نەک کورد، بەڵکو زۆرێک لە بیانییەکانیش بە لایەقترین و شایستەترین کەسیان زانى بۆ ئەو پۆستە. بەڵام ئەگەر مام جەلال دە ئەوەندەى تر شایستە تر بوایە بۆ بەڕێوەبردنى ئەو پۆستە، بە دەنگ و سەنگى میللەتى کورد نەبوایە پێى نەدەخستە کۆشکى کۆمارییەوە. ساتێک مام جەلال بووە سەرکۆمار شایى و لۆغانى لە سلێمانییەوە بۆ بنى دنیا درێژ بۆیەوە و وەک رۆژى 7-3-1991 زەماوەندمان گێڕا، کاتێک کەناڵێکى عەرەبى چاوپێکەوتنى لەگەڵ سازدا و پێیان وت دەیانەوێ وەک کابرایەکى خۆش مەشرەب و نوکتەباز، چەند نوکتەیەکیان بۆ بگێڕێتەوە، کەچى ئەو دە پانزە نوکتەى لەسەر کورد گێڕایەوە و هەموو جارێکیش دەیووت (جاء الکردی….) جا مام جەلال لەو ئاستە بەرزەدا و بە دەنگى کورد چوو بێتە ئەو پلەو پایەیەوە، ئاوها گاڵتە بە گەل و نەتەوەکەى بکات، بۆچى دەبێ دوودڵ بین لەوەى بڵێین ئێمە میللەتێکى سەیرین، هەر ئەم سەیرێتییە وایکردووە لە مێژوودا نەبینە هیچ.

*رۆژى 24-12-2006 لە فێستیڤاڵى پەنجا ساڵەى کۆچى دوایى شێخ مەحموددا (د.ئەفراسیاو هەورامى) کۆڕێکى نایابى بەڵگەنامەیى لەسەر پەیوەندیى شێخ مەحمود و تورکەکان و روس پێشکەش کرد بە تایبەتى لە رێی ئەو بەڵگەنامانەى لە سۆڤێت دەستى وى کەوتبوون. د.ئەفراسیاو باسى ئەوەیکرد دروشمى کرێکاران و گەلانى بندەستى دنیا یەکگرنى لینین و یارمەتیدانى گەلانى ژێر دەستى جیهان لەلایەن شورەوى تەنیا قسەى رووت بوون و لە بوارى کرداریدا خێرێکى بۆ کورد تیا نەبووە. کەچى خوێنەوارێکى چەپى مارکسى کە بە شەخسیى زۆرم خۆشدەوێ زۆر بە توندیى لە جێى خۆى بەرزبووەوە و بەدحاڵیانە وتى: هاوڕێ لینین (وەک ئەوەى نان و پیازى لەگەڵ خواردبێت) قەت پشتى لە چەوساوەکان نەکردووە و شورەوى بێ بەڵێن نەبووە، بەڵکو هەلومەرجى زاتى و عەینیى لەبار نەبووە تا یارمەتى راستەوخۆى خەباتى گەلی کورد بدەن. بیر دەکەمەوە، ئەم هاوڕێیە نە باڵیۆزى روسیایە و نە ئەندامى سەرکردایەتى حزبى بەڵشەویک و نە نوێنەرى (هاوڕێ لینین) یان (هاوڕێ ستالین)!، ئیتر ئەم داکۆکییە کوێرانەیە چییە لە سۆڤێتى گۆڕ بە گۆڕ؟ لینین زیندوو بکەرەوە دان بەوەدا دەنێ کەمتەرخەم بووە لەو رووەوە. کەچى کوردە کۆمۆنیستەکان هێشتا مکوڕن لەسەر ئەوەى داکۆکى لەو هەڵە و بێباکییە گەورەیە بکەن سۆڤێت دژى گەلەکەیان هەیبووە، ئایا لەمەشیاندا قسەکەى من راست نەبوو کە دەڵێم ئێمە میللەتێکى سەیرین؟!.

*ئێمەیلێکم بۆ هاتبوو، لەبەر پاشگرى (شەمزینى) دواى ناوەکەم لەبرى خۆم یەک ملیۆن جنیۆى ناشیرینى بە شێخ عوبەیدوڵڵاى نەهرى (شەمزینى) دابوو، ئەوى بە خائین و فیوداڵێکى بێ عەقڵ لە قەڵەم دابوو، پێم سەیر نییە کەسێکى ئاسایى بە تاوانى یەک تاکە کەسى شەمزینى هەموو شەمزینییەکان بە تایبەتى ناسراوترینیان دەسوتێنێ، چوونکە تازە بە تازە هەردوو مێژوونووسە زیتەڵەکەمان (د.کەمال مەزهەر- د.فوئاد حەمە خورشید) دەڵێن: داواى لێبوردن لە هۆزى سەربەرزى هەمەوەند دەکەین کە بە خائین لە قەڵەممان دابوون!! ئاخۆ کێ بە ئێوەى وتووە بە تاوانێک (موشیرى حەمەى سڵێمان) بەر لە هەشتا و ئەوەندە ساڵ کردوویەتى یەک هۆزى گەورە تۆمەتبار و گوناهبار بکەن بە منداڵى سەر بێشکەشیانەوە؟!. جا ئەگەر مێژوونووسەکانمان بەم تەسکبینى و بێ ئەقڵییەوە مامەڵە لە تەک رووداوە مێژووییەکاندا بکەن و بیرى لێبکەنەوە، لێم مەگرن لە جیاتى یەک تاکە جار یەک ملیۆن دەفعە بڵێم ئاى چەندە میللەتێکى سەیر و سەرسوڕهێنەرین!.

*مێژوونووسێکى ئەکادیمیی (د.فوئاد حەمە خورشید) لە دۆزینەوەیەکى نوێدا و لە تاقیگەى مێشکیدا تازە بە تازە بۆى دەرکەوتووە (موشیرى حەمەى سڵێمان) خائین نەبووە!! بە دەلیلى ئەوەى لە جەنگێکدا بە باشى رێنوێنى هێزەکانى بەریتانیاى نەکردووە، بەڵام وى لە بیرى چووە (موشیر) چاوساغ و جاشى سوپاى ئینگلیز بووە و چۆتە سەر سەنگەرەکانى پێشمەرگەى کورد و دەستى گرتوون بۆ قوڵایى شاخەکان و ناوچەکانى ژێر دەسەڵاتى خەباتگێڕانى کورد. ئەگەر تازەترین دیکۆمێنت و لێکۆڵینەوە ئەوەمان بۆ بسەلمێنێ (موشیر) خائین نییە، کەواتە دەبێ چاوێک بە بیرکاریشدا بخشێنینەوە، چوونکە دەبێ گومان لەوەش بکەین یەک زائید یەک یەکسان بێت بە دوو، دەبێ لەولاشەوە جێگەیەک بۆ شێخ مەحمود بکەینەوە و پێناسەى بکەین چییە؟. ئایا ئەگەر (موشیر) خائین نەبووبێ کەواتە شێخ مەحمود چی بووە؟ بێ شک شێخ یان موشیر یەکێکیان خائینن، گەر بە قسەى ئەو دکتۆرە بەڕێزە بێ شێخ خائینە نەک موشیر!. مادام هێڵەکانى نەتەوایەتی و وڵاتپارێزیی لەگەڵ خیانەت تێکەڵاو بوون و بە ئاستەم دەتوانین لێکیان جودا بکەینەوە، کەواتە ئێمە میللەتێکى لاژک و گەمژەین و ناهەقم مەگرن ئەم کەڕەتەش بڵێم ئێمە میللەتێکى زۆر سەیرین!!.

*میللەتی کورد میللەتێکی مەرگدۆستە و تا دوا ئەندازە رقی لە هەموو ژیاندۆستییەکە، میللەتێکە جەنگی هەرە گەورەی لەگەڵ ژیانە، ئێوە سەیری بکەن ئەم میللەتە بەرگەی سەدان ساڵی شەڕ و کوشتن و ماڵوێرانیی و خوێنڕشتن دەگرێت، بەڵام بەرگەی بینینی دیمەنی ماچێک ناگرێت لە شوێنێکی گشتیی یان لەسەر شاشەی تیڤی، ئەگەر مێژووی سیاسیی کورد تاریکترین لاپەڕە بێت لە شەڕ و جەنگەکانی یەکتر سڕینەوە، ئەوا مێژووی کۆمەڵایەتیمان پڕیەتی لەو جەنگانەی جوانی و هونەری ژیاندۆستیی سەرکوت دەکەن، لەم سۆنگەوە دەتوانم بڵێم مێژووی کۆمەڵایەتی ئێمە بریتییە لە مێژووی چەپاندنی سێکسیی و قەمعی جوانی و ئیرۆتیک و هەرەس پێهێنانی هەر تامەزرۆییەک بۆ بیناکردنی ژیان. بۆیە ناهەقم مەگرن وەختێک دەڵێم بە راستی میللەتێکی زۆر سەیرین!.
*سۆفۆکلیس، وتوویەتى (سەیرەکانى دنیا زۆرن، بەڵام لە هەموویان سەیرتر ئادەمیزادە)، بەڵام ئەگەر سۆفۆکلیس نوکە لە ژیاندا بمابایە و لە نزیکەوە و تا سەر مۆخ کوردى بناسیبا، رستەکەى بەم جۆرە تەواو دەکرد “سەیرەکانى دنیا زۆرن، بەڵام لە هەموویان سەیرتر ئادەمیزادە، سەیرترین ئادەمیزادیش مرۆڤی کوردە”.

ستیڤان شەمزینی
ستۆکهۆڵم

• وێنەکە وێنەی هەڵمەتە سەربازێکانی کەمالیستەکانی تورکیایە، بۆ جینۆسایدکردنی کوردی کوردستانی باکور لە سەرەتاکانی سەدەی بیست.(دەنگەکان)

*لە ژمارە (35)ی رۆژنامەی (نێوەند) لە رۆژی 18-1-2007 بڵاوبووەتەوە. بەڵام دوای 14 ساڵ و 4 مانگ ناوەڕۆکەکەی بۆ ئەمڕۆش دەست دەدات.

وانه‌كانی ژیان :

هاورێیانی مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی و كه‌ركوك له‌ مانگی نیسانى 1983 ئاگادار كرابوون كه‌ ساردی و گرژی له‌ نێوان حزب و یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان( ینك) هه‌یه‌و، بۆ ئه‌وه‌ی حزب تووشی شه‌ر نه‌بێت ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ هاورێیان به‌ تایبه‌ت هاورییانی عه‌ره‌ب و ئه‌وانه‌ی پێویستیان به‌تیماركردن هه‌یه‌و ناردیان بۆ نه‌خۆشخانه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی وڵات نێردران بۆ سه‌ركردایه‌تی حزب له‌ پشتاشان و ، هاورێ برایمی سۆفی مةحمود { بابی تارا} له‌ گه‌ڵ مه‌فرزه‌یه‌ك له‌ دێی حاجی مامه‌ند ره‌وانه‌ی ئه‌حمه‌دئاوای هه‌ورامان كرابه‌ نیازی دؤزینه‌وه‌ی شوێنێك بۆ باره‌گای مه‌ڵبه‌ندو له‌ به‌ره‌به‌یانی 30 ی نیسان ( ئه‌پریل) هاوری به‌هادین نوری (بابی سه‌لام) و هێزێكی گه‌وره‌ به‌ره‌و قه‌ره‌داغ كه‌وتنه‌رێ.

له رۆژی 1 ی ئایاری 1983 له‌ ‌ پشتاشان شه‌ر بوو، ئێمه‌ نه‌ماده‌زانی شه‌ره‌و مه‌ڵبه‌ندی یه‌كی ینك چۆڵ بوو هه‌موو پێشمه‌رگه‌كانیان ره‌وانه‌ی پشتاشان كرابوون بۆ به‌شداری كردن له‌ كوشتنی شیوعییه‌كان و ، له‌ هه‌مووی سه‌یرتر به‌ بۆنه‌ی چه‌ژنی كرێكارانی جیهان شاندێكی مه‌ڵبه‌ندی یه‌كی ینك پێكهاتبوو له‌ كاك سالار عه‌زیزو یه‌كێكی تر هاتن بۆ پێشكه‌شكردنی چه‌ژنه‌ پیرۆزه‌و و من هاورێی كؤچكردوو مه‌حمود دیكتاریۆف پێشوازیمان لێكردن و، له‌ 2 ی ئایار هه‌رچی هێزامان هه‌بوو به‌ فه‌رمانده‌یی هاورێ مه‌لا عه‌لی به‌ره‌و قه‌ره‌داغ كه‌وتینه‌رێ ، واته‌ مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی و كه‌ركوك له‌ حاجی مامه‌ند نه‌ماو چۆڵكرا.
له‌ دێهاتى كه‌ماڵان و ده‌روه‌ن فه‌قه‌ره‌و ئه‌و ناوچانه‌‌ بووین رادیۆكه‌ی ینك مزگێنی و مژده‌ی سه‌ركه‌وتنی قه‌سابخانه‌كه‌ی پشتاشانی بڵاو ده‌‌كرده‌وه‌و نه‌وشیروان مسته‌فا كه‌سی دووه‌می ناو یه‌كێتی به‌ شانازی و لووتبه‌رزییه‌وه‌ ئه‌یقیژاندو ده‌‌یوت “” ته‌حریفییه‌كانمان”” مه‌به‌ستی شیوعییه‌كان بوو كوشت و كه‌میان ماوه‌ په‌روباڵیان ده‌كه‌ین و له‌ناویان ده‌‌به‌ێن و، حزب زۆر جار تووشی وشه‌ی له‌ ناویان ده‌‌به‌ێن بووه‌ته‌وه‌و درنده‌ترینیان شاڵاوه‌كه‌ی حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی ساڵانی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو بوو، هیرشه‌ چه‌په‌ڵه‌كه‌ی پشتاشان كه‌ پێشتر له‌لایه‌ن سه‌ركردایه‌تی ینك په‌لانی بۆ دارێژرابوو بووه‌ هۆی شه‌هیدكردنی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ كادیرو پێشمه‌رگه‌كانی حزب به‌ڵام به‌ كوێرایی چاوی دوژمنان له‌ هه‌موو ئه‌و جۆره‌شاڵاوانه‌ شیوعییه‌كان سه‌ربه‌رزو روو سووربوون و دوژمنان سه‌رنه‌ویی وسه‌رشۆرو دۆراوو روو زه‌رد بوون.

له‌ رێگادا به‌ره‌و قه‌ره‌داغ له‌ 2/5/1983 چه‌كدارێكی ( ینك) مان به‌ناوی ره‌حیم گرت و له‌ پاش چه‌ند كاتژمێرێك ئه‌و كادیره‌مان به‌ره‌ڵا كردو، نه‌مانزانی چه‌كداره‌كانی ینك له‌ دێی مه‌سۆیی قه‌ره‌داغ ترسنۆكانه‌ بۆسه‌یان بۆ هاورێیانمان داناوه ، به‌ڵێ ، له‌ 2/5/1983 له‌ دێی مه‌سۆیی قه‌ره‌داغ چه‌كداره‌كانی مه‌ڵبه‌ندی یه‌كی ینك كه‌مینێكیان بۆ مه‌فره‌زه‌یه‌كی 7 كه‌سی له‌ هاورێیانمان داناو ئه‌م دوو قاره‌مانه‌ : كادیری پێشكه‌وتوو نه‌جیب شیخ محه‌مه‌د قادر { گۆران} و كامیل ئه‌حمه‌د سه‌مینی كانی ساردی شه‌هید بوون و، ئه‌م تێكۆشه‌رانه‌ : كامه‌ران عه‌لی عه‌بدولقادر{ كامه‌رانی عه‌له‌ ره‌ش} و ساڵه‌حی مینه‌ی گه‌وهه‌رو ره‌ووف حاجی محه‌مه‌د كاكه‌وڵا گوڵانی { جه‌وهه‌ر} بریندار كران و هه‌ردوو پێشمه‌رگه‌ی ئازا حه‌مه‌ سه‌عیدو ئیسماعیل به‌دیل گیران.

هێزه‌كانی حزب له‌ قه‌ره‌داغ بڵاوه‌یان پێكرا له‌ دێهاتی : ئه‌ستێڵ و كۆشك و ته‌كییه‌و سێوسێنان و، من له‌ گه‌ڵ هاورێی چاونه‌ترس و ئازا ته‌وفیق فه‌تحوڵلاو ژماره‌یه‌ك پێشمه‌رگه‌ی دلێر له‌ ئه‌ستێڵ ماینه‌وه‌و،واتا ئێمه‌ له‌ هێڵی پێشه‌وه‌ بووین بؤ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی دوژمنان و له‌و كاتانه‌دا ژماره‌یه‌ك چه‌كداری ینك ویستیان ده‌ست بوه‌شێنن و له‌ یه‌كه‌مێن هاواری هاورێ تێكۆشه‌ر ته‌وفیق رایانكردو تا نزیك دێی چه‌می سمۆر به‌دوایان بوو به‌ زۆر وبه‌ هاواركردن هاورێ ته‌وفیق گه‌رایه‌وه‌و بۆ لامان و ئه‌وه‌ی سه‌یره‌و جێی ئاماژه‌یه‌ له‌و باره‌ دژواره‌دا دوو پێشمه‌رگه‌مان له‌ بن دار برویه‌ك خه‌وتبوون و چه‌كه‌كانیان كردبوو به‌ چڵێكی داره‌كه‌ و من هاورییه‌ك به‌ ئیسپایی چه‌كه‌كانمان هه‌ڵگرت و دوورمان خستنه‌وه‌و له‌ دووری نزیكه‌ی50 مه‌تر دوو سێ فیشه‌كمان ته‌قاندو هه‌ردوو پێشمه‌رگه‌كه‌ به‌ ئاگا بوون و هاتن و داوای چه‌كه‌كانیان ده‌كردو ئێمه‌ش وتمان ملی ئه‌م رێگایه‌ بگرن برۆن بۆ دێی ته‌كییه‌ و ئه‌بو سه‌لام له‌وێیه‌ و چه‌كه‌كانتان له‌وی وه‌رگرنه‌وه‌و ویستیان ده‌مه‌ ده‌مه‌ بكه‌ن به‌ڵام وتمان ئێوه‌ له‌لایه‌ن ئێمه‌وه‌ ده‌ركراون و تا زووه‌ بچن وفێر بن ئه‌گه‌ر جارێكی تر خه‌وتن با چه‌كه‌كانتان ‌ له‌ ژێر سه‌رتان بێت.

هێزه‌كانمان له‌ گه‌ڵ هێزی حزب له‌ قه‌ره‌داغ و گه‌رمیان یه‌كیان گرته‌وه‌و ، به‌سه‌ر دێهاتی دێوانه‌و باوه‌خۆشێن و ئیمام قادر بڵاوبوونه‌وه‌و، رێكخراوه‌كانی حزب له‌ ده‌ربه‌ندیخان و دیهاتی ده‌ورو پشت خواردن و پێداویستییه‌كانیان گه‌یانده‌ پێشمه‌رگه‌كان.
بۆ ئێواره‌كه‌ی له‌ سه‌ر شاخ له‌ نزیك ئیمام قادر چه‌كداره‌كانی ینك كه‌وتنه‌ ته‌قه‌كردن له‌ هاورێیانمان كه‌ له‌ سه‌ر شاخ بوون و له‌ پاش چه‌ند سه‌عاتێك ته‌قه‌كردن له‌ نێوان هاورێیان و چه‌كداره‌كانی ینك هه‌ڵهاتن وشاخه‌كه‌یان به‌جێهێشت و چوون و، له‌و رۆژانه‌دا له‌ باوه‌ خۆشێن براژنم خانزادو به‌شێك له‌ خزمان له‌ ده‌ربه‌ندیخانه‌وه‌ به‌ كه‌باب و گۆشت وچێشتی گه‌رمه‌وه‌ هاتن بۆ دیده‌نیم.

له‌ 10 ئایاری 1983 له‌ دێی دێوانه‌ رێككه‌وتنامه‌یه‌ك له‌ نێوان حزبی شیوعی عێراق به‌ نوێنه‌رایه‌تی هاورییان : مه‌لا عه‌لی و نه‌سره‌دین وشیخ سعید و یه‌كێتی به‌ نوێنه‌رایه‌تی : حه‌مه‌ی فه‌ره‌ج، ماموستا ئه‌نوه‌رو مه‌لا ئیبراهیم واژوو كراو سه‌رجه‌م هاورێیان 6 ، 7 كه‌س نه‌بێت هه‌ر هه‌موو دژی رێككه‌وتنه‌كه‌ی ابو سلام و ملا به‌ختیار بوون و هه‌ندی له‌ هاورییان ئه‌وه‌نده‌ بیزار بوون وده‌یانوت ئه‌بو سه‌لام ده‌كوژین وئه‌بو سه‌لام ناچاركرا پاشگه‌ز بێته‌وه له‌و رێككه‌وتنامه‌ پر شه‌رمه‌زارییه‌ ‌و ئه‌م خاله‌ش بووه‌ هؤی سركردنی و پاشان ده‌ركردنی له‌ حزب.

بریاردرا هێزه‌كانی حزب به‌ره‌و شاره‌زور بروات و دیاره‌ ئاسان نییه‌ هێزێكی گه‌وره‌ له‌ناو دوو دوژمندا و په‌رینه‌وه‌ی له‌ جاده‌ی نێوان ده‌ربه‌ندیخان و سلێمانی گوزه‌ر بكات به‌ڵام به‌ سه‌لامه‌تی هێزه‌كانی حزب په‌رینه‌وه‌و كه‌ چووینه‌ عازه‌بان و ئه‌حمه‌دبرنه‌و ئالان و حاسڵ و قه‌ڵوه‌زه‌و كانی به‌ردینه‌و دیهاتی شاره‌زور چه‌كداره‌كانی یه‌كێتی به‌ نیازی ده‌ستوه‌شاند بوون و چه‌ندین جار هه‌وڵیانداو زه‌ره‌ریانكردو و ژماره‌یه‌ك به‌دیل گیران و یه‌كێك له‌و چه‌كدارانه‌‌ له‌ دێی سواری به‌ برینداری گیراو بردمانه‌ دێی ته‌په‌كه‌ل ‌و به‌ رێزه‌وه له‌لایه‌ن پزیشكه‌كانی حزب‌ تیماركراو رۆژیك دواتر به‌خه‌ڵكی دێكه‌ ره‌وانه‌ی لای هێزه‌كانی ینك كرا.

هێزه‌كانی به‌ره‌ی جود له‌ شاره‌زور یه‌كیانگرته‌وه‌و بریتی بوون له‌ : حزبی شیوعی عێراق ، پارتی دیموكراتی كوردستان ، حزبی سۆشیالیستی كوردستان و پاسۆك و . هپزه‌كانی حزب له‌ شاره‌زور گه‌وره‌ترین هێز بوو بڵاو بوونه‌وه‌ به‌ سه‌ر دێهاتی ناوچه‌كه‌و تووشی شه‌ری قورس بوونه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ سوپای حزبی به‌عس و دیكتاتور سه‌دام حوسه‌ێن و جاش و. له‌ شه‌ری ئه‌حمه‌د برنده هه‌ر له‌ به‌یانییه‌وه‌ تا ئێواره‌ شه‌ر بوو.‌ دوو هاورێ به‌ سوكی بریندار بوون به‌ڵام له‌ داستانه‌كه‌ی سوێله‌میشدا له‌ 25/9/1983 دوو هاوری: یاسین حاجی قادرو جه‌لال وێنده‌رێنه‌یی له‌ حزبی شیوعی عێراق و قاره‌مان شیخ جه‌ڵال له‌ حزبی سوشیالیستی كوردستان شه‌هیدبوون و سێ هاوریمان به‌دیلی كه‌وتنه‌ ده‌ستی دوژمن و ئه‌وانیش : محه‌مه‌د فه‌ره‌ج { غه‌مبار} ، ئاراس ئه‌كره‌م { ساماڵ} و كازم وروار { یوسف عه‌ره‌ب} و، له‌ 27/9/1983 ده‌سه‌ڵاتی فاشیستی به‌غداله‌ رێی چلكاوخؤروجاش ره‌شه‌ی ساڵحه‌ له‌ سه‌ر ێگای هه‌ڵه‌بجه‌ ــ سید سادق گوللله‌باران كران و. له‌و كاتانه‌دا یه‌كێتی له‌ گڤتوگؤیه‌كی گه‌رم بوو له‌ گه‌ڵ رژێمی به‌عسداو هێزه‌كانی چه‌ندین جار هێرشیان كرده‌ سه‌ر هێزه‌كانی حزب به‌ڵام شكستیان هێنا..

هیزه‌كانی به‌ره‌ی جود كه‌میان كردو ئه‌ندامه‌كانیان ره‌وانه‌ی باره‌گاكان ده‌كران و له‌به‌ر نزیكی شاره‌زور له‌ سه‌ربازگه‌كانی دوژمن حزب هه‌ستی به‌ بارگرانیكردو بڵاوه‌ی به‌ هێزه‌كانی كردو ژماره‌یه‌كی باشی بؤ ناوچه‌ی شه‌مێران ناردو له‌ مانگی تشرینی یه‌كه‌م { ئه‌كتۆبه‌ر} هه‌رچی هێز هه‌یه‌ له‌ شاره‌زور كشایه‌وه‌ به‌ره‌و شاخی سورێن ـ بانی شارو ئه‌حمه‌دئاواو كه‌ره‌جاڵ.‌

28/6/2021

با هەر وابێ ڕستەی ئەوین
وشە ڕاستگۆکان بکوژێ
بازاڕی میکاب و ڕەعنا
لە ئەندێشە بە با بکرێ
ئەو دەمانە
من و ژوان …..
درۆ و وەهم
هەموو لە ڕاستە ڕێی یەکین
بە سەر چوار پەنجەی مەمکەوە
لەو دیو سنووریش خێوەکان
بە ئازاری دوو گیانەوەن
بۆ ناشتنی تەرمی یەقین

  ********

من لە خەراباتی حاڵم
مەیگێڕی مەیخانەم و
تەوافی مەستی گرتوومی
شورەییە پاکیزەیی
بە کوڕێژگە بسپێردرێ
کەچی دەمامکی جەژن
خەون و حەزی ڕەنگەکانمە
فریوت دام
لە درزی نیگای کاوتدا
لە پیاسەی گوڵاوپرژێن
کەیف و بەزمم بە نێو ڕاڕاییت تەی دەکا
خۆت دەزانی
وڕ و گێژم بە نێو پەیمانە دەریادا
نها لوتفێ ، بزە و خەندە و ئاوڕێکت
هەتوانی ئافاتی گیانمە

        ********

ئەی خودایە
پەرێشانی وێرانە ڕێم
خەیاڵ لەو دیو وێنای پرچی خاو ونبووە
دڵڕەقانە
لە قوڵپی سۆز و ژانەوە
لە خەرەندا هەڵدێراوم
هەناوی تاڤگەی گروورود
ئێسک و پروسک تێک دەشکێنێ
پەیمانە ڕۆژ
لە ڕۆخی قەڵای شارەوە
ڕووە و شێخەڵا و سیروان و باتە هەنگاوی خۆی دەنێ
دەنکە تەسبیحی بێوەری پەخش دەکا
چاو و ئەوکی هەنسکباوی
دەبارێنێ لێزمەی بە خوڕ سێڵاو ئەشکێ

        **********

هەموو رۆژێ
خۆر لە زرێبار هەڵدەکشێ
هەر بە دەستنوێژی ئیشقەوە
ماڵئاوایی لە ئاو دەکا
دەبێتە تریفەی مانگ و
گوڵە گەنم سێو دەگرێت و
هاوتای ڕۆحی پاکانەییم دەیسازێنێ
ئاونگی دەمە و سپێدە
گەرمی هەناسەی لێ دەتکێ
شەرم دەیخوا
بە نێو جۆباری ئەوینما نێڵە دەکا
لە دوا ساتا
گەردانەی گەردنی ڕەونەق
بسکی سێوی تێکچڕژاو
سۆمای نیگام دەسمێنێ

    *********

وا مەیخانە خانەی دڵمە
ئەی شەرابی هەناری حەزی بەد ڕەفتار
پێنج فەرزەی ئیشق تۆبەت دەکەم
چارەم چییە ئەی کردگار
لەبزی سوبحی تۆیە گوڵم
ئەی دار سێوی تۆز و غوبار
بە سەر لێوم ماچی لێوت هەڵبنیشێ
قەت ئیتر من نابمە دەروێش
بۆ زیکر و حاڵی تۆبەکار

Bad Camberg
٢٨ . ٠٦ . ٢٠٢١

مـام فەرهـاد لە گونـدێکی گـەورەی کوردستاندا، لەگەڵ خـێزانەکەیـدا بە خۆشی دەژیـان. پیـاوێـکی چـیرۆکخـوانی روخـۆش و قـسەخـۆش بـوو. هەمـووان خـۆشـیان دەویـسـت. تا رادەیـەکـیش دەیتـوانی بە کـوردی بخـوێـنێـتەوە و بنـووسـیـت.
مام فەرهـاد هـەر لە منـداڵییەوە هـۆگری چـیرۆک بـوو. لە داپیـرە و باپیـرە و لە ژنان و پیـاوانی گـونـدەکەیان و لە گـونـدە نـزیکەکـانی گـونـدەکەیـانەوە، بە دەیـان حـیکـایەت و چـیرۆکی فـۆلکـلۆری و میللیی رەسەنی کوردیی لێیان وەرگرت. زۆر جار بە خۆشییەوە ئـەو چـیرۆکـانەی بۆ منـداڵانی گـونـدەکەیـان دەگـێڕانەوە و خـۆشیی دەخـستە دڵـیانەوە.
مام فەرهـاد و پوورە گوڵچـینی خـێزانی. کچـێک و کوڕێکی جـوان و زیرەکـیان هەبـوو. لە قوتابخانەی گونـدەکەیاندا، قۆناغی خوێندنی سەرەتاییان تەواوکرد. بەڵام قوتابخانەی ناوەنـدیی لە گـونـدەکەیان نەبـوو، تـا درێـژە بە خـوێنـدن بـدەن. لـە پێـناوی ئـەوەی کە کچـەکە و کوڕەکەیـان درێـژە بە خـوێنـدن بـدەن. مانگا و بـزن و مەڕەکـانی فـرۆشتن و لە شاری سلێمانی خانـوویەکی کـڕی. ماڵـیان باریکـرد و لە سلـێمانی نیشتەجێ بـوون.
کچـەکە و کوڕەکـەیان، لە قوتابخـانەی ناوەنـدی وەرگـیران و درێـژەیان بە خوێنـدن دا.
مام فەرهـاد ماوەیەک بە دوای کاردا گەرا، بەڵام هـیچ کارێکی دەست نەکـەوت. کەوتە بیـرکـردنـەوە، کە دەبـێت کـارێک بکـات بـۆ دابـینکـردنی بژیـۆی ژیـانی خـێزانەکەیـان.
پوورە گـوڵچـین: پیاوەکە خەرجیمان بەرەو کەمی دەڕوات، پێویست کارێک بدۆزیتەوە.
مـام فەرهـاد: بیـرم لە کارێـک کـردۆتـەوە.. بە نیـازم لە بەیـانییەوە تاقـیی بکەمەوە.
پوورە گوڵچـین: بیرت لە چی کـارێک کـردۆتـەوە؟
مام فەرهـاد: بیرم لەوە کردۆتەوە کە رۆژی چەنـد چـیرۆکێک لە چیرۆکەکانم بفرۆشم؟
پوورە گوڵچـین ـ بە پێکەنینەوە: چـیرۆکەکانت دەفـرۆشیت؟ جا کێ چـیرۆکت لێدەکڕێت؟
مام فەرهـاد: بە منـداڵانی گەڕەکانی شار دەیانـفـرۆشـم.
دوای نیـوەڕۆی رۆژی دوایی مـام فەرهـاد، چـووە کـۆڵانێکی قەڵـەباڵـغی گەڕەکـێکی سلـێمانی. منـداڵانـێکی زۆر لە دەرەوە بـوون، چەنـد ژنێکـیش لەبەردەم دەرگاکانیان دانیشـتبوون و ئاگـایان لە منـداڵەکـانیـان بـوو.
مام فەرهـاد بە دەنگـێکی بـەرز: چـیرۆک.. چـیرۆک.. چـیرۆکی خـۆش دەفـرۆشـم.
ژنـێک: مامـەکە تیـرۆک دەفـرۆشـیـت.. ئـەی کـوان تـیرۆکەکـانـت؟
مام فەرهـاد: نا خـۆشـکە گیـان.. تـیرۆک نا.. چـیرۆک و حـیکایـەت دەفـرۆشــم.
منـداڵان لـێی کـۆبـوونـەوە: مامـە گیـان کـوان چـیرۆکەکـانـت؟
مام فەرهـاد دەستی بـرد بۆ سـەری و وتی: رۆڵـەکـانـم، چـیرۆکەکـانـم لـێرەدان.
منداڵەکـان بە کوڵ دەستیان بە قـاقـای پێکەنین کـرد. پێشتر گوێیـان لە شتی وا نەبـبوو.
مام فەرهـاد: گەر هەریەکەتـان بچـن لەلای دایکانتـان. کەمێک پـارە بێنن و چیرۆکێکـم لـێبکـڕن. زۆر زیـاتـر پێـدەکەنـن.
منـداڵەکـان چـوون و لەلای دایکـانیـان پارەیـان هـێنا و دایـان بـە مـام فـەرهـاد و لە دەوریـدا دانیشـتن و جـوان گـۆیـیـان لـێـیگـرت.
مام فەرهـاد چـیرۆکێکی کـۆمیـدیی خۆشی بۆ گـێڕانەوە. منـداڵەکان زۆر زۆر پێکەنین.
منـداڵەکـان: مامـەی چـیرۆکـفـرۆش، سبەیـنێـش وەرەوە چـیرۆکێکی تـرت لێـدەکـڕین.
مام فەرهـاد ئەو رۆژە لە سێ کۆڵانی ئەو گەڕەکەدا، سێ چیرۆکی بە منداڵان فرۆشت و پـارەیـەکی بـاشی دەسکـەوت. لـەو رۆژەشـەوە منـداڵان بـە ” مامـەی چـیرۆکـفـرۆش” نـاویـان دەبـرد.
هاتەوە بۆ ماڵەوە و پارەکەی دا بە پـوورە گـوڵچـین و وتی: گـوڵچـین خـان ئـەم پارەیـە وەربگـرە، بەیـانی بازاڕییـەکی بـاش بـکە.
پـوورە گـوڵچـین: فەرهـاد گیـان، ئـەم پارەیـەت لە کـوێ بـوو؟
مام فەرهـاد: ئەی نەموت چیرۆکەکانم دەفـرۆشم. ئەمە پارەی فـرۆشتنی سێ چیرۆکمە.
لەو رۆژەوە کە مـام فەرهـاد، رووی لە هـەر کۆڵانێک دەکـرد، منـداڵان بەخـۆشیـیەوە، بانگـیـان دەکـرد: وەرە ورە مامـەی چـیرۆکـفـرۆش، چـیرۆکـت لێـدەکـڕیـن.
لە ماوەی ساڵێکـدا، مام فەرهـاد پارەیەکی باشی دەستکەوت. پەرتووکخانەیەکی باشی دانا. لەگەڵ چاپخانەیەکێـشدا رێکـەوت. هەرجارەی چەند چـیرۆکێکی لە چـیرۆکەکـانی چاپ دەکرد و بڵاوی دەکردنەوە. لە ماوەیەکی کەمـدا دەفرۆشران. پەرتووکخانەکەشی فـراوانـتر کـرد. پەرتـووكـڕێـکی زۆر بـوون بـە ئـاشـنای. کچـەکەی و کـوڕەکـەشی لە زانکـۆ سلـێمانیـدا وەرگـیران.

سـویـد: ٢٠٢١

له‌ ڕاستیدا، سرووشتی هیچ مرۆڤێك له‌ ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تی و سایكۆلۆژی، له‌ مرۆڤێكی تر ناچێت. كه‌ مرۆڤه‌كانیش له‌ یه‌كتری جیابوون، ئه‌وا بیركردنه‌وه‌ و دید و تێڕوانین و هه‌ڵوێستیشیان له‌ كاركردن جیاواز ده‌بێت. بۆیه‌ هه‌ڵه‌یه‌ پێمان وابێت كه‌ ده‌بێ مرۆڤه‌كان، هه‌موویان وه‌كو یه‌كتری بن. به‌ڵام نابێ ئه‌وه‌مان له‌ بیر بچێت، كه‌ دیدی مرۆڤ بۆ هه‌ر پرس و بابه‌تێك، ئاستی ئاگایی و هوشیاری ئه‌و كه‌سه‌ ده‌رده‌خات. له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، چوونه‌ نێو ژیانی تایبه‌تی تاكه‌كان به‌ ڕاده‌یه‌كه‌، كه‌ كه‌سانێك ئه‌و مافه‌ به‌ خۆیان ده‌ده‌ن، ڕه‌نگڕێژی ژیانییان بۆ بكه‌ن و ئامۆژگاری و حیكمه‌تییان فێر بكه‌ن. له‌ كاتێكدا ژیانی تایه‌تی هه‌ر مرۆڤێك، سروشتی كۆمه‌ڵایه‌تی و سایكۆلۆژییانه‌ی هه‌ر مرۆڤێكه‌و به‌شێكه‌ له‌ پێكهاته‌ی كه‌سی و تایبه‌تی ئه‌و، كه‌ ده‌چێته‌ خانه‌ی ژیانی كه‌سی و نهێنی خۆی. مرۆڤ هه‌میشه‌ پێویستی به‌ ئامۆژگارییه‌ ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ر ته‌مه‌نێك بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی نه‌گونجاوه‌ ئه‌وه‌یه‌، تۆ ئه‌و ژیانه‌ تایبه‌تییه‌ی مرۆڤه‌كان، له‌ چوارچێوه‌ی ژیانی گشتی، یاخود ژیانی تایبه‌تی خۆت ببینیت و پێوه‌ر و خاسیه‌ته‌كانی ژیانی ڕۆژانه‌ و گشتی خۆت، بكه‌یته‌ ئه‌ته‌كێت و فۆڕمێك بۆ ژیانی كه‌سانی تریش. هه‌ڵبه‌ته‌، باسه‌كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ مرۆڤ پێویستی به‌ ڕێنوێنی و ئامۆژگاریكردن بۆ ژیانێكی جوانتر و ته‌ندروستتر نه‌بێت، چونكه‌ هیچ مرۆڤێك نییه‌ تا مردنیش، پێویستی به‌ ئامۆژگاری نه‌بێت، به‌ڵكو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌، زۆر جار له‌ په‌راوێزی ئه‌و به‌ ناو ڕاسپارده‌ و ئامۆژگاریكردنه‌وه‌، به‌ر جۆرێك له‌ نووسین و گوزارشتكردن ده‌كه‌وین، كه‌ له‌ بری ئه‌وه‌ی له‌ خزمه‌ت مرۆڤ و ژیانه‌كه‌ی دابن، به‌ داخه‌وه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان، له‌ شكۆمه‌ندی و پێگه‌ی مرۆڤیش ده‌ده‌ن. له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، مۆدێلێك له‌ نووسین له‌ نێو به‌شێك له‌ نووسه‌رانی ئێمه‌، به‌ تایبه‌تی گه‌نجه‌كان دروست بووه‌، كه‌ خۆیان وه‌ك (ئۆشۆ) و( دالای لاما) و (جوبران خه‌لیل جوبران) ده‌بینن و كتێب به‌ نێوی وانه‌ و ئامۆژگاریی و ڕاسپارده‌ چاپ ده‌كه‌ن و به‌ تێگه‌یشتنی خۆیان ده‌یانه‌وێت، فێری ژیان و ماناكانی ژیانمان بكه‌ن. به‌ڵام كاتێ ده‌چینه‌ نێو ناوه‌ڕۆكی ئه‌و كتێبانه‌، به‌ر تێگه‌یشتنێكی دیكه‌ ده‌كه‌وین، كه‌ زۆر جار له‌ بری ئه‌وه‌ی مرۆڤ شكۆمه‌ند پیشان بدات، ئه‌وا له‌ به‌ها و پێگه‌ی ده‌دات. یه‌كێك له‌و كتێبانه‌، كتێبی ( ژنوه‌ره‌). ناوه‌ڕۆكی ئه‌م كتێبه‌، له‌ چه‌ند وته‌ و ده‌ربڕینێكی نووسه‌ر پێكهاتوون، بۆ كه‌سایه‌تی ژن و ڕوانگه‌ی خۆی وه‌ك مرۆڤێك بۆ ژن ده‌خاته‌ ڕوو. ئه‌گه‌ر سه‌رنج له‌ به‌شێكی زۆری ئه‌و وتانه‌ بده‌ین كه‌ له‌ دوو توێی كتێبه‌كه‌دا هاتوون، ده‌بینین به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و ئه‌قڵه‌ میللی و هه‌مووه‌كی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌یه‌، كه‌ تیایدا وێنای ژن، وه‌ك مرۆڤێكی ( زۆرتر ڕۆمانسی، ناسك، بیركه‌ره‌وه‌ به‌دڵ، بێ هێز و نه‌وه‌ستاو له‌ سه‌ر پێی خۆی) ده‌كات. ئه‌م دیدگایه‌، ئه‌وه‌نده‌ی ژن وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی ڕۆمانسی پڕ له‌ هه‌ست و سۆز ده‌بینێت و وێنا ده‌كات، ئه‌وه‌نده‌ وه‌ك مرۆڤێكی بیركه‌ره‌وه‌، خاوه‌ن ئیڕاده‌ و به‌ توانا و داهێنه‌ر نایناسێنێت. بۆیه‌ ده‌بینین به‌رده‌وام ستاییشه‌كانی، له‌گه‌ڵ جه‌سته‌ و لایه‌نی بایه‌لۆژی و هه‌ستی ژن دایه‌، له‌وه‌ی هزری بدوێنێت. ئه‌م دیدگایه‌، گه‌رچی له‌ ڕووكه‌شدا خۆی وا نیشان ده‌دات، كه‌ ده‌یه‌وێت شكۆیه‌ك و پیرۆزیی و پێگه‌یه‌ك به‌ ژن بدات، به‌ڵام كاتێ ده‌چینه‌ قووڵایی ئه‌و ڕوانینانه‌ی له‌و ستاییشانه‌دا هه‌ن، گوتارێكی پێچه‌وانه‌ ده‌بینین. له‌ كتێبی (ژنوه‌ر) یشدا، له‌ پاڵ ئه‌و وه‌سفه‌ ڕووكه‌شه‌ی نووسه‌ر بۆ ژن ده‌یكات، هه‌ست به‌ كه‌م ته‌ماشاكردن و نیشاندانیش ده‌كه‌ین. بۆ نموونه‌: نووسه‌ر چه‌ند وته‌یه‌كی وه‌ك به‌ پیرۆز ته‌ماشاكردنی ژن هێناوه‌ته‌وه‌ كه‌چی كاتێ شرۆڤه‌یان ده‌كه‌ین، به‌ر مانای دیكه‌ ده‌كه‌وین. وه‌ك:_

• لا50 نووسیویه‌تی:_( ژن هه‌میشه‌ ده‌یه‌وێت له‌ ژیانی شكۆی پیاوێك دابێت).
• لا 84 نووسیویه‌تی:_(گوێی ژن ده‌رگه‌ی دڵیه‌تی).
• لا 115 نووسیویه‌تی:_( هه‌ر ژنێك ئابڕووی خۆی شكاند، هیچ پیاوێك بۆی نایه‌ته‌ ژووره‌وه‌) سه‌رنج بده‌ن، چۆن نووسه‌ری كتێبه‌كه‌، هه‌مان ئه‌و ده‌ربڕینه‌ خێڵه‌كی و میللییانه‌ ده‌نووسێت، كه‌ خه‌ڵكه‌ هه‌مووه‌كییه‌كه‌ (عه‌وام) به‌كاری دێنن، ئه‌ویش وشه‌ی (ئابڕوو) وه‌ كه‌ به‌ مانای ( شه‌ڕه‌ف و نامووس) دێت!
• لا 119 نووسیویه‌تی:_( له‌ نێو دڵی زۆربه‌ی ژناندا، جێ پێی ڕۆیشتنی پیاوێك هه‌یه‌).
• لا 135 نووسیویه‌تی:_( سه‌ختترین ركابه‌ری جوانی هه‌ر ژنێك ژنێكی تره‌).
• لا 142 نووسیویه‌تی:_( بۆ ڕاگرتنی دڵی ژنێك ته‌نها پیاوبوون به‌سه‌) پیاوبوون چییه‌؟
• لا156 نووسیویه‌تی:( ئه‌و كاته‌ی ژنێك جوانی و ناسكی خۆی ئاوێته‌ی تۆ ده‌كات، تۆش له‌ كانیاوی پیاوبوونی خۆت بێ به‌شی مه‌كه‌). بێگومان، به‌ ته‌نها ئه‌و وته‌یه‌ی كۆتایی، به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ماهیه‌تی ڕاسته‌قینه‌ و دنیابینی نووسه‌ری ئه‌و كتێبه‌ بۆ ژن و دنیای مێیه‌تی بگه‌ین. هه‌موومان ده‌زانین جوانی و ناسكی ژن له‌ چی دایه‌ و كانیاوی پیاویش به‌ مانای چی دێت. ئه‌م جۆره‌ گوزارشتكردنانه‌ له‌ دنیای ژن، له‌ ڕاستیدا هیچی كه‌متر نییه‌ له‌و دنیابینییه‌ خێڵه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی كه‌ ژن ته‌نها وه‌ك كاڵایه‌ك له‌ خزمه‌تی پیاودا ده‌بینێت. ئه‌وانه‌ی له‌ ژندا به‌ر له‌ هه‌موو شتێك ناسكی و جوانی ده‌بینن، ڕوون و دیاره‌ مه‌رام و مه‌به‌ستییان له‌ ته‌ماشاكردنی ژن چییه‌. ئه‌وانه‌، له‌بری هزر، جه‌سته‌ی ژن و له‌ بری تێگه‌یشتنی، له‌ش و لار و جه‌سته‌ و و ناوقه‌دی ده‌بینن. هه‌ر پیاوێك نیگای یه‌كه‌می له‌سه‌ر له‌ش و لار و جه‌سته‌ی مێیه‌ك بوو، ئیدی پێویست به‌وه‌ ناكات بزانین مه‌به‌ست چییه‌. ئه‌م جۆره‌ ده‌ربڕینانه‌، جارێكی دیكه‌ به‌ سووك ته‌ماشكردن و وێناكردنه‌وه‌ی ژنن به‌ ناوی كتێب و دنیای نووسین و حیكمه‌تی بێ حیكمه‌ته‌وه‌. ده‌نا مانای چییه‌، ژن ده‌بێ ئابڕووی هه‌بێت؟ ئایا شه‌ڕه‌ف ته‌نها له‌ ژن دایه‌؟ مه‌گه‌ر گه‌نده‌ڵی گه‌وره‌ترین بێ ئاكاری نییه‌؟ خیانه‌ت كردن له‌ نیشتمان گه‌وره‌ترین بێ مۆڕاڵی نییه‌؟ ده‌ست تێكه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ دوژمنان و سیخوڕیكردن جۆرێك نییه‌ له‌ بێ ئاكاری؟ بۆچی ده‌بێ ئه‌خڵاق و شه‌ڕه‌ف هه‌ر ته‌نها له‌ ژن و له‌ ژنیش له‌ پاكیزه‌ییه‌كه‌ی ببینین؟ دواجار ده‌ڵێم، ژنان نابێ به‌و جۆره‌ نووسینانه‌ فریو بخۆن و هه‌ڵبخه‌ڵه‌تێنرێن، چونكه‌ ئه‌م جۆره‌ دنیابینییه‌، به‌ر له‌وه‌ی به‌ شكۆ و پیرۆزییه‌وه‌ سه‌یری ژن بكات، ناڕاسته‌وخۆ به‌ ناوی وته‌ و نووسین وحیكمه‌تی بێ حیكمه‌ته‌وه‌،له‌ په‌نای ئامۆژگاری بێ ماناو دواكه‌وتووه‌وه‌، له‌ كه‌سیه‌تی و پێگه‌ی ژن ده‌دات. *په‌راوێز: ناوی كتێب: ژنوه‌ر، نووسینی: هه‌رێم هه‌ژان، ساڵی چاپ 2020.
• له‌ ڕۆژنامه‌ی هه‌ولێر ژماره‌ی ڕۆژی 27/4/2021 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

ڕوونكردنه‌وه‌یه‌كی پێویست:
چه‌ند ڕۆژێك له‌مه‌و به‌ر، له‌لایه‌ن هاوڕێیه‌كمه‌وه‌ ئاگادار كرامه‌وه‌، كه‌ نووسه‌ری ئه‌و كتێبه‌ له‌ پۆستێكی فه‌یسبووكدا، باسی له‌وه‌ كردووه‌( كه‌ گوایا من ناوه‌رٍِۆكی نووسینه‌كه‌ی ئه‌وم شێواندووه‌، له‌وه‌ كۆمێدیتریش نووسیویه‌تی، كه‌ من بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و بناسم له‌ سه‌ر كتێبه‌كه‌ی ئه‌وم نووسیوه‌ و ڕقی نووسه‌رانی ترم به‌و هه‌ڵڕشتووه‌) سه‌یری ئه‌و نوكته‌یه‌ بكه‌ن، مه‌گه‌ر خوێنه‌ر چ كاری به‌ ناسینی نووسه‌رێكه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ كتێبه‌كه‌ی ده‌خوێنێته‌وه‌؟ خوێنه‌ر نووسین ده‌خوێنێته‌وه‌، یان نووسه‌ری كتێب؟ هه‌ڵبه‌ته‌، ئه‌مه‌ جاری یه‌كه‌م (بێگومان دواجاریش نابێت) نییه‌، كه‌سانێك تۆمه‌تی له‌و شێوه‌یه‌م ده‌ده‌نه‌ پاڵ. به‌ تایبه‌تیش كه‌ خۆم فه‌یسبووكم نییه‌، ئیدی كه‌سانێك ئه‌مه‌ به‌ ده‌رفه‌ت ده‌زانن و له‌ په‌یجه‌كانییان كه‌ سه‌كۆیه‌كی بێ سانسۆره‌، ده‌كه‌ونه‌ هه‌ڵڕشتن و فڕێدانی قسه‌ی نێو دڵییان، به‌ بێ ئه‌وه‌ی بوێری ئه‌وه‌یان هه‌بێت له‌ هه‌مان ڕۆژنامه‌ و بڵاوكراوه‌ وه‌ڵامم بده‌نه‌وه‌. من وه‌ك خوێنه‌رێكی ئاسایی، كه‌ سه‌رنجه‌كانم له‌ باره‌ی نووسینی نووسه‌ران ده‌خه‌مه‌ ڕوو، دیاره‌ ده‌مێكیشه‌ خۆشم بۆ ئه‌وه‌ یه‌كلایی كردۆته‌وه‌، كه‌ ده‌بێ باجی ئه‌و سه‌رنجانه‌م بده‌م. ئه‌و باج دانه‌، هه‌ندێك جار به‌ قسه‌ی زبر و برینداركه‌ر، هه‌ندێ جاریش به‌ تۆمه‌ت و چه‌واشه‌كاریی، هه‌ندێ جاریش به‌ تووڕه‌بوون و پچڕانی په‌یوه‌ندییه‌ كه‌سی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌گه‌ڵم، ته‌واو ده‌بن و كۆتاییان دێت. به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه‌ ساردم ناكه‌نه‌وه‌، به‌ڵكو ڕژدترم ده‌كه‌ن، وه‌ك خوێنه‌رێك ئیستی زیاتر له‌ ئاست نووسینه‌كان دابكه‌م. نووسین لای من، نه‌ پیشه‌یه‌ نه‌ هونه‌ر، به‌ڵكو ئه‌خڵاقه‌. وه‌ك چۆن هه‌موو ڕه‌فتار و كرده‌كانی ژیانم، له‌ ژێر چاودێری په‌روه‌رده‌ و ئه‌خڵاقی كه‌سیم دایه‌، به‌و شێوه‌یه‌ش له‌ نووسیندا، ئه‌خڵاقم سانسۆرم ده‌كات و ڕێگه‌م پێ نادات یه‌ك پیتی نووسینی هیچ كه‌سێك بشێوێنم و گه‌ردێك ڕقیشم به‌رامبه‌ر مێرووله‌یه‌كیش له‌ دڵ دانییه‌، چ جای بگاته‌ مرۆڤێك و ئه‌و مرۆڤه‌ش نووسه‌ر بێت!

(مێژووی دێرینی عێراق)، ناوی ئەو کتێبە بوو کە لە دەرسی مێژوو، لە پۆلی دووی ناوەندی، سەرەتای شەستەکان، دەمان خوێند. ناوەڕۆکی پڕ لە فانتازیا و حەکایەتی بێسەروبەر و ڕووداوە سەیرەسەمەرەکانی نێو ئەو کتێبە، نەک لەو ڕۆژەوە وای لە من کرد کە گومان لە مێژووی ئەم وڵاتە بکەم، بەڵکو مامۆستاکەشم بە شەرم و زمانکورتییەوە، بابەتەکانی بۆ ڕاڤە دەکردین.(خەلیفەێک، ژەمی نیوەڕۆیانی، هەر زمانە قەل بوو / خەلیفەیەک، لەبەر زۆری منداڵەکانی، وەزیرێکی دامەزراندبوو هەر بۆ ناولێنانیان / لە بەسرا هێشووە ترێیەکیان بە باری وشترێک بۆ خەلیفە هێنایە بەغدا / حەوت هەزار حەمام لە بەغدا هەبوو …تاد).

دوای کۆتایی هاتنی جەنگی یەکەمی جیهان، ونیستۆن جێرجل، سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، لە ساڵی (١٩٢٠)، لە گۆنگرەیەکدا لە قاهیرە گوتی:”نیازمانە عێراق بکەینە دەوڵەتێکی ئینتیدابکراو و زاراوەی ئیستعماری لەسەر لابەرین.” یەک ساڵی ڕەبەق، مشتومڕ و دانووسان و گوریسڕاکێشان بوو، لە نێوان ئەو سەدان خێڵ و هۆز و ئایینزانانەی عێراق، پیاوێکیان پێ پەیدانەبوو بیکەن بە مەلیکی خۆیان. لە (1921/6/12)، دوای رازی کردنی، فەیسەڵی کوڕی حوسێنیان، لەگەڵ چەند ئەفسەرێک، لە (جددە)وە بە پاپۆڕ هێنایە بەسرا، هەر چەند ئەو گوتوبوی “بابە من پاشایەتی ئەم وڵاتە ناکەم، ئاخر ئەوان داوای پشیتوانییان لە ئیمامی حوسێن کرد، کە گەیشتە کەربەلا، سەریان لە لاشەی جودا کردەوە! جا کە دوای (١٧) ڕۆژان گەیشتە بەغدا، یەکەم وتەی ئەو مەلیکە ئەوە بوو:”من لێرەدا، شتێک نابینم بە ناوی ــ گەلی عإراق، ئەوان سەدان بەرەباب و تیرە و خێل و میللەتن!” شیعەکان بەو زاتە ڕازی بوون، گوتیان، جددی ئال هاشیمە و سونەکانیش گوتیان حەنەفیی مەزهەبە. ئەگەرچی بە ئەقڵمەندیی سەرۆک وەزیرانی وەکو نوری سەعید، کە (14) کابنیەی یەک لە دوای یەکی بەڕێکرد، مەلیک فەیسڵ توانی تاجی سەری خۆی بپارێزێ، بەڵام، وەک دەڵێن، کە لە ساڵی (1933) بۆ چارەسەری دەچێتە سویسرا، پەرستیارەکەی، بە دەسیسەی نوری سەعید، ژەهراوی دەکات و دەیکوژێ! بەمەش، بۆچوونەکەی مەلیک ڕاست دەرچوو، کە گوتبووی، ئەو عێراقییانە سەری حوسێنی خۆیان، پەڕاند، ئەدی دەبێ چ لە من بکەن؟! مەلیک غازیش لە ساڵی (1939)، بە فیتی عەبدوئیلا و نوری سەعید، لە ڕووداوێکی هاتووچۆی تەمومژاویدا گیانی لەدەستدا. تا ساڵی (1958) کە عێراقییەکان لاشەکانی مەلیک فەیسەڵی دووەم و نوری سەعیدیان بە شەقامەکانی بەغدا ڕاکێشا، ئەو عێراقە جگە لە برسیەتی و نەخۆشی و نەهامەتی هەر لە شەڕو ئاشووبە دابووە، جارێک ئینقلابەکەی بەکر سدقی و جارێک حەرەکەی ڕەشید عالی گەیلانی و دواتریش، شەڕە پارتیزانەی نەبڕاوەکانی بارزانییەکان… .

هێشتا ئاهەنگ و شایی پشوازیکردن لە زەعیم عەبدولکەریم قاسم کۆتایی نەهاتبوو، کە قەسابخانەکەی شەواف لە موسڵ و کوشتارەکەی کەرکووک، شەقامەکانی ئەو شارانەیان بە خوێن سوور کرد. قاسمیش (٥) ساڵ حکومرانی تەواو نەکرد، لە (8ی شوباتی 1963) لە گەڵ دەیان لە وەزیر و دەسەڵاتدارەکانی، شەڵاڵی خوێنکران و گۆڕەکانیشیان تاکە ئێستا نەدۆزراوەتەوە. دەسەڵاتداریەتی حزبی بەعسی عروبەچی، تاریکترین و خوێناویترین چاخی ئەو عێراقە بووە. تەنیا شەڕی هەشت ساڵەی لە گەڵ ئێراندا، پتر لە (3) ملیون کوژراو و زامدار و سەقەت و بێسەروشوێنی لە هەردوو بەرەدا، کردە میراتی خۆی. هەمووشتان، لە ڕۆژی خنکاندنی سەددام، مانشێتی ڕۆژنامەکانی جیهانیتان بینین کە لە ژێر وێنەکەیدا لەژیر قەنارە، نووسراو:”بە پەتەکەی خۆی!”. لەوەتەی (2005)شەوە، ڕۆژ بە ڕۆژ باروگوزەرانی خەڵک و وەزعی ئەو عیراقە پتر بە قوڕدا دەچێتە خوارێ، بەڕادەیەک، بەردەوام لە مەقامی یەکەمیدایە، لە گەندەڵی و دواکەوتوویی و نەخۆشی و برسییەتی و پیس و پۆخڵی و دەربەدەری و کوشتوکوشتار و فیتنە و ئاشودبدا… .

بۆ خۆم، کە تاکو (2003)، شایەتحاڵی (7) تاجبەسەری بەغدام، هەمیشە، گومانم لە مێژووی کۆنی ئەم وڵاتە هەیە. خۆ کە مەلیک فەیسڵ هاتەسەر تەخت، عێراق، نەک شتێکی نەبوو بە ناوی (گەلی عێراق) بەڵکو، سنوور و شوورەشی نەبوو، بە شەووڕۆژێک، فەرەنسا و بریتانیا، هاسانتر لە ئەنگوستیلە گۆڕینەوە، ولایەتی موسڵیان دایە بەغد ا و بە قەڵەمێکی رەش، وەک گەمەی منداڵان، سنوورێکیان بۆ دروستکرد. بینیشمان، چۆن سەددام، هەر بە پێکەنین، شەتولعەرەبی فڕۆشتە ئێران و دواتر پەژێمان بۆوە!

ئەوەی دەربارەی شارستانییە کۆنەکانی سۆمەری و ئەکەدی و بابیلی و ئاشووری…دەیڵێن، تا کەوتنی دەوڵەت ئەمەوی و دواتریش مردنی (پیاوە نەخۆشەکەی عوسمانی)، هەمووی جێگەی گومانن. لەو دەیان بەرەبابە دێرینانەی لەسەر ئەرزی ئەو وڵاتە ژیاون، ئێستا کەسێک نادۆزیتەوە، بە ڕەچەڵەک بچێتەوە سەروان. ئەوا جگە لە ڵێڵی و تەمومژاوی ئەو دێڕۆکەی چەند هەزار ساڵەی ناوچەکە.

خۆ ئەگەر، سەیری ئەو وێنە کۆنانەی کوردانی باشوور بکەی، کە لە دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق گیراون، تێدەگەی، کە ژن و پیاو و منداڵەکانیان چەند برسی و ڕەشوڕووت و هەژار و ڕەنگ زەرد و مەلوول بوون. جا هەر دوای (15) ساڵ لە دامەزراندنی ئەو دەوڵەتە، ئەوا بەندیخانە و شارەکانی باشووری، بوونە زیندان و مەنفای منەوەڕ و خەباتگێرانی کورد. ئەو دەوڵەتە بەوەش نەوەستاوە، هەر چەکێکی نوێی دەست کەوتبێ، لەو (80) ساڵەی دوایدا، ئەوا ڕاستەوەخۆ، بە سەر سەری کورداندا تاقیکردۆتەوە، بە چەکی کیمیاوی و بایەلۆژی و فسفۆر و ناپاڵمەوە… . تا بزغز و حقد و دوشمنکارییان گەیشتە ئەوەی کە بە کرداریی هەوڵی قڕکردن و لەناوبردنمان بدەن. ئێستاشی لەگەڵ بێ، بیابانەکانی عەرعەرو دەرووپشتی شارەکانیان، پڕن لە ئێسکوپرووسکی کوردان.

سەیرەکە لەوەدایە، کە هەرگیز کورد، خۆی بە عێراقی دانەناوە و، عێراقییەکانیش، ئەوانیان بە هاونیشتمانی ئەو وڵاتە نەزانیوە، لە دیدی ئەوان دا، دەمێک عەمیل و دەمێک موخەریب و دەمێک جاسووس و دەمێک تیڕۆرستن و دەمک جوداخوازن، کەچی، نە کورد واز لە بەغدا دەهێنێ و نە بەغداش دەستبەرداری کورد دەبێ. دەنا، قەزافی گوتەنی، کەس لەبەر کوردان نەپاڕابۆووە، ڕاکەن بەرەو بەغدا. لە هەرێمەکەی خۆیان خزمەتی خۆیان کردبا، گەلەک باشتر بوو ــ بینیمان کە چەند پاسەوانێکی سەرک کۆمارمان، لەو دووزەودا، یەخسیرکران بەدەسی شیعەوە، بە هەموو کوردان ئازاد نەکران، تا سەرانەیان لێنەستاندن.

ئیمڕۆش، کە چاخێکی تاریک و ڕەش و خوێناوی ئەم دەوڵەتەیە، کە تەمەنی (100) ساڵ و (3) ڕۆژە. بە قەت کونی دەرزی، ئاسووی روون و گزنگی بەختەوەری بەدی ناکرێ، ڕووداوەکان و گۆڕانکارییەکانیش، وا نیشاندەدەن، کە ڕۆژانی تاریکتر و رەشتر و خوێناویتر چاوەڕوانکراوە… . هەر (دە)یەک لەو (100) ساڵەدا، لە (دە)ییەکەی پێش خۆی ڕەشتر و خوێناویتر بووە.

دوای (100) ساڵ و (3) ڕۆژ لە دامەزراندنی و دوای (60) ساڵی ڕێک لە خوێناویترین خەبات، بۆ کوردانی باشوور، گرنگترین و گرنگرتین سەردێری هەواڵەكەکان ئەوەیە:|”مووچە… دێ! مووچە … نایە لە بەغدای دارول سەلام و هارونە ڕەشید و ئەبوو نەواس و موتەنەبی و بوحتەری و حەلاج و کندی و فارابی… .

دوای (100) ساڵ و (3) ڕۆژ. چ خێڕێکمان لە دەوڵەتە دیوە؟!

ئەو دڵە غەمبارەم
پڕە لە عەشقێک کە جگە لە تۆ
کەسی تر
توانای هەڵگرتنی ئەو بارە قورسەی نییە
کەسیش نابێتە
ئەو مەلە سەرچڵەی هاوسەفەرمە
لە تەیکردنی ئاسمانە بێ بنەکانی دڵ
کە باڵی فڕینیشیان شکاندین
جگە لە تۆ و سۆزت
کەسی تر لەگەڵم بەرنابێتەوە
سەر زەوی خەمگینی
ئەو دڵە غەمبارەم
پڕە لە عەشقێکی دێوانەیی کە جگە لە تۆ
پان و بەرینی چامە شیعرەکانیم
هیچ کەسی تر ناگرێتە خۆ و
چرای سەرکزی پەیڤەکانم
هیچ دڵێکی تر رووناک ناکاتەوە
کە بەر شەوارە و
جەژنی شەمشەمەکوێرەکانیش کەوتم
جگە لە تۆ، کەسی تر
دەروازەی رووناکیم بەروودا ناکاتەوە
ئەو دڵە غەمبارەم
کوانووی عەشقێکە کە جگە لە تۆ
کەسێکی تر نییە لە کۆڵانەکانی قەسیدەدا
رێی ئەوینی لێبگرم و
لە دووری دوورەوە
نەرمە نیگای سەرخۆشی تێبگرم
کە تەنیا ئەمێنمەوە
لەسەر سنگی رەقی شەقامەکانی شاردا
جگە لە میهرەبانیت
هیچ دەستێکی تر نایەتە ژێر سەرمەوە
ئەو دڵە غەمبارەم
مەشخەڵی ئاگری عەشقێکە بۆ تۆ
چی تۆوی زەردەخەنەیە
لە پێدەشتی رۆحتا ئەیچێنم و
چی شەتڵی هەنسکتە
بە زەبری پێکەنین دروێنەی ئەکەم
کە ئەکەوینە دۆڵەکانی دڵتەنگییەوە
ترووسکەت ئەبینم
تاکو زۆرتر لێت نزیک ببمەوە
زیاتر درەوشانەوەت بەسەرما ئەڕژێ
ئەو دڵە غەمبارەم،
هێلانەی عەشقێکی ئەبەدییە
کە جگە لە تۆ
بەرووی هیچ پاسارییەکی
ئێسک سووک و مەستدا پێناکەنێ و
دڵی خۆی نادات
بە هیچ هەڵۆیەکی برینداری بەرزەفڕ
کە کەوتیتە هێلانەی دڵی پڕ برین و
تەژی حەزمەوە
داگیرت ئەکەم و
گشت باڵەکانی فڕینت لێ ئەکەمەوە

وەرە چیتر با لەدووریت
دڵی ئینجانەی خەونەکانم
درز نەبات
و
شوشەی ڕۆحم هاڕەنەکات

وەرە
پەرتی قژی هۆنراوەکانم کۆکەرەوە
و
ڕەگی قەتماغەی فرمێسکەکانم هەڵکەنە

وەره
هەوری حوزن
لە ئاسمانی دیدەم ڕابماڵە
و
پاڵتۆی شەکەتی
لەدامێنی هەناسەکانم
دابکەنە

وەرە جانتایەک
دڵخۆشی بێنە
لەبنمیچی نیگەرانییەکانم
ببەستە
و
دڵۆپ دڵۆپ ئارامیت
بڕژێنه ناو پەرداخی عەزابم

وەرە
سەرابی
تەمەنم بێ دەنگ کەو
و
گۆپاڵی بێ تاقەتیم
سیخناخ کە لەهیوا

وەرە
قردێلەی ئستاتیکا
بدە لە بەرۆکی وشەکانم
و
بێ نازی شەقامی حەزم
بکوژێنەوە

وەرە
پەنجەی نوسینم
خاڵی کەوە لەعەبەسیەت
و
گۆزەی ڕستەکانم
پڕکە لە ئەنەرژی

وەرە
هیلاکی دیواری دەروونم لابەرە
و
تۆزی سەر پەنجەرەی
چاوەڕوانیم
بسڕەوە

وەرە
حەوشەی ئازارەکانم
لێوان لێوکە
لە بزە
و
پەردەی گریانم بدڕێنە

وەرە
تابلۆی مەراقم تەژیکە لەئیرۆتیک
و
ماچی ویساڵ
لەسەر ترۆپکی تەنیاییم داگیرسێنە

وەرە
ئیفلاس بە خەمەکانم بکەو
و
لەکۆچەی بێزاری دەرم بێنە

وەرە
زەمهەریری
جەستەی دێڕەکانم
خاوکەرەوە
و
لەئامێزی خۆزگەکانت
بمڕوێنە.

شەماڵ بارەوانی

كه‌شتییه‌كان ناگه‌ڕێنه‌وه‌، ناوی دوا ڕۆمانی (ئه‌حمه‌دی مه‌لا) یه‌ و ماوه‌یه‌ك له‌مه‌و به‌ر، چاپ و بڵاوكرایه‌وه‌. ئه‌م ڕۆمانه‌، باسی كاره‌كته‌رێك به‌ ناوی فقێ گڵناس ده‌كات. فقێ كوڕی مه‌لا كۆتره‌، مه‌لاكۆتر دوای ئه‌وه‌ی به‌دریه‌ی قه‌یره‌ كچ، به‌ سه‌ر غوربه‌تی دایكی فقێ گلناس دێنێت، ئیدی ئه‌ویش گونده‌كه‌ جێدێڵێت و له‌ ڕێگه‌دا، ڕێكه‌وتی گالیسه‌وانێك ده‌كات و داوای لێ ده‌كات بیباته‌ ئه‌و سه‌ری دونیا. ئه‌ویش له‌گه‌ڵ خۆی ده‌یبات و گوند به‌ گوند ده‌یگێڕێت. له‌ هه‌ر یه‌ك له‌و گوندانه‌، كه‌سانێكی به‌ بیركردنه‌وه‌ و به‌ كولتوور جیاوز ده‌ژین و هه‌ریه‌كه‌یان سه‌رۆكێكی خۆی هه‌یه‌. تایبه‌تمه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی و كه‌سی ئه‌م گوندانه‌، له‌ یه‌كتری جیاوازن, بۆ نموونه‌: له‌ گوندێكییان، پێشبڕكێی جوێن ساز ده‌كرێت و كامه‌یان جوانترین جوێن بدات خه‌ڵات ده‌كرێت. له‌ گوندێكی دیكه‌یان، مه‌لایه‌ك به‌ میزی حوشتر نه‌خۆشه‌كان چاره‌ ده‌كات. له‌ویتریان، مه‌لا ته‌یفور خه‌ون لێك ده‌داته‌وه‌. گڵناس ده‌چێته‌ شاخ و له‌ نێو شۆڕش و كاره‌كته‌ره‌كانی ده‌مێنێته‌وه‌ و دوای نا ئومێدبوونی، به‌ ڕێگه‌ی قاچاع ده‌چێته‌ ئه‌وروپا. هه‌موو ئه‌و ڕووداوانه‌، له‌ ژیانی گه‌نجی گڵناس ڕوویانداون و ئه‌و كاته‌ی له‌ سه‌ر چارپایه‌ك و به‌ ته‌نها ده‌ژیت، وه‌ك یاده‌وه‌ری ده‌یانهێنێته‌وه‌ به‌رچاوی خۆی. به‌ بڕوای من، تیمه‌ی ڕۆمانه‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان، ڕه‌خنه‌گرتنه‌ له‌ شۆڕش و دروشمه‌كانی و خه‌باتی شاخ و دوای ڕاپه‌ڕین، به‌ تایبه‌تیش كه‌ ڕۆماننووس پێشتر خۆی له‌ شاخدا ژیاوه‌ و ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ ده‌كاته‌ بیانووێك بۆ ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌ له‌ ئه‌قڵیه‌ت و بیركردنه‌وه‌ی سیاسییانه‌ی تاكی كوردی و كاره‌كته‌ره‌ سیاسییه‌كانیشی بگرێت. ڕۆمانه‌كه‌ وه‌ك تیمه‌، بیرۆكه‌یه‌كی جوانه‌، به‌ڵام ڕۆماننووس نه‌یتوانیوه‌ به‌ ته‌كنیكێكی سه‌ركه‌وتووانه‌ و زمانێكی ئه‌ده‌بییانه‌ی باڵا، سوود له‌و تیمه‌یه‌ وه‌ربگرێت و به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ ڕۆمانه‌كه‌دا، بینای بكات، كه‌ ببێته‌ جێی سه‌رنجی خوێنه‌ر. به‌ داخه‌وه‌ زمانی نووسین و گوزراشت و گێڕانه‌وه‌ له‌و ڕۆمانه‌دا، ده‌یان هه‌ڵه‌ی تێدایه‌، كه‌ لێره‌دا ئاماژه‌یان پێ ده‌ده‌ین.
هه‌ڵه‌ له‌ گوزارشتكردن و ده‌ربڕین:_
له‌ ڕۆمانه‌كه‌دا، چه‌ندین هه‌ڵه‌ له‌ ڕووی گوزارشتكردن و ده‌ربڕینه‌وه‌ هه‌ن، وه‌ك:_

• لا 5 نووسیویه‌تی:_(باڵنده‌ له‌ سه‌ر چڵ و لقه‌ چڕه‌كانی ده‌نیشتنه‌وه‌، پاییز بوو) سه‌رنج له‌ وه‌رزه‌كه‌ و لق و چڵی داره‌كان بده‌ن؟
• لا 6 نووسیویه‌تی:_( ڕۆژی گواستنه‌وه‌كه‌ به‌ بێ شایی و ئاهه‌نگ به‌ڕێوه‌چوو، كۆتاییان به‌ زه‌ماوه‌نده‌ سارد و سڕه‌كه‌ هێنا) مادام شایی و ئاهه‌نگ نه‌بووه‌، زه‌ماوه‌نده‌كه‌ چۆن كراوه‌؟
• لا 13 نووسیویه‌تی:_(دره‌ختێكی ده‌گمه‌ن بوو، چه‌ند ساڵێك بوو خودی وه‌زیری كشتوكاڵ له‌ حه‌وشه‌كه‌ی خۆی په‌روه‌رده‌ی كردبوو، هه‌ر به‌ تۆوه‌ چاندبووی) ئایا دره‌خته‌كان به‌ تۆ ده‌چێنرێن؟
• لا 13 نووسیویه‌تی:(دره‌ختێكی ده‌گمه‌ن بوو، چه‌ند ساڵێك بوو، خودی وه‌زیری كشتوكاڵ له‌ حه‌وشه‌كه‌ی خۆی په‌روه‌رده‌ی كردبوو) كه‌ چی دێڕێك دواتر، ئه‌مجاره‌یان ده‌نووسێت:(دره‌خته‌كه‌ ته‌مه‌نی سێ ساڵ ده‌ بوو) سه‌رنج له‌ چه‌ند ساڵێك و سێ ساڵ بده‌ن!
• لا 16 نووسیویه‌تی:_( سه‌رۆك پیاوێكی ڕه‌وان بێژ نه‌بوو، به‌ زه‌حمه‌ت وشه‌ی به‌ دروستی له‌ شوێنی خۆی به‌ كارده‌هێنا، به‌ڵام ده‌یزانی چۆن هه‌ست و سۆزی گوێگران به‌ لای خۆی ڕابكێشێت) ئایا ئه‌و دوو گوزارشته‌، له‌ ڕووی مانایه‌وه‌ یه‌كده‌گرنه‌وه‌؟ ئه‌گه‌ر گوتاربێژێك نه‌توانێت وشه‌ به‌ دروستی به‌ كاربێنێت، كه‌ واتا ناتوانێ وتارێكی باش و سه‌رنج ڕاكێش پێشكه‌ش بكات؟ ئیدی نازانم چۆن توانیویه‌تی سۆز و هه‌ستی گوێگران ڕابكێشێت!
• لا 18 نووسیویه‌تی:_( دوعایه‌كی تفت و تاڵی بۆ مه‌لا كۆتر نارد) دوعای تفت و تاڵ چ مانایه‌كی هه‌یه‌؟ چ جوانییه‌كی تێدایه‌؟
• لا 22 نووسیویه‌تی:_(كه‌له‌ شێره‌كه‌ی له‌ ئاوی گه‌رم هه‌ڵده‌هێنا، تاكو گه‌ندوو مووانه‌ی لێ بكاته‌وه‌) ئایا په‌له‌وه‌ره‌كان، موویان هه‌یه‌ یان چیخ؟ تۆ بڵێی نووسه‌ر كه‌ كه‌سێكی دیاری دونیای نووسینه‌، نه‌زانێت مریشك و په‌له‌وه‌ره‌كان چیخییان هه‌یه‌ نه‌ك موو؟
• لا 25 نووسیویه‌تی:_( پاش نیوڕانێك دوای نوێژی عه‌سر) سه‌رنج له‌ ڕسته‌كه‌ بده‌ن له‌ ڕووی زه‌مه‌نییه‌وه‌؟
• 26 نووسیویه‌تی:_( دڵۆپه‌ عاره‌قه‌ی هه‌ڕاش له‌ سه‌ر ته‌وێڵی ده‌له‌رینه‌وه‌) به‌ داخه‌وه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ زمانی گوزارشتكردن له‌ ڕۆماندا، به‌ تایبه‌تی بۆ نووسه‌رێكی سه‌نگینی وه‌ك ئه‌حمه‌دی مه‌لا .
• لا 27 نووسیویه‌تی:_( بۆنی شیری دایكت بهێنمه‌وه‌ ژێر مه‌ڵاشووت) ته‌نها ده‌پرسین، ئه‌گه‌ر شیر بێته‌وه‌ ژێر مه‌ڵاشوو، تامی هه‌یه‌ یان بۆن؟
• لا 28 نووسیویه‌تی:_(په‌ز و مه‌ڕ) هه‌ردووكییان هه‌ر یه‌كن.
• لا29 نووسیویه‌تی:_(ڕامانه‌كانی زۆر قووڵ نین به‌ڵكو ته‌نكه‌ بیرۆكه‌یه‌كه‌) ته‌نكه‌ بیرۆكه‌، چ داهێنانێكی تێدایه‌؟
• لا 31 نووسیویه‌تی:_( تا بناگوێی مرۆڤ تاریكی بوو) ئایا تاریكی تا بنا گوێی مرۆڤ دێت؟
• لا 32 نووسیویه‌تی:_(پیاوێك دانیشتبوو هه‌ندێ ئاگری كردبووه‌وه‌) هه‌ندێ ئاگر چییه‌؟ ئاگر ئاگره‌، هه‌ندێك و زۆری له‌ كوێ بوو؟ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ بڵێسه‌ی بچووك و گه‌وره‌یه‌.
• لا 36 نووسیویه‌تی:_( لووتیان وه‌كو كفته‌یه‌كی بچووك سوور ببوو، فرمێسكی شڵتێن به‌ چاویان ده‌هاته‌ خوار) لووتی كفته‌یی و فرمێسكی شڵتێن، هیچ جوانییه‌كییان تێدایه‌؟
• لا 36 نووسیویه‌تی:_( كفنێكی سپی) كه‌ گوتمان كفن، سپییه‌كه‌ ئاماده‌یه‌، كه‌واتا سپی پێویست نییه‌.
• لا 39 نووسیویه‌تی:_(شه‌ش وه‌زیر دره‌خته‌كه‌یان هه‌ڵگرتبوو) به‌ڵام پێشتر له‌ لاپه‌ڕه‌ 13 دا، نووسیویه‌تی ( چوار وه‌زیر) .
• لا 48 نووسیویه‌تی:_( ئه‌و پرسیاره‌ی هاتبووه‌ سه‌ر نووكی زمانی) هه‌میشه‌ ناگوترێت سه‌ری زمان و بنی زمان نه‌ك نووكی زمان.
• لا 50 نووسیویه‌تی:_(سڵاویان له‌و بڕه‌ كه‌سه‌ ده‌كرد كه‌ هاتبوون سه‌یریان بكه‌ن) ئایا بڕیش هه‌مان مانای چه‌ندی هه‌یه‌ و ده‌توانیت بۆ مرۆڤیش بڕ به‌ كار بێنیت؟
• لا 51 نووسیویه‌تی:_(جوعه‌ قه‌مبوور به‌ نه‌وازشێكه‌وه‌ چه‌مایه‌وه‌) جا كه‌ قه‌مبوور بووه‌، چه‌مانه‌وه‌ی بۆ چییه‌؟
• لا 54 نووسیویه‌تی:_( له‌ دۆڵه‌كه‌دا له‌ نێو مژێكی چڕدا ون ده‌بوو، بۆنی شێی ده‌كرد، هاڵاوێك به‌رزده‌بووه‌وه‌ نه‌یده‌زانی چۆن وه‌سفی بكات) سه‌رنج له‌ شێ و هاڵاو به‌ یه‌كه‌وه‌ بده‌ن!
• لا 55 نووسیویه‌تی:_( چه‌ند كانییه‌ك ته‌قیبوون و خوڕه‌یان ده‌هات، خۆری پاییز له‌و به‌رزایه‌ش ئاگری ده‌كرده‌وه‌) سه‌رنج له‌ ته‌قینی كانییه‌كان و وه‌رزه‌كه‌ بده‌ن ؟
• لا 56 نووسیویه‌تی:_( گزه‌ی زه‌رده‌واڵه‌ ده‌هات، ده‌چوو هێلانه‌ دروست بكات) تۆ بڵێی ڕۆماننووس، بای ئه‌وه‌ له‌ زمان شاره‌زا نه‌بێت، كه‌ زه‌رده‌واڵه‌ شانه‌ دروست ده‌كات نه‌ك هێلانه‌؟
• 57 نووسیویه‌تی:_(هه‌ر به‌ ته‌كییه‌كی بێ هه‌ریسه‌ و شێخی ده‌كرد) كه‌واتا ده‌بێت حوسێنییه‌ بووبێت، نه‌ك ته‌كییه‌!
• لا69 نووسیویه‌تی:_( ئاسمانی ئه‌و به‌یانییه‌ زۆر شین بوو، به‌ڵام شینێكی كاڵ) كه‌ زۆر شین بووه‌، نازانم چۆن كاڵ بووه‌؟
• لا 72 نووسیویه‌تی:_( ده‌ستی كرده‌وه‌ به‌ گۆرانی و له‌ به‌ر خۆیه‌وه‌ وشه‌كانی بۆ زیاد ده‌كرد، له‌گه‌ڵ گۆڕانییه‌كه‌ هه‌مووله‌شی ده‌له‌رییه‌وه‌) كه‌سێك گۆرانی له‌ به‌رخۆیه‌وه‌، واتا به‌ نزمی بڵێت، له‌شی ده‌له‌رێته‌وه‌؟
• لا 73 نووسیویه‌تی:_( ئاره‌زووی ده‌كرد خۆی له‌ ناو ئه‌و چڵپاوه‌، وه‌ك ئاژه‌ڵێك بگه‌وزێنێ) ئاژه‌ل له‌ نێو چڵپاو خۆی ناگه‌وزێنێ، به‌ڵكۆ خۆی تێ وه‌رده‌دات، گه‌وزاندن ته‌نها بۆ ناو تۆز و خۆڵه‌.
• لا 77 نووسیویه‌تی:_( بروسكه‌كان هێنده‌ خێراو له‌ پڕ بوون) مه‌گه‌ر بروسكه‌ی هێمن و له‌ سه‌ر خۆش هه‌یه‌!
• لا 78 نووسیویه‌تی:_(له‌ پرێكدا، گوێی له‌ شڵپه‌ شڵپه‌ی جووتێك جزمه‌ بوو، قوڕه‌كه‌ی ده‌شێلاو له‌ ده‌رگاكه‌ نزیك ده‌بووه‌وه‌، له‌ ده‌رگا درا، گه‌نجێك بوو، وه‌ك كێشكه‌ له‌ ئاو هه‌ڵكێشرابوو، جووتێ نیو پووتی له‌ به‌ر بوو) ڕۆماننووس به‌ وردی سه‌رنجی له‌ كه‌وشی كاره‌كته‌ره‌ی ڕۆمانه‌كه‌ی نه‌داوه‌!
• لا 94 نووسیویه‌تی:( مه‌لا پاساری، له‌ نێو سنووقێكی بۆڕاق، سێ شه‌و و سێ ڕۆژ خۆی شاردبووه‌وه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا نه‌ نانی خواردبوو نه‌ ئاو) كه‌چی ئه‌مجاره‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ 96 ده‌نووسێت:(سێ ڕۆژ و سێ شه‌و بوو، له‌و یه‌ك دوو پسكیته‌ بترازێ كه‌ له‌گه‌ڵ خۆی بردبوویه‌ ژووره‌وه‌، هیچ زادێكی تری نه‌خواردبوو) نازانم كه‌ هیچی نه‌خواردووه‌، چۆن بسكیت و زادی خواردووه‌؟
• لا96 نووسیویه‌تی:_(ته‌رمیش ته‌نها هه‌ندێك ئێسك و پرووسك بوو) كه‌واتا ڕوفات بووه‌ نه‌ك ته‌رم، چونكه‌ ته‌رم، مانای وایه‌ هێشتا گۆشت به‌ ئێسقانه‌وه‌یه‌.
• لا 97 نووسیویه‌تی:_( له‌ پێش ئه‌و گۆڕه‌ی دایبنێن، كه‌ چه‌ندین ساڵ بوو بۆی دیاریكرابوو، دوێنێ ئێواره‌ به‌ جوانی هه‌ڵكۆڵدرابوو) نازانم كه‌ گۆڕه‌كه‌ ئێواره‌ی پێشتر هه‌ڵكۆڵدراوه‌، چۆن چه‌ندین ساڵه‌ بووه‌ بۆی ئاماده‌ كراوه‌؟
• لا 97 نووسیویه‌تی:( مه‌لا پاساری هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی پێكرا، كراس و عه‌با سپییه‌كه‌ی له‌ به‌ر بكات) كه‌ چی چوار دێڕ دواتر ده‌نووسێت:(بایه‌كی مه‌یله‌ و گه‌رم جه‌مادانییه‌كه‌ی مه‌لای ده‌له‌رانده‌وه‌).
• لا 97 نووسیویه‌تی:_( حه‌شاماتێكی بێ ئه‌ژمار) مه‌گه‌ر كه‌ گوتمان حه‌شامات، مانای ئه‌وه‌ نییه‌ خه‌ڵكێكی بێ شوماری لێ بووه‌؟.
• لا 99 نووسیویه‌تی:_( خۆی له‌و خۆره‌ ده‌پاراست، كه‌ لێی دووركه‌وتبووه‌وه‌) مادام خۆره‌كه‌ نه‌ماوه‌، خۆ پاراستنی بۆ چییه‌!
• لا 109 نووسیویه‌تی:(شه‌وێكییان كچه‌ گه‌وره‌كه‌ی موختار له‌ خه‌و ڕاپه‌ڕی، نیوه‌ی شه‌و تازه‌ به‌ تازه‌ به‌ دیوی سپێده‌دا وه‌رده‌چه‌رخا، خێرا سه‌رپۆشێكی سپی دا به‌سه‌ریا و به‌ره‌و ماڵی مه‌لا ته‌یفوری خه‌وبین كه‌وته‌ ڕێ) كاته‌كه‌ لێره‌دا دیاره‌ كه‌ هێشتا نه‌بۆته‌ به‌یانی، به‌ڵكو شه‌وه‌كه‌ تازه‌ به‌لای سپێده‌وه‌ وه‌رچه‌رخاوه‌، به‌مه‌ش ده‌بێ هێشتا زۆری مابێت بۆ سپێده‌، كه‌چی شه‌ش دێر دواتر ئه‌مجاره‌یان ده‌نووسێت:( یه‌كه‌م جار بوو به‌و كازیوه‌یه‌، به‌ ته‌نها به‌گرده‌كه‌ بێته‌ خواره‌وه‌) به‌ مه‌رجێك ماڵی ڕه‌عنا و ماڵی مه‌لاش، هێنده‌ له‌ یه‌كترییه‌وه‌ دوور نه‌بوونه‌.
• لا 111 نووسیویه‌تی:_(له‌ پڕێكدا هه‌ستم كرد دڵم نییه‌، ده‌ستم خسته‌ سه‌ر دڵم هیچ شتێك لێ نه‌ده‌دا، ترسێك له‌ سه‌ر دڵ و ده‌روونم نیشت) ڕۆماننووس هه‌ر به‌ خۆی قسه‌كانی خۆی ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌، كه‌ جارێك ده‌ڵێت دڵی نه‌ماوه‌، كه‌چی له‌ هه‌مان كاتدا دڵی هه‌ستی به‌ شتێك كردووه‌!
• لا 115 نووسیویه‌تی:( مه‌لا ته‌یفور، كتێبه‌كه‌ی سه‌ره‌و ژێر كردبوو، چاوی به‌ وشه‌ی ته‌ماته‌ نه‌كه‌وتبوو، به‌ خه‌ون بینینه‌كه‌ی گوت، برام به‌هێت ده‌وێت هه‌یه‌، هه‌نارت ده‌وێت هه‌یه‌، قه‌یسیت ده‌وێ هه‌یه‌، خورمات ده‌وێ هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت پیاز و ترێی ڕه‌ش و سپیشت ده‌وێ هه‌یه‌) لێره‌دا، مه‌لا باسی سێوی نه‌كردووه‌، كه‌چی له‌لاپه‌ڕه‌ 132 دا، كاتێ مه‌لا له‌ شاخدا ئه‌و به‌سه‌رهاته‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ ده‌ڵێت:( به‌ گوندییه‌كه‌م گوت، له‌ جیاتی ته‌ماته‌ با سێوێكی سوور دابنێین) ڕۆماننووس بیری چۆته‌وه‌، پێشتر چی نووسیوه‌!
• لا 117 نووسیویه‌تی:_(مه‌لا ته‌یفور به‌ ڕه‌عنای گووت، گیانه‌كه‌م نه‌كه‌ویته‌ ده‌شتی كه‌نعان و نه‌تخه‌نه‌ بیرێكی قووڵه‌وه‌، كاروانیش فریات ناكه‌وێت، میسریش دووره‌) باسه‌كه‌ دیاره‌ كه‌ مه‌به‌ست حه‌زره‌تی یوسفه‌، به‌ڵام ئایا، حه‌زره‌تی یوسف مێ بوو، تا ڕۆماننووس ڕه‌عنا به‌ ئه‌و بچوێنێت؟!
• لا 119 نووسیویه‌تی:_( پڕۆژه‌كته‌ره‌كان به‌ پێی هاتنی شه‌و و ڕۆژ داده‌گیرسان و ده‌كوژانه‌وه‌) ئه‌م ده‌ربڕینه‌، هیچ داهێنانێكی تێدایه‌ له‌ نووسین؟ مه‌گه‌ر كه‌س هه‌یه‌ نه‌زانێت، هه‌موو ڕووناكییه‌ك ئه‌و كاته‌ داده‌گیرسێت، كه‌ تاریكایی هه‌بوو؟
• لا 119 نووسیویه‌تی:_( ده‌ستی گڕ ده‌دا تاكو ئه‌و لایته‌ بچووكه‌ بدۆزێته‌وه‌ كه‌ به‌ دیاری به‌خشیبوویه‌ كوڕه‌زاكه‌ی) مادام ده‌زانێت لایته‌كه‌ی كردۆته‌ دیاری، به‌ دوا گه‌ڕانی بۆ چییه‌؟
• لا122 نووسیویه‌تی:(كه‌واو چاكه‌ته‌كه‌ی خۆڵاوی بوون) به‌ڵام هه‌ر چه‌ند دێڕێك دواتر ده‌نووسێت:(كه‌واو كراسه‌كه‌ی فرێدا)
• لا 125 نووسیویه‌تی:_( سه‌یری ئه‌و بۆیاغانه‌ی ده‌كرد، كه‌ له‌ هه‌ندێ شوێن له‌ ته‌خته‌ی گالیسكه‌كه‌ وشك ببوونه‌وه‌ و چه‌مابووه‌وه‌ ڕه‌ق ببوو) بۆیاغ كه‌ له‌ ته‌خته‌ وشك بووه‌وه‌، ڕه‌ق نابێت، چونكه‌ ته‌خته‌ بۆیاغ هه‌ڵده‌مژێ. ئه‌و حاڵه‌ته‌ی ئه‌و باسی ده‌كات، ته‌نها بۆ مادده‌ی ئاسنه‌. بۆیاغ له‌سه‌ر ئاسن ره‌ق ده‌بێت و لول پێچ ده‌بێت.
• لا 132 نووسیویه‌تی:_ (مه‌لا ته‌یفوور، گه‌ڕام و سووڕام له‌ هیچ شوێنێكی ئه‌و ئیبن سیرینه‌م نه‌بینی باسی ته‌ماته‌ بكات، ئه‌و ده‌م به‌ گوندییه‌كه‌م گوت، له‌ جیاتی ته‌ماته‌ با سێوێكی سوور دابنێین) تا ئێره‌ دیاره‌، به‌ڵام با بزانین ڕۆماننووس پێشتر چی نووسیوه‌، ئایا باسی سێوی كردووه‌؟ له‌ڵاپه‌ڕه‌ 115 نووسیویه‌تی:_( مه‌لا ته‌یفور كتێبه‌كه‌ی سه‌ره‌و ژوور كرد، چاوی به‌ وشه‌ی ته‌ماته‌ نه‌كه‌وت، پێی گوت برام، به‌هێت ده‌وێ هه‌یه‌، هه‌نارت ده‌وێ هه‌یه‌،قه‌یسیت ده‌وێ هه‌یه‌،خورمات ده‌وێ هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت پیازو ترێی ڕه‌ش و سپیشت ده‌وێ هه‌یه‌) واتا نه‌یگوتوه‌ه‌ سێوێكی سوور دابنێین، به‌مه‌ش ڕۆماننووس بیری چۆته‌وه‌ پێشتر چی نووسیوه‌!
• لا139 نووسیویه‌تی:( كاتێ هه‌ڵاتم ده‌مزانی شه‌وێك دادێت ماڵی موختار به‌ سه‌رمان داده‌ده‌ن) لێره‌دا، وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ دوای هه‌ڵاتنی مه‌لا ته‌یفووری خه‌ون بین، پیاوه‌كانی موختار چوونه‌ته‌ سه‌ر ماڵه‌كه‌ی بۆ ئه‌وه‌ی بیكوژن، به‌ڵام ڕۆماننووس هه‌ر خۆی پێشتر له‌ڵاپه‌ڕه‌ 122 ده‌ڵێت:( دوای ئه‌وه‌ی پاسه‌وانه‌كان، موختار ئاگادار ده‌كه‌نه‌وه‌، شه‌وی پێش ئه‌وه‌ی گڵناس و به‌خته‌وه‌ر بگه‌نه‌ گونده‌كه‌، دابووی به‌ سه‌ر ماڵی مه‌لا داو مه‌لاش چووبوو ده‌ست به‌ ئاو بگه‌ینێت، هه‌رچۆنێك بێت هه‌ر ئه‌و شه‌وه‌ بۆی ده‌رچوو كتێبه‌كه‌ی ڕزگار كرد) واتا هه‌مان شه‌و ، به‌ ڕێكه‌وت خۆی ڕزگار كردووه‌. بۆیه‌ ئه‌مه‌ دوو گێڕانه‌وه‌ی پێچه‌وانه‌ و هاودژی یه‌ك ڕووداون!
• لا140 نووسیویه‌تی:(ده‌ڵێن تووره‌گه‌كه‌ی ڕوو كردببووه‌ سه‌ر عه‌رزه‌كه‌، ده‌ دوانزه‌ گوێی بڕاو كه‌وتبوون، به‌خشه‌وه‌ر كه‌مێك په‌شۆكا) به‌ڵام شه‌ش دێر دواتر، هه‌ر خۆی ئه‌م قسه‌یه‌ی خۆی ڕه‌ت ده‌كاته‌وه‌و ده‌نووسێت:( كاتێ تووره‌كه‌ گوێیه‌كانی ڕووكرده‌ سه‌ر زه‌وی، هیچ مووچركێك به‌ جه‌سته‌ی دانه‌هات).
• لا 141 نووسیویه‌تی:_( به‌خشه‌وه‌ری بینی زۆر نه‌گۆڕاوه‌، به‌ڵام سه‌رو ڕیشی سپی بووه‌) مه‌گه‌ر گۆڕانی مرۆڤ چۆنه‌؟
• لا 144 نووسیویه‌تی:_( له‌ سه‌ر كومبارێكی نایلۆن دانیشتبوو) نازانم كه‌ كومبار بووه‌، چۆن نایلۆن بووه‌؟
• لا 159 نووسیویه‌تی:_( به‌ درێژایی سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك، ڕیشاڵه‌ تێكچڕژاوه‌كانی ده‌رده‌كه‌وتن) سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك، تازه‌ دوو ده‌یه‌ی لێ ڕۆیشتووه‌، ئیدی نازانم به‌ درێژایی سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك بۆ؟
• لا 166 نووسیویه‌تی:_( جوعه‌ قه‌مبوور پیر ببوو، له‌ سه‌رووی هه‌شتاوه‌ بوو، پیری پێوه‌ دیار نه‌بوو، خاوه‌ن جه‌سته‌یه‌كی گردبووه‌وه‌ تۆكمه‌ بوو) به‌ ته‌نها له‌و په‌ڕه‌گرافه‌، ڕۆماننووس دوو هه‌ڵه‌ی كردوونه‌. یه‌كه‌م: ئایا كه‌سێك ته‌مه‌نی له‌ سه‌رووی هه‌شتا ساڵه‌وه‌ بێت، پیری پێوه‌ دیار نییه‌؟ دووه‌م: جوعه‌ كه‌ قه‌مبوور بووه‌، چۆن جه‌سته‌یه‌كی گردبووه‌وه‌ی هه‌بووه‌؟ به‌ تایبه‌تی كه‌ ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ له‌ زگماكییه‌وه‌، به‌ كووڕی له‌ دایك بووه‌؟
• لا 172 نووسیویه‌تی:_ (جه‌ژنی سه‌ربه‌خۆیی ئه‌مه‌ریكا، هه‌موو ساڵێك له‌ به‌رواری 4 ی گه‌ڵاوێژ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت) بێگومان ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ جه‌ژنی سه‌ربه‌خۆیی ئه‌مه‌ریكا، له‌ 4 ی ته‌ممووزه‌، ئایا ئه‌و ڕۆژه‌ ڕێكه‌وتی چواری گه‌لاوێژ ده‌كات؟
• لا 174 نووسیویه‌تی:(سه‌ره‌تا ده‌بوو، ژه‌نه‌ڕاڵ شۆرت مارت گوتارێك به‌ كوردی پێشكه‌ش بكات، گوتاره‌كه‌ی به‌ كوردی پێشكه‌ش كردوو گووتی: له‌ ساڵی 1776 سه‌ربه‌كۆیی مانمان به‌ ده‌ست هێنا، دۆستایه‌تی پێویستی به‌ كوربانییه‌، كوربانی له‌ هه‌ردوو لاوه‌) ئه‌مه‌ زمانی ژه‌نه‌ڕاڵه‌ ئه‌مریكییه‌كه‌یه‌ كه‌ به‌ كوردی ده‌دوێت، سه‌یر له‌وه‌ دایه‌، چه‌ند دێڕێك دواتر ڕۆماننووس ده‌نووسێت:( به‌ كوردییه‌كی ڕه‌وان گوتاره‌كه‌ی پێشكه‌ش كرد) سه‌رنج له‌ قسه‌كانی و ڕه‌وانییه‌كه‌ بده‌ن، بزانن یه‌كده‌گرنه‌وه‌؟
• لا 185 نووسیویه‌تی:(دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی قژ زه‌رده‌كه‌و دوو جمكانه‌كه‌، به‌دریه‌ی قه‌یره‌ بووك، له‌ نێو خانووێكی گه‌وره‌ و چۆڵ و هۆڵ ده‌ژیا) لێره‌دا، دیاره‌ كه‌ دوو جمكانه‌كه‌ له‌ گه‌ڵ ژنه‌ قژ زه‌رده‌كه‌ گه‌راونه‌ته‌وه‌ هۆڵه‌ندا، كه‌چی له‌ لاپه‌ڕه‌ 186 دا ئه‌مجاره‌یان ده‌نووسێت:(كاتێك جمكانه‌ی دووه‌م دڵی وه‌ستا، له‌گه‌ڵ مردنه‌ كتوپڕه‌كه‌ی مه‌لا كۆتر لێی تێكچوو، كاتێكیش قژه‌ زه‌رده‌كه‌ سواری فڕۆكه‌ بوو بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێته‌وه‌ هۆڵه‌ندا، باوه‌شیان له‌یه‌ك نه‌دا) ئه‌مه‌ مانای وایه‌، ته‌نها یه‌كێك له‌ جمكه‌كان له‌گه‌ڵ ژنه‌ قژ زه‌رده‌كه‌ چووه‌، چونكه‌ جمكی یه‌كه‌میان مردووه‌!
• لا 188 نووسیویه‌تی:( دوو گه‌نج به‌ به‌هانه‌ی كڕینی چه‌ند شوشه‌یه‌ك شه‌ڕاب، خۆیان گه‌یانده‌ ناو دۆڵه‌كه‌، ئه‌م شارۆچكه‌یه‌ی كه‌ جاران پێی ده‌گوترا میوانخانه‌ی شۆڕش، خێوه‌ته‌كان نه‌مابوون، نانه‌واخانه‌كه‌ وێران ببوو، باره‌گاكان ڕووخابوونه‌ سه‌ر یه‌ك) ئه‌مه‌ مانای وایه‌ ئاسه‌واری ژیانی لێ نه‌ماوه‌، كه‌چی چه‌ند دێڕێك دواتر و له‌ لاپه‌ڕه‌ 189 دا ئه‌مجاره‌یان ده‌نووسێت:(چه‌ندین گالۆن به‌ نزینییان خسته‌ ژێر دار مێوه‌كانه‌وه‌) نازنم ئه‌و گالۆنه‌ به‌نزینانه‌، له‌و شوێنه‌ وێران بووه‌ له‌ كوێ هاتن؟! به‌ تایبه‌تی پێشتر ڕۆماننووس باسی به‌نزینی نه‌كردووه‌!
• لا 188 نووسیویه‌تی:_( هه‌موو پاییزانێك ده‌یان هێشووه‌ ترێی ئاوسییان به‌ ژێر گه‌ڵاكاندا شۆرده‌كرده‌وه‌) ئه‌مه‌ی ئه‌و باسی ده‌كات، ده‌بێ هاوین بێت، چونكه‌ له‌ پایزدا، ترێ زۆر كه‌م ده‌بێته‌وه‌ و هه‌ر نامێنێت.

چه‌ند نموونه‌یه‌ك له‌ ڕێزمانی هه‌ڵه‌ له‌ كتێبه‌كه‌دا:_
به‌ گشتی ڕێنووسی ئه‌م ڕۆمانه‌، له‌ زۆر شوێن هه‌ڵه‌یه‌ و نووسه‌ر ڕه‌چاوی هیچ ڕێسایه‌كی زمانه‌وانی نه‌كردووه‌. به‌ تایبه‌تی له‌ داڕشتنی ڕسته‌ و كرداره‌كانی تاك و كۆ، یاخود بكه‌ر و كار. لێره‌دا چه‌ند نموونه‌یه‌ك له‌ ڕۆمانه‌كه‌ وه‌رده‌گرین.

• لا 39 نووسیویه‌تی:_(سه‌رۆك و دارو ده‌سته‌كه‌شی له‌ ژێر كه‌پرێك دانیستبوو) سه‌رنج له‌ كرداره‌كانی تاك وكۆ له‌ ڕسته‌كه‌ بده‌ن.
• لا 43 نووسیویه‌تی:_( سه‌رۆك هۆزه‌كان، به‌ په‌نجه‌ی شایه‌تمان ڕاوه‌شاندنه‌وه‌ ده‌هاته‌ خه‌ونه‌كانییه‌وه‌) سه‌رۆك هۆزه‌كان كۆیه‌، بۆیه‌ ده‌بوو بنووسێت ( ده‌هاتنه‌ خه‌ونه‌كانییه‌وه‌).
• لا 48 نووسیویه‌تی:_( خه‌ڵاتیش، یا سه‌ركه‌ قه‌ندێكه‌، یا شه‌ڕواڵێكه‌ یا كڵاوێكه‌) خه‌ڵات هه‌ڵه‌یه‌ و خه‌ڵاته‌كانیش دروسته‌.
• لا 56 نووسیویه‌تی:_( خۆڵی هه‌یوان وه‌كو لم وابوون) وابوون هه‌ڵه‌یه‌، وابوو ڕاسته‌.
• لا60 نووسیویه‌تی:_( خاتوون ده‌مێك بوو له‌ ته‌نیشت سه‌رۆك دانیشتبوو، ئه‌مجاره‌یان سه‌رۆك هاوارێكی كرد، خانمه‌ سه‌رۆك ئاوڕی لێ دایه‌وه‌) ڕۆماننووس به‌ شێوه‌یه‌ك ڕسته‌كه‌ی داڕشتووه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی خانمێك هه‌بێت و سه‌رۆك بێت، نه‌ك ئه‌و خانمه‌ خاتوونی ژنی سه‌رۆك بێت. زمانی كوردی زمانێكی ورده‌، یه‌ك هه‌ڵه‌ی بچووك له‌ نووسین، ته‌واوی مانای ڕسته‌كه‌ ده‌گۆڕێت. پاشانیش، ده‌بوو نووسه‌ر بزانێت، ژنی سه‌رۆك پێی ناگوترێت خانمه‌ سه‌رۆك، به‌ڵكو خانمی یه‌كه‌می پێ ده‌گوترێت. ئه‌مانه‌ زانیاریی زۆر سه‌ره‌تایین، بۆ كه‌سێك كه‌ ڕۆمان بنووسێت.
• لا 66 نووسیویه‌تی:_( سه‌ده‌ی نۆزده‌ و سه‌ده‌كانی خوارتر) سه‌ده‌كانی پێشوو، پێشووتر هه‌ن، به‌ڵام نه‌مبیستووه‌ سه‌ده‌ی خوارتر هه‌بن!
• لا72 نووسیویه‌تی:_( به‌و پێغه‌مبه‌رانه‌ی ده‌كرد، كه‌ له‌ ده‌ست قه‌ومه‌كه‌ی هه‌ڵاتبێ) به‌و پێغه‌مبه‌ره‌ی ده‌كرد دروسته‌كه‌یه‌.
• لا 72 نووسیویه‌تی:_( ده‌تگوت ده‌رزی لای فارابی خوێندووه‌) ئایا ده‌رس و ده‌رزی، هه‌مان مانایان هه‌یه‌؟
• لا 76 نووسیویه‌تی:_( بگه‌ڕێته‌وه‌ لای باوكه‌ پیره‌مێرده‌ په‌ ژموورده‌كه‌ی) مه‌به‌ست باوكه‌ پیره‌كه‌یه‌تی، به‌ڵام ڕۆماننووس به‌ شێوه‌یه‌ك نووسیویه‌تی، وه‌ك ئه‌وه‌ی باوك و پیره‌مێردێك بن!
• لا80 نووسیویه‌تی:_( ئێواره‌ ڕۆژنامه‌وان زۆر ماندوو بوو، یه‌كسه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ژووره‌كه‌ی بۆ ئه‌وه‌ی بخه‌وێت، جله‌كانی له‌ به‌ر داكه‌ندو ته‌نها به‌ ده‌رپێیه‌كه‌وه‌ چووه‌ سه‌ر جێیه‌كه‌) مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ڕۆژنامه‌نووسه‌كه‌ خۆی جله‌كانی ده‌گۆڕێت، كه‌چی ڕۆماننووس به‌ شێوه‌یه‌ك نووسیویه‌تی، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌سێك جله‌كانی له‌به‌ر دابكه‌نێت!
• لا 106 نووسیویه‌تی:_( زۆربه‌یان تا ده‌مه‌ و ئێواره‌ ده‌خه‌وت) سه‌رنج بده‌ن، بكه‌ر كۆیه‌ كار تاكه‌.
• لا 139 نووسیویه‌تی:_ (پڕی له‌ گوێی بڕاوی موختاره‌كانی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌ بوو) سه‌رنج له‌ ڕسته‌كه‌ له‌ ڕووی زمانه‌وانییه‌وه‌ بده‌ن.
• لا 201 نووسیویه‌تی:_( زۆریان پارچه‌ په‌ڕۆیان به‌ ده‌سته‌وه‌ بوو، ڕای ده‌وه‌شاند) دیسانه‌وه‌ بكه‌ر كۆیه‌، كار تاكه‌.

وه‌سف:_
وه‌سف، یه‌كێكه‌ له‌ ڕه‌گه‌زه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ڕۆمان و له‌ پاڵ ڕه‌گه‌زه‌كانی دیكه‌، بینای هونه‌ری ڕۆمان پێك دێنن. زمانی وه‌سفكردن، ده‌بێ زمانێكی هونه‌ری جوان، ورد، هاوكات بابه‌تی و لۆژیكیش بێت، كه‌ بشێ وه‌سفه‌كه‌ بكاته‌ جێگه‌ی سه‌رنج و باوه‌ڕی خوێنه‌ر. وه‌سف له‌و ڕۆمانه‌ی ئه‌حمه‌دی مه‌لادا، هێنده‌ سه‌یر و سه‌مه‌ره‌یه‌، كه‌ خوێنه‌ر گومان ده‌كات ڕۆماننووس زمانێكی هێنده‌ هه‌ژاری له‌ ڕووی ئستاتیكی و هونه‌رییه‌وه‌ هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی وه‌سفی شته‌كانی پێ بكات. له‌و ڕۆمانه‌دا، خوێنه‌ر به‌رچه‌ندین وه‌سفی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ ده‌كه‌وێت. بۆ نموونه‌:

• لا 81 نووسیویه‌تی:_( له‌ پڕێكدا قاقایه‌كی كرد، قاقایه‌ك بوو، گوێی گوێدرێژه‌كه‌ی ده‌له‌رانده‌وه‌، پێكه‌نین نه‌بوو، قاقا بوو، شتێك بوو له‌و دیو قاقاشه‌وه‌، به‌ جۆگه‌ڵه‌یه‌ك قاقای ده‌كرد، وه‌ك شه‌ربه‌یه‌كی زه‌به‌لاح سه‌ر و قلپ كرابێته‌وه‌) لای من به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك گونجاو نییه‌، ئه‌مه‌ زمانی وه‌سف بێت له‌ ڕۆمان، لای ئه‌حمه‌دی مه‌لا.
• لا 81 نووسیویه‌تی:_( هه‌مان قاقا به‌ گه‌رم و گوڕتر و شێتانه‌تر، وه‌ك به‌رمیله‌ شه‌ڕاب ده‌له‌رییه‌وه‌ ) به‌رمیلێك شه‌ڕابی تێدا بێت، تۆ بڵێی له‌ به‌ر قورسایی بله‌رێته‌وه‌؟
• لا 82 نووسیویه‌تی:_( ئه‌و هه‌موو كالۆریه‌ی فاسۆلیا به‌ هه‌ند وه‌رنه‌گرین) كه‌واتا ده‌بێ پڕۆتین بووبێت نه‌ك كالۆری.
• لا 89 نووسیویه‌تی:_( هه‌ندێ په‌نیر و هه‌ندێ نان و مه‌تاره‌ ئاوه‌كه‌ و كاڵه‌كێكی نۆ مانگیله‌ی له‌ سه‌ر سفره‌كه‌ دانا) كاڵه‌كی نۆمانگیله‌، چ مانایه‌كی هه‌یه‌؟
• لا 89 نووسیویه‌تی:_( توێكڵێكی ته‌نكی له‌ له‌شی كاڵه‌كه‌كه‌ داماڵی) سه‌رنج له‌و وه‌سفه‌ بده‌ن؟
• لا 90 نووسیویه‌تی:_ ( كاڵه‌كه‌كه‌ی درێژكردوو وه‌ك سپرینگێكی خاوی لێ هات) ئاخر كاڵه‌ك له‌كوێ و سپرینگ له‌ كوێ؟
• لا 116 نووسیویه‌تی:_ (ئه‌م خه‌ونه‌ شێدارانه‌) خه‌ونی شێدار چ مانایه‌كی هه‌یه‌؟
• لا 116 نووسیویه‌تی:_ (ده‌ستی كرد به‌ فیكه‌ لێدان، فیكه‌یه‌كی پڕ گله‌یی بوو) فیكه‌ی پڕ گله‌یی چ مانایه‌كی هه‌یه‌؟
• لا 127 نووسیویه‌تی:_( وه‌ك گوندێكی زلی ناقۆلا، به‌ بێ پلان زل ده‌بوو) گوندی زل، چ جوانییه‌كی تێدایه‌.
• لا 132 نووسیویه‌تی:_ (ماڵ كاولییه‌كی په‌تی بوو) كه‌س وه‌سفی وه‌های بیستووه‌؟
• لا 139 نووسیویه‌تی:_ (به‌خشه‌وه‌ر هه‌موو گیانی بوو بوو به‌ دوو گوێ) مه‌گه‌ر مرۆڤ خۆی دوو گوێی نییه‌؟
• لا 172 نووسیویه‌تی:_ (پێویستیان به‌ بۆنی هاڵاوی فه‌لسه‌فه‌ی هاوچه‌رخ هه‌بوو) سه‌رنج له‌و وه‌سفه‌ بده‌ن! مه‌گه‌ر هاڵاو بۆنه‌ یان گه‌رمایی؟
  خاڵێكی دیكه‌ له‌ باره‌ی ڕۆمانه‌كه‌ به‌ بڕوای من ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ڕۆماننووس له‌ پێدانی ڕۆڵ به‌ كه‌سایه‌تییه‌كان، سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ بگونجێت له‌گه‌ڵ پاشخانی هزری و ڕۆشنبیریان. بۆ نموونه‌: كاتێ كاره‌كته‌ری مه‌لا كۆتر، هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ئاغا ده‌كات، ڕۆماننووس ده‌نووسێت:_( مه‌لا كۆتر ده‌ستی بۆ گۆپاڵه‌كه‌ی درێژ كردوو تووڕه‌ دیاربوو گووتی: هه‌ی بێ نامووسی قه‌حپه‌ باب، هه‌ی سه‌گی سه‌گباب، هه‌ی كاوێزی حیزباب) ده‌پرسین، ئه‌مه‌ زمانی كه‌سێكه‌ به‌ پیشه‌ مه‌لا بێت و به‌رده‌وام له‌ مزگه‌وت بێت؟ دواتر مه‌لا و هیچ كه‌سێكی دیكه‌، قه‌ت بوێری ئه‌وه‌یان هه‌بووه‌ به‌و شێوه‌یه‌ قسه‌ به‌ ئاغایه‌ك بڵێن؟
  دواجار ده‌ڵێم، ئه‌حمه‌دی مه‌لا، شاعیر و نووسه‌رێكی به‌ توانا و دیار، سه‌نگین و ڕۆشنبیره‌ و لای من و یه‌كێكه‌ له‌و نووسه‌رانه‌ی به‌ بایه‌خه‌وه‌ نووسینه‌ جۆراوجۆركانی ده‌خوێنمه‌وه‌. به‌ داخه‌وه‌م كه‌ ئه‌و ڕۆمانه‌ی به‌و ئاسته‌ نووسیوه‌. هیوادارم ئه‌مه‌، هۆكاره‌كه‌ی په‌له‌كردن له‌ نووسین و بڵاوكردنه‌وه‌ نه‌بێت، چونكه‌ ئه‌و ساڵانێكی زۆر و درێژه‌ له‌وه‌ ده‌رچووه‌ ته‌نها بۆ ناو و نماییش كتێب بڵاو بكاته‌وه‌.
• په‌راوێز: كه‌شتییه‌كان ناگه‌ڕێنه‌وه‌، نووسینی ئه‌حمه‌دی مه‌لا، بڵاوكراوه‌ی: ئه‌ندێشه‌_ 2020

شەڕی عوسمانلی و سەفەوی بە وەکالەت

پارتی و پەکەکە هێندەی جیاوازییەکانیان خاڵی ناوکۆیی و لێکچووی زۆر لە نێوانیاندا هەیە. هەردوولا خاوەنی کاریزمای تەوتەمئاسان و مەیلی سەرکردەپەرستی تیایاندا زاڵە، هەردوولا گووتارێکی ستالینیستانەیان هەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ کۆی هێزە سیاسییەکانی تر، ئەویش ئەوەیە: پاکتاوکردن یان رادەستبوون. وەک یەک دوو هێزی تۆتالیتێر و تاکڕەهەندن، سەرچاوەی ئایدیا و بیرکردنەوەیان بیروڕای سەرکردە یان رابەرێکە نەک هزرێکی سیاسیی دیاریکراو. وەک یەک مەیلی پاوانخوازیی بووە بە هەموو ئەجیندایان، لە کن هەردوو هێزەکە ئەوەی حسابی لەسەر ناکرێت ویست و رای تاکەکەسە، چوونکە هەموو شت لە قووچەکەوە شۆڕ دەبێتەوە بۆ خوارەوە. هەردوولا کۆمەڵێک پاساو و بەهانەی نیشتمانی و نەتەوەیی دەکەنە سترۆکتۆری رەواییدان بە سیاسەتی داپڵۆسین. وەک یەک مامەڵەی توند دەکەن لە هەمبەر رەخنە و دەنگی ناڕەزایەتی ناوخۆیی و دەرەکی.
ساڵانێکی زۆر یەکێتی نیشتمانی ئەو مەیلە پاوانخوازییەی هەبوو بە تایبەت لە دەیەی هەشتاکانی سەدەی رابردوو بۆ مۆنۆپۆڵی گۆڕەپانی سیاسیی کوردستان. لەم سۆنگەوە یەکێتی چەندین شەڕی گەورەی لەگەڵ کۆی حزبەکانی تری ناو مەیدانەکە هەڵگیرساند و توانی بەشێوەیەکی رێژەییش سەرکەوتنی بەرچاو بەدەستبهێنێت. دوای راپەڕین تاکە هێزێکی گەورە کە ئاستەنگی بەردەم خەونە پاوانخوازییەکانی یەکێتی بووبێت لە باشووری کوردستان، تەنیا پارتی بوو، ئەمیش هێزێکی هاوشێوەی یەکێتی پاوانخواز بوو و دەیویست بەهەر نرخێک بووە کوردستان بکاتە وڵاتێکی دیکتاتۆریی یەک حزبی و یەکڕەنگی، هەروەک ئەمە هەمان ئەجیندای یەکێتیش بوو، بەڵام دوای رووداوەکانی 31ی ئاب، هاوکێشەکە بە تەواوەتی گۆڕا، یەکێتی لە هێزێکی هێرشبەری پاوانخوازەوە بوو بە هێزێک کە بەرگریی لە قەوارەی خۆی بکات و واز لە هەر خەونێکی پاوانخوازیی بهێنێت.
لەگەڵ پرۆسەی ئازادیی عێراق و چوونی مام جەلال بۆ بەغداد، دەرفەتێکی تر بە رووی ناکۆکییەکانی ناو یەکێتیدا کرایەوە، ئیدی دابڕان و باڵباڵێنی یەکێتی هەموو خەونە پاوانخوازییەکانی ئەو حزبەی خستە تابوتەوە، پاشتر بە جیابوونەوەی گۆڕان، بە تەواوەتی خەونی پاوانخوازیی یەکێتی لە گۆڕنرا. ئێستا یەکێتی هێزێکە هێندەی لە سەنگەری بەرگرییدایە تاکو بەم قەبارەیەی ئێستای خۆیەوە بمێنێتەوە، هیچ کات لە هەوڵی ئەوەدا نییە هیچ نەبێت لەم قۆناغەدا مۆنۆپۆڵی هەموو باشووری کوردستان بکات، بەڵکو هەموو هەوڵێکی لەوەدا چڕ کردۆتەوە زۆنی سەوزی پێشووی لە دەستدا بمێنێتەوە، بۆیە رۆڵی یەکێتی لە شەڕی جەمسەرەکان و ئەنگێزەی پاوانخوازییدا رۆڵێکە لە پەڕاوێزدا، یان ئەکتەرێکی کۆمبارسی ئەو شانۆگەرییەیە عوسمانییە نوێیەکان و سەفەوییە تازەکان لەسەر سەحنی کوردستان وازی دەکەن.
هەرچی بزووتنەوەی گۆڕانیشە هێزێکی پۆپۆلۆیست و بێ ناسنامەیە، ئەو قورساییەی نییە ببێتە تەرەفێک لە شەڕی جەمسەرەکاندا و بەشدارییەکی ئەکتیڤی تێدا بکا، هەڵبەتە لەم قۆناغەدا لە بەرانبەر پاوانخوازیی پارتیدا لە یەکێتی ئەکتیڤترە، بەڵام یەکێتی و گۆڕان وەک هامشی پەکەکە لە بەرانبەر پارتیدا دەردەکەون نەک وەک دوو هێزی خاوەن پلاتفۆرمی سیاسیی سەربەخۆ، بزووتنەوەی گۆڕان حزبێکی بێ چارەنووسە لە هاوکێشەکانی داهاتوودا، دوور نییە وەک حزبی ئایندە و ئاڵای شۆڕش و پارتی کار، لە زەمەنێکدا خۆی حەل نەکات بە گەڕانەوە یان یەکگرتنەوە لەگەڵ یەکێتی، یان دوای نەوشیروان مستەفا* دووچاری لێکترازانی گەورە دەبێتەوە بە هۆی ئەوەی یەک روانگەی سیاسیی هاوبەش نییە ئەو هەموو ناکۆکیی و فرە ئایدیالییەی نێو گۆڕان کۆ بکاتەوە.
ئەوەی ئێستا لە گۆڕەپانەکەدا کێشمەکێش دەکەن وەک دوو کارەکتەری سەرەکیی، پارتی و پەکەکەن. ئەم دوو هێزە وەک وتم دوو هێزی پاوانخوازی مەترسیدارن، کە جگە لە رەنگی خۆیان هیچ دەنگ و رەنگێکی دیکە قبوڵ ناکەن. بۆ وێنە لە رۆژئاوای کوردستان باڵی پارتی “ئەنەکەسە” قەدەغە کراون و زیندانەکانی یەپەگە پڕکراون لە کادرە چالاکەکانی ئەو ئەنجوومە، کەناڵی رووداو قەدەغە کراوە، بەڵام دوای 400 شەهید یەپەگە “مەنبەج”یان رادەستی رژێمی سوریا کردەوە، تا ئێستاش پەیکەرەکانی حافز ئەسەد لە ژێر قەڵەمڕەوی یەپەگە وەک خۆیان بێ دەستکاریی ماونەتەوە، بەڵام لە شاری عامودا هەڵمەتی سووتاندنی ئاڵای کوردستانیان دەستپێکرد!، لەلای پارتیشەوە بارەگاکانی پەکەکە داخراون لە زووەوە، هەڵسوڕاوانی پەکەکە و تەڤگەری ئازادیی رۆژانە دووچاری زیندانیکردن دەبنەوە، پەیامنێری تەلەفزیۆنێکی پەکەکە بەناوی “ویدات” بەشێوەیەکی سیستماتیکراو لە ژێر قەڵەمڕەوی پارتیدا شەهید کرا، رێگە لە میتینگ و ئاکسیۆنی ئاپۆچییەکان گیرا لە شاری هەولێر، بەڵام لە بەرانبەردا چەندین بارەگای ئەرتەشی تورک و میت بە ئازادانە کاری سیخوڕیی خۆیان دەکەن.
لە هەمووی تراجیدییتر ئەوەیە، ئەم دوو هێزە “پارتی و پەکەکە” لە گەمە ناوچەییەکەدا دابەشبوون بەسەر هەردوو جەمسەری ئێرانی و تورکیدا. یان راستتر بڵێم گەڕانەوەیەک هەیە لەلایەن ئەو دوو هێزەوە بۆ زەمەنی ناکۆکیی میرنشینە کوردییەکان و ساتەوەختی پەیماننامەی چاڵدێران کە تێیدا کوردستان بەسەر سەفەوی و عوسمانلیدا دابەشکرا. ئاشکرایە پارتی رێکەوتنی لەگەڵ تورکیا واژۆ کردووە بۆ فرۆشتنی نەوت بەو دەوڵەتە تاکو ماوەی پەنجا ساڵ، هەرچی پەکەکەشە لەوەتی رێککەوتنی لەگەڵ ئێران نوێ کردۆتەوە چالاکی “پژاک”ی سڕ کردووە! جێی پرسیارە لەوەتی شەڕی سوریا هەیە هێزێکی چەکداری رێکخراوی وەک پژاک تەنیا یەک فیشەکیشی نەناوە بە ئێرانەوە! هەر هەڵبژاردنی جەمیل بایک وەک سەرۆکی کۆما جڤاکین کە کوردێکی عەلەویی شیعە مەزهەبە مەدلولاتی سیاسیی خۆی هەیە، رەنگە یەکێک لە مەغزاکانی دڵنیایدان بێت بە ئێران.
ناکۆکی پارتی و پەکەکە، هیچ پەیوەندییەکی نییە بە پرسی نەتەوەخوازییەوە، شەڕی ساردیان کە هیوادارم نەگاتە پێکداهەڵپڕژان و پێکدادانی سەربازیی، پەیوەندیی هەیە بە شەڕی عوسمانلی و سەفەوییەوە، پەیوەندیی هەیە بە نەزعەی پاوانخوازیی ئەو دوو هێزە کە دوو هێزی کۆنسەرڤاتیستی کوردستانن. لێرەدا دەتوانین هێما بکەین بۆ رۆژئاوای کوردستان، کە پارتی دەیەوێ بۆ دڵڕاگرتنی تورکیا لە ژێر دەستی یەپەگە دەریبهێنێت، تاکو لە ئەگەری دابەشبوونی ناوچەکە ئەو بەشەی کوردستان نەبێتە جێگەیەک بۆ لێدان لە بەرژەوەندییەکانی تورکیا، هەرچی یەپەگەشە “وەک باڵی سوریای پەکەکە” دەیانەوێ بە ئەجیندای ئێرانی رێگە بگرن لە دابەشبوونی سوریا، هەربۆیە شتێک لە رۆژئاوا نەماوە بە ناوی “کوردستان” بەڵکو زاراوەی “کەنتۆن” جێی ناوی کوردستانی گرتۆتەوە، لە ئەدەبیاتی سیاسیی یەپەگەشدا باس لە هیچ قەوارەیەکی کوردیی نەکراوە، ئەگەر پارتی بیەوێ بەرژەوەندییەکانی تورکیا لە سوریا بپارێزێ، ئەوە پەکەکەش خواستی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئێرانی لە سوریادا هەیە.
سەبارەت بە شەنگالیش کە پەکەکە دەیویست بیکاتە کەنتۆنێک، دیسان ئەمەش هەر هەوڵێکی تری ئێران بوو، تاکو بگەنە بن لووتی تورکیا، لەو رێگەیەشەوە دەروازەیەکی نزیکتر بۆ گەیاندنی یارمەتی بۆ رژێمی سوریا دەستەبەر بکەن. دواجاریش بۆ تەواوکردنی نیوە مانگی شیعە “هلال الشیعی”!! دژایەتیکردنی پارتیش لەو دیدگایەوە بوو تورکیا نەیدەویست لە نزیک سنوورەکانییەوە کەنتۆنێکی سەر پەکەکە وەک پایەگایەکی ئێرانی لە ئارادا بێ، بۆیە ناکۆکیی پارتی و پەکەکە لەسەر کەنتۆنی شەنگال لە سترۆکتۆرەوە ناکۆکیی ئێرانی- تورکی بوو، بەڵام رووپۆشکرابوو بە پرسە نەتەوەییەکان لەلایەن هەردوو لاوە.
ماوەتەوە بڵێم پاساوی پارتی و پەکەکە بۆ ناکۆکی و شەڕکردن لەگەڵ یەکتر، بارۆمەترێک نییە راددەی نەتەوەییبوون و خەمخۆریی هیچکامیان نیشان بدات بۆ دۆزی نیشتمانی، بە پێچەوانەوە وەک لە سەرەتاشەوە چەند جار ئاماژەم بۆ کرد هەر ناکۆکی و شەڕێک لە نێوان ئەو دوو هێزە زیاتر فاکتۆری دەرەکی و خەونی پاوانخوازیی رۆڵی تێدا دەگێڕێ، ئەگەرنا لە دیتنی مندا نە پەکەکە لە پارتی نەتەوەییترە نە پارتیش لە پەکەکە پەرۆشترە بۆ دۆزی کورد. لە ئەگەری هەر شەڕێکدا ناتوانین بڕوا بە هیچ پاساوێک بکەین، چوونکە لە ئێستاوە بەرچاومان روونە داگیرکەرانی کوردستان چ سەفەوی و چ عوسمانی، دەیانەوێ شەڕی بەرژەوەندییەکانی خۆیان لە دەرەوەی وڵاتەکانیان و لەسەر خاکی کوردستان بکەن، وەک روونە جارێکی تر نەخشەی ناوچەکە لەلایەن زلهێزە جیهانییەکانەوە دادەڕێژرێتەوە، چ ئێران، چ تورکیا دەخوازن بە کەمترین زیان لەو پرۆسەیە دەربچن لەسەر حسابی کورد، ئەو دوو هێزەش “پارتی و پەکەکە” وەک دوو مقاش بۆ بەرژەوەندییەکانیان بەکاردەهێنن، بەڵام هەر کات ئەو دوو دەوڵەتە “تورکیا و ئێران” هەر چەشنە رێکەوتننامەیەک بهێنە ئاراوە لە نێوانیان، هەردوو لایەنی پەکەکە و پارتی، ئەگەر تووشی ئاشبەتاڵ نەبن دەبێت بچنە قۆناغی متبوونێکی دوور و درێژەوە، بەمەش تاکە زیانمەند بە پلەی یەکەم دۆزی نەتەوەیی کورد و هاووڵاتیانی کوردستان دەبن.

3-3-2017
نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس
ئەڵمانیا – بیلەفێڵد

*خوێنەر دەبێت بەرچاوی رۆشن بێت ئەم وتارە دوو مانگ و نیو پێش مردنی نەوشیروان نوسراوە

تێبینی: ئەم وتارە لە بەرگی دووەمی کتێبی “قوتووی عەتار” لە لاپەڕە 35-39 چاپ بووە، کە ئەو کتێبەش لە سەرەتای ساڵی 2018 بە چاپی کاغەز لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات بڵاوکراوەتەوە.

نه‌خشه‌به‌رد له‌سه‌ر ڕووی شاخ (منحوته‌ جبلیه‌) بریتیه‌ له‌و جۆره‌ نه‌حته‌ی به‌شێوه‌ی (نه‌حتی بارز) له‌ ناو چوارچێوه‌یه‌كی قوڵ به‌جۆری جیاواز، له‌سه‌ر ڕووی به‌رد و له‌لاقه‌دی شاخه‌كان هه‌ڵده‌كه‌ندرێت، وێنه‌ی خواوه‌ند و هێما و پاشا و دیل و نوسینی مێخی (بزماری) له‌سه‌ر هه‌ڵده‌كه‌ندرێت.
نه‌خشه‌به‌رده‌كانی چیاكانی كوردستان زۆرن و بۆ سه‌رده‌می جیاواز ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، زۆربه‌ی ئه‌و نه‌خش و په‌یكه‌رانه‌ بۆ وێنه‌ی پاشا و فه‌رمانڕه‌وای ‌گه‌له‌ كۆنه‌كانی كوردستان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، یاخود گه‌لانی بێگانه‌ هاتوونه‌ كوردستان و له‌ئه‌نجامی شه‌ڕدا سه‌ركه‌وتون و وڵاته‌كه‌یان داگیر كردووه‌ و ئه‌نجامی سه‌ركه‌وتنه‌كانیان تۆماركردووه‌، زۆربه‌ی جار ئه‌و په‌یكه‌رانه‌، به‌هۆی شوێنی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی شه‌ڕه‌كان، له‌ ده‌ربه‌نده‌كان دروست كراون، لێره‌دا باسی نه‌خشه‌به‌ردی ده‌ربه‌ندی ڕانیه‌ ده‌كه‌ین.
ده‌ربه‌ندی ڕانیه‌ پێشتر به‌(ده‌ربه‌ندی ڕه‌مكان) ناسراوه‌، هه‌ردوو چیای كێوه‌ڕه‌ش و ئاسۆس له‌یه‌كتر جیاده‌كاته‌وه‌، له‌ڕووی سه‌ربازی و بازرگانی و گه‌شتوگوزاره‌وه‌، به‌درێژایی هه‌موو سه‌رده‌مه‌كان شوێنێكی گرنگ و بایه‌خداربووه‌، ده‌ربه‌ند ته‌نگه‌به‌رى ئاوى زێى بچووكه‌، ئاوه‌ڕۆی ڕووباره‌كه‌ قوڵه‌، پێی ده‌ڵێن (قوله‌ی ده‌ره‌ند)، ئاوه‌كه‌ی ڕوونه‌ و گه‌ر‌وێكی به‌رته‌نگ ده‌بڕێ، ڕێگاكه‌ی بۆ ماوه‌ی چاره‌كه‌ میلێك به‌ردین و سه‌خته‌، ده‌ربه‌ند شوێنێكی گرنگه‌، چونكه‌ به‌سه‌ر تاكه‌ڕێگادا ده‌ڕوانێ، جگه‌له‌هه‌ندێ ڕێچكه‌ی سه‌خت، وڵاتی ئێران و پشده‌ر به‌بیتوێن و كۆیه‌…هتد، به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌.
به‌هۆی گرنگی شوێنه‌كه‌ له‌هه‌موو سه‌رده‌مه‌كان ده‌سه‌ڵاتدارانی ناوچه‌كه‌، هه‌ریه‌ك له‌وده‌سه‌ڵاتدارانه‌ له‌سه‌رده‌می خۆیاندا، قه‌ڵایان له‌ده‌ربه‌ند بنیاتناوه‌، هه‌میشه‌ قه‌ڵاكانی بنكه‌ی له‌شكر و سوپابوون، قه‌ڵاتی ده‌ربه‌ند ده‌كه‌وێته‌ به‌ری چیای ئاسۆس، ئه‌مه‌ هی سه‌رده‌مێكی زۆركۆنه‌، پێده‌چێت هاوزه‌مانی ئه‌كه‌دی و ئاشوورییه‌كان بێت، هی سه‌رده‌می (كوواری)فه‌رمانڕه‌وای شمشاره‌(شوشاڕڕا)بێت، دیواره‌كانی هه‌روه‌كو خۆی ماوه‌ته‌وه‌، به‌داخه‌وه‌ به‌ناوی شوێنی گه‌شتیار و سه‌یران به‌شۆفێڵ شوێنی قه‌ڵاته‌كه‌ تێكدراوه‌.
له‌سه‌رده‌می نزیكیش چه‌ند قه‌ڵایه‌كی لێ دروستكراون، له‌سه‌رده‌می (خان ئه‌حمه‌د خانی ئه‌رده‌ڵانی)دا سه‌ركارێكی ئه‌و هاتۆته‌ ئه‌وێ، به‌ناوی (وسوئاسكان یان وسوئاسكه‌) قه‌ڵایه‌كی له‌نزیك قه‌ڵاته‌ كۆنه‌كه‌ دروست كردووه‌، به‌دووری سه‌د مه‌تر به‌لای ڕۆژهه‌ڵاتدا، ئه‌ویش هه‌ر له‌به‌ری ئاسۆسه‌، شوێنه‌واری ماوه‌، هه‌ر به‌ناوی ئه‌و پیاوه‌ ناسراوه‌، هه‌تائێستاش پێی ده‌وترێ (قه‌ڵاتی وسوئاسكان یان وسوئاسكه‌)،دیواره‌كانی به‌به‌ردی زۆر گه‌وره‌ دروستكراوه‌، به‌داخه‌وه‌ ئه‌ویش شوێنه‌واره‌كه‌ی بۆ سه‌یرانگا تێكدراوه‌، دوای ئه‌وه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌وه‌ قه‌ڵایه‌كی تر له‌به‌ری ده‌ربه‌ند، له‌سه‌رزێی بچووك، به‌به‌ری كێوه‌ڕه‌شه‌وه‌ دروستكراوه‌، (برزۆزۆسكی)ئه‌و قه‌ڵایه‌ی دیوه‌و ده‌ڵێ: قه‌ڵایه‌كی توركان له‌لای ڕاستی زێی بچووك هه‌ڵكه‌وتووه‌، ئه‌و قه‌ڵایه‌ باج وه‌رگری ده‌وڵه‌تی عوسمانی تێدانیشته‌جێ بوون، قه‌ڵایه‌كی بچووك بووه‌و دواتر وێران بووه‌، هه‌تائه‌و وڵاته‌ كه‌وته‌ده‌ست پاشای گه‌وره‌ی سۆران، محه‌مه‌دپاشای ڕه‌واندز، له‌مانگی جه‌مادی دووه‌می (1243ك)ئه‌و وڵاته‌ی گرت، ئه‌ویش قه‌ڵایه‌كی له‌سه‌رووی ئه‌و قه‌ڵایه‌ دروستكرد، هه‌ر به‌به‌ری كێوه‌ڕه‌شه‌وه‌، دوای نه‌مانی حوكمی پاشای گه‌وره‌، ئه‌و قه‌ڵایه‌ كه‌وته‌ده‌ستی سه‌ركارانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، سه‌رده‌مێك حه‌ماغای كۆیه‌ له‌و قه‌ڵایه‌دا سه‌ركاری ده‌وڵه‌تی عوسمانی بوو، له‌ساڵی (1275ك)حه‌ماغا له‌ده‌ربه‌ند میر قه‌ڵات بووه‌، سه‌رانه‌ی له‌عه‌شیره‌ته‌كانی ده‌وروبه‌ر وه‌رده‌گرت، له‌گه‌ڵ باج وه‌رگرتن له‌و كاروانانه‌ی به‌وێدا تێده‌په‌ڕین.
له‌كاتی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان له‌ساڵی (1918ز)كاتێ ئینگلیز هاته‌ ناوچه‌كه‌ ئه‌و قه‌ڵایه‌ی داگیركردووه، دواتر ئه‌و قه‌ڵایه‌ش وێران بووه‌‌، (ده‌بليو ئار هه‌ى= W. R. Hay) ئه‌فسه‌ر‌ی سوپای ئینگلیز. كه‌دواتر بووبه‌حاكمى سياسى ئینگلیز له‌هه‌ولێر،ده‌ڵێت: ده‌ربه‌ند شوێنی گوندێكی كلاوه‌ بوو، له‌گه‌ڵ قه‌ڵایه‌كی ڕووخاو، بۆ وه‌رگرتنی سه‌رانه‌ له‌ عه‌شیره‌ته‌كانی ده‌وروبه‌ر، له‌گه‌ڵ بارج وه‌رگرتن له‌و كاروانانه‌ی به‌وێدا تێده‌په‌ڕین.
ده‌سه‌ڵاتی ئینگلیز چه‌ند ژوورێكیان له‌هه‌مان شوێن دروستكرد، بۆ حوكمڕانی خۆیان (نه‌قیب باركه‌رو كه‌پتان كۆك)، دواتر (ئیدمۆندس) وه‌ك جێگری حاكمی سیاسی ئینگلیزو هاوكاره‌كانیان له‌وێ نیشه‌جێ بوون، به‌ڵام شوێنه‌واری ئه‌و قه‌ڵایانه‌ی به‌ری كێوه‌ڕه‌ش نه‌ماون، شوێنی بازگه‌كان تێكدراون، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ دواتریش شوێنه‌كه‌ گرنگی خۆی له‌ده‌ست نه‌داوه‌، تاده‌گاته‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ به‌رده‌وام شوێنی بنكه‌ی سه‌ربازی بووه‌و زاڵگه‌ی باج و پشكنین له‌سه‌ر ڕێگاكه‌ جێگیركراوه‌.
زاڵ بوون به‌سه‌ر ئه‌م ده‌ربه‌نده‌دا، ئاماژه‌ی هێزو ده‌سه‌ڵاتی زۆری فه‌رمانڕه‌وای ناوچه‌كه‌ ده‌رده‌خات، له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ له‌نێوان جاده‌كه‌و زێیه‌كه‌دا له‌به‌رامبه‌ر قه‌ڵاتی ده‌ربه‌ند به‌به‌ری كێوه‌ڕه‌شه‌وه‌ شوێنه‌واری نه‌خشه‌به‌رد (مسله‌)ێكی كۆن به‌شاخه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌، له‌و شوێنه‌ی زێی بچووك، له‌سه‌نگه‌سه‌ر دۆڵی ناوده‌شت جێ دێڵێ، ده‌چێته‌ ناو ده‌شتی بیتوێنی باشووری ڕانیه‌، نه‌خشه‌به‌رده‌كه‌ وێنه‌ی پیاوێكی له‌سه‌ر هه‌ڵكه‌ندراوه‌، سه‌ره‌ڕای ڕاپۆرتی ناكۆك و دژبه‌یه‌ك، ئه‌و نه‌خشه‌به‌رده‌ی له‌ده‌ربه‌ندی ڕه‌مكان هه‌یه‌، نه‌خشه‌كه‌ لاشیپێكه‌ یه‌ك مه‌تربه‌رین و (60سم) به‌رزه‌، به‌ڕێز (تی، ویڵدان بڕاون) له‌ حوزه‌یرانی (1958ز) له‌سه‌ردانێكدا بۆ گه‌لی سه‌نگه‌سه‌ر چاوی پێیكه‌وتووه‌، نه‌خشه‌كه‌ (20م) له‌سه‌ر زه‌وی به‌رزه‌، كه‌وتۆته‌ سه‌ر ڕووی ڕه‌وه‌زێكی ڕك، ته‌نیا به‌ڕێچكۆڵه‌یه‌كی باریك له‌كه‌ناری ده‌سته‌ڕاستی زێی بچووك جیا ده‌بێته‌وه‌، له‌و باسه‌ی (تی، ویڵدان بڕاون) بۆ نه‌خشه‌به‌رده‌كه‌ی كردووه‌ پێیوایه‌، ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كی تری (كێلی سه‌ركه‌وتن)ی (نارام-سین) بێ، له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌یان زۆر له‌نه‌خشه‌به‌رده‌كه‌ی ده‌ربه‌ندگاورده‌كات.
(ته‌ها باقر)ده‌ڵێت: له‌كۆتايى شاخى كيوه‌ڕه‌ش له‌نزیك ده‌ربه‌ند له‌به‌شی خواره‌وه‌ی ڕێگاكه‌ په‌یكه‌رێكی داتاشراو له‌به‌رد، به‌ئه‌ندازه‌ی(3×2)پێ هه‌یه‌، مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێ مێژووه‌كه‌ی بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌رده‌می ئه‌كه‌دییه‌كان واته‌ (2300 ساڵ پ ز) لاكێشه‌یه‌كی له‌سه‌ر شاخ هه‌ڵكۆڵدراوه‌، به‌ڵام واپێده‌چێ هێڵكاری وێنه‌ یان نووسینه‌كانی سه‌ری به‌هۆی باو باران و داماڵینه‌وه‌ كوژابێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی لێی زانراوه‌ وێنه‌ی پیاوێكه‌ ڕووی له‌ڕۆژهه‌ڵاته‌، ئه‌م هه‌ڵكۆڵینه‌ زۆر له‌وانه‌ی (هۆڕێن و شێخان و سه‌رپول)ده‌چێت.
له‌ساڵى (1866)ڕاپۆرتێكی (برزۆزۆسكى Brzozowski) باسى نه‌خشه‌یه‌كی كۆن ده‌كات، له‌نزیك ده‌روازه‌و ڕاڕه‌وی ده‌ربه‌ند له‌زێی بچووك، گاشه‌به‌ردێكی تاشراو له‌ڕۆخی ئه‌و ڕووباره‌ به‌زاركی دۆڵه‌كه‌وه‌یه‌، له‌و به‌رده‌ تاشراوه‌ ده‌چێ له‌به‌شی سه‌رووی ڕووباری “سه‌گ” له‌نزیكی ” به‌یروت” ده‌بینرێ، ئه‌و به‌رده‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی قایم و پته‌وبوونی، هه‌ندێك خراپ بووه‌، ئێستاش وێنه‌ی پاشایه‌كی له‌سه‌ره‌، به‌ڵام زناره‌كه‌ نووسراوی له‌سه‌رنییه‌.
(برزۆزۆسكى)نه‌خشی زه‌قی ڕووخساری مرۆڤێكی دیبوو،به‌ڵام به‌ڕاشكاوی گوتبووی:”هیچ نووسراوه‌یه‌ك له‌سه‌ر به‌رده‌كه‌نییه‌”، (مانسل) نووسراوى بزمارى له‌سه‌ر شوێنێكی به‌رزی زناره‌كه‌ی ده‌ربه‌ند دیبوو، ده‌ره‌تانی لێ نزیك بوونه‌وه‌ی نه‌بوو،به‌ڵام نه‌خشی زه‌قی نه‌دیبوو، (ئيدمؤندس) جێگری حاكمی سیاسی ئینگلیز، كه‌ دواتر له‌وان هاتووه‌ته‌ ناوچه‌كه‌، شوێنی كاره‌كه‌ی له‌ ده‌ربه‌ندبووه‌، بیستوویه‌تی نه‌خشه‌یه‌ك به‌چیای ده‌ربه‌ندی ڕه‌مكانه‌وه هه‌‌یه‌، بایه‌خی پێداوه‌ و نه‌یتوانیوه‌ بیدۆزێته‌وه‌، به‌ڵام به‌لایه‌وه‌ گرنگ بووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ چه‌ند كه‌سێكی ناوچه‌كه‌ی ڕاسپاردووه‌، بۆی بدۆزنه‌وه‌، وه‌ك خۆی له‌كتێبه‌كه‌یدا:”كورد تورك عه‌ره‌ب” چیرۆكی دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و نه‌خشه‌یه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، دوای ئه‌وه‌ی ده‌چێته‌ شوێنه‌كه‌ و نه‌خشه‌كه‌ نادۆزێته‌وه‌ ده‌ڵێ: سه‌رله‌نوێ ده‌ستم كرده‌وه‌ به‌پرسیار و لێكۆڵینه‌وه‌، چه‌ند دۆستی كۆن و نزیكم ڕاسپارد، له‌و جێیه‌ی (مانسل) گوتبووی بكۆڵنه‌وه‌، ئه‌نجامی پێداگرتن و وه‌شوێن كه‌وتنه‌كه‌م، ئاكامی به‌خشی و په‌یامێكم پێگه‌یشت. گوتبوویان “عه‌نتيكه‌كه‌يان” دۆزیوه‌ته‌وه‌، منيش له‌هاوينى 1931 هه‌لم بۆ ڕه‌خسا چوومه‌ ده‌ربه‌ند، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی پشتم ژانی ده‌كرد، به‌ڕێنوێنی ئه‌وان چوومه‌ ئه‌وجێیه‌، به‌ته‌واوی به‌م جۆره‌بوو، (مانسل)له‌گه‌ڵاڵه‌ ڕوون كردنه‌وه‌كه‌یدا پیشانی دابوو، به‌سه‌ر زناره‌كه‌وه‌ له‌وحه‌یه‌كی ساف كراوم بینی، نزیكه‌ی سێ پێ درێژ و دوو پێ ونیو به‌رزبوو، كه‌چاوت لێده‌كرد، نیوه‌ی به‌شی لای چه‌پی هه‌ندێك زه‌ق بوو، جیا له‌وه‌ نه‌ده‌كرا ناوێكی دیكه‌ی لێ بنێی، له‌وانه‌یه‌ ئه‌و زه‌قایه‌ سه‌رده‌مێك ڕووخساری مرۆڤێك بووبێ، به‌ڵام شوێنه‌واری خه‌تی بزماری لێ نه‌ده‌بینرا.
ئه‌و بیانیانه‌ی سه‌ردانی نه‌خشه‌كه‌یان كردووه‌، هه‌ندێكیان به‌باشی دیویانه‌، هه‌ندێكیان به‌باشی نه‌یان دیوه‌، هه‌ندێكیان نووسینیان له‌سه‌ردیوه‌، هه‌ندێكیان ده‌ڵێن نووسینی له‌سه‌رنه‌بووه‌، له‌وانه‌یه‌ ئه‌مانه‌ هه‌مووی هۆكاری ئه‌وه‌ بووبن دانیشتوانی ناوچه‌كه‌ وهی تریش به‌پاشماوه‌ و ده‌ستكاری گاورانیان زانی بێت، ياخود وه‌كو (بت)و لایه‌نی شه‌ڕ ته‌ماشایان كردبێت، شوێنه‌كه‌ی سه‌رڕێگای هاتوچۆی كاروان وڕێبواران بووه‌، به‌ناو ده‌ربه‌نده‌كه‌دا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ زیانیان به‌نه‌خشه‌به‌رده‌كه‌ گه‌یاندووه‌، چونكه‌ هه‌ندێكیان گوتوویانه‌ سیمای كه‌سه‌كه‌ی نیگاره‌كه‌ له‌ئێستا زه‌قتر دیاربووه‌.
نه‌خشه‌ هه‌ڵكه‌ندراوه‌كه‌ به‌هۆی بڕینی جاده‌ی ده‌ربه‌ند، له‌كاتی دروستكردنی جاده‌كه‌، ئه‌وه‌نده‌ی‌ به‌ردوشاخ به‌سه‌ریدا هاتۆته‌ خواره‌وه‌ وێنه‌كه‌ سواوه‌و شێوه‌كه‌ی تێكچووه‌، ئه‌وانه‌ی پێش دروستكردنی جاده‌كه‌ بینیویانه‌، ده‌ڵێن: وێنه‌ی پیاوێكه‌ هه‌نگاوی به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌ڵێناوه‌، ده‌ستێكی بۆ سه‌رووی ده‌ربه‌ند درێژكردووه‌، له‌ئاستی ئه‌و وێنه‌یه‌ بۆ به‌رزایی كێوه‌ڕه‌ش به‌رگه‌ڵێنی ئه‌شكه‌وتێك دیاره‌، شوێنه‌وارێكه‌ پێده‌چێت ئاماژه‌كه‌ش بۆ ئه‌وبێت، لوسایی شاخه‌كه‌ش چه‌ند كونێكی تێدایه‌.
قسه‌ی زۆر له‌سه‌ر ئه‌و نه‌خشه‌به‌رده‌ هه‌یه‌، هه‌ندێك له‌شوێنه‌وارناسان ده‌ڵێن: له‌گه‌ڵ نه‌خشه‌به‌ردی (نرام- سين) له‌ده‌ربه‌ندی قه‌ره‌داغ یه‌كێكن، به‌ڵام به‌ڕای هه‌ندێك له‌شوێنه‌وارناس ده‌ڵێن: ده‌بێ پاشایه‌كی گۆتی یان للولۆیی بووبێت، هه‌ندێكیش ده‌ڵێن نه‌خێر، ئه‌وه‌ پادشایه‌كی ناوچه‌كه‌ بووه‌.
له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ی زیاتر ڕێی تێده‌چێت، كاری پاشایه‌كی ناوچه‌یی بێت. به‌ڵام مێژوونووس و توێژه‌ره‌كان به‌تایبه‌ت عه‌ره‌ب و جوله‌كه‌كان هه‌میشه‌ ویستویانه‌ شارستانیه‌تی ئه‌م ناوچه‌یه‌ بۆ ئه‌كه‌دی و ئاشوورییه‌كان بگێڕنه‌وه‌، ئه‌وه‌ی ئه‌وانیش به‌هه‌ستی نه‌ته‌وه‌په‌رستی ده‌‌یگێڕنه‌وه‌ سه‌رعه‌ره‌ب، ئه‌گینا له‌شوێنێكی دووره‌ده‌ستی وه‌كو بیتوێن و پشده‌ر بۆ هه‌ڵكۆڵینی مۆنۆمێنتێكی گه‌وره‌ی له‌و ئه‌ندازه‌یه‌ له‌سه‌ر به‌ردی ڕه‌ق و له‌لاپاڵی شاخێكی ناو قوڵایی ناوچه‌یه‌كی سه‌ختی شاخاوی، چۆن ده‌كرێ نیشانه‌ی سه‌ركه‌وتنی داگیركه‌ری بێگانه‌بێ، به‌سه‌ر دانیشتوانی ناوچه‌كه‌دا، له‌كاتێكدا له‌لای ئه‌وان چیاییه‌كان به‌ئازا و شه‌ڕانی و شه‌ڕكه‌رناسراون، هه‌روائاسان نییه‌، كارێكه‌ پێویستی به‌ژماره‌یه‌كی زۆر وه‌ستاو كرێكارو پاسه‌وان و پێویستی كه‌ره‌سته‌ و ئامراز و كه‌لوپه‌لی تایبه‌تی و پێویستی به‌مانه‌وه‌ی ماوه‌یه‌كی درێژهه‌یه‌، بۆ ته‌واو كردنی نه‌خشه‌به‌ردێكی ئاوا، ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ خۆیان هاوكارنه‌بن، كارێكی سه‌خته‌، داگیركه‌ر بتوانێ به‌ئاسانی ئه‌نجامی بدات و بڕواو به‌جێی بێڵێ و هه‌زاران ساڵ به‌به‌رچاوی خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌وه‌ ئاوا به‌ساغی بمێنێته‌وه‌، هه‌رچۆنێك بێت به‌هیواین له‌داهاتوودا ورده‌كاری مێژووه‌كه‌ی ڕوون بێته‌وه‌.
ئه‌وه‌ی مایه‌ی داخ و نیگه‌رانیه‌ له‌سه‌رده‌می حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، له‌ناوه‌ڕستی ساڵی 2017 بۆ زیاتر خزمه‌تكردنی ناوچه‌كه‌ حكومه‌ت بڕیاری فراوان كردن و نۆژه‌ن كردنه‌وه‌ی جاده‌ی ده‌ربه‌ندی ده‌ركرد، بێگومان له‌گه‌ڵ هه‌ر بڕیارێكی له‌م شێوه‌یه‌ حكومه‌ت له‌ ئاماده‌كردنی ده‌رخستنه‌ی پڕۆژه‌كه‌، بودجه‌ی تایبه‌ت به‌هه‌ڵوه‌شاندن و فڕێدان و گواستنه‌وه‌ی پاشماوه‌ی شوێنه‌كه‌و چاكردنی دیاری ده‌كات، به‌ڵام له‌م پڕۆژه‌یه‌دا كۆمپانیاكه‌ به‌چاوپۆشینی لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار،هه‌رچی چه‌ووبه‌رد و پاشماوه‌ی هه‌ڵكه‌ندن و ته‌قاندنه‌وه‌ی شاخه‌كه‌، له‌جیاتی گواستنه‌وه‌ی بۆ شوێنێكی تر، هه‌موویان هه‌ڵداشته‌ خواره‌وه‌ بۆ ناو زێیه‌كه‌، به‌مه‌ش هه‌م قوله‌ی ده‌ربه‌ندیان پڕكرده‌وه‌ و هه‌م نه‌خشه‌به‌رده‌كه‌شیان خسته‌ ژێر ئه‌و چه‌و و به‌رده‌وه‌، نه‌خشه‌به‌رده‌كه‌ بووه‌ قوربانی نه‌زانی و به‌ژه‌وه‌ندخوازی، ئه‌وه‌نده‌ی تر به‌ره‌و شێوان و له‌ناوبردن چوو.
تێبینی: سه‌رچاوه‌كان له‌لای نووسه‌ر پارێزراوه‌ن.

وێنه‌ی ژماره‌ (1، 2) شوێنى نه‌خشه‌ به‌رده‌كه‌ى ده‌ربه‌ندى رِه‌مكان پێش نۆژه‌كردنه‌وه‌ی جاده‌ی ده‌ربه‌ند.

وێنه‌ی ژماره‌ (4،3) شوێنى نه‌خشه‌ به‌رده‌كه‌ى ده‌ربه‌ندى رِه‌مكاندوای نۆژه‌كردنه‌وه‌ی جاده‌ی ده‌ربه‌ند.

ناوەندی ڕۆشنبیری مەم و زین
بە ھاوبەشی لەگەڵ لقی کوردی (تجمع تنموین الشبابی) سیمینارێکی فەلسەفی لەسەر (جوانیناسی) بۆ نووسەر و توێژەر (دڵشاد کاوانی) ڕێکدەخات.
تەوەری گفتوگۆ: «فەلسەفەی جوانیناسی چییە؟»

• ڕۆژی دووشەممە ٢٨/٦/٢٠٢١
• کاتژمێر ٥:٠٠ی ئێوارە
• کتێبخانەی مەم و زین،ھەولێر، داونتاون، نھۆمی دووەم، خانەیF59

ناوەندی ڕۆشنبیری مەم و زین بەم زووانە یەکەمین کتێبی شیعری لە زنجیرە چاپ کراوەکانی خۆی، چاپ و بڵاودەکاتەوە.
سەبارەت بە کتێبەکە نووسەر «بوخاری وشیار» دەڵێت:
ئەم کتێبەم جیا لە کتێبە شیعرییەکانی ترم، تێکشکاندن و دووبارە بوونیادنانەوەی دەقی شیعریە، کە لە چوارچێوەی شیعری(شار)ی سوارە ئیلخانیزادە خۆی دەبینێتەوە، ھاوکات چەندین دەقی فۆلکلۆر و شیعری تر تێکشکاوانە نووقمی جوگرافیا شیعرییەکە بوونە. کۆی دەقی کتێبەکە ڕەنجانە لە شار و ھەڵاتنە لە ئازار و مەینەتیەکانی ژیانی شار. خوێنەری شاریی دەتوانێت باش ھەست بە ئازارەکانی کارێکتەری دەقەکە بکات و خۆی تێدا بدۆزێتەوە. ئەم ھەوڵەشم لەپێناو زیندوو ڕاگرتنی سوارە و شیعرەکەیەتی و ئاوڕدانەوەیەکە لەم جۆرە نووسینە.
«تراویلکە» لە نووسینی (بوخاری وشیار)ە و (پەپوولە یوسفی) نەخشەسازی بەرگی بۆ کتێبەکە کردووە و ناوەندی ڕۆشنبیری مەم و زین لە ھەولێر چاپ و بڵاوی دەکاتەوە.

بەشێک لە کتێبەکەوە:

ئەز
زەنگووڵەیەکم بێدەنگ
بێدەنگ،
وەک مردنێک لە دایک بووم
کە چاوم ھەڵێنا
بۆ یەکەم جار شارم بینی
شار ھیچ زمانێکی نییە
ئەوەی دەیزانێ
تەنێ تەنھاییە

له‌ باره‌ی سرووت و ڕێوڕه‌سمی ئه‌فسوونگه‌ری كه‌ به‌ نووسینی بزماری له‌سه‌ر تابلۆكانی نه‌ینه‌واو نه‌خشێنراون
شیعری: عه‌بدولوه‌هاب به‌یاتی
موكه‌ڕه‌م ڕه‌شید تاڵه‌بانی
كردوویه‌تی به‌ كوردی
(1)
ئاشوور پانیپاڵ خۆشی ویستم
بۆ ئه‌و ئه‌وینه‌یشم شارێكی دروست كردو شووره‌ی له‌ چوار ده‌وری كێشا
هه‌تاوی كۆت و زنجیر كردو
ئاگرو كۆیله‌و دیل و فوراتی ڕووباری به‌هه‌شت
هه‌مووی له‌ پێش خۆی دان بۆ لای شار
خۆشی ویستم و نیوه‌ی دڵی
له‌ بنه‌وه‌ی بیری جیهانی جادوو لێ كراو
دیل بوو
سه‌رگه‌ڕه‌كان ده‌یخۆن
گه‌رده‌لوولێك و پاچێك بوو به‌ ده‌ستی چاره‌نووسه‌وه‌
به‌سه‌ر كه‌للـه‌سه‌ری پاشاگه‌ل و
قه‌ڵا و شاره‌كانیدا ده‌كێشا
خۆشی ویستم به‌ڵام ئاخ من
ئه‌وم خۆش نه‌ده‌ویست بۆیه‌ دره‌خته‌كان مردن
فوراتی ڕووباری به‌هه‌شتیش وشكی كرد
شاره‌كه‌و
ئاگرو ڕێوڕه‌سمه‌ جادوو لێ كراوه‌كان
بزربوون و
كه‌ڵه‌بابێكی له‌به‌رد دروستكراو شوێنی گرتنه‌وه‌
كاتێك شۆڕه‌سواری ئاسن به‌سه‌ر پشتی ئه‌سپی باوبۆرانه‌وه‌
له‌ وڵاتی مه‌رگ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌
كه‌ڵه‌بابه‌كه‌ ده‌یقووقاند
له‌ شاره‌كانی جادوویی و
له‌ ته‌لیسمه‌كانی قه‌شه‌كان
له‌ په‌رستگه‌كانی ئه‌وین
به‌ دوای ڕوخسارو كه‌زییه‌كانمدا ده‌گه‌ڕا
چاوه‌ڕێی ده‌كرد
له‌ بنه‌وه‌ی بیری جیهانی جادوو لێ كراو
له‌ دایك بم
مامزێك بم دوای گالیسكه‌كانی دوورخراوی بكه‌وم له‌ ئاشوور
(2)
ده‌ڵال له‌ بازاڕی كۆیله‌ ده‌مفرۆشێت و منیش تووشی نه‌خۆشیی ئه‌وینم
خه‌ون به‌ مێخه‌كی سووری باخچه‌كانی فوراته‌وه‌ ده‌بینم
جه‌سته‌ی پڕ له‌ مه‌رگ و ژیانی داپۆشیوم
قیژه‌ی باڵنده‌یه‌كی دڕنده‌ له‌ قووڵاییدا ده‌مرێت
خۆی ده‌كوژێت و ده‌نووكی له‌ جه‌سته‌ی شته‌كان ده‌چه‌قێنێت
(3)
جادووگه‌ر و شاعیر و جه‌نگاوه‌ر خۆشیان ویستم‌
قوربانیی پێشكه‌ش كرد… په‌یكه‌ربه‌ندییه‌كی دروست كرد
نزاكانی خۆی و
جووڵه‌كانی با و ئه‌ستێره‌كان و
بۆنی خۆشی
تێدا تۆماركرد
ناوی گوڵه‌كانی وڵاته‌ دووره‌كه‌می تێدا تۆماركرد
له‌سه‌ر گڵكۆم گریا و خوینی منداڵێكی هه‌رزه‌كاری سه‌ربڕاوی به‌سه‌ردا پرژاندم
ماچی كردم منیش به‌ بازوویه‌وه‌ ڕووت بووم و ده‌مقیژاند
هه‌ردوو چاویان ده‌رهێنا
ئاشوور پانیپال
له‌ هۆڵی ئاوێنه‌كان چاوه‌ڕێی ده‌كردن
ڕدێنی شانه‌ ده‌كردو نغرۆی ڕووناكی بووبوو
(4)
كه‌نیزه‌یه‌ك بووم له‌ بازاڕاندا ده‌فرۆشرام
له‌ شاره‌كانی ڕۆژهه‌ڵات كه‌ گه‌رده‌لوول ڕووی تێ كردوون
چاوه‌ڕێی به‌ره‌ژان ده‌كه‌م
(5)
بۆ گالیسكه‌كانی دوورخرانه‌وه‌ له‌ ئاشوور
بۆ شای جیهان، بۆ هه‌تاو و بۆ گوڵه‌ گه‌نمه‌ سه‌وزه‌كان
بۆ باڵنده‌ پیرۆزه‌ به‌ندكراوه‌كه‌
له‌ جیهانی ژێره‌وه‌ له‌ ژێر بنه‌وه‌ی ئه‌م چیا جادوو لێ كراوه‌
بۆ ئاگرو بۆ سرووته‌كان
بۆ جه‌سته‌ی زه‌وی كه‌ له‌ژێر ماچه‌كانی هاویندا زیندوو ده‌بێته‌وه‌
بۆ فورات
شوێنه‌واری قامچیی كۆیلایه‌تی
له‌ وڵاتی خواوه‌ندو
له‌ وڵاتی مرۆڤ
هه‌ڵده‌گرم
له‌ چامه‌كانی شیعر و له‌ تابلۆكاندا
به‌ دوای (ته‌ممووز)دا ده‌گه‌ڕێم
له‌ ئاواره‌ییمدا
چه‌پكێك له‌ مێخه‌كی سوور ده‌به‌ستم
تریفه‌ی مانگی سوور له‌ ئاشوور ڕوخسار و هه‌ردوو ده‌ستم ڕه‌نگ ده‌كات و كڵكۆكه‌یش داده‌پۆشێت
كوڵمم سوور هه‌ڵگه‌ڕاو خوێن له‌ ده‌ماره‌كانمدا كه‌وته‌ ڕێ
به‌ وشه‌گه‌لی جادوویی ڕه‌شی جه‌سته‌ی مردووی سروشتی و ڕه‌گه‌كانی زیندوو كرده‌وه‌و
هه‌ورگه‌ل و برووسكه‌كانی ته‌قانده‌وه‌
ئاسمانی شه‌وی جیهان گرماندی و برووسكه‌ی داو گوڵی باراند
ده‌ستی با پرچی شانه‌كردم و پاسارییه‌كی برسی به‌ ده‌وری هه‌ردوو مه‌مكمدا خولایه‌وه‌
له‌ سه‌ر جه‌سته‌ی تۆقیوم نیشته‌وه‌
له‌ناو باخچه‌ی خه‌ون بینیندا به‌دوای یاقووت و
ئاگرو كانیدا ده‌گه‌ڕا
گوتی،
خه‌ریك بووم
پاسارییه‌كه‌م
له‌خۆم و له‌ كه‌زییه‌كانم دوورده‌خسته‌وه‌
ئه‌ی دره‌ختی سه‌روه‌كه‌
ئه‌ی عشتار
خواوه‌ندی دایك و كه‌شی ساماڵ و باران
ئه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ خوێنی زه‌مین و
له‌ گریانی (ته‌ممووز)
له‌سه‌ر فورات له‌دایك بوویت
با ئه‌م شه‌و جلی شوانان له‌به‌ر بكه‌ین و
به‌ناو ئه‌م چیایانه‌دا هه‌ڵێین
به‌ڵام قسه‌كانی ته‌واو نه‌كرد
چونكه‌ سه‌ربازه‌كان
خۆی و سه‌ری بڕاویان
پێشیل كرد
له‌ناو گوێچكه‌ ماسییه‌كدا له‌گه‌ڵ زیخ و چه‌وو ڕووناكی و
ماسیی زیوین و گژوگیادا
له‌ بنه‌وه‌ی ڕووباری ئه‌ستێره‌یه‌كی چۆڵدا ده‌نووم
له‌ ناو تابلۆكاندا
پێشبینییه‌ك تۆمارده‌كه‌م مه‌ته‌ڵی گه‌وهه‌ری مه‌رگ و هیولا به‌زێن
هه‌ڵده‌هێنێت
تۆقێنه‌ر و جوان له‌ ‌ئامێزده‌گرم
له‌سه‌ر كه‌نار
بازێك ده‌بینم به‌سه‌ر ئاسكێكه‌وه‌یه‌
ئاشوور پانیپال ده‌بینم
له‌ناو نێزه‌كه‌یدا هه‌تاوی ئاوابوون ده‌وه‌شێنێت
دیله‌كان به‌ سێداره‌كانه‌وه‌ن
به‌ تاریكایی ده‌مه‌وئێواره‌ی تۆقێنه‌ره‌وه‌ هه‌ڵواسراون
قه‌شه‌یه‌كیش نوێژ ده‌خوێنێت:
خوای سه‌ربازه‌كان
ئه‌رمیای پێغه‌مبه‌ر ـ گوتی
به‌م شێوه‌یه‌ ڕێ به‌ فه‌رمانده‌گه‌ل و
میره‌كان ده‌ده‌م سه‌رخۆش ببن و تا هه‌تایه‌ بنوون
خوای سه‌ربازه‌كان واده‌ڵێت
من بۆ مه‌رگم چی بڵێم له‌ كاتێكدا خۆم دیل و كۆیله‌م؟
ئه‌ی چاره‌نووس چی شاردووه‌ته‌وه‌؟
ئه‌م شه‌و له‌ژێر پێی ئه‌و دڕنده‌یه‌دا
كه‌ له‌ ده‌روازه‌ی نه‌زانراودا ڕاكشاوه‌

سه‌رچاوه‌:
عبدالوهاب البیاتی ـ اڵاعمال الشعریه‌ ـ 2، ل 264-268 .

نه‌ی
نه‌ی ده‌گری : ئه‌وه‌ دارستانن گه‌وره‌م
له‌ ناخی قووڵی زه‌ویدا به‌ دوای خۆراكیدا ده‌گه‌ڕێ
نه‌ی ده‌گری : ئه‌وه‌ باهۆزی پایزه‌
نه‌ی ده‌گری : ئه‌وه‌ قولله‌كانن ئاگریان گرتووه‌
نه‌ی : مرۆڤێك به‌ره‌نگاری مه‌رگی ده‌بێته‌وه‌
مه‌رگی سرووشت و وه‌رزه‌كان .

سترانبێژی كوێر

باران به‌سه‌ر مزگه‌وته‌كانی تاران دا ده‌بارێ
باران و بۆرژان و
هه‌وری ترس
په‌لاماری خه‌ڵك ده‌ده‌ن
به‌ڵام سترانبێژی كوێری مه‌رگ
گۆرانی بۆ مردووه‌ كوێره‌كان ده‌چڕی .

له‌باره‌ی كتێبه‌كانی مێژووه‌وه

كتێبه‌كانی مێژوو قه‌حپه‌ن
شه‌هیده‌ پیرۆزه‌كان له‌ ژێر داروپه‌ردوودا ده‌نێژن
شایه‌ده‌ ساخته‌كانیش ده‌هێڵنه‌وه‌ .

دیسان له‌باره‌ی كتێبه‌كانی مێژووه‌وه‌

كتێبه‌كانی مێژوو درۆزنن
ئه‌سكه‌نده‌ر قوتابی ئه‌رستۆ نه‌بوو
ئه‌و له‌ جه‌للادێك زیاتر نه‌بوو
كه‌ له‌ پێناوی داگیركردندا
داگیری ده‌كرد
تا ئاره‌زووی
به‌ خوێنی سه‌ربازه‌ هه‌ژاره‌كان به‌دی بێنێ .

بۆ یه‌ڵماز گیۆنای
ژن و پیاوێك و شه‌مه‌نده‌فه‌رێك له‌ شه‌وی ئه‌نادۆڵ دا
به‌به‌ر ڕووناكییه‌وه‌
ژنه‌كه‌ به‌ ترسه‌وه‌ ده‌ڵێ : ( ئه‌و شه‌وه‌ چییه‌ ؟)
شار و دێهات و گورگ له‌ ژێر به‌فرا‌
له‌برسان ده‌لوورێنن
دووكه‌ڵی تونێله‌ خواروخێچه‌كان و
كۆخه‌ی منداڵان و
شه‌وێك پێشبینی بوومه‌له‌رزه‌ی لێ ده‌كرێ
پیاوه‌ نووستووه‌كه‌ به‌ چرپه‌وه‌ وتی : ( شه‌و شه‌وه‌ )
پیاوێكی دی له‌وپه‌ڕی فارغۆنه‌كه‌وه‌
له‌ژێر ڕووناكی خنكێنراودا نامه‌یه‌ك ده‌نووسێ و
گۆرانییه‌ك ده‌ڵێته‌وه‌
دوای شه‌ڕی دونیا له‌ باڵكان دا بڵاو بوو
باس له‌ خۆشه‌ویستییه‌كی نادیار و
په‌یامبه‌رێكی شاعیر ده‌كا
خه‌ڵكی شه‌یدای بوو بوون
پیاوێك لۆمه‌ی براده‌رێكی ده‌كا و ده‌ڵێ :
( ئه‌م دونیایه‌ خایین و ئۆینبازه‌‌
به‌ به‌ره‌واژی سواری پشتی كه‌رێ ده‌بێ )
ژنه‌كه‌ به‌ ترسه‌وه‌ ده‌گری
پیاوی یه‌كه‌م سه‌ركۆنه‌ی ده‌كا و
پێی ده‌ڵێ : ( ئه‌وه‌ چییه‌؟
سپێده‌ له‌ ئانوساتی دایه‌ و
دارستان به‌ قووڵی هه‌ناسه‌ هه‌ڵده‌كێشێ
خاك له‌ به‌ره‌ژان دایه‌ )

شاعیر
ئاگری له‌ كۆته‌كانی به‌ردا و
وتی ده‌بێ زیندانه‌كانی سه‌رزه‌مین بڕوخێن
نهێنی خۆشه‌ویستی كاره‌ساتباری خۆی بۆ‌ باران دركاند
كه‌ له‌ په‌یكه‌ره‌كانی نوور
له ‌میعراجیش شه‌هید بوو
خۆڵه‌مێشی خۆی به‌ قه‌سیده‌یه‌ك سپارد
بوو به‌ (چاك)ێكی نادیار و
سه‌ردان ده‌كرا .

سیما

ڕووت له‌ ئاوێنه‌دا : دوو ڕووه‌
درۆ مه‌كه‌
خوا له‌ ئاوێنه‌دا ده‌تبینێ .

ژنێك
هه‌موو شه‌وێ له‌ گۆڕی دووریدا
ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ (ته‌نه‌كه‌)ـاوه‌
له‌گه‌ڵ شه‌یتان له‌ ماڵه‌كانیاندا
جووت ده‌بێ
وێنه‌ی ئه‌سپ له‌ با دا ده‌حیلێنێ
چه‌ندی له‌ گه‌ڕانیشیدا وه‌نه‌وز تینی بۆ ده‌هێنێ
ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ گۆڕه‌كه‌ی .

بۆ یه‌شار كه‌مال
دیواری ژووره‌ كه‌ڕولاڵه‌كان و
زمانی گه‌لانی كیشوه‌رانت بڕی
به‌ توانه‌وه‌ له‌ ئاگر و ژانی داهێنان
به‌ره‌نگاری‌
كه‌لاوه‌ی كه‌چه‌ڵ و بۆره‌ نووسه‌ران ده‌بێته‌وه‌‌
به‌ ناوی مرۆڤی تژی مه‌رگ
شۆڕشی داهێنانی
له‌ داهێناندا داگیرسان .

• له‌ ( عبدالوهاب البیاتی _ الاعمال الشعرية ) به‌شی دووه‌م
  بڵاو كردنه‌وه‌ی ( المؤسسة العربية للدراسات والنشر ) بێرووت – لوبنان 1995
  بڕوانه‌ لاپه‌ڕه‌ ( 454 و 455 و 471 و 474 و 479 و 484 و 497 و
  501 و 513 . )

1. ‌

‌

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

(لەیادی سەت ساڵەی لەدایک بوون و پەنجا ساڵەی شەهیدبوونیدا)

(… جێم نە بووەوە ..جێم نە بووەوە.. لە عێراق و لە ئێران جێم نە بووەوە، شوێنێکم نە دی تێیدا بژیم ،لە بەینی دوو سێ کیو دا چایخانەیەکی پەڕتوکاو و ناخۆش و عەجایبم هه یە ، ئەگەر بێن تەماشا بکەن .. تەعەجوب دەمێنن کەمن چۆن لێرە دەژیم! نا..پێمخۆشە کاسبی لێ دەکەم، هونەر لە نێو کورد دا قەدری نەما؛ هونەر بۆ من بە هرەیەکی نەدا! هونەر بۆ من کارێکی نەکرد بە شوێنیا بچم؛ چۆن کوردم و بە زمانی کوردی قسە دەکەم!!) حەسەن زیرەک – کاسێتی ئەبوو سەباح.

پێشەکی :-
لە ماوەی ڕابردوودا ناونیشانی نووسێنێکم بەرچاو کەوت ، کەنووسرابوو:( ئایا حەسەن زیرەک هونەرمەند بوو؟) لە ژێر ناوی نووسەری بەڕێز ( ئەحمەد ئەمانی)، بۆمن جگە لە ناونیشانەکە ناوی نووسەرەکەش نوێ بوو! زۆر بەتاسەوە کەوتمە خوێندنەوەی نووسینەکە . دەرکەوت ئەم نووسینە بەردەوامی گفتوگۆو ڕاگۆڕینەوەیەکە لە نێوان بەڕێزان : ( دکتۆر بینەندە ودکتۆر ئەحمەد ئەمانی )(١) بەداخەوە زۆرم هه وڵدا نووسینەکانی پێشترم دەسنەکەوت و نەمزانی گفتوگۆکانی ئەم دوو بەڕیزە لە چیەوەو لە کەیەوە سەری هه ڵداوە ! ؟ چۆن لە نووسینەکەدا بەڕیز ئەحمەد ئەمانی ، جگە لەوەی لەسەرەتادا ڕووی قسەی لە بەڕێز دکتۆر بینەندەیە، ڕاو خواستی خۆشی بۆ هونەرمەندو هونەرمەند بوون بە کێش و پیوی ڕۆژئاوایی خستووەتە ڕوو، ئەمە خواستێکی ڕەوایەو ئەو بەڕێزە مافی خۆیەتی ، هیوای چ جۆرە هونەرمەندێک بخوازێ ! بەڵام ، خواستی هونەرمەند بوون بە کێش و پیوی ڕۆژئاوا لە کوردستانێکی بەوحاڵ و بەم ڕەنگە ؛ پێموابێ زۆر لەگەڵ واقیع ناگونجێ ؛ کوردستان و ڕۆژئاو .. کوردگوتەنی هه رخودایان یەکە! لەوەش گەڕێ ! لەتەواوی کورتە نووسێنی – ئایا حەسەن زیرەک هونەرمەندبوو؟ دا هێندە بە هه ناسەیەکی تازەو توند کەوتووەتە داماڵینی زیرەک لە – هونەرمەند بوون !!- کە لای مامۆستا ئەحمەد ئەمانی .. زیرەک نەک لە ڕابردوودا هونەرمەند نە بووە ، زیرەکە ئێستاش هه ر هونەرمەند نیە ! سەرە ڕای ئەوەش مامۆستا ئەحمەد دواکەوتن و تەواوی ناداد پەروەری نێوەندی هونەری دەداتە پاڵ زیرەک! هه ر ئەوەش لە وتاری– ئایا حەسەن زیرەک هونەرمەندبوو؟ دا دەخوێندرێتەوە !! دە دەقیقە گوێ نەگرتن لە زیرەک!! لە ڕاستی دا مامۆستا ئەحمەد ئەمانی تەواو مافی خۆیەتی –حەسەن زیرەک – و هه ر هونەرمەندێکی تر بە هونەرمەند بزانێ یان نەزانێ ! دەنگی زیرەکی لا خۆش بێ یان نا ! وەک خۆی دەنووسێ :(ڕوون تر ، حەسەن زیرەک زیاتر لەوەی هونەرمەند بێت سۆزڕاکێشێکی عەیار ٢٤ ە،بەڵام، با کڵاو لەسەر خۆشمان نەکەین چەند کەس لە ئێمە دەتوانێت ڕۆژێک تەنیا بۆ دەدەقیقەش بووە گوێ لە حەسەن زیرەک بگرێت؟) بەڵام لەتەواوی نووسێنەکەی مامۆستا ئەحمەد ئەمانی دا ، چ ئەوەی لە بارەی کەسایەتی زیرەک وەک تاکێکی نێو کوردەواری دوو وڵاتی داگیر کەرو چ وەک هونەر مەندێکی هه میشە ڕاونراو!! چ ئەوەی لە بارەی هونەرەکەیەوە قسە دەکات! هیچ بەڵگەیەکی نە هێناوەتەوەو تەنیا ڕای خۆیەتی !! ناکرێ ئەمانە ئەنجامی لێکۆڵینەوەبن لە ژیان و هونەری زیرەک . چۆن بەڕێزێکی وەک (دکتۆر ئەحمەد ئەمانی) خاوەن بڕوانامەیەکی بەرزو پسپۆریەکی گرنگ .. ئەگەر تەواوی ژیانی پەنجا ساڵەو شەش مانگەی زیرەکی خوێندبێتەوەو ڕای بەم شێوەیە دەبێت !! بەداخەو هه رچی بیر لە ڕایەکانی دکتۆر ئەحمەد دەکەمەوە سەبارەت بە زیرەک و هونەرەکەی !! سەیردەکەم زانیاریەکانی لەوە تێپەڕناکات کە هه رکەسێک لەسەرزارەکی و لە نێو خەڵک دا بیستبێتی !! چۆن ئەگەر بەڕێزێکی ئەکادیمی وەک دکتۆر ئەحمەد بیەوێ ڕای حیسابی هه بێت و قسە لەسەر – هونەرمەندێکی ئەفسانەیی – وەک زیرەک بکات ، ئەوە سەرەتا دەبێ ئەو ٢٥ تا ٣٠ کتێبە و سەتان وتارو نووسینەی خوێندبێتەوەو گوێ لە سەتان و سەتان بەرنامە ی ڕادیۆی تەڵەفزیۆنی و کۆڕو سمینارە گرتبێ کە لە دوای مەرگی زیرەک لە ٢٦/٦/١٩٧ وە بەردەوام لە ئێران و عێراق وکوردستان و دەرەوە دەنووسرێن و دەگوترێن و دەگێڕدرێن و بڵاودەکرێنەوە ! ئەگەرنا بە هیچ شیوەیەک نەیدەنووسی :(با کڵاو لەسەر خۆشمان نەکەین چەند کەس لە ئێمە دەتوانێت ڕۆژێک تەنیا بۆ دەدەقیقەش بووە گوێ لە حەسەن زیرەک بگرێت؟) ئەو بەڕێزە نەک هه ر لێکۆڵینەوەی نە کردووە ، بەلکە وەک ئەوە وایە لە کوردستانیش نەژیابێ !! حەسەن زیرەک .. لەو ڕۆژەوە ولەساڵی ١٩٥٣ و لە ڕادیۆی بەغدا چریکاندی – ئەسمەر یارم جوانە- وە تاچەند ڕۆژێک پێش مەرگی ژەهرخواردوکردنی ودوا گۆرانی – وامن نەخۆشم دەردم گرانە ! (٢)– لە ٢٦/٦/١٩٧٢ بۆکان گیان دەسپێرێ ! هه میشە هونەرمەندی یەکەمی گوێ لێگرتن بووە ، چ لە ڕادیۆکوردیەکان و چ لە زۆر فرۆشتنی گۆرانیەکانی و چ ئێستاش لە یوتیوب و سوشیال میدیا (٣)، بەردەوام لە ڕێزی پێشەوەی هه موو هونەرمەندان بووەو بۆ گوێ لێگرتن .. ئێستاش هه س !! خاتوو میدیای زەندی دەنووسێ : (ڕۆژانە دوو هه زار نامە بۆ ڕادیۆ دەهات سەتا ٩٩ ی بۆ داواکردنی گۆرانیەکانی زیرەک بوو ،هه ندێک لە گویگرەکان پولیان دەخستە نیو پاکەتەکە تازووتر گۆرانی خواستی خۆیان بڵاو بکرێتەوە،) هه روەها دەڵێن : هێندە نامەی زۆر بۆ داواکردنی گۆرانیەکانیی زیرەک بۆ ڕادیۆ دەهات لە کرماشان ، ئیدارەی ڕادی ۆ و پۆست ناچار بوون سندوقێکی نامەی تایبەت بە ئەو نامانە دابنێن کە بۆ داواکردنی گۆرانیەکانی زیرەک دهاتن ! کە ئەمە پێش زیرەک و دوای زیرەک بۆ هیچ هونەرمەندێکی کورد نەکراوە !؟ دەی مامۆستا دکتۆر ئەحمەد ئەمانی دەنووسێ : کەس لە ئێمە توانای ئەوەی نیە ڕۆژێ بۆ دە دەقیقەش گوێ لە زیرەک بگرێ ! بەڕاستی ڕایەکی ئاوا – یەک ڕا !!– و دوور لە واقیع نەدەبووایە ڕای دکتۆرێکی لێکۆڵەر بێت لەم سەردەمەدا !! پێمخۆشە مامۆستای بەڕێز ئەحمەد ئەمانی ئەمە بزانێ ، کە نزیک بە (٧٠) ساڵە خەلکی کوردستان بە هه موو چین و توێژ و تەمەن و ئاستەکانەوە بەردەوام گوێ لە گۆرانیەکانی زیرەک دەگرن ؛ عاشق لە ژوانێ، سەرخۆش لە مەیخانێ ، بەندی لە بەندیخانێ ، نەخۆش لە خەستەخانێ ، کریکار لەسەر کاری ، جۆتێر لە جوتیاری ، شوان لە ئاقاری ، ڕێبوار لە ڕێبواری ، پێشمەرگە لەسەنگەرێ ، ڕانەندە لەسەفەرێ ، مەلا پاش نوێژێ، ژن لە ڕێژەو پێژێ ، ڕەزوان لە نێو ڕەزی ، شوان لە بەر پەزی ، ئاوارە لە غەریبی ، دڵشکاو لە بێ نسیبی، بوک لە خەنەبەندانێ، زاوا لە گەڕی دیلانێ ، کچ لە ڕیی کانی ، کوڕ لە سەر بانی ، شێخ لە خەڵوەتێ ، سەید لە موحیبەتێ ، سەپان لە پەرێزێ، ئازا لە نێو مەتەرێزێ ، جوانان لە شایی و هه ڵپەڕکێ، پیر لە بەرهه یوان و بەر دەرکێ،باوک مردوو لەسەر قەبران ، کۆست کەوتوو لە ژێر زەبران ، هه ر هه موویان بەدڵ و بە گیان بەردەوام گوێ لە زیرەک دەگرن و .. بۆی دەژین و بۆی دەمرن !! کێ لوتکەیە؟! مامۆستا ئەحمەد دەنووسێ 🙁 با وردتر بینه‌وه‌؛ له‌ مۆسیقای کوردیدا چه‌ند که‌سێک لوتکه‌ن، سه‌ی ئه‌سکه‌ر کوردستانی، حه‌مه‌ی ماملێ، قادر دیلان، عه‌لی مه‌ردان، له‌م دوایه‌دا عه‌باس که‌مه‌ندی و کامکاره‌کان و مه‌زهه‌ر خالقی و دواجار عه‌دنان که‌ریم) بەڵێ ..ئەم هونەرمەندە بەڕێزانە لوتکەن ! لوتکە بوونیشیان زیرەک لە لوتکە بوون ناهێنێت خوارەوە ! هه ر وەها لوتکە بوونی زیرەکیش ئەم بەڕێزانەو زۆری تریش لە لوتکە بوون بێ بەش ناکات ! بەڵام ، لە لوتکە بوونیش دا ، هه موو لوتکەکان لە یەک ئاست نین !هه رکەس بە مەنی خۆی ! کێ ئۆرگژەنە؟ هه روەها دکتۆر ئەحمەد بەردەوام دەبێت و دەنووسێ 🙁 ئه‌م زنجیره‌ش که‌ پێیدا هاتینه‌ خواره‌وه‌ به‌ باشی ڕه‌وتی ڕه‌سه‌ن (زانستی) بوونی هونه‌ری مۆسیقا به‌ ئێمه‌ نیشان ده‌دات و له‌و به‌ر پردیشه‌وه‌ له‌ برایانی زێزێوه‌ بیگره‌ تاکوو حه‌سه‌ن زیره‌ک و سمایل سه‌رده‌شتی و عه‌زیز وه‌یسی و ئه‌م جوزه‌له‌ و ئۆرگژه‌نانه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ هه‌موویان هه‌مان ڕه‌وتی سۆز بزوێنه‌ری مێشک خڵه‌تێنن که‌ بێجگه‌ له‌ سۆزاندن هیچی دیکه‌یان له‌ بن باخڵدا نییه‌ و ئه‌م دوو ڕه‌وته‌ش له‌ هه‌موو کۆمه‌لگاکانی جیهان و هونه‌ره‌کاندا بوونیان هه‌یه‌ و ته‌نیا تایبه‌ت به‌ کورد نییه‌. ) ئەم ڕەسەنی و زانستی بوونی ئەم بەڕێزانە ، زانستی بوون و ڕەسەنایەتی زیرەک لە کار ناخات ، مامۆستا ئەحمەد ئەگەر بڕوای بە هونەرمەندی گەورەی کورد ( موجتەبای میزادە) هه بێت ، ئەو موجتەبایەی پاش ئەوەی لەسەردەستی زیرەک فێری مەقامە کوردیەکان دەبێت و لە کرماشان بەقسەی خۆی ١٦٠ تا ١٧٠ گۆرانی بۆزیرەک مۆسیقا لێدەدات و ناوبانگ پەیدا دەکات ، گەورەترین هونەرمەندانی ئێران بە کوردو فارس و ئازەوەروە هیوایان دەخواست کە موجتەبای میرزادە مۆسیقایان بۆ لێبداو هونەرەکەیان بەرز کاتەوە ! غەلەت نەکەی حەسەن زیرەک خۆش بێت !! لە سەفەرێکی هونەرمەند موجتەبای میرزادە بۆ سڵێمانی برای نووسەرو زیرەکدۆست ( عەبدولی حەمە باقی ) بە موجتەبا دەڵی.. ئەو دەست و پەنجانەت خۆش بێت کە ئاستی گۆرانیەکانی زیرەکت ئاوا پێ بەرزکردەوە ! هونەرمەند موجتەبا میرزادە بە گلەییەوە بە مامۆستا عەبدولئ حەمەباقی دەڵی: ( غەلەت نەکەی حەسەن زیرک خۆش بێت کە ئاستی منی ئاوا بەرزکردەوە !.) لە زاری هونەرمەند مامۆستا موجتەبا دەگێڕنەوە گوتوویەتی : من گەنج بووم و شارەزای ئاوازە کوردیەکان نەبووم ، حەسەن زیرەک لە ڕادیۆی کرماشان کەدەبینێ گەنجێکی بەتوانایە ، بەڵام، پەنجەی فارسیە ، ڕۆژانە پاش دەوامی خۆی دێتەوە ڕادیۆو موجتەبا فیری مەقامە کوردیەکان دەکات . تا موجتەبا ئەو مجتەبایەی لێ هاتە بەرهە م کە هات بوو..کە دواجار بوو بە خاوەنی – ئاوازی ئاهورایی !! -! ئەو موجتەباییەی لێ بەرهه مهات .. کەواتە ئەو مۆسیقارە گەورەیەی کوردو ڕۆژ هه ڵات و هه موو ئیران موجتەبای میرزادە شاگردی زیرەکەو دەسپەروەردەی زیرەکە ! ئایا کارەکانی موجتەبا بەگشتی و بەتایبەت ئەوانەی لەگەڵ زیرەک کردوونیەتی ، نازانستین؟ !! تا مامۆستا ئەحمەد ئەمانی زیرەک لە ڕیزی ڕەسەن و زانستی بوونی بکاتە دەرەوەو بیباتە ڕیزی کەسانێک کە هه رگێز خۆیان و هیچ شارەزایەکی مۆسیقاو گۆرانی کوردیش ئەو جەسارەتە ناکات ! بە تۆزی پای کێ نەگەیشتن ؟!! دکتۆر ئەحمەد لە دەربڕێنی ڕایەکانی خۆی بەردەوامەو دەنووسێ 🙁 . واتا کاتێک ئێمه‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک له‌گه‌ڵ ئه‌م چه‌ند که‌سه‌ به‌راورد بکه‌ین تازه‌ تێده‌گه‌ین له‌ ڕووی ڕه‌سه‌نایه‌تی هونه‌ریه‌وه‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک هیچ به‌ تۆزی پایان ناگاته‌وه‌ که‌ ته‌نانه‌ت ناتوانێت خۆی له‌ درێژه‌ی ڕه‌وتی ئه‌وان و مۆسیقای شوناس-هونه‌ری کوردییدا جێ بکاته‌وه) مامۆستا لەو چەند کەسە مەبەستی ئەو هونەرمەندە بەڕێزانەیە:
( سه‌ی ئه‌سکه‌ر کوردستانی، حه‌مه‌ی ماملێ، قادر دیلان، عه‌لی مه‌ردان، له‌م دوایه‌دا عه‌باس که‌مه‌ندی و کامکاره‌کان و مه‌زهه‌ر خالقی و دواجار عه‌دنان که‌ریم) ە بەڵێ ..ئەم هونەرمەند بەڕێزانە لوتکەن ! سەی ئەسکەری لێ دەربچێ کە هاو زەمەنی زیرەک نە بووە ی ئەو هونەرمەندانەی تر هیچیان کەس لێی نەبیستوون و نە خوێندووتەوە کە خۆیان لە زیرەک بە هونەرمەند تر زانیبێ ! بەڵام، ئەگەر هه واداری یەکێکیان ..یەک لەو بەڕێزانەی لا لە زیرەک هونەرمەندتربێت ئەوە مافی خۆیەتی ! کەچی.. ئەو بەڕێزانە هیچ ڕۆژێک ڕایەکی ئاوایان نەبووە ؛ مامۆستا عەلی مەردان کە زیرەک خۆی لە کاسێتەکەی ئەبوو سەباح دەڵی 🙁 مامۆستا عەلی مەردان گەورەیە ، کورد قەدری نازانێ ، من پێڵاوەکانی دەخەمە سەرچاوم ) هه ر ئەو هونەرمەندە گەورەیە مامۆستا عەلی مەردان خۆی گوتوویەتی: پاش مەرگی زیرەک من گەرووم نووساو هیچی تر گۆرانیم بۆ نەگوترا ! لە دانیشتنێکدا مامۆستا محەمەدی ماملێ و مەلا حوسێنی عەبدوڵڵا زادە ، لە وەڵامی میرزا کەریم خۆشناودا مەلا حوسێنی عەبدوڵڵا زادە دەڵێ : کاکە ئێمە زیرەکمان بە مامۆستای خۆمان دەزانی ! ئەم قسەیەش بە ناوی خۆی ومامۆستا ماملێ دەکات و مامۆستا ماملێ خۆشی لەوێ دەبێت و ناڕەزایی دەرنابڕێ . بۆ هونەرمەندەکانی تریش کە مامۆستا ئەحمەد ئەمانی بە گەورەترو زانستی تر لە زیرەکیان دەداتە قەڵەم ! ئەمە ڕای خۆیەتی کەس ئەو ڕایەی لە وان نە بیستووە ، جارێکی تریش دەنووسم ، منیش وەک بەڕێز دکتۆر ئەحمەد ئەمانی ئەو هونەرمەندانەی بە گەورەیان دەزانێ ، منیش بە گەورەیان دەزانم ! بەڵام ، گەورەیی هیچ هونەرمەندێکی کورد زیرەک لە گەورە هونەرمەندی ناخات ! بەڵی حەسەن زیرەک دووبارە نابێتەوە !!‌ جارێکی تر مامۆستا بۆ داتاشێنی زیرەک لە هونەرمەندبوون دەنووسێ :
( واتا میلان کۆندرا وه‌ته‌نی حه‌سه‌ن زیره‌ک زیاتر له‌وه‌ی هونه‌ری ڕه‌سه‌ن بێت هونه‌ری بازاڕی و کیجه) بەڵی هونەرمەند حەسەن زیرەک هونەرمەندی نێو بازاڕو کۆڵان و گەڕەک وماڵان و سەرگەورەترین شانۆو سەرشەقام و نێو خەڵکە ، ئەوە نەک لە بەر ئەوەی ئاستی هونەرەکەی نزمە! بەڵکو بە هۆی ئەوەی هونەری زیرەک هونەری هه مووانە و گشتگیرە، لە کاتێکدا لە ماڵان و لە دانیشتنەکان زیرک گۆرانی دەگوت ، هه ر ئەو زیرەکەش بوو لە ڕادیۆی دوو وڵات و لە پایتەختی دوو وڵات و لە گەڵ بەرزترین تیپی مۆسیقاو باشترین ئۆرکسترای دوو وڵات گۆرانی دەگوت و ڕێزی پێشەوی هونەرمەندایەتی بۆخۆی بەدست دەهێنا ! ئەو کە لە گەڵ گەورەترین ئۆرسکستراو زۆرترین مۆسیقا ژەن گۆرانی دەگوت ، هونەرمەندی هه موو کورد بوو؛ بە هه مان ئاست و بەرزتریش کە بەتەنیاو بەبێ هیچ ئامێرێکی مۆسیقی دەیچریکاند ..دیسان هونەرمەندی هه موو کورد بوو ، زیرەک تەنیا هونەرمەند نە بوو، سەرکردە بوو.. سەرکردەی هونەرمەندان !! ئەو سەرکردەییەی بە هۆی ئەوە نەبوو کە دەسەڵاتدار بوو ! بە هۆی دەسەڵاتی بەرزی هونەرەکەی بوو! ئەوە هه ر زیرەکە لە کاتێکدا لە بەرزترین ئاستی بەرزو لە سەر دیارترین شانۆی عێراق و ئێران گۆرانی دەڵێ و گویگری لە ژمارە نایەن ، ئەوا بە هەمان ئاستی بەرزیش لە نێو بازاڕو سەر شەقامەکانیش کە گۆرانی گوتووەو گوێگرەکانی لە ژمارە نەهاتوون ! واتە ئەوە زیرەکە لە هه موو ئاستەکان گوێی لێدەگیرێ و ئەمەش تایبەتمەندیەکە دەس هه موو هونەرمەندێک ناکەوێ ! زیرەک هونەرمەندی بەردەوام گوتنە..ئەو پێویستی بە گوتنی بەردەوام هه بوو ..جا ئەو گوتنە لە پایتەخت بۆی بلوابا یان لە کانی مەلا ئەحمەدی سەرسنوور..زیرک ئاوازو شیعری گۆرانی لێ هه ڵدەڕژا..خۆی گوتوویەتی : ئەگەر خەمم هه بووبێت یان دڵشابووبم گۆرانیم بۆ هاتووە زۆرو چاکیشم بۆ هاتووە.. هه تا گوتبێتم گوتوومە ، بەم گوتنەش خەمی خۆم ڕەواندووتەوەو دڵی خەڵکیشم شاد کردووە !! زۆرینەی تێوە گلاو!! مامۆستا ئەحمەد لەسەر چەکوچکاریەکەی بەردەوامەو پەیکەری زیرەک تیکدەشکێنێ ولە گەڵ ئەوەشدا ڕەخنە لە زەوقی گشتی کوردەواری دەگرێ ودەنووسێ 🙁 په‌یوه‌ندی بۆ ئه‌م سۆزه‌ فاشیله‌ ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ که‌ هێشتا له‌ کورد-دا ئاماده‌یه خودی ئه‌م‌ ئه‌فسانه‌ باوه‌ که‌ گوایه‌ بڕێک هونه‌رمه‌ند چی دیکه‌ دووباره‌ نابنه‌وه‌! خۆی دوو ڕه‌هه‌ندی هه‌یه‌؛ هه‌م ڕاسته‌، هه‌م دان نانه‌ به‌سه‌ر نازانستی بوونی ئه‌و که‌سه‌دا. واتا شتیكی درووسته‌، به‌ڵام به‌ مانای ڕه‌سه‌ن بوونیان نییه‌، حه‌سه‌ن زیرک دقاودق نوێنه‌ری هه‌مان پله‌ی ڕۆحیانه‌تی گشتی کومه‌ڵگا کوردییه‌ سۆزاوییه‌که‌یه‌ که‌ هێشتا نه‌ ئه‌فامێت هونه‌ر (به‌ گشتی یانی چی)، نه‌ به‌و ئاسته‌ش گه‌یشتووه‌ که‌ گوێ بۆ هونه‌ری ڕاسته‌قینه‌ شل بکات، که‌واته‌ له‌م کۆمه‌ڵگایه‌دا که‌ زۆرینه‌ هێشتا زۆرینه‌یه‌کی تێوه‌گلاو له‌ سۆزی ئان و ساتی گه‌وره‌ بوونه‌، ماملێ دبێته‌ فه‌رامۆش کراوه‌که‌ و حه‌سه‌ن زیره‌ک ده‌بێته‌ قاره‌مانه‌که‌ که‌ چی دیکه‌ دووباره‌ بوونه‌وه‌ی نییه‌. .) لەم پەڕەگرافەدا مامۆستا باسی چەند خاڵێک دکات . یەکیان ئەفسانەی دوو بارە نە بوونەوە ! واتە حەسەن زیرەکێکی تر دوو بارە نابێتەوە ، بەڵێ بە هه موو قیاسان حەسەن زیرەکێکی تر دووبارە نابێتەوە ، ئەمە بۆ هه موو هونەرمەندێکی ڕەسەن و داهێنەریش ڕاستە ، ئەوەی لێرە بۆ زیرەک ئەم – دوو بارە نە بوونەوە – زۆر دووبارە دەبێتەوە تایبەتمەندی هونەرمەندیی زیرەک و ئاستی بەرزو زۆری داهێنانی زیرەکە ! بۆیە ئەمە ڕاستیە کە زیرەک دووبارە نابێتەوە . هونەرمەندی گەورەی مۆسیقای کوردی مامۆستا موجتەبای میرزادە ، لە چاوپێکەوتنێکی لە گەڵ بەرنامەی شانشینی تەلە فزیۆنی میدیا لە وڵامی کاک بارزان شاسوار دا دەڵێ 🙁 من ناتوانم باسی حەسەن زیرەک بکەم ..زیرەک زۆر گەورایە ، نە لەپێش زیرەک و نە لەدوای زیرەک کەس وەک و ئەو نابێ !) ئەو ڕایەی هونەرمەندی گەورەی هه موو ئێران و کوردستان و ڕؤژهه ڵات موجتەبای میرزادەیە دەبێ بە هه ند وەربگرێن ، ئەو بەڕێزە لە نزیکەوە لەگەڵ زیرەک ژیاوەو مۆسیقای بۆ لێداوەو ئاهه نگی بۆ ڕێکخستووەو شارەزای تواناو داهێنانی بەرزو – فی ئەلبداهه ی- زیرەکە و ئەوەی لە زیرەک دا دیویەتی لە هونەرمەندی دا، لە هیچ یەک لەو گۆرانیبێژانەی نەدیوە دواتر کە مۆسیقای بۆ لیداون ! ئایا موجتەباش تێوەگڵاوی ئان و ساتە که‌یە هیچ بنه‌مایه‌کی زانستی نییه‌، ئیللا هه‌ڵه‌ی فامی نه‌بێت،!!؟ من بڕواناکەم ئاستی زەوق و هونەر ناسیی مامۆستا موجتەبا هێندە لە خوارەوە بووبێ و تێکەڵ شەپۆڵی حەماسەی فاشیلی خەلکە کە بووبێ و ئەویش تێوەگلابێ؟! ، بەڵکو ئەوە میرزایە لە گەڵ زیرەک ئاستی زەوقی گوێگرتنی خەڵکیان بردووەتە سەرەوە !!؟ حەسەن زیرەکێک کە زۆربەی هه رەزۆری هونەرمەندو مۆسیقارەکانی ئێران لە کوردو فارس و ئازەرو لە عیراق کوردو عەرەب و هه تا ئەرمەنی و ترک و بگرە تادەگاتە بەشێک لە ڕۆژئاواییەکان دان بە گەورەیی و لێهاتوویی ئەو ( حەسەن زیرەک ) دادەنێن ! کەچی مامۆستایەکی ئەکادیمی و گەنجێکی کوردی خۆمان ، دێت و هه موو ئەو جەماوەرە زۆرەو ئەم هه موو هونەرمەندە گۆرانیبێژوو مۆسیقارە گەورانەی کوردو فارس و ترک و ئازەرو ئەرمەن و عەرەب و کێ وکێ بەڵادەنێ و ئەمانە هه مووی – بەهۆی کەم فامی و ئاستی نزمی زەوقی – دادەنێت و هه موو ئەو پێناسانە لە زیرەک دەستێنێتەوە کە هونەرمەندان بە قەناعەتەوە پێانداوە ، زیرەک ئەعجوبەیە، زیرەک نابیغەیە، زیرەک ئەفسانەیە ، زیرەک قوتابخانەیە ، زیرەک مامۆستایە ! دەگێڕنەوە گەورەترین مۆسیقاری ئێران کە سەرپەرشتی گەورەتین ئۆرکسترای ئێرانی دەکرد لە تارانی پایتەخت ، لە کاتی تۆمارکردنی گۆرانیەک بۆ زیرەک ، ڕوو لە ئەندامانی ئۆرکستراکەی دەکات و دەڵێ :
ئاگاداربن پێویستە ئێوە لە دوای زرەک بڕۆن ؛ بەتەمای ئەوە مەبن زیرەک دوای ئێوە کەوێ ! ئەمە بۆخۆی جارێکی تر مامۆستایەتی و سەرقافلەیی هونەرمەندان بۆ زیرەک دەسەڵمێنێ ! ئەمە ڕاستە زۆربەی خەڵکی ئێمە پەروەردەی زەوقی هونەریمان لە ئاستێکی بەرز نیە ! بەڵام ، هه ر ئەو خەڵکە بە زۆری ، ئەگەر نەڵێم وەک زیرەک ئەوا زۆر کەمتر نا ..گوێ لەو هونەرمەندانە دەگرن کە دکتۆر ئەحمەد بە ڕەسەن و هونەرمەند و داهێنەریان دەزانێ ، وەک مامۆستا ماملێ و مامۆستا عەلی مەردان و مامۆستا مەزهه ری خالقی و سەی ئەسکەری کوردستانی و مامۆستا عەدنان کەریم و مامۆستا عەباسی کەمەندی و ئەوانی تریش .. ئەرێ ئێستاش ئەو جەماوەرە کە بەم ژمارە زۆرە گوێ لەو هونەرمەندانەش دەگرێ !!هه ر ئاستی زەوقیان نزمەو تێوە گلاوی سۆزی حەماسیی و کام فامینە؟! ؟ هونەرمەند ماملێ بۆچی فەرامۆش کراوە ؟ هه ر ئێستا کە ڕۆژی هه ینی و ٢٣/٤/٢٠٢١ لە یوتیوب سەیری ڤیدیۆیەکی گۆرانی ( مامۆستا ی هونەرمەند ماملێ) م کرد بەناوی – یادی بەخێر -١٢٦٤٩٠٣ یەک ملێۆن و دووسەت وشەست و چوار هه زارو نۆ سەت و سێ جار گوێی لێگیراوە لە ماوی شەش ساڵ و تەنیا لە یەک گۆرانی… دەی بە قوربان.. ئەمە فەرامۆشکردنی ماملێ یە؟١؟ مامۆستا ئەحمەد ئەوەندە لە زیرەک توڕەیە ، بە هۆی ئەو توڕەییە غەدر لە مامۆستا ماملێش دەکات ، کە گوایە دەیهەوێ بەرگری لێبکات ! ئێستا گەنجیک و کەسێکی کە کاریان لێکۆڵینەوە نیە و هه واداری هونەرمەند مامۆستا ماملێ نە ! کە ئەو ڕایەی مامۆستا دەخوێنێتەوە ، لە دڵ و مێشکیان دەچەسپێ کە ماملێ تەنیا چەند کاسێتێکی لادێی تۆمارکردووەو فەرامۆشکراوەوغەدری لێکراوەو ئەو غەدرەش بە هۆی حەسەن زیرەکە وەیە !! زۆر بەداخەوە . بەڵێ زیرەک بێ پشت و پەناترین هونەرمەندی هه موو جیهان بوو!! دکتۆر ئەحمەد ئەمانی بەردەوام دەبێت و دەنووسێ 🙁 ، چیها ئه‌م ئه‌فسانه‌یه‌ باوه؛‌ که‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک که‌سێکی ته‌نیا و بێ پشت و په‌نا بووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ له‌ ڕاستیدا ماملێیه‌ که‌ بێ پشتیوان ترین که‌سی سه‌رده‌می حه‌سه‌ن زیره‌ک بووه‌، نه‌ک ئه‌م ئه‌فسانه‌ که‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک بێ که‌س بوو) ڕێزی زۆرم بۆ مامۆستای هونەرمەند ماملێ ، وەک کوردێک و هونەرمەندێک و خانوادەیەک کە سەر بە خەبات و نیشتمان بوو ، بێ کێشەو گرفت نەبووە ، ئازارو بەندیخانەی دیوە ، بەڵام ، ژیانی خانوادەیی و مالباتی ماملێ هه ر گیز لە گەڵ ژیانی زیرەک بەراورد ناکرێ ؛ بە خۆڕایی نە بوو زیرەک بە هه ر زمانێک کە دەیزانی هاواری دەکرد : -( جێم نیە تیا بسرەوم خاکم بەسەر بێ لانەخۆم ! نە در غوربت دلم شادو نە رویی در وطن دارم..الهی بخت برگردد ازین طالع کە من دارم! هر یەننەن گیدرم غریبم غریب !قەت لە دنیادا نەبوو بێجگە لە ناخۆشی بەشم ،ئەی خودا چەند بێ کەس و بەدبەخت و چارە ڕەشم !! بێ کەسم لەو بەغدایە ..دەیان هاوارکردن و نالاندن لەدست بێکەسی و بێ جێ و ڕیی !!) ئەگەر ئەم شێعرانە جارێک لەگەڵ ژیانی شاعیرەکان بگونجێن ؛ ئەوا دەیانجار لە گەڵ ژیانی زیرەک دەگونجێن ! بێ کەسی زیرەک لە نێو ماڵ و لە منداڵیەوە دەست پێدەکات و باوکی دەمرێ و دایکی شودەکاتەوەوهه ر بە منداڵی دەکەوێتە کۆڵانان و گاوانی نۆکەری ئاغادەکات و وەک خۆی لە کاسێتەکەی ناسراو بە – کاسێتی ئەبوو سەباح ناسراو _ دەڵی: جێم نە بۆوە.. لە ئێران و لە عیراق جێم نە بۆوە ! لە جێگایەکی تر دەڵێ: لە هه موو جیهان جێم نە بووەولە هه موو جیهان ..فەقەت من ماندوو بووم شەکەت بووم هیلاک بووم !! تا دواجار – ئاخی پیری دەیباتەوە شنۆو- لەو پەڕی هه ژاری و بێ کەسیدا بەدەستی ساواکیان ژەهر خواردوو دەکرێ و لێی دەکات بە سەرەتان وبەو نە خۆشیەوە دەمرێ (٤) کە دەمرێ… خانووی کرێیە !لە نێو خانووێکی کرێ و لە ماڵێکدا دەمرێ بەڕەکەی ژێر پێی خواستووتەوە ! هه ر زیرەک بۆ خۆی لە چریکەی کوردستان دا دەنووسێ : هه ر کەس بێ کەس بێ و بەرەڵڵاىی – وەک منی لێ بێ زەحمەتە چابێ !!بە کورتیەکەی ژیانی زیرەک بە دۆزەخ دەستی پێکردو هه ر بە دۆزەخیش کۆتایی هات .!! مامۆستا ئەحمەد چۆن کە وەک دەردەکەوێ هیچ یەک لە و کتێبانەی نە خوێندووتەوە کە باسی ژیانی زیرەک دەکەن ،دەنا.. دڵنیام ئەگەر تەنیا – چریکەی کوردستان – ی بخوێندبوایەوە ڕایەکانی بەم شێوەیە نەدەبوو. هه ر ئەوەشە کە بەردەوام ڕایەکانی خۆی لە پشتی بێ ئاگایی لە ژیانی زیرەک بێ بەڵگەیی دا دەردەبڕێ ! دیسان دەنووسێ :(له‌ حاڵیکدا کۆی گشتی کۆمه‌ڵگای کوردی له‌گه‌ڵ حه‌سه‌ن زیره‌ک بوو.
هیچ هونه‌رمه‌ندێک، ئه‌وه‌نده‌ی کۆمه‌ڵگای کوردی خزمه‌تی حه‌سه‌ن زیره‌کی کردووه‌ له‌ لایه‌ن کورده‌وه‌ خزمه‌تی نه‌کراوه‌، هه‌ر به‌م بۆنه‌شه‌وه‌ بوو که‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک ئه‌م مه‌جاله‌ی له‌ ژیانیدا بۆ ڕه‌خسا که‌ به‌ ده‌یان شار و شارۆچکه‌ بگه‌ڕێت و له‌سه‌ر ئه‌م خوانه‌ جه‌ماوه‌ریه‌ ژنی جۆراجۆری لێ بێنێت و به‌وپه‌ڕی سه‌رسووڕمانیشه‌وه‌ مڵکیه‌تی قاره‌مانه‌ ته‌نیاکه‌شی بۆ خۆی داگیر کردووه‌ و هه‌مدیسان بۆ ئه‌به‌د سۆزی جه‌ماوری کوردی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ له‌ دوای خۆی ده‌کێشێته‌وه‌. ) بەڵێ.. خەڵک یارمەتیی زیرەکیان داوە ! بەڵام، ئەوانەی لە کۆمەڵگای کوردەواری یارمەتی زیرەکیان داوە ، تاک تاک و جار جارە بووە و یارمەتی کورت مەودا بووە ، بە جەمە نانیک و شەوە حەواندنەوەیەک بووە! بەڵام؛ ئەوانەی دژایەتی زیرەکیان کردووە ، دەزگا بەدناوەکانی دوو دەوڵەتی عێراق و ئێران بوون و هونەرمەندە گەورەکان!؟ و نووسەرە دەست ڕۆیشتووەکانی !؟ئەم دوو وڵاتە بوون ! ئەوانەی ژیانی خۆشی – ئەمسال من زۆر بەختیارم – ی زیرەکیان لە سەردەمی تاران و کرماشان و ژیانی پێکەوەیی لەگەل میدیای زەندیا و – چەندم پێ خۆشە ناوماڵ – خودا هێندەم نە کوژێ ئارەزوو پێم بڵێ بابە!! تێکداو زیرەکیان هه رەتەی سەر سنوورو – کانی مەلا ئەحمەد – کردوو میدیاو منداڵەکانیان لە – شارێکی غەریب – بێ زیرەک کرد ؛ بە دڵنییایەوە ئەوە دەنووسم..ئەگەر ئەو هه موو خەلکە کە بە ئاسانی و بەردەوام گوێ لە دەنگی زیرەک دەگرن ؛ ئەگەر بۆیان بکرێ بە کەمیک زەحمەتەوە ژیانی زیرەک بخوێننەوە ، ئەوا بێ شک هه ودارانی زیرە دوو چەندان دەبن . ژیانی زیرەک هی ئەوەیە شانامەو داستان و ڕۆمان و زنجیرە تەلەفزیۆن و فلیمی سینەمایی و چی و چێ لێبەرهه م بێت !!

باساڵێ دووجارم تێهەڵبدەن !!
ئەرێ برای بەڕیزم دکتۆر ئەحمەد ئێوە ئەو ڕاپۆرتانەتان دیوە کە – ساوکیەکان – لە سەر زیرەک و میدیای زەندیان نووسیوەو لە بەرگەکانی کتیبی (چپ در ایران بە روایت اسناد ساواک ) دا بڵاوکراونەتەوە ؟ دیوتە ساوکیەکان چیان نووسیوەو چۆن بەدوای هه ناسەی( میدیا وزیرەک )ەوە بوون و هه موو کارو چالاکیە ڕادیۆییەکانیان بەدگومان کردوون و دەزگای ساوکیان لێ دنە داون ! ئەو ساواکیانەی شانازیان بە ساواکی بوونەوە دەکردو خۆیان بەو سێ سەت ڕوپیەوە هه ڵدەکێشا کە لە پای ڕاپۆرت نووسینەوە وەریان دەگرت !؟ لە کاتێک دا زیرەک ئەو داوایەی ساواک ڕەتدەکاتەوە ؛ کە داوای لێ دەکەن بچێ لە عیراق کاریان بۆ بکات و لە بەرامبەردا خەڵکێکی زۆری بخەنە ژێردەست و پارەیەکی زۆری پێ بدەن! زیرەک ئەمە ڕەت دەکاتەوە وەک لە کتێبەکەی میرزا کەریم خۆشناودا نووسراوە دەڵی : ئەوە کاری من نیە و بشتوانم نایکەم و ئەو کانیەی ئاوم تێدا خواردووتەوە بەردی تێناخەم و خۆم شەرمە زاری عیراقیەکان ناکەم و باساڵێ هه ر.. دوو جارم تێهەڵبدەن !! دواجار ئەم ڕاپۆرتانە کاری خۆیان کردوو زیرەکیان لەسەردەمی زێڕینی تارانی پایتەخت و کرماشانی کوردنشین ڕادیۆ کردەدەرەوە . لەم ڕۆژانە بە ناچاری جارێکی تر ڕوو لە عیراق دەکات و دەیەوێ جارێکی تر لە ڕادیۆی بەغدا کاربکات ؛ بەڵام ، دوژمنانی زیرەک لە بەغداش ، پاش ئەم هه موو ساڵ و ئەم هه موو داهێنانە و داگیرکردنی ڕێزی پێشەوەی هونەرمەندانی دوو وڵات!! بۆ سوکایەتی پێکردن جارێکی تر دەنگی تاقیدەکەنەوەو لە ئەنجام دا پێی دەڵێن : تۆ دەنگت بۆ ڕادیۆ دەست نادا !! وەک ئەوەی لە ڕادیۆی کرماشان بەڕێوە بەری بەشی کوردی بەزیرەک دەڵی : چیتر پێویستمان بە تۆ نیە ! هه زارو پێنج سەت گۆرانی تۆمان هه یەو بەسمانە و بەڕێوەبەری بەشێ کوردی ڕادیۆی تاران بە پۆلیسی بەردەرگای ڕادیۆ دەڵێ..ڕێگە نەدەن زیرەک بێتە ژوورەوە !؟! مامۆستای بەڕێز دکتۆر ئەحمەد ئەوەتە لەو دەزگا ڕادیۆییەی کە جێگای کارو چالاکی زیرەک بوو و خزمەتی زۆری تێدا کردوون ، لە ئێران و عیراق ، سەیرکە چ کەسانێک و بە چ شیوەیەک زیرەک ڕوحشکێن و دڵشکێن و هونەرشکێن دەکەن و ڕێگای هونەری لێدەگرن و دەرگای ئێستگەی بەڕوودا دادەخەن و ڕاوی دەنێن بەرەو مەرگی ژەهراوی !؟!

جارێکی تر کێ بێ کەسە؟؟
مامۆستا ئەحمەد ئەمانی و هه رکەس ئازادن چ هونەرمەندێکیان خۆش دەوێ و بەكێش دا هه ڵدەڵێن ! بەڵام ، ئەوەی لە بەڕێزێکی وەک مامۆستا ئەحمەد ئەمانی ناوەشێتەوە ئەو هه موو داشۆرینەی زیرەکە لە هونەرمەندی بەبێ بەڵگەو سەلماندن ! سەیرکە چی دەنووسێ :(حه‌سه‌ن زیرک دقاودق نوێنه‌ری هه‌مان پله‌ی ڕۆحیانه‌تی گشتی کومه‌ڵگا کوردییه‌ سۆزاوییه‌که‌یه‌ که‌ هێشتا نه‌ ئه‌فامێت هونه‌ر (به‌ گشتی یانی چی)، نه‌ به‌و ئاسته‌ش گه‌یشتووه‌ که‌ گوێ بۆ هونه‌ری ڕاسته‌قینه‌ شل بکات، که‌واته‌ له‌م کۆمه‌ڵگایه‌دا که‌ زۆرینه‌ هێشتا زۆرینه‌یه‌کی تێوه‌گلاو له‌ سۆزی ئان و ساتی گه‌وره‌ بوونه‌، ماملێ دبێته‌ فه‌رامۆش کراوه‌که‌ و حه‌سه‌ن زیره‌ک ده‌بێته‌ قاره‌مانه‌که‌ که‌ چی دیکه‌ دووباره‌ بوونه‌وه‌ی نییه) پیاوکە ئەم پەڕەگرافە دەخوێنێتەوە ، ئەگەر شارەزای ژیانی ماملێ و زیرەک نە بێت ئەوا وای دێتە بەرچاوکە ئەوە زیرەکە بە هه موو توانایەکی کە هه یبوو ، ڕێگای کاری هونەریی لە مامڵی گرتووە ! ئەوەندەی ئێمە شارەزای ژیانی هونەرمەند ماملێین ، ژیانی ماملێ زۆر لە ژیانی زیرەک گونجاوترو لە بارتر بووە بۆ هونەرو ئاسودەیی، مامۆستا ماملێ- ئەگەرچی ئەویش بێ گرفت وکێشە نە بووە – بەڵام ، زۆربەی کات لە نێوماڵ و خانوادەو شارو وڵاتی خۆی بووەو ڕادیۆی مەهابات زۆر لە ماڵەکەی دوور نەبووە، ئەوە مامۆستا ماملێیە کە خۆی ئەو ژیان و شیوە هونەرکردنەی بۆ خۆی بە پەسند زانیوەو هونەرەکەی ئاوا درێژە پێداوە – ئەو هونەرەی مامۆستا ئەحمەد پێی دەڵی : چەند کاسێتێکی لادێی !!! ئەوە زیرەکیش بووە داوای لە هونەرمەند ماملێ کردووە بچیتە ڕادیۆو گۆرانی بڵێ و لە وپێکەوە گوتنەشدا ، زیرەک وەک – کۆڕس – گۆرانی بۆ ماملێ گێراوەتەوە ! بۆیە هیچ کەس ماملێ فەرامۆش نەکردووە نە خاسمە زیرەک!! هه ر ئێستاو ئەودەمیش کە هه ردوکیان لە ژیان دابوون لە هونەرو ناوبانگدا ئەم دوانە هاوشانی یەکتربوون و لە هه رکوێ ناوی زیرەک هاتبێ ناوی ماملێی بەداوە بووە ئەوەش کە مامۆستاش زیرەک بە قارەمانە ناڕەواو ناشایستە کە دەزانێ ! ئەوقارەمانیەتیەی زیرەک کەس خێری پێ نەکردووە ، بە هۆی گەورە هونەرمەندی و داهێنانی زۆرو ژیانە ئەفسانەییەکەی خۆیەتی ! زۆر بەداخەوە دکتۆر ئەحمەد بەم ڕایانە دەری دەخات کە هیچ خۆی بەوەوە ماندوونەکردووە شتێک لە ژیانی پڕئازرو دەربەدەری و دۆزەخئاسای زیرەک بخوێنێتەوەو بزانێ !؟! سەیرکەن لە بەردەوامی نووسینەکانی مامۆستا ئەحمەد چێ دەنووسێ 🙁 ، ئه‌م ئه‌فسانه‌یه‌ باوه؛‌ که‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک که‌سێکی ته‌نیا و بێ پشت و په‌نا بووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ له‌ ڕاستیدا ماملێ یه‌ که‌ بێ پشتیوان ترین که‌سی سه‌رده‌می حه‌سه‌ن زیره‌ک بووه‌، نه‌ک ئه‌م ئه‌فسانه‌ که‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک بێ که‌س بوو، له‌ حاڵیکدا کۆی گشتی کۆمه‌ڵگای کوردی له‌گه‌ڵ حه‌سه‌ن زیره‌ک بوو.
هیچ هونه‌رمه‌ندێک، ئه‌وه‌نده‌ی کۆمه‌ڵگای کوردی خزمه‌تی حه‌سه‌ن زیره‌کی کردووه‌ له‌ لایه‌ن کورده‌وه‌ خزمه‌تی نه‌کراوه‌، هه‌ر به‌م بۆنه‌شه‌وه‌ بوو که‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک ئه‌م مه‌جاله‌ی له‌ ژیانیدا بۆ ڕه‌خسا که‌ به‌ ده‌یان شار و شارۆچکه‌ بگه‌ڕێت و له‌سه‌ر ئه‌م خوانه‌ جه‌ماوه‌ریه‌ ژنی جۆراجۆری لێ بێنێت و به‌وپه‌ڕی سه‌رسووڕمانیشه‌وه‌ مڵکیه‌تی قاره‌مانه‌ته‌نیاکه‌شی بۆ خۆی داگیر کردووه‌ و هه‌مدیسان بۆ ئه‌به‌د سۆزی جه‌ماوری کوردی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ له‌ دوای خۆی ده‌کێشێته‌وه‌. واتا هیچ له‌سه‌ر خوانی جه‌ماوه‌ر به‌ که‌یفی خۆی ژیانی کردووه‌، ئاوا به‌وپه‌ڕی سه‌ورسووڕمانه‌وه‌ هه‌موو سۆزی ئه‌فسانه‌ی (تەنیا بوونی هونه‌رمه‌ند)یشی بۆ خۆی داگیر کردووه ) لێرە من ناخوازم بێکەسی ماملێ ڕەتبکەمەوە ، دەزانم هونەرمەندو شاعیرانی ڕەسەنی کورد لەسەردەمی بێ دەوڵەتی داو ئێستاش هه موویان بێکەسن !؟ بەڵام ، لە نێو بێکەساندا ئەوە زیرەکە پاڵەوانی بێکەسییە! ئەوەی کە کۆمەڵگای کوردی خزمەتی زۆری زیرەکی کردووە ، هه ر ئەم ڕایە جارێکی تر ئەوە دەردەخا کە دکتۆر ئەحمەد تەواو بێ ئاگایە لە وردو باریکی ژیانی زیرەک ؛ لێرە ڕووی دەمم دەکەمە دکتۆرو تکای برایانەی لێدەکەم ، هێندێک زەحمەت بداتە بەرخۆی کتێبی چریکەی کوردستان ، کە زیرەک باسی ژیانی خۆی دەکات لە ڕۆژی لەدایکبوونەوە تا گەڕانەوەی لە عیراق بۆ ئێران و هه روەها هه ردوو بەرگی – هه ندێک لەبەسەرهاتەکانی زیرەک – کە میرزاکەریم خۆشناو هاوڕێی چوارساڵ پێکەوەیی زیرەک نووسیویەتی ، چوار ساڵەیی سەردەمی دەرکرانی زیرەکەوە لە ڕادیۆی کرماشانەوە تا ژەهر خواردن و مردنیەتی، بخوێنێتەوە !! بە دڵنیاییە وە پاش خوێندنەوەی ئەم سێ کتێبە دکتۆر ئەحمەد بە چاکی دەازانێ کێ بێکەسە وبە جۆرێکی دی باسی زیرەک دەکات !!

پاشایەک لەتاران !!

دکتۆر باسی ئەوەدەکات کە زیرەک زۆر گەڕاوەو چووەتە وڵات و شاران !( جێم نیە تیا بسرەوم خاکم بەسەر بێ لانە خۆم ..بێ کەس و بێ دەر بێ یارو هاودەم بێ مەیی و مەیخانە خۆم ! ئەی نا ئومێدی ئەی نائومیدی ئەی ڕەنجە ڕۆیی و دڵ نائومێدی بەدبەختی وەک من ساکێ دی)
؟؟زیرەک کە گەڕاوە بەشی زۆری گەڕانەکەی وەک قانیعی مەزن بۆ خۆی دەفەرمووێ : ( خودا ئەو پێیانەی بۆ دوو شت داوەتە من، یەکێ لەدست دوژمن ڕابکەم و دوو بەدوای ناندا غار بدەم ) ئەمە ڕێک بۆ زیرکیش ئاوایە، زیرەک هه موو گەڕانەکانی هه ڵاتنی دەستی دوژمن بووەوغاردان بووە بە دوای نان دا ! زیرەک وەک هونەرمەندێک لە هیچ وڵاتێک کارتی داوەتکردنی بۆ نە هاتووەو فەرشی سووری بۆ ڕانەخراوەو لە فرۆکە دانە بەزیوە ! هه میشە بە قاچاغی و بە ترسەوەو بە هه ژاری و بە گیراوی بەندیخانە گۆڕکێی کردووە !

سەرسفرەی خەڵک!!

مامۆستا دەنووسێ زیرەک لە سەرسفرەو نانی خەڵک ژیاوەو ژنی زۆری بۆ خۆی هێناوە !! دکتۆردەزانێ زیرەک هونەرمەند بوو ئەگەر لە ژیانی خۆی دا تەنیا – حەقولئیبداعی – ورگرتبایەو مافی نە خورابوایە، نەک هه رخۆی بەڵکو دەیتوانی دەوڵەمەندترین هونەرمەند بێت و خەڵکێکی زۆریش بە خێو بکات ، ئەگەر دکتۆر تواناو زەقی ئەوەی هه بێت ( پاشایەک لەتاران و هونەرمەندێک لە لوتکە دا)(٥) بخوێنێتەوە ک باسی ژیانی ئەو سێ چوار ساڵەی زیرەک دەکات لە تاران و ئەوکات کە مافی هونەرمەندی خۆی بەتەواوی وەردەگرت ..سەیرکە زیرەک چؤن بووە بە پشت و پەنای کوردەکان لە تاران و – نەخۆش – و گیراو – و – هه ژار- ەکانی وەرگرتووەتەو یارمەتی بێ سنووری داون !؟ ئەوەی زیرەک لەو ماوەیەدا بۆ کوردەکانی کردووە لە تاران ، لە کاری حزبێک و وەزارەتێک و ڕێکخراوێکی خێرخوازی تێپەڕیوە ، ئەوە ئەگەر ئەو حزب و وەزارەت و دەزگایە بەدروستی خزمەتیان کردبا !؟ کوردی بێکەس لە تاران کە ڕوویان لە زیرەکناوە بۆ یارمەتی ، زیرەک دانەنیشتووە هه تا ئەوەی پێی کراوە بۆی کردوون بەماڵ و بەکار، بەداخەوە ئەو بەڕێزانەی زیرەک لەو ماوەیەدا یارمەتی بێ مننەتی داون هێندە خۆیان ئەزیەت نەداوە ئەو ڕاستیانە باس بکەن، دەنا ژمارەیەکی زۆردەبووایە ئەو چاکەو پیاوەتیەی زیرەک باس بکەن !! میدیای زەندی دەگێڕیتەوەو دەڵێ :ڕۆژێ لە ڕۆژنامەیەک بۆ زیرەکم خوێندەوە کە گەنجێکی مەهابادی فەلەجەو توانای کرێنی عارەبانەیەکی نیە ، بۆ ئەوەی کارێکی پێ بکات و ژن و منداڵەکانی بە خیو بکات ، دەڵێ کە زیرەک ئەمەی بیست ، بۆ بەیانی فەرشیکمان هه بوو بردی فرۆشتی و لە شیرو خورشیدی ئێرانی دوو چەرخەیەکی کرێ و لەتارانەوە بردمانە مەهابادو دامان بە گەنجەکەو سێ ڕۆژ لەوێ ماینەوە تا گەنجەکە فێری ئەوە بوو دوو چەخەکە بە کاربێنێ و کاری پێبکات ئەوسا گەڕاینەوەتاران !(٦) دەی خوێندەواری خۆشەویست خۆت ئەم کارەی زیرەک هه ڵسەنگێنە و بڕیاربدە !؟

جێم نە بووە لە ئێراق و لە ئێران !!

زیرەک نە لەکارکردند کەسێکی بێ توانا بوو نە لە هونەرمەندی دا ، بەڵام ، ئەو پیاوێکی مەزن بوو لەسەردەمێکی نزمدا ژیا و ئەو لە هیچ جێگایەک لێنەدەگەڕان کوچاگری ڕەش بێت ! زیرەک لەسەر سفرەو نانی خەڵک دەژیا ؟؟ !! باوابێ ! ئێستا نموونەیەک لەو نان و سفرەیەت دەهێنمەوە دکتۆر گیان … ساڵێک و جارێک لە جاران زیرەک لەشاری سلێمانی ، شەو لە ماڵێک و لەسەر سفرەکەیان نان دەخوا !! دواتر شەو هه ر لەو ماڵە ئاهه نگێک دەگێڕی و خاون ماڵی ئاهه نگە کە لە کاسێتێک تۆمار دەکات ، بۆ بەیانی ئەو کاسیتە
(٣٠٠) دیناری ئەوێ ڕۆژێی عێراقی دەدەنێ؛ کابرا داوای زیاتر دەکاتو نایفرۆشی ، کە ئەودەم سێ سەت دینار خانووێکی پێدەکڕدرا ! تۆبڵێ برای خوێندەوارم ..ئەگەرزیرەک ئەو پارەیەو پارەی هه موو ئاهه نگ و کاسێتەکانی وەرگرتبا پێویستی بەنانی سەر سفرەی کەس دەبوو !؟ بەداخەوە ئەوە حەفتا ساڵە بازرگانانی هونەرو گۆرانیەکانی زیرەک پارەی مافی ڕەوای زیرەک و منداڵەکانی دەخۆن و کەسێک بیر ناکاتەوە لەو داهاتە بەردەوامە کەمێکی بە کەس و کاری زیرەک بداتەوە!! ، هه فتا ساڵە لە کوردەواری خەڵکانێکی زۆر لەسەر پارەی هونەری زیرەک دەژین ! ئێستا کەی ڕەوایە ئێمە جەمەنانێک بە جاوی زیرەک دابدەینەوە ، زیرەک ئەگەر ژیانێکی ئاسودەی هه بوایەو مافی هونەرمەندی خۆی وەرگرتبایە ! وەک ئەو چوار ساڵەی کە لە تاران حەقی خۆی وەردەگرت!؟، ئەوا بێشک یەکێک دەبوو لە هونەرمەندە دەوڵەمەندەکانی ئێران ! دەی خۆ ئەگەر بە فارسی گۆرانی گوتبا ..ئەوا بە حیسابی خۆی نەدازانێ !! هه ر زیرەک خۆی دەتوانی باسی ژیانی کوێرەوەری خۆی بکات و لە کاسێتەکەی ئەبووسەباح بەو پەڕی حەسرەتەوە دەڵێ:( جێم نە بووەوە لە عیراق و لە ئێران جێم نە بووەوە ، ئێستا لە نێوان ئەم دوو کێوە چایخانەیەکی عەجایبم داناوەو کاسبی تێدا دەکەم ! هونەر بۆمن بەهرەیەکی نەدا هونەر بۆمن وکارێکی نەکرد بە دوایابچم ، چۆن کوردم بە کوردی قسەدەکەم !!) بەڵی کورد بوونی زیرەک خوێنی لێدەچۆڕێ ! بەداخەوە کوردەواری زۆری ماوە تا زیرەک وەک خۆی بناسێ ؟؟

ژنهێنانی زۆر !!

دکتۆر ئەحمەد گلەیی لەوە دەکات کە زیرەک بەکەیفی خۆی ژنی زۆری هێناوەو ڕایبواردووە !! ئەوەیە کەدەڵێم دکتۆر ئاگاداری ژیانی زیرەک نیە ، بە خۆڕا ناڵێم !! زیرەک لە گەنجی و یەکەم جار کە ژن دێنێ و دوایی بە هۆی ڕووداوێک دەگێرێ ! ئەو شەوەی کە بەردەبێ و دەچێتە ماڵەوە ، دەبینێ ئەوە دایکی خەریکی گواستنەوەی ژنەکەیەتی بۆ براکەی !!! زیرک کە ئەمە دەبینێ لە حەژمەتان سەر هه ڵدەگرێ وتاران و عەبادان و بەسرا خۆتان بگرن زیرەک هات !؟ دکتۆر پسپۆریەکەی ڕاوێژکاری دەروونی خانوادەییە ! دەی برا پسپۆرەکەم ئەم ژیان و ئەم کارەی خانوادەی زیرەک و زۆری تر شیبکەرەوە و بڕیاری زانستیانەی خۆت بدە .!!
زیرەکیش وەک هه رکەسێک حەزی دەکرد ماڵێکی گەرم و خێزانێکی ئاسودەی هه بێت و ئەو ژیانەشی بەردەوام بێت . بەڵام ، ژیانی زیرەک لەدەست خۆی نەبوو ، دوژمنانی نێو خۆو دوو دەوڵەتی داگیرکەر هه لێاندەسوڕاند !! زیرەک کە لە بەغدا بوو ژنە جوان و لێهاتوو خانەدان( گەوهه ر خانم) ی خواست و گۆرانی – گەوهه رێ – ی بۆ گوت . هه رگیز حەزی نەدەکەر ناچاربێت وئەو گەوهه رە بە جێی بهێڵێ !! ! دیسان کە لەتاران دەگیرسێتەوەو میدیای زەندی دەخوازێ و شەو لە ماڵی خۆی دەنوێ و بەیانی لە ماڵی خۆی لە خەو هه ڵدەستێ ، دەبێتە خاوەن ، ماڵ و ژن و منداڵ … ئەم ژیانەی زۆر پێ خۆش دەبێ و دەچریکێنێ : بولبول ئەمساڵ من زۆر بەختیارم ساحێبی مەهتاب گوڵی بەهارم ، دەبێژێ و هاورا دەکات چەندم پێخۆشە ناوماڵ ! بەڵی زیرەکیش مرۆڤ بوو حەزی دەکرد ماڵ و ژن و منداڵی هه بێت و تێیدا بسێتەوە ! بەڵام ، ساواک و ساواکیەکان ئەو ژیانەیان بە زیرەک ڕەوا نەدی و ئەو ماڵە خۆش و بە هه شتە بچوکەیان لێ تێکداو سەرەو ژێریان کردەوە بۆ دۆزەخی ژیان ! هه رلەو ڕژەی لە ڕادیۆ دەرکرا ساواک بە دوایەوە بوو لێنەدەگەڕا لە هیچ کارێک بەردەوام بێت و لە هیچ شوێنێک کوچاگر ڕەش بکات ، ڕابیعە خانم گوتەنی :هه رناوە ناوەش بە فیتی ساواک چەقۆکێشەکان لە سنەو کرماشانەوە بۆی دەچوون و لە خوێندا سووریان دەکرد !! زیرەک دەڵێ : زۆر جار لێیانداوم ، بە خوا بۆخۆشم نەمزانیوە بۆچی ولەسەرچی لێمدەدەن !!
زیرەک هونەرمەندێکی ئاشقە ژیان وئاشقە ژن وئاشقە جوانیی بووە، دەڵێن گوتوویەتی :ئەگەرژنم لێدیار نەبێ گورانیم بۆ ناگوترێ ! تا جارێک لە ڕادیۆی بەغدا لە کاتی تۆمارکردنی گۆرانی سەیرەکەن ئەوا زیرەک کاغەزێکی لە پێشەو جار جار سەیری دەکات ! دەڵێن بە خوا زیرەک ڕاستناکا خوێندواری هەیە ، ئەوەنی ئەو کاغەزەی لەبەردەمە، کە گۆرانیەکە تەواو دەبێت ، دەڵێن زیرەک ئەوە چیە ؟ سەیری کاغەزەکەدەکەن دەبینن وێنەی ژنێکە بە جوانی کێشراوە ! دەپرسن ئەوە ژنە چیە زیرەک ؟ لە وەڵام دا دەڵێ من ئەگەر ژنم لێدیاربێ چاکتر گۆرانت دەڵێم، چؤن هیچ ژنێک لێرە نەبوو هه ر بۆ ئەمەش خۆم ئەم وێنەیەم کێشا و لە کاتی گۆرانی گوتندا جار جار سەیرم دەکرد !؟ مامۆستا ئەحمەد ئەوەدەزانێ هونەرمەندانی ناودارو سەرکەوتوو دەنگ خۆش چیڕۆکی زۆرو سەیریان هه یە لە گەڵ – ژن – دا ، ئەوەندەی زیرەک بەدوای ژندا گەڕاوە ، هێندەش ژن بەدوای داچوون !! تۆبڵێ ! ئەگەر زیرەک ژیانێکی ڕاوستاوو ئاسودەو جێگیری هه بوایە ؛ ناچار دەبوو هێندە ژن بێنێت ؟ کە ساواک و ساواکیەکانی دەورو بەری میدیای زەندی و زیرەک لێکدەکەن ، زیرەک گۆرانی – هه ردەرواو بە جێم دێڵێ! دەڵێ ..ئەم گۆرانیە دەری دەخات کە زیرەک چ ئازارێکی کێشاوە لەوەی کە لە ژن و منداڵ و ماڵ و کارەکەی دەکەنەدەرەوە !
زۆری ژنهێنانی زیرەک هۆیەکەی دەروونی کەسیی و خانوادەیی هونەرمەندی ودەربەدەرییە!! ژن و ژیانی زیرەک هی ئەوەیە کەسێكی پسپۆر لە باری دەروونی مرۆڤ و باری خانوادەیی لە کوردەواری لێکۆڵینەویەکی دوورو درێژی لە بارەوە بکات .

زیرەک نوێنەنەری کێە؟!‌.

دکتۆر ئەحمەد لە تەک( تونەکردن- و – ڕەشکردن)ی زیرەک ، دەست بۆ باڵای میللەتیش دەبات و بەم شیوەیە باسی دەکات:( حه‌سه‌ن زیرک دقاودق نوێنه‌ری هه‌مان پله‌ی ڕۆحیانه‌تی گشتی کومه‌ڵگا کوردییه‌ سۆزاوییه‌که‌یه‌ که‌ هێشتا نه‌ ئه‌فامێت هونه‌ر (به‌ گشتی یانی چی)، نه‌ به‌و ئاسته‌ش گه‌یشتووه‌ که‌ گوێ بۆ هونه‌ری ڕاسته‌قینه‌ شل بکات، که‌واته‌ له‌م کۆمه‌ڵگایه‌دا که‌ زۆرینه‌ هێشتا زۆرینه‌یه‌کی تێوه‌گلاو له‌ سۆزی ئان و ساتی گه‌وره‌ بوونه‌، ماملێ دبێته‌ فه‌رامۆش کراوه‌که‌ و حه‌سه‌ن زیره‌ک ده‌بێته‌ قاره‌مانه‌که‌ که‌ چی دیکه‌ دووباره‌ بوونه‌وه‌ی نییه) لەو نووسینەی دکتۆر ئەحمەد ئەوە دێتە دەس کە کۆمەڵگای کوردەوار- بەگشتی -ی سۆزاویەوە نافامێت هونەر چیە وهونەری ڕاستەقینە نازانێ و زۆرینەی تێوەگلاوی سۆزی ئان و ساتی گەورە بوونە !! هه رلە بەر ئەوەی گوێ لە دەنگی زیرەک دەگرن!! ئەم گشتگیریەی دکتۆر ئەنجامی ئەو ڕق و تورەییە یە کە دکتۆر لە زیرەک هه یەتی ، ئەوەندە ڕقەکە بووە بە سۆز لە بیری چووەتەوە کە بەڕێزیان پسپۆری دەروونشیکاری خانوادەیی و کۆمەڵایەتین و قسەی ئەوحیسابی بۆ دەکرێ و ئاوا بە ئاسانی لە گەروو ناچێ ! باشە کە کۆمەڵگای کوردی گوێ لە زیرەک دەگرێ ، ئەمە چ تاوانێکە ؟ لە کوردو دەورو بەرو جیهان چەند زیرەک هه یە ؟ هه ر بە ڕاستی هیچ زیرەکێکی تر نیەو لە نێوەندی هونەری کوردی دا لە زیرەک دیارترو بەرچاوترو داهێنەرترو شیاوتر و هونەرمەند تربێ بۆ گوێ لێگرتن ، تا شانازی پێوە بکەین ! هه ر بۆیە گوێ گرتن لە زیرەک لە هه موو کاتێکدا سۆزی تێوەگلاوو ئاست نزمی کۆمەڵگا نیە ! لە کاتێکدا بە ڕای گشتیی هونەرمەندو شارەزاو مۆسیقارانی کوردو دەورو بەر زیرک هونەرمەندێکی گەورەی سەردەمی خۆیەتی نموونەی بەرزی گوێگران و میللەتی کوردە و هه تا ڕادەیەک هونەرمەندێکی جیهانییە !! لە نێوگوێگرانی زیرەک و میڵلەتی کوردیش هونەرمەندانی گەورەی وەک موجتەبای میزادەی تێدایەو تا دەگاتە شوانێکی سەر سنوورو لە نێو شوانانیش هونەرمەند –قالە مەڕە – هه یە !!.
ماملێ و چەند کاسێتێکی لادێی!!

مامۆستا ئەحمەد ئەوەندە ماملێ و زیرەک بەراورد دەکات و دەنووسێ 🙁
ڕاست له‌ ته‌نیشت وه‌ها حماقه‌تێکی گه‌وره‌ی ڕۆحیانه‌تی کورده‌ که‌ بلیمه‌تێکی وه‌ک محەمەدی ماملێ له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌شی ده‌بێته‌ چه‌ند کاسێتێکی لادێی و ته‌واو، واتا هیچ مه‌جالێکی دیکه‌ بۆ ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ بلیمه‌ته‌ له‌ لایه‌ن کورده‌ ناڕه‌خسێت و له‌ هه‌مووشی حماقه‌تبار ئه‌وه‌یه‌ که‌ هێشتا هه‌ر ئه‌وه‌ حه‌سه‌ن زیره‌که‌ که‌ له‌ ناز و نیعمه‌ت گیراوه‌ و‌ قاره‌مانه‌ هونه‌رییه‌ ته‌نیا ده‌رده‌داره‌که‌مانه؛ ئۆفێک له‌و حیماسه‌ته) من تێنەگەیشتم . مەبەست لە ماملێ و کاسێتی لادێی چیە؟ خۆزگە باشتر ڕوونی دەکردەوە ، چۆن ئەم ڕستەیە ئاوا بە ڕاوەستاوی بە قازانجی ماملێ و ڕایەکانی دکتۆر سەبارەت بە خودی ماملێ ناکەوێتەوە ! دکتۆر کە ئەم پەرە گرافەی نووسیوە ، وای دەخاتە بەرچاو کە کورد دەوڵەت بووەو ڕوحانیەتەکەی ئەم دەوڵەتە سەری زیرەکی لە زێڕگرتووەو لێنەگەڕاوە ماملێ لە – چەند کاسێتێکی لادێی!!- زیاتر هیج مەجاڵێکی دیکەی بۆ ماملێی هونەرمەند لە کوردەواری ناڕەخسێت – !! نە زیرەک و نە ماملێ و نە هیچ هونەرمەندێکی ئەو سەردەمە لە سایەو – لە لایەن – کوردەوە –کورد وەک دەسەڵات – مەجالیان بۆ نە ڕەخساوە ؛ نەکورد دەوڵەت بووەو نە کوردەواری ئەوتوانایەی هەبووە ! ئەوەی هه یە هه ر یەکێکیان بە پێی تواناو بۆ گونجان و هه وڵی خۆیان کاری هونەریان کردووە . لەو قسانەی دکتۆر وادێتەبەرچاو کە هه موو گرفت و پاشکەوتەیی هونەرمەند ماملێ و هونەری کوردی ئەوکات و ئێستاش زیرەک لێی بەرپرسە!؟!

ژمارەی گۆرانیەکانی زیرەک چەندن!؟
دکتۆر لەتەواوی نووسینەکەی دا ، لە باسی زیرەک هێندە توڕە یەو ڕقی پێوە دیارە ، کە بە هه موو وشەو نێوە ڕستەو ڕستەیەک هه وڵێ ڕەشکردنی زیرەک و هونەرەکەی دەدات و هیچ حیسابێک بۆ ئەو جەمارە سەرتاسەری و بەردەوامە ناکات ، کە لە هونەرمەندو نووسەرو ڕۆشنبیرو خەڵکی ئاسایی پێکهاتوون وهه فتا ساڵە زیرەک بە نموونەی باڵای هونەر دەزانن !؟ دەکۆشی هه موو کەس لە چاوی ئەوەوە سەیری زیرەک بکەن ! دیسان دەڵێم بەداخەوە لەم نووسینەدا دکتۆر ئەحمەد هیچ هه وڵێکی لێکۆڵینەوەیی لە ژیان و هونەری زیرەک پێوە دیار نیە ، هه موو زانیاریەکەی زانیاری سەر زارەکیە هه ڵسەنگاندنەکانی بۆ کەسایەتی و هونەری زیرەک ڕای خۆیەتی !! کە بۆ پسپۆرو لێکۆڵەر ئەم جۆرە ڕادەربڕینە گونجاو نیە!هه ر بۆیە هه موو ڕستەو نیوە ڕستەیەکی پێویست بە وەڵام دانەوە دەکات . چۆن واقیعی ژیان و هونەری زیرەک تەواو پێچەوانەی ڕایەکانی دکتۆر ئەحمەدن ، زیرەک ئەم هه موو ئاوازەی داهێناوە ، بە جوانترین و سەرکەوتووترین گوتن و خۆشترین دەنگ گوتوویەتی و بەرزترین داهێنانی ، داهێنان تا ئێستاش –داهێنانی پێکردووە ! جوانرتین شێعری گۆرانی داهێناوە ، باشترین شیعری شاعیرانی کوردو فارس و ترک و ئازەرو ئەرمەنی بە خۆشترین ئاواز گوتووتەوە ،بە قسەی ڕێکخراوێکی کلتوری شاری بۆکان کە گرنگی بە هونەرو ژیان و کلتوری زیرەک دەدات ، دوو ساڵ لەوە پێش بڵاویان کردەوە کە زیرەک ( ٣٦٢١) گۆرانی هه یە ، نازانم دکتۆر گوێ لە چەند لەم گۆرانیانە بووە ؟ بەڵام ، ئەو بەڕێزە کە پێی وابێ کەس توانای ئەوەی نیە دە دەقیقەش گوێ لە زیرەک بگرێ ، ئەوا ئەو بۆ خۆی هه رتەنیا ئەو دوو دەقیقەیەی ساڵێ جارێک گوێی لە نەورۆز گرتووە ! هونەرمەندێکی وەک زیرەک کە وڵاتی کوردەواری پڕ هونەرکردووە لە هونەرو زۆربەی خەڵکی بە خۆیەوە خەریک کردووە ، تەنیا ساڵێ بە دوو دەقیقە گوێ لێگرتن لە زیرەک وهه ڵسەنگاندنی هونەرەکەی تەواوکارێکی پێچەوانەی توێژەری وسپۆریەکەیەت ! من ئەوە دەزانم دکتۆر شارەزایی لە هونەری مۆتزارت و ڕەخنەی ئەدەبی – هونەری بنیامین وهیگل و فەلسەفەی ڕۆژئاوا هه یە ! ئەمەش ئەنجامئ هه وڵ و ماندوو بوونی خۆیەتی ، خۆزگە کەمێکیش خۆی بە ژیان و هونەری زیرەکەوە ماندوو دەکرد و ڕای ئەم هه موو شارەزاو مۆسیقارو پسپۆرەی دەدی و ئەوکات بە دڵنیاییەوە نەدەبووە خاوەنی ئەم جۆرە ڕایانە سەبارەت بەحەسەن زیرەک .دکتۆری برامان دەنووسێ 🙁 هونه‌رێک که‌ به‌ڕاستی به‌ بێ ئه‌ملاولا هونه‌ره‌، ئێسته‌ ئه‌م پرسیاره‌ دێته‌ ئارا، ئایا کۆی گشتی هونه‌ری ؟ له‌ ڕاستیدا بێجگه‌ له‌ هونه‌ری مۆسیقا و نووسین نه‌بێت هونه‌ره‌کانی دیکه‌ی کورد هێشتا به‌و مانا دروست و پته‌وه‌ هونه‌ر نین) دەی مامۆستای بەڕێز ئەوە خۆت ڕات وایە بەدەر لە نووسین و مۆسیقا هونەرەکانی ترلە کوردەواری هێشتا بە مانا ی دروست هونەر نێن !!هه ر چەندە ئەم ڕایەش گفتوگۆ هه ڵدەگرێ ، بۆ نموونە چۆنە دکتۆر ئەحمەد ئەمانی ( هونەرمەندی گەورەی کورد پەیکەرتاش بەها زیائەدین ) کە هێندە لێی دوور نیە ! پەیکەرە نایابەکانی نابینێ و کارەکانی بە هونەرو داهێنان نازانێ و ناویان نابا!!؟ لەوەش گەڕێ ئەوە خۆت تەنیا نووسین و مۆسیقا هه ڵدەبژێری ؛ دەی لە نێو مۆسیقای کوردی هونەرمەند حەسەن زیرەک بکەیتە دەروە ، چیت بۆ دەمێنتەوەو بەداخەوە هه رخۆت مۆسیقای میللەتەکەت هه ژار دەخەی !! بە ماوەیەکی کورت لە پاش مەرگی زیرەک ، کە دەنگ وباسی مردنەکەی ئەمریکاو فەرەنساو ڕؤژئاوای گرتەوە ، لەسەر قسەی ( ڕابیعەخانم )ی دوا خێزانی زیرەک گروپێکی شەش کەسی لە ئەمریکاوە هاتبوونە بۆکان ، بۆ ئەوەی- تەواوی جەستە – ی زیرەک بکڕن و لێکۆڵێەوەی لەسەر بکەن ، کە کەس وکاری زیرەک ڕازی نە بوون ؛ تەنیا داوای – گەروو – ەکەیان کردوو پارەیەکی زۆریشیان لە بەرامبەردا خستە بەردەم خوشک و براکانی زیرەک ! ئەوان ڕازی بوون !! بەڵام ؛ ڕابیعە خانمی خێزانی زیرەک گوتی من گوتم نابێ ! زیرەک لە ژیانی دا نە سایەوە ئێستا لێناگەڕێن لە گۆڕیش بسێتەوە ؟! خۆزگە گەرووەکەیان ببردایە ! خۆزگەیەکی تر خۆزگە ئەو گروپە لەسەردەمی زیندوویی و ژیانی زیرەک دەهاتن !! بەڵام ؛ کوردەلێ داری خۆزگە بۆ کەس بەرناگرێ !! ئێستا دکتۆری بەڕێز ئەو شەش کەسە لە ئەمریکاوە بە تەنیا بۆ – دەنگی تڕوتۆپی مامناوەندی زیرەک هاتبوون ؟؟! هاتبوون و ئەو ماندوو بوون و پارەیان بە خۆڕا بدەن بە کەس و کاری زیرەک؟؟ یا ئەوە تە شتهایەکیان لە هونەرودەنگ و گەروویزیرەک بەدی کردبوو لە جێگایەکی تر دەستیان نەدەکەوت !؟

بەڕێز مامۆستا ئەحمەد ئەمانی، کە دواتر بۆم دەرکەوت مامۆستای زانکۆیەو دکتۆرای لە پسپۆریەکی زۆر گرنگ هه یە ناونیشانی چەند توێژینەوەیەکی گرنگیشم بینی کە کە دکتۆر ئەحمەد بڵاوی کردوونەتەوە ! لەم نووسینەی داسەبارەت بە زیرەک زۆر باسی – زانستی بوون – دەکات و ڕەخنە لە نازانستی حەسەن زیرەک دەگرێ و کۆمەڵگای کوردەواوری بە – تێوگڵاو لە سۆزی دەرێشانە – ناو دەبات ، بەڵام ، بە هۆی ئەو ڕق و توڕەییەی لە زیرەکی هه یە ، کەمن نازانم هۆیەکەی چیەو ئەم هه موو توڕەییە لەچیەوە هاتووە؟ لە نووسینەکەی دا نەیتوانیوە لەسەر هه ناسە زانستیەکەی بڕوات و نە گڵێتە نێو سۆزەوە، تا ڕادەی ئەوەی زۆر جار زمانی زانستی و ئەکادیمی و وێژەیی بە جێدێڵێ و لێی دوور دەکەوێتەوە، سەیرکەن چی نووسێوە :
( له‌و به‌ر پردیشه‌وه‌ له‌ برایانی زێزێوه‌ بیگره‌ تاکوو حه‌سه‌ن زیره‌ک و سمایل سه‌رده‌شتی و عه‌زیز وه‌یسی و ئه‌م جوزه‌له‌ و ئۆرگژه‌نانه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ هه‌موویان هه‌مان ڕه‌وتی سۆز بزوێنه‌ری مێشک خڵه‌تێنن که‌ بێجگه‌ له‌ سۆزاندن هیچی دیکه‌یان له‌ بن باخڵدا نییه) هه ریەک لەو بەڕێزانەی کە ناوی هێناون شوێنی تایبەت بە خۆیان هه یە، بەڵام؛ ناوهێنانی حەسەن زیرەک بە –هه مان ڕەوتی سۆز بزوێنەروی مێشک خەڵەتێن – بەڕاستی لەگەڵ هونەری زیرەک ناگونجێ .

لێرە دکتۆر ئەحمەد پاش ئەوەی ناوی چەند هونەرمەندێکی دیاری نێو ڕاگەیاندنەکانی کوردەواری دێنێ . دەنووسێ:‌
(له‌ ڕووی ڕه‌سه‌نایه‌تی هونه‌ریه‌وه‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک هیچ به‌ تۆزی پایان ناگاته‌وه‌ که‌ ته‌نانه‌ت ناتوانێت خۆی له‌ درێژه‌ی ڕه‌وتی ئه‌وان و مۆسیقای شوناس-هونه‌ری کوردییدا جێ بکاته‌وه .) من دڵنیام هیچ یەک لەو هونەرمەندانەی دکتۆر ئەحمەد ناوی هێناون و هیچ یەک لە هه وادارانیان ڕێگە بە خۆیان نادەن بڵێن: حەسەن زیرەک هیج بە تۆزی پایان ناگاتەوە ؟!!لێرەدا دکتۆر ئەحمەد تەواو کەوتووەتە ژێر سۆزی ڕق لێبوونەوە لە زیرەک ، هه ر ئەوەشە زمانی نووسینەکەشی لە زانست دوورکەوتووەتەوە! ئەوش کە زیرەک – ناتوانێت لە درێژەی ڕەوتی ئەوان و مۆسیقای شوناس – هونەری کوردییدا جێ بکاتەوە !! لێرە جارێکی تر دکتۆر ئەحمەد بێ ئاگای خۆی دەردەخات لەوەی کە هونەرمەندە ناودارو زانستیەکانی کوردو دەورو بە رو جیهان لە بارەی هونەری زیرەکەوە چیان گوتووە !؟
لێرە دا دکتۆر لە پەنا ڕای – میلان کۆندرا – هاتووە هونەری حەسەن زیرەکی لە بازنەی ڕەسەنایەتی کردووەتە دەرەوە و کردوویەتی بە- بازاڕی و کێجە !!بەمەش غەدرێکی زۆری لە زانستی خۆی و ڕەسەنایەتی هونەری زیرەک کردووە ، سەیرکە نووسیویەتی:
( میلان کۆندرا وه‌ته‌نی حه‌سه‌ن زیره‌ک زیاتر له‌وه‌ی هونه‌ری ڕه‌سه‌ن بێت هونه‌ری بازاڕی و کیجه‌.) تکایە ئاگاداربن- میلان کۆندرا – ئەم قسەیەی بە تایبەت بۆ هونەری زیرەک نەکردووە .

دکتۆر ئەحمەد هه ستی تایبەتی خۆی کە – لە سۆز بەدوور نیە – بە ئامرازی کۆ دەردەبرێ و دەنووسێ – ئێمە – تکایە ئەو – ئێمە – یانە کێن و چەندن و لە کوێن ؟
(ئێمه‌ ساڵی یه‌کجار ئه‌ویش له‌ نه‌ورۆز یان قاوه‌خانه‌یه‌ک بۆ دوو ده‌قه‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک ببیستین، شاگه‌شه‌ی پێده‌که‌ین –له‌وه‌ زیاتر حه‌سه‌ن زیره‌ک بۆمان قابیلی گوێ دان نییه‌-) دکتۆر – تۆ – نەک ئێمە – کەساڵێ تەنیا یەک جارودوو دوقیقە گوێ لە زیرەک دەگری ، چۆن ڕێگات بە خۆت دا ٣٦٢١ گۆرانی هونەرمەند حەسەن زیرەک ڕەتکەیتەوە؟؟ کە زیرەک بەم ژمارەیە یەکەمین و گەورەترین گۆرانیبێژە کە ژمارەی گۆرانیەکانی گەیشتووە بەم ژمارەیە ! لای کەم لە کوردەواری ، لە نێو ئەی حەمکە ژمارەیەش سەتان داهێنانی هه یە ، کە لە ڕیزی پێشەوەی هه مووگۆرانیە داهێنراوەکانی سەردەمی خۆیەتی. لە بارەی ئەو دوو دقیقەشەوە نووسیویەتی:
پێشتر گوتمان بە هوی ئەو بێزاری و ڕق و توڕەییە کە دکتۆر ئەحمەد لە زیرەک هه یەتی ، زمانی نووسینەکەی لە زانست و ئەکادیمیەت دوور خستووەتەوە، فەرموو دەنووسێ 🙁 ئێمه‌ ساڵی یه‌کجار ئه‌ویش له‌ نه‌ورۆز یان قاوه‌خانه‌یه‌ک بۆ دوو ده‌قه‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک ببیستین، شاگه‌شه‌ی پێده‌که‌ین ) هه ر چەندە وا پێدەچی ئەم – شاگەشکەی پێدەکەین – ەش دەربرێنێکی تەنز ئامێز بێت سەبارەت بە –دەنگی مامناوەندی و تڕتۆپ- ی زیرەک! بەڵام ، هێشتا ئەو دەربڕینە ئەوەندە مانا لە دەروونی خۆی هه ڵدەگرێ کە دەنگی زیرەک لەم دوو دەقیقیەیەدا کاری تێکردووەو شاگەشکەی کردووە ! باشە ئەگەر دکتۆر ئەحمەد هه ر بۆ لێکؤڵینەوە ، بەسەر خۆی بکات بە ئەرک و گوێ لەو گۆرانیانە بگرێ کە موجتەبای میرزادە، بەڵێ تەنیا موجتەبای میرزادە مۆسیقای بۆ لێداوە ؛ توبڵێی دکتۆر..شاگەشکە بوونەکەی کەمێک زیاتر نەبوایە ؟! دکتۆر بەردەوامەو دەنووسێ :

(که‌واته‌ ئه‌م ئه‌فسانه‌ی که‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک چیها گه‌وره‌ بوو که‌ چی دیکه‌ دووباره‌ نابێته‌وه‌ پڕه‌ له‌ چه‌واشه‌کاری سۆزی ڕۆحی کوردی، نه‌ک هونه‌ری بوون یان ئاخۆ زانستی بوونی حه‌سه‌ن زیره‌ک.
حه‌سه‌ن زیره‌که‌کان زه‌وق و تڕ و پۆپی ئان و ساتێکی ڕۆحیانه‌تی کۆمه‌ڵگایه‌که‌ که‌ ده‌بێت تێپه‌ڕ بێت).ئەوە کێیە- چەواشەکاری سۆزی ڕوحی کوردی – کردووە ؟؟ دیسان دەنووسێ : حەسەن زیرەک و حەسەن زیرەکەکان زەوق وتڕ تۆپی ئان و ساتێکی ڕوحانیەتی کۆمەڵگایەکە کە دەبێت تێپەڕ بێت ، لە ڕستەی- حەسەن زیرەک و حەسەن زیرەکەکان – سوکایەتیەکی زۆر بەر زیرەک کەوتووە ! کە ئەرکی لێکۆڵەر سوکایەتی کردنیە بە کەسایەتی هونەرمەن ، بەلکو هه ڵسەنگاندنی بەرهه مە کەیەتی ! لێرەش سۆزی توڕەبوون جارێکی تر دکتۆری بەڕێزی لە ئەرک و پەیامی لێکۆڵەرانە دوور خستووەتەو !! بەڵام ؛ زیرەکەکانی ترلەکوێن و ئێمە چەند زیرەکمان هه یە؟ من لام وایە هه ر بەڕێزێک بۆ هه ر مەبەستێک بیەوێ زیرەک هه ڵبسەنگێنێ ،ئەوا پێویست دەکات زیرەک بەتەنیا و لە گەڵ زیرەک خۆی هه ڵبسەنگێنێ.. ئەوەش بەو مانایە نیە ، کە کۆمەڵگای کوردەواری هێندە نەزۆک بێت و کەسێک نە بێت لە داهاتوودا بتوانێ هونەرەکەی زیرەک تێبپەڕێنێ !؟ چونکە زیرەک چ خۆی و ژینە ئەفسانەییەکەی و چ هونەرە ئەفسانەییەکەی بە هیچ چەشنێک دووبارە بوونەوەی نیە! بەڵام؛ تێپەڕاندنی زیرەک خواستی هه موو کوردێکەو کارێکی دوورە دەست نی! ئەوەش کە گوێگرتن لە زیرەک بە – زەوقی تڕ تۆپی ئان و ساتێکی ڕوحانیەتی کۆمەڵگایەک ناو دەبات کە دەبێ تێپەر بێت – جارێ بە کار هێنانی – دەستەواژەی – تڕ تۆپ – جگە لەوەی نووسینەکەی لە – زانستی بوون – دوور خستووەتەوە ، ئاستی زمانەکەشی دابەزاندووە !؟ دکتۆر باسی تێپەڕاندن دەکات ، واتە مۆسیقای کوردی لە حەسەن زیرەک تێپەڕێ ، منیش ئاواتەخوازم کە هونەرو مۆسیقامان لە زیرەک تێببپەڕێ ، بەڵام ؛ نە بەو مانایەی ئاستی زیرەک نزمە! بەلکو ئاستی زیرەک زۆر بەرزەو هیوای ئاستی بەرزتر بۆ هونەری کوردی دەخوازین .

دەنگی کێ مامناوەندو بۆڕە؟؟‌
ئەم جارە دکتۆر ئەحمەد دێت و دەنگی زیرەک بە – دەنگە مامناوەندی و بۆڕەکە – باس دەکات ودەڵێ ئەوەی بەڕاستی گوێی مۆسیقای ببێت ناتوانێت ڕۆژانە بۆ دەدە قیقە ش گوێ بداتە دەنگە مامناوەند بۆڕەکەی زیرەک – دەنووسێ:
( کێشه‌ خودی که‌سایه‌تی نازانستی و سۆزتێوه‌گلاوی حه‌سه‌ن زیره‌که‌کانه‌ که‌ به‌وپه‌ڕی سه‌رسووڕمانه‌وه‌ کۆمه‌ڵگاکه‌شیان به‌ناوی هونه‌رمه‌ندی ئه‌فسووناوی داگیر کردووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌ڕاستی گوێی مۆسیقایی ببێت ناتوانێت ڕۆژانه‌ بۆ 10 ده‌قه‌ش بووه‌، گوێ بداته‌ ده‌نگه‌ مامناوه‌ند بۆڕه‌که‌ی حه‌سه‌ن زیره‌ک) بەڕاستی من لام وایە کوردێک لە ٣٦٢١ گۆرانی زیرەک نەتوانی دە دەقیقە گوێ لە گۆرانیەکانی زیرەک بگرێ ! ئەوا ئەو کوردە میزاجێکی زۆر تایبەتی هه یە ! بیستوومانەو خوێندوومانەتەوە کە مامۆستایانی موسیقای کوردی گوتویانە؛ ئەگەر دەتەوێ گوێ لە دەنگی ڕەسەن و ئاوازی خۆش و گوتنی جوان و مۆسیقای بەسۆز بگرێ ، گوێ لە گۆرانیەکانی زیرەک بگرە ، بەتایبەت ئەو گۆرانیانەی لە گەڵ تیپ و ئۆرکستراو مۆسیقارە بەرزەکان تۆماری کردوون ، بە نموونەی مۆسیقای هونەرمەند موجتەبای میرزادە و بەڕێزەکانی تری تاران و کرماشان و سەقزو تەورێز!کەچی دکتۆر تاقەتی نیە ڕؤژانە دەدەقیقە گوێ لە زیرەک بگرێ !!مافی خۆیەتی ، بەڵام؛ دکتۆر ئەوەی نادیدە گرتووەکە ئێستاش لە هه موو نێوەندەکانی گوێگرتن ، لە کوردەواری لە مۆسیقارە بەرزەکانەوە بیگرە تاداگاتە ، شوان و جوتیارەکان ، ئەوە دەنگی زیرەکە لە بەرزترین ئاستی گوێ لێگرتنە و کاسیتەکانی لە ڕیزی پێشەوەی کاسێت فرۆشتنە و ژمارەی گویێ لێگرتنی لە نێو یوتیوب و سایتە ئەلیکترۆنیەکان ژمارەیەکی ڕیکۆرد شکێنە !!ئەوش پاش پەنجا سال دوای مەرگی زیرەک .

ڕەخنەگرتن لە زیرەک !!
.
دکتۆر باسی ئەوەدەکات کە دەبێ زیرەک نەقد بکرێ ، ئەمە زۆر ڕاستە، زیرەک چ خۆی و چ هونەرەکەی لە دەرەوی ڕەخنە نین ! بەڵام؛ ڕەخنەی زانستی ئەوە نیە ، لە تەواوی نووسێنێکدا ، ڕەخنە لە کەسایەتی و تەمەن پەنجا ساڵ و شەش مانگیەکەی بگرین و تەواوی گۆرانیەکانی کە ٣٦٢١گۆرانیە بە – تڕتۆپ – ناو ببەین و دەنگەکەی بە – مامناوەندی و بۆڕ – بزانین و هیچ چاکی و جوانیەک لە کەسایەتی و هونەرەکەی دا نە بینین !؟ زیرەک خاڵی لاوازی زۆری هه یە ، چ خۆی وەک کەسایەتی، چ هونەرەکەی . بەڵام ، هه ر ڕۆژێ و هه ر لێکۆڵەرێک خواستی ڕەخنە لە زیرەک و هونەرەکەی بگرێت ، ئەوا پێویستە – تەواوی ژیانی زیرەک و کوردستان و ڕۆژگاری ژێردەستەیی و باری پارچە پارچەیی کۆمەڵگای کوردی لەبەرچاو بێت .دکتۆر دەنووسێ :
(خۆ گێل کردن و خۆشاردنه‌وه‌ له‌ خه‌ساری حه‌سه‌ن زیره‌که‌کان نه‌ک هه‌ر هیچی پێنه‌داوین که‌ به‌ ئاشكرا ده‌بینین که‌ ئه‌م نه‌قد نه‌کردنی حه‌سه‌ن زیره‌کانه‌، مۆسیقای کوردی و ته‌نانه‌ت فۆلکلۆری کوردی بۆ ئاستی نزمی وه‌ک سمایل سه‌رده‌شتی و عه‌زیز وه‌یسییه‌کان دابه‌زاندووه‌، ، ئه‌م خه‌ساره‌ به‌ڕاستی کێشه‌یه‌کی مه‌عرفی گه‌وره‌یه‌ و ناکرێت چی دیکه‌ به‌ هۆی تڕ و پۆپی سۆزی کاتی بۆ حه‌سه‌ن زیره‌که‌کان وه‌ها لێخۆش ببین و ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ ماملێکان و عه‌لی مه‌ردانه‌کان زیاتر له‌ گۆڕ بنێین) هه ر لێرە دکتۆر تەواوی پاشکەوتن و ئاستی نزمی فۆلکڵۆرو هونەرمەندان دەداتە پاڵ حەسەن زیرەک وتەنانەت – لە گۆڕنانی ماملێ کان و عەلیمەردانەکان –یش دەخاتە ئەستۆی زیرەکی تڕپۆپی سۆزکاتی !! بەداخەوە نووسەر زۆر لە یاسای – نەقد – دوور کەوتووەتەوە .
دواجارو لە کۆتایی نووسینەکەیدا دکتۆر ئەحمەد ، ڕەخنە لە لێکۆڵەرو لێکؤڵینەوە تەحلیلی ئەفسانەیی دەگرێ !وای دەخاتە زیهنی خوێندەوار کە لە پەنای ئەم کارانە:
(جارێکی دیکه‌ حه‌سه‌ن زیره‌ک دیسان هه‌مان داگیر کردنی کۆمه‌ڵگا، سه‌ر له‌ نوێ داگیر ده‌کاته‌وه‌ و ماملێکان له‌ ژیر ئه‌م ئه‌فسانه‌ درۆزنانه‌ی خۆی ده‌شارێته‌وه‌ و ڕۆحیانه‌تی کۆمه‌ڵگای کوردی دیسان و دیسان له‌ فامی هونه‌ڕی ڕه‌سه‌ن(زانستی) هه‌نگاوێکی دیکه‌ دوور ده‌خاته‌وه)،(٧*) مامۆستا ئەحمەد مافی تەوای خۆیەتی مامۆستا ماملێ و هونەرمەندانی تری کورد بە نموونەی بەرزی خۆی بزانێ ، ئێمەش ماملێ بە نموونەیەکی بەرزی هونەری کوردی دەزانین! بەڵام ؛ هونەری ڕەسەنی کوردی و ڕەخنەی زانستی و خودی ماملێکان !! چ سودێک لە شکاندنەوەی زیرەک و تاوانبارکردنی دادەبێنن؟ بەتایبەت کە مامۆستا ئەحمەد پێناچی لێکؤڵینەوی لە ژیان و هونەری زیرەک کردبێ ! چۆن هیچ نموونەیەک لە ژیان و هونەری زیرەک ناهێنێتەوەکە ئەوە دەربخات گوێی لەو ٣٦٢١ گۆرانیە گرتبێ و ئەو ٢٥ تا ٣٠ کتێبەشی خوێندبێتەوە کە لە بارەی ژیانی زیرەکەوە نووسراون ! دەڵێن : دوو گەنج کە یەکێیان لایەنگری دەنگی زیرەک بوو پێیدا هه ڵدەگوت و پەسنی دەکردو دەیگوت ..دەنگی زۆر خۆشە ! ئەوەکەی دی بە حەماسەو گوتی: جا با هه ر دەنگی خۆش بێت ..ئاخر دایکی مێردی کردووتەوە !! جا ئێستا ..ئێمەش ئێژین خۆزگە هه موو ئەوانەی کە دایکیان پاش بێوەژن بوون مێردیاندەکردە ، زیرەکێکیان بە رهه م دەهێنا ؛ ئەوسا دەماندی مێردکردنەوەی دایککەکان چەند بە سوودن!!

پێکەنین و گریان!!

لەکۆتایی دا بەکورتی دوو ڕووداو دەگێڕمەوە کە زیرەک وەک هونەرمەندێک خۆی پاڵەوانیەتی : یەکەم، زیرەک خۆی بۆ میرزا کەریم خۆشناوی گێڕاوەتەوە و گوتوویەتی: ماویەک بوو گرانەتام گرتبوو بەرەو گوندێک دەچووم ، کە نزیکبوومەوە دەنگی دەهۆڵ و زوڕنابوو ، چوومەناوگوند سەیرەکەم ڕەشبەڵەکە هه رچەندە من لەو گوندە دۆستی چاکم هه بوو، بەڵام، بە هۆی ئەوەی شایی بو کەس بەری بەمنەوە نە بوو، لە لایەکی تریش بەهۆی نەخۆشیەوە هێندەگۆڕابووم کەس نەیدەناسیمەوە! چووم لەسەرگرد ولەسەر بەردێک دانیشتم ، تاخەڵکە کە دەستیان بەرداو بۆ نانخواردنی نیوەڕۆ ، هه ریەکەدەستی یەکێکی دەگرت و دەیگوت فەرموو بۆ ماڵی ئێمە . کەس فەرمووی لەمن نەکرد! زۆرم دڵ بە خۆ سوتا ، دەستم خستە بنگوێم و بە خەمەوە گۆرانیەکم گوت ، کە دەنگم هات خەڵک ئاوڕیان دایەوە، کە بەردەوام بووم خەلکەکە وردە وردە لەدەورم بازنەیان گرت و کەس نقەی لێوە نەدەهات ، چۆن گۆرانیەکەخەماوی بووژن و پیرەکان فرمێسکیان هه ڵڕشت و چاوی خۆیان سڕیەوە ، منیش بەری چاوی تەڕکردم ، لێنەگەڕام فرمێسکەکەم بکەوێتە خوارەوە ، گۆرانیەکەم گۆڕی ویەکسەر کردم بە شادی خەڵک هه ر زوو دەستیان گرت و کردیان بە شایی .

دووەم : میرزا کەریم دەگێڕیتەوو دەڵی ..ڕۆژێ لە کانی مەلا ئەحمەد پیرمێردێکی خڕکەو تێکچەقیو هات و سەلامی کردوو گوتی ئێوەو خودا کامەتان مامۆستا حەسەن زیرەکن؟ ئێمەش گوتمان ئەمەیەو زیرەک گوتی فەرموو لەخزمەتدام . کابرا گوتی من چەند ساڵە لە دوورەوە دەنگی تۆم بیستووە لە خودام دەویست لە نزیکەوە گوێم لەدەنگت بێت ، ئێستا لە دوورەوە هاتووم وئەگەر دڵم نە شکێنی و گۆرانیەکم بۆ بڵێ و بتوانم لە نزیکەوە گوێم لە دەنگت بێت؟ زیرەک گوتی بەسەر چاو داوای دەف- دائیرەی کردو زۆر بە خەمەوە گۆرانیەکی گوت، هه موومان مات بووین و کابرا خەریک بوو فرمێسکی دەسڕیەوە، کە زیرەک سەیری کرد هه موومان خەریکە دگرێن ، یەکسەر گۆرانیەکەی گۆڕێ وبە نەزمی شایی تێیهەڵکرد . میرزا دەڵی کابرا لچکی کەوای لە بەر پشتی ناو دەستی کرد بە سەماو شایی، سەماو شاییەکی دەکرد هه ر لە خۆی دەهاتو ئێمەش دەستمان گرت و هه موو کردمان بەشایی.(٨*)
دکتۆری بەڕێز لە ئێمە چاکتر دەزانێ کە هونەرومۆسیقاو فۆلکڵۆر کاریگەریان لەسەر دەروونی تاک و کۆمەڵگا هه یە، من ناو نێشانی توێژێنەویەکی دکتۆر ئەحمەدم دیوە کە باسی کاریگەری پەند دەکات لە دەروونی تاک و کۆمەڵگا، هونەری زیرەکیش بێ کاریگەر نە بووە ! بەڵام ؛ هه موو جارێک بە خراپ نا!! من چەند جارێک گوێ بیست بوووم کە کەسانێک نەخۆش خەماوی بوون و بە گوێگرتن لە زیرەک چاکبوونەتەوە .

سەیرکەن .، . ئەگەر دەنگی زیرەک نە خۆشی چاککردووتەوە ، ئەوا لە دوو شوێنی جیا و لە دوو کاتی جیا دا.. زیرەک وەک ( زریاب) خەڵکە کە دەخاتە گریان و هه ر خۆشی دەیانخاتەوە پێکەنین!

بەڵێ حەسەن زیرەک هونەرمەندبوو !!

مامۆستا ئەحمەد نووسینەکەی بەم پرسیارە دەست پێکردووە . ئایا حەسەن زیرەک هونەرمەند بوو؟
ئێستاش من بە کورتی و بە چەند خاڵێک باس لە هونەرمەندییەتی حەسەن زیرەک دەکەم !!

• ١ – لەوەتەی حەسەن زیرەک بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥٣ دا دەنگی لە ڕادیۆی بەغدا بڵاو بووە وە هه تا ئێستا زیرەک ڕۆژ بە ڕۆژ هه واداری زۆرتر دەبێت.
• ٢ – هه رلەو ڕۆژەوە ئارەزوومەندو بە هرەمەندان لاسایی زیرەک دەکەنەوەو هه ەوڵدەدەن بە شێوەی زیرەک گۆرانی بڵێن و هه تا ئێستا بەسەتان کەس لەو ڕێگایەو ئەم – قوتابخانە – یە چوونەتە نێو جیهانی هونەرو کەسانی هه ن دواجار بوونەتە خاوەنی دەنگی خۆیان و ئێستا ناوودەنگێکی زۆریان هه یە.
• ٣ – هه فتا ساڵە بەردەوام کوردو خەلکی ناوچەکە بەردەوام گوێ لە زیرەک دەگرن و ڕۆژ بە ڕۆژ گوێگرتن زۆرتر دەبن و سنووری جوگرافیای گوێلێگرتنەکە فراوانتر دەبێت و چڕتر دەبێت.
• ٤ – زیرەک لە هونەری گۆرانی گوتن دا هه ندێ داهێنانی کردووە کە تائێستا هیچ یەک لە هونەرمەندانی ناوچەکە بۆیان نەکراوە، بۆ نموونە لە یەک گۆرانی دا بە چەند زمان و بە چەند زاراوە شێعری کلاسیکی چەند زمانێکی گوتووەو تێکەل بە فۆلکڵؤری چەند میللەتێکی کردووە. بە نموونەی گۆرانی (خان باجی ).
• ٥ – زیرەک لە نێو کورد دا کوردی زانترین وزمانڕەوانترین گۆرانیبێژە.، لە کوردیزانی دا دەچیتە ڕیزی هه ژارو هێمن و هه موو نووسەرە کوردی زانە چاکەکان ، کە بە هه رزمانێک و هه ر زارێک گۆرانی گوتبێ هه مان ئاست زمانڕەوان بووە .
• ٦ – بیستوومەو خوێندومەتەوە کە چەند جارێک زیرەک لە کۆبوونەوەو پێشبڕکێی گۆرانی دا لە نێو گۆرانیبێژانی ئیران یەکەم بووە، بەڵام ؛ بە هۆی کورد بوون و نە خوێندەوار بوونەوە ، نمرەی یەکەمین بوونەکەیان ڕانەگەیاندووەو کەسانی تریان کردووتە یەکەم ! مەبەست لێرە گەورەیی و توانایی هونەرمەندییەکەیەتی کە یەکەمی دەکات ، نەک نمرەی یەکەمیی و خەڵاتی یەکەمیەکە، کە ئەویش مافی خۆی بووە !!
• ٧ – زیرەک لە گۆرانی گوتن دا خاوەنی قوتابخانەو دەنگی خۆیەتی دەنگێکی هه مە ڕەنگ و ئاوازی هه مەڕەنگ و گوتنی هه مە ڕەنگ و هونەری گۆرانی هه مە ڕەنگ و شیعری هه مە ڕەنگە؛ دەنگێکی پیاوانەی کوردانەی چیاییانەی کلتوریانەی زیرەکانەیە کە تا ئێستا هیج هونەرەندێک لەم ڕووەوە پێی نە گەیشتووە!
• ٨ – تائیستا دەیان گۆرانیبێژو هونەرمەندی بیانی و لەدەوروبەر وجیهان ئاوازی زیرەکیان گوتووەتەوەو هه ندێکیان ناویان هێناوەو هه ندێکێش بەدزی کردوویانە.
• ٩ – حەسەن زیرەک تاکە هونەرمەندە ئەوەندەی ئاوازو شیعر بۆ هاتووە ، کە زۆر جار پێڕانەگەیشتووە تۆماریان بکات ،میرزادە دەڵێ : جاری واهه بووە خۆمان بۆ تۆمارکردنی گۆرانیەک ئامادەکردووە و پڕۆڤە تەواوبووە، لە کاتی تۆمارکردندا زیرەک داوای کردووە ئەو گۆرانیەی بۆ تۆمار بکەین کە هه رئێستا بۆی هاتووە و گوتوویەتی: با لە بیرم نەچیتەوە . دەگێڕنەوە لە پێش مردنی بە ژەهری ساواک !! کە زانیویەتی ئیتر چاری نە ماوەو دەمرێ ! گوتوویەتی : خەمی ئەوەم نیە کە دەمرم ، ئەوەم خەمە کە چەندین گۆرانی و ئاواز ئەوەتا لە نێو گەرووم دا حەیف ناتوانم بۆ میللەتەکەم تۆماریان بکەم !!
• ١٠ – زیرەک نەک هه ر هونەرمەندە ..بەلکو قوتابخانەشە ، لەوەتەی زیرەک دەنگی دەرکەوتووە وەک قوتابخانەو ڕێباز دەنگخۆش و ئارەزوومەندان چاوی لێدەکەن و لەسەر ڕێبازەکەی دەڕۆن و دواجار بوون بە دەرچووی ئەم قوتابخانەو ڕێبازە.
  -١١ – کورد بۆ ناساندنی کەسایەتی و هونەری زیرەک بە جیهانی دەرەوە ، کاری بەرنامە ڕێژی بۆ نە کردووە، دەنا ئێستا زیرەک لە ڕیزی پێشەوەی هونەرمەندە ناودارەکانی جیهان بوو ، بە قبووڵکردنی نێوەندە هونەری و زانستیەکانەوە، دەکرا چەندین خەڵات و ڕێزلێنان وەربگرێ و لە چەند ڕووێکیشەوە ناوی بچێتە نێو کتێبی – گینس- وخێرێکی زۆریش بە سەرهونەرو هونەرمەندانی کورد دا دەکەوتەوە و چاکتر دەرگای نێوەندە هونەریەکان بۆ هونەری کوردی دەکرایەوە.
  – ١٢ – تائیستا چەندین هونەرمەندان دیارو ناسراوی کورد هه وڵیانداوە دەنگی خۆیان تیکەڵ دەنگی زیرەک کردووەو بەمەش کاری جوانیان کردووە.

دیاریەک بۆ زیرەک لە پای هونەرەکەیەوە..

دکتۆر محەمەد سدیق موفتی زادە کە شاعیرو ڕؤشنبیرو میدیاکارێکی دیارو ناسراوی سەردەمی زیرەک بووە و پێکەوە لە ڕادیۆکاریان کردووە ، جگە لەوەی لەو پیشەکیەی کە بۆکتێبی ( چریکەی کوردستان) ی (حەسەن زیرەک) نووسیوە و زۆربە جوانی باسی هونەری زیرەک دەکات، بەم شێعرەش زۆربە چڕی و پڕی باس لە ( ئاستی ژیان) و (هونەری زیرەک) دەکات و خستوویەتە بەرچاون ، بە ڕای ئێمە ئەم شیعرە (جوانترین) و(شایستەترین ) (گەورەترین) (ڕێزلێنان) ە کە زیرەک لە ژیانی خۆی بینیویەتی وەک خەڵاتێک لە پاداشتی هونەرەکەی پێی دراوە ، ئێستا ئێمە لە بەردەم ڕای دوو دکتۆرین سەبارەت بە زیرەک – هه ر بۆ نموونە – ! بەڵام ؛ بە دوو ئارستەی جیا..یەکەمیان دکتۆر محەمەد سدیق موفتی زادەیە کە ٦٥ ساڵ لەوە پێش بەو پەڕی قەناعەتەوە بە زیرەک دەڵێ : بەڵام ، لە هونەر هیچت کەم نە بوو، پاش ئەوەی – گوتوویەتی : باوەکو لە ژین نە حەسایەو پەژارەت زۆردی و زۆر چەوسایەوە !! کەچی ، دکتۆر ئەحمەد ئەمانی کە لە نزیکەوە زیرەکی نەدیوەو لە گەلی نەژیاوە و هه رچی سەردێنم و دەشبەم ؛ بە هیچ شیوەیەک هه ست بەوە ناکەم کە دکتۆر ئەحمەد لێکۆڵینەوەی تایبەتی لە ژیان و هونەری زیرەک دا کردبێ! کەچی دوای پەنجا ساڵ پاش مەرگی ژەهراوی زیرەک لە وتارێک دا هونەرمەند زیرەکی لە لوتکەی بەرزی داهێنانەوە دابەزاندووتە پایەی هه رە خوارەوەی (ئۆرکژەنی) و (دەنگ مامناوەندی) هونەر و( تڕتۆپی کەسایەتی !! ) ، خوێندەواری خۆشەویست وخۆشەویستانی زیرەک بە هونەرمەند زان..ئێستا ئێوەش خۆتان قەزاوەت بکەن !! بە هۆی جوانی و گرنگی شیعرەکەشەوە پێمخۆشە کۆتایی نووسینەکەم بەم شیعرە بێنم .

زیرەک زۆرت کرد خزمەتی هونەر
ژینت لە پێناو هونەر بردەسەر

باوەکو لە ژین نە حەسایەوە
پەژارەت زۆردی و زۆر چەوسایەوە

ڕۆژگارت ساتێ بە بێ غەم نە بوو
بەڵام لە هونەر هیچت کەم نە بوو

تەهران- ١٣٤٥ – ١٩٦٦

پاشکۆیەکی پێویست :
لەم پاشکۆیەدا بۆ دڵنیایی برای بەڕێزم ( دکتۆر ئەحمەد ئەمانی ) ئێستا ناوی هه ندێک لە و مۆسیقارە ناسراوو ناودارانەی ئیران و سەردمی زیرەک دەنووسین کە زیرەک کاری لەگەڵ دا کردوون و( دکتۆر گوڵمراد مرادی) لە ساڵی ٢٠١١لەیادی زیرەک ولە وڵاتی ئەلمانیای فیدرال و لە شاری هایدلبرگ لە وتاری یادکردنەوەکەدا ناوی ئەو بەڕێزانەی هێناوە، تۆبڵێی ئەم بەڕێزانەش دەنگ و توانای زیرەکیان لە لا مامناوەندی بوبێت و( حەسەن زیرەک) یان بە هونەرمەند نەزانی بێت!؟ بەڕێزان:
-حسین یاحقی،حسن کسایی،جلیل شهناز،جیهانگیر ملک، احمد عبادی،و ئەم بەڕێزانە بە سەر پەرشتی مشیرهمایون . هه روەها لە کرماشان ئەم هونەرمەندە بەڕێزو ناودارانەش هاوکاری زیرەکیان کردووەو مؤسیقایان بۆ لێداوە ، موجتەبای میرزادە، محەمەد عەبدوڵسەمەدی وئەکبەر ئیزەدی وبە هه مەن پولەکی.(*٩)
**
هه ر بۆ دڵنیایی زیاتر لێرە ڕای چەند مۆسیقارێکی بە ڕیز بە نموونە دێنییەوە کە لە باسی خودی زیرەک دا گوتوویانە:
-دکتۆر گوڵمراد مرادی لە باسی زیرەک دەنووسێ ( ئەگەر ڕێگام بدەن، بەندە لە باسی بیۆگرافی – نابغە- ی ناوبراو،واتە حەسەن زیرەک، وەڵامی ئەو بۆچی ؟یە زۆر بە کورتی لە ڕستەیەک یان چەند ڕستەیەک،دەدەمەوە ! ئێستا بۆ چی دەبێ زیرەک وەک نابیغەیەک ناو ببەین؟بە بڕوای من یەک خاڵ باس بکەین وڕای هه ندێک لە هونەرناسان بێنییەوە. ئێستا بێننە بەرچاوی خۆتان ، ئەگەر هونەرمەندێک بۆ نموونە، حەسەنی زیرەکی گۆرانیبێژ، کە نە خوێندەواری هه بوونە دەیزانی بنووسێ نە خولێکی تایبەتی بینی بوونە لەڕووی داراییەوە پشتکراوە بوونە پشتیوانێکی هه بوو!؟ بەڵام، کە وەختی ئەوەی دەهات گۆرانی بڵێی وپێویست بوو پارچە ئاوازێک لە ڕادیۆ بچڕی ، هه ر لەو کاتەدا شێعرەکەی دادەناو ئاوازەکەی دادەهێناو دەم و دەست لەگەڵ مۆسیقاڕەکان بە کەمترین پرۆڤە گۆرانی دەگوت ..کەسایەتیەکی ئاوا دەتوانین چ ناوێکی لێبنێین ؟!هونەرمەندی ناوداری کورد(شەهرامی نازری )گۆرانیبێژی نەوەیەک دوای زحەسەن زیرەک لە م ڕووەوە بە دروستی دەڵێ : لە بارەی خودا لێخۆش بوو حەسەن زیرەکەوە ، دەتوانم هه ر هێندە بڵێم ..کە بە هه موو مانایەکی واقیعی مرۆڤێکی نابیغە بوو.(…)کە تائێستا لە مۆسیقا کەسێکی ئاوا پێشینەی نەبووە !

• موجتەبای میرزادە لە بارەی زیرەکەوە دەڵێت :حەسەن زیرەک ، هه رچەندە بە هیچ جۆرێک خویندەواری نەبوو،کەچێ شێعری زۆربەی گۆرانیەکانی هه رئەودەم بە لێهاتووی خۆی دەگووت ،ئاوازی بۆ دادەنا، بیرتیژییەکی باشێ هه بوو بۆ لەبەر کردنی مەقامە کوردیەکان، پێویستە بڵێین کە حەسەن هیچ ڕۆژێک لە مۆسیقای کوردی دووبارە نابێتەوە. چؤن.. کە جوانترین و زیندووترین ئاوازی کوردی داهێنا، ئەوە نەک هه ر لە ئیران ، تاوەکو لە نێو کوردانی عێراق وسوێدوهه موو لایەکی جیهان ،بەرهه م و ناوو یادی ئەوبە ئاستێکی بەرز ڕێز لێگیراوە.
• بێژەن کامکار..حەسەن زیرەک یەکێکە لە ناودارترین مۆسیقازانانی کورد دێتە ژمار، زۆر لە ئاوازە کوردی و فارسیەکان کە ئێستا دەبیسرێن ئیلهامیان لە بەرهه مەکانی زیرەک وەرگرتووە، ناوبانگ و خۆشەویستی زیرەک تەنیا لە ئیران سنوور بەند نیە، بەلکە لە هه موو وڵاتانی ئەوڕوپاوهه موو ناوچە کوردنشینەکان دەنگی داوەتەوە.
• عارف ئیبراهیم پور..حەسەن زیرەک دەنگێکی بە هێزو کاریگەری هه بوو، پیاوێکی زۆر چاک و میهرەبان بوو،من دوو جار لە گەڵ ئەو مۆسیقام لێداوە، ڕێک لەساڵی ١٣٤٣بوو.(……)
• عزەتو ڵلاقەلەندەرلەکی…کە لە ڕادیۆی کرماشان زیرەکی دیوە ، دەڵی:ژووری ستۆدیۆی ڕادیۆی کرماشان ٢٠ بە ٣٠ مەتری و بچوک بوو، دەنگی زیرەک زۆر بەرز بوو، مایکرۆفۆنەکە دەنگی ئەوی نەدکێشا و لە تۆمارکردنی گۆرانی کێشە سەری هه ڵدەدا، هه ر بۆیە مایکرۆفۆنەکەیان لە گۆشەیەک دانابووحەسەن زیرەک لە گۆشەیەکی ترو ئورکسترا لەلایەکی تر ، ئەو کات بەڕێز (ئاجیل چی)بەرپرسی تۆمارکردنی گۆرانیەکان بوو.
• فرەنسیس داوود و خالید سەرکار ..لەسلێمانی مۆسیقایان بۆ زیرەک لیداوە ،لە بارەی لێهاتووی زیرەک ئاوا دەدوێن : لە یەکی لە دانیشتنەکان کە لە گەڵ زیرەک بووین ، ئاوازێکی ئەرمەنی – ئاسوریمان لێدا، زیرەک تەنیا گوێی دەگرت..پاش کەمێک زیرەک گوتی زەحمەت نە بێ دووبارەی کەنەوە، ئاوازەکەمان دووبارەکردەوە..هه رئەودەم زیرەک ئاوازەکەی کردە کوردی وبە ناوی ( ئۆخەی ئۆخەی لەو باڵایە) ناوبانگی پەیدا کرد .(*١٠)
• ئەگەر کاتمان هه بێت و بەدوای ئەو هونەرمەندو مۆسیقارانە دا بچین کە باسی زیرەکیان کردووە و بە قەناعەتەوە پێیان داهه ڵگوتووە ، ئەوە نابێ هه ر لە سنووری ئیران و کوردستان بووستین و ڕای هونەرمەندانی کوردو فارس بزانین بێنینەوە ..بێ شک عەرەب وترک و ئازەورو ئەرمەن و کێ وکێ …زۆرن کە دان بە عەبقەرییەتی زیرەک دادەنێن !!

کۆتایی بابەت / مانگی /٥/٢٠٢١ – هه ولێر

• وێنەکانی بەرگرییەک لە زیرەک..
  بۆ بینینی ئەو وێنانە کلیکی ئێرەبکەن…

** تێبینی و سەرنج :

تێبینیەک: ئەم نووسینەی ئێمە بەرگرییەکە لە هونەرمەند حەسەن زیرەک ، لەو شوێنانە کە بەڕێز (ئەحمەد ئەمانی) قسەی لە بارەی حەسەن زیرەک و هونەرەکەیەوە کردووە، بە هیچ شێوەیەک ناچێتە نێوان گفتوگۆو ڕاجیاوازەکانی بەڕێزان (دکتۆر بینەندەو دکتۆر ئەحمەد ئەمانی)، کەمن ئاگاداری نووسینەکانی پێشتریان نیم !.
چەند سەرنجێک و هه ندێک لە سەچاوەکان :
‌-(١) ئەم نووسینە هی بەڕێز ( ئەحمەد ئەمانی) یە کە دواجار دەرکەوت ئەحمەد ئەمانی مامۆستای زانکۆیەو دکتۆراکەی پسپۆریەکی گرنگە ئەم نووسینەشی وەڵامیکە بۆ بەڕێز (دکتۆر بینەندە ) ، بەداخەوە نەمتوانی نووسینەکەی دکتۆر بینەندە بەدست بێنم و بزانم بنەمای ئەم نووسێنانە لە چیەوە سەری هه ڵداوە ! -(٢) ئەم گۆرانیە بێ مۆسیقایەی زیرەک یەکێکە لە شاهکارە داهێنراوەکانی زیرەک و لێکۆڵینەوەی زۆر دەروونی هه ڵدەگرێ و دەچێتە پاڵ تابلۆی (گوێ بڕین)ی داهێنراوو ناودارەکەی (ڤانکۆخ)ی هومەند.
-(٣)ئەگەر سەرژمێری گۆرانیەکانی زیرەک بکرێت بۆ زۆر گوێ لێگرتن کە لە تەواوی پێگە ئەلیکرتۆنیەکان ڕۆژانە گوێیان لێدەگێرێ ،بێ شک ژمارەیەکی سەر سوڕهێنەر دێتە دەست. -(٤)زۆربەی براکوەردەکانمان لە ڕۆژهه ڵات بەتایبەت خەلکی شارەکانی مەهابادو بۆکان و شنۆ ئەوە چاک دەزانن کە زیرەک بەدستی ساواک دەرمانخواردووکراوە ، هه ر ئەو دەرمانخواردنە دواجار لێی کردە سەرەتان ، چونە لە چاوپێکەوتنێکدا ڕابیعەخانم لە وەڵامی پرسیارێکمان گوتی: ئەو ڕۆژەی زیرەک چووە دەرەوە هیچ نەخۆسیەکی نەبوو، ئێواورە ئاگاداریان کردمەوە زیرەک لە نەخۆشخانە کەوتووە ، بەو هۆیەوە کە ساواک بە ژەهر کوشتویەتی پێویستە هونەرمەند حەسەن زیرەک وەک هه ر شەهیدێکی کورد بە( شەهید )ناوببردرێ . تەواوی چاوپێکەوتنەکە لە کتێبی (ساواک بۆچی حەسەن زیرەک ی کوشت ؟)بخوێنەوە.
-(٥)-زیرەک.. پاشایەک لە تاران…هونەرمەندێک لە لوتکە! ………دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن : https://dengekan.info/archives/16611?fbclid=IwAR3Ox0z7GINcTskrgnldaP8ZGPZjFrsZNh2X9iWQ8HMu81Ris5xmSjiNPQo:. -(٦)ئەوانەی لە نزیکەوە لە گەڵ زیرەک دا ژیاون هه مویان باس لە دەسبڵاوی زیرەک دەکەن، دەێگێڕنەوە لە پۆلیسخانەی خانەقین زیرەک بەند دەبێ و پێویستی بە پێنج دیناردەبێ بۆ کەفالەت ، کەسانێک دەیانەوێ بزانن زیرەک چەندی پارەی پێیە! یەکێکیان دەڵێ زیەک پارەت لایە پێویستم بە کەمێک پارە هه یە . زیرەک دەڵێ بەڵی ئەو یەک دینارەم پێیە فەرموو! واتە لەسجن بوو خۆی پێوستی بە پارە بوو کەچی بەبێ دوودڵێ ئەو تاکە دینارەی باخەڵی دەدات بە کابرا ،دوایی هه ر ئەو بەڕێزانە پێنج دیناری بۆ پەیدادەکەن.

-(٧)زیرەک ئەفسانەی درۆزننانە !! کەسێک بە تەواویی و وردو باریکی ئاگاداری ژیان و هونەری زیرەک بێت ، ئەوا هه ر بەڕاستی ئەو پیاوە بە کەسێکی ئەفسانەیی دەزانێ ، چۆن ژیانی زیرەک پڕە لە شۆکی ناخهه ژێن و پڕە لە بەرزونزمی خەفەتهێن و پڕە لە داهێنانی سەرسوڕهێن!! -(٨)هونەری زیرەک، دەنگی زیرەک ، ژمارەی زۆری گۆرانیەکانی زیرەک، ژیانی پڕ لە هه ورازو نشێوی زیرەک ..کەرەستەن بۆ زۆر جۆر لێکۆڵێنەوە ی سیاسی کۆمەڵایەتی دەروونی و مرۆڤناسیی وهونەری وەک هونەرمەندێکی نەخوێندەواروبێ کەس و دەربەدەر .
-(٩) مقایسه حسن زیرک نامی جاودان، با دیگر نوابغ جهان در سطح خود https://iranglobal.info/node/43111 -(١٠) حسن زیرک در نیگاە دیگران ویکیپیدیا –https:fe.wikipedia.org/wiki/

-دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن
هه ولێر – مانگی/٥/٢٠٢١

گۆرانییە فۆلکلۆرییەکان، بەشێکی گرنگن لە فۆلکلۆری هەر گەلێک. هەموو چین و توێژەکانی خەڵکی حەزیان لەو گۆرانییانە هەیە. ناشزانـرێت کە بۆ یەکەمین جار کێن ئاوازیان بۆ داناون، یان کێن وتوویانن. ئەم گۆرانییە فۆلکلۆرییانە رەگێکی مێژوویی کۆنیان هـەیە. تا ئەمـڕۆش چێژ و خۆشییان کـاڵ نەبوونەتەوە و کاڵـیش نابنـەوە. بە بەشـێکی رەسەنی کەلەپووری نەتەوایەتی دەزانـرێن. هەر نەتەوەیەکیش شانازی بە فـۆلکـلۆری نەتـەوایەتی خۆیـەوە دەکـات و دەیپـارێـزێت. چـونکە هـەر نەتـەوەیەک فـۆلکلۆری رەسـەن و داب و نەریتی تایبـەتی خـۆی نەبێت. کەواتە رابـردووی نییە.
ئێمەی کورد، گەنجینەیەکی دەوڵەمەنـدی لەبنەهـاتووی گۆرانی فـۆلکلۆریمان هەیە. کە بۆ سەردەمێکی کـۆن دەگەڕێنەوە. بەڵکو یەکـێکین لە نەتـەوە دەوڵەمەنـدەکـانی جیهان لە فـۆلکلۆردا. لە گـۆرانی فـۆلکۆری کوردیـدا، سروشتی جـوان و رەنگـینی کوردسـتان و زادەی بیـر و سـۆز و چـێژی مـرۆڤی کـورد و، داب و نەریتی جـوانی کوردەواریمان رەنگیان داوەنەتەوە و مۆرک و خەسڵەتێکی رەسەن و تایبەتییان بە گۆرانییە فۆلکلۆرییە کوردییەکان بەخشیون. هێندەش هۆنراوەکانیان و ئاوازەکانیان ناسک و شیرینن. بە ئاسانی دەچنە دڵەوە و دەبنە وێـردی شیرینی سەر زارمان. تا ئێستا لە لایەن گەلانی هاوسنووری کوردستانەوە، دەستیان بەسەر چەنـدین گۆرانی و ئاوازی کوردیدا گرتوون و کردوویانن بە مۆڵکی خۆیان. بەڵام سەرەڕای شێواندن و دەستکاری کـردنیان.. بە زەقـی مـۆرک و رەسەنـایەتی کوردییـان پێـوە دیـارن.
لەمە زیـاتر درێـژە بە باسکـردنی گـۆرانی فـۆلکـلۆری کوردیمـان نادەیـن. ئـەم باسە گرنگە بە هـۆنەرمەنـدان و شـارەزایانی دڵسـۆزی کوردمـان لەم بوارەدا دەســپێرین. هیوادارین کە بتـوانن لێکۆڵینەوە و توێژینەوەکانیان دەربارەی فـۆلکۆری کوردیمان، بە ئەرشیف بکەن. لە کتـێبی چاپکـراودا پێشکەشمانی بکـەن. بەمـەش خـزمەتێکی باش پێشکەش بە فـۆلکـلۆر و بە کەلەپـووری نەتەوەییمان دەکەن. دەیان پارێـزن.
دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان. چەنـد سەد ساڵێک، لە پێش زاینەوە جوولەکەکان کە لە لایەن بابلییەکان و ئاشوورییەکانەوە وڵاتەکەیان داگیرکردن، بەشێکیان لێکوشتن. بەشـێکی زۆریشیان وەکو دیل بۆ عێراق و بۆ کوردستان هێنان. بەپێی نووسینەکانی مێـژوونـووسانی جـوولەکەکـان. لە هەمـوو ئەو وڵاتـانەی جیهـان، کە جـوولەکەیـان لێ دەژیان، جـوولەکەکانی کوردستان دڵنیاترین و ئاسوودەترین ژیانیان بەسەردەبرد. زووش تێکەڵ بە داب و نەریتی کوردی بوون و فێری زمانی کوردی بوون، بەشێک لە کوردیش چـوونە سـەر ئایینی جـوولەکە، بەڵام وەک نەتـەوە هەر خۆیـان بە کورد دەزانـین. گەلێ هـونەرمەنـدی گۆرانیبـێژی دەنـگخـۆش لە نـاو کوردە جوولەکەکـانی کوردستاندا هەڵکەوتن و خزمەتی هـونەری ئاواز و گۆرانی کوردییان کرد. لەوانەش خاتوو (شیرین) یا (بەهـیجە) یا (فەرحە) کە لەبەر زۆر جـوانی بە (دایکی جەمال) واتا (دایکی جـوانی) ناویان بردووە، کە لە کوردە جوولەکە لەدایکـبووەکـانی شاری هەڵەبجـەیە، لە (١٩٠٨) لە دایک بـووە. دەنگی زۆر خۆشـبوو. کۆمەڵـێک گۆرانی فـۆلکـلۆری کوردی زۆر خـۆشی لە ساڵەکـانی (١٩٢٥ـ ١٩٢٦) دا، لەسەر قـەوان تۆمارکردوون. یەکەمین ژنە گۆرانیبێژی کوردە، کە گـۆرانی کوردیی لەسەر قـەوان تۆمارکرد. کە ئیـزگەی رادیـۆی کـوردی ـ لە بەغـدا کـرایـەوە، گۆرانییەکانی دایـکی جەمال یان زۆر بڵاودەکرانەوە. زۆر لە گۆرانیبێژانی ئێستا گۆرانییەکانی دەڵـێنەوە. دایـکی جەمـال ژنێکی کورد و کوردستان پەروەریش بـوو. سـروودی (وەتـەنی مـن کوردستانە)ی تۆمارکرد. دایکی جەمال لە ساڵی (١٩٧٩) دا لە بەغـدا کۆچی دوایی کـرد. ئەمەش ناوی هەنـدێ لە گۆرانییە فـۆلکلۆرییەکانی (دایکی جەمـال) ن:(هـەی ئاغا و ئاغا، هەی بەلار بەلارەوە، ئامین و ئامین، هـەی بێـنن بێـنن، سەوزە مەڕۆ، خـانمی سلـێـمانی، روحی شـیرینـم،… هتد).

دوای ئەویش هـەردوو خوشکی گـۆرانیبێژی کوردی جـوولەکە (نـازدار و ئەسمەر فەرهاد) کە لە کوردە جوولەکەکانی ناوچەی (ئاکرێ) بوون. دەنگیان زۆر خۆشبوو. چەنـد گۆرانییەکی فـۆلکلۆری کوردی زۆر خۆشـیان لە ئیـزگەی رادیـۆی کوردی لە بەغـدا، تـۆمارکـردوون.
لە ئێستاشـدا گـۆرانبـێژی دەنگخـۆش خاتـوو (هـەداسـە یاشیرون) کە ژنە کوردێکی جـوولەکـەیە و باووباپیـرانی لە کوردستان ژیابـوون، لە ئێسـتادا لە (تەلـئەبیـب) لە ئیسرائیـل دەژی. هەستێکی کوردیی سروشتی هـەیە و خـۆی بە کـورد دەزانێت، لە ئیسرائیل و لە کوردستاندا، بە زۆری بە جلی کوردیی ئاڵاو واڵاوە، چەندین گۆرانی فـۆلکلۆری رەسەنی کوردی بۆ تەلەفـزیـۆنەکان تۆمارکـردوون. چەنـدین ئاهـەنگی گۆرانی کوردیی سازکرد، لە زۆربەی یادی جەژنەکانی نەورۆزدا، ئاهەنگی گۆرانی کوردیی پێشکەش کردوون، گۆرانیشی بۆ پێـشمەرگەی قـارەمانی کوردسـتان وت.

(نازدار و ئەسمەر فەرهـاد) دوو کچە کوردی جوولکەی گۆرانیبێژی زۆر دەنگخۆش و ناسک و شـیرین و بەسـۆز بـوون. لە کۆتایی چلەکان تا ساڵی (١٩٥٢)ی سەدەی رابردوو، بە دووقـۆڵی لە ناخی دڵیانەوە و بەجۆش و خرۆشەوە، گۆرانییان دەچڕی. کۆمـەڵـێک گـۆرانی فـۆلکـلۆری کوردییان لە (ئیـزگەی رادیـۆی کوردی ـ لە بەغـدا) تۆمارکردوون. هەشت گۆرانییان بە دووقـۆڵی تۆمار کـردوون. لەو گۆرانییانەی کە مـن لە منـداڵـییەوە گوێـم لـێیان بـوو، کە (نـازدار و ئەسـمەر فەرهـاد) بە دووقـۆڵی دەیان چـڕين، کە تا ئەمـڕۆش ئاوازە رەسەنەکانیان و دەنگە زوڵەڵەکەیان، خۆشی و چێژیان لە دەروون و هۆشمـدا کاڵ نەبـوونەتەوە و لە گوێیەکانمانـدا دەزرنگـێنەوە. زۆر هـوگر و سەرسامی دەنگە بەسۆز و خۆشەکەیان بووم و لێیان مەست نابـووم.
( نــازدار و ئەسمەر فەرهــاد ) بە دووقـۆڵی سەرجـەم (٨) گـورانی فـۆلکـلۆریی کوردییان لە (بەشی رادیـۆی کوردی ـ بەغـدا) تـۆمارکردن و بڵاوکـرانەوە. ئەمانە
ناوی گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی (نازدار و ئەسمەر فەرهـاد) ن وەک لەیادم ماون:
١ـ (مـەگـری مـەگـری چــاوانـت دێـشێ …. دایــکـت نەمــاوە نــازت بـکـێـشێ )
٢ـ ( گـەردوون من چـیبکەم چـیم دەسەڵاتـە …. خەتـای من نییە دڵ مفـتەلاتـە )
٣ـ ( جـوانـین ئێمە جـوانـین …. پەری ناو شاخـانـین …. لە خواوەیە جـوانـین )
٤ـ ( بـولـبــول مـژدە بەهــــارە … هـەور نـەمـاوە و رۆژ دیـــارە )
٥ـ ( گـزەی جـەرگــانـم مـاڵی وێـرانـم …. جێـگـام بـۆ راخــە ئەمـشەو میــوانـم )
٦ـ ( هـە لاوە لاوە گـــوڵـێ …. شـــەوقـی روونــاکـی گـــوڵـێ )
٧ـ (نـەجـــیـبـە یــار نـەجـــیـبـە … بـۆ دەردی مـــن تـەبـیــبـە )
٨ـ (ئـامـیـنـیـم نــازەنـیـنێ .. وەی وەی لـە زیــڕەی پـۆتـیـنی..
بـاڵام بـە بـاڵای ئـەو کچــە گـرت… دوو پـەنـجــە کـورتی دێـنێ)
من وا تێدەگەم کە ئەم گۆرانییەش بە دەنگی نازدار و ئەسمەر فەرهـاد گوێم لێبووە:
(گەرد و گەردانـە.. یـارم شـەمعـە.. خومیش پەروانـە) پشت راستکردنەوەی دەوێت.
بێگومان ئەم دوو خوشکە، بە دووقـۆڵی گۆرانی فۆلکلۆریی زیاتریان هەبـووە، کە لە ئاهـەنگ و شـایی گونـدەکەیانـدا سەر بە (ئـاکـرێ) بە دوو قـۆڵی وتوویـانە و لە رادیـۆدا تۆمار نەکراون. تەنیاش بۆ تۆمارکردنی گۆرانییەکانیان هاتووچۆی رادیۆی کوردیان لە بەغــدا دەکرد، بە هەمیشەیی لە رادیـۆیی کوردیدا دانەمەزرابـوون، یان خۆیـان نەیـانویسـتووە دابمـەزرێـن.
پێش کۆچکردنیشیان بۆ ئیسرائیل، کە ماڵیان لە بەغـدا بوو، زوڵم و ئەشکەنجەیەکی دەروونی زۆر دران، لە لایـەن عـەرەبـەکـانی بەغــدا و حکـومەتی عـێـراقـەوە.

ناوی راستی نازدار و ئەسمەر فەرهـاد چییەوە کێ هـێنایانی بـۆ رادیـۆ؟
تەنیا کەس کە باسی ئەم دوو خوشکە گۆرانیبـێژە کوردە جـوولکەیەی کـردووبێت، هونەرمەنـدی گەورەی گەلەکەمان مامۆستا (عەلی مەردان)ی نەمرە. لە کتێبەکەیدا کە بە ناوی (بیرەوەری گەڵای پایـز) لە ئامادەکردنی (عەبدولقادر عەلی مەردان) و رێکخستن و لێکۆڵینەوەی مامۆستا (ئەحمەد سەیـد عـەلی بەرزنجی) یە. مامۆستا عـەلی مەردان دەڵێ:”کاک کامیل کاکەمین ـ بەڕێـوەبەری ئیزگەی رادیۆی کوردی ـ پێی راگەیانـدم کە دوو کچە جوولەکە هەن خوشکن، دێنە ئیزگە و خۆزگە گوێت بۆ رادەگـرتـن. هـاتن و چـاومان پێـیانکەوت.. هـەروا بیست یا بیست و چـوار سـاڵان دەبـوون. گوێـم لێگـرتن، دەنگێکی جـوان و پوخـت و کاریگەریان هەبوو، لەوەبەر شتی وام نەبیستبوو. توانـایەکی وتنی باشیان هـەبـوو. نـزیکەی (١٠) گـۆرانیم بـۆ ئامادەکـردن. یەکـێکـیان دوو قـۆڵی دەبێـژرا، ئەویـش (بـڕوانـە…) بـوو، کە مـن و ئەسمەریان دەمانوت. حەزدەکەم زیاتر لە بارەی ئەو دوو دەنگە بەسۆزەوە بدویـم، چونکە ئەمـە دەبێـتە مـێژوو و دەچـێتە سەر لاپەڕەکـانی.
ئەو دوو خوشکە، لە جوولەکەکانی ناوچەی (ئاکـرێ) بوون، هەروەک لە خۆیانـم بیست. باوکـیان (مـوشێ) یان (مـوسـا)ی ناوبـوو. دایکـیشیان (بەسـتێ)ی ناوبوو. لەڕیـی (کـامـیلی کاکـەمین)ەوە، گـەیانـدرانە بەغـدا. ئەویـش کـاتـێک بە کـاروباری ئیـزگە و کۆکـردنـەوەی دەنـگ و ئـاوازەوە میللیـیەکـان، بـەو نـاوەدا گـەڕابـوو. لە یـەکێ لە گونـدەکانی (ئاکری) کە میوانی (ساڵح ئاغـا)ی موخـتاری گوندەکە دەبێ و دەزانن کە بۆ کۆکـردنەوەی ئـاواز و گـۆرانی ناو گوندنشینەکان هاتـووە و دەیەوێ مەسحـێکی هـونـەری بکـات. سـاڵـح ئاغـا ئـەو دوو خـوشـکەی پێـشانـدەدات کـە دەنگـێکی خۆشـیان هـەیە و لە شـایی و ئاهەنگەکـانی گونـدەکەدا گـۆرانی دەڵـێن.
دەنگیان تاقیدەکاتەوە و باش گوێیان لێدەگـرێ و دوایی پەسەندیا دەکات و داوایان لێدەکات کە بێنە بەغـدا. ئەوەبوو هاتن و کارەکەیان لە ئیزگە لای خۆمان بە باشی رۆی. گـۆرانییەکـانیشـیان بـە شـێوەی سـۆرانی بـوون. وریـابـوون و بە گـورجی ئاوازەکانیان وەردەگرت. یانی گوێچکەی مۆسیقایان زۆر هەستیار و ناسک بـوو. هەتا بچووکەکەیان (مـاری) ئینگـلیزییەکی باشی دەزانی و قـسەی پێـدەکرد. لاوازی و نەخۆشییەکی لەگەڵبوو. بەڵام گەورەکەیان (خۆخـە) جوان و رووخۆش و زیتەڵە بـوو. رۆژێـک لە گەرمەی پـرۆڤەکـانمانـدا، لەسەر یـەکی لـەو گـۆرانییانەی بۆمـان دانابوون کە بیڵێن. کاک کـامـیل پێشنیاری کـرد، کە دوو نـاوی لەبـار و جـوانیان بۆ هەڵـبژێـرین. ئەوەبـوو گەورەکەیـان کە (خـۆخـە) ی ناوبـوو، کردمـان بە (نـازدار) بچووکەکەشیان کە (مـاری)ی ناوبـوو، کردمـان بە (ئەسمەر)، (فەرهـاد) یش وەک نـازنـاوێکی هـونەری بۆ هـەردووکیـانمـان دانـا. ئیتر بـوون بە (نـازدار و ئەسـمەر فـەرهـاد). لەسـەر (سـیم) گـۆرانییەکـانمان بـۆ تـۆمـارکـردن. وەک وتیـشم خـۆم لە یەکێکیاندا بەشداربووم. کە لە ئیزگەشەوە بڵاودەکرانەوە، لەناو گوێگرەکاندا، ناو و شـورەتێکی باشـیان پەیـداکـرد و دەنگـیـان دایـەوە. سەدان نامـە دەهـاتنە ئیـزگە و داوای گۆرانیەکانی ئەم دوو ئافرەتە دەنگخۆشەیـان دەکـرد. (نـووسـەر: کـاتێک کە مێرد منداڵ بووم. ئێستاشی لەگەڵ بێت زۆر هۆگری گۆرانییەکانی نازدار و ئەسمەر فەرهاد بووم. زیاتر لە (٣٠) نامەم بۆ ئیـزگەی رادیـۆی کوردی ـ گۆرانی داواکراوـ نارد و داوای گۆرانییەکانی نـازدار و ئەسمەر فەرهادم کرد). هەمووی (٨) گۆرانی نازدار و ئەسمەر فەرهـاد لە رادیـۆی کوردی بەغـدا تـۆمارکـراون.
هەتا سەرەتای ساڵانی پەنجاکان، ماڵی (نـازدار و ئەسمەر فەرهـاد) لە خانـوویەک بوون لە بەغـدا، لە گەڕەکی (بەتـاوین) بەرانبەر بە (گۆلـێژی پۆلـیس) و بەرانبـەر بە (کەنیسـەی ئەرمەن) دوایی کەوتنە خۆ ئامادەکرد بۆ کۆچکـردن لەگەڵ هەزاران جوولەکەی تـردا. ئامادەبـوون کە بۆ ئیسرائیل بچـن. زێـدی رەسەنی باووباپیرانیان.
دواجار سەردانیم کردن جەنجاڵی خۆکۆکردنەوە بوون. دەبوو ئەو رۆژە بڕۆيشتنایە. هەرچـییەکـیان بـوو فـرۆشتیان. جگە لە پاسکـیـلێکی منـداڵانی سێ پێچـکە. وتیـان: “ئـەوەش وەک دیـاری بـۆ ـ کـاکـە ـ ی کـوڕت” بەڵام دڵـم بـڕوایی نەهـێـنا کە لێـیان وەربگرم، قبووڵم نەکرد. دواجاربوو یەکتر ببینین. دڵتەنگ و مات و پەست گریاین و حەسرەتمان کێشا، دەبوو بڕۆن. هەر دەبوایە بڕۆن. جگە لەو ناڕەحەتی و تەشقەڵە و زوڵمەی لە عێراقییەکانەوە تووشیان دەبـۆوە. کە رۆیشتن ئیتر دەنگوباسیان نەما، وەک بـەردێ بکـەوێتـە گـۆمـێکەوە. ببـڕای ببـڕ، هـیچـم لـێـیان نەبیـسـتەوە. داخ و حەسـرەتیـان تا ئێـستاش ئاسەواری خـۆی لە دڵـمـدا هـەیە”
نازدار و ئەسمەر فەرهـاد، لە ساڵی (١٩٥٢) دا، کۆچیان بۆ ئیسرائیل کرد، کە دوا کـۆڕەوی بە زۆری جوولەکـەکـان بـوو لە عـێراق. چی پـارە و خـشڵ و زێـڕیشیان پێبوو، حکومەتی عـێراق هەمووی لـێیان سەندن. تەنیا بۆیان هەبوو (٢٥) دیناری عـێراقی و جـانتایەکی جلـوبەرگ لەگـەڵ خۆیـانـدا بـەرن.
تا ساڵی (٢٠٠٣) یش، شـریتەکانی گۆرانییەکـانی ( نازدار و ئەسمەر فەرهـاد ) و ساڵی تۆمـارکـردنیان. لە ئەرشـیفی ئیزگەی رادیـۆی کوردی لە بەغـدا مـابـوون. کە بینایەی تەلەفـزیۆن و رادیـۆی عـێراق لە بەغـدا لە لایەن فڕۆکەکانی هاوپەیمانانەوە بـۆردوومـان کـرا، ئەرشـیـفی ئێـزگەی رادیـۆی کـوردی زیـانـێکی زۆری بـەرکـەوت. ژمارەیـەکی زۆری شریت و کاسێت و سیدییەکانی گۆرانییە کوردییەکان لە ناوچوون. بەشێکـیان دزران و بەشێکـیان سـووتـان و بەشێکی کەمیشیان کەوتنـە لای بێـژەری پێشـووی ئیـزگەی رادیۆی کوردی، جـوانەمەرگ کـاک (ئیـسماعـیل گەیـلانی) کە لەو کاتەدا مەترسییەدا، چوو بۆ بەغـدا و ئەو بەشەی لە تیاچوون رزگار کـرد و کەوتنـە لای ئـەو. بـەڵام بە داخـەوە، کە کـاک ئیسماعـیل بە هـۆی سـووتـانـەوە لە هـەولـێر کـۆچی دوایی کـرد. تا ئێستا نـازانـرێت ئـەو شـریـت و کاسـێـت و ســیدی گـۆرانییە کوردییانەمان، کە لە لای کـاک ئیسماعـیل بوون، لە ئێستادا لە لای کێـدا ماونەتەوە، هـیچ زانیارییەک لە بارەیـانەوە نازانـرێـت کە چـییان لێکـردوون.
هـیوادارم کە دوو خـانمە گۆرانیبـێژی دەنگخـۆش و دەنگـناسکی کوردمان، پـێکەوە رێکبکەون و بە دوو قـۆڵی گـۆرانییەکـانی (نـازدار و ئەسمەر فەرهـاد) بە جـوانی و پوختی و بە هەمان ئاوازەوە و سۆزەوە، بیانڵێنەوە و بۆ تەلەفـزیۆنەکانی کوردستان تۆماریان بکـەن. بۆ نموونە هـونەمەنـدی گۆرانیبێژ خاتوو (چـۆپی فەتـاح) و خاتوو (دینـا) و خاتـوو (لـۆکە زاهـیر) و خاتـوو (ئاڤـان جەمـال) و خاتوو (ماریا هەورامی) یا هەر خاتوونێکی گۆرانیبـێژی تری کوردمـان بێـت. دوانیـان پێکەوە رێکـبکەون و بە دوو قـۆڵی گۆرانییەکـانی نـازدار و ئەسمەر فەرهـاد بڵـێـنەوە و تـۆمـاریـان بکەن. تا ئەم گۆرانی و ئاوازە رەسەنە فـۆلکلۆرییە کوردییانەمان لە تیاچـوون رزگاربکەن. دەسـتخـۆشی و ئـافـەریـن، بـۆ ئـەو دوو خـانـمـە گـۆرانیـبـێژە کـوردەمـان بێـت، کە دەست پێـشخـەری دەکـەن و ئـەم کـارە نەتـەوەییـە دەکـەن.

رەزا شــوان
نەرویــج: ٢٠٢١

دەروونی گڕگرتووم
بە لێزمەی بارانی چاوەکانت دادەمرێتەوە
پەلی بێزاری درەختی سیمام
دەشکێتەوە نێو لەپی دەستەکانت
لە دڵەڕاوکێکانتا وەک مەلێکی خوساوە
خۆم گرمۆڵە کردووە
رەنگم وەک خۆرەتاو زەرد هەڵگەڕاوە
چەشنی ئەو ئێوارانەی
بە بێدەنگی ماڵئاوایی لە رۆژەکانی تەمەنم ئەکەن
یان
ئەو سپێدانەی بە ئەسپایی
دێنە پێشوازیی ئارەزووە خنکاوەکانم
تۆ لەم کاتەدا هەر ئەوەت لە بیرە
چۆن یەکەمجار هاتم و
ئاگری عەشقێکی شێتانەم
لەسەر خۆشییەکانت کردەوە
چۆن رووخساری بەهەشتیت گۆڕا
بۆ رەنگی خۆڵەمێشی دۆزەخ
هێشتا لە یادتە وەک زریانێک
هاتمە سەر رێی ئاواتەکانت
هەموویانم کرد
بە جێ تیغی ساڕێژنەبووی سەفەرێکی ناکام
پەڕەمووچەکەم رەشە
وەک ئەو شەوانەی لە دووریت نانوم
هەستی سپییان پێ دەنووسرێتەوە
وەک ئەو بەفرانەی لە ترسی هەتاو
لەپەنا ساردوسڕیی نسرمەوە خۆیان ئەشارنەوە
سەفەرم سوورە
سوورتر لە قەڵەم بۆیەی لێوەکانت
خەمبارتر لەو ناسۆرەی
لە سفرەی دڕاوی هەژارێکدا هەیە
دەستەکانم درێژ دەکەم
بۆ ناو جەرگی پەڵە هەورەکان
دایاندەگرمە ژێر پێیەکانت و
لافاوی چێژی پێ هەڵدەستێنم
هێشتا بەردەوامم
لە دوورینی کفن بۆ تەرمی تاریکی و
ئەو رووناکییە خەفەکراوانەی
بەدەم هەنسکدانەوە ئەمرن و
ئەو بزە تەڕانەی تینی گەرمی عەشق
وشکیان ئەکاتەوە
مێژووی دڵشکان و چیرۆکی دابڕان
بۆ مۆمێک ئەخوێنمەوە و
مۆم لە حەژمەتی سووتانی پەروانە
گریا و گریا تاکو توایەوە،
بڕیارمداوە خۆم نەخەمە
بەر هیچ تاوە تەرزەیەکی دڵخۆش
پەیمانم داوە تەنێ ئەسرینەکانی تۆ
بەسەرمدا ببارێ و
کە وەک چۆلەیەکیش تەزیم
گڕی شیعرێک گەرمم بکاتەوە
هێشتا لە گەڕاندام
بە دوای زەمەنی پێش وجودمان و
بیر لەو چرکەیە ئەکەمەوە
چۆن لەسەر رەفەی ژیان دانراین و
چۆنیش لە ساڵێکی بێ رۆژژمێرا
چاوی سۆزمان لەیەکتر دائەگرت؟
تۆ کۆترئاسا شەرمن
بەڵام من دەستم کرد بە فڕین بۆ لات،
هێشتا دەستم
لە فڵچەی نەخشاندنی تابلۆکەت هەڵنەگرتووە
هەر رەنگێکم لەو تابلۆیە
لە باخێکی بەهەشت قەرد کردووە
بەئامادەبوونی پۆلێ فریشتە
لە نێو قەفەسی سینگم هەڵیدەواسم،
خۆم داوەتە بەر
ئاوێنەی روون و بێگەردی رووخسارت
وێنەی پیاوێک ئەبینم
سەوداسەر لە تۆ و بێئاگا لە خۆی،
پیاوێک پڕ پڕ لە وەرزەکانی تۆ و
خاڵی خاڵی لە رەنگی خۆی
تەژی لە پەرستنی تۆ و
دوور دوور لە هەموو پەرستگایێ،
ترپەی دڵ و دووریی و گوومان و راڕایت
بۆ ئەکەمە چامەیەک و
لەنێو توێی دیوانێکی مەحزوون و
رەشپۆشدا چاپی ئەکەم
دێڕ بە دێڕی سەرگوزەشتەی شەونمێکە
کە ئاشقی مانگ بووە
وشە بە وشە حکایەتی خەونێکی تۆراوە
لە چاوی رێبوارێ
رستە بە رستە
دیرۆکی رژانی مەرکانەیەک خۆشەویستییە و
چامەکەش ناوی دار بەڕووە یاخییەکەی ئەوبەر رووبارە،
داوا ئەکەم زیاتر و زیاتر
ئەوینی سەختی خۆتم پێ ببەخشی
ئاشقێکی سەرکەشم
حەزم لە بەزاندنی هێڵی سوور
تێپەڕین بە دەروازە سەختەکان و
مەرگە لەسەر لوتکەی چیادا

پۆلە ڕێشۆڵەیەک، کە لە پەلە هەورێکی ڕەش دەچن، بەدەم قاژەقاژەوە، بەو ئاسمانەوەدا دەسووڕێنەوە و بەرز و نزم دەبنەوە. بۆ تەماشاچیییەکی وەکو من و تۆ، دیمەنێکی گەلەگ جوان و سەرنجڕاکێشەرە، لێی تێرنابین، بەڵام بۆ باڵندەناسێک و زانایەکی شیکەرەوەی هەڵسوکەوتی بوونەوەرکان و سرووشتناسێک، ئەو فڕین و هەڵبەز و دابەزەی ئەو مەلانە، دەیان پرسیار لە مێشکدا دەورووژێنێ و بە جددی بەدوای وەڵامدانەوە و کردنەوەی لوغزەکانیاندا دەگەڕێن: چ هێزێک ئەو پەلە هەورە ڕێشۆڵەی کۆ کردووەتەوە؟ بۆ وا سەیر دەفڕن و دەخوڵێنەوە؟ چۆن دەیان هەزار ڕێشۆڵە بەیەکەوە دەفڕن و خۆشیان پێکدانادەن؟ بۆ ڕۆژانە، لە شەقامەکاندا ئێمەی مرۆڤ شان لە شانی یەکتری دەدەین و پێ لە پێی یەکتری دەنێین؟

لەم چەند حەفتەی دوایدا، (٢) ڕووداو لە باشووردا، پانتاییەکەی فراوان و گەورە و کاریگەرییان لە سەر دڵ و دەروون و هەست و سۆزی خەڵکەکەیدا داگیرکرد و کاردانەوەی گەرموگوڕ و بەجۆش وخرۆشیان بەدوای خۆیاندا هێناو، ڕەنگدانەوە و پەرچەکردارەکانی خەڵکیش، دەکرێ بخرێنە نیو دوو کەوانە و ناویان لێبنێین (سەرکەوتن).
ڕووداوی یەکەم، بڕینەوەی” دارەکانی دەڤەری بادینان” بوو لە لایەن هێزە داگیرکەرەکانی تورک. دووەمیشیان، دەنگۆی، هەوڵی داخستنی “نەخۆشخانەی هیوا” بوو لە شاری سڵێمانی.

ئەم دوو رووداوە، وەک ئاگری پۆشی پاوانان، هەر یەکەیان لە کاتی خۆێدا، زوو لە تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان، بوونە مایەی ناڕەزایی و ڕەخنە و گلەیی و یاخی بوون و توڕە بوون و پەنجە ڕاوەشاندن. ڕۆژ دوای ڕۆژ ئاگری سۆز و حەماسەت و ژینگەدۆستیی و مرۆڤدۆستیی خۆشتر دەکرد، تا وای لێهات خودی ئەردوگانی تۆڕانی، بە خۆی و سەفارەت و قونسڵگەرییەکانیەوە بێنە سەرخەت و دەمپانکردنەوە و پاساوی هیچ وپووچ و بێ مانا هەڵبەستن. حکومەتی هەرێمیش، دەستێکی لە پێش و دەستێکی لە پاش، ئێستاش لەگەڵ دابێ، کەس لێی حاڵی نەبوو، بە ڕۆژێک، ئەندامێکی باڵای دەسەڵات، دوو پەیامی دژ بەیەکی بڵاوکردەوە، کە هەردووکیان خاڵی بوون لە پەیام.

دەرحەق، بە “نەخۆشخانەی هیوا”ش، خەڵکەکە دریغی نەکرد، ڕسواکردنێکی هێندە داخلەدڵانەی ئەو (دەنگۆییەیان) کرد، کە نیازیانە ئەو نەخۆشخانەیە بکەنە کەرتی تایبەت، کەس جورئەتی نەکرد بڵێ، “بەڵی، هی خۆمانە و دەیکەین بە کەرتی تایبەت!” بەرپرسانی شار و دکتۆرە بەڕێوەبەرەکانی ئەو نەخۆشخانەیە، هەر خوا خوایان بوو زوو خەڵکەکە هێور ببێتەوە و دۆسییەکە داخرێت. بە زاری خۆیان لە کەناڵەکان و میدیاکان پەیامی هێورکردنە و موژدەبەخشیان بڵاودەکردەوە.

ئەوانەی، کە ئاشنان بە هێز و توانا و قودرەتی جەماوەر و لە سیحر و شاڵاو و قودرەتی ئەو هێزە تێدەگەن و دەزانن کە چ گڕکان و تسۆنامی و بومەلەرزەیەکی لە ناخی خۆیدا حەشار داوە ، هەمیشە باوەڕیان وایە، کە قەت هیچ هێزێک نییە دەروەستی هێزی جەماوەری باوەڕدار و هیواخواز و ئەمەکدار ببێتەوە. جا سەرچاوی ئەو هێزە، هەر شتێک بێ، یان هەر چەکێک بێ. تۆرەکۆمەڵایەتییە کوردییەکان، بوونە ئەو سەرچاوە و چەکەکەی دەستی ئەو جەماوەرە…. تا ڕادەیەکی باشیش سەرکەوتینان وەدەست هێنا.

بەڵام لێرە، پرسیاری زۆر بایەخدار و قورس، ڕووبەروومان دەبنەوەو، وەڵامی لۆژیکانەیان گەرەکە:

دەپرسین:
کورد، لە ڕێی تۆرە کۆمەڵایەتییەکان، ناڕەزایی و توڕەیی و خۆیان دژی بڕێنەوەی “دارەکانی بادینان” و هەوڵی داخستنی “نەخۆشخانەی هیوا” نیشان دا. باشە، خۆ لەم باشوورەدا، بەدرێژای ئەو (٣٠) ساڵە، دەیان کارەسات و مەرگەساتی جەرگبڕ، بەسەر ئەو خەڵکە داهاتووە، کارەسات و مەرگەساتەکان هێندە گەورە و ترسناک و خوێناوین، زمان لە ئاستیان شەرمەزارە. بۆچی کوردانی باشوور، بەو حەماسەت و سۆز و جەگسۆزییەوە، ناڕەزایی و توڕەیی خۆیان نیشان نەدا و نیشانی نادەن؟

کامیان، کارەساتبارترە، بڕینەوەی ” دارەکانی بادینان”، یان لەدەست دانی کەرکووک؟ کامیان بۆ خەڵکی ڕەش و ڕووت قازنجی زێترە، داخستنی “نەخۆشخانەی هیوا”، یان ڕێگرگرتن لە تاڵانکردنی سامانی وڵات بە ملیارەها دۆلار؟ کامیان ئاکامی خراپترە، بڕینەوەی “دارەکانی بادینان” یان دابەزین و پەکخستنی ئاستی کەرتی پەروەدە و فێرکردن لە باشووردا؟ کامیان ترسناکترە، داخستنی “نەخۆشخانەی هیوا”، یان هاوردەکردنی بە هەزاران هەزار تۆن دەرمان و بەنزین و خۆراکی ژەهراوی و ئیسکپایەر؟ کامیان زەررەی زێترە، بڕینەوەی “دارەکانی بادینان”، یان دامەزراندنی (دەیان) بنکەی سەربازی تورکی و عەجەم لەسەر خاکی هەرێمدا؟ کامیان موژدەبەخشترە، کردنەوەی دەرگای “نەخۆشخانەی هیوا”، یان کردنەوەی دەرگای، هەڵبژاردنی ئازاد و میدیای ئازاد و پەرلەمانی ئازاد و دادگای ئازاد….تاد؟ کامیان…. کامیان…. ڕیزبەندەکە درێژە، خۆتان لەمن بەلەدترن و دەیان زانن.

دیسان دەپرسم؛ بۆچی، کوردستانی باشوور، بۆ “دارەکانی بادینان” و “نەخۆشخانەی هیوا” بەدەنگ هاتن، بەڵام بۆ کارەساتەکانی دیکە بێدەنگن. لە کاتێکدا، کۆدەنگی و یەکدەنگی و یەک هاواری وان، ئەکید، کاریگەری باشی دەبێ؟

چونکین، کاردانەوەی تاکی کورد، لێرەدا، مەلەکردنە لە تەنکاودا و پەرژەوەندخوازانە ودوورەپەرێزانەیە. چۆن؟ دارەکان، وەک نەخۆشخانەی هیوا، زمانیان نییە، دارەکان هی ئەو شاخ و داخەن، نەخۆشخانەکەش هی شێرپەنجەدارەکانە. ئەو دووانە زۆر لاواز و هەژار و بێدەسەڵاتن. کەس وا لێیان بەجواب نایەت، کە (خاوەن تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان) تێیدا شەرمەزار بن، یان زمان کورت بن. ئەوان نە ڕەخنەیان لە حزب گرتووە، نە دژی دەسەڵات خۆیان مۆڕکردۆتەوە. ئەوان نە پەنجەیان لە سەرکردە ڕاوەشاندووە، نە ڕێیان لە گەندەڵکاران گرتووە. ئەوان نە وشەیەکیان نووسیوە نانبڕاویان بکات، نە وێنەیەکیان داناوە، گوێڕاکێشانی بەدوا دابێ.

کەواتە، بە کوردی و کرمانجی. کوردیش لە هەر شوێنێ بێ، ئێستا دەزانێ، کە تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان، ئیمڕۆ بە قەد بۆمبی ئەتوم کاریگەریان هەیە، ئەگەر شارەزایانە و ژییرانە و هۆشمەندانە بەکاریان بێنن. دەستکەوتی باشیان دەبێ. ئەوان بە چاوی خۆیان بینیان، چۆن دۆناڵد ترامپی، سەرۆکی زلترین هێزی دونیا، بەرامبەر ئەکاونەتەکەی خۆی لە (تویتەر) چۆکیان پێ دادا. ئەوان رۆژانە دەبینن، لە جیهاندا، ئەو تۆڕەکۆمەڵایەتیانە، کە بە هەق و ڕەوایەتی بەکاردێن، پاشا و وەزیر و سەرکردە و سوپاسالار، عوزریان بۆ دەهێننەوە و داوای لیبوردن و بەخشین دەکەن. یان هەر لە بناغەوە هەڵیاندەتەکێنن.

ئێستا، کاتی ئەوە هاتووە، بۆ جۆشدانی تواناکانی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان، بوێرانە چەند شتێک بگۆڕین، یان گۆڕانکارییان تێدا بکەین، تا لە قسە و دروشم ببینە خاوەن پەیام و ئاکام: سۆز بگۆڕینەوە بە ئەقڵ، بەرژەوەندیی خودیی بگۆڕینەوە، بە ژیان. هەستی پەنگخواردو بگوڕین بۆ هێزی نەرم. هات و هاوار بگۆڕین بە پەیڤ و پەیام. جنێو و پەلار و تەنز و شکاندنەوە، بکەینە نامەی شکۆداری پەیامبەخش. بێکەس و بێ پشتیوان و بێ پشت و پەنای خۆت بکەیت بە کۆدەنگی و کۆپەیامی. بابەتە بایەخدارەکان بکە پێشینەی رووداوەکان و چاویش لە بچکۆڵەکان مەنوقێنە.

ئەوکات، دڵنیابە، زۆر سەرکەوتووتر دەبیت، لەو سەرکەوتنانەی بۆ “دارەکانی بادینان” و ‘نەخۆشخانەی هیوا” وەدەستتان هێنا.
کەواتە با هەر تەماشاچی پۆلە ڕێشۆڵەکان نەبین. بەدوای وەڵامی پرسیارەکانیشدا بگەڕێن، کە لەو تەماشاکردنەدا هەڵیندەهێنجین!

کاتێک هونه‌ر له‌ ناو گه‌رده‌شدا سه‌ر ده‌ردێنێت

پێشکه‌شه‌ به‌و که‌سه‌ی هه‌ستی مرۆڤایه‌تی به‌رزه‌و هونه‌ر دۆسته.
بێریڤان جه‌مال حه‌مه‌ سه‌عید

کۆتایی مانگی گوڵانه‌‌، له‌ گه‌ڵ سه‌ره‌تای گزنگی به‌یاندا، زه‌وی هێشتا بێدار نه‌بوبۆ‌وه‌، ده‌ریاش جارێ هه‌ر ده‌ینرکاند. ته‌م و مژی سه‌رله‌به‌یانی ده‌شته‌که‌ی داپۆشی بوو. خۆر ده‌رکه‌وت و که‌وتبوه‌ سه‌ما، دروه‌شانه‌وه‌و تیشکی خۆی بڵاوکرده‌وه‌، هێدی هێدی ده‌ستی کرد به‌ لادانی ئه‌و سه‌رپۆشه‌ ته‌نکه‌ی که‌ زۆر ناسک ده‌له‌رییه‌وه‌، هه‌لمه‌که‌ ورده‌ ورده‌ ڕه‌وییه‌وه‌و بووه‌ ئاورنگ به‌ سه‌ر گژو گیاو گوله‌کاندا، گه‌واڵه‌ هه‌‌وره‌کان په‌رت و ڕیشال ڕیشال ‌ بوونه‌وه‌ و بلاوه‌یان کرد، ده‌نگی پۆلێ‌ مراوی و قاز و قوو له‌ به‌رزی ئاسمانه‌وه‌ ده‌هات. ده‌نگی زوڵالی باڵنده‌ی ڕه‌شی ده‌نوک زه‌رد (میره‌ل) له‌ سه‌ر ترۆپکی داره‌ به‌رزه‌کان ده‌بیسترا . تاوێک به‌ ده‌نگێکی مۆسیقی ناسکی به‌رزو پڕ جۆش و خرۆش ‌، به ئاوازی جیاجیاو تۆنی جۆراوجۆر، تاوێکی دی به‌ ئاوازی نه‌رم و ناسک ده‌یچریکاند. میر‌‌ه‌ل مژده‌ی خۆشی گزنگی خۆر و رۆژێکی نوێمان ده‌داتێ و خه‌ڵکی به ئاگا ‌ د‌ێنێته‌وه.‌ دارستان و ده‌شت و بێستان به‌ گوڵی ره‌نگاو ره‌نگ و ڕازابونه‌‌وه‌، سه‌ر ڕێگاکان به‌ گوڵی ڕه‌نگاوڕه‌نگی هه‌لوه‌رییوی دره‌خته‌کان ته‌نرابوون، ڕه‌نگی ئه‌رخه‌وانی، سپی ، په‌مه‌یی، زه‌رد و وه‌نه‌وه‌شه‌یی ئاوێته‌یه‌کی گه‌لێ جوانیان پێکهێنابوو. دیمه‌نی هاوڕێیه‌تی هه‌نگ و په‌پوله‌ له‌ نێو ئه‌و هه‌مو جوانیه‌دا باڵا بوو. به توله‌ ڕێیه‌کدا، دارستانه‌که‌م بڕی و به‌ناو سه‌وزایی و گژوگیاو ده‌وه‌نه‌که‌دا ، سه‌رکه‌وتم و ئنجا به‌ره‌و لێژی ، بۆ سه‌ر که‌ناری ده‌ریا که‌وتمه‌ ڕێ. خۆر وه‌ک ئه‌لماس ده‌دره‌وشایه‌وه‌و ده‌ریاش هێمن و له‌سه‌رخۆ ره‌نگی سپی ده‌ینواند، وه‌ک زیو ده‌بریسکایه‌وه‌.‌ بریسکه‌ بریسکی خۆر له سه‌ر روی ده‌ریا به‌ به‌جۆرێک جوان بوو‌ وه‌ک بلێێت بۆ ژووانیک خۆی ڕازاندبێته‌وه‌. شه‌پۆله‌کان به‌ هێمنی و به نه‌رمی ده‌هاتنه‌ ڕۆخی ده‌ریاکه‌ و ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ . هه‌ر له‌ وێ که‌فێکی سپییان به‌جێ ده‌هێشت، ئیتر بۆنی قه‌وزه‌ بڵاوه‌‌ی ده‌کرد. له‌گه‌ڵ نزیک بوونه‌وه‌ی خۆر له‌ زه‌ویی، ده‌ریام جێهێشت، و له‌ سروشت دابڕام به‌ره‌و گوزه‌رێک به‌ ناو هونه‌ردا، بۆ دیداری خانمێکی هونه‌رمه‌ندی کورد دلڤین شه‌نگالی که‌وتمه‌ ڕێ . ئه‌م خانمه‌ ‌ له‌ شاری ئا‌مه‌رسفۆرته،‌‌ له‌ ماڵێکی خنجیلانه و دڵگیردا‌ ده‌ژی ، ڕازا‌وه‌ به‌ گوڵی دلرفێنی جوراوجۆر، هه‌ر که‌ سه‌ر ده‌ ‌که‌یت به‌‌ ماڵه‌که‌یدا، بۆن و به‌رامه‌ی گژوگیای به‌هار،دره‌خت و گوڵی گه‌شی تازه‌ پشکووتوو، ‌ ئه‌و ناوه‌یان پڕ کردوه. له‌ ژووره‌وه‌ که‌شی مۆزه‌خانه‌یه‌کی بچوک باڵی به‌ سه‌ر ماڵه‌‌ خنجیلانه‌که‌یدا کێشاوه.له‌ هه‌ر سوچێکی ژووره‌که‌دا‌ تابلۆکان هه‌ڵواسراون، که‌لوپه‌له‌ ڕه‌نگاوڕه‌نگه‌کانی،فڵچه‌ و بۆیه‌ و کاره‌‌ هونه‌رییه‌کانی دانراون. دیمه‌نگه‌لێکی ئێجگار سه‌رنج ڕاکێش و تایبه‌تیان هه‌یه‌. تێکه‌ڵه‌ی جۆراوجۆری ڕه‌نگی گه‌شی به‌رهه‌مه‌کان، قه‌شه‌نگی ڕوناکی و تیشک دانه‌وه‌یان ، به‌ جۆرێکن که ووزه‌و ‌ ئاسوده‌یی ، هارمۆنی به‌ ڕۆح ده‌به‌خشن. خانمی هونه‌رمه‌ند جلێکی ساده و ساکار، چاکه‌تێکی شینی تۆخ و پانتۆڵێکی ڕه‌شی له‌ به‌ردا بوو، جوتێ ده‌سکیشی ڕه‌ش ، که‌ نیوه‌ی په‌نجه‌کانی داپۆشی بوو، ڕوخساریكی گه‌شاوه‌و ساف و په‌مه‌یی بێ ئارایشت، ده‌م و لێوێک، که‌ گۆشه‌کانی بۆ سه‌ره‌وه‌یه‌و ‌ زه‌رده‌خه‌نه‌ی به‌ ‌ سه‌ر لێوه‌وه‌یه‌، قژیکی ڕه‌شی تۆخی سروشتی له‌ دواوه‌ کۆی کردبوه‌وه‌، جوتێ گواره‌ی مرواری سپی له‌ گوێکانیدا ئه‌دره‌وشانه‌وه‌‌، ناوچه‌وانی گه‌وره‌ و دووچاوی گه‌ش و پرشنگدار ، هه‌روه‌کو ده‌ڵین چاوه‌کان په‌نچه‌ره‌ن بۆ رۆح ،یاخود چاوه‌کانی تینوی زانیارین، له‌ خۆمم پرسی ئاخۆ شه‌یدایی و تامه‌زرۆیی رۆحی؟! ئه‌و گڕ و تینه‌‌ی ناخی؟ که‌ له‌ ڕه‌نگ و گڵ و هێڵکارییه‌کانیدا ده‌ریده‌برێت و وتینوێتی پێ ده‌شکێنێت ، له‌ کوێوه‌‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت؟ ئایا چالاکی به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌کانی، گوزار‌شته‌ له‌ ئاتاجی ڕۆحی هونه‌رمه‌ند خودی خۆی یاخود خانم که‌سێکی جوانی خوازه‌و هه‌ستی جوانی خۆیه‌تی؟ ئه‌م پرسیارانه‌و چه‌نده‌ها پرسیارگه‌لی تر بووه‌ ده‌ستپێکی دانیشتنه‌که‌مان. کاتێک خانم وه‌لامی ده‌دامه‌وه‌، زه‌رده‌خه‌نه‌ی لێوه‌کانی، فرمێسکی قه‌تیس ماوی چاوانی، نه‌رمی و هاوکات هه‌ستی دڵره‌قی که‌ له‌م خانمه‌دا کۆبۆته‌وه‌، زیاتر سه‌رنجی ڕاده‌کێشام. له‌و ساته‌دا ڕێگام به‌ خۆمدا، له‌ رێ به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌کانی زیاتر بچمه‌ ناو ژیانی تایبه‌تیه‌وه‌ ‌.

ئه‌م خانمه‌ هونه‌رمه‌نده‌ ته‌مه‌نی ٦٠ ساله‌، له‌ خێزانیکی ڕۆشنبیردا چاوی کردۆته‌وه‌، دایک و باوکی خه‌ڵکی شه‌نگاڵن، به‌ڵام دلڤین خۆی له‌ شێخان له‌ دایک بووه‌، باوکی که‌ به‌رێوه‌به‌ری په‌روه‌رده‌ بووه‌ ، به‌هۆی بزاڤی رامیاری و کوردپه‌روه‌ری، توشی گرتن و له‌ کار ده‌رکردن بووه‌، دوای ئه‌وه‌‌ی به‌هۆی لێبووردنی گشتی گه‌راونه‌ته‌وه‌ بۆ کوردستان ، دوباره‌ له‌ سالانی ٧٠ کاندا دوورخراونه‌ته‌وه‌ بۆ باشوری عێراق. ژیانی ئه‌م خێزانه‌، وه‌ک زۆربه‌ی خێزانی کورد ئاویزان بووه‌ له‌ کێشمه‌کێش و ده‌رده‌سه‌ری و نه‌هامه‌تی، ئاواره‌یی.
دلڤین، هه‌ر له‌ مندالییه‌وه‌، ئاشنا ئه‌بێت به‌ کتێبی زانستی و مێژوویی کتێبخانه‌‌که‌ی باوکی، کاتێک ته‌مه‌نی ٦ ساڵان ده‌بێت، وێنه‌ی کتێبه‌کانی باوکی سه‌رنجی ڕاده‌کێشێت. هه‌ر له‌و کاته‌وه‌ ده‌ست ده‌کات به‌ وێنه‌ کێشانی ئه‌و وێنانه‌ی ناو کتێبه‌کان ، وه‌کو وێنه‌ مێژوویه‌کان ، گیانداری کێوی و مامز ، گوڵ ودار که‌ له‌ناو ئه‌شکه‌وتدا هه‌لکه‌نراون ‌. ئیتر هه‌ر له‌و کاته‌وه‌ بۆی ده‌رده‌که‌وێت که‌ په‌نجه‌ بچکۆله‌کانی مژده‌ی بلیمه‌تیان پێیه‌. دایکی که‌ ژنێکی ده‌رون فراون و ووریا ده‌بێت، سه‌رقالی درومان و چنین ده‌بێت. به‌ڵام ئه‌وه‌نده ‌ناخایه‌نێت، دلڤین ده‌‌سته‌‌وئێخه‌ی نه‌هامه‌تی و به‌دبه‌ختی ده‌بێته‌وه‌، به‌ جۆرێک ده‌که‌وێته‌ به‌ر شه‌پۆله‌ بێ به‌زه‌ییه‌کانی ژیانی پڕ هات و نه‌هات، شه‌پۆله‌کان له‌م تاشه‌ به‌ردوه‌ ده‌یده‌ن به‌‌و تاشه‌ به‌رده‌دا. دلڤین سه‌رتاپای ژیانی ته‌ژی بوو له‌ دڵه‌راوکێ و پشیوی و گه‌رده‌ش، نه‌خۆشی له‌ ناکاوی دایکی، له‌ ته‌مه‌نی ١٠ ساڵیدا دایکی له‌ ده‌ست ‌دا ، مه‌رگی کتوپڕی دایکی، روبه‌روی خه‌م و ئازاری ده‌کاته‌وه‌، ئاله‌و کاته‌دا، ژنێکی مه‌سیحی هاورێی دایکی و هاوکات دراوسێیان ، بۆ دڵنه‌وایی و ده‌رهێنانی له‌و خه‌مه‌ قورس و کۆسته‌ گه‌وره‌یه، دڵڤین ده‌باته‌ لای خۆی به کاری ده‌ستی ‌ قوڕی دروستکراوه‌وه‌، سه‌رقالی ده‌کات، دلڤینی خۆراگرو کۆڵنه‌ده‌ر،که‌ نه‌یده‌ویست، وه‌ک گیایه‌ک له‌ به‌ر بادا،سه‌ر دابنه‌وێنت،به‌ ره‌نگاری ئازارو خه‌می له‌ ده‌ستدانی دایکی ده‌بێته‌وه‌و ، ئیتر خه‌م و په‌ژاره‌ ده‌گۆردرێت بۆ هونه‌ر. لێره‌وه‌ هه‌ر له‌و قوره‌ ماسییه‌ک دروست ده‌کات. به‌م شێوه‌یه‌ دلڤین خولیای هونه‌ر زیاتر ده‌چیته‌ ناخییه‌وه‌ ،ئیدی به‌‌رده‌وام ده‌بێت به‌ هونه‌ری وێنه‌کێشان، هه‌ر بۆیه‌ وه‌کو تاکه‌ کچیک له‌ ساڵی ١٩٨٠ له‌ سلێمانی له‌ هۆڵی قوتابخانه‌ی گوێژه‌ی کچان پێشانگای بۆ ده‌کرێته‌وه‌، جیا له‌مه‌، چه‌ندین جار، چ له‌ هه‌ولیر و چ له‌ سلێمانی به‌شداری له‌ پێشانگای هونه‌ری کردوه‌. سه‌رباری ئه‌وه‌ی ژیانی خێزانیان ته‌ژی بوو به‌ نائارامی و پشیوی و نه‌هامه‌تی، ئاواره‌یی ئه‌م شار بۆ ئه‌و شار، پله‌ی خوێندنی قۆناغه‌کانی سه‌ره‌تایی و ئاماده‌ی به‌ پله‌ی به‌رز ته‌واو کردوه‌، کاتێکیش که‌ له‌ باشوری عیراق دوورخرابونه‌وه‌، له‌ گه‌ل ئه‌وه‌ی وه‌کو کچه‌ کوردێکی ئاواره‌ له‌ ناسریه‌،ڕوبه‌روی هه‌راسان کردن و بێزارکردنی قوتابیه‌ عه‌ره‌به‌کان ده‌بێته‌وه‌، به‌ گشتی نمره‌کانی له‌ له‌ قوتابیه‌ عه‌ره‌به‌کان به‌رزتر ده‌بیت به‌ تایبه‌ت له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا.
ئه‌م خانمه‌ ‌‌‌‌ شه‌شی ئاماده‌ی به‌ پله‌ی به‌رز ته‌واو ده‌کات، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی خواست و ئاره‌زووی له‌ سه‌ر وێنه‌کێشانه‌، ده‌یه‌وێت له‌ په‌یمانگای هونه‌ره‌ جوانه‌کان له‌ به‌غدا بخوێنیت، به‌ڵام چونکه‌ به‌عسی نه‌بوو، وه‌ک چه‌ندان خوێندکاری تر وه‌رنه‌گیرا. بۆیه‌‌ زانستی ئه‌ستێره‌ناسی یاخود زه‌وینانسی هه‌ڵده‌بژێریت، به‌لام خێزانه‌که‌ی فشار ده‌خه‌نه‌ سه‌ری که‌ ئه‌و ده‌بێت زانستی پزیشکی هه‌ڵبژێریت، لێره‌وه‌ دڵڤین به‌رگری ململانێ و گرژی که‌سوکاری ده‌کات، ده‌رئه‌نجام که‌سوکاری ڕازی ده‌بن و وه‌ک تاکه‌ کچێک له‌ ناو کوڕاندا، خوێندنی زه‌وینناسی(جیولۆجی) هه‌ڵده‌بژێرێت و زانکۆ ته‌واو ده‌کات. ئاله‌و کاته‌وه‌ ئه‌م خانمه‌ شاره‌زاییی له‌ سه‌ر چینه‌کانی زه‌وی، گڵ، لم، زیخ و به‌رد و کانزا په‌یدا ده‌کات، ئاشقی ڕه‌نگ و خۆشه‌ویستی بۆ سروشت له‌ ناخیدا چه‌که‌ره ‌ده‌کات.

کاتێک ده‌چێته‌ ژیانی هاوسه‌رگیری و ئنجا به‌ره‌و هه‌نده‌ران هه‌ڵدێن، سه‌ر له‌ نوێ نائارامی و ناسه‌قامگیری و دڵه‌راوکێو یه‌خه‌ی ده‌گرێته‌وه‌ ژیانی ده‌که‌وێته‌ گه‌رده‌ش و جه‌نجاڵی.

دواجار ژیانی هاوسه‌رگیری تێکده‌چیت و ته‌نیایی هه‌ڵده‌بژێریت. دوای ماوه‌یه‌ک بوار به‌ هونه‌ره‌که‌ی ده‌دات و ده‌ستده‌کاته‌وه‌ به‌ خوێندن. ماوه‌ی دوو ساڵ له بواری هونه‌رو دوای ئه‌وه‌ش گرافیک دیزان ده‌خوێنیت. هه‌مو ئه‌و ئه‌زمونانه‌ی له‌ بواری زه‌وینناسی و به‌هره‌و توانای له‌ هونه‌ری گڵکاری و سیرامیک و وێنه‌کێشاندا،ئه‌وه‌نده‌ی تر هونه‌ره‌که‌ی ده‌وڵه‌‌مه‌ندو چڕکردۆته‌وه‌. که‌ هه‌ست ده‌که‌یت هونه‌ره‌که‌ی سه‌رچڵی نیه‌، به‌لکو له‌ ناخییه‌وه‌ هه‌ڵده‌قولێت، له‌ نێو پاکی و بی گه‌ردی زانستدا سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، وه‌ هه‌ر خۆی کۆله‌وژی ئاگری ناخی خۆیه‌تی، به‌ ته‌نیا و له‌ دوای هه‌مو که‌وتنێک، پاش هه‌رگلانێک ، خۆی هه‌ڵده‌سێته‌وه‌ و هیوای له‌ چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ له ناو‌ تاریکی، له‌ ده‌ست نادات، سه‌ربه‌رزانه‌ درێژه‌ به‌ هونه‌ره‌که‌ی ده‌دات . به‌ جۆرێک له‌ گۆره‌پانی داهێنانی هۆله‌ندیدا جێگای خۆی ده‌کاته‌وه‌و به‌‌شداری کردوه‌ له‌ چه‌ندین پێشانگا له‌ گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانی هۆله‌ندیدا،هه‌روه‌ها پێشانگای تایبه‌ت به‌ کاره‌کانی خۆی رێکخستوه‌. هه‌روه‌کو خۆی ده‌ڵیت، بۆ کاری سیرامک‌ نزیکی ١٠٠ جۆر ره‌نگ(بۆیه‌ی شووشه‌یی)، (٥)جۆر گڵ به‌کار ده‌هێنێیت، کاته‌کانی له‌ دارستان و بێستان ده‌باته‌ سه‌ر. ڕه‌نگی گه‌لای ڕه‌نگاو ڕه‌نگ و گوڵ و گل له‌ ئامیزی چاوه‌کانی ئه‌گرێت و ده‌بیته‌ خۆراکی رۆحی . وێنه‌کانی ناو کتێبه‌کانی باوکی، له‌ مامزی کێوی ناو ئه‌شکه‌وت،ماسی له‌ سه‌ر به‌رهه‌مه‌کانی به‌دی ده‌کرێت،ڕه‌نگی زۆر سه‌رنج راکێشی شینی پیرۆز‌‌ه‌یی و ره‌نگینی تر به‌کار ده‌هێنیت.

به‌لام ئه‌مه‌ زۆرنا‌خایه‌نێت، دڵڤین ڕوبه‌روی ئازار و نه‌خۆشی له‌ دوای نه‌خۆشی ده‌بێته‌وه‌، گێژه‌لۆکه‌یه‌کی توند هه‌سته‌کانی ده‌هێنێت و ده‌با ، ده‌یه‌ها بیری ڕه‌ش و خراپ له‌ مێشکیدا کێنگل ده‌دا،‌ ده‌ستو ئێخه‌ی ئازاری شێرپه‌نجه‌ و نه‌خۆشی تێکچونی ریتمی دڵ و فیبرۆمالۆجی ده‌بێته‌وه ، ئیتر له‌ جیاتی دارستان و ده‌شت و کێلگه‌، کاته‌کانی له‌ نه‌خۆشخانه‌ ده‌باته‌ سه‌ر، نه‌شته‌گه‌ریی و چاره‌سه‌ری کیمۆ تراپی، ته‌نگی پێ هه‌ڵده‌چنێت، باری ژیانی ئه‌وه‌نده‌ی تر سه‌خت ده‌‌کات..به‌ڵام چونکه‌ که‌سێکه‌ ناخی پره‌ له‌ ئه‌وین به‌ دوای به‌های جوانی گه‌راوه‌ ، له‌ کلاوڕۆژنه‌یه‌کی به‌ر فراوه‌نه‌وه‌ سه‌یری ژیان و سروشت ده‌کات، دوای ماوه‌یه‌ک ده‌ست ده‌کاته‌وه‌ به‌ چالاکییه‌کانی. له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هه‌ر وه‌کو خۆی ده‌لیت له‌ ته‌وقی سه‌ری تا نینۆکه‌کانی قاچی، ‌ ئازاری به‌رده‌وامی ماسولکه‌‌ی هه‌یه‌، درێژه‌ده‌دات به‌ کاره‌ هونه‌ره‌یه‌‌کانی، به‌ تایبه‌تی گڵکاری. هه‌رچه‌نده‌ له‌ گلکاری و قورشێلاندا ده‌بیت‌ په‌نجه‌کانی به‌کار بهێنیت ،‌ ئاکامه‌که‌ی ئازاری جه‌سته‌ی زیاتر ده‌کات ، به‌ڵام له‌ ناخییه‌وه‌ هه‌ست به‌ ئاسوده‌یی و گرو تین زیاتر ده‌کات، کاتێک ده‌ست ده‌خاته‌ ناو ئه‌و گڵ و قوڕه، هه‌ست ده‌کات په‌یوه‌ستیه‌کی دانه‌بڕاوی توندی له‌ گه‌ل سروشتدا، له‌ گه‌ل خاکدا هه‌یه‌ و به‌ شێوه‌یه‌ک بالی ئه‌ندیشه‌ی، بیری بۆ لای دایکی ده‌فرێت، گڵ ‌ به‌ شێکه‌ له‌ سروشت مانایه‌کی تایبه‌تی لای دلڤین هه‌یه‌ ، که‌ له‌ کۆتاییدا هه‌مومان ده‌بینه‌وه‌ به‌و خاک و گڵه‌..ئه‌م ئه‌وینه‌ی بۆ سروشت و هه‌ستی جوانی بۆ هونه‌ری گلکاری ، ڕه‌نگ، هاوسه‌نگی له‌ نێوان جه‌سته‌ی شه‌که‌تی پڕ ئازار و ده‌روونی به‌‌هێزی راگرتوه‌. هه‌ر له‌م په‌یوه‌نده‌دا، خانمێکی هونه‌رمه‌ندی هۆله‌ندی “مارایکه‌ سخورینک” له‌ ساڵی ٢٠١٩، پێشه‌نگایه‌کی هونه‌ری ‌ به‌ ناوی “سه‌دویه‌ک” ژن کرده‌وه‌، تایبه‌ت به‌و ژنه‌ هه‌ڵکه‌وتوانه‌ی له‌ سه‌ده‌کانی ڕابوردودا، رۆڵیکی گرنگیان هه‌بووه‌ ، ئه‌م خانمه‌ هونه‌رمه‌نده‌ پۆتریتی دلڤنیش وه‌ک ژنێکی به‌توانای کورد، وه‌کو هونه‌رمه‌ند و زه‌ویناس هاوسه‌رده‌م، له‌ گه‌ل پۆتریتی ژنه‌کانی تر پیشان داوه‌. دوا به دوای ئه‌وه‌ش ، کاره‌ هونه‌رییه‌که‌ له‌ کتبێک چاپ ده‌کریت و پۆترێتی دلڤینش ده‌چیته ئه‌و‌ ئارشیفه‌وه‌.

ماوەیەکە بەرپرسانی سیاسیی و حزبی کوردستان بیرەوەریی و یادداشتەکانی ژیان و رۆژانی پێشمەرگایەتی و ئەزموونی سیاسیی و پێگەیشتنیان دەنووسنەوە، ئەمەش مافێکی زۆر سادە و هەرە ئاسایی هەر کەسێکە مێژووی قۆناغەکانی ژیان و پەروەردەبوونی بنووسێتەوە، نووسینەوەی ژیاننامە جیا لە هەر شتێکی تر پێمان دەڵێت هەر مرۆڤێک تەنێ وەک یەک تاکەکەس جیهانێکی تایبەتە و دەشێ سوودی زۆری بۆ هەر خوێنەرێک هەبێت کە دەیەوێت رێچکەی ژیانێکی تایبەت بە خۆی بدۆزێتەوە. رەنگبێ یادداشت و رۆژانەکانی (چێ گیڤارا) پەیامێکی شۆڕشگێڕیی تێدا بێت هەروەک چۆن دەشێ بیرەوەرییەکانی (نیلسۆن ماندێلا) مەسجێکی جیاواز بێت و مێژووی ئاپارتایدی ئەفەریکات پێ بناسێنێت، مەخسەد لەوەیە نووسینەوەی یادداشت خوێندنەوەی حکایەتی هەزار و یەک شەوە نییە تاکوو چێژ بە خوێنەرەکانی ببەخشێت بەڵکو دەبێت وانە و ئەزموون بێت سەبارەت بە هەر خوێنەرێک.
بە بۆچوونی خۆم نووسینی ژیاننامە و بیرەوەریی گەلەک قورسترە لە نووسینی رۆمان و چیرۆک، چوونکە لە نووسینی رۆمان یان چیرۆکدا زیاتر فەنتازیا و خەیاڵاتی نووسەر رۆڵ دەبینێت، راستە وێنایەکی واقیعشی تێدایە کە چیرۆکەکەی لەسەر رۆنراوە، بەڵام واقیعی ناو رۆمان و چیرۆکی هونەریی جیایە لە واقیعی راستەقینەی ژیان، دەشێ واقعێکی تەڵخاویی بێت یان وێنەیەکی بارگاویی بە فەنتازیا لە واقعی رووت وەرگیرابێت و بەپێی تەکنیکی هونەریی گۆڕانی تێدا کرابێت، چوونکە چیرۆکننووس ناچار نییە واقع وەک خۆی بخاتە چێوەی ئەدەبەوە ئەگەر ئەم کارەی کرد بێگومان بووەتە رۆژنامەنووس و ریپۆرتاژێکی ئامادە کردووە. بەڵام لە نووسینەوەی ژیاننامەدا نابێت فەنتازیا و خەیاڵات تێکەڵ بە رووداوەکان بکرێت و نووسەری ژیاننامە ئازاد نەکراوە وەک رۆماننووس پاڵەوانەکان بە ویستی خۆی دیاری بکات و رۆڵیان بداتێ و چۆن ئارەزوو دەکات فۆرمی رەفتار و هەڵسوکەوتیان دیاری بکات و مەجرای ژیانیان بگۆڕێت، نووسەری ژیاننامە رۆڵی کامێرامان دەبینێت هەموو ئەو دیمەنانەی هاتوونەتە بەردەمی و لە تەنیشتییەوە روودەدەن یان روویانداوە وەک خۆی دەگوازێتەوە، بەبێ هیچ دەستکاریی و شێواندنێک، لەبەرئەمە نووسینەوەی ژیاننامە کارێکی ئاسان نییە بەڵکو بەرپرسیارییەتییەکی گەلەک قورسە بە راددەیەک هیچی لە مێژوونووسی کەمتر نییە لە رووی ئەستەمیی کار و ئەخلاقی نووسینەوە، دواجاریش بیۆگرافیی نووسین دەبێتە بەشێک لە نووسینەوەی مێژوو، وای دەبینم نائەخلاقیترین کار هەڵپاچین و دەستکارییکردنی مێژوو و شێواندنێتی بە مەبەست و سوودی ئیدۆلۆژیی یان سیاسیی یان نەتەوەیی و تائیفی و تاکەکەسی.
دەگێڕنەوە لە یەکێک لە جەنگەکاندا ئەفسەرێکی پلەداری سوپاکەی ناپلیۆن بە سەختیی بریندار دەبێت و لە ئاکامدا دەمرێ، ناپلیۆن پرسیار دەکات ئەو ئەفسەرە لە سەرەمەرگدا چی دەگووت؟ پێیان وت هەر ناڵە و هاواری برینەکەی دەکرد تاکوو مرد، ناپلیۆن بە تووڕەییەوە وتی چۆن وا دەبێت؟ بانگی مێژوونووسەکەی دەکات و پێی دەڵێت بنووسە فڵانە ئەفسەر بە برینداریی و لە سەرەمەرگدا تاکو مردن هەر هاواری دەکرد بژی ناپلیۆن، بژی ناپلیۆن. ئەم فەرمانەی ناپلیۆن فەرمانێکی نائەخلاقییە و هەوڵدانە بۆ شێواندنی رەوتی رووداوەکانی مێژوو، ئەم نموونەیە دەیسەلمێنێت ئەو تێزەی دەڵێت مێژوو قسەی پیاوی براوەیە لەسەر بناغەیەکی بۆش رۆ نەنراوە. ئەوەی لە بیرەوەریی سەرکردەکانی کورددا نوسراوەتەوە و تۆمارکراوە هەمان شێوازی مامەڵەکردنی ناپلیۆنە لەگەڵ مێژوو چون هەریەکە و ئاڕاستەی رووداوەکان بە بەرژەوەندیی و نیشاندان و سەلماندنی پاکێتی خۆی دەشکێنێتەوە!!، ئەگەر لە نێو بیرەوەریی سەرکردەکانی کورددا سەیری هۆکارەکانی بەرپابوونی جەنگی نێوان حزبەکان بکەین “شەڕی براکوژیی” بێگومان تاوانباری راستەقینە لایەنی بەرامبەرە و هەوڵدراوە بسەلمێنرێت لایەنی نەیار شەڕی بە حزب و لایەنەکەی وی فرۆشتووە، ئەگەرنا حزبەکەی ئەو فریشتەیەکە و پەنجە بخەیتە ناودەمی نایگەزێت، بەڵام لایەنی بەرامبەر دووپشکە رەشە و ئەژدیهایەک بووە کە هەردەم ژاری لە دەمدا بووە بۆ پێوەدان و گەستن.
بەدەر لەوەی لە بیۆگرافیای سەرکردەکانی کورددا خوێنەر بە زۆر توولەڕێ و کۆڵانی تاریکدا دەبرێت لە هەمان کاتدا زۆر مەسەلەی هەستەوەر هەن بڤە بوون و بە هیچ جۆرێک بە دوو دێڕیش بێت ئاماژەیان بۆ نەکراوە، لە نموونەی ئەو مەسەلانە پرسی پەیوەندیی ژێراوژێری حزبە کوردستانییەکانە بە دەزگاکانی هەواڵگریی دەوڵەتانی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، یان وردەکاریی ئەو گفتوگۆ و وتووێژانەی لە میانەی چەندان پرۆسەی دانوستان لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی ئەنجامدراون، یاخۆ وردەکاریی و نهێنییەکانی پشت پەردەی شەهیدبوون و کوژرانی چەندین سەرکردە و فەرماندە کە تاکوو رۆژی ئەمڕۆ فۆرمی شەهیدبوونیان تەمومژ و تاریکی زۆری لەسەرە، یان هۆکاری ئینشیقاق و لەتبوونەکانی حزبەکان لە قۆناغی شاخدا بە تایبەت گومان لە هەندێکیان دەکرێت بەپێی رێنمایی دوژمنان و پشتیوانیی دەزگاکانی هەواَلگریی وڵاتانی داگیرکەری کوردستان بووە، تەنانەت هەندێ شەهید هەن هێشتا یەکلایی نەبووەتەوە شەهیدی کامە حزبن! بۆ وێنە عەلی عەسکەری لە نێوان یەکێتی و سۆسیالیستدا ون بووە و کەس سەر دەر ناکات شەهیدی کامیانە! هەندێک داستان و شەڕوشۆڕ هەیە بە دە شێوە دەگێڕدرێتەوە بۆ وێنە شەڕی ئەزمەڕی ساڵی 1991 لە نێوان یەکێتی و پارتیدا شەڕی لەسەرە و ون بووە کێن ئەوانەی لەم بەرەنگارییە بەشداربوون. یان کارەساتی هەکاری لە بیرەوەرییەکانی نەوشیروان مستەفادا بە تایبەت لە “لە کەناری دانوبەوە بۆ خڕی ناوزەنگ” بە جۆرێک باس کراوە، بەڵام لە بەرگەکانی “رۆژژمێری پێشمەرگەیەک”ی کاکە حەمەدا بە فۆرمێکی جیاوازتر.
بە کورتی و کرمانجی بیرەوەریی بەرپرسانی سیاسیی تژیەتی لە چەواشەکاریی و ناڕاستیی، ئەوی پێویستە لە ژیاننامەنووسیدا هەبێت لەوێدا نین بەڵکو کۆمەڵە حیکایەتێکی خورافی و یۆتۆپین لە پێناوی دروستکردنی سیمبۆل و کاریزما و وێنای قارەمان، ئەمەش خووی سەرجەم دیکتاتۆرەکانی دنیایە کە سەرلەبەریان وەک سوپەرمان و مرۆڤی ئەفسانەیی سەیری خۆیان دەکەن و دەیانەوێت هەموو ئەوانی دیکە بە نەرگسییەت و خودپەرستی و نەریتە وەهمییەکانیانەوە سەرقاڵ و خەریک بکەن. ئەگەر لە هەموو ئەمانەش وازبهێنین و بێینە سەر ئەوەی بۆچی بیرەوەریی بەرپرسان قۆناغی دوای راپەڕینی نەگرتووەتەوە؟ یان بۆچی بەرپرسێک نییە جەرائەتی هەبێت درێژە بە نووسینی ژیاننامەکەی بدات تا چەند ساڵێکی دوای راپەڕین؟ رەنگە جیا لەوەی ئەم مێژووەیان پڕە لە شڕەخۆریی و گەندەڵیی و پەشیمانبوونەوە لە وەعد و بەڵێنەکانی شاخ و گۆڕانییان بۆ مافیا و دەستە و تاقمی بازرگان و دەرکەوتنی سیمای راستەقینەیان، لەوانەیە بۆ ئەوەش بگەڕێتەوە دەستەکەیان ئاشکرا بووە و بێ توانابوون لە ساویلکە خەڵەتاندنیش چجای هەڵخەڵەتاندنی نەوەیەکی تازە پێگەیشتوو کە ئەگەر هیچیش لە دنیا نەزانێت و تێنەگات بایی ئەوە هۆشیاریی هەیە تا بزانێت بەرپرس و سیاسەتوانانی کورد چ مەعدەن و قوماشێکن!. بەڵام ئەگەر گریمانەی ئەوە بکەین بەرپرسێکی سیاسیی و حزبی خوا گرتی و دەستی برد بۆ نووسینەوی ژیاننامەکەی لە قۆناغی شاردا، ئاخۆ دەبێت چی بنووسێ؟ ئایا چ دەستکەوتێکیان هەیە شانازیی پێوە بکەن؟ چ سەروەرییەکیان هەیە شیاوی نووسینەوە و دۆکۆمێنتکردن بێت؟ چ ئەجیندایەکی پۆزەتیڤ و کارایان هەبووە لە دوای ساڵی (1991)ەوە تا مێژووی خۆیانی پێ پرشنگدار بکەن؟.
ئەگەر بەرپرسێک ویستی ئەو کارە بکات بێگومان هەموو بیرەوەرییەکانی دابەش دەبێت بەسەر سێ چالاکی و کاردا: ( شەڕی ناوخۆ– گەندەڵیی و فەرهود– شەوە سوورەکان لەگەڵ سۆزانییەکاندا). هەڵبەتە هیچ بەرپرسێک نەماوە هاشا لە پشکداریی لەشەڕی ناوخۆ بکات بەڵکو هەموویان وەک قاز پێکەوە دەقیڕێنن و دەڵێن: شەڕی نەگریسی ناوخۆ هەڵەیەک بوو کردمان و بڕوات و نەیەتەوە، رووداوەکانی ئەم شەڕە لە مێشکی زۆربەماندا تۆمار بووە و مێژوویەکە هیچ مەترسییەکی ونبوون و فەوتانی لەسەر نییە. بۆ گەندەڵیش دیسان هەموویان دەڵێن بەڵێ گەندەڵی بوونی هەیە و بۆتە دیاردەیەکی مەترسیدار، هەمووشمان قەبارە و سەنگی دانە بە دانەی بەرپرسەکان دەزانین لە گەندەخۆرییدا، کەناڵەکانی راگەیاندن و شەڕی خۆبەخۆی تەکەتولەکان و هۆشیاریی خەڵک کارێکی کردووە گەندەڵی دیاردەیەکی پەنهان نەبێت و بەئاسانیی بکەرەکانی بناسینەوە، ئەگەر بمانەوێ لاپەڕە نووسراوەکانی فایلی گەندەڵی بکەینە پەرتووک (قصة الحضارة)کەی (ویڵ دیۆرانت) لاپەڕەیەکە لە چاویدا و رەنگبێ وەک حکایەتی مێش هەرگیزاو هەرگیز تەواوبوونی نەبێت.
کەچی ئەوی کەمترین زانیارییمان لە بارەیەوە هەیە و زۆرترین رووبەری لە ژیانی کاربەدەستانی مەملەکەتدا داگیر کردووە شەوە سوورەکانیانە لەگەڵ سۆزانییەکان، هەموومان تەنانەت شێتەکانیش دەزانن سۆزانییەکان نێزیکترین و گیانی بە گیانیترین دۆست و هاوڕێی بەرپرسەکانن، ئەو بەرپرسانەی وەک گورگی برسی وان بۆ سێکس، بۆیە ئەگەر دەستیان برد بۆ نووسینەوەی ژیاننامەکانیان دەبێ لە سۆزانییەکانەوە دەست پێبکەن و بە سۆزانییەکانیش کۆتایی پێ بهێنن چون هیچ سەروەریی و حکایەتێکیان پێ نەماوە بۆ باس و گێڕانەوە جگە لە رەشبەڵەکی ممارەسەی سێکس و کڕینی جەستەی مرۆڤی کۆیلەکراو (سۆزانی). ئێمە وەک نووسەر و رۆژنامەنووسە ئازادەکان دوو بەشی بیرەوەرییەکانیانمان نووسیوەتەوە (شەڕی ناوخۆ – گەندەڵیی) پێویستە غیرەت بدەنە بەر خۆیان و بەشی سێیەمی بە پەڕەموچی خۆیان تەواوی بکەن، بڕوا بکەن بە تاسەوە چاوەرێی ئەو کارەیان لێدەکەین!!. چاوەڕوانین بۆ کۆتا بەش و سکەنداڵترین بەشی ژیاننامەنووسییەکانیان کە ئەویش نووسینەوەی شەوە سوورەکانە لە رۆژە هەرە رەشەکانی نەتەوەیەکی ماندوو و دادۆشراودا.

2007
ستیڤان شەمزینی
ستۆکهۆڵم

لە ژمارە 43ی رۆژنامەی نیوەند لە ئەیلولی 2007دا بڵاوکراوەتەوە. لە ئێستاشدا کە نووسینەوەی بیۆگرافی سیاسییە کوردەکان تەنانەت سەرکردە سەربازییەکان بەشێوەیەکی نائاسایی تاوی سەندووە ئەم وتارەم بە شایانی دووبارە بڵاوکردنەوەی زانی.

شانۆ دەبێتە هاوکاریەکی گرنگی کەسانی تووشبووی ئۆتیزم.
ئەم هەواڵە بۆ شانۆکاران و سەنتەرەکانی ئۆتیزم وکەس وکاریان تووشبووانی ئۆتێزم گرنگە.
لە دوای داخستنی هٶلەکانی شانۆ و سینەما وئۆپیرای شاری میونشن بۆ ماوەی سالێک وا تازە دەست دەکرێت بە نمایش و پێشکەشکردنی بابەت هونەریەکان. بینەرەکان بە ماسكەوە و دوور لەیەکتر دادەنیشن. دەعوەتنامەیەکم لە دەرهێنەری شانۆ ئۆتۆ نۆڤاوە پێگەیشت،کەئامادەی بینینی پرۆژەی تازەکەی ئەمجارەیان بم، کە زیاتر لە دەساڵە بەردەوام لەگەل ئۆتیزمەکان بەزانستی شانۆ هاوکاریان پێشکەش دەکات. هاوکاریەکانی گرنگی شانۆ بۆ تەندروستبوونیان. کاری هونەری شانۆی کارێکی پرۆسەی زانستی وپەروەردەیەی دیقەتیە ولەرۆژی یەکمی پرۆسەکەوە کاریگەری وێنەی خۆی لەهزری بەشداربووند بەجی دەهێلێت ، ئەم پرۆسە هونەریە بەکورتی چی پێشکەش بە تووشبووانی ئۆتیزمەکان دەکات.
١. یەکتر قبوڵکردن.
٢. تێکەل بوونینا لەگەل یەکتر
٣. گۆرینەوەی گفوگۆی نیوان یەکتر
٤. هەست کردن بە بینین وبیستن وتماس و بۆن و چێژ و تێکەڵ بوونێکی تر و هەلس وکەوت و دروست کردنی تیکستێکی سەربەخۆ
٥. فیرکردنی هەندێ هەلس وکەوت
٦. بەهێزکردنی قودرەتی ترکیزکردن ٧
. بەهێزکردنی بیرکردنەوەی هزری
٨. پێزانینی خەڵکی بۆ کارەکانێان
٩. دانپێدان لەرێگەی چەپلەو گولبارنەوە
١٠. لەکۆتای نمایشەکە پرسیاری بینەران ورای بینەران و وەڵامدانەوەی ئەوان وپێشکەشکردنی ریزو حورمەتێکی بیپایان بە ئۆتیزمانەی، کە رۆلی نواندنیان وەکو ئەکتەر دەنواند …زۆر زۆر شتی تریش.
رێزلێنانێکی گەورە لەلایەن رۆژنامە و میدیا و بەریوەبەرایتی رٶشنبیری شاری میونشنەوە . یەکەم پرۆژەی کردنەوەی هۆڵی شانۆی ئەم مالە شانۆیە بەم نمایشە بوو.. چەنابی موفیشی گۆگۆل بوو، ئەمان بەسدەکاریەکی زۆر زۆر بەنرخەوە پیشکەشیان کرد. کچێکی بەخۆ رۆلی جەنابی موفەتیشی دەبینی. لە هەمووی گرنگتر ئەوەبوو هەموو دایک وباوکی کەسایتیە ئۆتیزمەکان هاتبوون بۆ سەیری نمایشەکە، بەیکە خۆشی موحبەتەوە دەیان روانیە کوروکچەکانێان بۆ ئەم سەکەوتنە بەنرخەی ،کە کچ وکورەکانێان لەسەر سەکۆی شانۆ دەبینن وخەڵکی چەپلەێان بۆ لێ دەدا، هزری و ئگاهی و هۆشمەندی ورٶشنبیری کەس وکار یان بەرامبەر بە کەسانی تووشبوو دەگۆرێت، کەواتە ئەوانە توانیان هەیە و بەو چاوکەمیەوە سەرێان مەکەن بۆ هۆشمەندی رۆشنبیری گشتی خەڵکی و گۆرێنی بیرو هزری کۆمەڵ بەرامبەر بەو تووشبوانی ئۆتیزم. ئا بەم شیوەیە هاوکاری خانەی دەماغی نیو مێشکی تووشبووان دەگورێت و هی کۆمەلگاش دەگۆرێت، ئا بەم شیوەیە قودرەت شانۆ بۆ مرۆڤایەتی و قودرەتی شانۆ بۆ خۆشەویستی مرۆڤایەتی بە هەموویان دەبەخشیت، ئا بەم شیویە هونەری شانۆ هەم چیژ وەرکگرتنە لە مەعریفە و لە هونەر ولە رٶشنبیری ئەدەبیاتی کۆمەلایەتی وسیاسی و فەلسەفی و دەبێتە هاوکاری پزیشکی یش.
هەرکەس خوازیاری هاوکاریبێت بۆ کردنەوەی دەوریەکی ئەوتۆ لەسەنتەرەکان و یان شووینەکانی خوێندنی هونەری شانۆ .. من لەگەل دەرهێنەر ئۆتۆ نۆڤا زیاتر لە بیست سالە یەکتر دەناسێن بەردەوام لەئالو گۆری هونەری هاوکاری یەکتر بەردەوامین.

دەتوانڕیت بەم ناونیشانی مایلەوە پەیوەندیم پیوە بکات. Zangana.k@gmail.com
د. هاوڕێ زەنگەنە

لە دوای ڕاپەڕینەوە، بیرمەند و یاساناس و کەسانی سیاسی و ڕۆشنبیرانی دڵسۆزی کورد، لە کوردستان و لە دەرەوە، بە سەدان نەخشە و پلان و بەرنامە و پشینار و پێسنیازی جوان و واقیعبینانەیان، بەنیازی چاکسازی و مەحکەمکردنی کۆڵەگەکانی حکومرانی هەرێم، خستە بەر دەست دوو حزبە دەسەڵاتدارەکەی کوردستان، خۆ ئەگەر لە ٥٠٪ ی ئەو بیربۆچوونانەی، ئەو کەسانەیان پەسندکردبایە و کاریان پێکردبایە، ئەوا کوردستانی باشوور، بەو ڕۆژەی ئێستا نەدەگەیشت، کە کەس حەسوودی پێنابات.

ئێستاش، ئەو پێشبینییە، نە خەونە و نەخەیاڵ، خۆزیا دەسەڵاتدارانی کورد، بە بایەخەوە وەریان دەگرت:

“ئیبراهیم ڕەئیسی چەنگبەخوێن، بە پڕاکتیزەکردنی ماددەیەکی دیموکرسی، کە هەڵبژاردنە، بووە سەرککۆماری نوێی ئێران. وا پێشبینی دەکرێت، لە ئێراقیشدا، بە هەمان چالاکی دیموکراسی، لە هەڵبژاردنی داهاتوودا، موقتەدا سەدری توندڕەو، جەڵەوی حکومرانی بگرێتە دەست.

جا دوای ئاشبوونەوە و ڕێککەوتی ئەمەریکاو ڕۆژاوا لەگەڵ ئێران، ئەوا بە تەواوەتی، پارسەنگی هێزەکان تێکدەچن و دەسەڵات و پایەیی بەهێز دەگەڕێتەوە دەست ئێرانی شیعە مەزهەب. کە دوێنێ، ئیبراهیمی، لە یەکەم وتاریدا بە ئیراقییەکانی گوت: “خوێنی ئێوە خوێنی ئێمەیە!”

ئێستا، ئەوانەی لە دەستوور و یاسا، پسپۆڕن و تێدەگەن، دەزانن کە زۆربەی هەرە زۆری بەند و ماددە دەستوورییەکانی (دەستووری ئیراق) تایبەت بە سیستمی فیدڕاڵی هەرێم، بەتاڵ بووەنەتەوەوە. ماددە دەستوورییەکان بە ڕاشکاوانە، ئاماژە بەوەدەکەن کە سیستمی فیدڕاڵیان بۆ ئیدارەیەکی جوگرافی دیاری کراو، لە کوردستان مۆرکردووە. ئەو دوو ئیدارییەی کوردستان، سەد لە سەد دوو هەرێمی سەربەخۆن لە مامەڵە و کرداردا، با لەژێر یەک ئاڕم و دروشمیش دابن. دۆست و دوشمن ئەو دەزانێ، ئەو ئاگادارکردنەوەی ئەو دواییەش، لە لایەن نوێنەری نەتەوە یەکگرتوەکان، بۆ ئیدارەکانی هەرێم، نە سوعبەت بوو، نە نوکتە.

کەواتە، ئەگەر، لە ماوەیەکی کورتدا، دوو ئیدارەیی ئەو دوو حزبە نەبنەوە یەک، ئەوا بە دەستوور و بە دەنگدان لە هۆڵی پەرلەمان، دەکرێ، سیستەمە فیدڕاڵییەکە بگۆڕن بۆ شتێکی وەکو سیستەمی ئیدارەی مەرکەزی یان لامەرکەزی.

ئەو قسە ناخوا، کە گۆیا وڵاتانی وەکو فەرنسا و ئەمەریکا، ڕەنگ بێ پشتیوانیمان لێ بکەن. ئەوانیش پابەندی دەستووری وڵاتەکانن. ئێراق ئەندامە لە نەتەوە یەکگرتووەکان. بەڵام هەرێمی کوردستان هیچ نییە.
هەرلەم حەفتەیەدا، وتەبێژی حکومەتی هەرێم، لە وەڵامی پرسیارێکیدا”کە بۆ لە ڕێی دەزگا نێودەوڵەتییەکانەوە، لەشکرکێشی تورکیا بۆ ناو هەرێم مەحکوم ناکەن و فشار ناخەنە سەری؟” گوتی “هەرێم، هیچی پێناکرێ، خۆ ئێمە ئەندام نین، لەو دەزگایانەدا!” سی ساڵی ڕەبەقە، هەرێم نەیتوانیوە دەستوورێک بۆ خۆی دانێ، کە دەستووری ئێراقی ڕیی پێداوە. بۆیە شەرعییەتی زۆر لاوازە.

یەکگرتنەوەی، ئەو دوو ئیدارەی هەرێم بە نزیک نازانم، چونکە، هێز و دەسەڵات و سەروەت و سامانی ئەو دوو حزبە، لەو دوو ئیدارییەدا هەیە. تەنانەت، بە یەکگرتنەوەیان، ڕەنگ بێ بە هەزاران لە ئەندام و هەوادارەکانیشیان لەدەست بدەن. ئاخر هەیە هەر بۆ ڕکابەری، حزبەکەی دیکە، چووەتە پاڵ حزبەکەی خۆی و لەویدا پەرژەوەندییەکانی زامنە.

یان هەرێم دەبێتەوە یەک ئیدارە و یەک حکومڕانی، یان ئاشبەتاڵێکی دەستووری، لە نیو پەرلەمان، شانۆگەرییەکەی جەزائیر دووبارە دەکاتەوە.

گەر دەپرسن، جا ئەوکاتە، کوردەکانی باشوور چییان پیدەکرێ؟ لە وەڵامدا، دەڵێین، چییان پێکرا، کە لە ١٦ی ئۆکتۆبەر کەرکوویان لەدەستدا، هەر هێندەشیان بۆ لەدەستدانی فیدڕاڵی پێدەکرێ.

ئەزموونی شاعريانی هەشتايەكانی هەولێر وەك نموونە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ئەمشەو ئیدریس شەیداهۆی شاعیر، گۆڕەکەی هەڵتەکاند و هاتە خەونم و ئەو شیعرەی بۆ خوێندمەوە:

خۆزی گوڵە کێویلەیەک دەبووم
لەو بنار شاخانە
بۆن و بەرامەم بەو تڕۆپکە سەرکەشانە پەرت دەبۆوە..
لە ناو قەدی ئەو تاشە بەردانەش
هێلانەی ئەو بێچووە کەوانە دەبووم
کە زایەڵەی بەقبەقەیان ئاسمانی بێسنووری دەتەنیەوە…
پردێک دەبووم بۆ پەڕینەوەی
ئەو کارمامزانەی
سەر رێی ئەو چەمە سەرخۆشە
کە بە خەیاڵی دیداری عاشقەکانیان شاد دەبوون ..
مخابن بۆ تۆ

لەو بەهەشتەت دەركردم
بەر نەفرینی سەرزەوی کەوتم
ئەو سەرزەوینە خۆڵەمێشەی
کە نەوە دوای نەوە
بە رۆڵە دڕندەکانت
ئاوەدان كردەوە
ئەگەرچی لە داوێنی تۆدا
سەدان پێغمبەر هاتنەدەر،
لەسەر سێوێكیش ڕۆڵەی خۆت وەدەرنا ..

نەوە چڕنووک بە خوێنەکانت
بە ناوی کتێبی پیرۆزی تۆوە
شمشێر و نێزەیان دایە دەستی یاوەرەكانیان
هەرچی بە دوای بانگەوازەكەت نەچوو،
بۆی نەچەمایەوە
کەللەسەری پەلدان..
پەریزادەكانی كردن بە كەنیزە و
ماڵی تۆی پڕكرد لە جەنگاوەرە دڕندەکان..

لە پێدەشە تێنووەکانی گەرمیانەوە
تا چیا سەرکەشەكانی کوێستان
لە هەڵەبجەی لەخاچدراو
تا مەتینا و ئاڤاشین…
بۆنی سێوەكەی تۆ بوو
گوڵەگەنمەکانی مەست کردن
بەناوی پیرۆزی تۆوە
عاشقانی خۆرەتاوی
رەوانەی بیابانی مەرگ کردین…

تۆ لە کوێ بووی
کاتێک لەبەردەم گۆڕەپانی چوارچرادا
منداڵەکانی تۆیان لە خاچ دەدا
لە کوێ بووی
کاتێ لەبەردەم دەرێی چیادا
رۆڵەکانتیان
لەژێر زنجیری زرێپۆشەکان
دەپلیشاندەوە..
کاتێ زەیتوونەکانی عەفرینیان
شەهید دەکرد
سەرێ کانییان وشک دەکردەوە
تۆ لە کوێ بووی؟!

هەر نەهاتی
کتێبە سوتاوەکەی ناو میحرابت
ناو مینارە روخاوەكانت هەڵگرییەوە
نە دایە حەوا
نە بابە ئادەمیش
چوونەوە بەردەمی تۆ
تا پێت بڵێن
خودایە گیان
تۆ لەسەر سێوێك ئێمەت
لەو بەهەشتە سەرگەردان كرد..
ئێستا بۆنی سێوەکەی تۆیە
رۆڵەکانت دەخنکێنێ
مینارەکانت
بە دەنگی سەركەوتنی سوپای قەعقاق و
قشوونی گورگەبۆرەکانی مەغۆل
دەگاتە عەرشی ئاسمان..

دەنگی ئازارەکانی تۆ
بە بەرچاوی هەموو دنیا
دیسان بێچووە کەوەکانی كوێستان و گەرمیان
ژەهراوی دەکات
چەم و کانیلەکان
کوێر دەکاتەوە..

وەرە کتێبەکەت ببەوە
بیدەوە بەو یارانەی لە بەهەشتدا
بە خەیاڵی گەیشتن بە حۆرییەکانت
گیانیان بەخشی…
ئیدی
چاوەڕێ مەبە
جارێکی تر ئەیوب بگەڕێتەوە
بانگی رزگاریت بۆ بدا
ئەیوبەکەی تۆ
هەموو رۆژێ
لە گۆڕەپانی چوارچرادا هەڵدەواسرێت
ئەیوبەکەی تۆ
رۆژ نییە
لە کانی عاشقانی هەڵەبجەدا
قوڕگی پڕنەکەن لە خەردەل و سیانید..
ئەیوبەکەی تۆ
رۆژانە لە شنگال
لە خاچ دەدرێت..

وانه‌كانی ژیان :
له‌ سه‌ره‌تای مانگی یه‌كی ساڵی 1983 گه‌یشتمه‌ باره‌گای حزب له‌ دێی حاجی مامه‌ندو هاوكات باره‌گای مه‌ڵبه‌ندی یه‌كی یه‌كێتی نێشتمانی كوردستان (ینك) له‌وێ بوو به‌ هوێ لووتبه‌رزی (ینك) وسیاسه‌تی قورخكاری نێوان ینك وپارتی ( پدك) كه‌ ینك ناهێڵیت پدك بێته‌وه‌ ناوچه‌كانی سلێمانی و به‌ شێك له‌ ناوچه‌كانی هه‌ولێرو پدك رازی نابێت ینك بچێته‌ ناوچه‌كانی بادینان و بوچوونه‌كانی حزبی شیوعی عێراق (حشع) وه‌ك ئه‌ندامێكی به‌ره‌ی جودهه‌وڵی ده‌دا ئالوزی وناكوكی له‌ نێوان لایه‌نه‌كان نه‌مێنێت.
ینك به‌ هوێ كه‌سانی گومراوو ئاغاو ده‌ره‌به‌گ به‌شێكی باڵاده‌ست بوو له‌ دروستكردنی ئاڵوزی و، له‌ سه‌ره‌تای ساڵی 1980 وه‌ ده‌ستیانكرد به‌ پروپاكه‌نده‌ی هیچ و پوچ بؤ نموونه‌ له‌ ئایاری هه‌مان ساڵد له‌ رؤژێ 1 ئایار بؤ سوكایه‌تی پێكردن به‌رپرسێكی یه‌كێتی له‌ وتاره‌كه‌یدا شه‌كری شكاندو وتی ئێمه‌ ( داڵده‌ی !؟) حزبی شیوعی عێراقماندا داوه‌ وه‌ك بڵێت كوردستان ته‌نها موڵكی ئه‌وانه‌و، ئه‌و گه‌ره‌لاوژه‌یه‌ی ئه‌و به‌رپرسه‌ ده‌نگیدایه‌وه ناو رێكخستنه‌كانی حزب وپێشمه‌رگه‌و به‌ كارێكی خراپ و دوژمنكارانه‌ ناوبراو تا ماوه‌یه‌ك حزب هه‌وڵی هێوه‌ركردنه‌وه‌ی بارودؤخه‌كه‌ی ده‌داو ئه‌و ره‌فتاره‌ یه‌كێك بوو له‌ سه‌دان ره‌فتاری له‌و چه‌شنه‌و ده‌ر هه‌ق به‌حزبه‌كانی ترو هه‌رده‌م له‌ هه‌ڵكشانا بوو.
ــ له‌ مانگی شوباتی 1983 له‌ دێی قوله‌گیسكانی شارباژێر نوێنه‌ری یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان (ینك) ئاسو نوری له‌ گه‌ل نوێنه‌رانی به‌ره‌ی (جود) پارتی دیموكراتی كوردستان (پدك) و حزبی سۆشیالیستی كوردستان (حسك) به‌ مه‌به‌ستی ئاشتبوونه‌وه‌و وازهێنان له‌ قورخكاری و شه‌ری یه‌كتری رێكه‌وتنێكیان واژوو كردو شایانی باسه‌ دوو ئه‌ندامی حزبی شیوعی عێراق هاورێیان { عه‌بدوڵلا قه‌ره‌داغی ــ مه‌لا عه‌لی و شیخ سعید} وه‌ك شایدحاڵ و چاودێر ئاماده‌بوون هه‌رچه‌نده‌ حزب له‌ به‌ره‌ی جود بوو به‌ڵام دژی شه‌ربوو، له‌ پاش ماوه‌یه‌كی كورت له‌ مانگی ئازارو نیسان (ینك) له‌ ده‌وروبه‌ری دێی چاڵه‌ خه‌زێنه‌ به‌بێ گوێدان به‌و رێكه‌وتنه‌ شه‌ری دژ به‌ (پدك وحسك وپاسۆك) هه‌ڵگیرساندو مه‌لا به‌ختیار به‌رپرسی مه‌ڵبه‌ندی یه‌كی ینك له‌ رێی جێهازه‌و هاوری ده‌كردو هانی چه‌كداره‌كانی ده‌داو ده‌‌یوت ئه‌م خایینانه‌ بكوژن و ده‌ریان په‌رێنن و، ژماره‌یه‌ك پێشمه‌رگه‌ شه‌هیدبوون و زه‌ره‌روزیانێكی زۆر به‌ر هێزه‌كانی جود كه‌وت.
ــ رؤژێكیان تووشی سه‌ر ئێشه‌ بووم ودوكتور هه‌ڤاڵ ده‌رزییه‌كی لێدام و له‌ پاش كاتژمێرێك هه‌ستمكرد باری ته‌ندروستیم خراپتر بووه‌و پێستی له‌شم ره‌ش ده‌‌بێت و ده‌‌رژێمه‌وه‌و دكتوریان ئاگادر كردو ئه‌ویش به‌ قه‌ڵه‌مباز له‌ خه‌سته‌خانه‌كه‌ی حزب گه‌یشته‌ باره‌گای مه‌ڵبه‌ند ( نێوان خه‌سته‌خانه‌كه‌ و مه‌ڵبه‌ند 100 ــ 150) مه‌تر بوو منی بینی یه‌كسه‌ر وتی ژه‌هراوی كراویت ودیاره‌ ئه‌و ده‌رزییه كه‌ به‌كارمان هێنا ژه‌هرای بووه‌و هاوری به‌هادین نوری هات و منی دی ورووی كرده‌ هه‌ڤاڵ وتی جێتان زیندانه‌و پێویسته‌ له به‌رچاوم نه‌بیت، دوكتور هه‌ڤاڵ وتی : هیچ دامه‌پؤشن و بزانن كێ ده‌رزییه‌كانی ناردووه‌و كێ هیناویه‌تی دیاره‌ حزبی به‌عس ده‌رزی ژه‌هراوی ره‌وانه‌ی باره‌گاكانی حزب ده‌كات و ئێستا كاتی لێپرسینه‌وه‌ نییه‌ با دوو سێ پێشمه‌رگه‌ یارمه‌تیم بده‌ن هاورێ ببه‌مه‌ خه‌سته‌خانه‌كه‌و هه‌وڵده‌ده‌م چاره‌سه‌ری بؤ بدؤزمه‌وه‌و منیان هه‌ڵگرت و گه‌یشتمه‌ خه‌سته‌خانه‌ و هه‌ڤاڵ دوو سێ ده‌رزی تێكڵاو كردو وتی هیوادارم هه‌ڵگه‌رانه‌وه‌ی پێستت به‌ره‌و ره‌شی رابگرێت و له‌ شانسی من دوای رؤێك دوكتور نازم جواهری( دكتور دڵشادو دوكتور ئیمان سه‌لام عادل ) گه‌یشتن وبؤ ماوه‌ی چل رؤژ له‌ ژێر چاودێری دوكتور دڵشادو دكتوره‌كان بووم وچاكبوومه‌وه‌ و، داوام له‌ هاورێ بابی سه‌لام كرد له‌ دكتور هه‌ڤاڵ هاوریی خوشه‌ویستم خؤش بێت و كاره‌كه‌ی به‌ مه‌به‌ستی چاكبوونه‌وه‌ی من ئه‌نجامداوه‌و زؤر هاورێمه‌ و ئه‌و كاره‌ كاری به‌عسییه‌كان بووه‌.
ــ بؤ 31 ئازار جه‌ژنی دامه‌زراندنی حزب هاورێ به‌هادین كؤبوونه‌وه‌ی پێكردین و بریاردرا ئاهه‌نگ بگێرێن و خؤی وتاری حزب بخوێنێته‌وه‌و منیش وتاری لاوان وپێشمه‌رگه‌و مه‌به‌ستی هاوری ئه‌وه‌ بوو سه‌نگ و قورسایی حزب پیشانی خه‌ڵكی دێی و میوانه‌كان ( یه‌كێتی) پیشان بده‌ێن و، هه‌رواش بوو له‌ 31 ی ئازاردا هاورێ به‌هادین وتاری حزب و منیش وتاری لاوان و پێشمه‌رگه‌ خوێنرانه‌وه‌و له‌ پاش گؤرانی و هه‌ڵپه‌ركی ئاهه‌نگ كؤتایی پێهات.
ــ هاورێ به‌هادین وه‌ك به‌رپرسی یه‌كه‌می مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی و كه‌ركوك دژی سیاسه‌تی حزب بوو نیازی هه‌بوو له‌ گه‌ڵ به‌رپرسێكی باڵای یه‌كێتی حزبێكی سیاسی دروست بكه‌ن وهه‌ر له‌و رووه‌وه‌ دژایه‌تی هاورێیانی رێكخستنی ده‌كرد كه‌ هه‌موویان عه‌رب و كادیری لێهاتووی حزب بوون به‌ سه‌رپه‌رشتی هاورێ عه‌دنان عه‌باس ئه‌ندامی كومیته‌ی ناوه‌ندی و شایانی باسه‌ هه‌ندی له‌و هاوری قاره‌مانانه‌ شه‌هید بوون وه‌ك : هاورێ ره‌سمییه‌ جه‌بر ( دایكی لینا) و هاورێ شاكر و ژماره‌یه‌كی تریش و پرؤژه‌كه‌ی ئه‌بو سه‌لام سه‌رینه‌گرت و بووه‌ هؤی سركردنی وپاشان بانگ كرا بؤسه‌ركردایه‌تی حزب بؤ لێكولینه‌وه‌ به‌لام هاورێ بابی سه‌لام رایكردو ئه‌وه‌ش بووه‌ هؤی ده‌ركردنی له‌ حزب.
‌21/6/2021

مەنسوور جیهانی ـ

فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” لە دەرهێنانی “توورج ئەسڵانی” و بە ڕۆڵ بینینی “شوان عەتووف” دوای بەشداریی لە بازاڕی فێستیڤاڵی “بەڕڵین” وەکوو گرینگترین بازاڕی فیلم لە ئەورووپا و جیهان، لە سینەماکانی هەرێمی کوردستان نمایش دەکرێت.

فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” Landless لە نووسین، دەرهێنان و بەرهەمهێنانی سینەماکاری کورد “توورج ئەسڵانی”، بە ڕۆڵ بینینی “شوان عەتووف” ئەکتەری ناوداری کورد، بەرهەمی کۆمپانیای سینەمایی “ماد مووڤی” MAAD Movie و هەروەها بەرهەمی هاوبەشی “ڕه‌ز هەڵکەوت ڕەشید” لە هەرێمی کوردستان و سووریا، لە ڕۆژی جەژنی قوربان واتە 20ی جوولای 2021 و هەروەها لە ڕۆژانی دوایی لە سینەماکانی هەرێمی کوردستان و سەرتاسەری وڵاتی عێراق نمایش دەکرێت.

فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” بۆ یەکەمین جار لە حەفتا و یەکەمین خولی بازاڕی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “بەڕڵین” لە وڵاتی ئەڵمانیا لە لایەن کۆمپانیای “تسویر گستر الهە پارسی” (ئێلی ئیمەیج) Eli Image بە بەرپرسیارییەتی خاتوو “ئیلاهە نەوبەخت” پێشکەش کرا. بازاڕی فیلمی “بەڕڵینالە” بە ناونیشانی یەکێک لە گرینگترین بازاڕەکانی فیلم لە ئەورووپا و جیهان دێتەئەژمار.

لە “بێ نیشتمان”دا کۆمەڵێک لە ئەکتەرە ناودارەکانی وڵاتانی تورکیا، سووریا، عێراق و هەرێمی کوردستان، بە چوار زمانی کوردی، تورکی، عەڕەبی و فارسی لەگەڵ “هانی موجتەهیدی” گۆرانیبێژی ناوداری کورد تیایدا ڕۆڵیان بینیوە، لەوانە: شوان عەتووف، جاهیت شاهین یاڵچین، بوڵەنت کاسێر، ڕێکێش شەهباز، بەنگین عەلی، بەڕۆژ ئاکرەیی، نارین محەمەدی، فرمێسک ڕەحیم زادە، هاکار عەبدوالقادر محەمەد، تەها عەبدوالکەرەم ئەبووبەکر، ڕواڵ ناڤگوندی، ئاسۆ ڕەفیق، هەورامان و چەندین ئەکتەری دیکە.

لاپەڕەی فەرمی فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” لە ئینستاگرام:
https://instagram.com/landlessmovie?utm_medium=copy_link

لاپەڕەی فەرمی فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” لە فه‌یسبووک:
https://www.facebook.com/landlessmovie/

بەڕێوەبەرایەتی ڕاگەیاندنی گشتی فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان”.

ئای چەند خۆش و دڵگیرە
حەوشـــەی ماڵی باپیرە
لایەک گــوڵ و گــوڵزارە
لایــەک داری بـــەردارە
ناوەڕاســتی چیمــەنـە
دڵگـیرتـرین دیمــەنـە
بۆ سەما و یاریکـــردن
خۆشترین شوێنە لای من
جار جار باپیرەی شیرین
رووخۆش دەم بەپێکەنین
دێت بۆ لام و دەمـدوێنێ
گـــوێز و مێوژ دەھێنێ
بەچیرۆک و ھۆنـــراوە
خۆشتر دەبێ ئەو نــاوە
…
١٦/٢/٢٠١٩

ئەریک فرۆم ناوێکی دیارە لە بواری دەروونناسی و سۆسیۆلۆژیدا، لە هەمانکاتیشدا یەکێکە لەو نووسەرانەی کە هەتا کۆتایی ژیانی، پێنووسەکەی لە دژی ستەم و دەسەڵاتی فاشیزمدا بەکاردەهێنا، فرۆم خاوەنی شێوازێکی تایبەتی نووسینە، کە زۆرجار هەوڵ دەدات بۆ شرۆڤەکردنی پرسە زانستی و دەروونییەکان بە زمانێکی بەرزی ئەدەبیەوە بنووسێت، هەوڵیش دەدات مرۆڤ بە ناخی خۆی بناسێنێت.
لە ماوەی پێشوودا چاوم بە یەکێک لە کتێبە جوانەکانی کەوت کە ئەویش کتێبی « کرۆکی مرۆڤ»ە. لەلایەن نووسەر و وەرگێڕ ئەردەڵان عەبدوڵڵا بەشێوەیەکی جوان ئەم کتێبەی وەرگێڕاوەتە سەر کوردی لەپاش خوێندنەوە، پێمخۆشبوو چەند دێرێکی لەبارەوە بنووسم، تاوەکو بەخوێنەرانی ئاشنا بکەم.
راستە فرۆم خوێندکارێکی فرۆید بووە، بەڵام لە زۆر حاڵەتیشدا جیاوازی بۆچوونیان هەبووەو رەخنەی لە هەندێک تێزی فرۆید گرتووە، یەکێکیش لە جیاوازیییەکانی نێوانیان ئەوە بوو، کە ئەریک فرۆم توانی زانستی سایکۆلۆژی و سۆسیۆلۆژی پێکەوە گرێ بدات و بەدوای راستییەکاندا بگەڕێت، ئەم کتێبەشی یەکێکە لە کتێبە باشەکانی و هەوڵیکی نایابە بۆ ناسینی مرۆڤ وەک ئەوەی کە هەیە.
فرۆم لەم کتێبەدا هەوڵی شرۆڤەکردنی پرسەکانی توندوتیژیی و جۆرەکانی دەدات، خۆشەویستیی، مەرگدۆستی و موڵکداریی و کەلتور و نەرجسیەت زۆر بە جوانی شیکردۆتەوە، دەریشیخستووە کە ئایا کرۆکی مرۆڤ شەڕەنگێز و گەندەڵە، یان خێر و پاکە. روونیکردۆتەوە کە سەرپێچیکردنی مرۆڤ مەرجێکە بۆ هۆشیاربوونی و توانای بڕیاردانی دەردەخات و باوەڕبوون بە چاکی مرۆڤ، لە ئەنجامی ئەو باوەڕبەخۆبوونە نوێیە دروست بووە، کە لە ئەنجامی ئەو پێشکەوتنە سیاسی و ئابوورییە مەزنەی کە لە سەردەمی رێنانساسدا دەستی پێکرد.
هەروەها فرۆم لەم کتێبەدا باسی کۆمەڵێک بابەتی گرنگی تری کردووە وەک نیکرۆفیلی –مەرگدۆستی واتای خۆشەویستی بۆ مەرگ. کەسایەتی نیکرۆفیلی ئەو کەسەیە کە ئارەزووی هەموو شتێکی مردوو دەکات، وەک لاشەی مردوو و پاشەڕۆی خواردن، هەروەها نیکرۆفیلییەکان زۆر حەز دەکەن قسەوباس دەربارەی نەخۆشیی و کفن و دفن بکەن. زۆرجاریش شەڕەنگێزن و حەزیان بە جەنگ و کوشتن و توندوتیژیی هەیە.
باشترین نمونەش لە کەسانی مەرگدۆست کەسایەتی هیتلەرە، کە بەتەواوەتی سیفاتی نیکرۆفیلی بەسەریدا دەسەپێت، نووسەر هەوڵیداوە زۆر بەجوانی شرۆڤەی کەسایەتی دەروونی هیتلەر بکات.
بیۆفیلی – ژیاندۆستی مەیلی بیۆفیلی دژی نیکرۆفیلییە، کە جەوهەرەکەی بریتیە لە خۆشەویستی بۆ ژیان کە حاڵەتێکی پۆزەتیڤە، هەموو گیانلەبەر و مرۆڤی، خاوەنی مادەیەکی زیندوون کە مەیلی بۆ تێکەڵاوی یەک بوون هەیە. دەتوانین کەسایەتی بیۆفیلی لە رێگەی کۆمەڵێک سیفاتەوە بناسینەوە، لەوانە حەز دەکات ژیانی خۆش بوێت و هەوڵ دەدات هەموو بوارە جۆربە جۆرەکانی ژیان تاقی بکاتەوە، حەز دەکات ژیانێکی سەرکێشانە بژی نەک ژیانێکی گەرەنتی. هەروەها مەیلی ژیاندۆستی لە پشت هەموو شێواز و میتۆدە فەلسەفییەکانەوەیە.
لە بەشێکی تری کتێبەکەدا باسی تەوەرێکی گرنگی تر دەکات کە ئەویش مەسەلەی نەرجسیەتە. ئەریک فرۆم زۆر بە جوانی باسی ئەم نەخۆشییە دەروونییەی کردووە، بەلای فرۆمەوە نەرجسیەتیش دوو جۆرە « نەرجسیەتی باش، نەرجسیەتی خراپ» . فرۆم پێی وایە نەرجسیەت و مەیل و بەهایەکی پێویستە بە مەرجێک بۆ مەبەستی باش بەکار بهێنرێت و سنووری خۆی تێنەپەڕێنێت، بەڵام کاتێک زیاد لە پێویست بوو، ئەوا دەبێتە نەخۆشییەکی دەروونی خراپ، زۆربەی دیکاتۆرەکانی جیهانیش کەسایەتی نەرجسیەتی خراپیان هەیە.
دیارە جگە لەمانە، کتێبەکە باسی کۆمەڵێک بابەتی گرنگی تر دەکات، کە هەموویان بەدەوری مرۆڤدا دەسووڕێنەوە. لە کۆتاییدا، دەستخۆشی لە کاک ئەردەڵان عەبدوڵڵا دەکەم و هیوای سەرکەوتن و کاری جوانتری بۆ دەخوازین.

گوڵزار حەمە فەرەج

پڕۆسه‌ی (په‌روه‌رده‌وفێركردن) پڕۆسه‌یه‌كی درێژخایه‌نه‌, داینه‌مۆوبناغه‌ی تاك و كۆمه‌ڵگه‌وزانست و داهێنانه‌ , داینه‌مۆوبناغه‌ی هۆشیاری كۆمه‌ڵگه‌یه‌ به‌ گشتی. پڕۆسه‌ی (خوێندن و په‌روه‌رده‌وفێركردن) ئه‌ركی حكومه‌ته‌ له‌ چوارچێوه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ و داموده‌زگا په‌روه‌رده‌یه‌كان كه‌ تاك ئاڕاسته‌ ده‌كات به‌ گوێره‌ی ئه‌و سیسته‌م فه‌لسه‌فه‌ په‌روه‌رده‌یه‌ی پلانی بۆ دانراوه‌ودایڕشتووه‌ ئامانجیش لێی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ خوێنده‌واروپه‌روه‌رده‌كراووزانست و داهێنانیان زۆر بێت هه‌روه‌ك سێكته‌رووه‌زاره‌ته‌كانی ( ته‌ندروستی و رۆشنبیری ) وه‌زاره‌ته‌كانیتری حكومه‌ت سیسته‌م و به‌رنامه‌ی خۆی هه‌یه‌ بۆ باشتركردن و رۆشنبیكردن و هۆشیاری تاك و كۆمه‌ڵكه‌ هیچ كه‌س و لایه‌نێك بۆی نییه‌ شت بنووسێ‌ و به‌رنامه‌وسیسته‌م دابڕێژێ‌ خه‌ڵك ڕێنمایی بكات و ئاڕاسته‌ بكات له‌ده‌ره‌وه‌ی وه‌زاره‌تی حكومه‌ت باوه‌ڕپێنه‌كراوه‌ . (په‌روه‌رده‌وخوێندن) به‌تایبه‌ت (وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌) له‌ هه‌موو وڵاتێك و حكومه‌تێك پشك و به‌رپرسیاری گه‌وره‌ی هه‌یه‌ له‌ ( ژێرخان و سه‌رخانی ) كۆمه‌ڵگه‌ تاكو به‌شێوه‌یه‌كی سه‌رده‌میانه‌و زانستانه‌وپه‌روه‌رده‌یانه‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌ ئاڕاسته‌ بكاتربۆ داهاتوویه‌كی گه‌ش , پرۆسه‌ی ( په‌روه‌رده‌وفێركردن ) له‌ دنیایی ئێستادا ئه‌ركی حكومه‌ته‌ به‌ڵام گه‌ر بۆ مێژوو بگه‌ڕێنه‌وه‌ ئه‌ركی تاك و كۆمه‌ڵه‌ كه‌سان و پێغه‌مبه‌ران و فه‌یله‌سوفان و بیرمه‌ندان بووه‌ زۆربه‌ی تاك و كۆمه‌ڵگه‌كانیش سوودیان لێ‌ بینیووه‌و ئاڕاسته‌ كراون تا تاك و كۆمه‌ڵگه‌ ته‌ندروست و هۆشیاربن بن , گه‌ر سه‌یری كوردستان بكه‌ین له‌ كۆنه‌وه‌ خه‌ڵك به‌ گشتی له‌ ڕێی پیاوچاكان و شێخ و مه‌لاو شاعیروحوجره‌ی مزگه‌وته‌كان فێری زانست و خوێنده‌واری و زانیاری بوونه‌ به‌ڵام له‌ ئَێستادا داموده‌زگایی سه‌رده‌می له‌ نێو جكومه‌ت كه‌ (وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌یه‌) خزمه‌ت به‌ تاك كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كات له‌ رووی زانست و په‌روه‌رده‌وخوێندن. هه‌ر حكومه‌ت و وڵاتێك سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌ به‌ر پرسیاری تاك و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م سیسته‌مه‌ و وه‌زاره‌ته‌ پڕۆسه‌كه‌ شێواووئامانجی خۆی ناپێكێ‌ هه‌ركه‌سه‌ ده‌ست وه‌رداته‌ پڕۆسه‌ی خوێندن بیروبۆچون و به‌رنامه‌وپڕۆگرام دانێ‌ سه‌ر له‌ قوتابی و خوێندكار بشێوێنی, په‌روه‌رده‌وفێركردن و خوێندن ده‌بێت قوتابی و خوێندكار به‌ یه‌ك ئاست په‌روه‌ده‌كراوخوێنده‌وارو زانست وه‌رگر بن ئامانجیش گرینگی دان به‌ هۆشیاری و خوێنده‌واری و داهێنانی تاك و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ نه‌ك ته‌نها به‌ده‌ستهێنانی بڕوانامه‌ و ده‌رچوون ژینگه‌ی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ ژینگه‌ی تاك و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كیتر, گه‌ر سه‌یری بواری یان سێكته‌ری ( په‌روه‌رده‌وفێركردن ) بكه‌ین له‌ (هه‌رێمی كوردستان) باروودۆخه‌كه‌ زیاتر به‌لای یان خه‌می بڕوانامه‌ و ده‌رچوونه‌ لایه‌نه‌ په‌روه‌ده‌ییه‌كان و زانست و خوێنده‌واری و داهێنان فه‌رامۆشكراوه‌ ئه‌مه‌ش هۆكاری خۆی هه‌یه‌ روون و ئاشكرایه‌ و بێ‌ سه‌روبه‌ری هه‌یه‌ كه‌ ده‌ست ده‌خه‌نه‌ ناو پڕۆسه‌ی خوێندن و سیسته‌می په‌روه‌رده‌ سست و عه‌یبدارده‌كه‌ن, (په‌روه‌رده‌وفێركردن )بواروسێكته‌رێكی هه‌ستیاره‌ له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك و وڵاتێك, هه‌روه‌ك ده‌بینین زۆربه‌ی خاوه‌ن بڕوانامه‌ و ده‌رچووه‌كان كه‌م خوێنده‌وارو كه‌م زانستن هیچ داهێنانێكی سه‌رده‌میانه‌ونوێیان نیه‌ له‌ بواره‌كه‌ی خۆی كه‌ رۆژانه‌ ده‌بینین و ده‌بیستین هۆكاره‌كه‌شی (وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌) كه‌مته‌رخه‌می و نه‌بوونی لێپێچینه‌وه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ی لێره‌وله‌وێ‌ ده‌ست ده‌خه‌نه‌ ناو پڕوگرامی په‌روه‌رده‌وخوێندن كه‌ كاریگه‌ری زۆری له‌ سه‌رقوتابی و خوێندكار هه‌یه‌ وه‌ك(دانانی مه‌لزه‌مه‌ و مه‌نهه‌ج كورتكردنه‌وه‌ووانه‌ی ڤیدیۆیی) كه‌ ده‌بێته‌ سه‌ر لێشێواندنی قوتابی و خوێندكار سیسته‌می په‌روه‌رده‌وخوێندن به‌هه‌ند وه‌رنه‌گرن كه‌له‌لایه‌ن كه‌سانی پسپۆروشاره‌زا دانراوه‌ كه‌ پڕۆسه‌یه‌كی درێژخایه‌نه‌ كه‌ داهاتوو دیاریده‌كات . گه‌ر سه‌یری (وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌) بكه‌ین له‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان نیوه‌ی واته‌ 50 % زیاتر ئه‌ركه‌كه‌ی و به‌رنامه‌ وپڕۆگرامه‌كانی فه‌رامۆشكراوه‌ یان گرنگی پێنه‌دراوه‌ له‌ خوێندنگاوقوتابخانه‌كان له‌لایه‌ن قوتابیان و خوێندكاران به‌تایبه‌ت له‌ رووی فێربوون و خوێنده‌واری وداهێنانی زانستی زیاتر قوتابی وخوێندكاری خاوه‌ن بڕوانامه‌ و ده‌رچوو ئه‌م ئه‌ركه‌ به‌ ئه‌ركی ( وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌) نازانێ‌ به‌ ئه‌ركێكی تایبه‌تی خۆی ده‌زانێ‌ چونكه‌ تایبه‌ت فێركراوه‌ له‌ قوتابخانه‌ تایبه‌تیه‌كان و مامۆستاتایبه‌تیه‌كانه‌وه‌ فێرده‌كرێن و ئاڕاسته‌ ده‌كرێن ته‌نها به‌مه‌به‌ستی ده‌رچوون و بڕوانامه‌.ئه‌و قوتابخانه‌ تایبه‌تیانه‌و مامۆستا تایبه‌تیانه‌ و كه‌سانی سه‌ربه‌خۆ ده‌ست ده‌خه‌نه‌ ناو پڕۆگرامه‌كانی خوێندن و قوتابخانه‌كان وه‌ك ( مه‌نهه‌ج گۆڕین و كتێب پوختكردنه‌وه‌ و دانانی مه‌لزه‌مه‌ و وانه‌ی ڤیدیۆیی ) كه‌چی هه‌ندێكیان ده‌ستخۆشیشیان لێده‌كرێ و ناوبانگ ده‌رده‌كه‌ن له‌ سۆشیال میدیا و ته‌له‌ڤیزیۆنه‌كان كه‌ كارێكی ناوازه‌یان كردووه‌ به‌ڵام روون و ئاشكرایه‌ دڵنیام مه‌به‌ستیان به‌رژه‌وه‌ندی مادی تایبه‌تی خۆیان بیرده‌كه‌نه‌وه‌ نه‌ك په‌روه‌رده‌وفێركردنی گشتی و ڕاسته‌قینه‌ ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی یاساو سیسته‌می په‌روه‌رده‌و فێركردنه‌ ( هه‌ركه‌سه‌وله‌ ئاوازێك بخوێنێ‌ ) له‌ هه‌ر حكومه‌ت و وڵاتێك ده‌بێت لێپێچینه‌وه‌وبه‌دواداچوون و چاودێری هه‌بێت كه‌ بۆ ئه‌و كه‌س و كارانه‌ هه‌بێت كه‌ به‌ ئاسانی و ئاشكرا به‌ر ده‌ستی قوتابی و خوێندكار ده‌كه‌وێت چونكه‌ بێ‌ سه‌روبه‌ری و ناجێگیری و سه‌قه‌تی له‌ سیسته‌می په‌روه‌رده‌وفێركردن بوونی ده‌بێت, بۆ نموونه‌ كتێبی مه‌نهه‌جی وانه‌ی كوردی پێكهاتووه‌ له‌ ( ڕێزمان و ئه‌ده‌ب و خوێندنه‌وه‌ ) له‌لایه‌نی چه‌ند كه‌سانی شاره‌زاوپسپۆرولایه‌نی ده‌روونی و ته‌مه‌نی قوتابی و خوێندكار به‌رچاو گیراوه‌ كه‌ پێویسته‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ بخوێندرێ‌ چۆن ده‌بێت كه‌سێك ئه‌م كتێبه‌ ده‌ستكاری بكات كورت و پوختی بكاته‌وه‌ ته‌نها به‌ مه‌به‌ستی نمره‌وده‌رچوون ئه‌دی ( په‌روه‌رده‌وفێركردن و خوێنده‌واری) ئه‌نجامه‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ له‌م ڕۆژگاره‌ ده‌یبینین كه‌ په‌روه‌رده‌وخوێنده‌واری ئاستی دابه‌زیوه‌ پاش ته‌واوكردنی په‌یمانگاوكۆلیژ ( زمانی دایك ) به‌باشی شاره‌زا نییه‌ ! هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی سفره‌ و خۆشه‌ویستی بۆ خاك و وڵات نییه‌ ! چونكه‌ ئه‌ركی په‌روه‌رده‌وفێركردن وه‌ك وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ته‌ندروست و هۆشیار به‌رهه‌م بێنێت ئه‌مه‌ش به‌رنامه‌ و سیسته‌می زۆربه‌ی حكومه‌تی وڵاتانه‌ له‌ جیهان چونكه‌ له‌ دواجار هه‌ر ( قوتابی و خوێندكار ) خاوه‌ن و رۆله‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌وخاك و نیشتمانه‌ن .

٤ ساڵ بەسەر ئازادکردنی ڕەققەدا لە دەستی داعش تێپەڕیوە، ژنان ڕۆڵی پێشنگ دەبینن لە دامەزراندنەوەی شارەکانی سوریا. چالاکیەکانیان نیشانی ئەدات کە فیمنزمی سۆشیالیستی تەنها یەکسانی جێندەری نیە لە پێگە فەرمیەکاندا، بەڵکو بریتیە لە خاوەنداریکردنی ژنان لە ژیانی خۆیان.
کەس لەوباوەڕەدا نەبوو لە باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا ڕەققە جارێکیتر بتوانیت خۆی دامەزرینێتەوەو خەڵکەکەی بگەڕێتەوە بۆی بەو خێراییە. پێشتر لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٧دا هێزەکانی سوریای دیمۆکراتی چوونە ناو ڕەققەوەو ئازادبوونی شارەکەیان ڕاگەیاند لە جیهادیەکان. لەگەڵ ئەوەشدا کە ئازادکردنی ڕەققە قوربانی زۆری وویستبوو. ٨٠٪ی باڵەخانەو خانوبەرەکان ویران ببون، ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بێبەزەییانە بۆمبابارانیان کردبوو بۆ ماوەی ٤ مانگ، لەکاتێکدا داعشەکان هەزاران تەڵەو بۆمبی چێنراویان لە بیناکاندا بەجێهێشتبوو بۆ هەرکەسێک جورئەت بکات بچێتە ناوەوە.
سیمای جەنگ بەهەموو جێگایەکی شارەکەوە دیارەو زۆرێک لە دانیشتوان نەیان دەوێرا باسی ئەوە بکەن کە پیا تێپەڕیوون لەژێردەستی داعشدا، بەڵام لە جەرگەی ویرانکاری و ئازارەکانی داعشدا، هیوایەکی نوێ دەگەشایەوە لە ڕەققەدا.
دووهەم گەورەترین شار لە سوچێکی ووڵاتەکەدا ئێستا خۆی بەڕێوەدەبات وەک بەشێک لە بەرێوەبەری خۆسەری باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا، هەروەها گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی وەک بەشێک لە بووژانەوەی بنەماکانی ئازادی دیموکراتی، ئەو ڕۆڵەیە کە ئێستا ژنان دەیگێڕن لە سیاسەتدا.
فلیمی دۆکیومێنتاری “گەشانەوە لە بیاباندا” جیرۆکی ژنانی عەرەب زمانە لە گێڕانی ڕۆڵێکی نوێ لە کۆمەڵگەدا. وەلانانی ترادسیۆنەکان و ڕێگریە نەریتیەکان و هەروەها دامەزراندنی ئایندەیەکی نوێ بۆ شارەکەیان.
” هەرگیز لەوباوەرەدا نەبووم کە بەشداری لە بەڕیوەبەرایەتیەکی ژناندا بکەم، یان لە بەڕێوەبەرایەتیەک یان لە پێگەیەکی سیاسیدا کاربکەم، یان لەهەر بوارێکی تردا بێجگە لەوەی کە ژنی ماڵ بم. زۆر ڕاستگۆبم ئەمە وەک خەونیک وایە کە ناتوانم باوەڕبکەم” مریەم ئیبراهیمی ٦٥ ساڵ دەیووت. یەکێک لە سێ ژنە دەرهینەرەکان، بینیتا ئارجێنتیری سەرپەرشتی دەرهێنانی فلیمەکەی دەکرد تا جێنیوەری ٢٠٢٠.

ژن بوون لە ڕەققە

مریەم لەسەرخۆ قسە دەکات، چاوی بڕیوەتە کامیراکە، هەستێکی بەسۆز هەیە لەتەواوی چاوپیکەوتنەکەیا، هەرچەندە گفتوگۆیەکی نهێنی بوو، بەڵام بە هاتنەژورەوەی کەسێک لە دەرگاکەوە ڕاگیرا، لەپڕێکدا گۆڕانی دەنگی سەرنجی ڕاکێشاین بۆ ڕووداوەکان، بەبێ ئەوەی پێویست بە بینینی دیمەنەکان بکات، ئەو بە ووشە بەهێزەکانی نیشانی ئەداین.
مریەم لە ژێر دەسەڵاتی داعشدا ژیانی کرد، یان بابڵێن تەحەمولی کرد لە ڕەققە، تاریکترین کاتەکانی بوو لەهەموو ژیانیدا کە بەبیری بێت. “ژنان لە ڕەققە خۆیان ئاسایی دەچەوسانەوە لەژێر کۆیلەیەتی خێزانی و، داب ونەریتی دواکەوتوو و کەلتوری پیاوسالاریدا، بەڵام کە داعش شارەکەی داگیرکرد، ئیتر ژنان تەنانەت سەرەتاییترین مافی مرۆڤایەتیان لێ زەوت کرابوو”…مریەم دەیگێڕایەوە. لەڕاستیدا پێش داعشیش ڕژێمی بەعس ژنانی بێبەش کردبوو لە ژیانی کۆمەڵایەتی و گشتی. لە دەسەڵاتی خەلافەتدا بارودۆخی چەوسانەوە زۆر خراپتر ببو بەشێوەیەک ژنان تەنها کاتێک دەیانتوای بچنە دەرەوە کە بە بوراق ڕووخسارو دەستیشیان داپۆشرابێت.
ئەو کارەساتەی کە ئەوی ئەوەندەی تر ترساند بوو داگیرکردنی شەنگال لە باکوری عێراق و جینۆسایدی یەزیدیەکان بوو لە ٢٠١٤دا. مریەم بڕیاریدا کە ئەو یاسایانە بشکێنێت و مناڵەکانی ببات بۆ قەراخ ڕووباری فورات بۆ سەیرانێک، بۆ ئەمە خۆی خستەبەر مەترسی جەڵد لێدان. کاتێک کە بینی ئۆتۆمۆبیلێکی داعش وەستاوە لای خاڵی پشکنینی پردەکەی سەر ڕوبارەکە، ژنێک لەناکاو ڕایکرد لە دەستیان و بازیدا بەسەر هێڵە ئاسنینەکەدا و خۆی هەڵدایە ناو ئاوەکەوە، مریەم شۆک بوو خێرا هەوڵی دامرکاندنەوەی هاواروقیژەی مناڵەکانیدا تا پێیان نەزانن و نەگیرێن، لەوکاتەدا داعشەکان ژنێکی تریان ڕاپێچ کردە ناو سەیارەکەیان پێش ئەوەی ئەویش خۆی بکوژێت. مریەم دواتر بۆی دەرکەوت کە ئەو دوو ژنە لەو هەزاران ژنە یەزیدیانە بوون کە داعش لە ڕەققە لە بازاری کۆیلەی سێکسدا کڕین و فرۆشتنیان پێوە کردون.
لەژیر دەسەڵاتی دڕندەی دەوڵەتی ئیسلامیدا مریەم هیچ چانسێکی تری نەبوو بێجگە لەوەی کە ڕەققە بەجێ بهێڵێت لە هاوینی٢٠١٧دا. ئەو ڕۆیشت بۆ شاری عەین عیسای ئەو نزیکانە، لەو شوێنە کە پەیوەست بوو بە بزووتنەوەی ئۆتۆنۆمی خۆسەری بەکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا. ئەم سیستمە دیموکراتیە لەخوارەوە بۆ سەرەوەیەی کە ئێستا ١/٣ی سوریا بەڕێوە دەبات دوای ئەوەی یەکەم جار لە ٢٠١٢دا لە ڕۆژئاڤا دامەزرا کە دەرئەنجامی تێکۆشانی ئازادی کوردان بوو. ئەوە سیستمی کۆنفیدراڵی دیمۆکراتیە کە پایەکەی دەولەت-نەتەوە نیە، بەڵکو پایەکەی سەربەخۆیی و پێکەوەژیانی هەموو کۆمەڵگەکانە، پایەکەی پارێزگاریکردنە لە هەمەجۆری، ژینگەپارێزی و ئازادی ژنانە.
مریەم خۆی چالاکی بەڕێدەخست لەو بزووتنەوەیەدا، وە کاتێک هێزەکانی سوریای دیموکراتی ڕەققەیان ئازاد کرد ئەو گەڕایەوە تا لەوێ بەردەوام بیت لە تێکۆشان. دەستی کرد بە ڕێکخستنی لۆکاڵی ژنان لە سەرەتادا، دواتر لەگەڵ سەرهەڵدان و دامەزراندنی بزووتنەوەی ژنان لە ڕەقە بزووتنەوەکەی فراونکردەوە بۆ ناوچەکانی تری دەوروبەری.
ئەوکاتەی ئێمە ئەومان ناسی، مریەم سی ساڵ بوو لە بەڕێوەبەرایەتی ژنانی ڕەققە کاری دەکرد، بەڵام خەباتی ئەو بۆ ئازادی ژنان لە سنووری ڕێکخراوەیی و دامەزراوەیی دەرچوبوو. لە دۆکیومێنتەریەکدا گوزەرمان کردوە بەسەر ژیانیدا لە نزیکەوە لە ئۆفیسەکەیەوە تا ماڵەکەی لەوێ دەبینین کە باهاکانی یەکسانی و دادپەروەری لەگەڵ مناڵەکانی بەش دەکات، کاتێک نانی ئێوارەی ئامادەدەکرد پێی دەووتین “ئەوان لەوانەیە مناڵ بن، بەڵام چاودیری ڕەوشە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکانیش دەکەن”، ئەمانبینی یارمەتی ئەدان لە ئەرکەکانی قوتابخانەیان، ئەیووت ئەوانیش یارمەتی من ئەدەن لە کارەکانی ناوماڵدا.
لەگەڵ بەرێوەبەرایەتی ژناندا لە ڕەقە چەندین دامەزراوەی نوێی تریش هەن لە نیو شارەوانیدا بۆ چاودیری کردن و دڵنیابوون لە یەکسانی نیوان ژن و پیاو لە بەرێوەبەرایەتیەکاندا، لە هامان کاتیشدا برەویان ئەدا بە ئاڵوگۆڕی فراوانتری کۆمەڵایەتی. شارەوانێتی شارەکان چەندین پرۆژەی کۆمەڵایەتیان بەڕێخستبوو، بۆ نموونە پرۆژەی پشتیوانی کۆمەڵگەکان بۆ پشتیوانی خیزانە هەژارەکان. عەواتف عیسا کە بەرپرسیارە لە کاری ژنان لە شارەوانێتی ڕەققە دەڵێت ئامانج “کەمکردنەوەی نەخۆشیە کۆمەڵایەتیەکانە کە بەهۆی هەژاریەوە دەردەکەون” عەواتفیش هەر وەکو مریەم ناچاربوە لە شارەکەی خۆی هەڵبێت و هەرچی هەیە بەجێی بهێڵێت کاتێک داعش ڕەققەی داگیرکردبوو. ئەوەتا ئەو ئێستا گەڕاوەتەوە نەک هەر ڕۆڵی سەرەکی لە شارەوانیتی شارەکەدا وەرگرتوە، بەڵکو سەرۆکی خێزانەکەیشێتی.
بینینی ڕۆڵی ژنان خۆی کاریگەریەکی شۆڕشگێڕانەی لەسەر مێنتاڵێتی کۆمەڵگا هەبوو لەگەڵ دەنگدانەوەی فیمینیزم لە شارەکانەوە هەتا دەگات بە شارۆچکەکانی دەرەوە. هەرچەندە ئازادی ژنان تەنها بریتی نیە لە وەرگرتنی پێگە بەرزەکان، بەڵکو بریتیە لە بەکارهێنانی ئەو هێزە بۆ ڕێکخستنی خەڵکی تر. “لە کاتی ئازاد بوونەوە یەکەم شت خۆمان ڕێکخست، بەڵام ئێستا ژنانی تری شارەکە و دەرەوەی ڕەققەش ڕێکدەخەین”. ئەوان نیشانیان ئەداین کە کارکردن بۆ بەدەستهێنانی مافاکانی ژنان ئازادی ژنان تەنانەت لە ژیر چەوسێنەرترین دەسەڵاتدا مەحاڵ نیە، ئەوە تەنها بە هاوکاری ژنانی تر بەدەست دیت.

لەودیوی “گەشانەوە لە بیاباندا”
لە میانەی دۆکیومێتاریەکەدا چاودیری کاری ڕۆژانەی ژنەکان دەکەین، ئەیانبینین پەیوەندی دەکەن بە کەسایەتی دامەزراوەکانەوە، دەرگا بەدەرگا دەڕۆن ئاگایی و زانیاری لەسەر کارەکانیان بڵاودەکەنەوە، لەهەمان کاتدا یارمەتیان پێسکەش دەکەن و پەیوەندی دەکەن بە خەڵکی جۆراوجۆرەوە لە هەموو چینەکانی کۆمەڵگا.
نزیکایەتیەکی باش لەگەڵ پاڵەوانە ژنەکانی فلیمەکە بەدەست هات، هەروەها لەگەڵ گروپیێک کە هەمووی ژنان بوون، هەرچەندە فرسەتی ژنان لە بەرهەمی سینەماییدا بە هێواشی گەشە دەکات. زۆربەی کارە تەکنیکی و ڕۆڵی ڕێکخستن و دەرهێنان پیاوان دەستیان بەسەردا گرتوە بەتایبەتی لە بەرەکانی جەنگدا. ئەو گروپی ژنانە ڕێگەیان پێدرابوو بۆ هەندێ شوێن بچن کە پایاوانی لێ نەبوو، لەوێدا بوار هەبوو بۆ بینەران کە نمایشی پەیوەندی سۆزداری ژنەکان ببینرێت لە فلمەکاندا. یەکێک لە ئەندامانی فلیمەکە ووتی “ئەمە فرسەتی زۆریدا بە پاڵەوانەکانمان، وە ئێمەش پەیوەندیەکی باشمان دروست کرد لەگەڵیان کە ئەگەر وانەبوایە ئەو کارە مەحاڵ بوو”. “گەشانەوە لە بیاباندا” فلیمێکی دۆکیومینتەریە لەلایەن ژنەوەو لەگەڵ ژناندا بەرهەم هاتوە.

بەرهەم هێنانی ئەو فلیمە لە ڕەققە سەرکێشیەکی گەورەبوو بۆ تیمی فلیمەکە، بەزۆری بەهۆی باری ئەمنیەوە. داعش هێشتا چالاک بوو لە ناوچەکەدا، بە چەندین شانەی نووستو و هێرشبەرە خۆکوژەکانیانەوە، بیانیەکانیش هەمیشە بەئامانج دەگیران. ئەمە وای کردبوو کاتێک کە لەدەرەوە ڕیکۆردمان دەکرد تیمەکە هەرگیز نەیدەتوانی لە ٣٠ خولەک زیاتر لەهەمان جێگا بێت. ئەمنیەتمان لەلایەن بزووتنەوەی ژنانەوە دابین کرابوو کە بەڕێوەبەرایەتی خۆسەریش یارمەتی لۆجستی بۆ دابین کردبوون.
بەڕێوەبەرایەتی خۆسەری هەمیشە بەڕاستی نموونەیەکی دانسقە بوو لە خۆبەڕیوەبەری کۆمەڵگەو شۆڕشی ژناندا، هەرچەندە ئەوە گرنگە کە عاتفیانە سەیریان نەکەین وەک ئەوەی کە میدیاکانی ڕۆئاوا دەیکەن. ئەوانەی کە خۆیان تەرخانکردبوو لەوێ لەهەموو کەس باشتر دەیانزنی کە ئەو کارانە چەند سەختە، تەنانەت دوای ڕزگار بوون لە داعشیش بۆ زاڵبوون بەسەر دەسەڵاتی هەرەمیدا لە چوارچێوە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکاندا.
“گەشانەوە لە بیاباندا” لایەنێکی تری شۆڕشی ڕۆژئاڤا نیشان ئەدات، خەباتێکی بێدەنگی ژنانی ڕەققە پیشان دەدات، کە هەرگیز بیریان لەوە نەکردبۆوە کە بچنەناو مەیدانی گشتیەوە، بەڵام ئێستا جێگایەکیان بۆخۆیان گرتوەو شارەکەیان دادەمەزرێننەوە. ئەو دامەزراوانەی کە بەشداریان لە فلیمەکەدا دەکرد هەمیشە ئامادە بوون کە کێشە ناوخۆیی و کۆمەڵایەتیەکانیان لە ناو شارەکەو هەرێمەکەدا بەکراوەیی باس بکەن. ئەوان دەزانن کە ئەوە کاتی ئەوێت، ماندووبوون و کاری زۆرو هەوڵ و ئەزموونی دەویت تا مێنتاڵێتی کۆمەڵگا بگۆڕن، لەگەڵ ئەوەشدا هەرگیز نەیاندەویست دەستبەردار ببن.
دەستکەوتە سیاسیەکان لە ڕەققە بەبێ خەبات و هەوڵی بزووتنەوەی ژنانی کورد لە ڕەققە مەحال بوو کە ریشەکەی لە ڕۆژئاڤاوە بوو. بە گەشە پێدانی ژنۆلۆجی-زانستی ژن زۆرباش بەڕێوە دەچوو لەودیو لیبراڵیزمی فیمینزمەوە، ئەوان ئازادی ڕاستەقینەی ژنان بەدەست دەهێنن کە سەرچاوەی گرتوە لە کۆنفیدراڵیزمی دیمۆکراتی کە پێشنیار کراوە لەلایەن ڕێبەری زیندانیکراوی کوردە عەبدوڵا ئۆجەلانەوە.
لە پشت سیستمی هاوسەرۆکایەتیەوە کە نوینەرایەتیەکی یەکسانی جێندەری دەستەبەر دەکات لە بوارە سیاسییەکەکان، بەرگری سەربازی، سیستمی هاوکاری دارایی. ئەم سیستمە نیشانی داوە کە شێوەیەکی نوێ لە بەڕێوەبردن و ڕێکخستنی خەڵک و کۆمەڵگەیی بوون حەتمیە. دەنگدانەوەی ئەم شێوە ڕێکخستنەی کۆمەڵگە دەگەیشت بە شوێنەکانی دەوروبەر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە ئاڵوگۆڕی ڕاستەقینەی دەهێنا.
بەم مانایە “گەشانەوە لە بیاباندا” لەسەر بنەمای پەیامیکە کە “بنیدیتا ئارجێنتینا” لە فلیمە دۆکیومینتاریەکی پێشووتری “من شۆڕشم” کە لە ٢٠١٨دا نمایشی کردوە. ئەوەمان بیردێنێتەوە کە شۆڕشی ژنانی ڕەققە کاتێک سەرکەوتوو دەبیت کە هەموو ژنانی عەرەب زمان لەخۆ بگرێت، پێکهاتبێت لە بازنەیەکی پایەدار لە دەوری هەرێمەکە.

نووسینی، مارگرێتا ئۆرینس
وەرگێڕانی لە ئینگلیزیەوە، کەژاڵ حەمەڕەشید
٣٠/٥/٢٠٢١ لە گۆڤاری “جاکۆبن” بڵاوکراوەی سۆشیالیستەکانی ئەمریکا بڵاوکراوەتەوە

سەرچاوە:
https://jacobinmag.com/2021/05/raqqa-women-blooming-in-the-desert-film/?fbclid=IwAR2zs6DLnByTdh8jt3ibSB6oFSOBn5_Jcgv97lRLYHIH42VYhaW2NRso_JI

پێشگۆتن

ئەم توێژینەوەیەی سۆسیالیزاسیۆن تەرخانکراوە بۆ قۆناغێکى پێگەیشتنى مرۆڤ کە قۆناغى منداڵییە لە زایینەوە تا پێش هەرزەکارى. توێژینەوەکە خەریکبوونە لەتەک پرۆسەى سۆسیالیزەکردنى مرۆڤدا وەک بوونەوەرێکى گەردوونى، کە دەبێت لەنێو کۆمەڵدا بژى، کە پێدەگەیەنرێت و ئەویش دەبێت کەسێتیى خۆى پێبگەیەنێت.
بێگومان ئاشکرایە توێژینەوەى سۆسیالیزاسیۆن بەرهەمێکى خۆرئاوایە، لێرەشدا دەشێت کار بە دەستکەوتە هەمەلایەنییەکانى توێژینەوەى سۆسیالیزاسیۆن بکرێت، یان فاکتەرە گرنگەکانى سۆسیالیزاسیۆن لێبتوێژرێنەوە کە زۆر جار هەر یەکەیان بۆ خۆی بنەماى مێتۆدێکى پسیکۆلۆژییە، لێ ئەمە واتایەکی ئەوتۆ ناگەیەنێت کە یەکێک لەو مێتۆدانە کراوە بە ڕێگەبڕینى هزریانەى توێژینەوەکە. بۆ نموونە ئێمە پابەند بە سۆسیالیزەکردنى منداڵەوە ناچارین جەخت لە پرسیارى فێربوون بکەین بەبێ ئەوەى بەند بین بە تیۆریى فێربوونەوە (پاڤلۆڤ)، یان پێویستە شکۆفە و وەرگۆڕینى کۆمەڵایەتییانەی ڕەفتار ئاشکرا بکەین، لێ مەرج نییە لێرەدا ڕەفتارگەرى (واتا بێهاڤیۆریزم کە دەمێکە شکستى هێناوە) وەربگرین، هاوکات پێویستە ڕووبکەینە پرسیارى ئاوەڵابوونى هزرین و زمان لاى منداڵ، لێ ئەمە وەرگرتنى مێتۆدى مەئریفە (cognition) نییە. نەخێر مێتۆدى ئەم توێژینەوەیە شرۆڤەیى ڕەخنەییە و مرۆڤ دیالێکتیکییانە لە پەیوەندیدا وەردەگرێت، واتا وەک پابەند بە ژینجیهانێکى تایبەتییەوە کە مۆرک بە کەسێتى و ڕەفتارى ئەو دەدات، لێ ئەویش لە لایەنی خۆیەوە بە کردار و ڕەفتار و شێوازى هزرینى کاریگەرى لەسەر ئەو ژینگەیە دەنوێنێتەوە کە ئەو تێیدا دەبزوێت.

١- تێگەى سۆسیالیزاسیۆن

ئایا لە چ روانگەیەکەوە دەتوانین پرسى سۆسیالیزاسیۆن بەگونجاوى ڕوونبکەینەوە؟ ئایا پێکهاتەى سروشتیى مرۆڤ پاڵهێزە بۆ ئەوە کە تاکەکەس خۆى بە ژینگەکەى بگونجێنێت، وەک چۆن ئالپۆرت بەگوێرەى ‘تیۆریى پێکهاتەى ناخەکى (Dispositionstheorie)جەختى لێدەکات (1)، یان سۆسیالیزاسیۆن بەڕێى کۆمەڵگەوە وەک پرۆسەیەکى نۆرماتیڤ (پێوارەیی) شیاوى ڕوونکردنەوەیە، وەک دورکهایم دەیبینێت؟ بە دیدى دورکهایم گەرەکە لە سۆسیالیزاسیۆندا “کرۆکێکى دى بە بوونەوەرى منگەرا و ناسۆسیالى ساوا بدرێت، کرۆکێک کە بتوانێت ژیانێکى سۆسیال و ئاکاریى بەڕێوەبەرێت”(2).
گەرچى مرۆڤ بوونەوەرێکە لە سروشتییەوە دەتوانێت خۆى بە ژینگەکەى بگونجێنێت، لێ یەکلایەنى دەبێت گەر تەنیا لە پێکهاتەى سروشتیى مرۆڤەوە لە پرسى سۆسیالیزاسیۆن بڕوانین، هاوکات یەکلایەنى دەبێت گەر واى بۆ بچین کە سۆسیالیزاسیۆن لە لایەنێکەوە کە کۆمەڵگەیە، ئاڕاستەى مرۆڤ دەکرێت و لێرەشدا وەک بابەتێکى ناچالاک (پاسیڤ) یان وەک دەستوێژ بۆ گونجاندن دایدەنێت. بە پێچەوانەوە سۆسیالیزاسیۆن ڕوو دەکاتە مرۆڤ وەک کەسێکى چالاک کە خۆى لە نێوچالاکیدا (Interaktion) دەبینێتەوە. ئەمە لە ڕوویەکى سنووردارەوە بەکۆمەڵایەتیکردنە، لێ سۆسیالیزاسیۆن زۆرتر لەمە و بەتایبەتى بریتییە لە ‘بەکەسکردن’ (Personalization)، لێرەشدا ‘کەس’ واژەیەکە بۆ “ڕەهەندى هۆشەکیى مرۆڤ و توانستى ئەو بۆ لێرەبوون (الوجود)”(3). سۆسیالیزاسیۆن وەک بەکەسکردن بریتییە لە “پرۆسەى گۆڕانى تاکەکەس بە ئاڕاستەى ئۆتۆنۆمى و سەربەخۆیى (…). تاکەکەس دەتوانێت بەڕێى خەریکبوونى چالاکەوە لەتەک نۆرم و بەها و هەڵوێستى کۆمەڵگەیەک و کولتوورەکەیدا پتر گەشە بکات و ئەرکەکانى هاوڵاتییەکى بەتوانا وەربگرێت”(4). ئێمە لێرەدا بەندین بە پرۆسەیەکى سەرجەمییەوە کە لە ڕەوتیدا تاکەکەسێک، بەڕێى مامەڵەى چالاک یان ناچالاکەوە لەتەک کەسانى دیکەدا، دەگات بە شێوازەکانى ڕەفتارى سۆسیال و فۆرمە کولتوورییەکان، ئەم شێوازانەش پاشان تایبەتمەندییەکى کەسیی وەردەگرن. بەمەدا دەردەکەوێت کە بۆچى لەنێوان کەسانى کۆمەڵگەیەکى تایبەتیدا، سەربارى کاریگەریى پرۆسەى سۆسیالیزاسیۆن، جیاوازیى درشت هەیە.
لێ هەڵە دەبێت گەر باوەڕ بکەین، کە سۆسیالیزاسیۆن تەنیا بەکەسکردنى منداڵە. لە بنەڕەتدا نەک تەنیا منداڵ، بەڵکو کەسى کامڵیش بەدرێژایى ژیانى لەنێو پرۆسەى سۆسیالیزاسیۆندایە، ئەمەش وەک خەریکبوون و ناکۆکى یان خۆگونجان بە ژینگەی کۆمەڵایەتی و دراوە کولتوورییەکان. نەک تەنیا منداڵ، بەڵکو کەسانى کامڵیش لە ڕەفتاریاندا هەندێک جار “چاو لە کەسانى دیکە دەکەن”، هەندێک جار ڕەفتارى ڕەچاوکراو ڕاستەوخۆ دەکەن بە نموونەى کردارى خۆیى، یان هەندێک جارى دى درەنگتر لاسایى دەکەنەوە، چونکە “من”-ى مرۆڤ چەقى پەیوەندییەکانى خۆى لە “ئەوانیدی”دا دیارى دەکات: “هەڵوێستى، هزرینى، پلاندانان و کردارى، هەمیشە ڕووەو ئەوانیدى ئاڕاستە دەدرێن، جا گەر تەنانەت ئەوانیدى لە کەتوارى دەرەکیى ئەودا ” ئامادە نەبن (5).
ئێمە پێویستە هاوکات جیاوازى بکەین لە نێوان تێگەى سۆسیالیزاسیۆن و پەروەردەدا. سۆسیالیزاسیۆن پرۆسەیەکە کە لە ڕەوتیدا ئۆرگانیزمێکى مرۆڤیی بە پێکهاتەیەکى بیۆلۆژییەوە گەشە دەکات بۆ کەسێتییەکى بەتوانا بۆ کردار، لێ پەروەردە تێگەیەکە “لەژێر سەرتێگەى سۆسیالیزاسیۆندا”، یان “واژەیەکە بۆ هەموو ئەو کردار و ئیجرایانەى مرۆڤان کە دەنوێنرێن بۆ ئەوەى کار بکەنە سەر گەشەى کەسێتیى مرۆڤ و پشتگیریی ئەو گەشەیە بکەن بەگوێرەى پێوەرى تایبەتی بەهایى”(6).

٢- شکۆفەى کەسێتى لە نێوچالاکیدا (Interaction)

سۆسیالیزەکردنى منداڵ لە کاتى زایینەوە لەنێو خێزاندا سەرچاوە دەگرێت و لە فێرگە درێژەى پێدەدرێت. لەم ڕەوتەدا منداڵ بەڕێى نێوچالاکییەوە فێردەبێت خۆى بە داواکارى و چاوەڕوانیى ئەو گرووپانە بگونجێنێت کە ئەو لەنێویاندایە.

٢-١- سۆسیالیزاسیۆنى خێزانى پێش فێرگە

٢-١-١- منداڵ لە باوەشى خێزاندا

منداڵ لە یەکەم ساتى هاتنیەوە بۆ نێو جیهان بەندە بە ئەوانیدییەوە و بەبێ لالێکرنەوە و ئاگاداریى ئەوان ناتوانێت خۆى بژێنێت، بۆیە چەقى گۆڕانى کەسێتیى منداڵ هەمیشە لەو جۆرەى پرۆسەى سۆسیالیزاسیۆندایە کە سەرەتا لەنێو خێزانی ناوکیدا (core family) دێتە گۆڕێ. لێرەدا جیهانبینیى دایک و باوک، واتا شێوازى بیرکردنەوە و تێڕوانینیان بۆ جیهان، رۆڵى گرنگ لەوەدا دەگێڕێت کە چۆن منداڵەکەیان ئامادە دەکرێت بۆ بوون بە ئەندامێکى چالاکى کۆمەڵ، ئەمەش شەقڵ بە شێوازە تایبەتیەکانى ڕەفتارى منداڵ دەدات پێش ئەوەى فێرى رۆڵ و نۆرمى کۆمەڵایەتى بووبێت. لە بنەڕەتدا شێوازەکانى سۆسیالیزاسیۆن بەزۆریى سەرەنجامى ئەم جیهانبینیەن: خێزان، جا دەوڵەمەند بێت یان هەژار، شاریى بێت یان گوندى یان ڕەفتارلادێیى، بە شێوازى بیرکردنەوەى کاریگەرییەک لەسەر جۆرى چێبوونى ئەو تاکە دەنوێنێت کە لە ئایندەدا وەک کردارنوێنێکى کۆمەڵایەتى دەردەکەوێت. بۆ نموونە لە خێزانێکى ئۆتۆریتێرى باوکسالاریدا پتر ڕەچاوى ‘بەخێوکردن‘ یان ‘خۆشەکردن‘ دەکرێت و هەوڵ دەدرێت منداڵ لەنێو ئەو نەریت و ڕەوشتانەدا ببەسترێتەوە کە باوک و دایک، بێگومان بەزۆرى باوک، وەک هەقیقەتى ئەزەلى و نەشیاوى خۆلێلادان سەیرى دەکەن. پێگەیشتنی کەسێتیی منداڵ لە خێزانێکی بەم شێوەیەدا تەواو جیاوازە لە شێوەی پێگەیاندنی منداڵ لە خێزانێکی کراوەی ڕا-جیاوازدا کە تێیدا دەرفەت ڕەخساوە بۆ ئەوەی پێکڕا گفتوگۆ یان تەنانەت دانوستاندن لەسەر ڕا جیاوازەکانی یەکدی بکەن.
بێتوانایی مرۆڤى منداڵ کێماسێکى مرۆڤییە کە بەهۆیەوە فێربوون واتایەکى کرۆکی وەردەگرێت، ئەمەش لە یەکەم ڕۆژى هاتنیەوە بۆ نێو جیهان، لە یەکەم گرتنى گۆى مەمکى دایکییەوە بە لێوەکانى، کەواتە لەو کاتانەوە کە منداڵ هێشتا فێرنەبووە تێڕوانین لەسەر شتەکانى ژینگە چێبکات. لێرەشدا “فێربوون بەگشتى لەسەر ڕەوتێکى ئۆرگانى ڕوودەدات، ئەویش کاتێک منداڵ گرنگیدانەکانى خۆى بە شێوەیەکى سپۆنتان (عفوى) ئاڕاستەى ئەو جێیانە دەکات کە ئەو لێیان جۆش و شیمانەکانى جووڵە بۆ خاترى ئەو گۆڕانە هۆشەکى و جەستەییانە بەدیدەکات کە لە پێگەیشتندان”(7). کەواتە لە یەکەم رۆژى هاتنى منداڵەوە بۆ نێو جیهان شێوەیەکى لێکخشان لە نێوان ئەوى کۆرپە و ژینگەدا (سەرەتا خێزان وەک ڕاسپێرراوى رێکخراوى کۆمەڵایەتى و پاشان دامەزراوى دیکەى وەک باخچەى منداڵان و فێرگە و هتد) دێتە ئاراوە و نیشانەیە بۆ ئەوە کە منداڵ تەنیا لەنێو کۆمەڵ و کولتوورێکى تایبەتیدا شیمانەى ئاوەڵابوونی هەیە. “کاریگەریى ئەوانیدى لەسەر ڕەفتارى تاک بەوەدا دەردەکەوێت کە زۆرینەى ڕەمەک و پێداویستییە مرۆڤییەکان تەنیا لەنێو چێوەیەکى سۆسیالدا شیاوى بەدیهێنانن. بەتایبەتى لە منداڵیدا کە بەها بناغەییە کولتووریەکان سۆسیالیزە دەکرێن، تاک بەندە بە لالێکردنەوەى کەسانى دیکەوە و ناتوانێت بەبێ ئەوان پێداویستیەکانى خۆى ساتار بکات، ئەمەش تەنیا وەرگرتنى خۆراک و پاراستن لە سەرما ناگرێتەوە، بەڵکو هەروەها هێمنکردنەوەى منداڵ بەهۆى پەیوەندییەوە. لەبەرئەوەى ئەم پێداویستیانە بەڕێى پەیوەندیى نێویەکییەوە ساتار دەکرێن، ئەوا لە ڕەوتی هەوڵەکانى سۆسیالیزاسیۆندا دەبن بە بناغەى یەکەم ئەزموونەکانى منداڵ. لەم هەوڵە دامەزراوەییە بنەماییەوە، هەروەها لە هەوڵەکانى خێزانى ناوکییەوە کە بەڕێیانەوە مەرجى جیاواز بۆ دابینکردنى پێداویستییە کەسییەکان ئامادە دەکرێن، تایبەتمەندیەکانى ڕەفتارى کۆمەڵگەیەک سەرهەڵدەدەن و زەمینەى ڕەفتارەکانى تاکەکەسان و پەیوەندیە نێوکەسییەکان پێکدەهێنن”(8).
لەنێو چێوەى سۆسیالیزاسیۆندا پێداویستیە خۆییە بناغەییەکان، بە تایبەتى ڕەمەکەکان (برسێتى، سێکسوالێتى، نووستن)، هەروەها پاڵهێزە (دافع) ناخەکییەکان (واتا هەوڵدان بۆ ناساندن لەلایەن ئەوانیدییەوە، لالێکردنەوە)، لە ڕەوتی وەرگرتنى توخمە سۆسیۆکولتووریەکاندا (زمان، نۆرم) بە شێوەیەکى ئەوتۆ کاریان تێدەکرێت کە ئیدی لە سەرەنجامدا کەسێتییەکى سۆسیۆکولتوورى وەک سەرەنجامى کاریگەرییە نێویەکییەکانى تاک و ژینگەى کۆمەڵایەتى دێتە ئاراوە.
لێ دەبێت پەیوەست بە کێشەى کاریگەرییەوە دوو ئاڕاستە دیارى بکەین: لە لایەک گەشە یان بەدگەشەى منداڵان دەگەڕێتەوە بۆ رۆڵى دایک و باوک، هەروەها بۆ پەروەردەکاران (بۆ نموونە فێرکاران)، لێ لە لایەکى دى، وەک ئاڕاستەى دووەم، “منداڵانیش کاریگەرى لەسەر دایک و باوک و پەروەردەکاران” و لێرەشەوە “لەسەر سەرجەم گۆڕانى کولتوورى” دەنوێنن (9). توێژینەوەکان لە بوارى (child effect)دا ئاشکراى دەکەن کە کاریگەریى منداڵ لەسەر دایک و باوک و کێشەى خۆگونجاندن لەکاتى “دووگیانییەوە” سەرەتا دەگرێت و منداڵان “تا تەمەنى پێگەیشتوویى ڕیزێک ئەرکى گەشەیى دەخەنە بەردەم دایک و باوکیان: زایین، مشوورى خۆراک و سەرپەرشتیى مەلۆتکە، ناونووسکردنى منداڵ لە فێرگە، هەڵبژاردنى پیشە” و هتد. ئەم جۆرە ئەرکانە بریتین لە “پەڕینەوەى کێشەیى بۆ دایک و باوک، کە لەتەک خۆیاندا دۆخگۆڕیى ئاشکرا لە ڕەوتی ژیانى رۆژانە و پیشە و هاوسەرێتیدا دەهێنن”؛ ئەو شتانە کە واتاى کرۆکییان بۆ ئەوان هەیە، هەروەها بەرپرسیارییەکان، ئەوجا دۆخى ناخەکییان و ئەو شتانەى ئەوان لە ژیانیاندا گرنگییان پێدەدەن، لە ڕەوتی کێشەکانى گەشەى منداڵەوە کرۆکیانە کاریان تێدەکرێت(10). منداڵان لە هەموو قۆناغێکى تەمەندا دایک و باوکیان بەرەنگارى روانگە و نرخاندنى “لەڕێچکەلادەر” دەکەنەوە(11). لێ منداڵان هەروەها زۆر جار لە ڕەوتی فێربوونى فێرگەییدا، هەروەها لە ڕەوتی ئەزموونیاندا کە بەهۆى پەیوەندییەوە لەتەک منداڵانى دیکەدا دەیکەن، زانینى نوێ بە دایک و باوکیان دەگەیەنن، لێرەشەوە زۆر جار تێڕوانین و هەڵوێستى ژیانیان دەگۆڕن.

٢-١-٢- سۆسیالیزاسیۆنى تایبەت بە ڕەگەزەکان

سۆسیالیزاسیۆن ڕووداوگەلى ئاڵۆزتر لەخۆدەگرێت کە دەتوانین ناویان بنێین فێربوونى رۆڵ: “رۆڵ بریتییە لە (…) نموونەیەک بۆ سەرجەمێتیى ڕەفتار (…): رۆڵى رەگەزى، رۆڵى خزمایەتى، رۆڵى پیشەیى و هتد. لێ بە فێربوونى رۆڵەوە فێربوونى نۆرم و بەها لکاوە”، ئەم نۆرم و بەهایانەش “کە چاوەڕوانین و کۆمەڵایەتییانە پێناسەکراون، دەدرێن بە هەڵگرانى رۆڵەکە و بۆ ئەوانیش واتاى فرمان دەگەیەنن تاکو بەو چاوەڕوانییانە بگونجێن”(12).
فێربوونى رۆڵ پەیوەست بە رۆڵى نێرینە و مێیینەوە ئەو واتایە دەگەیەنێت کە منداڵ “فێر ببێت هێدى هێدى ڕەفتار بنوێنێت و هەست بکات و جیهان راڤە بکات وەک ئەو کەسانەى کە خۆیان لەنێو هەمان جۆرى کەسییدا دەبیننەوە”(13). تەنانەت لە تەمەنى منداڵیدا کوڕان و کچان فێرى ڕەفتارى رۆڵئاسا دەبن، ئەوان لە لایەن دایک و باوک، هەروەها هەڵگرانى دیکەى سۆسیالیزاسیۆنەوە، بەجۆردەکرێن و بەم ڕێیەشەوە شوێن ى کرداریان دیارى دەکرێت. “یەکەم داواکارییە سادەکان بۆ ئەوە کە چۆن گەرەکە مرۆڤ وەک کوڕ یان کچ ڕەفتار بنوێنێت، لە ڕەوتی ئایندەى پێگەیشتنیاندا و هەروەها تەنانەت لە خودى تەمەنى کامڵیدا تایبەتێتییان پێدەدرێت. بەم شێوەیە تێڕوانینى کڵێشەیی سەرهەڵدەدەن، بۆ نموونە: پیاوان گەرەکە بەهێز و بێسۆز و سەرکەوتوو بن، لێ کچان بە پێچەوانەوە لاواز و هەستدار بن و کەسانى دەوریان سەغڵەت نەکەن. ئەم شێوازانەى تێڕوانین تەنانەت لاى منداڵانى پێنج ساڵان بەدیدەکرێن (…).”(14)
منداڵان لە ڕووى بیۆلۆژییەوە وەک کوڕ یان کچ دەزایێنرێن، لێ ئەو پرسیارە کە چۆن ئەوان گۆڕان بە تایبەتمەندییە ڕەگەزییەکانى ڕەفتار دەدەن یان “ئەوان چە چاوەڕوانییەک بە ‘نێربوون‘ یان ‘مێبوون‘ـەوە دەلکێنن، ئەوە بە سروشتى نەدراوە. کەواتە پێشبینی سەبارەت بە مێبوون یان نێربوون مەرجى سۆسیالی هەیە، ئەم پێشبینییەش بەڕێى وەرگرتنى پێشدراوە سۆسیالەکان و هەروەها لە خەریکبووندا بە ژینگەوە دێتە ئاراوە”(15). ئاخر منداڵ لە یەکەم رۆژى هاتنیەوە بۆ نێو جیهان بەرەنگارى چاوەڕوانى و شێوازى ڕەفتارى ڕەگەزییانە دەکرێتەوە: “دایک و باوک بە زایینى کوڕێکەوە روانگە و ڕەوتی ژیان و هیوا و مشورى جیاوازتر دەلکێنن وەک بە زایینى کچێکەوە. ئەوان (زۆر جار بەبێ ئاگا) بەرانبەر شیرەمژەیەکى نێرینە فۆرمى دیکەى نێوچالاکى، یان بزووتنى جیاوازى جەستەیى و گوزارشتى ڕوخسار پیشان دەدەن وەک بەرانبەر شیرەمژەیەکى مێیینە، ئەوان کوڕان جیاواز لە کچان دەپۆشن و هتد. بەم شێوەیە ئەوان لاى مەلۆتکەى نێر و مێ شێوازى جیاى ڕەفتار دەهێننە ئاراوە.”(16)
لە ڕەوتی ساڵانى سەرەتاى ژیاندا چاوەڕوانى و وەڵامدانەوەکان، راڤەى تایبەتیى ڕەفتار، دەستوێژەکان بۆ نواندنى فشار کە تایبەتمەندیى ڕەگەزییان هەیە، هەمیشە پتر پەرەدەسێنن، کە ئیدی منداڵ زۆرتر چالاک دەبێت و لە پراکتیکە سۆسیالەکاندا بەشدارى دەکات. هاوکات منداڵ لە ڕووى ڕەگەزییەوە وردتر دەرکى ژینگە دەکات و ڕاڤەى دەکات. بەم شێوەیە منداڵ لە خێزاندا و بەڕێى لایەنە دەرەکییەکانى سۆسیالیزاسیۆنەوە، بۆ نموونە هەڤاڵان، پەڕتوکى وێنەیى، تەلەڤیزیۆن، نێوەندى گشتى (شەقام، دوکان، هۆکانى گەیاندن) و رێکلام و هتد، ئەزموونى ئەوە دەکات کە مێبوون یان نێربوون چە واتایەک دەگەیەنێت (17).
منداڵ دواى زایین پەیوەندییەکى بەهێزى بە دایکەوە هەیە، چونکە دایک لە پلەى یەکەمدا مشوورى منداڵ دەخوات، لێ بۆ ئەوەى منداڵ بتوانێت گۆڕان بە ئاگایى کەسێتیى خۆى بدات، ئەوا دەبێت خۆى هێدى هێدى لە دایک جیابکاتەوە. “ئەم پرۆسەیەى جیابوونەوە لاى کوڕان و کچان جیاوازە. کچان زۆرتر لە کوڕان لە دایکیان نزیک دەمێننەوە. کچ لێرەدا دەتوانێت بەڕێى نزیکییەوە لە دایک هەستێکى بۆ شوناسى کەسیى هەبێت و ئەم هەستە زۆرتر رێ بە بەردەوامى (ئیدامە) و نزیکى دەدات وەک لاى کوڕان. لێرەوە لاى کچان ئەوە وەک سەرەنجام دەکەوێتەوە کە لای ئەوان ئەدگارەکانى وەک هەستناسکى و هاوهەستیى سۆزمەند”(18) سەرهەڵدەدەن. گەیشتن بە شوناسى ڕەگەزى بریتییە لە پرۆسەى گەشەى منداڵ بۆ بوون بە کوڕ یان بە کچ.
باخچەى منداڵان لەپاڵ خێزاندا گرنگترین نێوەندەکانى سۆسیالیزاسیۆنی منداڵانە لە نێوان تەمەنى سێ تا شەشساڵیدا (19). لێرە نەک تەنیا ژینگەکى تایبەتى و پسپۆرانە (وەک ئامرازى گەمە، ڕووى دەرەوە و ناوەوەى بینا و هتد) بە مەبەستى پەروەردەییەوە چێدەکرێت، بەڵکو لێرە منداڵان ڕۆژانە فێر دەبن لە پەیوەندییەکى سۆسیالى گەورەتردا کرداربنوێنن. لێرە زۆر جار پرۆسە ڕەگەزییەکانى سۆسیالیزاسیۆن بە چەشنێک ڕوودەدەن کە خودى پەروەردەکاران ئاگایان لێیان نییە. ئەوان زۆر جار دەرک بەوەش ناکەن کە چە وێنەیەکى تایبەتیى ڕەگەزییان هەیە کە ڕەفتارى خۆییان دیارى دەکات و کاریگەرى لەسەر منداڵان دەنوێنێت. لە بنەڕەتدا کوڕان و کچان لە سەرەتاى تەمەنى باخچەى منداڵاندا فێربوون کە چاوەڕوانییە ڕەگەزییە تایبەتیەکان چە واتایەکیان بۆ ئەوان هەیە، ئەوان هەروەها گۆڕانیان داوە بە شوناسێکى سەرەتایى سەبارەت بە ڕەگەزى خۆیان. ئەوان دەزانن کور یان کچ بە چى گەمە دەکات، چە ئەدگارێکى ڕەفتار بەگشتى بە کوڕان یان بە کچان دەدرێت و هتد.

٢-٢- سۆسیالیزاسیۆنى فێرگەیى

منداڵ لایەنى کەم لە تەمەنى شەش ساڵییەوە هەموو ڕۆژێک، جگە لە ڕۆژانى پشوو، چەند سەئاتێک لە فێرگە بەسەردەبات و ئەمەش دەشێت شەش تا نۆ ساڵ بخایەنێت. منداڵ لەم ماوە درێژخایەنەدا نەک تەنیا لە خۆیەوە مامەڵەى جیاواز لەنێو فێرگەدا دەکات، بەڵکو هاوکات لە ڕەوتی پەیوەندییە نێویەکییەکاندا، هەروەها بەڕێى داواکاریى فێرگەییەوە، فێرى شێوازى دیکەى مامەڵەکردن و ڕەفتارنواندن دەبێت، کە پێکڕا گۆڕان بەسەر شێوازە خۆییەکانى کردارى ئەودا دەهێنن.
بۆ نزیککەوتنەوە لە سۆسیالیزاسیۆنى فێرگەیى پێویستە سەرەتا بپرسین کە داخۆ سیستەمى فێرکارى بە چە شێوەیەک پەیوەندە بە کایەکانى دیکەى کۆمەڵگەوە. ئاشکرایە کاراییەکى سۆسیالیزاسیۆنى فێرگەیى بریتییە لە گەیاندنى توانست، چونکە فێرگە بۆ ئەوە دامەزرێنراوە کە بە منداڵان توانستەکانى وەک نووسین و ژماردن، زانستى سروشتى و ئێستێتیکی و هتد بگەیەنێت، کە منداڵان لە ئایندەدا پێویستیان پێیانە بۆ ئەوەى بتوانن داواکارییەکانى نێو پرۆسەى کار وەک فەرمانبەری فەرمی یان پیشەمەندی سەربەخۆ بەجێبگەیەنن. ئەرکێکى دیکەى فێرگە ئەوەیە کە دەرفەت بڕخسێنێت بۆ ئەوەى منداڵ لە ڕەوتی سۆسیالیزەکردندا شکۆفەى ناخەکى بکات و لێرەشەوە بۆى بلوێت گۆڕان بە تواناى خۆیى بدات، ئەوجا لە کارى تیمدا (کۆییدا) جێگەى خۆى بکاتەوە و خۆى بگونجێنێت. دامەزراوەکان کە نوێنەرایەتیى بوارە کولتوورییەکان دەکەن، لەوانە زانکۆ، سەنتەرەکانى توێژینەوە، دامەزراوە فەرهەنگییەکان بەگشتی و تەنانەت یانەکانى وەرزش، “چاوەروانیى ئەوە لە فێرگە دەکەن کە لایەنى کەم (…) گۆچانێکى تێگەیشتن و گرینگیدان و مەئریفە و توانست بۆ نەوەى نوێ ئامادە بکات، بەمەش شیمانەى هاتنى منداڵ بۆ نێو رەهەندەکانى ژیانى فەرهەنگی ئاوەڵا بکات.”(20)
ئەرکێکى دیکەى فێرگە لە سۆسیالیزەکردنى منداڵدا ئەوەیە کە هەوڵ بدات هەڵوێستى بەهایى و شێوازەکانى راڤەکردنى پێبگەیەنێت. کەواتە ئەرکى فێرگە لەم کاراییەیدا گەیاندنى کولتوورە، ئەم ئەرکە هاوکات بریتییە لە بنیاتنان و گۆڕاندان بە شوناسێکى کولتوورى. لێ پێویستە لەم پەیوەندییەدا جەخت لە هەقیقەتێک بکەین، واتا “ئەوە کە لە کۆمەڵگەدا وەک پۆزەتیڤ، ئەوەش کە سیستەمى سیاسى ڕەوایەتیى پێدەدات، بۆ نموونە سەرکەوتن (نەجاح) بەڕێى توانستى بەدیهێنانەوە، یان هۆشرایەڵى و هتد، وەک بابەتى سەرەکیى وانە ناگەیەنرێن، بەڵکو لە لاوە وەک ‘پەیڕەوى شاراوە’ (hidden curriculum 21) دەگەیەنرێن. زۆر جار خودى بەشداریکەران نازانن کە ئەم فاکتەرە لاوەکییانە چە واتا و شێوازێکى کاریگەرییان هەیە.”(22)
‘پەیڕەوى شاراوە‘ بە هەمان شێوەى پلانى فەرمیى فێرکارى کارایە لە سۆسیالیزەکردنى منداڵدا، چونکە ‘پەیڕەوى شاراوە‘ هەموو ئەو ئەزموونە سۆسیالانەى فێربوون لەخۆدەگرێت کە منداڵان لە ژیانى ڕۆژانەى فێرگەدا دەیانکەن، بۆ نموونە ژیان لە فێرگە لەوبەر پلانەکانى فێرکارییەوە، یان ڕێنوما و ڕێساکانى فێرگە کە پلانى فێرگەیى نین، بەڵکو دەسەپێنرێن و کارگەری لەسەر ڕەفتارى فێرخوازان دەنوێنن، ئەوجا چەوساندنەوەى دەربڕینى کتوپڕى پێداویستییە خۆییەکان، یان ڕیزبەندى لەنێو گرووپدا و دانانى منداڵان لەژێر ڕکێفى مەبەستەکانى دامەزراوەى فێرکاریدا.
لە ‘پەیڕەوى شاراوە‘دا چەند ڕەوشێک هەن کە واتای کرۆکییان بۆ سۆسیالیزەکردنى منداڵ هەیە. کێشەیەکى کرۆکى بریتییە لە فەزا و کات. “ژینگەى فەزایى هێزێکى فۆرمێنەرە” بە کاریگەریى بەهێزەوە لەسەر مرۆڤ. شێوەى بیناى فێرگە و پۆلى وانە کاریگەری لەسەر هەستى حەساوەیی و میزاجى فێرخوازان بۆ فێربوون دەنوێنن. نەخشەى فێرگە بەڕوونى پێشانى فێرخوازانى دەدات کە پلاندانەرانى بیناکە چە پێشبینییەکیان بۆ فێرگە و وانە هەیە و چۆن ژیانى فێرخوازان دەنرخێنن. هەروەها فۆرماندنى ژوورەکانى وانە، بۆ نموونە ڕیزبەندیى مێزەکان، ئەو هەستە بە فێرخوازان دەدات کە مامۆستایان چاوەڕوانیى چى لە ئەوان دەکەن. بابەتەکانى نێو دامەزراوەى فێرگە تەنیا ڕێ بە نێوچالاکى و بزووتنى تایبەتى دەدەن: فێرخوازان بۆیان هەیە بڕۆن، دابنیشن یان بووەستن، لێ بۆیان نییە ڕابکەن یان پاڵبکەون. لێ لەپاڵ کێشەى فەزادا کێشەى کات هەیە. منداڵان بەڕوونى دەبینن کە کاتى فێربوون لەسەر بنەماى ساڵ و رۆژ و سەئات دیاریکراوە، لێ ئەوان هاوکات دەبینن کە فێرکاران بە پێچەوانەوە کاتیان هەیە، دەبینن ئەوە فێرکارانن کە پلانەکانى فێرکارى دادەنێن و دەسەڵاتیان هەیە بۆ ئەوەى سەرەتاى وانە و کارى تاک یان گرووپ دیاریبکەن(23).
رۆڵێکى “‘پەیڕەوى شاراوە‘ بریتییە لە نرخاندنى ‘ئەنجامەکان’، بەم رێیەشەوە کار دەکاتە سەر گەشەى کەسێتى بە سەرەنجامێکەوە کە لە نێوان فێرخوازانى باش و ناباشدا جیاوازى لە هەستى خۆیى و متمانەبەخۆکردندا سەرهەڵدەدات. ئەو منداڵانە کە ئەنجامى فێرگەیى باشیان هەیە، پێشبینییەکى سەقامگیرتری کەسێتیى خۆیانیان هەیە لەو فێرخوازانە کە کەمتر سەرکەوتوون. کەواتە فێرگە بەهێزتر لە خێزان دەرفەت بۆ ئەوە دەڕەخسێنێت کە فێرخوازان خۆیان بە کەسانى دى بەراورد بکەن، یان دەرک بکەن کە چۆن ئەوان لە لایەن کەسانى دیکەوە دەنرخێنرێن. بەم شێوەیە نرخاندنى بەدیهێنانە فێرگەییەکان دەبێت بە بەشێکى شوناسى کەسیی.”(24)
ئێمە هاوکات لە فێرگە سۆسیالیزاسیۆنى تایبەت بە ڕەگەزەکان دەبینین، لێ لەم پەیوەندییەدا پێویستە لە پێگەیاندنى کوڕان و کچاندا ڕەچاوى فێرگەى تێکەڵ یان جیاکراوە بکەین. لە سۆسیالیزاسیۆنى فێرگەیى جیاى ڕەگەزەکاندا هەر لە سەرەتاوە دیوارێک لە نێوان منداڵانى نێر و مێدا هەڵدەچنرێت، کە ئیدی لەم تەمەنەوە شێوازەکانى دەربڕینى ئارەزوویان بۆ یەکدى، شەرم لە یەکدى، ناز بەسەر یەکدیدا، سەرهەڵدەدەن، کەواتە لەم تەمەنەوە گەراى کاریگەرییە دەروونییەکان لەسەر کوڕان و کچانى گەنج دادەنرێت، بەم رێیەشەوە فۆرمى باوى ڕێکخراوى کۆمەڵایەتى بەرهەمدەهێنرێتەوە. لە لایەکی دیکەوە گومانى تێدا نییە کە سۆسیالیزاسیۆنى ڕەگەزى لە فێرگەى تێکەڵدا نزیکى لە نێوان ڕەگەزەکاندا چێدەکات و بەمەش ترس و شەرمى تایبەتی ڕەگەزییانە کەمدەکاتەوە، لێ لێرەش هێشتا هەر بەبێ ئاگا یان بەبێ مەبەست سۆسیالیزاسیۆنى تایبەتى ڕەگەزى روودەدات: “کوڕان زۆرتر لە کچان لە وانەدا پرسیاریان لێدەکرێت، ستایش یان سەرزەنشت دەکرێن و بەهۆى کێماسی دیسپلینەوە گەڤ دەکرێن. کوڕان زۆرتر لە کچان پەیوەندیى چاویان لەتەک فێرکاراندا هەیە، فەزاییانە لێیان نزیکترن و زۆرتر لە کچان پرسیاریان لێدەکرێتەوە. بە شێوەیەکى دى ببێژین: کوڕان زۆرتر لە کچان ئاگامەندییان لە لایەن فێرکارانەوە پێدەبڕێت، ئەمەش زۆر جار بە پێچەوانەى مەبەستى دیاریکراوى خودى کامڵەکانەوە(…). بەشداریى کوڕان لە وانەدا پڕبەهاتر دادەنرێت و ئەوان زۆرتر وەک شایانى پشتیوانیکردن دادەنرێن، بۆیە ڕوودەدات کە زۆرتر لە کچان هاندەدرێن.”(25)

٣- کاریگەریى کولتوور لەسەر پرۆسەى سۆسیالیزاسیۆن

لە سەرەوە کێشەى سۆسیالیزاسیۆنمان لە ڕووى پەیوەندیى نێوان بکەرانى سۆسیالیزاسیۆن (واتا دایک و باوک و فێرگە) و منداڵەوە دیارى کرد. لێ هەروەها کولتووریش فاکتەرێکى گرنگى سۆسیالیزاسیۆنە، چونکە کولتوور وەک کڵافەیەک لە بیروباوەڕ و دەستکەوت و ترادیسیۆن، کە هەموویان “پاشین”ـەى کۆمەڵگەیەک پێکدەهێنن، هەمیشە رۆڵى سەروەرى خۆى دەنوێنێت و کاریگەرە لەسەر گۆڕانى کەسێتى.

٣-١- تێگەى کولتوور

کولتوور کە دراوێکى پڕواتایە لە هەر کۆمەڵگەیەکدا، “بریتییە لە کۆى سەرجەم بونیادەکانى ڕەفتار، هەروەها بریتییە لەو هەڵوێست و بەهایانە کە ئەندامانى کۆمەڵگەیەکى تایبەتى بەهاوبەشى هەیانن و وەک میرات دەیانگەیەنن بە نەوەکانى دى.”(26) کولتوور “بەشێکى کرۆکیى ڕوودانە کۆمەڵایەتییەکانە”، گرنگترین کارایى کولتوور لەوەدایە کە “جەخت لە بۆماوەى کۆمەڵایەتی دەکات”، هەروەها لەبەر ئەوەى فۆرم بە ڕەفتارى راستینە دەدات، ئەوا کاریگەرییەکى پێوارەیی (معیاری)ى هەیە، جگە لەوە کولتوور “دەستوێژێکە بۆ چارەسەرى کێشە.”(27)
ئێمە دەتوانین کولتوور بەسەر دوو کایەى سەرەکیدا بەش بکەین: کولتوورى مادی (ماتەریەل) و نامادی (هۆشەکی). یەکەمیان بریتییە لە شکۆفەى مادی و تەکنیکیى کۆمەڵگە، واتا سەرجەم ئەو شتانە دەگرێتەوە کە لە ئاستى گۆڕانى زانستى کۆمەڵگەیەک جیانابنەوە. لێ کولتوورى نامادی یان هۆشەکى بە پێچەوانەوە بریتییە لە نۆرمەکان (پێوارەکان)، جۆرەکانى پێشبینیى ئاوەزمەندانە و نائاوەزمەندانە، وەک پێشبینیى زانستى، بڕواى ئایینى، ئەفسانە و داستانەکان و هتد (28).

٣-٢- رۆڵى کولتوور لە پێگەیاندنی کەسێتیدا

مرۆڤ بوونەوەرێکى کۆمەڵایەتییە. تەنانەت مەلۆتکە لەکاتى هاتنیدا بۆ نێو جیهان بەندە بە هاومرۆڤانییەوە. لەبەر ئەوەى مەلۆتکەى شیرەمژە لە لایەن کۆمەڵگەیەکى تایبەتی و نوێنەرەکانییەوە بەکرۆکى کارى تێدەکرێت، ئەوا پرسیارەکە سەبارەت بە گۆڕانى منداڵ پتر ڕوو لەو کۆمەڵگە و کولتوورە دەکات کە ئەو لە نێویدا پێدەگات. “بۆ ئەوەى لە واتاى کۆمەڵگەى مرۆڤیى وەک فاکتەرى سۆسیالیزاسیۆن بۆ ڕەفتار تێبگەین، دەبێت خۆمان بە کولتوورەوە خەریک بکەین، چونکە کولتوور گرنگترین دراوە لە هەر کۆمەڵگەیەکدا. کولتوور پێکدێت لە بونیادى فێربوو و ڕێکخراوى ڕەفتار کە مۆرکى تایبەتیى کۆمەڵگەیەکن.”(29)
بێگومان کولتوور نەک بە شێوەیەکى موجەڕەد (ئەبستراکت)، بەڵکو بە شێوەیەکى بەرجەستە بەڕێى نوێنەرەکانییەوە (دایک و باوک، فێرکار، مەلا و هتد) کارا دەبێت. “سیستەمەکانى بڕوا (العقیدە) کە مەرجى کولتوورییان هەیە، هەروەها تێڕوانینە سەروەرەکان سەبارەت بە سروشتى مرۆڤ، پاشان مەبەستى ژیانى مرۆڤ و پەیوەندیی ئەو بە ژینگە و هاومرۆڤانییەوە، کاریگەرییەکى بەواتایان لەسەر پرۆسەى سۆسیالیزەکردن هەیە. کامڵەکانى هەندێک کولتوور پەروەردەى منداڵ تەنیا وەک کێشەى تێرکردن دەبینن، منداڵان لە کولتوورى دیکەدا وەک بابەتى گوێرایەڵى یان بەخێوکردن دەبینرێن، کولتووریش هەیە کە بایەخ بە تەحقیقکردنى کەسێتیى خۆ و خودبەدیهێنان دەدات”(30).
کولتوورێک کە لە سۆسیالیزەکردنى منداڵدا ئەزموونى کۆیى، واتا بەستنەوەى تاک لەنێو ڕێنوما دانراوە ترادیسیۆنیەکاندا بەهەند وەربگرێت، ئەو کولتوورە پێگەیشتنى “من”ى کەس ڕەتدەکاتەوە، چونکە کەس پێویستە وەک کەرتى کۆمەڵ ڕەفتار بنوێنێت و پەیوەندییەکانى خۆی دابمەزرێنێت. لە پاشخانى داواکارییە کولتوورییەکانەوە کچان و کوڕان وەک ژنى ماڵ و دایکى ئایندە، یان وەک پیاوى گوێرایەڵ و دڵسۆز بۆ داب و نەرێتى سەروەر، سۆسیالیزە دەکرێن. بەم شێوەیە کچان و کوڕان چاو لە نموونەکانیان دەکەن، نموونەکانیش لاى کچان بریتین لە هەڤاڵان، دایک و نەنک، پوور و ژنانى دراوسێ و هتد، لێ لاى کوڕان بریتین لە هەڤاڵان، باوک و باپیر، مام و خاڵ و پیاوانى دراوسێ و هتد. سەرەنجامى ئەم چاولێکەرییە یان لاساییە ئەوەیە کە “‘من‘ بە دەگمەن شکۆفە دەکات و بەزۆریى لەنێو چێوەى نێوچالاکیى کۆمەڵایەتیدا دەردەکەوێت، لێرەشدا لە پشتى کردارەکەوە دەمێنێتەوە.”(31)

٤- گۆڕانى زمان لاى منداڵ

منداڵ لە پرۆسەى سۆسیالیزاسیۆندا خۆشە دەکرێت داب و نەریتەکانى کۆمەڵ وەربگرێت، تا ببێت بە ئەندامێکى گونجاوى کۆمەڵگە، لەم ڕەوتەشدا ناچار دەکرێت فێرى فۆرمە ناسێنراوەکانى ئاخافتن ببێت. گەر منداڵ خۆى بۆ شتێک وشەیەک بدۆزێتەوە، ئەوا کۆمەڵگە ئەو وشەیەى لێوەرناگرێت. کۆمەڵگە بۆ دیاریکردنى شتێکى تایبەت وشەیەکى دیکەى هەیە، بۆ نموونە چەو، تەرزە. بێگومان وشەدروستکردنەکانى منداڵ بۆ ماوەیەک لە یادمانى لێبوردووى خێزانى ناوکیدا (core family) دەمێننەوە، لێ ناچەسپێن، بەڵکو هێدى هێدى لەبیردەچنەوە.

٤-١- زمان وەک دەرکەوتەى تایبەت بە مرۆڤ

ئێمە دەتواین لە سێ شێوەدا دەرکەوتنى زمان لەنێو مرۆڤدا دیارى بکەین: زمان دەربڕینى ئەو ڕەوشانەیە کە وەک بوونى ئاژەڵى لەنێو دەروونى مرۆڤدا دەژین؛ زمان دەربڕینى ئەو توانستەیە کە دەتوانێت ناو لە هەموو شتەکانى جیهان بنێت؛ لە کۆتاییدا زمان دەربڕینى ئەو توانستەیە کە هەوڵ دەدات لە پەیڤیندا بە خودى خۆى بگات و بەم رێیەشەوە زمان دەبێت بە خەریکبوون لەتەک خودى خۆدا.(32)
زمان لە پرۆسەى سۆسیالیزاسیۆندا واتاى تایبەتى وەردەگرێت. “توانست بۆ ئەوە کە منداڵ سۆسیالیزە بکرێت، بەندە بە توانستى منداڵەوە بۆ سیمبۆل، ئەمیش بەندە بە توانستى زمانەوە”. سیمبۆلەکان لە پەیوەندییە نێومرۆڤییەکاندا “چالاک دەبن و لە دۆخە سۆسیالەکاندا واتاى خۆیان وەردەگرن.”(33) گومانى تێدا نییە کە کاراییەکانى مێشک فاکتەرێکى سەنترالین بۆ فێربوونى زمان، سەرەڕاى ئەمە پێدەچێت زمان بەتەنیا بەند نەبێت بە فێربوونەوە، چونکە “دەبێت چەند پرۆسەیەکى کۆگنیتیڤی (مەئریفی) گەشە بەپێش فێربوونى زماندا ڕاببورن، کە ئیدی دواى گەیشتن بە ‘ئامادەبوون بۆ زمان‘، زمان بتوانێت بەڕێى وروژێنەرەکانى ژینگەوە ئاوەڵا ببێت.”(34) لەم ڕوانگەیەوە زمان لەنێو پرۆسەیەکى نوێکردنەوەدا ئاوەڵادەبێت، لەم ڕەوتەدا بونیادە شارراوەکانى زمان دەرفەتى دەرکەوتنیان بۆ دەڕەخسێت کە ئیدی لە کۆتاییدا ناوەرۆکەکانى زمان شیاوى فێربوون و پاراستن دەبن.(35)
واتاى زمان لە رووى پسیکۆلۆژییەوە لەو پرسیارەدایە کە ڕوودەکاتە مامەڵەى مرۆڤان لەتەک زماندا، یان ئەو پرسیارەیە کە داخۆ ئەوان لەسەر بناغەى چە پێشمەرجێک و بە چە شێوازێک فێرى زمان ببن. زمان لەم ڕوانگەیەوە ئامرازە “بۆ ئەوەى کەسێک تێڕوانینێک لەبارەى شتەکان بە کەسێکى دى ڕابگەیەنێت”. کەواتە زمان کارەکتەرى کردارى هەیە و لەم کردارەدا سێ تەوەرە هەن: تەوەرەى خۆیى (کەسێک)، تەوەرەى نێویەکى (ئەویدى)، تەوەرەى بابەتى (لەبارەى شتەکان).(36)
لێ هەروەها لە زماندا شێوازى بیرکردنەوەى کۆمەڵگەیەک دەردەکەوێت. زمانێک چەند هەژار بێت، بیرکردنەوەى ئەو کۆمەڵگەیەش ئەوەندە سادەیە. لەبەر ئەوەى بیرکردنەوە و زمان بە شێوەیەکى مێژوویى گۆڕراون و هەردووکیان پێکەوە لەتەک کارەکتەرى تایبەتیى کۆمەڵگەیەکدا میراتە سۆسیالەکەیان پێکدەهێنن، ئەوا شێوازى بیرکردنەوە و زمانى کۆمەڵگەیەک پێکهاتەى کرۆکین لە پرۆسەى سۆسیالیزاسیۆندا، چونکە “ئەو زمانە کە منداڵ فێرى دەبێت، کەمتر زمانى خۆیەتى، بەڵکو بەزۆریى زمانى کۆمەڵگەیە. گەرچى تاکەکەسانى جیاواز دەتوانن سیماى تایبەتى بە شێوازە چەسپیوەکانى دەربڕین و پەیڤین و واتا بدەن، لێ هێشتا هەر ئەم وەرگۆڕینە خۆییانە ناوکێکى هاوبەشیان وەک بناغە هەیە”(37). ئێمە دەتوانین، لە ڕووى سایکۆلۆژییەوە، زمان وەک ئاوێنەى پەیوەندییە سۆسیالەکان ببینین. بە هەر حاڵ “زمان گرنگترین بابەتى سۆسیالیزاسیۆنە.”(38)

٤-٢- فێربوونى زمانى دایک
٤-٢-١- قۆناغى پێش-زمان

دەربڕینە دەنگییەکانى منداڵى شیرەمژە بریتین لە “کەرەسەیەکى خاو کە لێوەى هێدى هێدى دەنگە ڕاستینەکانى پەیڤین دێنە ئاراوە”(39). لێ “پێش ئەوەى قەوارە دەنگى جەختلێکراو وەک وشە دەربکەون، گڕ و گاڵى پیت لە خۆ گر و جەختلێنەکراو کاراییەکى پەیوەندیى زمانیانە وەردەگرن”. منداڵى شیرەمژە لە زارى کامڵەکانەوە دەرک بە قەوارە دەنگى تایبەتى دەکات و تێگەیشتنى جەخت لەم قەوارە دەنگانە پێش پەیڤینى خۆیى دەکەون. “لە فێربوونى زمانى دایکدا، بەڕێى پراوەکردنى وشە و پەیوەندیی نێوان وشەکانەوە، منداڵ (…) یەکێک لە گرنگترین هەنگاوەکان دەنێت”(40). لێ منداڵى شیرەمژە “لەنێو تاکە ئەزموون و تاکە پەیوەندیدا” ناژى، “بەڵکو لەنێو سەرجەمێتى و بڕى ناکۆتاى ژینگەیەکدا دەژى کە هێدى هێدى خۆى بۆ ئەو دەردەخات. ئەوانەش نێوەندى ڕووداون کە خۆیان بۆ ئەو ئاوەڵا دەکەن.”(41)
منداڵ فێرى پەیڤین دەبێت پێش ئەوەى بیرکردنەوەى بێداربووبێتەوە. گەرچى فێربوونى بەواتاى زمان دەکەوێتە ماوەى نێوان ساڵەکانى سێیەم و پێنجەمى ژیانى منداڵەوە، لێ منداڵ لە تەمەنى دووساڵییەوە دەستدەکات بە ناونان لە شتەکانى شوێنەوار بۆ ئەوەى پێداویستییەکانى خۆى بە وشە و ڕستەى پریمیتیڤ (سەرەتایى) دەرببڕێت. ئەم ئەدگارەى ڕەفتارى مرۆڤیى بریتییە لە “دەرکەوتنى شێوازێکى بوونى جیاواز لە شێوازى بوونى ئاژەڵ. ئەم شێوازى بوونە لەتەک زماندا لەنێو منداڵدا بێداردەبێتەوە، چونکە منداڵ بوونەوەرێکى مرۆڤییە، کەواتە توانست و پێداویستیى بۆ زمان هەیە.”(42)
منداڵ ناتوانێت بە زمانى دایک و باوکى بئاخڤێت، بە پێچەوانەوە، چۆن ئەو ناچارە زۆر داب و نەریت لە دایک و باوکییەوە فێرببێت، بە هەمان شێوە دەبێت فێرببێت کە چە وشەیەک بە چە بابەتێک دەگونجێت. ئەو دەبێت ڕێکخستنى وشەکان، شێوازى نووسین و پنتبەندییان فێرببێت. کەواتە “گەشەى زمان وەک ڕووداوێکى سۆسیالیزاسیۆن، لە بناغەوە سروشتێکى دیالۆگیى هەیە. زمان کە لە پەیوەندیى جوتەنیى دایک-منداڵدا گەیەنراوە، بەرهەمى بەشداریکردنى نێوکۆییە لە پراکسیسى کۆمەڵایەتیدا، لێرەشدا دایک بریتییە لە نموونەى کەسى ڕووتێکراوى سەرەکى.”(43) لێ دایک نەک تەنیا هەستى خۆشەویستى بە وشە دەردەبڕێت، ئەو هاوکات ناچارە هەندێک داواکاریى منداڵ جارێکى دى بخاتە فۆرمى وشەوە و ئاڕاستەى منداڵەکەیان بکاتەوە. کەواتە “دایک و منداڵ هەر لە سەرەتاوە پەیوەندییەکى زمانییان هەیە، دایک سەرەتا بەڕێى ئەو دیالۆگەوە کە دەبێت بیهێنێتە گۆڕێ، جیهانێکى هاوبەشى ئەزموون چێدەکات: کاتێک ئەو ڕەفتارى شیرەمژە راڤە دەکات و واتا بەم ڕەفتارە دەدات، ئیدی هێدى هێدى وا لە شیرەمژە دەکات کە خۆى فێرى ئەو جۆرە تێڕوانین و رێسایانە ببێت کە زەمینەى وەرگرتنى زمان پێکدەهێنن.”(44) لەم روانگەیەوە “منداڵ بەدابڕاوى فێرى رێساکانى زمان نابێت، بەڵکو سەرچاوەى ئەو رێسایانە لە بونیادگەلى کردارى سۆسیالدایە.”(45)
ئەو وشانە کە منداڵ سەرەتا بەکاریان دەهێنێت، بریتین لە “یەکانەى بەدەر لە گەردانکردنن، لە ڕووى رێزمانەوە بێفۆرمن (…)، واتا وشەکان لە هەموو ڕەوشەکانى بەکارهێناندا بەبێ گۆڕین لەو شێوەیەدا دەگەڕێنەوە کە منداڵەکە دروستى کردوون یان وەریگرتوون.”(46) زمانى سەرەتاى منداڵ لە بنەڕەتدا ئەوەیە کە ناودەنرێت “ڕستەى یەک وشەیى”، ئەم جۆرەى ڕستە “بە قووڵترین شێوە بەستراوە بە ژیانى سۆسیالى ڕابوردوو و هەنووکەى منداڵەوە. بەبێ دەستتێوەردانێکى وروژێنەر لە لایەن ئەندامانى نزیکترین ژینگەوە، منداڵ ناتوانێت قۆناغى گر و گاڵ تێبپەڕێنێت”. منداڵ لە نیوەى دووەمى تەمەنى دووساڵییەوە هەنگاو دەنێت بە ئاڕاستەى “ڕستەى دوو وشەیى”، کە بەزۆرى “هەستى دۆخەکى (situativ)“ دەردەبڕێت.(47)
دایک لە گەشەى زمانى منداڵدا ئاگامەندانە رۆڵى فێرکارى زمان وەردەگرێت. ئەم رۆڵە بەتایبەتى لە فۆرمولەکردنەوەدا دەردەکەوێت. بۆ نموونە گەر منداڵەکە ببێژێت ‘پکیتەکە بەلۆوە‘، ئەوا دایک لێرەدا وەڵام دەداتەوە: ‘بەڵێ، پسکیتەکە بەربۆوە‘. دایک لە فۆرمولەکردنەوەدا نموونەیەکى دراوى ڕستە دەخاتە فۆرمى نموونەیەکى دیکەى ڕستەوە.(48)
هاوکات فێربوونى زمانى دایک بەچڕى بەندە بە گۆڕانى بیرکردنەوەى منداڵەوە، لێرەدا رۆڵى ژینگە واتایەکى گەورەى بۆ ئاوەڵابوونى بیرکردنەوە هەیە. گەر ژینگە دەرفەت بۆ ئاوەڵابوونى منداڵ نەڕەخسێنێت، وەک ئامرازى گەمە، باخچەى منداڵان، دەفتەرى منداڵان و هتد، ئەوسا منداڵیى راستینەى ئەو بە شێوەیەکى نەرێنى کارى تێدەکرێت و ئەمەش دەبێت بە ئاستەنگێک لە بەردەم ئەوەدا کە منداڵەکە بتوانێت لەتەک جیهانى منداڵانەى خۆیدا بژى و خۆى پێوە خەریک بکات.

٤-٢-٢- ئاوەڵابوونى زمان لە فێرگە

ئاوەڵابوونى پترى زمان لە قۆناغى فێرگەدا دەستپێدەکات. لێرە فێرکار رۆڵى دایک و باوک، بەتایبەتى دایک، وەردەگرێت. گەرچى فێرکار بە زمانێکى نووسراو ئەو رۆڵە وەردەگرێت، سەرەڕاى ئەوە تێگەیشتنى ئەو بۆ ئەرکى فێرکارى، ئەوجا شێوازى خۆیى ئەو لە فێرکاریدا و زمانى ئاخافتنى، کاریگەرییان لەسەر گەشەى زمانى منداڵ هەیە. ئێمە بەم پێیە دوو تەوەرەى کارا لە گەشەى زمانى منداڵدا لە فێرگە دەبینین: یەکەم، زمانى نووسراوە لە کتێبدا کە بە منداڵ دەدرێت، دووەم، تێگەیشتنى فێرکار بۆ پیشەکەى و زمانى خۆیى ئەو.
زمانى نووسراوەى سادە و گونجاو بە جیهانى هۆشەکیى منداڵ وا دەکات کە ئەندێشەى لە خۆدا فراوانى منداڵ فراوانتر ببێت، ئەمەش گەنجى وشەى منداڵ دەوڵەمەندتر دەکات. لە لایەکى دى زمانى باوى کۆمەڵ بەڕێى وەرگرتن و توانستى سروشتیى منداڵەوە بۆ لاسایى لەنێو گەنجى وشەى ئەودا دەچەسپێت. لێرەدا ژینگە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر بیرکردنەوە و ئاوەڵابوونى زمانى خۆیى منداڵ دەنوێنێت، چونکە “منداڵان لەنێو زمانێکى کولتووریدا پێدەگەن، ئەوان فێرى زمانێک دەبن کە بەڕێیەوە ڕوونکردنەوە و بەهاکانى ئەزموونیان پێدەدرێت و ئەمانیش دەرفەتیان بۆ دەڕەخسێنن خۆیان لە جیهاندا دەرببڕن. منداڵان بەڕێى پەیوەندیى زمانییەوە رۆڵى خۆیان لەنێو کۆمەڵگەدا دەبیننەوە – کۆمەڵگە کە بە رێککەوتنێکى هاوبەشى بەها دامەزراوە و ئەوان دەبێت فێرى ببن. منداڵ هەوڵ دەدات بەو گرووپە بگونجێت کە ئەو تێیدا دەبزوێت. ئەو تێگانە (مفهوم) کە دەچنە نێو زمانەوە، زۆر جار دەربڕینن لەبارەى ڕووداوى ترادیسیۆنى و دەبن بە تێگەى ئەوتۆ کە بەکۆیى (کۆللێکتیڤ) ئەزموونکراون. بەم شێوەیە زمان بە تێگەکان کاریگەرییەکى پەروەردەیى وەردەگرێت”(49)، ئەوەش بێگومان بە ئاڕاستەى پێگەیاندن یان تێکدانى کەسێتى، چونکە تێگە موجەرەدەکانى (ئەبستراکتەکانى) زمان، وەک ناموس، شەرەف، ئەخلاق و هتد، بەرجەستەى جیهانبینییەکانن، کەواتە پێناسەى جیاوازیان هەیە. کەواتە خودى ئەم تێگانە دەشێت لە جۆرێکى پێناسەکردندا وشە بن بۆ دیاریکردنى لایەنێکى ئاژەڵییانەى مرۆڤ کە سێکسوالێتییە، کەواتە ڕوودەکەنە جڵەوگرتنى جیهانبینیانەى ڕەمەکى سروشتى، لێ لە جۆرێکى دیکەى پێناسەدا دەشێت وشە بن بۆ هەڵوێستى هۆشەکییانەى مرۆڤ کە لە کردارى ئەودا پەیوەند بە مامەڵەکردنیەوە لەتەک هاومرۆڤانیدا دەردەکەوێت، بۆ نموونە سۆلیدارێتى، ڕاستگۆیى، خۆشەویستى و هتد.
گەر زمانێک زۆر کەم واژەى گونجاوى بۆ بابەتەکانى پێشبینى و هزرین هەبێت، ڕێزمانێکی ستاندارتى نەبێت، ئەوجا ئەو زمانە پابەند بە پەیوەندییە نێومرۆڤییەکانەوە، بەتایبەتى پابەند بە پەیوەندییەکانى پیاو و ژنەوە، بریتى بێت لە بەرجەستەبوونى جیهانبینییەکى ئایینى-پیاوسالارى و هتد، ئەوسا بیرکردنەوە و زمانى منداڵ رواڵەتى و پڕهەڵە دەبن، چونکە خودى زمانەکە لۆگیکى و مرۆڤدۆست نییە کە یاریدەى بدات لە ڕەوتی فێربوونیدا ئەندێشە و پێشبینییە مرۆڤی-منداڵییەکانى خۆى گەشەپێبدات.
جگە لەوە بابەت ى نووسراوى وانە تەوەرێکى چالاکە لە پرۆسەى سۆسیالیزەکردندا، چونکە نووسراو بە هەردوو ڕووى ڕاگەیاندنى زمانیانەیدا، واتا گەر ڕەچاوى کەسێتیى مرۆڤیانەى تاک بکات یان نەیکات، کاریگەریى هەیە پابەند بە هەریەکەى ئەو ڕووانەوە، بە واتایەکى ڕوونتر، دەشێت بابەتى وانە ڕەچاوى جیهانبینیى منداڵانەى منداڵ و زمانێکى پەروەردەیى بکات، هاوکات دەشێت ڕەچاوى هیچ کام لەم توخمە زەرووریانەى سۆسیالیزاسیۆنێکى مرۆڤدۆست نەکات. گومانى تێدا نییە کە ئەم ڕەوشە بایەخى ئۆبژێکتیڤیى (مەوزوعیی) هەیە، لێ ئەمە تەنیا ڕوویەکى کێشەکەیە، چونکە بابەتى وانە سەربەخۆ نییە لە تێگەیشتنى فێرکار بۆ ئەرکەکەى، ئەمەش بەوەدا ڕووندەبێتەوە کە شێوازى تێگەیشتنى ئەو بۆ پیشەکەى، یان تێگەیشتنى ئەو بۆ پەیوەندیى فێرکار-فێرخواز، ئەوجا زمانى خۆیى ئەو وەک فێرکار، ڕاستەوخۆ کاران لە چۆنێتیى وەرگرتنى ئەو بابەتانەدا کە لەنێو کتێبدا تۆمارکراون. گەر فێرکار تەنیا جەخت لە نووسراو بکات و وەرگرتنى نووسراویش لە شێوەى دەرخکردندا وەک پێشمەرجى دەرچوون دابنێت، ئەوسا پرۆسەى سۆسیالیزاسیۆن کاراییەکى پڕمەترسى وەردەگرێت، چونکە هەر لە سەرەتاوە سنوورێک لە بەردەم ئەندێشەى لە خۆدا فراوانى منداڵدا دەکێشێت و بە جوینەوەى نووسراوەکان ڕایدەهێنێت، کەواتە ڕێى لێدەگرێت هۆشى خۆى لە پەیوەندیى ڕەخنەیى نێوان خۆى و نووسراودا / تێکستدا پێبگەیەنێت و ئیدی بتوانێت خۆی دروست لەمەڕ پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و پێدراوە زانستییەکان دەرببڕێت. کەواتە منداڵ بە تەمەن دەچێتە قۆناغی کامڵییەوە، لێ لە ڕووی هۆشەکییەوە بەدەگمەن گەشەی کردووە.(50)
زمانى خۆیى فێرکار ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر منداڵ دەنوێنێت، چونکە منداڵ لە سروشتەوە توانستى لاساییکردنەوەى هەیە: جۆرى زمانى خۆیى فێرکار، جا زمانێک بێت کە پاکژە و پابەندى ڕێزمانە، یان ناوچەیى بێت بە هەڵەی ڕێزمانییەوە، ئەوجا خۆدەربڕینى ئارام یان جرپنى ئەو و هتد، کاریگەرى لەسەر زمانى منداڵ دەنوێنن، چونکە فێرکار لە سۆسیالیزەکردنى منداڵدا جێى دایک و باوک دەگرێتەوە و کاراییەکەى لە زۆر ڕووەوە بۆ منداڵ گرنگترە لە کارایى سۆسیالیزەکەرى دایک و باوک. بێگومان نکۆڵى لەوە ناکرێت کە دایک و باوک بە شێوازى خۆدەربڕین و هەوڵى پەروەردەییان، جا خۆدەربڕینى پوخت و ڕەچاوکەرى ڕێزمان بێت یان خۆدەربڕینى ناتەواو و ناوچەیى و رواڵەتى بێت، رۆڵێک بۆ ئاوەڵابوونى هۆشى منداڵ دەگێڕن، ئەمەش لە خۆیدا کاراییەکى فێرکارییە کە ڕوودەکاتە چۆنێتیى دروستکردنى ڕستە لە لایەن منداڵەوە، لێ لە بنەڕەتدا ئەرکە سەرەکییەکە لە ئەستۆى فێرگەدایە، چونکە فێرگە دادەمەزرێنرێت بۆ ئەوەى توانست و هەڵوێست بە منداڵان بگەیەنێت کە لە ڕووى خۆییەوە بۆ ئەوان سوودمەندن و لە ڕووى کۆمەڵایەتییەوە شیاوى بەکارهێنانن. ئەوان بەو ڕێیەوە دەتوانن وەک کەسانى پێگەیشتوو ژیانێکى سەربەخۆ بەڕێوەبەرن و هاوکات پێداویستیى کۆمەڵایەتى بۆ داواکارییەکانى بازاڕى کار مسۆگەربکەن.

بەراوێز
(1) بڕوانە:
Allport, G. W.: Persönlichkeit, Meisenheim: Hein, 1960. In: Fröhlich, Werner D.: Wörterbuch zur Psychologie. München 1987, S. 257.
(2) بڕوانە:
Nestvogel, Renate: Sozialisationstheorien: Traditionslinien, Debatten und Perspektiven. In: Becker, Ruth/ Kortendiek, Beate (Hg.): Handbuch Frauen- und Geschlechterforschung. Wiesbaden 2004, S. 155.
(3) Stumm, Gerhard / Pritz, Alfred (Hg.): Wörterbuch der Psychotherapie, Wien 2000, S. 503.
(4) http://www.socioweb.org/lexikon/index.ht.
(5) Brocher, T.: Das Ich und die Anderen in Familie und Gesellschaft, Oeffingen 1976, S. 7.
(6) Hurrelmann, Klaus: Einführung in die Sozialisationstheorie, Weinheim Basel 2002, S. 14
(7) Bühler, K.: Abriß der geistigen Entwicklung des Kleinkindes, Heidelberg 1967, S. 68
(8) Mann, Leon: Sozialpsychologie. Weinheim und Basel 1997, S. 18
(9) بڕوانە:
Montada, Leo: Themen, Traditionen, Trends, S. 78f. In: Oerter / Montada: Entwicklungspsychologie, München 1987.
پەیوەست بە کاریگەریی جووتسەرییەوە لەنێوان دایک و باوک و پەروەردکاران لە لایەک، منداڵان لە لایەکی دی، کۆنسێپتی جیاواز هەن: سۆسیالیزەکردنی پێچەوانە-چالاک (retroactive)، سۆسیالیزەکردنی جووتلایەنی/ بیلاتێرال (bilateral)، سۆسیالیزەکردنی گونجێنەر (integrational). بڕوانە هەمان سەرچاوەی پێشوو، لا 79.
(10) Ebenda, S. 79.
(11) Ebenda, S. 80.
(12) Schmidbauer, M.: Einf. in die Sozialpsychologie, München 1985, S. 43
(13) Secord u. Backman: Sozialpsychologie, Frankfurt/M 1980. Zit. Nach Schmidbauer, a.a.O., S. 43.
(14) ebenda, S. 43.
(15) Hunger, Ina: Geschlechtsspezifische Sozialisation bis zum Schuleintritt – Hintergründe und Reflexionsanlässe, S. 241. In W. Beudels, N. Kleinz & S. Schönrade (Hrsg.). Bildungsbuch Kindergarten: Erziehen, Bilden und Fördern im Elementarbereich, Dortmund 2010.
(16) Ebenda, S. 241.
(17) Ebenda, S. 242.
(18) Chodorow, Nancy: Das Erbe der Mütter, München 1985, S. 108 f.
(19) باخچەى منداڵان وةك نێوەندێكى گرنگى سۆسياليزەكردن لە هەندێك ناوچەى كولتووريدا دەگمەنە يان تەواو پشتگوێخراوە. بۆ نموونە نەك تەنيا لە قەزا و ناحيە و گوندەكان، بەڵكو هەروەها لە شارەكانى هەرێمى كوردستاندا، زۆرينەى منداڵان بێبەرين لە باخچەى منداڵان و لە كۆڵانەكاندا سۆسياليزە دەكرێن.
(20) Klafki, Walter: Gesellschaftliche Funktion und pädagogischer Auftrag der Schule in einer demokratischen Gesellschaft. In: Braun, Karl-Heinz / Müller, Klaus / Odey, Reinhard (Hrsg): Subjekt-Vernunft-Demokratie. Weinheim, Basel 1989, S. 25.
(21) “پەيڕەوى شاراوە” (hidden curriculum) تێگەیەکە کە ئەنترۆپۆلۆژی كولتووری فيليپ و. جاكسن لە نووسينى („Life in Classrooms“, 1968) گۆڕانی پێدا. مەبەستی واژەی “شاراوە” ئەوەیە کە ئامانجگەلی نهێنی بەبێ ویستی خۆ دادەنرێن و بە ڕاشكاوى دەرنابڕرێن، بەڵکو بەبێ ئاگا لە لايەن فێركارەوە بەڕێی هەڵبژاردنی یەکلایەنەی ناوەرۆکەکانەوە، هەروەها بەبێ گرنگیدان بە ژيانى ڕۆژانەی فێرخواز لەنێو فێرگەدا، ئەنجام دەدرێن. ژیانى فێرخوازان خۆى لە پشت پلانە فەرمييەكانى فێركارييەوە دەبينێتەوە.

(22) Zimmermann, Peter: Grundwissen Sozialisation, Opladen 2003, S. 129.
(23) Ebenda, S. 132.
(24) Ebenda, S. 132.
(25) Ebenda, S. 149f.
(26) Mann, Leon, a.a.O., S. 16.
(27) König, René (Hrsg.): Soziologie. Das Fischer Lexikon, Frankfurt/M 1967, S. 163.
(28) Ebenda, S. 164.
(29) Mann, Leon, a.a.O., S. 15f.
(30) Ebenda, S. 23.
(31) جەلال، کاوە: کێشەی پەروەردەی فێرکاری لە هەرێمی کوردستان. ڕەخنە و ئەلتەرناتیڤ. گۆڤاری کوردۆلۆجی، ژ 1. سلێمانی 2008. لا 252.
(32) König, Karl: Die ersten drei Jahre des Kindes, Stuttgart 1994, S. 31.
(33) Griese, Hartmut M.: Soziologische Anthropologie und Sozialtheorie, Weinheim Basel 1976, S. 29.
(34) Ebenda, S. 30.
(35) Ebenda, S. 30.
(36) Grimm, Hannelore: Sprachentwicklung: Voraussetzungen, Phasen und theoretische Interpretationen, S. 583f. In: Oerter / Montada: Entwicklungspsychologie, München 1987.
(37) Lindesmith, A. R. u.a.: Symbolische Bedingungen der Sozialisation, Frankfurt/M, 1983. S. 49.
(38) Berger, Peter L./ Luckmann, Thomas: Die gesellschaftliche Konstruktion der Wirklichkeit. Eine Theorie der Wissenssoziologie, Frankfurt/M. 1972, S. 63.
(39) Bühler, Karl, a.a.O., S. 78.
(40) Ebenda, S. 79.
(41) König, K., a.a.O., S. 27.
(42) Berlson und Steiner: Menschliches Verhalten, Bd. 1, S. 84, zit. n. Griese, Hartmut M., a.a.O., S. 28.
(43) Grimm, Hannelore, a.a.O., S. 599.
(44) Ebenda, S. 600.
(45) Ebenda, S. 600.
(46) Bühler, Karl, a.a.O., S. 86.
(47) Griese, Hartmut M., a.a.O., S. 31.
(48) Grimm, Hannelore, a.a.O., S. 608.
(49) Ebenda, S. 63.
(50) بۆ ڕوونکردنەوەى ئەم ڕەوشە دەتوانین نموونەى کۆنکرێت لە هەرێمى کوردستان بهێنینەوە. منداڵان کە دواى قۆناغى هەرزەکارى دەچنە قۆناغى گەنجێتییەوە و خوێندنی ئامادەیى تەواو دەکەن، بەدەگەمەن لە ڕەوتى پرۆسەى فێرکاریدا، یان باشتر ببێژین: پرۆسەی خوێندندا، گۆچانێکى مەئریفییان پێدراوە بۆ ئەوەى بتوانن لە زانکۆدا خۆیان بەگونجاوى پێبگەیەنن، تەنانەت زانکۆ بەدەگمەن دەتوانێت ئەو گۆچانەیان پێبدات، چونکە نەک تەنیا نووسراوى فێرگەکان کۆپیى سیستەمى فێرکاریى دەوڵەتانى ئەوتۆن کە گۆڕانى زانستى و تەکنۆلۆژی تێیاندا لە ئاستێکى بەرزدایە و منداڵانیش بەنێو پرۆسەیەکى دیکەى سۆسیالیزەکردندا تێدەپەڕن، بەڵکو هەروەها زۆرینەى فێرکارانیش تەنیا ئەرکێکى پیشەیى مووچەمسۆگەر ئەنجام دەدەن و خۆیشیان بە شێوەیەکى نیوەناچڵ پێگەیەنراون، جگە لەوە فەزاى کارکردن، واتا شێوازى دروستکردنى بینا و پڕیى پۆلەکان بارن بەسەر سۆسیالیزەکردنەوە، ئەوجا لەکارخستنى ئۆتۆرێتیى (دەستڕۆیشتوویی) فێرکار / مامۆستا، ئەوانى ئەوەندەى دى لە کارەکەیان بێزارکردووە، وەک سەرەنجامی ئەم ڕەوشە “بەگشتى” گەنجانى بەدخوو و تەمەڵ سەریانهەڵداوە کە لە زانکۆ بەدەست قورسیى بابەتەکانەوە تەنیا دەکڕووزێنەوە، خۆپێشاندان دەکەن بۆ کەمکردنەوەى ڕێژەى بابەتى وانە، یان گەر بەهۆى تەمەڵی یان گرنگینەدانیانەوە بە فێربوون دەرنەچن، ئەوا خۆپێشاندان دەکەن و داواى دەرچواندنیان دەکەن، هەروەها ڕوودەدات کە زۆر جار خۆیان “ڕێسای پەڕینەوە” (عبوور) دەسەپێنن، پاشان کە زانکۆ تەواو دەکەن، بڕوانامەکەیان لە ماڵەوە بە دیواردا هەڵدەواسن، هاوکات لە هەموو جێیەک بە دەنگى بڵند دەیدرکێنن کە “لە زانکۆ هیچ فێرنەبوون”. ئەمە نموونەیەکە بۆ پرۆسەیەکى سۆسیالیزاسیۆنى شکستهێناو، کە تێیدا دامەزراوەکانى سۆسیالیزەکردن، وەک خێزان، فێرگە، وەزارەتەکانى فێرکارى، بەچالاکى بەشدارن، لێ هەروەها میدیاکان کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر پتر گەندەڵکردنى پرۆسەى سۆسیالیزاسیۆن دەنوێنن، چونکە ئەوان زۆر جار خۆکوشتنێک یان خۆپێشاندانى فێرخوازانى تەمەڵ وەک ڕەوا پەخش دەکەن، بەمەش “دەهۆڵ بۆ پەرەدان بە بێسەروبەرى و تەمەڵى دەکوتن”، نەک بە پێچەوانەوە لە شێوەى ئاماژەدان یان ڕوونکردنەوە یان هەڤپەیڤین هەوڵ بدەن بۆ ئەوەى بەدجۆرێتیى سۆسیالیزەکردنى خێزانى و فێرگەیى پێشان بدەن و بەمەش بەشداریى نێگەتیڤى خێزان و فێرگە لە بەدجۆرێتییەدا بهێننە ئاگایى گشتییەوە.

سەرچاوەکان

• Allport، G. W.: Persönlichkeit، Meisenheim: Hein، 1960. In: Fröhlich، Werner D.: Wörterbuch zur Psychologie. München 1987
• Brocher، T.: Das Ich und die Anderen in Familie und Gesellschaft، Oeffingen 1976.
• Berger، Peter L./ Luckmann، Thomas: Die gesellschaftliche Konstruktion der Wirklichkeit. Eine Theorie
  der Wissenssoziologie. Frankfrt/M. 1972.
• Bühler، K.: Abriß der geistigen Entwicklung des Kleinkindes، Heidelberg 1967
• Chodorow، Nancy: Das Erbe der Mütter. München 1985.
• Griese، Hartmut M.، Soziologische Anthropologie und Sozialtheorie. Weinheim Basel 1976.
• Grimm، Hannelore: Sprachentwicklung: Voraussetzungen، Phasen und theoretische Interpretationen. In:
  Oerter / Montada: Entwicklungspsychologie، Münchem 1987.
• Hunger، Ina: Geschlechtsspezifische Sozialisation bis zum Schuleintritt – Hintergründe und
  Reflexionsanlässe. In W. Beudels، N. Kleinz & S. Schönrade (Hrsg.). Bildungsbuch Kindergarten:
  Erziehen، Bilden und Fördern im Elementarbereich. Dortmund 2010
• Hurrelmann، Klaus: Einführung in die Sozialisationstheorie. Weinheim Basel 2002
• Klafki، Walter: Gesellschaftliche Funktion und pädagogischer Auftrag der Schule in einer
  demokratischen Gesellschaft. In: Braun، Karl-Heinz / Müller، Klaus / Odey، Reinhard (Hrsg): Subjekt-
  Vernunft-Demokratie. Weinheim، Basel 1989.
• König، Karl: Die ersten drei Jahre des Kindes. Stuttgart 1994.
• König، René (Hrsg.): Soziologie. Das Fischer Lexikon. Frankfurt/M 1967.
• Lindesmith، A. R. u.a.، Symbolische Bedinungen der Sozialisation. Frakfurt/M. 1983.
• Mann، Leon: Sozialpsychologie. Weinheim und Basel 1997
• Montada، Leo: Themen، Traditionen، Trends، S. 78f. In: Oerter / Montada: Entwicklungspsychologie،
  Münchem 1987
• Nestvogel، Renate: Sozialisationstheorien: Traditionslinien، Debatten und Perspektiven. In: Becker، Ruth/ Kortendiek، Beate (Hg.): Handbuch Frauen- und Geschlechterforschung. Wiesbaden 2004.
• Schmidbauer، M.: Einf. in die Sozialpsychologie، München 1985
• Secord u. Backman: Sozialpsychologie، Frankfurt/M 1980
• Stumm، Gerhard / Pritz، Alfred (Hg.): Wörterbuch der Psychotherapie، Wien 2000.
• Zimmermann، Peter: Grundwissen Sozialisation. Opladen 2003.

سەرچاوەى ئینتەرنێت:
http://www.socioweb.org/lexikon/index.ht.

ئامادەکردنی: شەماڵ بارەوانی

شاکارێکی تری ٢٩٤ لاپەڕەیی”کزافیە دۆمۆنتبان”ی گەورە نووسەری ناوداری فەڕەنسیە.
نووسەر لەساڵی ١٨٢٤ لەبهۆتسارت لەدایکبووە، و لەساڵی ١٩٠٢و لەشاری پاریس کۆچی دوایی کردووە.
دۆمۆنتبان بە ناودراترین نووسەری ڕۆمانە میلیەکانی سەدەی١٩ هاتووەتەناسین،
نووسەر خاوەنی کۆمەڵێک ڕۆمانی ترە، کەهەموویان باس لەتراجیدیامیلیەکانی ژیانی میلی مرۆڤەکان دەکەن،
لەوانە.
-سوارچاکی لانسکۆتە
-کیژانی جادولێکراو
-شازادە توتور
-پەری دەریا
-پزشکی هەژاران
-هەڵگری ئازار
-بەکرێگیراوی پۆلیس
-خوشکە سوزان
-ماڵی هەژاران
-قومارخانەی ژنان
-سەرەتاکانی ئستێره
-کوڕی خێزان
-دان پیانانی سەرگەردانێک
-بازرگانی کۆیلەی سپی و چەندین بەرهەمیتری ناوازە.
بەڵام ناودارترین و پڕفرۆشترینی ڕۆمانەکانی سەدەی ١٩ی نووسەر”ژنە نان فرۆشەکە”یه.کە یەکەم چاپی لەساڵی١٨٨٩لێ بەتەواوی لێ هاتە بڵاو کردنەوە دوای ئەوەی لەساڵی١٨٨٤ لەڕۆژنامەی”لۆبۆتی جۆڕنال” بەزینجیرەی و بەش بەشی لێ هاتبوو وەشان.
ژنە نان فرۆشەکە. ڕۆمانێکی کۆمەلایەتی- تراجیدیکەو بەرجەستەکەری ئازاری مرۆڤایەتییەو
بۆ زۆرێک لە زمانەکانی جیهان هاتووەتە وەرگێڕان.
تەوەری سەرەکی و بابەتی چیڕۆکی “ژنە نان فرۆشەکە”باس لەتراجیدیاو نەهامەتییەکانی مرۆڤایەتی و چەوسانەوەی یەکتری و کێشەی نێوان مرۆڤەکان دەکات.
نوسەر ێیدا تیشک دەخاتەسەر لایەنێکی ڕەشی ژیان و دۆخێکی تراجیدیکی بوون و باس لەقۆزتنەوەی بێ هێزی مرۆڤ و ستەم لێکردنی دەکات لەلایان مرۆڤ و هاوڕەگەزی خۆیەوە،ئەو مرۆڤانەی دڵیان بووەتە بەردو هەستی ئینسانیان لەدەست داوەو هیچ بەزەییەک لەناخیاندا نەماوەو لەهەموو بەهاو مۆڕاڵێکی مرۆ دۆستی داماڵدراون.
لەپاڵ چەمکەکانی دلسۆزی و قوربانی دان و کارو هەوڵدان .
هەمو پارادۆکسەکانی تری وەک مردن – ژیان،
دڵ پاکی – هەستی تۆڵەسەندنەوە،

• خۆشەویستی – ڕق
  -ڕەشبینی – ئومێد
  -هەژاری – دوڵەمەندی
  -حەقیقەت – خەیاڵ
  باس و تەواوکەری چیڕۆکەکانی ئەو شاکارەمەزنەی نووسەرن.لە ژنە نان فرۆشکەدا
  کۆمەلێک کارەکتەری سەرەکی ڕۆڵ دەگێڕن.
  -جیل لابرۆ: خاوەنی کارگە. کە دوای مردنی هاوسەرەکەی جان فۆریە، بەپاسەوانی بەردەم دەرگای کارگەکە لای خۆی دایدەمەزرێنێت، تابتوانێت بژێوی ژیانی خۆی و دوو منداڵە بێ باوکەکەی دابین بکات.
  -خاتوو جان فۆرتیێ: پاڵەوانی ڕۆمانەکە،ئەو ژنەی پیاوەکەی لە کارگەدا دەمرێت.
  -لوسی و جۆرج :هەردووک کچ و کوڕی فۆرتێ.
  -جاک جیرۆد:ئەو کارمەندەی کارگەکەو هاوڕێی هاسەرە کۆچکردووەکەی جان و ئەو کەسەی ژیانی جان فۆرتیە دەکاتە دۆزەخ وتومەتی بۆهەڵدەبەستێت و دەیخاتەزیندانەوە.
  -ماری : کچی پۆل هرمان،پۆل”جاک جیرۆد”
  -لوسیان :کوڕی جیل لابرۆ.کە دوایی دەکەوێتە داوی خۆشەویستی لۆسی کچی جان فۆرتیە.
  -ئیتیان: گەواهیدەڕی ڕاستی.
  -قەشە فلیکس لۆژییێ:قەشەی ئەو دێیەی خاتووژان فۆرتیێ کاتێک ڕادەکات ئەو داڵدەی دەداتماوەیەک.
  پوختەی چیڕۆکی”ژنە نان فرۆشەکە” باس لەنەهامەتی و ئازاری ژنێک”جان فۆرتیێ” دەکات.
  کە هاوسەرەکەی بەهۆی ڕوواوێکەوە لەو کارگەیەی تێیدا کاردەکات گیان لەدەست دەدات،
  مێژووی چیڕۆکەکە بۆ نیوەی دووەم لەسەدەی ١٩ی زایینی دەگەڕێتەوە.
  جان خاوەن دوو منداڵە،کوڕێک و کچێک، جۆرجی بچوک لەگەڵ لوسی شیرەخۆر،
  جان فۆرتێ لەهەمان ئەو کارگەیەی هاوسەرەکەی کاری تێدا دەکردو بەهۆی تەقینەوەی ئامێرێکەوە گیان لەدەست دەدات. کاردەکات، تاوەکو بتوانێت ڕووبەڕووی قورسایی ژیان ببێتەوەو تۆزێک لە نەهامەتییەکانی کەم کاتەوەو پاروە نانێک بۆ خێزانە بچوکەکەی مسۆگەربکات.
  وەلێ ئەفسووس جان فۆرتیێ، لەلایان بەڕێوەبەری کارگەکەوە،
  سەرەڕای نەهامەتی هەژاری و بێ هاوسەری و لە ئەستۆگرتنی دوو منداڵ و بەخێوکردنیان. تووشی نەهامەتی تر دەبێتەوە،
  دووای ئەوەی جاک جیرۆد دەیەوێت دۆخی هەژاری و ژیانی بقۆزێتەوەو فریوی بدات و وەک نێچیرێکی لاوازو بێ دەسەڵات بیخاتە داوی خۆیەوە، جاک داوای هاوسەرگیری لێدەکات، بەڵام جان ڕەتی دەکاتەوەو ئەو بەڵێنی بەهاوسەرەکەی داوە هەرگیز دوای ئەو ژیانی هاوسەرگیر پێک نەهێنێتەوەو دەست بەرداری دوو منداڵەکەی نەبێت.
  بۆیێ ئەوە دەبێتە هۆکاری لەدایکبوونی ڕقێکی زۆر لە دڵ و دەروونیدا. لەهەمبەر جان.
  جاک پیلانێکی نامرۆڤانە لەدژی جان دادەڕێژێت، خاوەنی کارگەکە “جیل لابرۆ” دەکوژێت و ئەو کارە قێزەونەی دەخاتە ئەستۆی ژان و دەیخاتەداوەو ڕادەستی پۆلیسی دەکات،و جان لەدادگادا بڕیاری زیندانی هەتاهەتایی بۆدەبڕێتەوەو کوڕەکەی جۆرج لای خۆشکی کاهینەکە”فیلیکس لۆژییێ” جێ دێڵێت و کچەکەیشی لوسی لەدێیەک لای ژانێکی شیردەرە،
  ئیتر لەزیندان پێوەندی بە منداڵەکانیەوە دەپچڕێت و هیچ ئاگایەکی لێیان نامێنێت و هیچ لە بارەیانەوەنازانێت و لەناو چوار دیواری زینداندا. بەهۆی دابڕان لە منداڵەکانی و دیارنەمانی چارەنووسیان لەگەڵ دڵەڕاوکێ و خەم و فرمێسک و ئازار ڕۆژە دۆزەخیەکان بەڕێدەکات.
  ئەو ڕۆژانەی هەر چرکەیەکیان بە قەد ساڵێک درێژە.
  جاک جارودی دوای ئەوە هەموو شتە بەنرخەکانی کارگەکە دەدزێت و،
  ئیدی دەبێت کەسێکی زەنگین و ساماندارو ئەوەندەیتر لە نامرۆڤی و قۆزتنەوەی ژیانی خەڵک ڕوودەچێت و دەڕواتە ئەمریکاو ناوکەی خۆی لەجاک جیرۆدەوە بۆ”پۆل هرمان” دەگۆڕێت.
  دوو منداڵەکەی جان، و هەروەها منداڵەکەی جۆن لابرۆ خاوەنی کارگەکە،بەهۆی ئیفلاسی و نەمانی هیچ شتێکەوە
  دەیان نەهامەتی و ناخۆشی دەچێژن لەژیانیاندا تا گەورە دەبن،لەکۆتایی چیڕۆکەکەدا، جان بە لوسی و جۆرج شاد دەبێتەوەو جاک گارودیش بە سزای کارە هۆڤانەو قێزەونەکانی خۆی دەگات و کورد گوتەنی دەگات بە حەقی خۆیی و دان بە تاوانەکەی خۆی دادەنێت و دووای سێ مانگ لەگرتووخانەو بەرگە نەگرتنی دۆخی زیندان کۆتایی بەژیانی خۆی دێنێت و کچەکەشی توشی نەخۆشییەکی کوشندەدەبێت و دەمرێت،
  بەو شێوەیە کۆتایی بە چیڕۆکی ڕۆمانەکەدێت و لەکۆتایدا
  نوسەر دەیەوێت ئەوەمان پێ بڵێت ڕاستی هەرچەند بۆ ماوەیەکی زۆریش بێت بێ سەرو شوێن بکرێت و ون ببێت، دواجار هەر ئاشکرادەبێت و تای تەرازو بەلار ڕاستیدا دەشکێتەوەو هەر ڕاستی سەردەکەوێت.
  ……
  شەماڵ بارەوانی

پەرستارێک
لەجیات فاکسین
خوێنی فریشتەی تێکردم
ژیانی دامێ
بەدزی مردنی لێبردم.
٭ ٭ ٭
فریشتەیەک
فایرۆسەکان باش دەناسێ
بۆیە هەمیشە کراسی ژیان
بەتەنافەکەی منەوە
هەڵدەواسێ.
٭ ٭ ٭
تاعون دێو بوو مرۆی دەخوارد
کۆرۆنا مردنی دەژمارد
کاتی من هات
فریشتەیەک لەودیو پردی ژیانەوە
وەک خۆر هەڵهات.
٭ ٭ ٭
پەرستارێک
نا….ببوورن فریشتەیەکی بێلانە
لەخوێنمدا دێت و دەچێ و
دڵمی کردۆتە هێلانە.

بۆزڕە هاوەڵە (بەقسە) ئەکادیمییەکانی زانکۆی گەرمیانم

ئەو خەرمانە نائارامی و ئازار پێ گەیاندنانەی
بە مەبەست قەڵا پێ چۆڵکردن و
بەندە بە دەستدانم
وا لەسەر مێزی پشووی هاوینا
راخستووە و
سەرقاڵی پێداچوونەوە و
ساڕێژکردنی ئەندامە هەوکراوەکان و
لێبوردنی یەکجارەکی و
رێکخستنی سەرلەنوێی پەزڵی پەیڕەو و
پەیوەندییە مرۆییەکانمم..
ئەوانەی هەرس کران
درێژایی زێرابیان پەڕاند و
توان و
شوێن پێشیان سڕایەوە
وانەی هەرس نەکراون
بێ بەزەیی
بێ ماندووبوون
وەک خۆ کاوێژکردنی سێبەر هەر
بە دوومەوەن

چەندم هەوڵدا فانوسەکەی سوقراتیان بۆ هەڵکەم
بۆ ئەوانەی لە ڕۆژیشدا
غەرقی کوێرە شەوگاری کەلارن
چیتر دەستبەرداری تروسکە نەبن
تەنانەت لە ئاسۆش پاڕامەوە
بە سەرپێیشبێ لە سەردانتان پێ نەبڕێتەوە
بەڵام چی لە ئاگربەستی بێهودەی ژین و مەرگ
کە جگە لە چاوەڕوانی و خەم…
هیچیتریان لێ ناکەوێتەوە

بە کەسێ جریوەی ئەستێرە دەخوێنرێتەوە
خودی لە نەوەی ئاسمان بێت
کەسێ دەتوانێ شاباڵ دەربێنێ
خۆی لە توخمی پەپوولە کەوتبی و
فێرە هەڵفڕینبێت..
تیری تاڵە لاوانەوەی
لە قورگی زۆڵەوە ئاراستەکراو
ناخی شاخی چوون هەڵگوردی پێ ناپێکرێ
لە بەتاڵی هەوادا هەر بە نەزۆکی بەردەبێتەوە

مردن قەت بە ئەزموونا تێنەپەڕیوە
هەر بۆیە زیندووە لە مردوو بێ گیانترەکان
لە بەهاکانم بەدەر و
لە یادگارییەکانما
ون و
زڕن….

ئەو خەرمانە نائارامی و ئازار پێ گەیاندنانەی
بە مەبەست قەڵا پێ چۆڵکردن و
کەسایەتی بە دەستدانم
وا لەسەر مێزی پشووی هاوینا
راخستووە و
سەرقاڵی پێداچوونەوە و
ساڕێژکردنی ئەندامە هەوکراوەکان و
رێکخستنی سەرلەنوێی پەزڵی پەیڕەو و
لێبوردن و
پەیوەندییە مرۆییەکانمم
پەیوەندییە مرۆییەکان..

مەنسوور جیهانی

فیلمی سینەمایی “ئەزموون” The Exam لە دەرهێنانی سینەماکاری کورد “شەوکەت ئەمین کورکی” ئامادەی نمایش کردنە.

فیلمی سینەمایی “ئەزموون” The Exam لە دەرهێنانی سینەماکاری کورد “شەوکەت ئەمین کورکی”، لە بەرهەمهێنانی “مەمەد ئەکتاش” و لە نووسینی سیناریۆی هاوبەشی “شەوکەت ئەمین کورکی” و “محەمەد ڕەزا گەوهەری” سیناریۆنووسی ناوداری سینەمای ئێران، بەم دوایانە دوایین قۆناغەکانی تەکنیکی لە ستۆدیۆکانی شاری ئه‌سته‌نبۆل و بەڕلین تەواو کردووە و ئێستاکە ئامادەی نمایش کردنە و لە داهاتوویەکی نزیکدا لە فێستیڤاڵە گرینگەکانی جیهان، بەشداریی دەکات. ئەم فیلمە، بەرهەمی هاوبەشی هەرێمی کوردستان و وڵاتانی ئەڵمانیا و قەتەرە.

فیلمی سینەمایی “ئەزموون” بەرهەمی کومپانیای “میتوس فیلم” له شاری بەڕلین ل وڵاتی ئه‌ڵمانیا و کومپانیای “مەستی فیلم” له شاری سلێمانی؛ بە پاڵپشتی وەزارەتی روشنبیری و لاوانی حکوومه‌تی هەرێمی کوردستان لە وەرزی پاییزی ساڵی 2019 لە شاری سلێمانی وێنەگیراوە و ستافیکی پیشەگەڕ لە سینەماکارانی هەرێمی کوردستان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان و باکووری کوردستان و هەروەها وڵاتی ئەڵمانیا تیایدا بەسەرکەوتووییەوە بەشدارییان کردووە.

لە فیلمی سینەمایی “ئەزموون”دا کۆمەڵێک ئەکتەری بەئەوموونی هەرێمی کوردستان لەگەڵ چەندین ئەکتەری گەنجی کوردستان، تیایدا ڕۆڵیان بینیوە، لەوانە: ئاڤان جەماڵ، ڤانیا سالار، حوسێن حەسەن، شوان عەتووف، هوشیار زێڕۆ نێروەیی، نیگار عەسمان، کاوە قادر، عادڵ عەبدوالڕەحمان، حەمە ڕەشید هەرەس، یانا توانا، سۆلاڤ حەمە غەریب، زەریا سامی، دیدار غەریب، بەهار مەعروفی، ژیر فه‌رەیدوون، ئومێد زەندی، مەستان مەریوان و …

“ئەزموون” چوارەمین فیلمی بڵندی سینەمایی “شەوکەت ئەمین کورکی”، دوای “پەڕینەوە لە غوبار”، “شوێنێک بۆ یاری” و “بیرەوەرییەکانی سەر بەرد”ە کە بەم بەرهەمە سینەماییانە لە فێستیڤاڵە گرینگەکانی فیلم لە ئاستی جیهاندا بەشداریی کردووە و کۆمەڵێک خەڵاتی بەرچاویی بۆ سینەمای کوردستان بەدەستهێناوە.

ستافی ئامادەکردنی فیلمی سینەمایی “ئەزموون” بریتین لە:
دەرهێنەر: شەوکەت ئەمین کورکی، نووسەرانی هاوبەشی سیناریۆ: شەوکەت ئەمین کورکی و محەمەد ڕەزا گەوهەری، بەرهەمی هاوبەش: فوئاد جەلال، بەرپرسی بەرهەم: لیا دریسچێر Lea Drescher، بەڕێوەبەری وێنەگرتن: ئەدیب سوبحانی، بەرێوەبەری بەرهەم: عادڵ عەبدوالڕەحمان، مونتاژ: ئیبڕاهیم سەعیدی، موزیک: مەحموود بەرازی، دیزاینی بەرهەم: جەلال ساعیدپەناە، بەرپرسی سەحنە: بەکر فەرەج، دەنگهەڵگر: شەهرام ئەحمەدیان، دەنگدانەر: چاگلەر یێشیلای Çağlar Yeşilay، میکیاج: کارینا ئێڤدۆکیموڤا Karina Evdokimova، دیزاینی جلووبەرگ: کاتارینا نێستێڕۆوا Katharina Nesterowa، یاریده‌ده‌ری دەرهێنەر: ئاڤێستا قادر، مونشی سەحنە: سروە عه‌لی وه‌یسی، وێنەگری پشت سه‌حنه: لیزا گوڵ Lise Goll، ڕووناکی: مستەفا سادقی، یاریده‌ده‌ری بەڕێوەبەری وێنەگرتن: هادی مەنووچێهرپەناە، یاریده‌ده‌ری دەنگه‌ڵگر: هیوا شەو، یاریده‌ده‌ری کامێڕا: بەڵێن زه‌نگەنە، ئاڕمان سه‌یدی، ژێ کامیل، هێمن دەریا، سەرپەره‌شتی دوای قۆناغی وێنەگرتن Post-Production: سینان یۆسف ئۆغڵۆ Sinan Yusufoğlu، دیکۆڕ: سەلاح ساعیدپەناە، ڕاوێژکاری پەروەردە: مەریوان عومەر، یاریدەده‌ری به‌رهه‌م: وارمان سەعید، تارق توفیق قادر، میهرەبان عەبدوڵا، بەڕێوەبەریی ڕاگەیاندنی گشتی: مەنسوور جیهانی و مەنووچێهر جیهانی، بەرهەمهێنەر: مەمەد ئەکتاش، بەرهەمی ساڵی 2021.

بەڕێوەبەرایەتی ڕاگەیاندنی گشتی فیلمی سینەمایی “ئەزموون”.

شانەیەکی لێک نەترازاوین من و شەو
من بە عیشقی ئەو ئاوس
شەو بە دیداری شەبەنگ ئاوس
تەنهایی بە سەمفۆنیای بێدەنگی ئاوس
چ ناوازەیە جادووییی
لە پریاسکەی نەبوون دا هەرسێک کۆکردنەوە
بوخچەی هەر کچێ
هەر ژنێ ژنێ
هەر بێوژنێ بێوەژنێ
لە کۆتای بیردۆزەدا
بە من و شەو و تەنیایی یەکسانە
منێکی دووگیان بە ئەشق
سیناخ بە بێدەنگی
دەبێتە بەرد دڵ
دەبێتە قاڕبوون بێدەنگی
بەسە بۆ وتنی سترانێ دڵەکوتێی عەشق
بە سواری ئەسپی ئەفسووناوی گەیشتن فریادڕەس
سەرگەردان بەدوای مەحبووبەکەیدا مەیدان
مەیدان تا دادڕینی کراسی ڕەش پەلکەزێڕینە
دووگیانی شۆڕش پێکەوەبوون
فۆڕمێکی زۆر ناسکە بەیانی
چ سێکووچکەیەکی ناوازەیە گەردوون
کەسێ هەیە هەر چوار وەرزەی بەجۆرێ ئاڵوگۆڕکراوە تەمەن
شانۆی ژیان بۆتە تەختەیەک نماییش
چ جوانە بارانێکی مۆر لە سەر شەونمی دڵ.

دەروازە2
19/05/2021

گەشاوە_جاف

ئەفلاتون « یان وەکو بە زمانی لاتینیی پێی دەڵێن پلاتۆن» لە ساڵی 427 پ.ز لەدایک بووەو لە ساڵی 347 پ.ز کۆچی دواییکردووە. ئەفلاتون یەکێکە لە باشترین خوێندکاری سوکرات، هەروەها مەزنترین بیرمەندە لە مێژوودا، جگەلەوەش ئەو یەکەمین زانکۆ» ئەکادیمیا»ی دامەزراند، کە تێیدا خوێندکارەکان دانیشتن و کۆبوونەوەکانی سوکراتیان وەکو وانەی زانستی دەخوێند.
ئەفلاتون لە ئەسینا لە بنەماڵەیەکی ئەرستۆکراتی لەدایک بووە، ناوی راستەقینەی خۆی «ئەرستۆ کلیس» پاشتر ناویان لێناوە» پلاتۆن، ئەفلاتون»، چونکە لە رووی جەستەییەوە کەسێکی چوارشانە و بەهێز بووە، ئەو سەرباز و زۆرانبازێکی بەهێز بووە و لە تەمەنی لاوێتیدا، چەندین خـەڵاتی وەرزشی بردۆتەوە.
دیارە زۆر زەحمەتە جیاوازی لە نێوان فەلسەفەی سوکرات و ئەفلاتوندا بکەیت، بەڵام دەتوانین بڵێین کە فەلسەفەی ئەفلاتون زیاتر میتافیزیکی و سۆفییگەری بووە تاوەکو فەلسەفەی سوکرات.

کۆمارەکەی ئەفلاتون
لە کتێبی کۆماردا، ئەفلاتون ئەفسانەی «هاوڕێیانی ئەشکەوتی» بەکارهێنا، کە ئەویش بریتییە: باسی کۆمەڵێک زیندانی دەکات کە هەر بە منداڵی بە زنجیر دەبەسترێنەوە و لە بەردەم دیوارێکدا لەناو ئەشکەوتێکێدا زیندانی دەکرێن، ئەوانیش لە رەوشێکی زۆر خراپدان، هیچ ئاگـایان لـە دۆســـت و خزم و بنەمـــاڵەکانیان نییە و نازانن چی لــە دەرەوەی ئەشـكەوتەکە دەگوزەرێت.
لە پشتیشیانەوە ئاگرێک کراوەتەوە کە لە سەر شوێنێکی بەرزەوە دەگەشێتەوە، لە نێوان ئاگرەکە و زیندانییەکانیش رێگەیەکی بەرز هەیە کە دیوارێکی بچکۆلانەی لەسەر بنیاتنراوە. لەسەر تەواوی دیوارەکەش، کۆمەڵێک پیاو وەستاون، هەندێك شتیان هەڵگرتووە کە لە بەرد و دارو شتی تر دروستکراوە. ئەوکاتە زیندانییەکان تەنها ئەو تارماییانەیان دەبینی کە ئاگرەکە لەسەر دیوارەکەی بەرامبەریان دروستیکردبوو.

ئەگەر زیندانییەکانمان ئازاد بکردایە بۆئەوەی ئەشکەوتەکە بەجێبهێڵن، ئەوا رووبەروی تیشکە بەهێزەکانی رووناکی دەرەوە دەبوون و بەمشێوەیەش نەیاندەتوانی تەنانەت تارمایی ئەو شتانەش ببینن کە پێشتر لە ناو ئەشكەوتەکەدا دەیابینیی و لەسەری راهاتبوون، پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، ئایا بەمشێوەیە باشە یان زیندانییەکان هەر لەناو ئەشكەوتەکەدا بمێننەوە؟!
ئەگەر فشارمان بخستایەتە سەر زیندانییەکان کە دەبێت بێنە پێشەوەو لەبەر رۆشناییی رووناکی ئاگرەکە سەیری شتەکان بکەن، ئەوا بە دڵنیاییەوە چاوەکانیان ئازاریان دەکێشا و رایاندەکرد و دووبارە دەگەڕانەوە سەیری سێبەری تارمایی شتەکانیان دەکرد، چونکە بەمشێوەیە ئاسانتر و باشتریش شتەکانیان هەست پێدەکرد تاوەکو لەبەر رۆشنایی رووناکی ئاگرە بەهێزەکە. جێگەی ئاماژەیە ئێستا زانستی نوێ، راستیی و دروستیی ئەم تێزەی ئەفلاتونی سەلماندووە.
ئەگەریش بە زۆر بیانبەینە دەرەوەی ئەشكەوتەوە و بیانخەینە بەردەم خۆرەتاوەکەوە، ئەوا زیاتر ئازار دەکێشن و هەوڵیش دەدەن را بکەن، چونکە ناتوانن هەروا بە ئاسانی خۆیان لەسەر ئەم رەوشە نوێیە بگونجێنن.
ئەوان پێش ئەوەی هەقیقەتی جیهانی نوێ ببینین، دەبێت بە هێواشیی لەسەر واقیعە نوێیەکە خۆیان بگونجێنن، سەرەتا بە ئاسانی دەتوانن تەنها تارمایی شتەکان ببینن و لەسەریشیان رابێن، پاشانیش بەئاسانی دەتوانن وێنەی مرۆڤ و درەختەکان لەسەر ئاوەکە ببینن، هەروەک چۆن ئێمە وێنەی خۆمان لەبەرامبەر ئاوێنەدا دەبینینەوە.
پاشانیش دەتوانن هەموو شتەکانی تر وەکو خۆیان ببینین، درەختەکان، رووبارەکان، باڵندەکان، شتی تریش. دەتوانن سەریان بەرز بکەنەوە و تەماشای رۆشنایی ئەستێرەو مانگ بکەن، لە کۆتاییشدا دەتوانن بە رۆژی رووناک سەیری خۆرەتاو بکەن، لێرەشەوە ئیتر بە تەواوەتی هەموو شتەکان ببینن و چاوەکانیان بە رووناکی تێکنەچن.

درککردن بە هەقیقەت
سێبەرەکانی کە لە سەر دیوارەکە بوون، هەقیقەتیان دەشاردەوەو هەقیقەتی راستەقینە نەبوو، وەکو ئەو وێنەیەی کە لە گۆڤار و درامای تیڤییەکان و فیلمە سینەماکاندا هەیە. بەهەمان شێوەش ئێمە زۆر مەزهەب و هزر هەیە رووی راستەقینەیان نابینین، بەڵکو تەنها سێبەرەکانیان دەبینین، ئەمەش بەهۆی لایەنگرییمان بۆیان و هەروەها بەهۆی بوونی کۆتوبەندی نەریتەکانمان.
تێگەیشتنەکانمان بۆ چاکە و خراپە، یەخسیری پەروەردە ئاینییەکەمانە. جیاوازییە رەگەزیی و ئاینیی و ئێتنییەکان، رەگوریشەی دەگەڕێتەوە بۆ پەروەردە هەڵەکەمان لەسەردەمی منداڵیدا.
بۆ ئازادبوون لەو کۆت و زنجیرانە و دەرچوون بۆ جیهانی دەرەوە، پەروەدە و فێرکردنێکی باش هاوکاریمان دەکات، بەداخەوە هەمووشمـان لەمەدا هەژارین. هەروەکو چۆن زیندانەکان لەسەر ئەوە راهاتوون کە سەرەتا تارماییەکان ببینین، بۆیە دەبێت بە هێواشی خۆیان لەسەر بینینی رۆشنایی رابهێنن و بەیەکجاریش ناتوانن ئەوە بکەن.
کاتێک زیندانییەک کە ئازاد بووەو بیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ئەشكەوتەکە بۆئەوەی هاوڕێکانی رزگار بکات و رێگەی راستییان پێ پیشان بدات، ئەوا لەلایەن هاوڕێکانییەوە رووبەروی بەرەنگاری دەبێتەوە، چونکە ئەو کەسە دەیەوێت لەو وەهمەی کە ئەوان لەسەری راهاتوون و باوەڕیان پێیەتی، بێبەشیان بکات، ئەمەش زۆرجار ژیانی ئەو کەسە دەخاتە مەترسییەوە، چونکە پێدەچێت هەوڵی کوشتنی بدەن.
ئازادکردنی زیندانییەکان لەو تاریکیی و درۆ و ناڕاستییەی کە تێیدا دەژین، لەگەڵئەوەشدا کە ئەمە وەکو گەشتێکی قورس و دژوارە بۆ ناو رووناکیی و گەرمی هەقیقەت، بەڵام ئەمە ببووە مەرام و ئامانجی سەرەکی زۆربەی فەیلەسوف و بیرمەند و پێشەوایانی جیهان لە مێژوودا. دیارە لەمەدا ئەفلاتون مەبەستی تەنها دەستەواژەیەکی وێژەیی و خەیاڵێکی شاعیری نییە، بەڵکو زیاتر مەبەستی فکرەکەیە.

دوو جیهانی جیاواز
ئەفلاتون جیاوازی دەکرد لە نێوان ئەو جیهانەی کە بەهۆی هەستەکانمانەوە هەستی پێدەکەین و ناوی لێناوە « جیهانی هەستپێکراو»، لەگەڵ جیهانێکی مەعقوڵ کە ناویلێناوە « جیهانی بەها باڵاکان» هزرە نەگۆڕە ئەزەلییەکان. ئامانجی سەرەکیشی لەم تێزە ئەوە بوو، رەتدانەوەو دژایەتییکردنی فەیلەسووفە سەفساتییەکان بوو، چونکە ئەوان پێیان وابوو کە مەعریفە شتێکی جێگیر نییە و هەمیشە لە گۆڕاندایە و تەنها پشت بە هەستەکانی مرۆڤ دەبەستێت کە ئەویش لە گۆڕانی بەردەوامدایە.
ئەو شتانەی کە ئێمە هەستی پێدەکەین و لەدەوروپشتمانن، لە سیما تایبەتییەکانیاندا جیاوازن، بەڵام لەهەمانکاتیشدا هەندێک شتی هاوبەشیشیان لە نێوانیاندا هەیە. بۆ نموونە راستە زەید» لە « عەبید» لە یەکتری جیاوازن، بەڵام لەهەمانکاتیشدا کۆمەڵێک شتی ئینسانی پێکەوە گرێیان دەداتەوەو هاوبەشن لەگەڵ یەکتریی. ئەمەش مرۆڤایەتییە، ئەو شتێکی نەگۆڕە، هەرچەندە ئەو شتێکیشە کە هەستی پێناکەیت.
ئەمەش ماکی مرۆڤە کە تەنها لە رێگەی عەقڵەوە دەتوانیت هەستی پێبکەیت و بوونی بناسیتەوە. مرۆڤ شتێکە لەناودەچێت و جەستە و رەوشی داراییشی لە گۆڕانی بەردەوامدایە، بەڵام ئینسانییەتی یان « بەها باڵەکانی، « وەکو خۆی دەمێنێتەوە و شتێکی ئەزەلییە و ناگۆڕێت و لەناوناچێت. لە هەمانکاتیشدا هەمووشتێکی ناو جیهانی هەستپێکراو « بەهای باڵا» ی خۆی هەیە لەناو جیهانی مەعقوڵدا، هەروەها شتە جوانەکان بەهای باڵای خۆیان هەیە لەناو جوانناسیدا، بەهەمانشێوە بەهای باڵا هەیە بۆ فەزیلەت و خێر و چاکە، ئەمانە بوونی هەقیقین. دەتوانین بەمشێوەیە روونیبکەینەوە، بۆ نموونە گوڵ لەناودەچێت و نامێنێت، بەڵام جوانی گوڵەکان دەمێنێتەوەو ئەوەش بوونی هەقیقییە.
ئەفلاتون تیۆری مەعریفەی خۆی لەسەر بنەمای « بەها باڵاکان» بنیاتناوە. ئەو پێی وایە کە بوونی هەقیقی واتە بوونی « بەها باڵاکان» بەڵام بوونی هەستپێکراو، هەستێکی ساختە و درۆیە.

مەعریفەی هەقیقیی
مەعریفەی هەقیقیی کە دەکرێت پشتی پێببەستین، لە رێگەی عەقڵەوە دەستمان دەکەوێت، بەڵام مەعریفەی هەستپێکراو، تەنها دەمانگەیەنێتە وەهم و ساختە، چونکە ئەمان پشت بە هەست دەبەستن کە ئەوانیش سنوورێکی دیارییکراویان هەیە لە توانا و هەمیشەش لە گۆڕاندان و لەناودەچن. ئەزموونیش، تەنها بەرەو گومان و باوەڕبوون دەمانبات، کە ئەمەش ناتوانێت بگاتە ئاستی مەعریفەی هەقیقی.
کاتێک بە چاوەکانمان تیشکێکی بچووک لە ئاسمانەوە دەبینین، واهەست دەکەین کە ئەوە تەنها ئەستێرەیەکە، بەڵام ئەگەر بە تەلیسکۆپێکی نوێ سەیری بکەین، دەبینین کە ئەو تیشکە بریتییە لە کۆمەڵێک ئەستێرە کە زۆر لە ئێمەوە دوورن و ژمارەیان دەگاتە سەدان ملیۆن ئەستێرە.
کاتێکیش بە چاوەکانمان سەیری تەنها دڵۆپێک باران دەکەین، وا هەست دەکەین کە ئەمە زۆر پاکە و بۆ خواردنەوە دەشێت، بەڵام ئەگەر ئەم دڵۆپە بخینە ژێر مایکرۆسکۆپێکەوە، ئەوا هەزاران گیانلەبەری زیندووی تێدا دەبیننەوە، کە دەجووڵێن و مەلە دەکەن و زاوزێ دەکەن و بەدوای نێچیری خۆیاندا دەگەڕێن، کاتێک سەیریان دەکەیت، جیهانێکی ترە لە گیانلەبەران و زیندەوەران.
ئەمەش مانای وایە کە بۆچوونەکانی ئەفلاتون لەبارەی هەستەکانەوە راست دەرچوون. ئەمەش رێگەیەکی گریمانەییە بۆ زانینی تارمایی مەعریفەی هەقیقیەت، بەڵام ناتوانێت بمانگەیەنێتە خودی هەقیقەت.
پاشان ئەفلاتون مەعریفەی « ئەپستیمۆلۆژیا» ی بۆ چوار بەش دابەشکرد کە ئەوانیش بریتین لە : 1- هەستکردن، مانای بینین و گریمانەکردن، کە ئەمەش مانای هەستکردنە بە جەستە و تارماییی شتەکان.
2- گومانکردن، بە مانای باوەڕ بوون. کە ئەمەش دەبێتەهۆی دروستبوونی دوودڵی، کە ئەویش بەرەو ئەوەمان دەبات کە ئێمە بەدوای زانستدا بگەڕێین.
3- بەڵگەهێنانەوە و تێگەیشتن، کە لەمەشدا پشت بە رێچکەی ماتماتیکی ببەستێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان.
4- عەقڵانییەت، ئەمەش مانای هەستکردنە بە ماک و کرۆکی شتەکان، کە ئەمەش دوایین پلەی مەعریفەیە.
ئەگەر هەستە گۆڕاوەکان ببنە هۆکارێك بۆ مەعریفەی هەقیقەت، ئەوا دەبێت بەدوای ئەڵتەرناتیفێک بگەڕێین بۆئەوەی پشتی پێببەستینن بۆ بوونی « بەها باڵاکان» مرۆڤیش کاتێک دەتوانێت بگاتە « بەها باڵاکان» کە تێکەڵی بوونی بێت.
بۆیە ئەفلاتون پێی وایە کە مرۆڤ نەفسێکی موجەردە و لە جیهانی « بەها باڵاکان» دا دەژی، پێش ئەوەی دابەزێتە ناو جیهانی هەستپێکراو. مرۆڤ لە ژیانی پێشوویدا دەیتوانی درک بە زانین و مەعریفەی « بەها باڵاکان» بکات، هەربۆیە پێویستە مرۆڤ هەوڵ بدات ئەو مەعریفەیەی بیربکەوێتە لەبارەی « بەها باڵاکان» کە پێشتر زانیوویەتی یان درکی پێکردووە.
لە یەکێک لە دانیشتنەکانی لەژێر ناونیشانی « مینو» کوڕی کۆیلەیەکیان هێنا کە پێشتر هیچ نەیخوێندبوو «نەخوێندەواری بووە،وک.» ئەو وای لە کوڕەکە کرد کە بابەتێکی ماتماتیکی ئاڵۆز چارەسەر بکات، ئەمەش لە رێگەی وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی سوکرات بە « بەڵێ یان نەخێر».
لەمەوە ئەفلاتون گەیشتە ئەو دەرئەنجامەی کە ئەو کوڕە پێشتر هەر لەسەرەتاوە وەڵامی پرسیارەکانی زانیوە، بەڵام نەیزانیوە کە دەیزانێت. ئەو پێی وابوو کە مەعریفەی هەقیقی لە ناخەوەیە، لە « نەفس» . مرۆڤ ئەو شتانەی لەبیردەچێتەوە کە دەیزانێت، لە تەواوی ژیانیدا مرۆڤ لەناو ناخی خۆیدا دەگەڕێت بە دوای ئەو مەعریفەیەی کە پێویستییەتی.
مەعریفە لای ئەفلاتون مانای کۆکردنەوەی ئەو زانیاریانەیە کەلەناو ناخی مرۆڤدا هەیە، هەرئەمەش دەبێتە سەرچاوەی سەرەکی و ئیلهامبەخشین، بە زانای دەرونناسی نەمساوی ناسراو سیگمۆند فرۆیدا کە چەمکی « عەقڵی ناوخۆی» ی داهێنا.

میتۆدی مەعریفە
میتۆدی مەعریفەی ئەفلاتون، پشت بە تیۆری « ئەنترۆپۆلۆژیا» دەبەستێت، ئەمەش پێی وایە کە نەفسی مرۆڤ بوونێکی سەربەخۆیی هەیە و لە جەستەی جیایە. بەستنەوەی « رۆح، جیهانی باڵا» بە جەستەوە دەبێتە هۆکاری سەرەکی بۆ هەموو خراپە و رەزیلەیەک. وەهم و بەدگومانیی و نەزانینی مەعریفەی هەقیقی، هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی هەستەکان لەلایەن رۆحەوە.
کرۆکی مرۆڤ بریتیە لەو رۆحە موجەردەی کە لەناو جیهانی « بەهای باڵا» دا دەژی، پێش ئەوەی بێتەوە خوارەوە بۆ ناو جیهانی هەستپێکرا و بەستنەوەی بە جەستەوە.
جەستە بریتییە لە دیوارێکی گەورە کە رێگە لە رۆح دەگرێت بۆئەوەی نەگاتە مەعریفەی راستەقینە، هەروەها رێگریشی لێدەکات کە فەزیلەت بەدەستبهێنێت.
ئەفلاتون رۆح بەسەر چەند ئاستێکی جیاوازدا دابەش دەکات کە ئەوانیش بریتین لە : رۆحی غەریزەیی، رۆحی شەڕەنگێزیی، رۆحی عەقڵانییەت. مرۆڤی چاکەخواز ئەو مرۆڤەیە کە دەتوانێت باڵانسێک لەنێوان رۆحە جیاوازەکاندا دروستبکات، بەشێوەیەک کە هیچ کامیان سنووری ئاستی ئەوی تریان نەبەزێنێت.

ئەخلاق
ئەفلاتون فەزیلەت بە مەعریفە دەبەستێتەوە، ئەو کەسەی کە کارێکی شەڕەنگێزی دەکات، ئەو کارە دەکات چونکە نازانێت، یان بە واتایەکی تر سەرچاوەی شەڕەنگێزی» جەهلە». ئەمەش مانای ئەوەیە کە تەنها عەقڵ سەرچاوەی ئەخلاقە. هەربۆیە تێڕامان» تأمل» و فەرامۆشکردنی جەستە، رێگایەکە بۆ گەیشتن بە مەعریفەی هەقیقەت و ئەخلاقی جوان.

سیستمی دیموکراسیی و حوکمی زۆرینە
لەپاش شکستی ئەسیناییەکان لە جەنگیان لە دژی ئەسپارتە و سەرکوتکردنی ئەو شۆڕشەی کە سوکراتییەکان» هەوادارانی سوکرات» رابەرێتیان دەکرد، جارێکی تر سیستمی دیموکراسی دەگەڕێتەوە بۆ ئەسینا، دواتریش سوکرات دەستگیردەکرێت و حوکمی ژەهرخواردنی دەردەکرێت.
لەپاش لە سێدارەدانی سوکرات ، ئەفلاتون لە ترسی دەستگیرکردنی لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە، ئەسینا بەجێدەهێڵێت و رادەکات، لەو کاتەدا تەمەنی 28 ساڵ بووە. هەربۆیە لەوکاتەدا گەیشتە ئەو قەناعەتەی کە سیستمی دیموکراسیی و حوکمی زۆرینە، هۆکاری سەرەکی بوون بۆ کوشتنی سوکرات، هەروەها هۆکاری هەموو ئەو کارەسات و بەڵایانە بوون، کە بەسەر ئەسینا هاتووە.پاش گەڕان بە وڵاتان و خوێندنەوەی فەلسەفەیان و چوونە ژێر کاریگەرییان، لە تەمەنی چل ساڵیدا گەڕایەوە بۆ ئەسینا.
ئەفلاتون پێی وایە زۆرینەی خەڵکی، ناتوانن درک بە بەرژەوەندیی باڵای دەوڵەت و بەرژەوەندیی هاووڵاتیان بکەن، ئەمەش لەبەرئەوەی کە زۆرینەی خەڵکی لە رووی مەشق و راهێنان و خوێندن و حیکمەتی باش بۆ گەیشتن بە مەعریفەی هەقیقەت و جیاکردنەوە لە نا هەقیقی « ناڕاستیی» لاوازن. زۆرینەی خەڵکی تەنها گرنگی بە بەرژوەندیی تایبەتی خۆیان و هەست و خواستە راستەوخۆکانیان دەدەن. تەنهاش سۆزە لاوازەکانیان دەیانجووڵێنێت، هەرئەمەش وا دەکات کە تاک ببێتە قوربانییەکی ئاسان بۆ دیماگۆگیەت.
لە سایەی دیموکراسیی و حوکمی زۆرینەدا، خەڵکانی شەڕەنگێز، رابەرێتی خەڵکی کوێر دەکەن، هێزە زاڵم و خراپەکان، خۆیان دەبەستنەوە بە کاروانی جەهل و دەبەنگیی. زۆرینەی خەڵکی کاتێک گوێیان لە دەنگی دەهۆڵێک دەبێت، یەکسەر بە بێ عەقڵ و بیرکردنەوە دوای هەموو شتێک دەکەون کە روو دەدات. بەڵام ئایا هەمانشت لە وڵاتانی عەرەبی روونادات؟!

ئەفلاتون و سیستمی حوکمڕانیی
ئەفلاتون متمانەی بە سیستمی دیموکراسی نەما بوو. هەربۆیە دواتر تیۆری « پادشای فەیلەسوف» یان فەیلەسوفی پادشای داهێنا، یان دیکتاتۆرێکی عادل هەروەکو ئیمام محەمەد عەبدە ناوی لێناوە.
پادشای فەیلەسوف، مەعریفەی هەقیقەتی بە دادوەری هەیە و دەشتوانێت چاکسازیی لە شێوازی حوکمڕانی بکات. هەتا وەکو پادشایەکی فەیلەسوف یان فەیلەسوفێک نەبێتە پادشاو حاکم، کۆمەڵگەی دادوەر دروست نابێت، ئەفلاتونیش تەواوی ژیانی بۆ ئەم مەسەلەیە تەرخان کردووەو کاری بۆ کردووە. ئەفلاتون دەوڵەت لە کۆمارەکەیدا، وەکو « تاک» دادەنێت و سەیری دەکات، هەروەک چۆن تاک « مرۆڤ» لە سێ بەش پێکهاتووە کە ئەوانیش: جەستە، سۆزەکان،عەقڵ. دەوڵەتیش لە سێ بەش» چین» پێکهاتووە، کە ئەوانیش بریتین لە :
چینی بەرهەمهێن، کە ئەوانیش زۆرینەی کۆمەڵگە پێکدەهێنن. چینی سەربازەکان، چینی حوکمڕان یان پاسەوانەکان، کە لەمانیشەوە فەیلەسوف یان حاکم بەرهەم دێت. پاشان لە کتێبەکەیدا باسی چۆنێتی هەڵبژاردنی چینی حوکمڕان لەناو چینەکانی تردا دەکات، هەروەها چۆن دەبێت ئەو چینە بۆ ماوەی چەندین ساڵ مەشق و راهێنانیان پێبکرێت، هەتاوەکو لە رووی رۆحیی و نەفسییەوە بگاتە ئاستی « کامڵبوونی تەواوەتیی».
کاتێک ئەو کەسانە دەگەنە تەمەنی پەنچا ساڵی، پاشئەوەی کە هەموو مەشق و راهێنانەکان بە سەرکەوتوویی تەواو دەکەن، ئەوا دواتر بۆیان هەیە کە ببنە ئەندامی چینی حوکمڕان یان پاسەوان.
ئەم چینە بۆیان نییە کە خاوەنی هیچ جۆرە سامانێک بن، هەروەها بۆیان نییە کە ژن بهێنن و خێزان دروست بکەن، هەروەها نابێت ئاڵتون و زیو و سامانیان هەبێت. بە کۆمەڵ دەژین و وەکو سەربازەکانیش پێکەوە نان دەخۆن، ژیانی سێکیش تەنها بۆ باشترینیان دەبێت کە لە رووی جەستەیی و عەقڵییەوە لە هەموویان باشترن، ئەمەش تەنها بە ئامانجی لەدایکبوونی باشترین جۆری منداڵی زیرەک و ژیر.» واتە تەنها ئامانج لە کردەی سێكسیی و جووتبوون، لەدایکبوونی باشترین و زیرەکترین منداڵە،و.ک».
ئەو منداڵانەش دەبێت لە خێزانەکانیان جیابکرێنەوە و بەپێی سیستمێکی تایبەتی پەروەردە بکرێن، کە ئامانج لێی ئامادەکردنیانە بۆ ئەوەی لە داهاتوودا کاتێک گەورە دەبن، ببنە فەیلەسوف و حاکمی وڵات. لەبەرامبەردا چینەکانی تری کۆمەڵگە، بۆیان هەیە ژیانی ئاسایی بژین و ژنبهێنن و خێزان دروستبکەن و مافی موڵکداریی و میراتگیریان هەبێت.
کۆمارەکەی ئەفلاتون، کۆمارێکی دیموکراسی نییە، تاک لە سایەی دەوڵەتێکی دیکتاتۆریدا دەژیی و ئەو دەوڵەتەش بە شێوەیەکی شمولی مافی پەروەردەکردن و چاودێریکردنی هاووڵاتیانی هەیە ، ئەفلاتون پێی وابوو کە ئەم جۆرە حوکمڕانییە و کۆمارەکەی لەسەر بنەمای مەعریفەی راستەقینە بنیاتنناوە. لەسەر بنەمای دادوەریی رەها» مطلق» دروست بووە. ئەفلاتون کۆمارەکەی لەسەر بنەمای رەگەزپەرستیی یان هێز یان سامان بۆ چینێکی دیاریکراو دروست نەکردبوو، هەروەک چۆن لە سیستمی کۆمۆنیستیدا هەیە، هەروەها لەسەر بنەمای تاکیش دروستی نەکردبوو، هەورەکو چۆن فاشیزم باوەڕی پێیەتی. ئەفلاتون کۆمارەکەی لەسەر بنەمای مەعریفەی هەقیقی دروستکردبوو. پاشتریش ئەو دەوڵەتە مافی دەسەڵاتی رەهای هەیە، چونکە ئەمە لەبەرژەوەندیی تاکە» هاووڵاتییە».
بەڵام با لێرەدا ئیستێک بکەین و بپرسین، ئایا هەموو حاکمێکی ملهوڕ و دیکتاتۆرێک کە خاوەنی دەسەڵاتی رەهایە، ئەویش پێیوانییە کە تەنها ئەو دەزانێت مەعریفەی راستیی چییە، هەرئەمەش دەبێتە بیانوو بۆ دەسەڵاتە دیکاتۆرییەکەی بەسەر گەلەکەیەوە؟
ئایا هەقیقەتێکی رەها بوونی هەیە وەکو ئەفلاتون دەڵێت؟ لەکاتێکدا هیچ هێڵێکی راستەوخۆ لەنێوان دوو خاڵدا نییە، چونکە تیۆری رێژەیی گشتی پێیوایە هیچ هێڵێکی راستەوخۆ نییە بەهۆی چەمانەوەی بۆشایی، ئەوەی کە تەنها هەیە، بوونی دوو کەوانەیە. لەلایەکی ترەوە چ گرەنتییەک هەیە کە چینی حوکمڕان یان چینی پاسەوانەکان کە وەکو ئەفلاتون ناوی لێناون، تووشی گەندەڵیی و خراپی بەکارهێنانی دەسەڵات نابن.
پاشان ئەی کێ چاودێریی پاسەوانەکان بکات؟ کێش بۆی هەیە لێپرسینەوە و لێپێچینەوە لەگەڵ پاسەوانەکاندا بکات، کاتێک گەندەڵیی یان رێگەیان هەڵە کرد؟ پاشان ئەی چۆن دەتوانین لایبەرین، کاتێک کە دەستیان کرد بە دزین و تاڵانیی و چەوساندنەوە و زوڵمکردن لە خەڵکیی و پاشانیش نەوەکانیان کرد بە جێگرەوەی خۆیان و دەسەڵاتی دیکتاتۆری خۆیان رادەستی منداڵەکانین کرد.
بەڵام ئاخۆ ئەمە خەوشێک نییە لە فیکری ئەفلاتون؟ هەربۆیە فەیلەسوفی مەزنی بەریتانی « ئەلفرید نۆرس وایهید دەڵێت: مێژووی فەلسەفە تەنها بریتییە لە قسەکردن و شرۆڤەکردن و سەرنجدان لە کتێبی کۆماری ئەفلاتون.

سەرچاوە:
محمد زكريا توفيق. افلاطون. سایتی الحوار المتمدن. www.ahewar.org

خوای گەورە شێوەی ئادەمی لە قوڕ دروست کرد، ماوەیەک لێی گەڕا، دواتر ڕوحی تێ خست. تۆ بڵێی هەروا، بێ بیرکردنەوە و پلان، ئادەمی دروست کردبێ؟ بێ شک، نا. ڕاستە (کون فیکون)ە، بەس دروستکردنی ئادەم پڕۆسەیەک بوو.
ڕۆماننووسیش خالقە، کارەکتەر دروست دەکات. بێو پڕۆسەکە بێ پلان، بیرکردنەوە و لەخۆوە بێت، کارەکتەرەکان دوور دەبن لە ڕاستی، خوێنەر باوەڕیان پێ ناکات. ئەمەش ڕۆمانەکە کرچ دەکات.
زۆربەی ڕۆمانەکان لەبارەی خەڵکن. توخمەیلی ڕۆمان (پڵۆت، ڕووداو، سێتینگ، هتد) لە پێناو کارەکتەرەکان دروست دەبن. لینکی خوێنەر زێتر لەگەڵ کارەکتەرە. هێندەی کارەکتەر لە هزری خوێنەردا دەمێنێتەوە، هێندە ڕووداو و کات و شوێن نامێننەوە.
هەر کارەکتەرێک لە مێشکی خوێنەردا مایەوە، واتە باش هاتووەتە دروستکردن. بۆ نموونە، هاری پۆتەر، جۆکەر، ئایرن مان، مولازم تەحسین، مانی و ئاهی لە ڕۆمانی میدیا، هتد.
پێش باسکردنی تەکنیکی دروستکردنی کارەکتەر، با باسی جۆرەکانی کارەکتەر بکەین. دیاریکردنی جۆری کارەکتەر مشتومڕی لەسەرە (بێرناردۆ، ٢٠١١)، بۆیە کراونەتە چەند پۆلێک:
پۆلی یەکەم
ناسراوە بە (١٢) جۆرەکە (هۆک، ٢٠١١). دەروونناسی سویسری کارل جەنگ، بیردۆزناسی ئەمریکی جۆزف کامپێل و چەندان نووسەر و سیناریست لەسەری کۆکن:
１- دڵدار (lover): دڵ ڕێبەری ئەم جۆرە کارەکتەرە دەکات. هێزەیلی ئەم کارەکتەرە ئەمانەن: سۆز، خۆشەویستی، قەناعەت، لایەنی مرۆیی. خاڵی لاوازیان ئەمانەن: ساویلکە و نائەقڵانی. بۆ نموونە: مەم و زین، ڕۆمیۆ و جولیێت.
２- پاڵەوان: ئەم کارەکتەرە فریادڕەسە. شکۆمەند، بەهێز، بەغیرەت و کۆڵنەدەرە. خاڵی لاوازی ئەوەیە بێتام متمانەیان بەخۆیانە و لە هیچ شتێک سڵ ناکەنەوە. بۆ نموونە: ئاکیلیس؛ (هەڵۆ) لە ڕۆمانی فریشتەی دۆزەخ.
جۆرەکانی سێ تا ١٢ ئەمانەن: ساحیر، یاخی، گەڕۆک، دانا، بەریئ، دروستکەر، حاکم، خەمخۆر، ڕەشوڕووت، نوکتەچی.
پۆلی دووەم
حەفت جۆرە کارەکتەر هەن بەپێ ئەو ڕۆڵەی پێیان دەدرێت لە گێڕانەوە (سمیس، ١٩٩٥):
یەکەم: پڕۆتاگۆنیست: واتە کارەکتەری سەرەکیی چیرۆکەکە.
دووەم: ئەنتاگۆنیست: واتە خراپەکار لە چیرۆکەکە.
سێیەم: جێی بایەخ و خۆشەویستی: واتە ئەوەی پڕۆتاگۆنیست لای گرنگە و خۆشی دەوێت.
چوارەم: متمانەپێکراو: واتە ئەو کەسەی پڕۆتاگۆنیست متمانەی پێ دەکات، هاوکاری پڕۆتاگۆنیست دەکات.
پێنجەم: دیوتراگۆنیست (dueteragonist): هێندەی پڕۆتاگۆنیست گرنگە، بەڵام چیرۆکەکە لەبارەی ئەو نییە.
شەشەم: تێشیەری (Tertiary): کارەکتەری لاوەکین و لە دیمەنێک یان ڕووداوێک زۆر گرنگن.
حەفتەم: فۆیل (foil): ڕێک پێچەوانەی پڕۆتاگۆنیستن و کێشەی بۆ دروست دەکەن.
پۆلی سێیەم
ئەم پۆلە لە پێنج جۆرە کارەکتەر پێک هاتووە (هۆفمان، ١٩٩٦). لەسەر بنچینەی گۆڕان و نەگۆڕانی کەسەکان ناویان لێ دەنرێت.
１- گۆڕاو (dynamic): ئەم کارەکتەرە گۆڕانی بەسەردا دێت. سەرەتا ترسنۆکە، دواتر ئازا دەبێت؛ سەرەتا ڕەشبینە، دواتر گەشبین دەبێت.
２- قابیلی گۆڕان (Round): ئەم کارەکتەرە نێزیکە لە کارەکتەری گۆڕاو، بەڵام هەر لە سەرەتاوە پێیەوە دیارە کە دەتوانێت بگۆڕێت و کارێک بکات.
３- جێگیر (static): ئەم کارەکتەرە لە سەرەتاوە تا کۆتایی ناگۆڕێت. هەندی جار پێی دەگوترێ فلات کارەکتەر.
４- دامەزراو (stock): کارەکتەرێکی نموونەییە و کۆمەڵێک سیفەتی نەگۆڕی هەیە.
５- سیمبولی (symbolic): نوێنەرایەتی تێمایەک یان مانایەکی گەورەتر لە خۆیان دەکەن.

چۆن کارەکتەری باش دروست بکەین؟
بۆ دروستکردنی کارەکتەرێکی لەبیرنەکراو، کارەکتەرێک خوێنەر لەگەڵی بژی، خوێنەر باسی بکات، دەبێ کارەکتەر ڕاستی بێت (بێرنارد، ٢٠١١). کارەکتەری ڕاستی ڕابردووی هەیە، هەست و سۆزی هەیە، خاڵی لاواز و بەهێزی هەیە، سیفەت و خەوشی هەیە (هۆک، ٢٠١١).
دەتوانین ئەم تەکنیکانەی خوارەوە ڕەچاو بکەین بۆ دروستکردنی کارەکتەری ڕاستی (مێلیسا، ٢٠٢١):
یەکەم: دیالۆگ
هەر کەسە و بە جۆرێک قسە دەکات. ستایلی قسەکردنی من جیایە لەگەڵ هەر حەفت ملیارەکەی تر. کەواتە دەبێ کارەکتەرەکانت ستایلی خۆیان هەبێت. بۆ نموونە، سەیری ڕۆمانی مرۆڤی هەرزان بکە، شووشە و سامی و ڕام و مێتال و ئیمام حەکیم ستایلی تایبەتی خۆیان هەیە، لە یەک ناچن کاتێ قسە دەکەن.
دووەم: ناو
ناوی کارەکتەر پەیامە. ناوێک نییە و بەس، بگرە پەیامێکی لە پشتە. ناو دەبێ لەگەڵ کەسایەتیی کارەکتەر بێتەوە. بۆ نموونە، (هەڵۆ) لە ڕۆمانی فریشتەی دۆزەخدا ناوێکە پڕ بە پێستی کارەکتەرەکە. شووشە ناوێکە پڕ بە پێستی کات و شوێن و کەسایەتییەکەی. دەکرێ ناوی پاڵەوانەکەت (عەبدولمەجید) بێ؟
سێیەم: جەستە
باڵا، ڕەنگی پرچ، چاو، قەبارەی لوت، شێوازی ڕۆیشتن و ستایلی جل، هتد. کارەکتەر بەمانە دێتە ناسینەوە. دەبێ بەپێی پێویست هەندێ لەو سیفەتانە وەسف بکرێن.
چوارەم: ڕابردوو
هەر کارەکتەرێک ڕابردووێکی هەیە. ڕەنگە ئەزموونی هەبێ. دەبێ لە شوێنێک، بەپێی پێویست، باس لە ڕابردووی کارەکتەر بکرێت.
پێنجەم: ئامانجی کارەکتەر
هەندێ جار تەواوی ڕۆمانەکەت بەندە بە ئامانجی کارەکتەرەکەت. ناڕوونی ئامانجی کارەکتەر گێڕانەوەکە بێتام دەکات.
شەشەم: خاڵی لاواز و بەهێز
ئەگەر کارەکتەرێک هیچ خاڵێکی لاوازی نەبێت، واقیعی نییە. سەیری شووشە، پاڵەوانی ڕۆمانی مرۆڤی هەرزان، بکەن: سەقەتە، دەترسێ، دەگریێ، هتد.
حەفتەم: خێزان و هاوڕێ
هیچ مرۆڤێک نییە هاوڕێیەکی یان ئەندامێکی خێزانەکەی کاریگەری لەسەر نەبێت. دەبێ ئەوانە باس بکرێن.
هەشتەم: ئەرک
ئەرکی کارەکتەرەکەت چییە؟ کاری چییە؟ چی دەکەن بۆ بژێوی ژیانیان؟
نۆیەم: کێشەی کارەکتەر
هەندێ بەربەست هەن لە ژیانی هەر یەکێکماندا. دەبێ ئەوانە ئاوێتەی گێڕانەوەکە بن.
دەیەم: توانا و توانست
هەموو کەسێک لە شتێک زۆر باشە، توانای لە شتێکدا هەیە. دەبێ ئەمە ڕەنگ بداتەوە لە چیرۆکەکە.
یازدەم: سیفەت و تەبیعات و خووەکان
هەیە لە سەری بدەن ناوکی سەمون ناخوات. هەیە هەموو بەیانیان سەعات پێنج بەخەبەرە. هەیە بە گەرما تێک دەچێت، هەشە تەقەی سەری دێت. دەبێ شارەزای کارەکتەرەکەت بی.
دوازدەم: ترس
هەموو کەسێک لە شتێک یان چەند شتێک دەترسێت. کارەکتەرەکەت لە چی دەترسێت؟ چی بەسەر دێت کاتێ ڕووبەڕووی ترسەکەی دەبێتەوە؟

سەرچاوەکان
Bernardo, K. (2011). Types of Characters in Fiction. Vancouver, Canada: Colin Welch Teaching Resources
Hauke, Christopher; Alister, Ian (2001). Jung and Film. Psychology Press.
Hoffman, Michael J; Patrick D. Murphy (1996). Essentials of the theory of fiction (2 ed.). Duke University Press, 1996. p. 36.
Donovan, M. (2021). Twelve character tips for fiction writers. Retrieved June 12, 2021 from https://www.writingforward.com/storytelling/12-character-writing-tips-for-fiction-writers
Smith, M. (1995). Engaging characters: Fiction, emotion, and the cinema. Oxford: Clarendon Press.

لەتوركیا، كێشەی كورد دوو باڵی هەیە، باڵی سیاسی‌و باڵی سەربازی. كورد لە دوو سەنگەرەوە خەریكی ململانێی توندبووە لەگەڵ دەوڵەت جیاواز لە پارچەكانی دیكەی كوردستان. چونكە كاتێك هێزەكانی ئێمە لە شاخ بون، هێزی دیكە لەعێراق نەبوو لەناو پرۆسەی سیاسی نوێنەرایەتی ئاراستەی كێشەی كورد بكات، جگە لە هەندێ حزب و گروپی دروستكراوی بەعس خۆی. بەڵام لە توركیا دۆخەكە جیاوازە، كورد هەم لە شاخەو هەمیش لە شار.
هەدەپە(پارتی دیموكراتی گەلان) باڵی سیاسی كێشەی كوردە لەناو توركیا، ماوەی رابردوو زۆر گەشەی كرد، نەك بەربەستی یاسای هەڵبژاردنی بڕی، بەڵكو بووە سێیەم گەورە پارتی ناو هەموو توركیاو 80 كورسی پەرلەمانی بەدەست هێنا. كاندیدی سەرۆكایەتیەكەشی كە صەلاحەدین دەمیرتاشی هاوسەرۆكیان بوو زیاتر لە 6 ملیۆن دەنگی هێنا. لەولاشەوە گەشەی باڵی سەربازی كورد كە پەكەكە نوێنەرایەتی دەكات لە رۆژئاوای كوردستان و شەنگال و باكوری كوردستان پێگەی خۆی گرت و چەكی نوێ‌و پەنجەرەی نوێی دەستكەوت، بەتایبەت نزیكبوونەوەی ئەمریكا لە هەپەگە لەرێگای یەپەگەوەو دۆخی شەنگال و كوردانی ئێزیدی. ئەمەش هەم توركیای هاركرد، هەمیش ئێرانی توشی دڵەڕاوكێ كرد. بۆیە توركیا بەگەشەكردنی رەوای كێشەی كورد چی دیكە ئارامی نەما. پەلاماری عەفرین و رۆژئاوای كوردستانی دا، فشاری بۆردومان‌و ئۆپەراسیۆنی بۆ سەر ناوچەكانی پەكەكە دەست پێكرد.
بەڵام سیاسەتی یەكەمی لەناوخۆی توركیا دەستپێكرد، ئۆپەراسیۆنی گەورەی یەكەمی لەروی سیاسی ئەنجام دا، كەوتە گیانی هەدەپە، هاوسەرۆك دەمیرتاشی خستە كونجی زیندان، دەیان پەرلەمانتاری خستە زیندان، هەزاران كادیرو ئەندامی هەدەپەی زیندانی كردوە. باڵی سیاسی كوردی خراپ خستە قەفەزەوە.
ئینجا دوای تەواوبونی ئۆپەراسیۆنی سیاسی، ئێستا ئۆپەراسیۆنی سەربازی دەست پێدەكات بۆ ئەوەی باڵی چەكداری كوردیش بكاتە ناو دۆڵێكەوەو نەفەس بڕی بكات. كە ئەمەشی كرد، لەناو توركیا كورد دەكاتە تەیرێكی مەعقول و دابەزیوو لە خواستەكانی. ئەوكاتە پاكێجێك ئامادە دەكات بەناوی چارەسەری ئاشتی و سیاسی و كرانەوەی دیموكراسی، بەشێك لە مافی دیاریكراو دەداتە كوردی باڵ كراوو تەواوی رای گشتی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی و شەقامی كوردی چەواشەدەكات. كوردی باڵكراویش دەسەڵاتی ئەوەی نابێت تەنانەت ڕوبەڕوی ئەم چەواشەكاریەش ببێتەوە.
ئینجا چی دیكە دەكات؟
بۆ هەرێمی كوردستان وانەی قەرەباغی ئەرمینیا ئەوەتا لەبەردەم كونەلوتی، توركیا بەهەموو توانایەكیەوە پەلاماری دەوڵەتی ئەرمینیایداو هەرێمی قەرەباغی گەڕاندەوە دەست دەوڵەتی ئازەربایجان، كەسیش لەم دنیایەدا قسەیەكی نەكرد؟؟ ئەگەر هەرێمی كوردستان تەسلیمی عێراق یان بیخاتە سەر سنوری خۆی كێ قسە دەكات؟ ئەمریكاو روسیا؟ ئێران‌و عێراق؟ یان یەكیەتی ئەوروپا؟ كێشەكە جددییە تكایە بیری وردی دەوێت.
توركیا ئاوی لەسەر عێراق گرتۆتەوە، كێ هەیە پێی بڵێ بۆ وا دەكەی؟ خەڵكی مەدەنی كردۆتە ئامانج و كەچی بە كورد دەڵێن تیرۆریست. بەداخەوە هاوكێشەی هێز لە ئەرزی واقیع دەیخواو كەس خۆی پیاو خراپ ناكات لەسەر كورد. عێراق دۆخێكی شلۆق و تێك شێلاوی هەیە، شیعەكان لێیان ئاڵۆزبووە، بەڵام ئەگەر هەرێمی كوردستان بە زەلیلی بكەوێتەوە دەستیان بۆ خراپە؟ ئینجا كێ هەرێمی كوردستان زەلیل دەكات ئەوە گرفتی ئەوان نیە؟.
ئەم نائومێدیە لە فراوانبوونی توركیاو پان بوونی جەستەی توركیا، بەشێكی پەیوەندی بەناوخۆی ماڵی كوردیەوە هەیە، هەرێمی كوردستان بۆڕی نەوتەكەی لەچنگی توركیایە، ئەمەش كارتێكی توندە بۆ لاوازكردنی هەڵوێستی هەرێمی كوردستان، هەرێمێك كێشەی موچەو دارایی هەیەو بازاڕی قلیشاوەتەوەو دۆسیەی نە‌وتی شكست خواردوە‌و نە‌وت دە‌كڕێ نەك بیفرۆشێ. توركیا مەستی ئەم خراپیەی دۆخی كورد بووە.
ناڵێم دۆخەكە باشە، بەڵام ئەوەی لێی دڵنیام ئەوەیە داهاتوو كۆپی ئێستا نیە. ئەگەر توركیا بەرنامەی هەیە، خەڵكیش بەرنامەی خۆی هەیە، دەگوترێ لە سیاسەت دۆستی هەمیشە‌و دوژمنی هەمیشەیی نیە، بەڵام لە سیاسەت سەركەوتنی هەمیشەیی نیەو كەوتنیش هەیە. هەڵگەڕانەوەی مێزەكەش هەیە. ئەگەر سەیری رابردووی خۆمان بكەین نمونەی زۆر باوەڕ پێنەكراومان بینیوە كە بەخەونیش بیرمان لێ نەكردۆتەوە، وەك جەنگی كوێت و راپەڕین و بەهاری عەرەبی و ئازادبوونی رۆژئاوای كوردستان و ئەم دۆخەی دواتر بۆ ناسینی كێشەی كورد لە ئاستی نێودەوڵەتی دروست بوو. دۆخەكە رەشە، بەڵام مەرج نیە هەموو رۆژەكانی ساڵ ئاسمان هەر تاریك بێت، دنیا روناك دەبێتەوەو رۆژیش هەڵدێ. بەڵام لە ئێستادا بۆ كورد ئەوە گرنگە كە توركیا پەرداخێك ئاوی پێیە، هەر كەس بیخواتەوە، دەیكوژێ، چونكە ژەهرە؟؟.

ئەم بابەتە کۆکراوەیەکە لە مێژووی پەیوەست بەکوردەوە، نەک تەنها وتارێک.
مێژوو:
بریتییە لە گێڕانەوە و نووسینەوەی ئەوەی لە رابردووا روویاوە، لێکۆڵینەوە لەسەر هۆکاری رووداوەکە، لێکدانەوە و شرۆڤەکردن و بەستنەوەی بە کات و سەردەمی خۆیەوە، بەراوردکردنی لەگەڵ ئیستا و پێشبینی کردن بۆ داهاتوو. هەر لێکۆڵینەوە و قسەکردنێک لەسەر مێژوو بە هزر و بیرکردنەوە بنووسرێتەوە، بایەخی زانستیی نابێت.

لەڕوانگەی پێناسەی مێژووەوە کە شرۆڤە و لێکدانەوەی سەردەمی خۆیەتی و بەستنەوەی بەئێستاوە و پێشبینی کردن بۆ داهاتووش بۆیە بەگرنگی ئەزانم هەندێ ڕووداوی مێژووی و بەڵێن و پەیمانامەی وابەستە بەکوردەوە بەبیری خوێنەر بەگشتی و بڕیاربەدەستان بەتایبەتی بهێنمەوە چونکە ڕەوشی هەنووکەی هەرێم ڕووبەڕووی چەندین ئاڵەنگاری بۆتەوە کە ئەکرێ بەگەڕانەوە بۆ مێژوو سود وەربگیرێ بەر بەشکست بگیرێ.

ئەم بەڵێن و پەیماننامە جیاواز و شەڕەی نا وخۆییانە ڕاستە لەیەک کاتا ڕوویان نەیاوە بەڵام گرێدراوی یەکترین، ئەگەر کورد زیرەکانە مامەڵەی لەگەڵ یەکێک لەم ڕووداوانەیا بکردایە و لەبەرژەوەندی خۆی کۆتای پێبهێنایە، دوورنیە ببوایە بەهۆکاری سەرکەوتنی کورد و شکستی لایەنی بەرامبەر لە ڕووداوەکانی دواتر.
کێشەی کورد ئەوەیە کە مێژوو وەک چیرۆک ئەگێڕێتەوە، نەک وەک بابەتێکی زانستی بۆ سود وەرگرتن و لێکۆڵینەوە و شیکارکردن. جێگای شەرمەزاری و نەنگییە کە کوردستان ئەو هەموو زانکۆیەی تیایە بەڵام تا ئێستا هیچ یەکێکیان کارێكی وایان نەکردووە کە ببێتە هەوێنێکی زانستی بۆ سود وەرگرتن لە ڕووداوە مێژوویەکان، تا ئێستا هیچ بەشێک نیە کە تایبەتمەندبێت بە کۆکردنەوە و بەداواداچوون و لێکدانەوەو بەستنەوە و لێکچواندنی ڕووداوە مێژوویەکان، کە ئەمە وەک ئاو هەوا بۆ میلەتێکی پەڕاگەندەو پەرش و بڵاو دابەشکراوی وەک کورد پێویستە.

ئەوەی گرنگە لەم ڕێکەوتننامانە ئەوەیە بەشێکینا تا ئێستاش ئەگەرچی ناوی ناهێنرێ بەڵام بەکردار بەکارن و کورد ڕۆژانە باجەکەی ئەیا و تا ئێستاش ئەو سنورە دەستکردەی بۆی کێشراوە وەک فاکت، بەجۆرێک چەسپیوەو بەسەر کوردا سەلمێنراوە کە زۆربەی خودی سەرکردە سیاسی و دەسەڵاتدارانی حیزبی و بەشێک لە ڕۆشنبرانیش زیاتر لە داگیرکەرەکان جەختی لەسەرئەکەنەوەو پانەبدن پێوەی، نمونەی ئەو سنورە توندوتۆڵەی کە لەنێوان باشور و ڕۆژئاوای کوردستانا هەیە، تا کار گەشتە ئەوەی کە لەباشور چاڵ “خندق” هەڵکەنرێ و ڕێگەنیرێ پێداویستی بگاتە ڕۆژئاوا لەسەردەمی شەڕی مان و نەمانی ڕۆژئاوای کوردستان لەگەڵ داعش “تورکیا”. لەوەش ئازاربەخشتر ئەوەیە کە لە باشوری کوردستان بە کوردانی پارچەکانی تر ئەوترێت “ئاوارە” کە ئەمەیان شەرمەزارییەکی زۆرە بۆ هەر کوردێک ئەو دەستەواژەیە بەرامبەر کورد لە هەر پارچەیەکیتری کوردستان بەکاربهێنێ و وەک خاون ماڵ نەیناسێنێ.

سی ساڵە سوپای تورکی موسڵمانی دراوسێمان خەڵکەکەمان ڕەشە کوژو خاکمان داگیرئەکات و بە بەرنامە لەڕێگەی ڕاگەیاندن و مێدیای کوردی باشورەوە کلتورمان بن کۆڵ ئەکات، ئاسایشی خاک وخۆراک و خێزانیمانی خستۆتە مەترسیەوە، خەڵکی دڵسۆز هاوار ئەکات کەچی لەپای دڵسۆزی تۆمەتباریش ئەکرێن، وەک ئەوەی سی ساڵە تورک سەرخان و ژێرخانی ئەم وڵاتەی بوژاندبێتەوە،کەچی تازە باس لەبڕینەوەی دار ئەکرێت.
ئێستا ئێمە لەدۆخێکاین کاتێک ئێران ئاوت لێئەگرێتەوە و هاوکاری هێزە میلیشیاکانی عێراق ئەکات %٥١ی خاکەکەت داگیربکەنەوە دوای ئازادکردنیان لەدەستی داعش و تورکە مەنگۆلییەکانیش کە لەسەر خاکی یۆنان و کوردستان وڵاتێکیان بەناوی تورکیاوە بۆخۆیان بەداگیرکاری دروست کردووە، هەم ئاو لێئەگرێتەوە و هەم دارەکانت ئەبڕێتەوە و هەم ڕاستەوخۆ بەهێز بەشێکی خاکی باشوری کوردستان داگیرئەکات و بە داگیرکردنی باوکور تێرناخوات.
سوریا لەگەڵ ئەوەی لەلێواری فەوتان و لەناوچوون گەڕایەوە بە هاوکاری ڕوسیا و ئێران بەڵام هەرگیز دانی بە کوردستانی بوونی ڕۆئاوای کوردستانا نەنا و بگرە لەوەش خراپتر کوردانی ڕۆژئاوا لەسەر خاک و وڵات ماڵی خۆیان بە ئاوارە ئەژمارەئەکات و بەردەوام لەپلانگێڕیایە بۆ پەلامردانی ڕۆژئاوا ئەگەر قەمتەری ئەمریکای لەدەما نەبێت، ئەمە جگە لە بەناو ئۆپۆزسیۆنی عەرەبی سوری کە لە کۆمەڵێک لایەنی ڕادیکاڵی ئیسلامی تیرۆریست پێکهاتوون خۆیان هەڵاوەتە باوەشی سوڵتانی تیرۆر “ڕەجەب تەیب ئەردۆگان” سەرۆکی بەناو وڵاتی تورکیای مەنگۆلی کە تا ئەو شوێنەی بۆیان کرابێ دەستیان نەپاراستووە لە داگیکردنی ڕۆژئاوای کوردستان و گۆڕینی دیمۆگرافیای ئەو ناوچانە بمونەی ئەفرین و سەرێکانی و گردەسثی و مەنجب.
عێراقیش بەو پەڕاگەندەی و بێ سەروبەرییەی خۆیەوە لەڕێی هێزە میلیشیاکانیەوە بەجۆرێک دەستی کردووە بە تەعریب کردنی باشوری کوردستان کە هەرگیز پێشتر لەسەردەمەی بەعس و حکومەتەکانی تریشا شتی وا ڕووینەیاوە، بەجۆرێک ئێستا ٪٢٠ی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان عەرەبن، ساڵانێک لەمەوبەر کورد ٪٧٠ی دانیشتوانی کەرکوکی پێکئەهێنا، بەڵام ئێستا دابەزیووە بۆ کەمتر لە %٤٠ی ڕێژەی دانیشتوانی ئەو شارە.
ئێراق بابلی بوو ئێستا عەرەبیە.
میسر و سۆدانیەکان لەناو عەرەبا توێنرانەوە.
مەغریب وڵاتی ئەمازیغی بوو ئێستا ئەمازیغی کەمینەیەکی کەمن و عەرەب خاوەن ماڵە.
ئاسیای بچوک ئەو شوێنەی پێیئەوترێ تورکیا خاکی کورد و یۆنانییەکان بوو بەڵام ئێستا یۆناییەکان کەمینەن و تورک نەک زۆرینەن بەڵکو چاویان لە یۆنانستانیشە داگیریبکەن.
عەرەب مناڵیان زۆرتر ئەبێت بەراورد بە کورد، لەکاتێکا لە ئێستایا ڕێژەی ٪٢٠ی دانیشتوانی هەرێم پێکبهێنن ئەوا بۆ ساڵی ٢٠٥٠ ئەبن بە ٪٥٠ و بەرەوژوور.
بەپێی یاسا بۆیان هەیە موڵک بکڕن، هەرواشیان کردووە خانوبەرە و زەویەکی زۆریان کڕیوە بەتایبەتی لە هەولێر.
بیرمان نەچێ ئەوەی تاپۆی بەدەستەوەبێ خاوەن ماڵە بۆیە چەند ساڵێکیتر پێویست ناکا هیچ کەسێک بەرد بگرێتە عەرەبەکان لە کوردستان وەک ئەوەی لە فەلەستین ڕووئەیا چونکە ئەوان بەپارە ئیکڕن و ئەوە کورد خۆیەتی وەک فەلەستینیەکان ماڵ و زەوی خۆی ئەفرۆشێ.
تورک بەهاروهاجی و داگیرکاری لەلایەکیترەوە وەک مخۆرکە ڕۆژانە خاکی زیاتری کوردستان داگیرئەکەن.
ئەگەر دەسەڵاتی کوردی سیاسەتێکی گونجاو نەگرێتەبەر وەک ئەوەی لە ڕۆژئاوا هەیە بەلانسی ڕێژەی نەتەوە و خانەخوێ ڕانەگرێ ئەوا پاش چەن ساڵێکیتر عەرەب لەڕێی وەچەخستنەوەی زۆر و ماڵ زەوی کڕین و تورکیش لەڕێی داگیرکارییەوە شتێکی وانامێنێ لە خاکی کوردستان بەگشتی و باشور بەتایبەتی.

لەوانەیە بابەتەکە کەمێک دوورو درێژبێت کە خوێنەری کورد زیاتر ئارەزووی بابەتی کورتن بەڵام لە مێژووا شتێک نیە بانوی کورتبڕی، مێژوو ئەگەر وەک خۆی نەینوسیتەوە ئەوا ئەشێوێنرێ. “هەتا هەزار پەڕە نەخوێنیتەوە، بۆت نیە بای تەنها پەڕەیەک لەسەر مێژوو ئاخاوتن هەبێ”.
گرنگی کۆکردنەوەی ئەم پەیماننامانە و شەڕی براکوژییە لە دوو توێی چەند پەڕەیەکا و وەک وتارێک لەوەیەیایە کە تاکی کوردی خوێنەر بەئەسانی بتوانێ بەڕیزبەندی یەک لە دوای یەک ڕێکەوتن و شەڕە ناوخۆییەکان بخوێنێتەوە و توشی سەرلێشێوان و تێکەڵکردنی بابەتەکان نەبێ.
لێرەبەدواوە کەمتر ڕاوبۆچوونی بەندەی تیایە و زۆرتر بەڵگەننامە و ڕووداوە مێژوویەکانم داناوەتەوە.

په‌یماننامه‌ی ڕێکخستنی سنور:
(قه‌سری شیرین یان زه‌هاو) کە لە ڕێکه‌وتی (17_5/ئایار_1639) له ‌نێوان ده‌وڵه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌کان و ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وییه‌کانی ئێران واژۆ کراوە، لە سەردەمی سوڵتان مورادی چوارەم (1623_1640ز) سوڵتانی دەوڵەتی عوسمانییەکان و شا سەفی (1629_1642ز) شای ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وییه‌کانی ئێران.
کوردستان هەمیشە شوێنی ململانێی عوسمانی و سەفەویەكان بووە، بە درێژایی سەدەی شانزەی زاینی. تا ئەو كاتەی سولتان سولەیمانی قانونی (1566 مردووە) توانی هەرێمە كوردیەكان ببچڕێت بۆ خۆی و بیخاتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانیەوە. بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەو خزمەتانەی كە كورد بە دەوڵەتی عوسمانییان كردووە لە كاتی شەڕیان لەگەڵ سەفەویەكان، عوسمانیەكان جۆرێك لە خۆبەڕێوەبەرییان یاوە بەكوردەكان، شەرەفخانی بەدلیسی لە كتێبی “شەرەفنامە”یا باس لەوە ئەكات میرنشینە كوردیەكان لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانیا خۆیان بەڕێوەبردووە، بەشی خۆرئاوای ڕوباری فورات و بەشی رۆژهەڵاتی مورادسۆ لقێكی سەرەكی ڕوباری فوراتە لەناو باكووری كوردستان میرنشینە كوردیەكان فەرمانڕەوایەتییان كردووە، میرە كوردەكان لەبەرامبەر ئەوەیا گوێڕایەڵی خۆیان بۆ سوڵتانەكان دەرئەبڕی و دیاریی تایبەتیان بۆ ئەبردن و وەك سوپایەكی یەدەگیش لە خزمەتی سوپای عوسمانیا بوون.
دوای ململانێیەكی زۆری نێوان هەردوو سوپای سەفەوی و عوسمانی، سوڵتان مورادی چوارەم و شا عەباسی سەفەوی لە ساڵی 1409 كۆچی و 1639 زاینی توانییان سنورەكانیان لەیەكتری جیابكەنەوەو هەردووكیان پێكەوە ڕێكەوتنامەی “ڕێكخستەنەكانی سنوور” واژۆ بكەن و كوردستانیان لەنێوانیانا كرد بە دوو بەشەوە، بە پێی ئەو ڕێكەوتنەی نێوانیان بەشی رۆژهەڵاتی كوردستان بەر ئێرانی سەفەوی كەوت و بە شەكانی تری باكورو باشوور و رۆژئاوا بەر دەوڵەتی عوسمانی كەوت.

ڕێککەوتننامەی سایکس بیکۆ:
ساڵێک لە دوای بەرپابوونی شەڕی یەکەمی جیھانی بەدیاریکراوی لە نۆڤێمبەری ساڵی ١٩١٥ نوێنەری بەریتانیا و فەرەنسا و رووسیای قەیسەری گفتوگۆیان کرد لەسەر دابەشکردنی خاکی ژێردەستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەتایبەتی ئەوخاکەی ئەکەوێتە نیوان دەریای سپی ناوەڕاست و وڵاتی ئێران . ئەوەبوو لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٦ رێکەوتنێکی نھێنی واژۆکرا ، لەنێوان فرانسوا جۆرج بیکۆ نوێنەری فەرنسا و مارک سایکس نوێنەری بەریتانیا، بەئاگاداری و رەزامەندی حکومەتی رووسیای قەیسەری، ھەر بۆیەش ئەو رێککەوتننامەیەش بەناوی کورتکراوەی ھەردوو نوێنەرەکەی فەرەنسا و بەریتانیا ناونرا سایکس- بیکۆ ناونرا.

ئەو رێککەوتننامەیە زۆری نەبرد نھێنییەکەی لەدەستدا ئەویش بەئاشکراکردنی لەلایەن شۆڕشی ئۆکتۆبەری رووسیا ساڵی ١٩١٧، بەوەی زۆربەی ئەرشیفە نھێنییەکانی دەوڵەتی رووسیا کەوتە بەردەست حکومەتی بەلشەفی رووسیا.
رێککەوتننامەی سایکس بیکۆ لە چەند خاڵێک پێکھاتووە:

١.فەرەنسا باشووری تورکیای لێوار دەریای سپی ناوەڕاستی کەوتە بەردەست ، کەبەناوچەی شین “بلۆ” ناسرا.
“Blue Zone”
٢.باکوری سوریاو لوبنان و لیوای موسڵ واتە باشووری کوردستان لەژێر قەڵەمڕەوی فەرەنسا بێت پاش ئەوەی حکومەتێکی عەرەبی لێپێک ئەھێنێ،
کە ناسێنرا بەناوچەی A
٣. بەریتانیاش خوارووی شام و ئوردن بیابانی رۆژئاوای عێراقی ئێستای لەبەردەست بێ ، پاش دانانی حکومەتێکی عەرەبی کە ناسێنرا بە بەناوچەB.
٤. ویلایەتی بەغدا و بەسرا و بەکویتیشەوە راستەوخۆ لەلایەن بەریتانیاوە حوکم بکرێ کە بە ناسێنرا بەناوچەی
Red Zone.
٥.ئەرمەنستانی (تورکیا!) و کوردستانی باکور لەژێر قەڵەمڕەوی رووسیا بێت.
٦.فەڵەستین وەک ناوچەیەکی نێو دەوڵەتی بێت.
٧.بەندەری حەیفا و عەکا لەژێردەستی بەریتانیابێ بۆ فەرەنسیەکانیش ئازاد بێ.
٨.بەندەری ئەسکەندەروونە لەژێردەستی فەرەنسییەکان بێ و بۆ رووس و بەریتانییەکان ئازاد بێ.
ئەو ڕێککەوتننامەیە ھەرای زۆری نایەوە، بۆیە ساڵی ١٩٢٠ رێیکەوتننامەیەکی تری بەخۆوەدی بەناوی” ڕێیکەوتننامەی سان ڕیمۆ”، کە لەناوەڕۆکدا ھەمان ڕێککەوتننامەی پێشوو بوو، ئەوەش تورکیای نوێی ئەتاتورکی ھێنایە سەر ھێڵی نارەزایی، بۆیە کۆمەڵەی گەلان لەسالی ١٩٢٢ ھەوڵییا رێککەوتتنامەیەکی نێو دەوڵەتی نوێ بێنتە کایەوە بۆ دابەشکردنی ناوچەکە، ئەویش لەساڵی ١٩٢٣ رێککەوتننامەی لۆزان ھاتە کایەوە و واژۆکرا کە زۆرێک لە گۆڕانکاری لە بەرژەوەندی تورکیا کرا.
لیوای ئەسکەندەروونە بۆ تورکیا و موسڵ بۆ بە بەریتانیا و رووسیاش لەڕێککەوتننامەکە کشایەوە، بەهۆی ئەوەی جۆری حکومەتەکە گۆڕرا.
بەگوێرە ئەوڕێککەوتننامەیە باشووری کوردستان و رٶژئاوای کوردستان ئەکەوتنە بەردەست فەرەنسا، زۆربەی خاکی باکوری کوردستانیش ئەکەوتە بەردەست رووسیا، رۆژھەڵاتیش لەدەرەوەی ئەو ڕێککەوتننامەیە بوو.
ئەم رێککەوتنەی کە لەنێوان مارک سایکس نوێنەری بەریتانیا و جۆرج بیکۆ نوێنەری فەرەنسادا بەسترا بەچاودێری ڕوسیای قەیسەری،کە تیایا خاک و نەتەوەی کوردی بەسەر چوارپارچەیا دابەشکرا، کە بووە هۆی ئەوەی تا ئێستا کورد لە کیانی سەربەخۆ و یەکپارچەیی خۆی بێبەش بێت.

کۆنفرانسی(پەیماننامە) سان ڕیمۆ:
کە لە ئیتالیا لە ١٩٢٠ز بەسترا و سەرۆک وەزیرانی بریتانیا، فرەنسا، ئیتالیا و نوێنەرانی یۆنان، ژاپۆن و بەلجیکا ئامادەی بوون و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمێریکاش وەک چاودێر ئامادە بوو، سەرۆک وەزیرانی بریتانیا لوید جۆرج توانی سەرۆک وەزیرانی فرەنسا جۆرج کلیمەنسۆ قایل بکات دەست لە مووسڵ هەڵبگرێت، کە بە پێی سایکس پیکۆ بۆی دانرا بوو. لە بەرامبەر ئەم پیاوەتییەی کلیمەنسۆ فرەنسا هەندێ شتی دەستکەوت، بەڵام لە گەڵ گرنگی مووسڵا بەراورد نەئەکران.
لە سان ڕیمۆ ئەبوایە دەولەتانی هاوپەیمانی سەرکەوتوو لە شەڕی یەکەمی جیهانیا بڕیار لە سەر چارەنووسی میراتەکانی دەوڵەتی عوسمانی لە ئاسیا بەن. لێرەیا ئامادەبووان دوا پێداچوونەوەیان بە ڕەشنووسی پەیماننامەی ئاشتیا کرد، کە دواتر لە ١٠ ئابی هەمان ساڵ لە پاریس مۆر کرا و بە پەیماننامەی سێڤر ناوی دەرکرد. هەر لە سان ڕیمۆش ڕژێمی “مەندەیت”یان داهێنا و فەلەستین و میزۆپۆتامیا خرانە ژێر مەندەیتی بریتانیا و لە بەرامبەر وازهێنانی فرەنسا لە مووسڵ. بەریتانیا دانی نا بە مەندەیتی فرەنسایا لە سەر سوریا و لوبنان. ئەوەی مایەی سەرنج و تێڕامانە هەر لە سان ڕیمۆ لە ٢٤ و ٢٥ نیسانا دانوسان لە سەر نەوتی ویلایەتی مووسڵ لە نێوان بریتانیا و فرەنسا بەڕێوەچوون و لە ئەنجاما ڕێکەوتننامەیەک لەو بارەیەوە ئیمزا کرا، کە مافی ٢٥ % نەوتی مووسڵی ئەیا بە فرەنسا لە بەرامبەر دەستهەڵگرتنی لە ویلایەتی مووسڵ. ئەم کەین و بەینانە ئەو ڕاستییە دەرئەخەن کە بەریتانیا ئامادە نەبوو بە هیچ شێوەیەک دەستبەرداری مووسڵ بێت.
هەر لەو کاتەیا کە هاوپەیمانان لە سان ڕیمۆ و پاریس خەریکی بەخشینەوەی میراتەکانی دەوڵەتی عوسمانی بوون، لە سەر خاکی ئاسیای بچووک (تورکیای ئێستا).

پەیمانی سیڤەر:
ئەم پەیماننامەیە لە ( 10/اب/1920 ) لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتە هاوپەیمانەكانی سەركەوتووی جەنگ و بە نوێنەرایەتی هەندێ دەوڵەتی تر مۆركرا، وە لە كاتی بەستنی ئەم پەیمانە كوردستان بەدوو پارچەیی مابووە، كوردستانی دەوڵەتی عوسمانی و كوردستانی ئێران .
ئەم پەیمانە لە ( 13 ) بەش و ( 433 ) بەند پێك هاتبوو، لەبەشی ( 3) و بەندی ( 62–63 –64 )ڕاستەوخۆ باسی كورد و ئایندەی كوردەكانی كوردستانی كردبوو، بەیەكەم پەیماننامەی نێودەوڵەتی دائەنرێ كەبەم شێوەیە باسی كورد بكات، هەرچەندە لە بەندەكانی تریش بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ باسی كورد ئەكات بەڵام بێ ئەوەی ناوی كورد بهێنێ.
دەقی ئەو بەندانەی پەیمـانی سیـڤەر كەتایبەت بوون بەكورد:
62–ئەبێت كۆمسیۆنی ئەستەمبۆل بەفەرمی دەست نیشانی سێ نوێنەر بكات، ئەوانیش نوێنەری بریتانی و فەرەنسی و ئیتالی بن، هەتا شەش مانگ دوای مۆركردنی ئەو پەیماننامەیە ئەو كۆمسیۆنە ئەبێت نەخشەیەك بۆ خودمختاری هەرێمی ئەو مەڵبەندانە پێشكەش بكات كە زۆربەی دانیشتووانەكانی كوردن، لە ڕۆژهەڵاتی چەمی فورات و خوارووی ئەرمەنستان سنوریان بۆ دەست نیشان بكرێت.
ئەگەر كۆمسیۆن نەیتووانی بڕیاری یەكلاكەرەوە بات ئەوا نوێنەرەكان ئەتووانن لەگەڵ حكومەتەكانیان تاوتوێی ئەم بابەتە بكەن، باسیش لەپاراستنی مافی ئاشوریەكان و كەمەنەتەوەكانی تر كراوە.
63–حكومەتی توركیا مل كەچ ئەبێت بۆهەر بڕیارێك كەوا كۆمسیۆن دەری بكات كە لەبەندی ( 62 ) باس كراوە، ئەبێت لەماوەی سێ مانگا لەدوای دەركردنی بڕیارەكە جێ بەجێیان بكات.
64–تا ساڵێك لە پاش ئیمزاكردنی ئەو پەیماننامە ئەگەر كوردەكانی دانیشتووی چەمی فورات و خوارووی ئەرمەنستان جیانەبنەوە لە توركیا ئەبێ ئەنجومەنی كۆمەڵی نەتەوەكان ڕابگەیەنن وە ئەنجومەنیش دانی بەوەیانا كەئەوان ئەتوانن سەربەخۆ بژین، ئەوا حكومەتی توركیا ئەبێ ڕازی بێت و دەست بەرداری ئەو ناوچانە بێت، ئەبێت توركیا دەست لەمافی ئەو ناوچانە هەڵبگرێت، مافەكانیش بەگوێرەی ڕێكەوتنی هاوپەیمانان و توركیا ئەبێت،كوردەكانی ویلایەتی موسڵیش ئەگەر خوازیاری جیابوونەوەن بەویستی خۆیان، ئەوا هاوپەیمانان هیچ ڕێگریەك ناكەن بچنە پاڵ حكومەتە كوردیەكەوە.

تێبینی/ لەبەندەكانی ئەو پەیماننامەیە سەرەتا ئاماژەكردنێكە بەحوكمیزاتی تەنها بۆ كوردەكانی باكوور، نەوەك بۆ هەموو كوردەكانی دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتی ئێران، ئەوەش بەئاشكرا شەرعیەتدانە بە دابەشكردنی كوردستان وە لەدوای جەنگیش بەئاشكرا دەركەوت كەوا چۆن مافەڕەواكانی گەلی كورد پێشێل كراوە، زیاتر بەشی باشووری كوردستان كەوتۆتە بەر هەڕەشەی داگیركەران، هەر بۆیەش ئەم پەیماننامەیە بەم شێوەیە بەستراوە چونكە بەرژەوەندیەكانی بریتانیا لە بوونی نەوت لە ویلایەتی موسڵ وایئەخواست.

پەیمانی لۆزان: بکوژەکەی سیڤەر
پەیمانی لۆزان ٢٤ی تەمموزی ١٩٢٣ لە نێوان دەوڵەتانی بەریتانیا، فەرەنسا، ژاپۆن، یۆنان، ڕۆمانیا، سربیا، کرواتیا، سلواڤینیا و توركیا دوای کۆنگرەیەک لە شاری لۆزان لە سویس بەسترا بوو واژۆکرا.کۆنگرەکە لە مانگی تشرینی دوومی ١٩٢٢دا دەستی پێکرد و لە ٣٠ی کانوونی دوەمی ١٩٢٣دا لەبەر نەگەشتنە ئەنجام بڵاوەی لێکرا، دواتر دیسان دەستی پیکردەوە و لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣دا واژۆکرا. لە لۆزان سنووری دەوڵەتی توركیای نوێ دیارییکرا و پێداچوونەوە بە پەیمانی سیڤەرا کرا، کە مافی چارەی خۆنووسینی بۆ کورد دەستبەرکردبوو.
ڕێوڕەسمی واژۆکردنەکەکردنەکە لە شاتۆ دوڕومینی شاری لۆزان ئیمزاکرا، سەرکردە بەشداربووەکان لە ئو ڕاقی “شاتۆ دو ئوشی مابوونەوە و تابلۆیەکی ڕێکەوتننامەکە لە لۆبی ئوتێلەکەیا تا ئێستاش ھەڵواسراوە.
مەبەست لە کۆنگرەکە باسکردنی کێشەکانی نێوان تورکیا و یۆنان و بەستنی ڕێکەوتنێکی نوێی ئاشتی بوو لەگەڵ تورکیای کەمالی، بۆ ئەوەی پەیمانی لۆزان شوێنی پەیمانی سێڤر بگرێتەوە، ئەو پەیمانەی کە نە تورکیای کەمالی و نە ھاوپەیمانان ناوەڕۆکیان جێبەجێ کردبوو، لەم کۆنگرەیەیا گەلێک بابەتی تایبەت بە کێشە ناوچەیی و سیاسییەکان و چارەسەرکردنی کێشەی موسڵ و سیستمی تەنکە دەریایییەکان و کێشەی سیستمی ئیمتیازی بێگانە و کێشە ئابووری و دارایییەکانی وەک قەرزی گشتی عوسمانی و پاراستنی بەرژەوەندی ئابووریی بێگانە خرانە بەر باس و گفتوگۆ. کۆنگرەی لۆزان کە پەیمانی لۆزانی لێ کەوتەوە، زەبرێکی کاریگەری لە مەسەلەی کورد و کێشە ڕەواکەییاو نەیھێشت ئاوات و داخوازییەکانی کورد بەپێی پەیمانی سێڤر بێتە دی.
سەرکردە بەشداربوەکان:
٭ عیسمەت ئینۆنۆ- تورکیا
٭ لۆرد کورزون- بەریتانیا
٭ ئەلیفتھیرۆس ڤێنیزێلۆس – یۆنان
چاودێرەکان: جۆزەف گروو، نوێنەری ئەمریکا لە سویسرا.

بەهۆى ئەوەى کورد نەیتوانى ببێتە خاوەنى هێز و بە یەکگرتوویى مامەڵە بکات و سوود لە پەیمانی سیڤەر وەربگرێت، فشارەکانى تورکە کەمالییەکان سەریگرت و لە پەیماننامەى لۆزانا خەونەکانی کورد لەگۆڕنران.
لۆزان، ئەو پەیمانەی خەونی سەربەخۆیی کوردی تیایا لەباربرا و کوردی بێبەشکرد لە ماف و ئازادییەکانی، ئەمڕۆ ٩٨ ساڵ بەسەر تەمەنی ئەو پەیمانەیا تێپەڕئەبێت، کە تورکیا ئەیەوێت پێش گەیشتنی بە ١٠٠ ساڵ ئەو ڕێککەوتنە بکاتە سەرەتای گەڕانەوەی بۆ ئەو شوێنانەی کە بە بەشێک لە خاکی عوسمانیی کۆنی ئەزانێت، ساڵی ٢٠١٥ لە ساڵیادی واژۆکردنی پەیمانی لۆزانا، هێرشەکانی بۆ سەر باشوری کوردستان دەستپێکردەوە.

میساقی میللی:
لەدوای کۆنگرەکانی ئەرزڕوم و سیواس لە ئابی ١٩٢٠، بزووتنەوەی کەمالییەکان بڕوانامەی میساقی میلییان دەرکرد، وەک پەیڕەوپڕۆگرامی بزووتنەوەکە، “میثاق”ەکە لە ٦ ماددە پێکهاتووە و ئەوەی تایبەتە بەکێشەی ولایەتی موسڵی سەردەمی عوسمانی ماددەی یەکەمە، کە ئەڵێت:
(ئەو ناوچانەی دانیشتوانەکەیان زۆرینە عەرەبن پێویستە بە ڕاپرسی چارەنووسیان دیاری بکەن، ئەو ناوچانەش دانیشتوانەکەیان زۆرینە تورکن بگەڕێنرێتەوە بۆ سەر دەوڵەتی تورکیای گەورە).
ئەردۆگان چەندین جار لە گوتارەکانیا ئەڵێت: ئێمە نەوەی عوسمانیەکانین. هەروەک لە ساڵی ٢٠١١دا کە پارتی دادو گەشەپێدان لە هەڵبژاردندا سەرکەوتنی بەدەستهێنا، ئەردۆگان لە گوتاری سەرکەوتندا گووتی “بەو ئەندازەی ئیستانبول سەرکەوتووە سەرایڤۆش سەرکەوتووە، بەو ئەندازەیەی ئیزمیر سەرکەوتووە بەیروتیش سەرکەوتووە، بەو ئەندازەیەی ئەنقەرە سەرکەوتووە دیمەشقیش سەرکەوتووە، بەو ئەندازەیەی دیاربەکر سەرکەوتووە رامەڵاو نابلوس وقودس و غەزە سەرکەوتوون، سەرکەوتنی تورکیا مانای سەرکەوتنی رۆژهەڵاتی ناوەراست و قەوقازو بەڵقان و ئەوروپایە”
لەپشتی ئەم لێکچواندنانەوە خواست و ویستی فراوانخوازی ئەردۆگان بۆ گێڕانەوەی دەسەڵاتی تورک بەسەر هەموو ئەو شوێنانەیا دەرئەکەوێت کە پێشتر لە سنووری دەسەڵات و قەڵەمڕەوی عوسمانیا بوون.
لە دوای جەنگی یەكەمی جیهان و هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی، لە مادەی یەكەمی میساقی نیشتیمانی توركیایا باسی ئەوە كراوە ئەگەر پێویستی كرد ئەوا بڕیاری چارەنووسی ئەو بەشانەی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی ئەدرێت كە زۆرینەی دانیشتوانەكانیان تورك نین. ئەوەش بەپێی دەنگدانی ئازادانەی خەڵكی ئەو ناوچانە خۆیان ئەبێت. بەڵام دیارە بەبیانووی پێكهێنانی نیشتیمانێك كە ناوی توركیا بوو ئەوە رووینەیا. لەم رووەوە ئەو بەندەی میساقی نیشتیمانی توركیا دانی نەنا بە جیاوازبوونی كوردا وەكو نەتەوەیەك، هەروەك دوای ئەوەش كۆمەڵەی نەتەوەكان مافی كوردو كەمە نەتەوەییەكانی تری نەسەپاند بەسەر توركیایا.
ئاشکرایە کە ئەردۆگان خەون بە زیندوکردنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیەوە ئەبینێت، بۆ ئەو مەبەستەش هەنگاوی یەکەمی هەڵهێنا کە گۆڕینی دەستووری تورکیا بوو بۆ سەرۆکایەتی، ئەویش بە خەیاڵی خۆی هەنگاوی یەکەمە بۆ دەسەڵاتی سوڵتانی. پەلکێشانی بۆ نیمچە دورگەی عەرەبی و بۆ لیبیا و بۆ سوریاو چەندبارەکردنەوەی خواست و ویستی گێڕانەوەی ولایەتی موسڵ بۆ ژیر سایەی دەوڵەتی تورک بەشێکن لەو خەونە فراونخوازییەی ئەردۆگان کە زیندوکردنەوەی خەلافەتی عوسمانی و بە سوڵتان بوونی خۆی نیشان ئەیات.

ڕێکەوتننامەی جەزائیر:
لە ساڵی‌ ١٩٧٤ حکومەتی عێراقی ھەڵمەتێکی شەڕەنگێزی نوێی دژی‌ کورد دەستپێکرد‌و بەرەو ناوچە سنوورییەکانی ئێران دایماڵین. عێراق بە ئێرانی راگەیاند کە خواستەکانی ئێران بەدیئەھێنێت بەمەرجێک یارمەتی بۆ کورد راگرێت.
بە میانگیریی سەرۆکی جەزائیر، ھۆری بۆمدین، ئێران و عێراق گەیشتنە رێکەوتنێکی گشتگیر لە ئازاری ١٩٧٥دا کە بە رێکەوتننامەی جەزائیر بەناوبانگە. ئەم رێکەوتننامەیە وایکرد کورد بەبێ‌ یارمەتی بمێننەوە ‌و تاران یارمەتییەکانی بزووتنەوەی کوردی نەیات.
بەشێک لە سەرکردەکانی شۆڕش و ژمارەیەکی زۆر لە لایەنگرەکانیشی ئاوارەی ئێران بوون. ژمارەیەکی زۆریش خۆیان بەدەستەوەیا‌و شۆڕشەکە دوای چەند رۆژێک کۆتایی ھات. لە ئەنجامی ئەمەیا حکومەتی عێراقی بووە خاوەنی دەسەڵاتێکی فراوانتر بەسەر ناوچەکانی باشوری کوردستان لەچاو پانزە ساڵی پێشووترا، وە بۆ ئەوەی ئەو کاریگەرییە بپارێزێت، دەستی بە پلانی بە عەرەبکردن کرد ئەویش بە ھێنانی خەڵکی عەرەب بۆ ناوچە نەوتییەکانی کوردستان، بەتایبەتی بۆ ناوچەکانی کەرکووک و دەور‌وبەری. دوای رێکەوتننامەکەی جەزائیر، ڕێوشوێنی سەرکوتکەرانە لەلایەن حکومەتەوە گیرانە بەر دژی‌ کوردو سەرەنجام بووە ھۆی سەرلەنوێ دەستپێکردنەوەی شەڕ لەنێوان سوپای عێراق ‌و چەکدارانی کورد. لە ساڵانی ١٩٧٧ تا ١٩٧٩، ٦٠٠ دێی کوردی خاپوور کران و نزیکەی ٢٠٠٠٠٠ کورد لە ناوچەکانی خۆیان راگوێزران.

ڕوودانی شەڕە ناوخۆییەکانی باشوری کوردستان لەنێوان ۱۹٦٤بۆ ۲۰۰۰ز:
لە سەدەی بیستەمیشا مێژووی کورد سەرڕێژە لە شەڕی براکوژی وەک مێژووی باوی کورد، لەو سەدەیەیا لە کاتێکا چەندین گەل و نەتەوەی بچوک کە لەمێژووا ناویان نەبوو دەوڵەتی خۆیان دروستکرد، بەڵام کورد لەبەر شەڕی ناوخۆیی فریای هیچ نەکەوت، وە هیچ هێزێکی چەکداری کورد نییە لە سەدەی بیستەما شەڕی هێزێکی دیکەی کوردی نەکردبێت.
مشتێک لەخەرواری شەڕی ئابڕوتکێنی ناوخۆی:
٭لە شەستەکانا پارتی و حزبی شیوعی شەڕی یەکتریان کرد، لە ساڵی ١٩٦٤ بۆ ١٩٧٠ باڵی مەکتەب سیاسی پارتی و باڵی مەلایی شەڕی خوێناویان لە دژی یەکتر کرد.
٭لە کۆتایی شەستەکانا پارتی بە دەیان ئەندام و سەرکردەی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێرانیان کوشت، یان بە دیلکراوی رادەستی ئێرانیان کردنەوە.
٭ لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٧٥ەوە تا کۆتاییەکانی ١٩٧٨ لە ناوچەکانی بادینان و هەکاری باکوری کوردستان چەندین شەڕ و پێکدادانی قورس لەنێوان یەکێتی و سەرکردایەتی کاتی پارتیدا ( قیادە مۆقتە ) رووییاو زیانی گیانی زۆری لێکەوتەوە.
٭لە هەشتاکانا لە رۆژهەڵاتی کوردستان هێزەکانی سەرکردایەتی کاتی پارتی بە یارمەتی سوپای پاسدارانی ئێران شەڕێکی قورسیان لە دژی حزبی دیموکرات کرد و بەسەدان کەس لە هەردوولایان کوژران.
٭لەناوچە سنوورییەکانی نێوان ئێران و عێراقا یەکێتی و پارتی تا ساڵی ١٩٨٦ لە شەڕێکی قورسا بوون لەگەڵ یەکترا.
٭شەڕی نێوان یەکێتی و حزبی سۆسیالیستیش لە ئابی ١٩٨١ دەستی پێکرد و تا مانگی نیسانی ١٩٨٦ بەردەوام بوو.
٭ شەڕی یەکێتی و حزبی شیوعیش لە ١٩٨١دەستی پێکرد و تا ١٩٨٦ بەردەوام بوو.
٭ شەڕی نێوان یەکێتی و پاسۆکیش هەر لە ساڵی ١٩٨١وە دەستی پێکرد و تا ١٩٨٦ بەردەوام بوو.
٭لە ساڵی ١٩٩٣ یەکێتی و پارتی شەڕی پەکەکەیان کرد و زیانی گیانی زۆری لێکەوتەوە.
٭ هەر بە درێژایی نەوەدەکان جارێک پارتی و جارێکیش یەکێتی بە جیا شەڕی پەکەکەیان ئەکرد.
٭لە کۆتاییەکانی ١٩٩٣ و سەرەتای ١٩٩٤ شەڕی یەکێتی و بزووتنەوەی ئیسلامی دەستی پێکرد و تا ساڵی ١٩٩٧ بەردەوام بوو.
٭لە مانگی ئایاری ١٩٩٤ خوێناویترین شەڕی ناوخۆیی لە مێژووی کوردا لەنێوان پارتی و یەکێتی دەستیپێکرد، لەم شەڕەیا حزبی سۆسیالیست و حزبی زەحمەتکێشان لە چوارچێوەی هاوپەیمانێتییەکا یارمەتی یەکێتیانا، حزبوڵای کوردستانیش یارمەتی پارتی ئەیا، لە شەڕەکەیا ئێران یارمەتی یەکێتی ئەیا و تورکیا و عێراقیش یارمەتی پارتیان ئەیا، ئەو شەڕە دوای چوار ساڵ و کوژرانی هەزاران کەس لە هەردوولا رۆژی ١٧ی ئەیلولی ١٩٩٨ بە ناوبژیوانی ئەمەریکا کۆتایی هات.
٭سەدەی ٢١یش بە شەڕی براکوژی دەست پێکرد، یەکێتی و پەکەکە لە ساڵی ٢٠٠٠دا شەڕێکی خوێناویان لە دژی یەکتر ئەنجاما و زیانی گیانی زۆری لێکەوتەوە.
٭ بەداخەوە لە ئێستایاو لە ۲۰۲۰زدا دیسانەوە بە فیتی داگیرکەرانی کوردستان شەڕی نێوخۆی ئەگەرێکی نزیک و چاوەڕوانکراوە. ئومێدەکەم وانە لە مێژوو وەرگیرابێ و هەڵەی ئابڕوتکێنی لەوجۆرە نەکەن.

دوای چوار ساڵ لەشەڕی براکوژی مێزی گفتوو کرا بەچارەسەر:
کاتی خۆی لە شەڕی ناوخۆی ساڵانی ١٩٩٤ – ١٩٩٨ز مەسعود بەرزانی ووتی ، “دەستەکانی خۆم ئەبڕمەوە جاریکی تر تەوقە لەگەڵ مام جەلالا بکەم و کۆببمەوە لەگەڵییا.
کەچی دوای چوار ساڵ لەبرا کوژی و شەهید بوونی زیاتر لە ١٠هەزار و سەرنگوم بوونی سەدان کەس و ئاوارەبوونی هەزاران کەسیتر، ناچار بوون دەست بخەنە ناودەستی یەک و شەڕی براکوژی ڕاگرن ، وە بێبەری بوونی خۆشیان ڕاگەیاند لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیا.
ڕێکەوتننامەی واشنتۆن:
ئەو ڕێکەوتننامەیە بوو لە ١٧- ٩- ١٩٩٨ز دا، لەنێوان پارتی دیموکراتی کوردستان بەسەرۆکایەتی مسعود بارزانی و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان بەسەرۆکایەتی مام جەلال و بەنێوەندگیری ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەڕێگەی ( خانم مادلین ئۆلبرایت ) لەواشنتۆن مۆرکرا ، دواتر ئەم ڕێکەوتنە نەشەڕ نە ئاشتی لێکەتەوە تا چەند ساڵێک.

بیرەوەرییەکانی سەعید ناکام:
لەجەنگی چاڵدێراندا١٥١٤ز، لەپاش گەڕانەوەی سوڵتان سەلیم یەکەم(١٥١٢-١٥٢٠ز) و تێک شکانــدنی سەفەویەکان، دایکی لەسوڵتان ئەپرسێت کــوڕم چیت کرد؟
سوڵتان: دیــوارێکم لەنێوان ئێمەو سەفەویدا لەگۆشت وخوێن دروست کردووە.
دایکی: کوڕم چـــۆن؟
کوردەکانم کردۆتە پەرشینی سنوری قەڵەم ڕەویەکەم، لــەهەر لایەکیان بکوژرێت دووژمنێک کەمتر.
ساڵی(سەفەربەر) ناوچەی موکریان لەلایەن سوپای ڕووسەوە داگیرکرا بوو، منیش چونکو ڕوسی و فارسی و تورکیم ئەزانی، لای فەرماندەی ڕووس کرام بەوەرگێڕ “دیلماج” “مترجم” ڕۆژێک ئەفسەرێکی عوسمانی گیرابوو لێی دەکۆڵرایـەوە و من قسەکانیم وەرئەگێڕا.
فەرماندە لێیپرسی: هێزی سەرەکی ئێوە چەندە و لە کوێیە؟
ئەفسەرە تورکەکە وووتی: ئێمە لێرە هێزمان نییە، تەنیا چەند ئەفسەر و جەندرمەین و هەندێ مەلای پیاوی خۆمانمان لەگەڵایە، هاتووین بەناوی ئیسلامەتی و غەزای کافران کوردەکانی ئەم ناوچەیە بورووژێنین و بە گژ ئێوەیانا بکەین، تا بتوانین پێشی پێشکەوتنتان بگرین، ئەم ورووژاندنەش بۆ ئێمە لەقسە بەولاوە هیچی تێناچێت.
فەرماندە ڕووسەکە ووتی: ئەی بیر لەوەناکەوە کە ئەم خەڵکە بەبێ چەک ناتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ ئێمە ڕابگرن، دواتر خۆیان تیائەچن؟
ئەفسەری تورک ڕاستە و ڕاست گوتی: ئەمە بۆ ئێمە بایەخی نییە، “ئێوە دووژمنن و کوردەکانیش نەیارن”، لە هەر لایەک بکوژرێ سوودی ئێمەی تیایە!

ئەو کاتەی شێخ مەحمودی حەفید لەژێر کاریگەری عاتیفەی عوسمانیا خەڵکی ڕەش وڕوتی کوردوستانی گڕئەیاو ئەیبردن لەشوعەبیە ناوەڕاست وباشوری عێراق بەناوی جیهادەوە بە کوشتی ئەیان، لەکوردوستانیش عوسمانیەکان کەوتبووە ڕاو ڕووت وتو تاڵانی ماڵ وناموسی کورد.
لەپاش جەنگی یەکەمی جیهانی ئەوە “ئوزدەمیر” بوو بەڕیشێکی پان و تەزبیحێکەوە، مستەفاکەمال ئەتاتورک ناردبویە باکورو باشوری کوردوستان بەناوی گەڕانەوەی خەلافەت و دینەوە شێخ و ناودارانی کوردی فریو ئەیا.
دەمێک بوو (حسن کوڕی شەریفی مەککە وهێندری مەکماهۆن) بەریتانیا نامەگۆڕینەوەیان هەبوو، ڕێکەوتبوون لەسەر ڕادەست کردنی هەردوو قبیلەی موسڵمان و دەرپەڕاندنی سوپای خەلافەتی ئیسلامی لەخاکی نیشتمانی عەرەبا.

لە سلێمانی کەڵە شاعیری هەڵکەوتوو “پیرە مێرد” ئامۆژگاری شێخ محمود ئەکات، کەوا تورکەکان دووژمنێکی ئەزمون کراوی ماوەبەسەرچوون، ئەوە ڕاستییەکەیە باشترە لەگەڵ ئینگلیزەکانا ڕێکبکەویت، لەپاداشتی ئەم ڕاوێژ و ئامۆژگارییە بەفیتی دەربارو دابەستەکانی دەووری شێخ، پیرەمێرد بەناپاک وەسف ئەکرێت و فەرمانی گرتنی بۆدەرئەچێت، پیرەمێرد هەڵەیەت بۆ قەرەداخ، لەدواییا کاتێک شێخ لەواقیعەکە تێدەگات کار لەکار ترازاوە!

سامانی وەستا بەکر
١٤-٦-٢٠٢١ سوید-ستۆکهۆڵم

لە باخی خەراباتی خۆیدا، بە دڵپێدانەوە، داریوش ئەم سکاڵا و داد و بێداییە وجودییانەی بیر دەهێناینەوە، کە هەریەکەمان بەجۆرێک خۆمان لێ نەناس دەگرت. یاخود نەماندەویست، نەغمەی ئەو هەقیقەتە تاڵانە بژنەوینەوە کە هەموو رۆژێک بەریدەکەوتین.
بەراورد بە دنیای ئێمە، کە ئەوپەڕی پاکوتێ بوو لە پەرشوبڵاوییەکی بێ سەمەرەدا. کەچی دنیای ئەو دەروێشە تاک و تەنهایە، بە دەرەختێکی سەرسەوزی پەلوپۆداری بەردار دەچوو، لە کاتی زیکر لەگەڵ وێڵ باکاندا.
داریوشێک لەحاڵەتێکی دەروونییدا وەهادا، لە تەنیاییەکی قووڵدا سەوز سەوز بچێتەوە، لە رێی شیعرەوە، دەبوو زمانی وێڵباکانی زەمزەمە و زیکر کردبا، هەتا گەڵا بە گەڵای درەختی خەمەکانی پێ بدوێنێتەوە.
لە رێی هەڵبژاردن و تەماسی روحی بە شیعرگەلێکەوە، زانینمان لەو قەلەندەربوونەیدا، وەک ئینسانێکی وێڵگەرد، چ ئەزموونێکی دەروونی،
لە رێی هونەرێکی راقیی بە ئێمە نیشاندایەوە..؟
بۆ ئەو سەرگەردانی و گەڕۆکییەشی، بڕوانە.. دەست وەردەداتە چی، چی بە مەرج دەگرێ بۆ رێدەربردنی خۆی
كێو ئەیەم بەشانما)
بەرگی هەر جەنگێک ئەپۆشم
شەپۆلی دەریا ئەگرم
شیری بەرد ئەدۆشم
مانگ بۆ ماڵەوە ئەبەم
” با ” بە نیشانە ئەگرم
هەموو خاکی ئەم زەمینە
بست بە بست ئەپێوم
گەر چاوەکانت ڕازی بن
لە هیچ کارێ دەربەست نیم )

وەها زمانی هەڵهێناوەتەوە، وەک بڵێی: مەحاڵ، بە واقیع دەکا، گەر چاوەکانی یاری لێ دیاربێ.
داخوا عارفێکیش هەروا، بە ئیمکانیەتێکی روحییانەی وەهاوە، لە زیکری مەعشوقەکەیدا نیە..؟

لەو دۆخەدا، داریوش بەر لە هەرشتێک بەدەرگایەک دەچوو، لە هەر بەرگ و باخ و خەڵوەتێکی عیشقێکدا بووبین، جێی هامووشۆی دڕدۆنگییەکانی هەموومانی تیا دەبوەوە.
چون دەنگی داریوش لە هەناوی ئەو شتانەوە دەردەهاتن، کە کەنارخراون، دەبوو ژیانیان بەبەردا بکرێنەوە.
بە بەهای نوێی هونەرییەوە، دەربکەوتنایەتەوە، بۆ ئەوەی بەهادارانە بە هەناسەیەکی نوێی ژیانمەندییەوە، بژین.
بێ هیچ هەڵە تێگەیشتنێک، بێ ئەوەی ویستبێتی، خۆی سەپاند، بە روحێکی باڵای هونەرییەوە، کە پەنجەمۆری دەروونی داریوش، خۆی پێوەبوو.
گەر وانەبا، داریوش وەک هەر گۆرانیبێژێک وەرزێک دەهات و دەچوو، ئەوجا ون دەبوو.
هەڵبەت ئەو رێ هونەرییەی داریوش گرتیەتە بەر، راستە رێیەک نەبوو. لێخوڕە دەشتە، نا….!
بەڵکو پێچاوپێچ، پڕ لە بەرزی و نزمیی بوو.
بۆیەکا گەر کەسێ ویستبێتی موسافیری دنیای ئەو بێ، چێژ ببینێ، نابێ ببپەشۆکێ، کە لەیەککاتدا کارە هونەرییەکانی ، وێنای کەسایەتییەکی یاخیبوو.. کەسایەتییەکی خەرابات نشین.. کەسایەتییەکی دۆڕاو و نائارامی بۆ کردبین.
لە توێی درکاندنی گوزارشتەکانیەوە، ئێمەی بە ئاگا هێنا، بەوەی، دەبێ گوێیەکی نوێ لە خۆماندا شک ببەین، هەتا گوێمان لە ئاوازێکی تر، نەغمەیەکی تر، زەمزەمەیەکی تری سترانبێژێکەوە بێت.

ئالەوێڕا دەیبینین چەنێ بە روحێکی باڵاوە، لە هونەرەکەی خۆی ڕوانیووە، هەر ئەوەش ماڵە راستەقینەکەی ئەو بووە.
ئەمە بەو مانایە نیە، دوور لە نەڕەنەڕی ساواک و ناسیۆنالیستەکان، ژاوەژاوی ئایدۆلۆژیستەکان، قوڕ و لیتەی مەزهەبییەکان، چنگیان لەگەڵی گیر نەکردبێ..
لەو ماڵە هونەرییەیدا لە رێی غەزەلەکانیەوە، لەو ماڵە هونەرییەیدا دەتوانین هەستی پێبکەین،
لە باخی یاخیبوونەکانی خۆیدا، چ شەیدایانە نەغمەی ئەو وێڵگەردی و دەروێشی و پەتیارەیی خۆی چەنێ ئوستادانە و بوەیهیمیانە، چڕیوە و دەگێڕێتەوە.
دەی ئەگەر ئەو گوێیە شک ببەین ، ساناتر دەیژنەوین، ساناتر دەیبینین، ساناتر دەیبیستین، ئەوجا لەگەڵیدا وەسڵ دەبین.
لەوێڕا تێدەگەین، بە چ راددەیەک بە دنیای شەڕ و ئاشتییەکانی ناو دنیای شیعرەوە پەیوەستە.
لە رێی هەڵبژاردنی شیعرەکانەوە… تێدەگەین، ویستوێتی کوڕێکی جوانخاسی غەزەلخوێنی چ ماڵ و عەرشێکی هونەری بێ. لە رێی هەڵبژاردنی شیعرەکانەوە، تێدەگەین، لە کوێوە ئازاری دەستەجەمعی ئینسانی ئێمەی ناسیووە و سەر لە نوێ، بە لەونی خۆی دواندونی.
بۆیە کەم و زۆر لە دەیەی هەشتاکاندا، ئازارەکانی ئەو ئینسانە بە ئاوازێکی تایبەت، کە لە روحی خۆیەوە بڵاچەی دەکرد، ئەو هەیەجانە دەروونیی یە،
بە گیانی هەر کەسێکی هۆشمەنددا کەم و زۆر گەڕاوە.
ئەوەی بە شێوەیەک لە شێوەکان دڵی بۆ ئازادی لێیدابێ، ناتوانێ بەر تەلیسمی وەسوەسەکانی داریوش نەکەوتبێ.
واتا ئەو کەسایەتییە گەر بە نەفرەتلێکردنیشەوە بووبێ، لە یادوەری هەمووماندا بوونی هەبووە.
ئەمەش ئەو تەلیسمە بوو، کە داریوش هەڵگری بوو.
ئەمە هێما و سیما و پەنجەمۆری هونەرییانەی ئەوبوو..
تا ئەو راددەیەی ، سیمای هونەرییانەی داریوش، بۆ روحە یاخیبووەکان، رۆڵی وەک رۆڵی، پینک فلۆید وەهابوو لە رۆژئاوا، بە تایبەتتر بۆ ئینگلیزەکان .

سەبارەت، بە جەمعێک لە چەپگەرای رادیکالیش، تیایاندا جێکەوتبوو،
کە هەموو شتێکیان بە قەپانی ئایدۆلۆژییەکەیان دەکێشا.
لە دەستیان بهاتایە بە جەوهەری هەموو شتێکدا روو دەچوون، بۆ ئەوەی ماسکەکانیان لەسەر روو لاببەن، ئەمە توێکارییەش، بە غەیری ئایدۆلۆژییاکەی خۆیان نەبێ، کە جێی گومان و تێڕامان نەبوو،
ئەگینا سەرسەختانە، بەریان دەدایە وێزەی هەموو شتێک، کە تەنها لە رەنگی خۆیان نەبێ. بۆیە نەیاندەتوانی بەس رەخنەیان بۆ دەرەوەی خۆیان نەبێ. رەخنەش نەبوو، بگرە نەفرەت بوو.
بە غەیری، ئەوەی تەڵقین دادرابوون، بە ئەفیونی ئایدۆلۆژییەک، گوێیان بە شتێک بدایە، تەنها بۆ ئەوەبوو، لەسەر ئەو یەقین و باوەڕەوە گوێی لێدەگرتیت، هەتا بزانێ بە چرپای ئایدۆلۆژییەکەی بیپێوێت.
هێندە روودەچوون بە گێژەنی ئایدۆلۆژییەکەیاندا، هەتا دەگەیشت بەوەی:
” هیچم لێت ناوێ یان هەموو شتێکتم لێت دەوێت “.
هەمیشە بەرژەوەندی بێ قەید و شەرتی کرێکاران و زەحمەتکێشانیش بۆ پێداگیری و دەمارگیرییەکانیان پاساویان بووە، بەو ئەخلاق بڵندیی جەنگاوەرانەوە، دەهاتە پێش، تەنها بۆ ئەوەی قڕو قەپت پێبکەن. چون خۆی یەکەمین کەسە، قڕوقەپی پێکراوە، لەو نێو میتۆدی ئایدۆلۆژییەکەیدا، کە دنیا هیچ نییە، جگە لەوەی چاوی عەقیدەکەی پێیدەبینێ.
لە جەوهەردا ئەمەش وەک صەدەقەڵلاهو عەظیمی موسڵمانان وەهابووە لە بەرامبەر سەنگەسارکردنی شەیتاندا.
هەر بۆیە، لە دواجاردا دنیای هونەری داریوش، بۆ پێودانگە ئایدۆلۆژی و سیاسییەکەی ئەوان، تەنها دەیتوانی وردەبورژوایەکی ناڕازی بێت بە دنیای سەرمایەداری و هیچ بە دەستەوە.
ئا… بۆ چەپێکی ئاوا رادیکال، داریوش هەر مناڵێکی لاساری دنیای سەرمایەداری زیاتر نابێ. ئیتر لە دۆخە شەرمهێنەرەدا، زۆرجار هونەر کورت دەکرایەوە بۆ ئەم ئینشا و مەحفوزاتانەی لە رێی حزبەوە دەرخواردیان دەدرا.
هێندەی لە بیری عەقیدەکەیاندا بوون، با بەو راددەیەش لە بیری ئەوەدا بن، ئاخۆ کەسێک بێ پشتوپەنای حیزب و گروپەکان دەتوانێ رۆڵێکی هەبێ…؟ بە داخەوە لە بری ئەم ئەندێشەکردنە، بۆ ئەوان داریوش لەو مناڵە لاسارانە دەچوو، ناخودئاگا بەر ئەفیونێکی سەرمایەداریی کەوتۆتەوە، گەرچی دژیشی دەبێ. لەوە بترازێ، هەرچی بڵێ ی، ناتوانن بیبیستن. بەر ئەفیونی ئایدۆلۆژیا کەوتوون بە قەولی مارکۆز.
ئەوی وردە بۆرژوا، ئاڵتەرناتیڤی بۆ ئەو سیستەمە سەرمایەداریی یە پێ نییە.
کەوابێ لە رووی پراکتیکییەوە، هەر دەکاتە سڕرکردنی گیانی شۆڕشگێرانەی کرێکاران و زەحمەتکێشان، بەم رێگەیە ئاو دەکاتەوە بە ئاشی سەرمایەدارییدا.
ئەمەش بە پاساوی ئەوەی، لە میتۆدی هونەری داریویشدا هەموو هاوکێشەکان، هەموو شتێک ، دواجار خەراباتێکن.
بەم هەموو لێکدان و لێدەرکردن و دابەشکارییانەی، وجودییەکانی ئەو حەلە، سیاسییەکان و ئەهلی قەڵەم، و عاشقان، داریوش بەو هەموو لێکدژییەوە دەنگێک بوو، نەدەتوانرا نەبیسترێ.
رەنگێک بوو نەدەتوانرا نەناسرێتەوە.
بە هەموو ئەو تەفسیر و روانگە جودایانەوە، گیانە تەنیا و ئیعتیرازییەکەی داریوش لەوە رەنگاو رەنگتر بوو، جێی راستڕە و میانڕە و چەپڕەو، ئیماندار و بێ ئیمان و خەراباتیەکیشی تیا نەبێتەوە.
چون بەر لە هەرشتێک خەمی ئەو خەمێکی ئینسانی بوو.

” هەرچیەکم دروست کرد
دواجار شکا
شکا… شکا
من هەمیشە دۆڕاووم
دۆڕاووم.. دۆڕاووم.. دۆڕاووم.

ئەهلی دەسەڵات توانای ئەوەیان نەبوو، لێیان نەدەوەشایەوە، بچنە ژێر باری شکست و دۆڕانەکانیانەوە، هەموو ئۆباڵەکانیان دەنایە ئەستۆی نەیارەکانیان و بە تایبەت سەرمایەداری.
ئەزموونی داریوش، لە پارادۆکسیەتێکدا لە جستوجۆدا بوو، نەدەتوانرا بە راستە و پرگاڵ، صرات مستقیمی هیچ ئایدۆلۆژییەتێک بپێورێت و بە هەر عوزر و بەهانەیەکەوە بێت، ئازادییەکەی زیندانی بکرێ.
دەنگی ئەو گەرچی سرک بوو، روحی تێدابوو، بە پێی توانایەک کە هەیبوو، عاشقانە گوزارشتی لە خەمە وجودییەکانی ئینسان دەکرد.
بە هەر یاخیبوونێکەوە کە هەیبوو، لەو ژاروژەنگەی رۆژگاردا، لە داچۆڕانیدا، سەر بە ژیان بوو. چەنێ نائومێد بوایە، بۆ ژیان دەجەنگی و ژیانی نەدەکوشت.
زۆرێک لەو جەبرە عەقیدەیی و ئایدۆلۆژیی و مەزهەبی و شاهانەیی ئەودەم، کە لە دەستیان دەهات بتکەنە خانی خانان یاخود تۆزی بانان، بەو هەژموونە ئایدۆلۆژییانەوە کە لەگەڵ خۆیاندا، بە جەبرەوە دەیانگێڕا و دەیاسەپاند، کەوتنە کەناری رووداوەکانەوە.
کەچی داریوش گەرچی تاک و تەنهاش بوو، بە بڵندیی خۆیەوە مایەوە و وەستا.
چون لە رێی خوێندنەکانیەوە، پێوەی دیاربوو، خۆی تەرخان کردووە، وردە وردە… تەییار و گورجوگۆڵ، بە هەر هەلاکەتێکەوە کە دەیچەشت، ژیانی لە هونەردا، دەژیاندەوە.
هەڵبەت لە کۆمەڵگایەکی مەرگدۆستدا، لە نێو ئەو پاشەڕۆکانەدا، ئەو باوەش کردنەوەیەش بە ژیاندا هەڵوێستێکی کەم نەبوو.
رۆژان و ساڵان رێکردن بەنێو چرکە چرکی دڕکەزیی و ئازارەکانی زیندەگیدا، هەریەک بەجۆرێک سەر هەڵدەگرێت، ئا لەوێدا باوەش کردن بە مەحەببەتدا، دەبێتە فەزیلەتێکی دەروونی بۆمان، پێموابێ ژیانیش بۆ نوێکردنەوەی خۆی؛ ئەمەی لێمان دەوێت .
یانی دەبوو هێندە ژیریت لە خۆتدا شک ببردایە، هەتا عارفێکت لە روحتدا کەشف بکردایە.
تاوەکو بەرگەی ئەو هەموو جەور و خواروخێچیانەی وجود بگرێ و
بە خۆی بڵێ: ” ژیان نەدەبوو ببێ، بەڵام بەهەر داڕمان و دزێوی ئافەریدەکارەکانیەوە هەیە “
چون داریوش وەک کەسایەتییەک، تیشکێکی زیندووی هونەر بوو، نەیدەتوانی هونەرمەند نەبێ. یانی عیشقی بۆ دنیاکەی خۆی نەبێ.
بێپەروا بۆ ئەو سەر و سەودایە دەژیا.
ئەزموونەکانی ئەو دەورانە، پێی قەبڵانین، پێی سەلماندینەوە، حەماسیەت هەر شەرعیەتێکیشی هەبێ، هەر رەوتەنیە..و عیشق بە هەر سەرشێتییەکیشیەوە کە هەیەتی، هێشتا ئارامگرتووترە.
گوێ گرتن لە داریوشێک کە عاشق و دەروێشی دنیاکەی خۆیەتی، بە هەموو خەمگینییەکیەوە، ئارامیهێنە.
فڕێت ناداتە، شەرەنگیزییەکانی ژیانەوە، بەڵکو بە حەسرەتێکەوە، کە هەست کردنە بە لێپرسراوییەتێکی ئینسانیانە، بەیانی دەکا، مرۆڤ چۆن لە نێو خەراباتەکانی عیشق و تەنیایی و ژیاندا سەرمەستانە ونبووە. لە بێدەنگی شتەکاندا نقومە، کە خۆیان کشاندووە بەسەر هەموو نهێنییەکاندا.
نهێنی نیگا بێدەنگەکانیش
” بێ دەنگیتم نەزانی|
سەیرکردنم تێنەگەیشتی
من هیچم نەووت
و
تۆش هەرگیز نەتپرسی “
بەڵام هەر ئەو مرۆڤەشە، لە هەر چوارچێوەیەکدا بێت، بۆ هەناسەدانەوەیەکی تر، کۆڵ نادا، چون مەحکومە بە ژیانی خۆی.
هەیە ئەو مەحکومیەتەی ژیانی… پێ بەتاڵ بەتاڵە، بۆیە هیستریایانە، لەوەش یاخی دەبێ، هەتا ئەوپەڕی دەست چوونە خۆ. واتا خودکوژی. یانی یاخیبوونیش لە خودی خۆت…
ئەم تێکشکاندنەوەیەی هەموو شتێک، ئەوەی هیچ دەرەتانێک نەماوە بۆ چاککردنەوەی، بە خاتری هاندانەوە، بۆ هەڵبوونەوەی هیوایەک، دەبوو هاندەری ئەوە بیت، بە خەڵکی بڵێی گرێ و گۆڵەکانی خۆت ببینە، شەرمی لێ مەکە.
بەڵام کە هەموو شتێک بەرەو وێران بوون بڕوات، هیدایەت کردنەوەی ئەویتر زەحمەت زەحمەتە.
بۆ ئەم هەقیقەتە تاڵەش، با گەشتێک بکەین بە:

گۆرانی ساڵی دوو هەزاردا..) مانفێستی هەرەسهێنانی ئینسان.)

ئەنوەری رەشی عەوڵا _ مانچستەر
“”””””””””””””’

“سەرچاوە: بۆنی گەنم- کتێبی کۆمەڵە شیعری داریوش ، وەرگێڕانی لە فارسییەوە:پشکۆ ناکام

به‌هۆی ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ به‌رچاوه‌ی كه‌ له‌ جیهانی ئه‌مڕۆكه‌دا به‌دی ده‌كرێت له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیانه‌وه‌ , به‌تایبه‌تی له‌ بواری ڕاگه‌یاندن و میدیایدا كه‌ ئه‌م به‌ره‌وپێشڤه‌چوونه‌ له‌ بواری ڕاگه‌یاندن و میدیاییدا خه‌ریكه‌ كوردستانیش بگرێته‌وه‌ و به‌رده‌وامیش هه‌نگاو ده‌نێت بۆ به‌ به‌ئه‌كادیمی بوونی ڕاگه‌یاندن له‌ كوردستاندا. به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ش له‌یاد نه‌كه‌ین زۆر بوون به‌مانای باشترین نایه‌ت . چونكه‌ هه‌ندێك جار به‌هۆی مه‌رامی كه‌سی ووشه‌كان وایان لێدێت هه‌ڵه‌ له‌ هزری تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا دروست ئه‌كات و ده‌ره‌نجام ترس و دڵه‌ ڕاوكێ بڵاو ئه‌كاته‌وه‌ .
ره‌نگه‌ له‌یادمان بێت كه‌ هه‌موو ساڵێك ده‌نگۆی له‌ناوچوونی هه‌ساره‌كه‌مان بڵاو ده‌بێته‌وه‌ هه‌ر له‌ ده‌ركه‌وتنی كلكداری هالی بۆب له‌ سالی 1994 و پاشان هه‌والی به‌ركه‌وتنی به‌ردێك له‌ساڵی 1997 شوماخر لیفی كه‌ به‌ر موشته‌ری كه‌وت و پاشان ده‌نگۆی له‌ 2012 كۆتایی هه‌ساره‌كه‌مان و پاشان به‌ركه‌وتنی موشه‌كێك به‌ر هه‌ساره‌كه‌مان له‌م سالانه‌ ,كه‌ ئه‌مانه‌ش ده‌ره‌نجامی چه‌ند ووشه‌یه‌كی هه‌ڵه‌ وه‌رگێردراو پاشان گه‌وره‌كردنی هه‌ڵه‌كه‌ و بڵاو بوونه‌وه‌ی ترس و دڵه‌ڕاوكی له‌نێو كۆمه‌ڵگای كوردی , بێ ئه‌وه‌ی بیر له‌ تاكی كۆمه‌ڵگا بكرێته‌وه‌ كه‌ توشی چی ئه‌بێت كاتێك له‌ژێر ره‌حمه‌تی دوا ووشه‌كانی نوسه‌رێك بێت كه‌ به‌هۆی مه‌رامی خۆی به‌م شێوه‌یه‌ بابه‌تێك بڵاو ده‌كاته‌وه‌ و كه‌ی بیه‌وێت هه‌واڵی له‌ناو چوونه‌كه‌ بڵاو ئه‌كاته‌وه‌, سه‌ره‌نجام نه‌ هه‌واڵه‌كه‌ و نه‌ بابه‌ته‌كه‌ش ڕاست نه‌بوو!!!!!؟.
كاتێ زانایان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ هه‌ساره‌كه‌مان به‌ر له‌ 4.6 ملیار ساڵ دروست بووه‌ و به‌چه‌ندین گۆڕانكاری تێپه‌ر بووه‌ تاكو گه‌یشتۆته‌ ئه‌و هه‌ساره‌یه‌ی ئێستاكه‌ و ژیانی تێدا فه‌راهه‌م بووه‌ . ئێمه‌ ڕه‌نگه‌ له‌و هه‌قیقه‌ته‌ زانستیه‌ لا بده‌ین كه‌ بمانه‌وێت له‌ماوه‌یه‌كی كورت بزانین به‌ چ هۆكارێك ئه‌م هه‌ساره‌یه‌ له‌ناو ده‌چێت و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش به‌ چه‌ند مانگێك گریمانه‌یه‌كی بۆ دابڕیژرێت بۆ له‌ناو چوونی بیكه‌یته‌ پڕوپاگه‌نده‌ی له‌م چه‌شنه‌ و دووباره‌ بیلێیته‌وه‌ :

• كاتێك تۆ بته‌وێت له‌ناوچونی ئه‌م هه‌ساره‌یه‌ په‌یوه‌ست بكه‌یت به‌ گه‌لی مایا كه‌ گوایه‌ ئه‌وان له‌ بواری ئه‌ستێره‌ناسی جێ په‌نجه‌یان دیار بووه‌ ورۆژمێریان دا هێناوه‌ و له‌م ڕێكه‌وته‌ كۆتایی دیت كه‌ ئه‌مه‌ش هیچ راستیه‌ك هه‌ڵناگرێت .
• یاخود ڕیزبه‌ندی هه‌ساره‌كان بكه‌یته‌ هۆكار گوایه‌ هه‌موو هه‌ساره‌كان له‌سه‌ر یه‌ك هێڵن ئه‌مه‌ش بكه‌یته‌ ترسێك بۆ ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ڕووی زانستیه‌وه‌ نه‌خوازراوه‌.
• بێیت گه‌رمی خۆر به‌ چه‌ند چركه‌ ساتێك به‌ ووشه‌ بكه‌یته‌ به‌سته‌ڵه‌ك و گوایه‌ هۆكاره‌ بۆ له‌ناو چوونی ژیان هه‌ساره‌كه‌و مرۆڤایه‌تی .
• یاخود هه‌سارۆكه‌ی (نیبرۆ ) كه‌ له‌ سه‌رده‌می بابلیه‌كانه‌وه‌ به‌ر له‌ 3000 ساڵ گریمانه‌یان بۆ كردبوو . بمانه‌وێت له‌م ماوه‌ كورته‌دا به‌دیاربكه‌وێت و خۆی به‌زه‌ویدا بكێشێت و هه‌ساره‌كه‌مان وێران بكات و هه‌موو ساڵێك نیبرۆ دوباره‌ بكه‌یته‌وه‌ كه‌ له‌ ئه‌تله‌سی فه‌له‌كیدا بوونی نیه‌ .
  ره‌نگه‌ ئێمه‌ ئێستاكه‌ دوای چه‌ندین سال بیر له‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئاخۆ چۆن بڕوامان به‌م كۆمه‌ڵه‌ گریمان و پێشهاته‌ كردبێت و دڵه‌ڕاوكێمان بووبێت ئه‌وسا بۆ هه‌ساره‌كه‌مان له‌ناوبچێت , به‌ڵام له‌ڕاستیدا كاتێك كه‌لێنی زانست له‌بواری ڕاگه‌یاندن بوونی هه‌بێت ڕه‌نگه‌ ووشه‌ كاریگه‌ری خۆی بكات به‌ هه‌رچه‌شنێك بێت . لێره‌دا ئه‌وهه‌قیقه‌ته‌ به‌رچاوده‌كه‌وێت كه‌بواری زانست پێویستیه‌كی گرنگه‌ له‌نێو ڕاگه‌یاندنی كوردیدا له‌ ئێستاكه‌دا بوونی هه‌بێت, تا جارێكی تر كۆمه‌ڵگاكه‌مان توشی هه‌ڵه‌ و ترسێكی له‌م چه‌شنه‌ نه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی جارێكی تر ده‌نگۆی له‌ناوچوونی هه‌ساره‌كه‌مان به‌چه‌ند ووشه‌یه‌كی ئه‌ستێره‌ناسه‌كان له‌ ڕاگه‌یاندنه‌كاندا بڵاونه‌بێته‌وه‌ هه‌ساره‌كه‌مان دووباره‌ له‌وێران بوونی ووشه‌ بپارێزرێت !!

هه‌رێم عمر كاكل

دەقی ئەم چەمکەی سەرەوە دەتوانین بڵێین پێکدێت لەو كردە توندوتیژییانەی بە شێوەیەكی سەرەكی دژی ژنان و كچان ئەنجام دەدرێت و ئەم جۆرە توندوتیژییانە بە جۆرێك لە جۆرەكانی تاوانی كینەیی دادەنرێت كاتێك بە تایبەتی ئاراستەی ژنان و كچان دەكرێت لەبەر ئەوەی كە رەگەزی مێن. توندوتیژییەكانی دژی ژن مێژوویەكی دوورو درێژی هەیە، ڕووداو و ڕادەی توندێتی كردەكان لە كاتێكەوە بۆ كاتێكی تر و لە كۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی تریش دەگۆڕدرێت. ئەم كردە توندوتیژییە بە ڕێكار و شێوازێكی چەوساندنەوە و داپلۆسینی ژن دادەنرێت چ لە كۆمەڵگە یان پەیوەندی تاكەكەسی دا بێت و دەكرێت هۆكارەكەی بگەرێتەوە بۆ هەستی (خاوەندارێتی، باڵادەستی، سروشتێكی دەروونی توندوتیژانە و كینەیەكی زكماكی) بەرامبەر بە ژن لەلایەن كەسی توندوتیژەوە.
ڕاگەیاندنی نەتەوە یەكگرتووەكان دەربارەی نەهێشتنی توندوتیژی دژی ژنان دەڵێت “توندوتیژی دژی ژنان بریتییە لە بەرجەستەبوونی پەیوەندییە مێژوویە نایەكسانەكانی نێوان ژن و پیاو وە توندوتیژی دژی ژنان یەكێكە لە رێكار و شێوازە سەرەكییەكان كە ژنان بەزۆر و ناچاری دەخرێنە ئاستێكی نزمتر و كەمتر بە بەراورد بە پیاوان.”سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان، كۆفی ئەنان لە ڕاپۆرتێكی ساڵی ٢٠٠٦ كە لە ئابوونەی پەرەپێدانی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ژنان بڵاوكرابووه‌وە ڕایگەیاند: توندوتیژی دژی ژنان و ژنان كێشیەكی گشتگیرە و لە جیهان دا بەلایەنی كەمەوە هەموو سێ ژنێك دانەیەكیان ڕووبەڕووی لێدان، سێكسی زۆرەملێ یان دەستدرێژی بووتەوە لە خاڵێك لە خاڵەكانی ژیانی دا كە زۆرجار كەسی دەستدرێژیكەر كەسێكی ناسراوی ژیانی ژنەكە بووە.
توندوتیژی دژی ژنان دەچێتە خانەی چەند پۆل و بوارێكەوە وە توندوتیژی لەلایەن تاكەكەس و دەوڵەتیشەوە ئەنجام دەدرێت. هەندێك لە جۆرەكان كە لەلایەن تاكەكەسەوە ئەنجام دەدرێت (لاقەكردن، توندوتیژی خێزانی، دەستدرێژی سێكسی، منداڵ خستنەوەی زۆرمڵێ، كوشتنی كچە ساواكان، دیاریكردنی ڕەگەز پێش لەدایكبوون و توندوتیژی پێش لە دایكبوون) و هەروەها كردە باو و نەریتییەكان وەك (كوشتن لەسەر نامووس، توندوتیژی لە كاتی دەستگیرانی دا، خەتەنەكردنی ژنان، هاوسەرگیری لەڕێی فڕاندن و هاوسەرگیری زۆرەملێ). ئەو توندوتیژییانەی لەلایەن هەندێك لە دەوڵەتانەوە ئەنجام دەدرێت (لاقەكردن لە كاتی جەنگ دا، توندوتیژی سێكسی و كۆیلەكردنی سێكسی لە كاتی ناكۆكییەكان دا، نەزۆك كردنی زۆرەملێ، منداڵ لەباربردنی زۆرەملێ، توندوتیژی لەلایەن پۆلیس یان كەسانی دەسەڵاتدار، بەردبەباران كردن و بەقامچی لێدان) و چەند شێوەیەكی تری توندوتیژی وەك بازرگانی كردن بە ژنان و لەش فرۆشی زۆرەملێ كە ڕێكخراوە لەلایەن تۆرە تاوانكارییەكانەوە.
ڕێكخراوی تەندروستی جیهنی (World Health Organization – WHO) لە لێكۆڵینەوەكانی دەربارەی توندوتیژی دژی ژنان هەستاوە بە هەڵسەنگاندن و پۆلێن كردنی شێوازە جیاوازەكانی توندوتیژییەكە كە ڕوودەدات بە درێژای قۆناغەكانی ژیانی ژنان لە پێش لە دایكبوونییەوە تا تەمەنی پیری.

شک ڵەوەدانیه که ئاستی کولتووری و روشنبیریی خه‌ڵک و کۆمەڵگا له‌پێوه‌ندی له‌ گه‌ڵ پرسی یه‌کسانی و مه‌سه‌له‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا له‌خوارەوەدایە‌. توندوتیژی کۆمەڵگا پەیوەستە بە ئاستی هۆشیاری کۆمەڵگاوە، توندو تیژی دژی ژنان لەزۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا باوە جگە لەئاینی سەپێندراو و نزمی ئاستی هۆشیاری تاکەکان لە کۆمەڵگا و ئەو داب و نەریتەو سیستمە کۆنە کەبەدرێژایی مێژوو ولاتان توشی بوون. توندو تیژی دژ بە ژنان لە هەر کۆمەڵگایەکدا بەدی دەکرێت ،بەڵام ئاستی ئەو توندو تیژیانە لە کۆمەڵگەیەکدا بۆ کۆمەڵگایەکی دیکە جیاوازە. بەو مانایا کە توندو تیژی لەو وڵاتانەی که دیمۆکراسی تیاندا بەر چاوەو لە ئاستێکی باشی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیدان ، بەدیدەکرێت، بەڵام جیاوازیەکە لەوەدایە کە لە وڵاتانێک کە قانون و یاسا حاکمە، رێگە بە هیچ توند و تیژیەک نادرێت و مافی ژنان و پیاوان لە یاساکان مسەوگەر کراوە و لەوانەشە لە هەندێک بواردا مافەکانی ژنان لەو وڵاتانەدا زیاتر بێت لە مافەکانی پیاوان ، بەڵام بەداخەوە لە کۆمەڵگا سونەتیەکان، یاساکان لەسەر بنەمای ئایین و مەزهەب دارێژراون کە لە زۆر بواردا دژیاتی هەیە لە گەڵ یاساکانی مافی مرۆڤ. دیاردەی توندوتیژی دژ بەژنان پیوەندی نیە بە کومەڵگایەکی تایبەت واتە دەسەلاتی سیاسی یان کومەلایەتیەکی تایبەت بەڵکوو لە هەمو کومەڵگایەکی مروڤایەتی بەر چاو دەکەوێت. توندوتیژی لە دژی ژنان دیاردەیەکی بەربڵاوی کۆمەڵگەی جیهانییە و بە شێوەیەکی بەربڵاو بە تایبەتی لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا بەبیانووی نەپاراستنی بەهاکانی نێو بنەماڵە، بە توندترین شێوە ئازار دەدرێن تەنانەت دەکوژرێن. ژنی کورد بە هۆی نەریتی پیاوسالاری و سیستمی سیاسی و سیستەمی ئاینی بارودۆخێکی باشی نییە. لە جاڕنامەی پێشگیری لە توندتیژی دژی ژنان پەسندکراوی کۆمەڵەی گشتیی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان دا هاتوە، مەبەست لە “توندوتیژی دژی ژنان”، هەر کردەوەیەکی توندوتیژ لەسەر بناغەی جنسیەتە کە ببێتە هۆی ئازاردان و زیان پێگەیاندنی جەستەیی، جینسی، یان دەروونیی ژنان، وەک لێدان، هەڕەشە، بێبەشکردنی زۆردارانەی ئەوان لە ئازادی، زۆری لێ کردن و هتد کە لە ریزی رەفتار و کردەوەی توندوتیژدان”.

شوانە حەسەن ئەبوبەکر

کۆتایی من ئەکەوێتە
دەستپێکی وەرزە ئاڵەکانی عەدەم
هەر ئەو دەمەی تاریکی
چاوی شەمعێک کوێر ئەکات و
ئەو دەمەی ئاو گڕ لە خۆی بەرئەدات
منیش کۆتاییم دێ
کۆتاییهاتنم ئەکەوێتە
دوا وەرزی چاوەڕوانیی بەساڵاچووم و
لە هەڕاجکردنی تەمەنم
لە بازاڕە چۆڵەکەی مردندا دەستپێئەکا
کۆتاییم لە دوا دێڕی قەسیدەیەکدا
خۆی حەشارداوە و
بە دوا قەترە خوێنم نوسیوومە
ژیان دڕکێک بوو لە رۆحم چەقی
کۆتاییم لە سەرەتای ئەو گەمەیەوە دەستیپێکرد
تۆ ناوتنا عەشق و
منیش بە گەمە شەرحنەکراوەی مەحاڵ
پێناسەم کرد
کۆتاییم ئەو شەوە شەختەیە بوو
لەگەڵ بارانی هاوڕێما هاتم و
وەک کۆترێک
لەبەردەم پەنجەرەی بێ مرووەتیتدا هەڵتروشکام
کۆتاییم ئەو رۆژە تەڵخە بوو
بەدەم سەفەرێکەوە رژام
بەدیار تەنهایی و خەونێکی پیرەوە
بوومە سەراب
کۆتایی من ئەو ئێوارە مەلولە بوو
دڵم سەرتاپا بوو بە سەحرا و
ئاسمانی دڵم بە بێدەنگییەکەت
ببووە گۆڕستانی ئەستێرە و مانگ
کۆتایی من ئەو سپێدە دڵتەنگە بوو
بە ئازارەکانی وجوددا هەڵزنام و
لە بەرزایی چیای وەهمەوە
بەربوومەوە بۆ نێو کۆشی هەقیقەت
کۆتایی من نیوەڕۆیەکی فێدارە
تیایدا برینی خەمگینیم ئەکولێتەوە و
قورگم لێوانلێو ئەبێت
لە نۆتەی رەشپۆش و گرینۆک
کۆتایم زەردەپەڕێکە پەرداخی ئەوینم
سەرەوڕێژ ئەبێ لە وەحشەت و
تۆوی فەنابوون
لەسەر بست بە بستی
ئارەزووە پەمەییەکانم ئەڕوێ
کۆتایم ساتێکە گێژەڵووکەی دووریی
ماڵی عەشقی پەرش و بڵاو کردەوە و
شێرپەنجەی گوومان
هێشووی هەموو یەقینەکانمی داڕزاند
کۆتایی من ئەو چرکەساتەیە
پێکەنینەکانم رەنگی گۆڕستان ئەگرن و
دڵە کریستاڵییەکەم لەژێر هەوری دڵڕەقییەکانتا
هەپروون هەپروون ئەبێ
کۆتایی من ئەو زەمەنەیە
ژوانگەکان ئەبنە سەنگەری سەربازەکان و
شاری قاقا و خەنینەوەمان
پڕ پڕ ئەبێت لە ترس و بێدەنگی
کۆتایم لەو عەسرەدا ئەبێ
پەپولە بەتۆمەتی بۆنکردنی گوڵ
لەقەنارە ئەدرێ و
ئەهریمەن روناکی ئاتەشگای عەشق
لە رەنگی قەترانی تاریکی هەڵئەکێشێ

هاوینی 2013
تاران – شەهریار

• هوتێل باغ گێلاس –

پشەســـــور برسی بوو
ھات بۆ لام ،بە میاو میاو
منیش چـــووم، خواردنم
بۆ ھێنا ،لەگــــەڵ ئاو
کەتێربوو، یەک دووجار
لەســـەریەک ،میاوانی
ھەرسەیری ،دەکــــردم
بـــــــۆ منی، دەڕوانی
ئیتر ئەو ،وەک جـــاران
کەوتەوە ،سەمــای خۆی
گــــــۆرانیم، بۆ دەوت
چەپڵـــەم لێ، دەدا بۆی
منداڵان ،پەیدابـــــوون
ورد و جــــوان ،نەشمیلە
ھــاتبوون، بۆ ســـەیری
سەماکـــــــەی، پشیلە
پشەســور، بە میاو میاو
خەریکی، سەمـــــابوو
ئەوانیش، چەپڵـــەیان
لێدەدا ،ھەرھـــــەموو
…
٢٠٢٠/٧/٢٧

بێگومان مافی هه‌موو كه‌سێكه‌ چۆن و له‌ كوێدا ئاره‌زوو ده‌كات بژیت. ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌ ئازادییه‌كانی تاك و له‌ جارنامه‌ی گه‌ردوونی مافه‌كانی مرۆڤیشدا چه‌سپێنراوه‌. چونكه‌ مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ و عه‌وداڵی به‌خته‌وه‌رییه‌، بۆیه‌ له‌ پێناو به‌خته‌وه‌ری خۆی و گه‌یشتن به‌ ژیانێكی به‌خته‌وه‌رانه‌، ئاماده‌یه‌ هه‌موو قوربانییه‌ك بدات و ئه‌وسه‌ری گه‌ردوون، تا ئه‌وسه‌ری ته‌ی بكات. له‌و ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌، له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ تاكو ئێستاش، لێشاوی كۆچكردن و جێهێشتنی نیشتمان، لای مرۆڤی كورد بوونی هه‌یه‌ و به‌رده‌وامیشه‌، به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ به‌هه‌شتی ئه‌وروپا. به‌شێكی زۆر له‌وانه‌، ئاماده‌نه‌ پشت بكه‌نه‌ نیشتمان و هه‌موو شتێك و هه‌رچی له‌ نیشتمان هه‌یه‌، به‌ ناشیرین و قێزه‌وه‌ن نیشانی بده‌ن. یان ئاماده‌ن هه‌موو ڕووشاندنێكی كه‌سی، وه‌ك گۆڕینی ئایین و نه‌ته‌وه‌ و زمان و كولتووری نه‌ته‌وه‌ییش قبول بكه‌ن، ته‌نها له‌ پێناو پارچه‌ كاغه‌زێكی بێ هاو بێ ئه‌رزش، كه‌ ناوی مافی مانه‌وه‌یه‌. ئه‌مه‌ وێرای ئه‌و هه‌موو تێهه‌ڵدان و شكانه‌وه‌ و ریسواكردنه‌ به‌ده‌ستی پۆلیس و سنوورداشكردنه‌وه‌. بێگومان تا ئێره‌ ئاساییه‌ و به‌شێكه‌ له‌ تێگه‌یشتنی خۆیان و ئازادی كه‌سی خۆیان، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئاسایی نییه‌ و ده‌بێ ڕه‌ت بكرێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ تۆ بێیت چیڕۆكی هه‌ڵاتن و سه‌وداسه‌ریت له‌گه‌ڵ قاچاخچی و جێهێشتنی ئازیزان و سووكایه‌تی پۆلیسی وڵاتان و هه‌موو شكانه‌وه‌یه‌كی دیكه‌، ناوبنێیت داستان. وه‌ك ئه‌وه‌ی مێژووێكی تازه‌ت له‌ قاره‌مانییه‌تی و خۆڕاگریی و داهێنان تۆمار كردبێت.

چ ئازایه‌تی و جوامێرییه‌ك له‌وه‌دایه‌، كه‌سانێك شه‌ق و تێهه‌ڵدانه‌كانی پاسداران و ژه‌ندرمه‌ و پۆلیسی وڵاتان، به‌ داستان بزانن؟ نازانم ئه‌و كه‌سانه‌ ئه‌و بوێریه‌یان له‌ كوێ هێناوه‌، له‌ كاتێكدا به‌ ئاره‌زووی خۆیان و به‌ خواستی خۆیان، ئه‌و ڕێگه‌یان هه‌ڵبژاردووه‌. كتێبی ( داستانی سه‌فه‌ر) نه‌ك ڕۆمان، وه‌ك ئه‌وه‌ی نووسه‌ره‌كه‌ی شوناسی ڕۆمانی داوه‌ته‌ پاڵ، كتێبێكه‌ له‌ باره‌ی كۆچكردن بۆ هه‌نده‌ران و ڕووداوه‌ دڵته‌زێنه‌كانی ئه‌م ڕێگه‌یه‌ ده‌دوێت.
ئه‌م كتێبه‌، ده‌كرێ بڵێین جۆرێكه‌ له‌ یاداشتی ڕۆژانه‌ی ئاسایی، كه‌ نووسه‌ره‌كه‌ی له‌ ڕێگه‌ی سه‌فه‌ر بینیویه‌تی و ڕۆژانه‌ تۆماری كردوون. ئه‌م سه‌فه‌ره‌، له‌ ساڵه‌كانی شه‌ڕی ناوخۆ و سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌ له‌ هه‌ولێره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات و به‌ ئێران و توركییا و یۆنان ده‌ڕوات و دواتریش به‌ ئه‌وروپا كۆتایی دێت. نووسه‌ر، دوای ئه‌وه‌ی له‌ ڕێگه‌ی كۆچ به‌ره‌ و هه‌نده‌ران، له‌گه‌ڵ چه‌ندانی تر به‌ یاساغ سنووره‌كان ده‌بڕێت، ئیدی چه‌ندین نه‌هامه‌تی و سه‌ختی ده‌بینێت. ئه‌وان ناچارن، شیری به‌راز بخۆنه‌وه‌، شه‌ڕاب بنۆشن، گوێره‌كه‌ بدزن، له‌م دێ بۆ ئه‌و دێ له‌ ترسی پۆلیسی وڵاتان هه‌ڵبێن، ته‌نانه‌ت كه‌سانێك ڕابواردن و گه‌مه‌بازیشیان له‌گه‌ڵ ژن كردووه‌، ئه‌مانه‌ و چه‌ندین ڕووداوی دیكه‌ش، كه‌چی كۆمێدیاكه‌ له‌وه‌ دایه‌، نووسه‌ری به‌ ناو ئه‌و ڕۆمانه‌، ئه‌مه‌ به‌ داستان ده‌زانێت. بگره‌ دوورتریش ده‌ڕوات و ده‌نووسێت:(هیچ پارتیزانێك وه‌ك ئێمه‌ نه‌بوو) چ شه‌رمه‌زارییه‌كه‌، ڕۆیشتنت به‌ خواستی خۆت له‌ نیشتمان، به‌راورد بكه‌یت به‌ پارتیزانه‌كان، كه‌ هه‌موو چركه‌یه‌كییان، نێوانی مه‌رگ و ژیان بووه‌. چ نه‌نگییه‌كه‌، كه‌سێك جێهێشتنی نیشتمان، به‌ پارتیزانی به‌راورد بكات، كه‌ له‌ پێناو ئامانجێكی گه‌وره‌ و دۆزێكێكی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی و مرۆیی گه‌وره‌، شه‌ڕی مه‌رگییان كردووه‌. یاخود ده‌نووسێت:( وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ جه‌نگێكی گه‌وره‌ دابین) بێگومان كه‌س نییه‌ له‌ ئێمه‌ نه‌زانێت، كه‌ چوونه‌ هه‌نده‌ران به‌ ڕێگه‌ی قاچاغ، چه‌ند سه‌ختی و نه‌هامه‌تییی تێدایه‌، كه‌ زۆرجار به‌ مه‌رگی كه‌سه‌كه‌ خۆی كۆتایی دێت. له‌وه‌دا هاوسۆزین، به‌ڵام ده‌بێ بزانین ئه‌م كۆچكردنه‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك شایه‌نی ئه‌وه‌ نییه‌ ناوی لێبنێیت داستان. گومان ده‌كه‌م نووسه‌ری ئه‌و كتێبه‌ بزانێ داستان یانی چی، ده‌نا بوێری ئه‌وه‌ی نه‌ده‌كرد ئه‌و ڕووداوه‌ بێ ئه‌رزشانه‌ی خۆیان له‌ ڕێگه‌ی چوونییان بۆ هه‌نداران ناوبنێت داستان. چونكه‌ ئه‌و سه‌فه‌ره‌ی ئه‌و، نه‌ به‌هایه‌كی سیاسی، نه‌ به‌هایه‌كی شۆڕشگێڕیی، نه‌ به‌هایه‌كی نه‌ته‌وه‌یی و مێژوویی نییه‌. به‌ڵكو ئه‌زموونێكی تاكه‌كه‌سیانه‌ی خۆیه‌تی و هیچ شتێك له‌ مێژووی ئێمه‌ ناهێنێته‌ ئاراوه‌.
ئه‌وانه‌ی داستان تۆمار ده‌كه‌ن، ئه‌وانه‌ نین كه‌ به‌ خواستی خۆیان و له‌ ڕێی ناسنامه‌ی ساخته‌ و سه‌وداسه‌ریان له‌گه‌ڵ دنیای قاچاغدا، نیشتمان جێدێڵن. به‌ڵكو داستان ئه‌وانه‌ تۆماری ده‌كه‌ن، كه‌ به‌ بێ مووچه‌ و به‌ لووله‌ی تفه‌نگه‌كانییان، له‌ به‌رامبه‌ر هێزێكی تاریكپه‌رستی وه‌ك داعش وه‌ستانه‌وه‌ و ده‌وه‌ستنه‌وه‌. داستان ئه‌وه‌ نییه‌ سووكایه‌تی و تێهه‌ڵدانی پۆلیسی وڵاتانی ئه‌وروپی قه‌بول بكه‌یت، ته‌نها له‌ پێناو گه‌یشتن به‌ به‌ هه‌شتی ئه‌وروپا. ئه‌گه‌ر داستان ئه‌و كاره‌ ساده‌ و تاكه‌كه‌سی و بێ به‌هایانه‌ بووایه‌، ئێستا نیوه‌ی گه‌نجی كورد ده‌بووه‌ داستاننووس.
نووسه‌ری به‌ ناو ئه‌و ڕۆمانه‌، له‌ كاتێكدا وه‌ك كۆچبه‌رێك ئه‌و هه‌موو ناخۆشی و شكانه‌وه‌یه‌ی له‌ ڕێگه‌دا به‌ ده‌ست پۆلیسه‌وه‌ بینه‌وه‌، كه‌چی هێشتا له‌ ده‌یان شوێنی كتێبه‌كه‌ی، به‌ توانجه‌وه‌ باسی كوردستان و نیشتمانه‌كه‌ی ده‌كات و هه‌وڵده‌دات وێنه‌یه‌كی ناشرین و بێ به‌های بۆ بتاشێت. یاخود به‌ گاڵته‌جارییه‌وه‌ باس له‌ كرده‌وه‌ و ڕه‌فتاری هاو زمان و هاونه‌ته‌وه‌كانی ده‌كات، وه‌ك ئه‌وی جانه‌وه‌رو مرۆڤی نێوجه‌نگه‌ڵه‌كان بن. چ كۆمیدیایه‌كه‌، شه‌ق و تێهه‌ڵدانه‌كانی پۆلیسی وڵاتان به‌ داستان بزانیت و نیشتمانه‌كه‌شت به‌بێ به‌ها سه‌یر بكه‌ی و گاڵته‌ به‌ هاو زمان و هاونه‌ته‌وه‌یه‌كانت بكه‌ی! چ شه‌رمێكه‌، كۆچی خۆت بكه‌یته‌ كتێبێك و بوێری ئه‌وه‌شت هه‌بێت ناوی بنێی داستان.
له‌ مێژووی خه‌بات و تێكۆشانی ئێمه‌دا، به‌ هه‌زاران قاره‌مان له‌ زیندان وشاخ و شۆڕش و ژیانی پێشمه‌رگایه‌تیدا، جوامێریی و قاره‌مانییه‌تی ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌یان نواند، كه‌ به‌ گیانی خۆیان ته‌واو بوو، كه‌چی هیچ كامییان ناوی ئه‌و قاره‌مانییه‌تییه‌ی خۆیان نه‌ناوه‌ داستان. كه‌ چی نووسه‌ری ئه‌و كتێبه‌كه‌، زۆر به‌ شانازییه‌وه‌، چیڕۆكی ده‌رچوونی له‌ نیشتمان، ناوناوه‌ داستان و كردوویه‌تی به‌ كتێب. به‌ڵام كتێبێك، كه‌ ڕه‌نگه‌ بۆ خۆی مانایه‌كی هه‌بێت. ده‌نا بۆ خوێنه‌ر، بوون و نه‌بوونی وه‌ك یه‌كه‌. دواجار وه‌ك خوێنه‌رێك كاتێ له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و كتێبه‌ نه‌ ك (ڕۆمان) بوومه‌وه‌، پرسیارێك كه‌ له‌ خۆمم كرد ئه‌وه‌ بوو،كه‌ نووسه‌ری ئه‌و كتێبه‌، چ كارێكی گه‌وره‌ی مێژوویی و نیشتمانی و كه‌سی، بۆ خۆی و نه‌ته‌وه‌كه‌ی كردووه‌، تا ناوی بنێت داستان؟ ئایا جێهێشتنی نیشتمان و سه‌وداسه‌ری له‌گه‌ڵ قۆڵبرو قاچاخچییه‌كان و سنوورداشكردنه‌وه‌ و تێ هه‌ڵدانه‌كانی پۆلیس و مانه‌وه‌ له‌ نێو پیسایی و ئاوه‌ڕۆی وڵاتان، شایه‌نی ئه‌وه‌ن ناو بنرێن داستان؟ نه‌نگییه‌كی زۆره‌ نووسه‌رێك ئه‌م ڕووداوه‌ كه‌سی و تایبه‌تییانه‌ی ژیانی خۆی، به‌ داستانی بزانێت. هیودارم له‌ چاپه‌كانی داهاتوو، وشه‌ی داستان له‌ ناونیشانه‌كه‌ لابه‌رێت، یاخود بیكاته‌ سه‌فه‌ری جێهێشتنی نیشتمان وگه‌یشتن به‌ ئه‌وروپا، ئه‌وكات منی خوێنه‌ریش هیچ سه‌رنجێكم نابێت.

——————————-

*په‌راوێز: داستانی سه‌فه‌ر، نووسینی: باهۆز مسته‌فا، بڵاوكراوه‌ی خانه‌ی كولتوور، 2020.

*ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ هه‌فته‌نامه‌ی ڕێگای كوردستان، ژماره‌ی ڕۆژی 20/4/2021 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌………

“ژنە ڕووەکیەکە” سێ هەمین بەرەهەمی خاتوونە نووسەرەو یەکەم چاپی لەدوو توێی ڕۆمانێکی ٢٢٣لاپەڕەیی و لەساڵی٢٠٠٧ بەزمانی کۆری لێ بڵاوبووەیەوەو دوواتر و لەساڵی٢٠١٦خەڵاتی “مان بۆکەر”ی نێو دوڵەتی بەدەست هێنا،و تائێستا بۆ زۆرێک لە زمانەکانی جیهان هاتووەتە وەرگێڕان.

هان کانگ. لەو ڕۆمانەدا گفتوگۆی سیستەمی خۆراکی ڕووەکی ناکات و لەوە نادوێت کەئایەڕووکی بوون بۆ جەستەو دەروونی مرۆڤ سوود بەخشە یاخود نا؟ئایە مرۆڤ گۆشت خۆربێت یان ڕووەکی؟ کامەیان سوود بەخشەو کامەیان زیان بەخشە لەڕووی زانسییەوە؟

بەڵکە نووسەر لە”ژنەڕووکیەکە” باس لەسرووشتی ژیان و هەڵ و مەرجی کۆمەڵایەتی دەکات لەکۆریای باشوور.

قسە لەو یەکترقبوڵ نەکردن و  ئاسۆ داخراوەی ئەقلیەتی نێرسالاری و پەتای پاتریارکی دەکات کە توشی ئەقڵی مرۆڤایەتی بووەو نەخۆشی خستووە.

لەکۆمەڵگای کۆریای باشوور دەدوێت.

کۆمەڵگایەک لە ڕووی زانست و  تێکنەلۆجیاوە لەلوتکەی حەداسەو هەڕەمی پێشکەوتندایە.

وەڵی ئەفسوس لە  مۆدڕنە بوونی ئەقڵ و کرانەوەی سەقافی و ئەویتر قبوڵ کردن و ڕێزگرتن لەئازادی و سەربەستی تاک و لەهەلبژاردنەکانی و قبوڵکردنی  ئەنتی باو جیاوازییەکان، لە خوارەوەی خوارو دایەوەو هێشتا ژن وەک مرۆڤێکی پێڕفێکت و لەڕوانگەیەکی یەکسانەوە سەیرناکرێت و نەریتە کۆنەکان و ئافاتەکانی ئەقڵیەتی پیاوساڵاری تەحەکوم بە مێنتەڵێنت و بیرکردنەوەو تێگەیشتن و ژیانیانەوە دەکات و خێزان لەسەر بنچینەی نێرسالاری دادەمەزرێت و هێشتا دەسەڵاتی ڕەهاو جڵەوی خێزان بەتەنها لەدەست نێردایە!!

نووسەر لەڕۆمانەدا باس لە چیڕۆکی ژیانی ژنێک  دەکات.لەکۆتایی بیستەکانی تەمەنیدایەو جگە لەخواردنەڕووەکیەکان هیچ شتێکیتر ناخوات،و

خۆی لەهەرخواردنێک بەدوور دەگرێت کە گۆشتی تێدابیت، هەمو جۆرە گۆشتێکیشی لەخۆی قەدەخەکردووە،جاگوشتی سورو ئاژەڵ بێت،یان هی باڵندەو پەلەوەربێت یاخود ماسی و هەر جۆرەگۆشتێکیتر بێت کە مرۆڤ دەیخوات بە پێی کلتوری کۆریا.یاخود هەروڵاتێکیتر.

ئەو سەرەڕای دوور کەوتنەوەی لە گۆشت خواردن.هێڵکەو ماست و شیرو پەنیرو هەمو ئەو خواردنانەیتر کەبەرهەمی ئاژەڵ و پەلەوەریشن نایان خوات.

بڕیاریداوە بە تەواوی  پەیوەندی خۆی لەگەل ئەو جۆرە خواردنانە بپچڕێنێت و لێیان دوور کەوێتەوە،

پاڵەوانی “ژنە ڕووەکیەکە” ئیدی بەتەواوی بڕیارەی دوور کەوتنەوە لەگۆشت و هەموو موشتاقاتەکانی دەدات،بێ ئەوەی پێشووتر پلانێکی بۆ ئەو ئەو بڕیارەی دانابێت،تا قۆناخ بەقۆناخ ئەو بڕیاریارەی جێ بەجێ بکات و هێدی هێدی ببێت بەکەسێکی ڕووەکی و لەخواردنی گۆشت دوور بکەوێتەوە.

یاخود ئەو بڕیارەی لەسۆنگەیەکی پەتی مرۆڤانەوەدابێت،

وەک ئەو مرۆڤە گۆشتخۆرانەی تر کاتێک بڕیاردەدەن ببن به ڕووەکی.لەو سۆنگەیەوە ئەو بڕیاردەدەن

 کە مرۆڤ بەڕەهایی نابێت گۆشتی هیچ گیان لەبەرێک بخوات.

چونکە ئەو مافەی نییە ئازاریان پێ بگەیەنێت و هەمو ئاژەڵ و گیان دارو پەلەوەرو باڵندەیەک مافی ژیانیان هەیەو هیچ مرۆڤێک ئەو مافەی نییە لە پێناو حەزو ئارەزو گەدەی خۆی ئەوان بکات بە قوربانی و لەسەر حیسابی گیان و گۆشتی ئەوان بژیت. بۆیە گۆشت خواردن بە بۆچوونی ئەوان کارێکی نا ئەخلاقی و دوور لە ویژدان و  پێچەوانەی پڕەنسیپەکانی مرۆڤایەتیە.بەبۆچی ئەوان

مرۆڤ سەرەتا گۆشت خۆر نەبووەو بوونەوەرێکی ڕووەکی بووە،بەڵام دووایی و هێدی هێدی و لەقۆناخی دەست پێکردنی ڕاوکردنەوە تووشی ئەو کارەنامرۆڤانەیەو ئەو هەڵە گەورەیە بووە،بۆیێ پێویستە مرۆڤ ئیتر دەست بەرداری ئەو کاره نائەخلاقی و نا ئینسانیەی بێت و ئەو هەڵەو بێ ویژدانیەیشی چاک بکاتەوەو و دووباره بگەڕێتەوە سەربنچنەی ڕەسەنی مڕۆڤایەتی خۆی  و ببێتەوە بە ڕووەکی و بەتەواوی دەست بەرداری گۆشت خواردن و ئازاردانی گیان داران بێت.

بەڵام “یۆنگ هیێ”ی پاڵەوانی  ژنە ڕووەکیەکە.

بڕیاری دەست بەرداربوونی گۆشت و فەلسەفەی گۆشت نەخواردنەکەی ئەو لەسەر  بنەماو پێوەرەی ڕووەکیەکان نییە کە ئێماژەم پێدا، ئەو هیچ هۆکارێکی تەندرووسی و یان ئایینی و ئەخڵاقیمان پێ ناڵێت بۆ ئەمە!

بەڵکە ئەو ڕووەکی بوونەی ئەو هەڵقوڵاوی خەونێکە و بڕیارێکی بێ بەرنامەی بەپەلەو لەناکاوی شەوێکە.

شەوێک دەخەوێت و بەیانیەکەی لەخەو هەڵدەستێتەوەو خۆی لەبەرەم بەفرگر”سەلاجە”کە دەبینێتەوەو چووەتە تێڕامان و  بیرکردنەوە بەدیار ئەو هەموو جۆرە گۆشتەی پێشووتر لەو بەفرگرەیان ئاخنیوە!لەگۆشتی مانگاو بەرازو مریشک و ماری ئاوی..خەونەکەی دووبارە دەبێتەوەو ئەو جارە هەچی گۆشتی ناو بەفرگرەکە هەیە هەمووی دەهێنێتەدەرو دەیخاتەناو عەلاگەیەک و دەیبات لەدووری ماڵەوەفڕێیان دەدات.

ئەو ڕوەکی بوونە لەناکاو ئەو گۆڕانە بێ پلەبەندی و خێراییەی  یۆنگ هێ دەبێتە شۆک بۆ”جۆنگ”ی هاوسەری و کێشە بۆ خۆیشی.

هاوسەرەکەی بەو هەڵس و کەوتە نامۆیەی سەرسڕمانی دەیگرێت،خۆ ئەو پێشووتر ژنێکی ئاسایی و لەسەر خۆو زۆر  هێمن بوو،چۆن دەکرێت لە شەو رۆژێکدا سەدوو هەشتا پلەبگۆڕێت و هەڵسوکەوتی وا نامۆ بنوێنێت!؟.

نا شتی وا مەحاڵەهەرگیز ناکرێت.”من نەمبینیوە هاوسەرەکەم پێش ڕووەکی بوونی هیچ هەڵس و کەوتێکی جیاواز بنوێنێت”.

یۆنگ هێ نەک تەنها بەوەندە دەوەستێت واز لە گۆشت خواردن بێنێت، بەڵکە هەر شتێک بۆنی گۆشتیشی لێ بێت ئەو توخنی ناکەوێت. ئەو لێناگەڕێت دەستی  هاوسەرەکەی بەری بکەوێت و سەرجێی لەگەڵ ئەنجام بدات، چونکە بۆنی بێزەوەری گۆشتی لێ دێت.”گۆشتی جەستەی!”

ئەو هەڵسوکەوتە نامۆیەی “لەتێڕوانینی دەوربەردا”ئەو گۆڕانکارییه لەناکاوەی لەشەوڕۆژێکدا.

ئەو بڕیارە بەپەلەو خێرایەی لەگەڵ خەوێکدا.ئەو خەوەکابووسییەی ژیانی سەراپا دەگوڕێت و ڕوو بەڕووی دەیان کێشەو ناخۆشی  دەکاتەوە،

ئیدی دوای ئەو بڕیارو گۆڕانکارییەی بەسەر ژنەڕووەکیەکە”یۆنگ هیێ”دادێت و دوورکەوتنەوەو لەگۆشت

دووچاری کۆمەڵێک کێشە دەبێتەوەلەگەڵ خێزان و کەسەنزیکەکان و دەورو بەری و  هەموان سەرزەنشتی دەکەن و بە زبری ڕوو ڕووبەڕووی دەبنەوە لەسەر ئەو بڕیارەی بەتایبەتی باوکی کە ئەو هەڵس و کەوتەی کچەکەی”گۆشت نەخواردنەکەی”. بە شورەیی و عەیبەیەک دادەنێت لەهەمبەر هاوسەرەکەی! هەموان دەیانەوێت  بەزۆر و زەخت گۆشتی دەرخواردەن و

و تانەو پلاری تێدەگرن و تەنانەت بە شێت دەیدەنە قەڵەم و پێی دەڵێن ئایە مرۆڤێک ئەقڵی تەندرووست و بێ کێشەبێت ئەو هەموو جۆرە گۆشتە خۆش و چێژ بەخشە چۆن لەخۆی قەدەخەدەکات!؟

دواتر هاوسەرەکەی لێی جیادەبێتەوەو

ئەو توندو تیژی و هەڵس و کەوتە نامرۆڤانەیەی کەسە نزیکەکانی کاردانەوەی خەراپ لەسەر دەروونیدا درووست دەکەن .بەو چەشنە  یۆنگ هێ.  قبوڵی نەکردنی لە لایان خێزان و خانەوادەکەی و کۆمەڵگەو ڕێز نەگرتن لەهەست و بڕیارەکەی،

کاردانەوەیەکی نەرێنی لەسەر درووست دەکات و دەیکات بە ڕووەکیەی  توندڕۆو

ئەو حاڵەتە ڕوەکیەکەی دواتر زۆر  زۆر نامۆ دەبێت و  هەستێکی سەیری لا درووست دەبێت و هەست دەکات ئیدی بەتەواوەتی  بووەتە ڕووەکێک! و بەتەواوی لەهەموو خواردنێک دوور دەکەوێتەوە.تەنانەت خواردنە ڕووەکیەکانیش و تەنها ئاو دەخواتەوەو وەک چۆن درەخت بەتەنها ئاو تیشکی  خۆر بەسیەتی بۆوەی گەشە بکات و بژیت.ئەوە پوختەیەک بوو لە تەوەری ڕۆمانی ژنەڕووەکیەکە

یۆنگ هێ. ئەو ڕادەکاتە دارستانەو دەیەوێ لەناو سرووست ون بێ و جەستەی خۆی هەموو لەشێوەی تابلۆیەکی سرووشتی بە وێنەی درەخت و کوڵ و گیاو سەوزایی دەنەخشێنێت.

ژنەڕووەکیەکە. ڕۆمانێکی ناوازەو جیاوازەو بۆئێمەی گۆشت خۆر و هەموو ئەوانەی ئاشنای فەلسەفەی ڕووەکخۆری و پڕەنسیپی ژیانی ڕووەکخۆرەکان نین .شتێکی نامۆیەو

 نووسەر لەوشاکارەدا بە وردی باس لەژیانی خێزانی  ییۆنگ هێی  پێش ئەوبڕیارەو دوای ئەوبڕیارە دەکاتن و لەخەراپەی مامەلەی کەس و کارو

جیابوونەوەی لە هاوسەرەکەی  و کەوتنەداوی لەلایان پیاوە هونەرمەندو وێنەکێشەکە”هاوسەری خوشکە گەورەکە(ئینهێ)ی کە بە چوار ساڵ لەخۆی گەورەترە” و  بەکارهێنانی بۆ مەبەستی هونەری  ئیرۆتێکی خۆی و دواتر ململانێ و کێشەو ناکۆکی خوشکەکەی لەگەڵ هاوسەرەکەی و کۆتایی هاتنی پێکەوە ژیانی ئەمانیش  بەهۆی ئەو کارە نامرۆڤانەیەی هاوسەرەکەی کە لەگەڵ خوشکەکەی”یۆنگ هیێ ڕووەکی” ئەنجامی دەدات و وێنەی باخێکی پڕ لەگوڵی ڕەنگاو ڕەنگ لەسەر هەموو جەستەی دەکێشێت ” بردنی یۆنگ هێ بۆ نەخۆشخانەی دەروونی و پشت تێکردنی هەموان و بەتەنها مانەوەی جگەلە ئێنهێی خوشکی نەبێت کە ڵەگەڵیدا دەمێنێتەوەو گرنگی پێدەدات. دوای ئەوەی لەسەرەتادا دژی بوو هتد…..

ئەوە پوختەیەک بوو لە تەوەری ڕۆمانی ژنەڕووەکیەکە.

ئەوەی ماوەبیڵێین و لەو شاکارە پێی دەگەین ئەوەیە. لە وڵاتێکی وەک کۆریای باشوور کە خاوەنی مێژووەکی دووروودرێژو  شارستانیەتێکی قوڵ و وڵاتێکی خاوەن تەکنۆلۆژیاو هەڵگری سیمایەکی شارستانی و پێشکەوتوو نانەریتانە.دۆخی  ژن و ڕەگەزی مێینەو چەمکی فێمێنزم و یەکسانی جیندەری.

لەو تونێڵەتاریکەی پاتریارکیدا گیری خواردبێت و  بەو شێوازە نا مرۆڤانەیه مامەڵە لەی لەگەڵدا بکرێت، ئەی دەبێ حاڵی ژن و مێینە له وڵاتانی دواکەوتوو نەریتخوازو کۆمەڵگا نێرساڵارەکان چۆن بێت؟

ئەو ڕۆمانەو چیڕۆکی یۆنگ هێ ئەوەمان پێدەڵێت کە

مێنتەڵێنێتی نێرسالاری کارەساتە.ئەو ئەقلیەتە کۆنە خوازو  نامرۆڤانەیەی پێی وایە دەبێت خۆی سەردارو ژن و مێینە شوێن کەوتەی بێت.نێر لە هەڕەم و لوتکەداو

مێینە لەنزمی و لەچالدابێت.

ئەو دەبێت بڕیار لەسەر هەمووشتێک بدات و چی پێ خۆش بێت بیکات و بیڵێت و چش بەدڵی نەبوو و لەگەڵ ئارەزووی یەکی نەگرتەوەو نەچو بەمیزاجیدا.ئەوە دەبێت نەیکات و دژیبێت.

لەکۆمەڵگەو لەناو خانەوادەیەکی وا پاتریارکی ژن جگە له خزمەتکارێکی هەوەس و گوێڕایەڵی بوونێکی ڕەهای ژێر فرمان و بکەو نەکەکانی نێرینە چتێکیتر نییە،

مێ لەکۆمەڵگەو دۆزەخێکی لەو چەشنە خاوەنی هیچ ئیرادەو سەروەری و ئازادی و بڕیارێکی سەربەخۆ نییەو ئەو دەبێت لەژێر سێبەرو هەژموونی نێرینەدابێت و  لەمەملەکەتی پیاوسالاریدا دەبێت بەڵێنی پاشکۆیەتی و

سوێندی نیوەمرۆڤ بوون و کەم ئەقڵی بوون بخوات و  بەردەوام لاوازی و بێ ئیرادەیی و شوێنکەوتەیی خۆی بۆ پیاو دووپات کاتەوە!

دەبێ تاکەی لەو ڕوانگە نامرۆڤانەیه لەو ڕەگەزە پیرۆزو تەواوکەرەی ژیان بڕوانین و بە پاساوی بێ بنەماو پێوەری نا لۆژیکی و قامچی نێرسالاری لەپیرۆزی و  کەسایەتی و هێزو ئازادی و خواست و حەزەکانی ژن بدەین و لە مرۆڤ بوونی کەم کەینەوەو جیاوازی ڕەگەزی لەنێوان مرۆڤەکان،درووست کەین؟

ئەو جیاوازیانەی کە تەنها بەرهەمی بیڕکردنەوەیەکی ڕووتی نێرسالاری و خێڵگەرێتی و مەزهەبگەرایی و ئەو پەیوەندی و پەروەردەسەقەت و ناتەندرووستەی کۆمەڵایەتین لەجڤاتە نەریتگراو کۆنزەرڤاتیڤ و پارێزگارەکان و

 و هیچ ماقوڵی و ڕەوایەتییەکی ئینسانی ئەخڵاقی و لۆژیکیان نییە،

بۆیە ئەرک و پێویستە  دیلێت بکرێنەوەو سەرلەبەری هەڵبوەشێنرێنەوەو ڕۆئیایەکی  مرۆڤانەو دیدێکی یەکسانی جێندەریانە و سیستەم و

سترەتکتۆرێکی کۆمەڵایەتی دادپەروەر و ژنخواز و یەکسان جێگەیان بگرێتەوەو هەموو ئمتیاز و  ماف و  ئازادی و دەرفەتەی بۆ پیاوان  ڕەخساوە لە کۆمەڵگەژینگە بۆ ژن و ڕەگەزی مێینەیش  بڕەخسێت و دەرگا لەبەردەم بەهرەو تواناکانی ژن بکرێتەوەو چیتر لەژێر هیچ پاساو بەهیچ بیانویەک کپتی تاقەو وزەو لێهاتوویی ئەو ڕەگەزەی تەواوکەری کۆمەڵگەنەکرێت و بوون و هێزو کەسایەتیان تیرۆرنەکرێت و کەرامەتیان نەڕووشێندرێت و  ئازادی و سەربەستیان خەفەنەکرێت و لەگەڵ پیاو ڕەگەزی نێرینە

 و بەیەکسانی و دوور لەهەرجیاکارییەکی ڕەگەزی و دیدێکی فاشیستانەو نامرۆڤانە، ڕەو ڕەوەی ژیان بەڕێکەن کومەڵگە بەرەو پێشەوە ببەن و ژیانی مرۆڤایەتی پێک بهێنین،

تا چیتر ڕەگەزی مێینە وەک مرۆڤ سەیربکرێن و نەبن به قوربانی تێگەیشەنێکی کۆن و ئەقڵیەتی پیاوسالاری بەبەردبوو  ئێکسپایەر بووی هەڵەو سەقەت و نەخۆش و نەوە بۆ نەوە وەک میرات نەیگوازێتەوەو وەک کەلتورێک پێڕەوی لێنەکرێت و  ژیان هاڕمۆنی خۆی لەدەست نەدات و هێزو تەرازووی کۆمەڵگا لاسەنگ نەبێت.

تاکەی دەبێت ڕێز لە نیوەی ئەقڵی کۆمەلگە نەگیرێت و بەناوی دەرچوون لە دابی گشتی و سنوری پیاو و لادان لە پیرۆزی. ڕێز لەهەڵبژاردن و ئازادی تاک نەگرین و دەست لە ژیانی بەرامبەر وەردەین؟

ئاخر ئەو بڕیارەی ژنە ڕووەکیەدای. جا لەهەرسۆنگەیەکەوە بێت و هەر تێگەیشتنێک لە پشتیەوەبێت و هەر هۆکارێک مۆتیڤ و پاڵنەری بێت.

کەیاسا ڕێگەی پێبدات و  زیانی بۆ کەس نەبێت،بۆدەبێت ئێمە دژی بوەستینەوەو دەستی نامرۆڤانەی تێ  بکوتین و پێشێڵی خواست و هەڵبژاردنەکەی بکەین و ڕێز لەو ئازادی و هەڵبژاردنە کەسێنیە نەگرین و وەک ژیانی تایبەت تاک لێی نەڕوانین؟

ژیانی تایبەتی هەر تاکێک،کاتێک دەگات بە قۆناخی ڕوشدو کامڵ بوون و یاسا وەک مرۆڤێکی پێگەشتوو و کامڵ حیسابی بۆدەکات. هێڵی سورەو هیچ کەسێک بۆی نییە بەهیچ پاساوێک بچێتەناویەوە.

بۆدەبێت لەجیاتی ڕێز گرتن لەکەسێک کە ئەقیدەو تێگەیشتن و شێوازی ژیان و هەڵبژاردنی لە هی ئێمە جیاوازە.

ئازاری بدەین و قسەی پێ بڵێین و بە ڕەقی و نامرۆڤانەو خەراپی و ناشارستانیانە مامەڵەی بکەین!.

بۆ دەبێت مرۆڤەکان وەک خۆیان قبوڵ نەکەین.

بۆدەبێت ئیدەلۆژیاو پێوەرو چەمکەکانی خۆمان بەسەر بەرامبەردابسەپێنین و ناچاری بکەین بێتە ژێرباڵی ژیان و تێگەیشتنی ئێمە.بۆ دەبێ ئێمە ڕاست و ئەوەیتر هەڵەبێت.

بۆدەبێت من خۆم نەبم و  پاشکۆو سێبەرو شوێن کەوتەی تۆبم؟بۆدەبێ من  کاتێک بە پێی مەزەب و کلتورەکەی تۆ نەجۆلێمەوەو خۆم خاوەنی فەلسەفەی تایبەت بەخۆم بم لەژیان و بە پێی ئەو ئەتێڕوانینە بجوڵێمەوەو پێڕەوی لەو یاسایە بکەم کە خۆم ئازادانەو دوور لەهەر فشارێک و شوێنەوتنێکی کوێرانەو چاولێکەریەی تەقلیدی  و بۆماوەیی هەڵم بژاردبێت و  بڕوام پێی هێنابێت و

ئامادەنەبم بەزۆرو ناچاری بێمه ژێر باری ئەو دۆگماو دیدە تەسک و داخراو ڕەهاگەراو ناتەتدرووستەی تۆ

من سەر لێ شێواوو لادەرو لەکی عارو شورەیی و جەهنەمی و بەد ڕەوتارو شێت و  لە زومڕەی گۆمڕایان بم!؟

تاکەی لەجیاتی ئەوەی جیاوزییەکان بکەین بە هەوێنی خۆشەویستی و هۆکاری  پێکەوەژیان و ڕێزگرتن لەیەکتری،

بیان کەین بە فاکتەری ناکۆکی و ململانێی ئایدۆلۆجی و شەڕی یەکتر سڕینەوەو هۆکاری خۆ ناشرین کردن و بە دۆزەخکردنی ژیان و تێکدانی پێکەوە ژیانی کۆمەلایەتی و پچڕانی شیرازەی خێزان و دوو کەرتکردنی مرۆڤایەتی و یەکتری قبوڵ نەکردن؟

بۆدەبێت تۆ گۆشت بخۆیت،بەڵام من ئەو مافەم  نەبێ کە نەیخۆم.تۆ گۆشت خۆریت نیشانەی ئاقڵی و

 ڕووەکی بوونی منیش شێتی!

ئاخر ماقوڵی و لۆژیکی بوونی ئەو تێڕوانینە سەیرە  لەکوێدایە!؟.

……

شەماڵ بارەوانی

لەگەڵ چاپکردن و بڵاوکردنەوەی کتێب بە زمانی کوردی، ئەدیب و ڕۆشنبیر و خوێنەرانی کوردیش، بە حەز و تامەزرۆییەکی بێ سنوور، کڕین و خوێندنەوە و هەڵگرتنی کتێب لە دڵ و دەروونیاندا بوو بە خوولیا و ئارەزوو. بەداخەوە، نەوەی ئیمڕۆ، بێ خەبەرن لەوەی کە کتێب، جاران، چ پایە و مەقامێکی لە نێو ماڵی کوردیدا هەبووە؛ لەسەر پەڕە کتێبێک، چەندان ساڵ زیندانی دەکرایت، وەک زێر و زیوو، لە ڕۆژانی ڕەشدا، لە نێو تەنەکە و کیسەی نایلۆن لە ژێر زەویی حەوشەی ماڵدا، دەشاردرایەوە، جار هەبوو دوای شەش حەوت ساڵان، ترووسکە ڕوناکییەک بەدیار دەکەت و لە گۆڕەکانیاندا، دەریان دەهێنانەوە. کتێب خواستنەوە، شەڕی لەسەر دەکرا، خۆ هەموو خوێنەرێک پارەی کڕینی کتێبی نەبوو، دەبوویا، بە مانگ چاوەڕێ بکەی تا نۆبەت دێ، لە هاوڕێیەکتەوە کتێبێکت بگاتە دەست.
تەنانەت، بەندکراو و زیندانییەکانیش، کە زۆربەیان، بە تۆمەتی خەبات و کوردایەتی بەندکرابوون، بە دزییەوە، کتێبیان بۆ دەچوو. ئەگەر زانیاریت لەسەر کتێبێکی تازە چاپکراو نەبووبایە، پێت شەرم بوو، کە نەتخوێندۆتەوە. لە ساڵی (١٩٥٢) کە عەلامەی کورد مامۆستا عەلایەدینی سەجادی کتێبی (مێژووی ئەدەبی کوردی) چاپکرد، تیڕاژەکەی (٢٠٠٠) بوو، لە کاتێکدا حەشیمەتی عیراق لە ساڵی (١٩٤٧) هەر (٤) ملیۆن (٨١٦) هەزار کەس بووە، ژمارەی کورد بە (٩٠٠) هەزارێک خەمڵێندرا بوو.
ئیمڕۆ، چەندان ئەدیب و مامۆستا و ڕۆشنبیری کورد، کە لەوەتەی پەنجایەکانی سەدەی ڕابردوەوە خەرێکی کڕین و کۆکردنەوە و هەڵگرتنی کتێبن، خۆشبەختانە لە ژیاندا ماون. ئەوان ئێستا خاوەن کتێبخانەی زۆر دەوڵەمەندن لە ماڵەکانی خۆیاندا، هەیانە بە چەندان هەزار کتێب و فەرهەنگ و گۆڤار و ڕۆژنامە و دەستنووسی گرانبەهای پاراستووە و لە دۆڵاب و ئیغدان و کتێبخانەی ڕەفتەدار هەڵیگرتوون. بەداخەوە، دەبێ بە نیگەرانییەوە، ئەو ڕاستییە بدرکێنم، کە زۆر لە نەوەکانی ئیمڕۆ، هەمان حەز و ئارەزووی خوێندنەوە و پاراستنی کتێب و کتێبخانەی ماڵەوەیان نییە، نەچوونەتەوە سەر باوانیان. جا دوای کۆچکردنی ئەو زاتانە، کتێبخانە گەورەکانیان، دەبێتە میراتێکی ڕەزاقورس.
بە گشتی، لە لای زۆربەی نەوەکانی ئیمڕۆ، داگیرکردنی ژوورێک یان هۆڵێکی گەورە، بە ڕەفتە و کتێب، کە هیچ کەسێک، ڕۆژێ سەریان پێدا ناگرێ، وەک ئەوە وایە، ئەو شوێنە قوفڵی لێدرابێ و بە عەمەڵ هیچ نەیەت. بۆیە زوو بیر لەوە دەکەنەوە چ لەو کتێبخانە گەورانە بکەن!
زۆر لەو ئەدیب و مامۆستا و ڕۆشنبیرانەی، کتێبخانەی گەورەیان لە ماڵەوە هەیە، درکیان بەوە کردووە، کە دوای خۆیان، کەس شک نابەن، وەک خۆیان قەدرزانی میراتەکەیان بێ، بۆیە، زۆریان دەیانەوەێ (شوێنێکی شیاو و گونجاو) لە دەرەوەی ماڵەکەی خۆیان بۆ کتێبەکانیان بدۆزنەوە… بێگومان، زۆریان فرمێسک لە چاویان دەبارێ، کە بەدەستی خۆیان کتێبەکان دەپچنەوە و دەیان خەنە نێو کارتۆن و سندووقان.
پێش نزیکەی (٣٠) ساڵ، هاوڕێیەکم، گوتی، کە وەسیەتنامەی نووسیوە، دوای مردنی کتێبخانەکەی بکەنە دیاری بۆ کتێبخانەی گشتی هەولێرــ خۆشبەختانە ئێستا هەر لە ژیاندا ماوە. ئەو بە خەونی شەوانیش. نەیدەزانێ، کە ڕۆژێک دێ کتێبخانە گشتییەکانی میریش کتیب وەرناگرن.
کتێبخانەی گشتی نییە، لە کوردستانی باشوور، کە ساڵانە چەندان داوای لێنەکرێت کە کتێبێ، کتێبخانەی ماڵە ئەدیبێک، شاعیرێک، ڕۆشنبیرێک، وەک دیاری وەرگرێت و لە لای خۆی بیپارێزێت.
ئەوەندەوی من بزانم، کتێبخانە حکومییەکان، ناتوانن ئەو کتێبخانە گەورانە وەرگرن ــ ئەگەر حەزیش بکەن، چونکە، لە لایەک ژوور و هۆڵیان نەماوە، هەمووی گیراون، لە لایەکی دیکە، ئەوە، ڕەفتە و دۆڵاب و پۆلینکردن و سەرپەرشتی و گواستەوەیان دەوێ، لەمانەش گرنگتر، بۆ خۆیان( دەتوانم بڵێم) هەموو ئەو کتێب و فەرهەنگ و سەرچاوانەیان هەیە، کە بۆیان دەکەنە دیاری. کەواتە دیارییەکان دەبنە جێگری بێ کەلک.
وەک ئاشقێکی کتێب،، وا ئەم پێشنیارانە دەخمە بەرچاوی، ئەوانەی (کتیبخانە میراتەکان) بە هەند وەردەگرن و قەدریان دەزانن، بۆ پاراستن و ڕێگرتن لە لەناوچوون و فەوتانیان:
یەک: بە پەیوەندی گرتن لەگەڵ وەزاڕەتی ڕۆشنبیری و لاوان، هەر کاتێک کتێبخانەیەکی نوێ لە شارەدێیەک، ناحیەیەک، قەزایەک، پارێزگارێک کرایەوە، ئەوا یەکێک لەو کتێبخانە دیاریانەی پێشکێش بکەن. کەواتە دەبێ هەماهەنگی لە نیوان خاوەن کتێبخانەی ماڵ و وەزاڕەت هەبێ. جوانترە ناوی خاون دیارەکەش بنووسرێت.
دوو: بە هەما هەنگی لەگەڵ وەزاڕەتی پەروەردە، ئەو خوێندگایە گەورانەی وەکو ئامادەیی و دواناوەندی و ئامۆژگایەکان، کە کتێبخانەیان هەیەوە کتێبیان کەمە، یان تازە کراونەتەوە، ئەم کتێبخانانەیان پێشکێش بکەن. لەوێش ناوی خاوەمەکانیان ئاماژەی پێبکرێت.
سێ: بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزاڕەتی خوێندنی باڵا:
ا) ئەگەر بەشێک لە کۆلێژێک پێویستی بە کتێبی ڕشتەیەکی تایبەتی بێ، دەکرێ، ئەو کتێبخانەی ماڵانیان پێشکێش بکات، بۆ نموونە بەشەکانی زمانی کوردی و عەرەبێ و فارسی و ئینگلیزی. هەروەها بەشی زانستی، بۆ نموونە لە کۆلێژی پزیشکی، من دکتۆر دەناسم، کە کتێبخانەی پزیشکی گەورەی لە ماڵەوە هەیە. هەروەها بۆ بەشی یاسا ، بۆ بەشی داد…تاد.
ب) وەکو زانکۆ کانی ئەوروپا، ساڵی دووجار پێشەنگای کتێبی دەستی دوو، لە کۆلێژ و بەشەکاندا بکرێنەوە، لەو پێشەنگایانە، کتێبی ئەو ماڵانە نمایش بکرێ، بە نرخێکی ڕەمزی، بۆ کۆمەک کردنی خوێندکارانی زانکۆ و بۆ مامۆستاکانیشیان، دواتر ئەو پارەیە، لە کارێکی خێرخوازی سەرف بکرێت، ئەگەر خاوەن کتێبەکان ڕازی بوون، دەنا پارەکە بدەنە خۆیان. لەم جۆرە پێشەنگایە، دەبێ کتێبی (٢٥) هەزاری بە (٧) هەزار بفرۆشێ، بۆ نموونە. چونکە لێرە دەمانەوێ هەم کتێبەکە سوودی لێوەرگیرێ، هەم یارمەتی خوێندکار بدەین.
چوار: لە پێشەنگای کتێب، کە ساڵانە لە شارەکان دەکرێتەوە، هۆبەیەک تەرخان بکرێ بە ناوی: (کتێبخانەی ماڵ) دەستی دوو، ئەمەش بە نرخێکی هەرزان و کاری خیرخوازی دەبێ. دەکرێ، لاوەکان، بۆ خۆیان ڕێکخراوێک، یان یانەیەک، پێک بێنن و خۆبەخشانە بەم کارە هەڵسن. خاوەن کتێبخانەی ماڵ پەیوەندیان پێوە بکات، تا کتێبەکانیان بۆ ساغ بکەنەوە.
پینج: خۆزیا، وەکو ئەوروپا، کتێبخانەی خیرخوازان دەکرایەوە، خاوەن کتێب و کتێبخانەکان، بە خۆرا ئەوەیا هەیانە بۆیان دەکردنە دیاری و، ئەوانیش بە نرخێکی ڕەمزی دەیان فرۆشتنەوە، هەر بۆ ئەوەیە کتێبەکان نەفەوتێن و خوێنەران بەردەوام سوودیان لێوەرگرن. لە دەستکەوتی فرۆشتنی کتێبەکان، دەکرێ کرێی ئەو دوکانە بدەن. یان دەکرێ کتێبفرۆشێک، هۆبەیەکی کتێبخانەکەی، بۆ ئەم جۆرە کتێبە تەرخان بکات.
شەش: ئەگەر نەوەی میراتگر، دڵی نەهات، کتێبخانەکەیان دەست لێبداو حەز بکات هەر لە ماڵەوە بیانپارێزێ، ئەوا دەتوانێت، دەفتەری خواستنەوە دانێ و خوێندکار و مامۆستا بچن لێی بخوازنەوە و دواتر بۆی ببەنەوە، هەم خێرە و هەم کارێکی شارستانییە. دکتۆر مارف خەزنەدار ــ ڕۆحی شاد، وای دەکرد، کە کتێبێکت لێ وەردەگرت، ناوی تۆماردەکردی و دەبوویا لە کاتی دیاری کراو بۆی بگەڕێنیتەوە…
باشترە، خاوەن کتێبخانەکەی ماڵ، مۆریک بە ناوی خۆی دروست بکات و پەڕەی یەکەمی کتێبەکەی پێ ختم بکات، تا خاون دیارییەکە ناوی بزر نەبێ.
خوێنەری ئازیز… ئەگەر تۆیش پێشنیار و بیرۆکەت دیکەی هەیە، خۆشحاڵ دەبم، بابەتەکە دەوڵەمەندتر بکەی… .
خۆزیا، کتێب، قەدروقیمەتی جارانی بۆ دەگەڕایەوە و نەوی ئیمڕۆ، وەکو میراتێکی ڕەزاقورس، سەیریان نەدەکرد.

چریکەیەک لە گەرمەسێرەوە

گەرووی وەک شمشاڵێکی غەمبار وایە و سۆزێکی گەورەی جادوویی لێدێتە دەرەوە، دەنگی ئەم هونەرمەندە وەک هاواری سووتاوی دایکە گەرمیانییەکی پاش ئەنفال وایە. دەنگی لە گریانی سازەکەی دەستی شڤان پەروەر دەچێت، دەنگی لە لاواندنەوەی دایکێکی جەرگسووتاو دەچێت. ئەو دەنگە لە ئاسمانەوە بۆ لاواندنەوەی غەم و ئازارەکانی ژیان هاتۆتە خوارەوە. حەسەن هەیاس دەنگێکە لە ناو ژاوەژاوی سەرگەردانیی گۆرانی کوردییدا، هێشتا بە سۆزێکی گەرمیانیانە، بە هێواشی و بە سۆزی خۆی ئیستت پێدەگرێت و بۆ لای خۆی راتدەکێشێت.
ئەو دەنگە، ئەو هەناسەیە، لە کانگای خەمێکی گەورەوە هەڵدەقووڵێت، ئەو سۆز دەکات وەک “تار و نەی”، ئەو نایەوێت شانمان هەڵتەکێنێت، بەڵکو دەمانباتەوە بۆ ناو خودی خۆمان و تەزوویەکی ئێجگار سارد بە سەرتاپای لەشماندا دەهێنێت، ئەو دەنگە وامان لێدەکات، دەستبەرداری هەموو شتێکی دەرەوە ببین و تەنیا و تەنیا سەرقاڵی ناوەوەی خۆمان بین. ئەو سۆزەی لە دەنگی ئەم هونەرمەندەدا هەیە، مەگەر لە ناو گەرووی نەی سۆفییەکاندا خۆی مەڵاس دابێت، ئاخر ئەوەی لە گۆرانییەکانی حەسەن هەیاسدا هەیە تەنیا سۆز و هاواری “نەی”یەکی غەمبارەوە و کە شیوەنی فیراق و ژانەکانی نێو ژیان دەکات.
ئەم گەرووە گەرمیانییە، هێندە شیرینە وەک ئاوی ئەڵوەن، هێندە غەمبارەوە وەک بوکێکی رەشپۆشی بێچارە، هێندە پڕ لە سۆزە هیچ مۆسیقایەک دەرەقەتی نایەت، ئەم دەنگە ئەڵوەنییە هێندە بڵند و پڕ لە سۆزە، هیچ سمفۆنیایەک نییە شان بدات لە شانی، هیچ ئاوازێک نییە بگاتە قوولەپێی، ئەو دەنگە مەگەر هەر خۆی بزانێت چ سیحرێکە، مەگەر هەر خودا بزانێت چەندە تیژە، ئاخر ئەو دەنگە لە شمشێر تیژترە و هەموو ئازارەکانت دەبڕێت، ئەو دەنگە کە هەمیشە سوێند بە ” قەڵای شیروانە” دەخوات، تەنیا لە شیعرێکی ئاڵۆز و خەماویی “وەلی دێوانە” دەچێت، ئەو دەنگە تەنیا و تەنیا دەنگێکە بۆ لاواندنەوەی خەمەکانی ئێمە، دەنگێکە نێردراوە تاکو لە ساتە زۆر سەخت و بێ ئومێدییەکاندا بە هانامانەوە بێت، دەستمان بگرێت بۆ ناو خۆی و لە تەک ئەو سۆزە قووڵەدا، هەموو شتێک لە بیر بکەین و بە سۆز و کاریگەریی ئەو گەرووە بەرەو دنیایەکی تر جیا لەم دنیایەی خۆمان ملی کاروان بگرینە بەر.
حەسەن هەیاس، هونەرمەندێکە، ئەگەرچی کەم دەرکەوتووە و ئەگەرچی دێوی شاشەی تیڤییەکان نییە، بەڵام هونەرمەندێکی گەورەی هونەریی گۆرانی کوردییە، ئەو بە هەق هونەرمەندە نەک دەمبێژ، ئەو دەزانێت گۆرانی چی ئەرکێکی لەسەرشانە، بۆیە ناتوانیت بەسەر هیچ گۆرانییەکیدا باز هەڵبدەیت، ئەوەی ئەو وتوویەتی هەمیشە شایانی گوێ لێگرتنە و دڵنیاشم، ئەم دەنگە وەک سمفۆنیایەکی زیندوو هەمیشە لە یادەوەرییدا دەمێنێتەوە. ئەو سۆزە پێماندەڵێت مردن دەرەقەتی نایەت، بۆیە ئەو دەنگە هەر بە نەمریی دەمێنێتەوە.

حەسەن هەیاس هونەرمەندێکە هێندەی ئاوی ئەڵوەن روون و بێگەرد، هێندەی تاڤگەیەکی ئەم کوردستانەش، دەنگی سازگار و پڕ جۆش و خرۆشە، ئەو دەنگە هێزێکی تایبەتی کێشکردنی هەیە و کەم کەس هەیە لەگەڵ بیستنیدا، بە لای خۆیدا کێشی نەکردبێت. ئەمە ئەو دەنگەیە ئاوێنەی دەروونی زۆربەمانە و دەسووتێت بۆ ئەوەی ناخی ئێمە روون بکاتەوە. ئای لەو دەنگەی حەسەن هەیاس کە وەک نەی شیوەن و زاری دەکات، ئای لەو مۆسیقایەی لەو گەرووە خەمگینەوە دێتە دەرەوە. ئای لەو دەنگە جادووییەی هەمیشە وەک خەنجەرێک وایە و لەسەر دڵت دەچەقێنرێت، چوونکە ئەو دەنگە سۆزێکی گەورەی تیایە و لە دڵەوە هەڵدەقووڵێت و بە زوویش دەگاتە دڵەکان. ئای حەسەن هەیاس، چ جادووگەرێکی گەورەی لە گۆرانی کوردییدا.

وێنەکە:
هونەرمەند حەسەن هەیاس – ستیڤان شەمزینی
کۆتاییەکانی 2014 لە شاری خانەقین وێنەکە چرکێنراوە
ئەوە یەکەم سەردانم بوو بۆ کوردستان لە پاش نەشتەرگەریی هەڵدانەوەی کاسەی سەر.

ڕۆژانه‌ ڕووداوگه‌لی زۆر له‌گه‌ڵ به‌خشراوه‌كان و ده‌روون ماندووه‌كاندا ڕووده‌ده‌ن، بێ ئه‌وه‌ی حیساب بۆ هه‌ست و ده‌روونی ئه‌وان بكرێت، له‌جیاتی ئه‌وه‌ی هاوكاری بكرێن، كێشه‌كه‌یان زۆر گه‌وره‌ ده‌كرێت و به‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی پیشانی كۆمه‌ڵگا ده‌درێت، بۆیه‌ ده‌مه‌وێت لێره‌ سه‌رنجی خۆم له‌سه‌ر شێته‌كان بنووسم، هه‌رچه‌نده‌ نووسین و لێدوان ده‌رباره‌ی سروشتی شێته‌كان كارێكی سه‌خت و ئاڵۆزه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر شاره‌زاییم له‌سه‌ر هه‌موو شێته‌كانی جیهانیش نه‌بێت، له‌سه‌ر هه‌ڵسوكه‌وتی شێته‌كانی كوردستان به‌پێی ئه‌و وته‌یه‌ی كه‌ ده‌ڵێن: “شێت هه‌ر شێته” ئه‌گه‌ر كه‌مێكیش بێت، ده‌توانم سروشتی شێته‌كانی هه‌موو دنیا وێنا بكه‌م و ده‌رباره‌ی پاكی و ساده‌یی ئه‌و مرۆڤه‌ دڵپاكانه‌ ڕای خۆم ده‌ببڕم‌.
له‌ ناو ناز و نيعمه‌ته‌كانى مشه‌ى ئه‌م ژيانه‌ كاتيه‌دا، له‌ناو خۆشى و ناخۆشيه‌كانى ئه‌م گه‌ردوونه‌ پرِ كێشه‌ و ئاشوبه‌دا، له‌ناو هيوا و ئاواته‌كانى ئه‌م جيهانه‌ رِاگوزه‌ره‌دا، هه‌موومان ئاره‌زووى زۆرێك لة پێويستيمان هه‌یه‌، وه‌ك ئاره‌زووى تێركردنى برسێتى و ئاره‌زووى تێركردنى سێكسى و ئاره‌زووى تێركردنى خۆشگوزه‌رانى، به‌ڵام له‌ هه‌موويان گرنگتر ئاره‌زووى تێركردنى هه‌ستى به‌بايه‌خ بوونه‌ .
به‌ وته‌ى(فرۆيد) زاناى نه‌مساوى گه‌وره‌ ده‌رونناسى سه‌ده‌ى بيسته‌م (ئاره‌زووى خۆبه‌گه‌وره‌ زانين) به‌واتايه‌كى تر، هه‌موومان پێمان خۆشه‌ كه‌سانى تر به‌شتمان بزانن، قسه‌ و كه‌سايه‌تيمان به‌هه‌ند بگرن …هتد.
ئه‌م ئاره‌زووى خۆ به‌گه‌وره‌ زانين و هه‌ستى به‌بايه‌خ بوونه‌، یه‌كێكه‌ له‌ گرنگترين و گه‌وره‌ ترين ئاره‌زووى تاكه‌كانى ناو كۆمه‌ڵگا، بۆ يه‌كلايى كردنه‌وه‌ى جياوازى نێوان مرۆڤه‌كان، پێشموايه‌ ئه‌م هه‌ستى خۆ به‌بايه‌خ زانينه‌، له‌نێوان مرۆڤه‌كاندا كاريگه‌رى باشى كردۆته‌ سه‌ر به‌ره‌و پێش چوونى زانستى مرۆڤ و داهێنان و گه‌شه‌سه‌ندنى شارستانيه‌تى، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئاره‌زووى بايه‌خ بوون نه‌بوايه‌، گۆرِانكاريش له ‌ژياندا نه‌ده‌بوو.
هه‌ر ئه‌و هه‌ستى به‌بايه‌خ بونه‌یه‌ مرۆڤ والێ ده‌كات جلى جوان و گرانبه‌ها بپۆشێت، كۆشكى به‌رز و باڵه‌خانه‌ى بڵندتر له‌دراوسێكانى بنيات بنێت، ئه‌گه‌رچى پێويستيشى پێى نه‌بێت، هه‌ر ئه‌و هه‌سته‌یه‌، كه‌ مرۆڤ ده‌یه‌وێت خۆی به‌زیره‌ك و هوشيار و لێهاتوو پيشان بدا.
هه‌ستى به‌بايه‌خ بوون، لاوێك والێ ده‌كات سه‌رۆكى وڵاتێك بداته‌ به‌رگولله‌ى چه‌كێك، هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ى خه‌لَك به‌گرنگ باسى بكه‌ن و دڵداره‌كه‌ى شانازى پێوه‌ بكات، له‌وه‌ش گرنگتر مرۆڤه‌كان ده‌يانه‌وێت وشه‌ى پرِ بايه‌خ له‌سه‌ر گۆڕه‌كانيان بنوسرێت، بۆ ئه‌وه‌ى پاش مه‌رگيش به‌ بايه‌خه‌وه‌ نووسينى سه‌ر گۆڕه‌كه‌يان بخوێندرێته‌وه‌.
ئه‌و ئه‌فسه‌رانه‌ى سه‌ربازه‌كان پێیان ده‌لێن گه‌وره‌م، به‌ سڵاوێكى ڕه‌سمیه‌وه‌ له‌ به‌رده‌ميان رِاده‌وه‌ستن، ئه‌و ئه‌فسه‌رانه‌ چێژ له‌م وشه‌یه‌ وه‌رده‌گرن، ئه‌و پیاهه‌ڵدان و ستايشه‌ى به‌ سه‌رۆكه‌كاندا هه‌ڵده‌درێت شادى و خۆشيان پێده‌به‌خشێت. زۆرن ئه‌وانه‌ى خۆيان به‌نه‌خۆش له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن، تاكو له‌م ڕێگایه‌وه‌ هه‌ست به‌گرنگی و بايه‌خى خۆيان بزانن، له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ نموونه‌یه‌كتان بۆ ده‌گێڕمه‌وه‌:
چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر خاتونێك بۆ ئه‌وه‌ى گرنگی و بايه‌خى خۆى له‌لاي خێزانه‌كه‌ی‌ بزانێت، زۆر جار خۆى ده‌بورانده‌وه‌ و نه‌خۆش ده‌كه‌وت، به‌جۆرێك مه‌ترسى ئه‌وه‌ى لێده‌كرا، ئه‌م نه‌خۆشيه‌ له‌داهاتوودا بگاته‌ پایه‌ى شێتى، به‌مه‌ش هه‌موو ئه‌ندامانى خێزانه‌كه‌ى له‌ده‌ورى كۆده‌بوونه‌وه‌، له‌په‌رۆشیدا داخ و حه‌سره‌تيان بۆ ده‌خوارد، ئه‌م كاره‌ ئاسووده‌يى به‌خاتوون ده‌به‌خشى، چونكه‌ هه‌ستى به‌بايه‌خ بوونى خۆى به‌م جۆره‌ زياتر بۆ ده‌رده‌كه‌وت، دڵنيام له‌دڵى خۆىدا ده‌یگوت: دياره‌ من كه‌سێكى زۆر به‌بایه‌خم، بۆیه‌ هێنده‌ گرنگم له‌لايان، به‌ڵام هه‌ستى خۆ به‌بايه‌خ زانينى ئه‌م خاتونه‌ له‌رِێگاى نه‌خۆشيه‌كه‌یه‌وه‌، هێنده‌ سه‌خت و دژواربوو، هه‌موو ئه‌ندامانى خێزانه‌كه‌ى شه‌كه‌ت و ماندووكرد، تاكو باوكى هاته‌ سه‌ر ئه‌و رِايه‌ى كچه‌كه‌ى ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ نه‌خۆش ده‌بێت به‌ گرنگى بزانن، ئيتر باوكی ناچارى ئه‌وه‌ كرد هه‌ڵَسوكه‌وتێكى توند په‌یڕه‌وبكات، توندوتيژى له‌به‌رامبه‌ردا بنوێنێ، له‌مه‌ودوا هه‌ر كاتێك خاتوون نه‌خۆش ده‌كه‌وت و ده‌بورايه‌وه‌، بابى لێى تورِه‌ ده‌بوو، په‌لامارى ده‌دا بۆ ئه‌وه‌ى ئازارى بدات، ئيتر خاتوون له‌ترسى باوكی يه‌كسه‌ر ده‌گه‌ڕایه‌وه دۆخى هوشيارى، له‌دوا جاردا خاتوون كه‌بۆى ده‌ركه‌وت چاره‌یه‌كى نيه‌، ئه‌وه‌ى پێشتر كردوويه‌تى بۆى ناچێته‌ سه‌ر، به‌ناچارى ملیدا و رِاستيه‌كانى قبوڵ كرد و هه‌رگیز نه‌خۆش نه‌كه‌وت، به‌ره‌و ژیانێكى ئاسايى و دوور له‌ده‌ست كرد ملی نا، ئايا ئه‌م به‌سه‌رهاته‌ نا تان هه‌ژێنێ ؟ !.
زۆربه‌ى ده‌رونناسان له‌و باوه‌ڕه‌دان هه‌ندێ له‌تاكه‌كانى ناو كۆمه‌ڵگا بۆ زانينى گرنگی و بايه‌خى خۆيان، هێنده‌ ده‌چنه‌ ناو دنياى خه‌ياڵه‌‌وه‌ تا ئه‌نجامه‌كه‌ى به‌شێتى ده‌گات، ئه‌وانه‌ وا بيرده‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌و شتانه‌ى له‌ بارى رِاستى و هوشياریدا ده‌ست خستنيان ئاسان نيه‌، بۆ رِازى كردنى هه‌ستى خۆ به‌ بايه‌خ زانين، ئه‌بێ له‌ڕێگاى شێتیه‌وه‌ به‌ده‌ستى بخه‌ن، ئه‌گه‌رچى داهاتوشيان بخه‌نه‌ مه‌ترسی و ژيان له‌شێتخانه‌ بگوزه‌رێنن .
هۆكارى شێتى چیه‌؟!
وه‌ڵامدانه‌وه‌ى ئه‌م پرسياره‌ زۆر دژواره‌، تائێستا رِێنمايى و رِوون كردنه‌وه‌كانى پزيشكانيش ئه‌نجامێكى دلَنيايى نه‌به‌خشیوه‌، ته‌نیا ئه‌وه‌ى ئێمه‌ به‌شێوه‌یه‌كى ئاشكرا ده‌يزانين، هه‌ر هۆكارێك تێكده‌رى خانه‌كانى مێشك بێت، ده‌بێته‌ هۆى شێتى و به‌شێكى نه‌خۆشيه‌ ده‌رونيه‌كان له‌ڕێگاى ميكرۆب و ژه‌هراوى بوونى برينه‌كانه‌وه‌ كاريگه‌رى خراپ ده‌كرێته‌ سه‌ر مێشك، به‌ڵام به‌شه‌ ئازاراوى و خه‌ماويه‌كه‌ى ئه‌وه‌یه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ى هيچ كاريگه‌ريه‌كى خراپ له‌سه‌ر خانه‌كانى مێشكيان نيه‌ و تووشى شێتى بوون، دڵنياشم ئه‌گه‌ر تاقى كردنه‌وه‌ى ورد له‌سه‌ر مێشكى ئه‌وانه‌ بكرێت، مێشكيان له‌هى من و ئێوه‌ش ساغ تره‌ .
ئه‌ى هۆكارى شێتى ئه‌مانه‌ چى يه‌ ؟
هيچ كه‌س ناتوانێ به‌شێوه‌یه‌كى رِوون و ئاشكرا هۆكارى شێتى بزانێت، به‌ڵام زۆربه‌ى ئه‌وانه‌ى لێهاتوو خاوه‌ن ئه‌زمونن، له‌سه‌ر ئه‌و رِايه‌ن كه‌سێك توشى شێتى بێت، له‌دنياى شێتىدا ده‌گاته‌ رِاده‌ى هه‌ستى خۆبه‌شت زانين، به‌ جۆرێك ئه‌و هه‌سته‌ى له‌دنياى شێتیدا نقومى ده‌بێت، هه‌رگيز له‌دنياى واقيعيدا پێى نه‌گه‌یيشتووه‌.
رِه‌سوڵ شێتێكى رِۆح سوك و قسه‌خۆشى خه‌ڵكى گه‌رمكانى لاى پشده‌ر بوو، هه‌ر كاتێك منداڵ له‌ده‌ورى كۆده‌بونه‌وه‌، به‌دڵخۆشیيه‌وه‌ ته‌ماشاى ده‌وروبه‌رى خۆى ده‌كرد ده‌یگوت:
قائمقاميش هێنده‌ى من خه‌لَكى له‌ده‌وره‌ نيه‌.
جارێك يه‌كێك به‌گاڵته‌وه‌ پێی ده‌گوت: نمايشێكى جوانى بۆ نه‌كات به‌ ئۆتۆمبيله‌كه‌ى هه‌ڵى ناگرێت، رِه‌سوڵ به‌برِوا به‌خۆبونێكى زۆره‌وه‌ گوتى :
رۆڵه‌ پێويستيم به‌ تۆ نيه‌، هه‌ر كاتێك بچمه‌ سه‌ر جاده‌ سه‌دان كه‌س ئۆتۆمبيله‌كه‌يم بۆ رِاده‌گرێت، ده‌ڵێى قائمقامم .
زۆر جار وه‌ك كه‌ڵه‌شێر خۆی گیڤ ده‌كرده‌وه‌، كه‌پرسيارى لێ بكرايه‌ ئه‌وه‌ چیه‌؟
به‌خۆرِانانه‌وه‌ ده‌یگوت: سامێ ده‌نوێنم!! .
ڕه‌سوڵ به‌راستی سروشتی زۆر خۆش و ڕێك و پێك بوو، پێشمه‌رگه‌ی خۆش ده‌ویستن، زۆر ‌له‌ناوچه‌ ئازادكراوه‌كان و لای ‌پێشمه‌رگه‌ بوو، به‌ڵام جارێكیش نه‌بوو راپۆرت له‌پێشمه‌رگه‌ بدات و بڵێ پێشمه‌رگه‌م دیتوون. من ئاگاداری ئه‌وه‌نیم، به‌ڵام هیچ دوورنیه‌، پێشمه‌رگه‌كان كاریشیان پێ سپاردبێ، زۆر شێتی تریش هه‌روا.
زۆر جار خه‌ڵك كه‌شێتێك ده‌بينن، خۆزگه‌ به‌ژيانى ده‌خوازن، چونكه‌ وا ده‌زانن له‌و بارودۆخه‌ى كه‌تێيدا ده‌ژى له‌خۆشى و به‌خته‌وه‌ریدا نقوم بووه‌، شێته‌كان به‌جۆرێك چێژ له‌ژیان وه‌رده‌گرن، له‌من و ئێوه‌ به‌خته‌وه‌رترن .
هۆكارى ئه‌م خۆش به‌ختيه‌ چى يه‌ ؟
ئه‌وان ئه‌و بارودۆخه‌ خه‌ياڵیه‌ى بۆ خۆيان دروست كردووه‌، هه‌ستى بايه‌خ و ئاره‌زووى گه‌وره‌يى خۆيان ده‌ست كه‌وتووه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ستى به‌بايه‌خ بوون هێنده‌ گرنگ بێت، تاكه‌كان ئاماده‌بن خۆيان بخه‌نه‌ بازنه‌ى شێتیه‌وه‌، پێويسته‌ بۆ رِێزگرتن له‌و هه‌سته‌يان گرنگيان پێ بدرێت، به‌ڵام له‌م وڵاته‌ى ئێمه‌دا ئه‌وانه‌ى خۆيان هه‌ستى خۆيان ده‌شێوێنن، ده‌وروبه‌رو كۆمه‌ڵگايش به‌يه‌كجارى ژيانيان ده‌شێوێنێت.
له‌به‌نديخانه‌ى ئه‌بوغرێبى له‌مه‌ڕ ئێمه‌ش، زۆرێك له‌و تاكانه‌ى ئه‌و هه‌سته‌يان لاپيرۆزبوو، هه‌موو شياوى ئافه‌رين و رِێزلێگرتن بوون، به‌ڵام به‌هۆى ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ى به‌عس شێوا بوون، سه‌ره‌رِاى ئه‌وه‌ش له‌لاى خه‌ڵك خۆشه‌ويست بوون.
به‌رخۆ يه‌كێك بوو له‌و شێتانه‌ى له‌لاى خه‌ڵَك زۆر خۆشه‌ويست بوو، مه‌سيحى بوو، ده‌يانوت: مامۆستاى بيركارى بووه‌، ئاره‌زووى ئه‌وه‌ى بووه‌ ژيان له‌ ده‌ره‌وه‌ى وڵات و له‌ ئه‌وروپا به‌سه‌ر به‌رێ، له‌ڕێگاى رِه‌سميه‌وه‌ ئه‌و ئاره‌زووه‌ى بۆ ده‌سته‌به‌ر نه‌كرابوو، ناچار ڕێگاى ناياسايى و قاچاغى هه‌ڵبژارد بوو، ويستبووى له‌ڕێگاى ئێرانه‌وه‌ خۆى بگه‌یه‌نێته‌ ئه‌وروپا، به‌ڵام كاتێك سنوورى به‌زاند بوو، چوو بووه‌ ناو خاكى ئێرانه‌وه‌، له‌لایه‌ن حكومه‌تى ئێرانه‌وه‌ ده‌ستگير كرابوو، به‌تۆمه‌تى سيخورِى بۆ عيراق تاوانبار كرابوو، به‌هه‌شت ساڵ به‌ندى حوكم درابوو، دواى ئه‌وه‌ى له‌ئێران له‌به‌نديخانه‌ ئازاد ده‌كرێت، هه‌واى رِۆيشتن بۆ ده‌ره‌وه‌ى وڵات له‌كه‌له‌ىدا نامێنێت، يابه‌ هۆى بارودۆخى ناله‌بارى ژيانى، ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆعيراق، بۆ ناو خێزان و كه‌سوكارى، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ له‌لايه‌ن حكومه‌تى عيراقه‌وه‌ گيرا بوو، به‌تاوانى به‌زاندنى سنوورى ووڵات، حوكمى هه‌ميشه‌يى (مؤبد) حوكم درابوو، له‌نێوان هه‌موو ئاوات و هيوا به‌رزه‌كانى ژيان و كێشه‌ و چه‌رمه‌ سه‌ريه‌كانى رِۆژگاردا، سه‌ره‌نجامه‌كه‌ى به‌شێتى گه‌یشت بوو، شێتیيه‌ك سه‌رسه‌ختى ژيان و زۆر كارى بۆ مه‌يسه‌ر كردبوو، بايه‌خ و گرنگى له‌ناو خه‌ڵكدا، خۆشه‌ويستى و كۆبونه‌وه‌ى خه‌ڵك له‌ ده‌وروبه‌ریدا، توانا و بوێرى و جنێودان به‌ ده‌سه‌ڵات، ئه‌مانه‌ هه‌مووى له‌ئه‌نجامى شێتىدا ده‌ستى خستبوون.
به‌رخۆ شێتێكى خۆشه‌ويست بوو، هه‌ميشه‌ به‌نديه‌كان ده‌وريان لێده‌دا، به‌قسه‌ خۆشه‌كانى به‌نديه‌كانى ده‌خسته‌ پێكه‌نين، له‌ناكاو ده‌كه‌وته‌ جنێودان به‌ سه‌دام حسين و ده‌سه‌ڵات و حكومه‌ته‌كه‌ى، بۆ نمونه‌: دواى داگيركردنى كوێت له‌لايه‌ن عيراقه‌وه‌، ده‌وڵه‌ته‌ هاوپه‌يمانه‌كان به‌زه‌برى هێزى سه‌ربازى عيراقيان له‌كوێت ده‌رپه‌رِاند و ناچار به‌كشانه‌وه‌ له‌ خاكى كوێت و ئاماده‌يى سه‌ر مێزى گفتوگۆ و دانوستاندنيان كرد، ئه‌م هه‌موو لووت به‌رزى و خۆبه‌زلزانين و سه‌رشۆرِى و ملكه‌چى سه‌دام حسين، به‌رخۆ پێى قبوڵ نه‌ده‌كرا، بێ ئه‌وه‌ى ناوى بهێنێ به‌رِاست و چه‌پدا جنێوى ده‌دا، ده‌یگوت:
كورِى قه‌حپه‌ ئه‌گه‌ر ده‌تزانى سه‌رشۆرِى قبوڵ ده‌كه‌ى، وڵاتى خه‌ڵكت بۆ داگير ده‌كرد .
ئيتر به‌نديه‌كان له‌هه‌ر هێرش كردنێكى له‌م جۆره‌ى به‌رخۆ دا، له‌ترسى سزادان، به‌نديه‌كان ده‌ورى به‌رخۆيان چۆڵ ده‌كرد، وه‌كو تۆوى ناو زه‌وى هه‌ريه‌ك بۆ لايه‌ك ده‌رِۆيشتن .
من به‌رخۆم زۆر خۆشده‌ويست، رِێزم لێده‌گرت، ئه‌ويش هه‌ستى به‌و رِێزگرتنه‌ ده‌كرد، هه‌ر پێويستيه‌كى هه‌بوايه‌ به‌سه‌ربه‌ستى ده‌هاته‌ لام، داواى ده‌كرد.
شوكور پياوێكى باڵا به‌رزى رِيش درێژ بوو، يه‌كێك بوو له‌و يه‌زيديانه‌ى چوو بووه‌ سوريا، به‌تۆمه‌تى سيخورِى كردن بۆ سوريا، له‌لایه‌ن حكومه‌تى عيراقه‌وه‌ به‌حوكمى هه‌ميشه‌يى (مؤبد) حوكم درا بوو، شوكور پياوێكى نه‌فس به‌رز و نيشتمان په‌روه‌ر و هه‌قپه‌رست بوو، زۆر دژ به‌خه‌ڵكى خراپ و سه‌ر به‌ڕژێم بوو، ئه‌وانه‌ى له‌گه‌ڵ هه‌ستى ئه‌و دا نه‌ده‌هاتنه‌وه‌ به‌ قێزه‌ونى باسى ده‌كردن، له‌ئاخاوتندا هێمن و له‌سه‌رخۆبوو، حه‌زى له‌ته‌نیايى بوو، هه‌ميشه‌ له‌گۆشه‌یه‌ك به‌ته‌نیا پياسه‌ى ده‌كرد، بێ ده‌نگى لاخۆشتربوو، هه‌رئه‌وه‌ش بوو به‌نديه‌كان به‌شێت ناويان ده‌برد، زۆر شانازى به‌وه‌ ده‌كرد له‌ساڵانى كۆتايى حه‌فتاكانى سه‌ده‌ى رِابردوو، له‌م به‌نديخانه‌یه‌دا ئه‌ندامانى به‌رزى (ى.ن.ك) به‌ڕێزان فه‌ره‌يدون عه‌بدولقادر و جه‌بار فه‌رمان و هاورِێكانيان له‌گه‌ڵ ئه‌و دابوون، من و هاورِێكانم زۆر رِێزى شوكورمان ده‌گرت، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆى ئه‌وه‌ى هاتوچۆى ئێمه‌ى زۆر ده‌كرد و له‌تێكه‌ڵاوی له‌گه‌ڵ ئێمه‌دا ئاسووده‌ بوو .
ئۆديشۆ كاكۆ خه‌ڵكى موسڵ بوو، مه‌سيحى بوو، رِه‌نگى سوور و سپی، چاوشين، قۆز و رِه‌زا سوك بوو، چوو بووه‌ لوبنان به‌تۆمه‌تى لايه‌نگيرى حزبى (كه‌تائب) حوكم درابوو، يه‌كێك بوو له‌تووشبوانى نه‌خۆشى (شيزۆفيرينيا) تێكه‌ڵاوى كه‌س نه‌ده‌بوو، هه‌ر خه‌ريكى خواردن بوو، كه‌متر له‌سه‌ر خوان نانى ده‌خوارد، ئه‌و پاشماوه‌ى به‌نديه‌كان ده‌يان كرده‌ به‌رميلى پاشه‌ما‌وه‌، ئۆديشۆ به‌شى خۆى لێ هه‌لَده‌بژارد و خۆى لێ تێرده‌كرد، به‌م جۆره‌ خواردنه‌ بێ به‌رنامه‌ييه‌، زۆر قه‌ڵه‌و ببوو، كێشى له‌سه‌ره‌وه‌ بوو، كاتێك كه‌سوكارى ده‌هاتن بۆ سه‌ردانى هه‌ر به‌ده‌وریدا ده‌هاتن و ده‌چوون، خزمه‌تيان ده‌كرد، ئه‌م ديمه‌نه‌ سه‌رنج رِاكێَشه‌ دڵى مرۆڤى هوشيارى ده‌چوزانده‌وه‌ .
سالَح يه‌كێكى ديكه‌ بوو، له‌تووشبوانى نه‌خۆشى ده‌رونى و شێتى، عه‌ره‌ب بوو، خۆى به‌(مه‌هدى) ئه‌م سه‌رده‌مه‌ له‌قه‌ڵه‌م ده‌دا، هه‌ميشه‌ ته‌ماشاى به‌رى ده‌ستى چه‌پى خۆى ده‌كرد، به‌ په‌نجه‌ى ده‌ستى رِاست له‌سه‌رى ده‌نووسى، لێوى ده‌بزواند، به‌ره‌و ئاسمان سه‌رى به‌رز ده‌كرده‌وه‌، ته‌ماشاى ناو له‌پى ده‌ستى خۆى ده‌كرده‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ى به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ په‌روه‌ردگارى هه‌ر دوو جيهان له‌ په‌يوه‌ندى دابێت، چه‌ند جارێك له‌گه‌ڵى رِاده‌وه‌ستام رِاستى هيچى لێ تێنه‌ده‌گه‌يشتم .
سه‌ره‌رِاى هه‌بوونى چه‌ندين به‌ندى له‌م جۆره‌، ئه‌وانه‌ى تريش، كه‌له‌بارێكى ده‌روونى خراپدا ده‌ژيان كه‌م نه‌بوون .له‌جیهانی ئازادی و ده‌ره‌وه‌ی به‌ندیخانه‌شدا، چه‌ندان ڕووداو و كێشه‌ی جۆربه‌جۆر له‌گه‌ڵ شێته‌كان ڕووده‌دات، ئه‌گه‌رچی ئه‌وانه‌ به‌پێی یاساش به‌خشراون، پێویسته‌ هه‌ریه‌ك له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا نه‌رم و نیان و هانده‌ربێت بۆ هاوكاری كردنیان، به‌ڵام زۆرن ئه‌وانه‌ی خۆیان ده‌خه‌نه‌ بازنه‌ی به‌رپرسیارێتی له‌گه‌ڵ ئه‌و به‌خشراوانه‌دا، به‌تایبه‌ت هه‌ندێك له‌كه‌ناڵه‌كانی ڕاگه‌یاندن، به‌بێ ئه‌وه‌ی هه‌ست به‌به‌رپرسیارێتی بكه‌ن، كێشه‌كانیان زۆر گه‌وره‌ ده‌كه‌ن و پیشانی كۆمه‌ڵگای ده‌ده‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی مرۆڤێكی ئاسایی ئه‌مه‌ی لێ ڕوودابێت، له‌كاتێكدا ئه‌ركی ڕاگه‌یاندن ئه‌وه‌یه‌ كۆمه‌ڵگا ڕووه‌و هوشیاركردنه‌وه‌ ‌ئاراسته‌بكات.

“هانی” وەکوو ئەکتەر بۆ یەکەمین جار لە “بێ نیشتمان”دا لە سینەماکانی کوردستان دەردەکەوێت

مەنسوور جیهانی ـ “هانی” گۆرانیبێژی بەناوبانگی کورد، بۆ یەکەمین جار لە فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” سێیەمین بەرهەمی بڵندی “توورج ئەسڵانی” وەکوو ئەکتەر ڕۆڵی بینینوە کە جەژنی قوربان، لە سینەماکانی هەرێمی کوردستان و عێراق نمایش دەکرێت.

فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” (بی سرزمین) Landless لە نووسین، دەرهێنان و بەرهەمهێنانی سینەماکاری کورد “توورج ئەسڵانی”، بەرهەمی کۆمپانیای سینەمایی “ماد مووڤی” MAAD Movie و هەروەها بەرهەمی هاوبەشی “ڕه‌ز هەڵکەوت ڕەشید” لە هەرێمی کوردستان و سووریا، لە ڕۆژی جەژنی قوربان واته ٢٠ی جوولای ٢٠٢١ و هه‌روه‌ها لە ڕۆژانی دوایی له سینەماکانی هەرێمی کوردستان و سەرتاسەری وڵاتی عێراق نمایش دەکرێت و “هانی” گۆرانیبێژی ناوداری کورد، بۆ یەکەمین جار لەم فیلمەدا بەشداریی کردووە و وەکوو ئەکتەری سەرەکی لەم بەرهەمە سینەماییەدا ڕۆڵی بینیوە کە هۆگرانی هونەری سینەما دەتوانن ڕوخساری نوێی “هانی” لە سینەماکانی هەرێمی کوردستان ببینن.

لە “بێ نیشتمان”دا کۆمەڵێک لە ئەکتەرە ناودارەکانی وڵاتانی تورکیا، سووریا، عێراق و هەرێمی کوردستان، بە چوار زمانی کوردی، تورکی، عەڕەبی و فارسی لەگەڵ “هانی موجتەهیدی” ڕۆڵیان بینیوە، لەوانە: شوان عەتووف، جاهید شاهین یاڵچین، بوڵه‌نت کاسێر، ڕێکێش شەهباز، بەنگین عەلی، بەڕۆژ ئاکرەیی، نارین محەمەدی، فرمێسک ڕەحیم زادە، هاکار عەبدوالقادر محەمەد، تەها عەبدوالکەرەم ئەبووبەکر، رەواڵ نەزائێف م. عەلی، ئاسۆ ڕەفیق، هەورامان و چەندین ئەکتەری دیکە.

لاپەڕەی فەرمی فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” لە ئینستاگرام:
https://instagram.com/landlessmovie?utm_medium=copy_link

بەڕێوەبەرایەتی ڕاگەیاندنی گشتی فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان”.

دیالـۆگ یا (گفـتوگـۆ) یەکـێکە لە کۆڵەکەکـانی بنیاتنـانی چـیرۆک بە گـشتی و چـیرۆکی منـداڵان بە تایبەتی. کە گرنگی لە گـرنگی و بایەخی کۆڵەکەکانی تری چـیرۆکی منداڵان کەمـتر نییە. دیالـۆگ لە پـاڵ وەسـف و گـێڕانەوەی چـیرۆک، کەرەستەیـەکی بەهـێزە و گـاڵـتەی پێناکـرێت. بـۆشـاییەکی فـروان لە بنیاتـنانی چـیرۆکی منـداڵان پـڕدەکـاتەوە و زیندووییەکی زیاتریش بە چیرۆک، چـێژ و خۆشییەکی زیاتریش بە منداڵان دەبەخشێ و لە بێـزاریی خوێندنـەوە دووریـان دەخـاتـەوە.
لە دیـدی منـداڵانەوە، دیالـۆگ زیـاتر چـیرۆکەکـان لە راستییەکـانەوە نـزیـک دەکـاتەوە، بیرۆکەی چیرۆکەکانیش زەقتر دەکاتەوە و رووداوەکانیش بەرجەستە دەکات. دیالـۆگ هەسـتەکـان و کاردانەوەکـانی نـاو دەروونی کەسایەتییەکـانی چـیرۆکەکـان دەردەخـات.
دیالۆگ هۆیەکە لەو هۆیانەی کە چیرۆکنووسانی منداڵان لە وێنەکێشانی کەسایەتییەکانی چـیرۆکەکانیاندا پشتی پێـدەبەستن. چونکە رۆڵی کەسایەتییەکـان لە میـانەی گفـتوگـۆ و ئاخـاوتن و دەمەتـەقـێـدا دەردەکـەون.
زارەوەی (دیالۆگ) بریتییە لە گفتوگۆ لە نێوان دوو کەسدا یا زیاتر لە دوو کەس. دەشێ کەسایەتییەکانی چـیرۆکەکانی منـداڵان هـێمایی بن، ئـاژەڵ و خـشۆک، باڵنـدە، پەپـوولە، گوڵ، هەنگ، دار و رووەک، کـێو و بەرد، با، خۆر، مانگ، ئەستێرە، رووبار،… بـن.
دیالـۆگ، شێوازی بیرکردنەوە و هـزری کەسایەتییە گڤتۆگۆکەرەکان و رۆڵ و شـێوازی ژیانـیان دەنـۆێنێت. دیالـۆگ شـیرینی و چـێژ و گەشیـیەکی زیـاتر بـە چـیرۆکی منـداڵان دەبەخـشێت. کە منداڵان دەبینن کەسایەتییەکانی ناو چـیرۆکەکان لە گفتوگۆ و مشتومڕن و بەرەنگاری یەکتری بوونەتەوە. وەک ئەوەی وێنەی رووداو و هەڵوێستێکی راستیبن لە ژیـانـدا. گـوێ دەگـرن تا بـزانـن رووداو و هەڵـوێستەکان بەچـی و بە کـوێ دەگەن.
دیالـۆگی سووک و ئاسان و جـوان و شـیرین و ورد داڕێـژراو لە چیرۆکەکانی منداڵان، سەرچـاوەیەکی گرنگە لە سەرچاوەکانی چـێژ و خۆشی و و سوودبەخشین بە منداڵان.
گـێڕانەوە: بریتییە لە گواستنەوەی رووداو و هەڵـوێستەکان، لە وێنەی راستییانەوە، بۆ وێنەی زمـانی. بە جۆرێکی ئەوتۆ کە خوێنەر وا خەیاڵ و بیردەکاتەوە کە دەیان بینێت.
شـێوازی گـێڕانەوە لە چیرۆکی منـداڵانـدا، ئەو شێوازە باوەیە، کە نووسەرانی چیرۆکی منـداڵان، لە داڕشـتن و گەیانـدنی بیـرۆکەکانیانـدا بە خوێنەرانی منـداڵانیان دەگەیەنن، کە لە پـاڵ دیـالـۆگ و وەسفکـردنـدا بەکـاری دەهـێنن.
گەر تـۆ چـیرۆکـنووسێکی منـداڵانی کوردمانی. ئەوە دەزانیـت کە داڕشـتنی دیالـۆگ بە وردی و جـوانی و دروسـتی، کـارێکی هەمیـشە ئاسان نییە. بۆ ئەوەی کە چـیرۆکێکی جـوان و پوخـت و بەسـوود بۆ منـداڵانی کوردمـان بنووسـیت، بتوانیت وەکو رووداو و بەسەرهاتێکی راستی وێنەی بکێشیت و دایبڕێژیت و پێشکەش بە منداڵانی بکەیـت، تا پەسەنـدی بـکەن و چـێژ و خـۆشی و سـوود لە چـیرۆکـەکەت وەربـگـرن. پێـویستە لە هەموو روویەکەوە، داڕشتن، زمانەوانی، هـونەری، بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و مـەرج و بنەماکـانی چـیرۆکی منـداڵان، لێکـدانەوەی ورد بـۆ چـیرۆکەکانت بکەیـت. ئەگـینا زوو کاڵـدەبنەوە و لەبیـردەچنـەوە و بەبێ هـۆگـری و ئاشـنایی سەردەنێـنەوە.
بۆ ئەوەی چیرۆکێکی پوخت و شیرین بنووسن کە نزیک بێت لە راستییەوە، دایالۆگ و قسەکانت گونجـاوبن و لەگەڵ تەمەنی منـداڵانـدابن، بە راستیش گوزارشت لە بیر و لە فەرهـەنگی زمانی منـداڵان بکەن، دەتـوانن سـوود لەم چەنـد پێویستییانە وەربگـرن:
١ـ زۆر گوێگـرتن لە گفتوگـۆ و لە قسەکانی منـداڵان و بیرکـردنەوە وەکو ئـەوان. دەشێ هەوڵـدان بۆ نووسینی دیالۆگێکی سروشتی و دروست، کارێکی قـورس بێت لە چیرۆکی منداڵان. پێویستە ئەوە بزانن، کە کەسایەتییەکانی چیرۆکەکانتان، بیر لە چی دەکەنەوە و چی دەڵـێن و چـۆن گوزارشت دەکەن. پێش ئەم نووسینەم، کۆمەڵـێک چـیرۆکی کوردیـم خوێندەوە کە بۆ منداڵان نووسراون. لە نووسینی چیرۆکنووسانی ناسراوی کوردمان کە ئەو چـیرۆکانەیان بۆ منداڵان نووسیون. تێبینی ئەوەم کـرد کە بەشـێک لە دیالۆگەکانیان سروشتی نین و نەگونجاون و زیادە رۆییان تیاکردوون. لە قسەی راستی منداڵان ناچن.
تەنیا رێگا بۆ ئەوەی هەست بە دیالۆگێکی سروسشتی و گونجاوی نزیک لە راستییەوە بکەن و چیرۆک بۆ منداڵان بنووسن. پێویستە گوێ لە منداڵان بگرن، تا بزانن کە چۆن دەدوێن و چـۆن گفـوگـۆ لەگەڵ یەکتریـدا دەکەن. هەرگـیز لە گـوێگـرتنیان بێـزار مەبـن. چونکە راستی و دروستییەکـان لە زاری خودی منـداڵانەوە دەبیستن و وەریـان بگـرن.
خۆ ئەگەر هێشتا سەڵتن و بوخچەی نەکراوەن و هاوسەرگیریتان نەکـردووە و منداڵتان نییە و نەبـوونە بە دایـکان و باوکـان. یا پەروەردەکـار و دادە و مامۆسـتانین. یا مـام و پـوور نین. بە هـیچ شێوەیەک پەیوەندی و تێکەڵیتان لەگەڵ منداڵاندا نییە. دەتوانن بچنە هـەر شوێنێک کە منـداڵانیان لێ هـەیە، لە جیهـانە وەنەوشەییە سەیر و سەمەرەکەیان نزیک ببنەوە، کە پڕە لە خەونی سەوز و لە هـیوا و راز و نیازی پاک و بێگەرد. پڕ بە دڵتـان و بە هـەوەسی خـۆتـان گوێیـان لـێبگـرن، بزانـن کە چـۆن بە سروشتی و بەبێ رتـوش و ئارایـش دەدوێـن و گـفتـوگـۆ و ئاخـاوتن لەگـەڵ یەکـتریـدا دەکـەن.
وێنەکـێشێکی ئیتاڵی پسـپۆر لە بـواری شـێوەکاری منـداڵان، دەڵـێت: تا نەچـوومـە ناو منداڵان و وەک ئەوان لەسەر سک لەسەر زەویدا رانەکشام و بە تەباشیر وێنەم نەکێشا، لە راستی و سادەیی منداڵان و لە هونـەر و راستیی وێنەکێشانی منداڵان تێنەگەیشتبووم. بۆیـە هـێڵـێکی راسـت و چـەپـم بەسەر را و بۆچـوونەکـانی پێشترم، دەربـارەی وێنـەی منـداڵان هـێنا و لەسەرەوە دەسـتم پێ کـرد.
ئەکتەری کۆمیـدی جیهـانیش (چـارلی چـاپلن) دەڵـێت:” من میهـرەبـانی لە منـداڵێکەوە فـێربـووم. کاتێک کە بینـیم لە دەفـتەری وێنەکێشانەکەیدا، خۆری بە ڕەنگی رەش بۆیە کـردبـوو، تا بـاوەکە کریـکارەکەی لە ئیشەکەیـدا ئـارەق نەکـات”
تێکەڵبوونتان لەگەڵ منداڵان، ئەو بوارەشتان بۆ دەرەخسێنێت، کە بۆ نووسینی دیالۆگی چیرۆکەکـانتان، سـوود لە وشەکـان و لە فەرهـەنگی منـداڵان وەربگـرن. کە زمـانێکی ساکار و شیرین و نەرمی خۆیـان هەیە. بۆ نموونە: ئایا وشەی”حەپەلـۆشی کـرد” بە لاتـانەوە شـیرینتر نییە لە وشـەی”خـواردی”؟.
٢ـ رەنگە دوو منـداڵ لە زۆر رووەوە، وەکو یـەک نەبـن، بێگومان لە نێـوان منداڵانـدا جیـاوازی تاکی هـەیە، با لە تەمەنێکـشدابن. دەشێ منـداڵـێک زۆرزانتر و هـۆشیارتر و زمـان پارواتـر بێت و دانەمێنێـت، بەڵام منـداڵێکی تر زۆرزان نەبێـت و کەمـدوو بێت و فەرهەنگی وشەکانی سنوورداربن. واتا سروشتییە کە کەسایەتییەکانی چیرۆکەکانیشتان وەکو یـەک نەبـن. بەڵام پێـویسـتە زیـاتر گـشتی لە چـیرۆکەکـانتانـدا رەنگبداتـەوە، نـەک نموونـەیی و تایبـەتی.
٣ـ بۆ نووسینی دیالـۆگ، دەتـوانن سـوود لە ئەزمـوونی چـیرۆکنووسانی تر وەربگـرن، کە چیرۆکیان بۆ منـداڵان نووسیون و دەنـووسن. دەشتوانـن وەک سەرچـاوە، سـوود لە پەرتووک و تەلەفـزیۆنەکان و لە ئینتەرنێـت و لە شانـۆ و سینەمای منـداڵان وەربگرن. بەڵام پێویستە ئامـاژە بـەو سەرچـاوانە بـدەن کە کـەم یا زۆر سوودیـان لێـوەردەگـرن.
٤ـ وەکو وتمان گـرنگی دیـالـۆک لە گـرنگی رەگەزەکـانی تـری چـیرۆک کەمتـر نییە. لە نووسینی چـیرۆک بۆ منداڵان، شتە لاوەکییەکان بەڵاوە بنێن. هـێندەش مەچـنە قـووڵایی بابەتەکانەوە و منداڵان بێزاربکەن. شتی بێ سوود و زیادە مەئاخنێنە ناو چیرۆکەکانتان. تا چـیرۆکەکانتان لاواز و بێ سـوود نەبن.
٥ـ زیـادەڕۆیی بە دەمی منـداڵانەوە مەکـەن و قـسەی زل و داتـاشرا و واتاشـارەوە بە دەمیانەوە هەڵمەبەستن. پێویستە دیالۆگەکانتان بەپێی تەمەنی منـداڵان بن و گوزارشت لە بیر و توانای راستی منداڵان بکەن. ئەو وشە و رستانە بنووسن، کە لە زاری خودی منـداڵانەوە گوێتـان لێیـان بـووە. پێـویستە وەکو منـداڵان بیـربکەنەوە و دیالـۆگەکـانتان بنووسن. بۆ نموونە ئەم گۆزارشتە بە دەمی منداڵێکی (٦) ساڵانەوە کە لە باخچەکەیاندا لەبەر هەتاو دانیشتووە و تینوویەتی:” دایکە گەر ئەزێت نییە، پەرداخێک ئاوم بۆ بێنە، خەریکە لە گەرما هەڵپڕووکێم” ئەم وشانە بە دەمیی منداڵێکی ئەو تەمەنەوە، دروست و گونجاو نین و هەڵبەستراون و زیادەڕوویی تیـادایە. گەر چـیرۆکنووس بینووسیایە:
“دایکە ئاو دەخۆمەوە.. گەرمامە” پێموایە راست و گونجاو دەبوو. گەر ئەو وشانە و رستانەی بە دەمی منداڵێکی (١١) ساڵانـەوە بینووسیایە، دروست و گونجـاو دەبـوون.
٦ـ چیرۆکەکانتان بۆ منداڵان بگێڕنەوە یا بخوێننەوە. تا بزانن تا چ راردەیک بە لایانەوە پەسەنـدن و چـێژیان لێـوەردەگرن و چ کاردانەوەیەکیـان هـەیە. ئەمەش کارێـکی زیـاتر پراکـتیکییە، بە تایبەتیش لەگەڵ منـداڵانی هەراشدا، چونکە بە زۆری دەتـوانن بە را و بۆچـوونەکـانی خۆیـان، چـیرۆکەکـانتان هەڵبسەنگـێنن و تێبینی و رەخنەکـانیان پێـتان بڵـێن. تا خـاڵە بەهـێز و لاوازەکانی چـیرۆکەکـانتان بـزانن.
٧ـ ئەوە بزانن، هەر ئەوە نییە کە منـداڵان گەورە نین و منداڵـن. بەڵکو ئەوەش بزانن کە ئەوان وەکو گەورەکـان بیرناکەنەوە و وەکو ئەوانیـش نادوێـن و گـوزارشت ناکەن.
٨ـ پێویستە وشەی ئابستراکی “موجەرد” بەکار نەهـێنن. کە منداڵان توانای تێگەیشتن و لێکدانەوەیـانی نییە. لێکوڵینەوەکان دەربارەی دەروونی منداڵان، جەخت لەسەر ئەوە دەکەن، کە منداڵان لە چەمکی ئابستراکی و لە رستەی ئاڵۆز تێناگەن. منداڵان لە وشەی سـووک ئاسانی مانـا زانـراو و رسـتەی کـورت و سادە تێـدەگـەن و وەریـان دەگـرن.
٩ـ بۆ ئەوەی ئەوە بزانـن و لە منـداڵان تێبگەن، کە بیـر لە چی دەکەنەوە و چی دەڵـێن، لە تەمنـە جیـاوازەکانی منـداڵیدا. هـەر چـوار قـۆنـاغـەکەی گەشەکـردنی زانستی بـزانن. کە زانـای ناسراوی دەرونناسی منـداڵان (ژان پیـاژە) داینـاون.
مەرجەکانی دیالـۆگ لە چـیرۆکی منـداڵاندا:
١ـ پێویستە کورت و سووک و گونجـاو و بەسوودبـن. دووریشـبن لە زیـادەڕۆیی.
٢ـ پێویستە دیالـۆگەکـان لەگەڵ رەگـەزەکـانی تری چـیرۆکی منـداڵانـدا بگـونجـێن. گۆنجاویشبن لەگەڵ هەڵوێست و رووداوەکان. گوزارشت لە سروشتی کەسایەتییەکان بـکەن، نـەک لە سروشتی خـودی نووسـەران.
٣ـ نابێـت چـیرۆکنووسانی منـداڵان، لە میـانەی دیالـۆگەکانی چـیرۆکەکانیانەوە، خۆیان هـەڵبقـورتێنن و بە زاری منـداڵانەوە ئامۆژگـاری و ئاراستە و رێنمـایی بکەن. ئەگـینا بایـەخی چـیرۆکەکـانیـان لەدەسـتدەدەن و وەکو چـیرۆک چـێژیـان نامێنـێت
٤ـ پێویستە دیالۆگەکانی چیرۆکەکان بۆ منداڵان سروشتی بن. ئاڵۆز و ناپەسەند نەبن. هـزر و هـۆش و بیـری منـداڵانی گـوێگـر و خوێنـەر، ببن بە ئـیلهـامی نووسینیان.
٥ـ پێویستە چیرۆکنووسان، لە نووسینی دیالـۆگ بۆ چـیرۆکەکانی منـداڵان، رەچـاوی خاڵـبەنـدییەکـان بکـەن. گـرنگە کە بە راستی لە شوێنـەکـانی خـۆیـانـدا دایـان بنـێن.
رەزا شـوان
نەرویـج: ١٠/ یۆنـیۆ/٢٠٢١

بەبە گیان بەبەی خرپن
وەرە بــۆ بـاوەشـــی من
وەرە ببە بــە ھـــاوڕێم
بـا گــــۆرانیت بۆ بڵێم
دەی چـەچـەکــانت بێنە
بڵێ ھــەڵم پـەڕێنــە
بـۆ گـۆرانی خۆشی مــن
ئـەی بەبەی جوان و خرپن
تۆ پێکــەنین و قـاقـــا
لێدە وەکـو مـۆسیـــقـا
یاری دەکەین مـن و تــۆ
یاری خۆش و لــەسـەرخۆ
کە ھیلاک بووی بەبەی جوان
بــچۆ بــۆ لای دایـە گیان
بــا ئەویش بــەپێکەنین
پێمان بڵێ ئــافــــەرین

( )

تینوێتی دیداریان ، بردمی بۆ ماڵیان
بەڵکو بیانبینم ، بزانم حاڵـــــــــــــیان
نە خەوتوویەک لەماڵـــــەکەدا ڕا بوو ،
نە میوانێ لای ماڵەکە پەیـــــــدا بوو
لە هاوسێیەکیانم پرسی: ئەرێ کوا هەواڵ؟
ووتی ماڵ بەقای زیاتر بوو لە خاوەن ماڵ
ئەی نازانی خەڵک ئەڕۆن و جێی دێــــڵن ،
ماڵەکانیش ماتەمیان بۆ ئەگـــــــــــــێڕن ؟

—————

يادار ماذا فعلت بك الايام

مررت بدارهم شوقاً إليه
لعلي ألمح الأحباب فيها

فما من نائم في الدار يصحو
وما من زائر يدنو إليه

سألت الجار : ما الأخبار قل لي؟!
فقال : الدار أبقىٰ من ذويها

أمَا تعلم بأن الناس تمضي
وأن الدار تنعي ساكنيها

وەرگێڕانی بە دەستکارییەوە: نـــ.ەوزاد بەندی

یاسا لە کورترین پێناسەیدا:”ئامڕازێکە بۆ ڕێخستنی ژیانی تاکەکان و کۆمەڵگا.”
بەڵام یاسا حەقیقەت و ئیرادەی دەسەڵاتە، کە مانەوەی دەهێڵیتەوەو کۆمەڵگایەکی ڕامکراو و گوێڕایەڵ بۆخۆی بەرهەم دەهێنێت.
یاسا ئامڕازێکە بۆ پاراستنی بەرەژەوەندی تاکەکان، بەڵام بەرژەوەندی تاکەکان لەناو ویست وبەرژەوەندی دەسەڵاتدا.
وەکو هانا ئارێنت دەڵێت: “یاسا دەکرێت ژیانی تاکەکان بپارێزێت، بەڵام دەکرێت ئەمە پێچەوانەش بێتەوە.” واتا: یاسا میکانیزمێکە کاتێک بەرژەوەندیەکانی هاوڵاتیان پێچەوانەی دەسەڵات بوو، دەتوانێت مافی ژیان لە هاوڵاتیان بسەنێتەوە، ئەویش لەڕێگەی سزای مەرگ و لەسێدارە دانەوە.
یاسا ئیرادە و حەقیقەتی دەسەڵاتە، ئامڕازێکە بۆ مانەوەی دەسەڵات و دیسپلینکردنی کۆمەڵگا، بۆ چەپاندن و لە ناوبردنی بزواتی یاخی و لادەر لە نەریتی دەسەڵات.
“دیسپلینکردنی – یاسایی” لە دوای سەدەی حەڤدەهەمەدا لە کۆمەڵگایی سەرمایەداری و پیشەسازیدا بە پێشکەوتنی ئامڕازەکانی مومارەسەکردن و هێز گەشەی سەند.
وەکو “ماکاڤیلی” لەکتێبی “میر”دا، یاسا بە ئەخلاقەوە گریدەدات و دەڵێت: هەرکۆمەڵگایە بەها ئاکارییەکان هەرەسی هێنا پێویستی بە یاسادانەرێکە بۆ ڕێخستنەوەی کۆمەڵگا.
تۆماس هۆبزیش تێڕوانینی خۆی بۆ یاسا، لەکتێبی لیڤیسان بەمجۆرە دەخاتە ڕوو و پێی وایە، دەبێت هەمووکۆمەڵگا ملکەچی خۆیان بۆ یاسا و میر ڕابگەینن.
لەگەڵ دەرکەوتنی سیستەمی سەرمایەداری یاسا و تەکنیکەکانی گەشەی زیاتری بەخۆیەوە بینی و بیرمەندە “لیبڕاڵەکان” نەک دژایەتی خۆیان بەرانبەر یاسا دەرنەبڕی، بەڵکو بەپوێستیان دەزانی، چونکە لەدیدی ئەوانەوە (یاسا ئامڕازێکە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەئابورییەکانی تاک.) بەڵام یاسا دامودەزگایەکە لەڕێگەی هێزەوە ئاسایشی دەسەڵات دەپارێزێت و ئازادییەکانی تاک پێشیل دەکات، چونکە هەمیشە ئاسایش و ئازادی بێچەوانەی یەکترن.
سیستەمی سەرمایەداری بەشێوازێکی سیستماتیکراو لە بەرژەوەندیەکانی خۆیدا یاسای داڕشت، ئەویش بۆ بەدەستهێنانی دوو ئەنجام. یەکەم: دیسپلینکردنی مرۆڤ وەکو کاهێنکی بەرهەمهێن لە بەشداریکردنی لەبەرهەمهێناندا، دووەم: پاراستنی بەرژەوەندیەکانی و ڕەگ داکوتانی دەسەڵات لە هەناوی کۆمەڵگادا، وەکو فۆکۆ دەربارەی دیسپلینی یاسایی دەڵێت: “جۆرێك سەردەمی مۆدێرندا ڕەوایەتی یاسا ئەوەندە دەكرێت بەجێی باوەڕی تاكەكان تەنانەت نەیارانی ڕژێمو سیستەمەكەش بەجۆرێك دەربارەی یاسا دەدوێن كە دەسەڵاتداران قسەی لە بارەوە دەكەن.”

یاسا لەبنەڕەتدا ماسكی دەسەڵاتە، ئامرازی داڕشتنی فۆرمەكانیەتی، داپۆشینی شكڵە ڕاستینەو ناوەڕۆكیەكانی دەسەڵاتە “كە دیوی سەركوتیەتی” لەبەر چاوی كۆمەڵگە، یاسا كۆی دیوە ناشرینەكانی دەسەڵات دادەپۆشێتو ڕوویەكی جوانی درۆینەی بۆ دروست دەكاتو سزاكانی بە ئامرازی بەرقەرار كردنی عەدالەت دەناسێنێت و ڕەوایەتیان پێدەدات، یاسا دواجار جگە لە فرمانی سەروەرو دەسەڵاتدار شتێكی تر نییە، وە هەموو لایەكیش ناچار بە ملكەچیو گوێڕایەڵی دەكات، واتە وەك ئەوەی فۆكۆ لە (مێژووی جنسیەت)دا دەڵێ: دەسەڵات یاساكانی بە پێی ویستەكانی خۆی دادەڕێژێت، پاشان گوتاری حەقیقەتی بابەتەكان بەرتەسكو سنوردار دەكات، دواتر سزا بۆ سەرپێچیەكان دادەنێت، دەسەاڵت لە هەموكاتو جێگەكان یەكسانە، بەپێی هەندێ میكانیزمی لە ڕادەبەدەر دووبارەبۆوەی یاسا، حەرام كردن و سانسۆر كار دەكات ، هەروەها فۆكۆ ڕای وایە”ڕواڵەتی هەمەكی دەسەڵات لە شێوەی یاسادا پیشان دەدرێتو ئاسەوارەكانی بە ملكەچی دەناسرێت”، واتە كاتێ دەسەڵات قسە دەكات ئەوا ئەو قسەیە ڕێسایە،و فۆرمی دەسەڵات لە ڕۆڵی یاسادانەردا دەردەكەوێت، كە ئەندازیاری فۆرمسازی دەسەڵاتەو یاساكان لە چوارچێوەی بەرژەوەندیەكانی حكومەتو فرمانڕەوادا دادەڕێژرێت و دەبێت تاكەكان حورمەتی بگرن، نەك لەبەر ئەوەی ئەم یاسایانە تاكەكان دەپارێزن، بەڵكو لە جەوهەردا لەبەر ئەوەی ئەم یاسایانە قسەی دەسەڵاتن، پابەند بوون بەو یاسایانەوە بەدادپەروەری و لادانیش لێیان بەتاوان ئەژمار دەكرێت.
(یۆرگن هابرماس) نەوەی دووەمی قوتابخانەی فرانفۆرت، کە نەیاری دیدی فۆكۆیەو یەكێكە لەسەر سەختترین ڕەخنە گرەكان لە بۆچوونەكانی فۆكۆ، دان بەوەدا دەنێت، كە “میكانیزمە یاساییەكان كە ئازادییەكان لە دەوڵەتی ڕەفاهی مۆدێرندا بۆ هاوڵاتی زامن دەكەن، هەمان ئەو میكانیزمە یاساییانەن كە ئازادی سودمەندە گریمان كراوەكان دەخەنە مەترسیەوە”

بەسوود وەرگرتن لەم سەرچاوانە:

ماوریزیۆ پاسرین: فەلسەفەی هانا ئارێنت
و:ئارام مەحمود: دەزگای ئایدیا 2017

ئاشنابوون بەمێشڵ فۆکۆ
و: جەبار ئەحمەد. دەزگای ئایدیا، 2015
لیڤیاتان: تۆماس هۆبس

بیدایات عیلم الٲجتماع: جورج ترابشی

مدرسە الفرانفورت: علاء طاهر

کاتێک دەڵێن دەبێت کورد وەک قیبلە نوما ڕوی لەباکوربێت،کەدەڵێن باکور ڕۆحی کوردستانە هەر لەخۆڕا نییە.لەبەر ئەوە نییە کە باکور بەشی هەرەگەورەی داگیرکراوە،لەبەر ئەوەیە کە تورکیا دوژمنەهەرە گەورەو بەهێزەکەی کوردستانە ،ئەوەی تائێستا ئەوەنەزانێت تورکی نەناسیوە! جا هیچ شتێک لەوە مەترسیدارتر نییە دوژمن نەناسیت،ئەگەر دوژمن نەناسیت بەنەزانی دەکەویتە ناو تەڵەو داو و شەڕی تایبەتی دوژمن،بەتایبەت لەم ساتەدا هەندێک بۆچون ده چنە خزمەت شەڕی تایبەتیدەوڵەتی تورک.
کاک عیماد تورکەکان دەڵێن :تەنها کوردی مردوو باشە،دەڵێن لەئەفریقیاش نابێ کورد هەبێت،دەڵێن خوداش لەگەڵیان بێت ئێمە لێی هەڵدەگەڕێینەوە،داخۆ ئەمە بێزاکیرەیی نییە کە تۆ داوا لەپەکەکە بکەیت بەلۆژیکی کوردایەتی،بە عەقڵی میرنشینی و دابەشکراو سیاسەت بکات.
جارێک هونەرمەندێک وتی کێشەی ئێمە دابەشبونی جوگرافیای مێشکمانە نەک خاک تا جوگرافیای مێشکمان یەک نەگرێتەوە ئازاد نابین،ڕاستتان دەوێت بە ئەقڵی دابەشکراو ناتوانین دروست بیربکەینەوە بۆچون و ڕەفتارمان دابەش دەبێت ،لەبەر ئەوەی ئەگەر هزر وبیر پەرت بو گوتەو کرداریش پەرت دەبێت.دەبێ ئێوە بیربکەنەوە ئاخۆ ئێوە نین تەنیا لەڕوانگەی باشورەوە شتەکان دەبینن.
بەهانە پەکەکە نییە،بەهانە کوردە کورد تێبگەن،ئاخر لەسەر ئەم بیرردنەوانەتانە ئۆجالان دەڵێت:کوردبون تاڵە و ڕاکردن لێی نامەردییە. لەڕاستیدا زۆر جوان بۆی چووە کاتێک دەڵێت :ڕۆشنبیری کورد مردووە،بەڕێز عیماد ئەو سەرنجە هی ڕۆحی ڕۆشنبیرێکی مردووە.
تۆ تەماشاکە سەنتەرێکی تورکی دەڵێت: هەولێر تورکیایەکی بچوکە ،خۆ لەهەولێر پەکەکە نیە؟!
بەڕێزم تورک سیاسەتی پاکتاوی نەژادی و لەناوبردن و تواندنەوەی هەیە بۆکورد لەڕێگەی ئەو ئەقڵە دابەشکراوە،لۆژیکی کوردایەتی و ئەقڵی میرنشینی و ئیخوانیزم ئەوەدەکات.
بەڕێز جەنابی ڕۆشنبیر خۆ لەناو سەری ئینسانی کورد پەکەکە نییە ،بەڵام تورکیا هەوڵی داگیرکردنی زهنیەتی تاکی کورد دەدات لە ڕێگەی ئاین و میدیا بەگشتی و پارتیەوە بەتایبەتی. ئەوەتۆی سەیری ئەملاو لای خۆت ناکەیت،تەنها بەرچاوی خۆت دەبینیت وەک ئەسپی زینکراو،پەکەکە تەماشای هەرچواردەوری دەکات لەڕاستیدا.
بەڕێز کاک عیماد تورکیا لەڕێگەی هەولێرەوە هەوڵی داگیرکردنمان دەدات ،نەک لەڕێگەی قەندیلەوە. لە ساڵی 1994 وە تورک باشوری داگیرکردووە،زانکۆ تورکیەکان خەڵکانێک بەکوردی دەچێتە ناویان و بەتورکی دێتە دەر ،دەبێ ڕۆشنبیر ئەوە ببینێت،تا نەکەوێتە ناو لۆژیکی مسعود بارزانی و شەڕی تایبەتی تورک ئەی ڕۆشنبیر.
بەڕێزم تورکیا لەڕێگەی ئابوریەوە هەوڵی لەناوبردنی هەرێم دەدات نەک قەندیل،دەزانی گەلێک ئابوریەکەی لەژێر دەسەڵاتی داگیرکەردابێت واتای چی،واتای ئاشبەتاڵ!
بەڕێزم خۆ ڕۆژئاوا قەندیل نەبو،کە پارتی لەڕێی ئەنەکەسەوە دژایەتی کردن،خەندەقی لێدا،خۆ پەکەکە نەبوو،کە باوکی مسعود بەهەمان ئەقڵیەت و کلتوری جاشایەتی سەرکردەکانی باکوری شەهید کرد دکتۆر شوان و ئەوانیتر،هەروەها لەڕۆژهەڵات سلێمان موعینی وئەوانیتر. بەڕێزم وردترو بەدیقەت تربن،دوژمن پەکەکە دەناسێت،بۆ ئێوە نایناسن،پەکەکەش نەبووە پارتی شەڕی بەکوردی هەرچوارپارچە فرۆشتوە،لەحەدکاوە بۆ یەنەکە.
پەکەکە لەقەنیل نەبوو،کەپارتی بەهاوکاری تورکیا و ئەم زهنیەتە سەدان کادرو و پێشمەرگەی یەنەکەی شەهیدکرد.
بەڕێزی من تۆ بۆ ئەوەنابینیت کە پارتی هەمیشە بەهانەی داوەتە دوژمن تا بێنە ناو خاکی کوردستان لەپاسدارو عەسکەرەوە تا جەندرمە.
بەڕێزم بۆ چی تورک دەستی بەسەر ماڵی بارزانی دانەگرتووە،خۆ لەوێ پەکەکە نییە،بۆ تورکیا پارتی ناچار نەکرد کۆمەڵکوژی گەریلا بکات لە ناو هەولێر.
کەتۆ پێت وابێت بێ بونی پەکەکە،تورکیا نایەوێ ئەزمونەکە لەناوببات واتا تۆ بێ ئەزمونیت،ئەمە نەخوێندەواری و تێنەگەیشتنە لە عمقی ستراتیژی تورکیا،لەمیساقی میللی و لە خەونی بنیاد نانەوەی شارستانیەتی ئیسلامی تورکی بەهاوکاری ئیخوان. بەڕێز ئەمە واتای نەناسینی هێزێک بەناوی ئاک پارتی.
بەڕێزم هونەرو مۆسیقات،ئیمانت مزگەوتت،داگیرکراوە،قوتابخانەکانت مامۆستاکانت داگیرکراون،ئێستا تۆ دەڵێی بەهانە مەدەنە تورک!
ئەم ئەقڵە ڕواڵەتیە چییە،ئەم بۆچونە ڕواڵەتی و عەوامیە چییە،ئێوە پێویست ە سەرەتا لەستراتیژی دوژمن تێبگەن!
بتەوێ و نەتەوێ ئیدی کوردێک هەیە لە پارادیگمای چاڵدێران دەرچووە،ئەوەی لەچاڵی چاڵدێرانی دوژمن نەیەتە دەر لەوێ دەمرێ،دوژمن ئاسمیلاسیۆنێکی بێدەنگ هەر ئەنجامدەدات،ئەوەی پەکەکە دەیکات هێنانە دەنگە،زەنگی ئاگادار کردنەوەیە،لەو چاڵە وەرنەدەر بادوژمن لەوێدا نەتان کوژێت،دوژمن دژی قەندیلە لەبەر پەکەکە نا ،ئەو کوردی ئازاد دەبینێت،لەبەر ئەوەی پشتیوانە بۆیە دژی قەندیلە. تکایە وەرنە دەر لە چاڵی چاڵدێران .

مەحمود عەبدوڵڵا

کاتێك،
بەرچاوم تاریك دەبێ
خەریکم دەتوێمەوە وەکو مۆم.
کە،ناوی تۆ دەهێنم
دەگەشێمەوە.دەبمەوە بەخۆم.

کە،ژنێکت خۆشویست
مانای ئەوە نییە،
کەسی دیکەت خۆشنەوێ .. نا،
خۆشتبوێن..
بەڵام وەك ئەو.. نا.

کە، دەتبینم
ماندوێتیم دەحەسێتەوە
چەشنی کرێکارێك
کە، هەقدەستی کاری ڕۆژەکەی
دەخاتە تەنکەی باخەڵی.

هێندە دڵم دەشکینی
بڵیی هەتبێ
ئەو پارچەگۆشتەی
پێیدەڵێن دڵ.

من خۆشەویستی تۆم
بۆ پێت نەوتم دەردت گرانە
نەمگووت چون..
تۆ خۆشەویستیی منی.

خەڵکی کۆڵانی خۆمان،
گەڕەکی ئەوبەر،
شاری بەفروڕەشەباش
ڕقیان لێتبێ.
دڵنیابە..
پڕبەهەستم خۆشمدەوێی.

دراوسێیەکم هەبوو
ڕۆژی چەندجارێك،
گوێم بەدەنگی دەزرنگایەوە
هاواری لەمندالەکەی دەکرد
لەکۆڵان بێتەوە
ئەوەتەی عاشق بووە
تاریکیش دادێ
هاواری، نابیستم.

کە،تۆ هێندە دڵت ڕەق بێ
کۆتایی هێنان،
بەخۆشەویستتیی ئەمن و تۆ
ئەمڕۆ درەنگە..
سبەی زوو نییە.

2020
فەتاح حەسەن
دانیمارك/ ڤالبی

تۆ ئەو گوڵە نیلوفەرەی لەو دەمانەدا رسکای
کەڵکەڵەی خۆکوشتن مێشکی گرتبووم و
سەگە هارەکەی مەرگ
کەڵبەی لە تەمەنم گیر کردبوو
پەرداخی عومرم نیوەی زیاتر رژابووە
سەر ئەو وشکەڵانەی هەتاو
دوگمەی سینگی کردبووە و
چرچ و لۆچی زەمەن
بە لاشەیەوە دەرکەوتبوو
تۆفانێک لە چاوەکانما دەستیپێکرد بوو
دەستی لە بینەقاقای زارۆکی خۆشنوودیم گیرکردبوو
شێتانە مەوجی ئەدا و
بەهیچ خوایەک ژیر نەدەکرایەوە
مانگێکی برینداربووم
لە ئاسمانی هەڵوەرینا
شێوەم دەچووەوە سەر
ئەو ئەستێرە خۆکوژانەی
بە قاپێک نەوتی غەم و
دەنکە شقارتەی کەساسی
گڕیان لە جەستەی خۆیان بەرئەدا
سەفەرێک کەلەی داگرتبووم،
بەرەو دوورگەی زام
بە ڕێگا پێچاوپێچەکانی یادەوەرییدا
گوزەرم ئەکرد و
لە ناکاو کۆترێکی بێ نەوا و
بێ هێلانە ناسیمییەوە و
وتی تۆ نەوەی رەسەنی بێ نازیت و
ئیتر ئەوە منم بەسەر ژانەکانتا ئەگمێنم و
تەمبووری شیعرێکی ترت بۆ ئەژەنم
درەختێکی پرچ ئاڵتوونی بووم
دارستانی ردێن سەوز دەریکردم و
بەهار بەلامدا نەئەهات،
پایزیش گەڵا زێڕینەکانمی ئەوەراند
لە رووباری قەسیدە حەزینەکاندا
مەلەم ئەکرد و
خۆم بە لچکی شیعرێکی بێدەنگەوە گرتبووەوە،
لە ناو دیوانێکیشا شەپۆلی گریانەکانم و
خامۆشی شەوانم چاپ کرابوو
تەلاری رووخسارم بەسەریەکدا رووخابوو
جەنازەی خۆزگەکانم
کەوتبووە ژێر دار و بەردووەکەی و
قەلەڕەشی فەرامۆشکردن
دەندووکی لە جەستەم ئەدا
هەر رۆژەی پارچەیەک لە لەشمی دائەکرمان
حەزیای رەشبینی کامەرانییەکانی ئەکرۆشتم
گەشبینی لە مێژ بوو خیانەتی لێکردبووم
لە پشتەوەڕا خەنجەری لە هەموو هیواکانم دابوو
رەنج و حەسرەتکێشان ببووە دەزگیرانم
بڕیاربوو لە شەوێکی قەترانیدا
زەماوەند بکەین و
لە دوورگەی خۆکوشتندا
کوخێکی بچکۆلانە بکەینە مەنزڵ
تۆ لەم کاتانەدا
چەشنی گوڵە نیلوفەرێک لە منا روایت
لە نێو گریانەکانی شەوانما
بوویتە مامانی رۆژانی پڕ پێکەنینم
لەنێو وەسوەسەی خۆکوشتنا
هەنجەتی ژیانت پێگرتم
لە نێو گۆمی تەڵخی فیراقدا
کانییەکی روونت نیشاندام
پێکەوەش
دەستنوێژی عەشقێکی جاویدانیمان گرت و
پەیمانمان بە ماچ دا
دەم لە نێو دەمی یەکتر بژین
بەڵێنمان بە ژیان دا
لە نێو دڵی یەکترا بمرین

” نیایش”

ئاواز : فرید زولاند

“””””””””””

خودایە ، ئاخ ئەی خودایە…
ئاە خودای من
بانگت ئەکەم ، ببیستە دەنگم
شکەنجەگای دونیایە شوێنم
بە تاوانی ” ژیان بەسەر بردن”
ئەمەیە سزام..
ئاخ ئەی خودای من ، ببیستە دەنگم
لەم موسیبەتەمان جێمان مەهێڵە
ناپرسم بۆ ئەمە بووە سزام
ئەی خودایە ، ببیستە دەنگم

لەو هەموو هاوارەی گەرووم
با کز نەبێ غەمی مەرگی دەنگم
بە ڕقی ناخ پێچراوەتوە ، پەیمان
گوڵی خوێناوی وا لەبەردەم پەیمان
ماتەمی دایک ئەبەدییە
كە داغی هەرزەکاران دیدەی پەیمان

خودایە ، کارەساتمان لەبەر دەمایە
لەهەر لایەکەوە ” با”ی ترسێنەر
لە چاوەڕوانیمانایە
لەبیری قەتڵوعامی” لالە/ گوڵەکان” بە

خودایە ، ئەی پەنای ساتەکانم
بە گریانەکانم بانگت ئەکەم
بانگت ئەکەم ، ببیستە دەنگم

ئیلاهی ،،لە شەوی هەژاریما بمسووتێنە
بەڵام موحتاجی نامەردانم مەکە

كۆمەکم کە ، سازش بۆ ناهەقی نەکەم
بەڵام بۆ عەشق و ئازادی بمرم
خودایە ئەی پەنای ساتەکانم
بە گریانەکانم بانگت ئەکەم
بانگت ئەکەم ، تۆش ببیستە دەنگم

خودایە ، ئاخ ئەی خودایە…
ئاە خودای من
بانگت ئەکەم ، ببیستە دەنگم
شکەنجەگای دونیایە شوێنم
بە تاوانی ” ژیان بەسەر بردن”
ئەمەیە سزام..
ئاخ ئەی خودای من ، ببیستە دەنگم
لەم موسیبەتەمان جێمان مەهێڵە
ناپرسم بۆ ئەمە بووە سزام
ئەی خودایە ، ببیستە دەنگم

ماوەیەکە لە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و سۆشیال میدیاکانەوە هەواڵی زیاد بونی ڕێژەی دیاردەی ژن کوژی و خۆکوژی و توندوتیژی دەبینین و دەبیستین لە عیراق و کوردستان. ئەم تراژیدیایەی کە دەگوزەرێت جیا نیە لەو ڕەوەندە جیهانیەی کە لە ساڵی ڕابوردودا و بەهۆی تەشەنەکردنی ڤایرۆسی کۆڕۆنا و ڕێنماییەکانیەوە، بە ڕێژەیەکی بەرچاو زیادی کردوە. بەڵام لەم وڵاتەدا تایبەتمەندی خۆی هەیە، و ستەم و ژن کوژی و پلە دوویی ژن زۆر لەم دیاردەیەی کۆڕۆنا واوەترە، لە ستراکتۆری کۆمەڵگەکەدایە و لەیاسادا چەسپێنراوە. لە سیستەمی پیاوسالاری قەومی و میلیشیایی و دینی ئەم وڵاتەدا ژنکوژی لە ژێر ناوی پاراستنی شەرەفدا پاساوی یاسایی و کەلتوری بۆ دەکرێت.
لەپاش کوشتنی زەهرا محەممەدی ٢١ ساڵە لە هەولێر ڕۆژی ١٦-٤-٢٠٢١، سەرۆکی حکومەتی هەرێم لە تویتێکدا ڕایگەیاند “هیچ شەرەفێک لەژن کوشتندا نیە، ئەمە دەبێت کۆتایی پێ بێت، وەزیری ناوخۆم ڕاسپاردوە بۆ دڵنیابون لەوەی تۆمەتبار بە سزای خۆی بگات”!.. بەڵام ئەوەتا دوای یەک مانگ و بەپێی هەواڵەکان هێشتا تۆمەتباران دەستگیر نەکراون. ئەمە زۆر ئاساییە لەم وڵاتەدا چونکە زۆربەی ئەم کەیسانە یان بەداخراوی دەمێنێتەوە و یان بکوژان، ئەگەر دەستگیریش بکرێن، دوای ماوەیەک ئازاد دەکرێن.
توندوتیژی دژی ژن لە جیهاندا شێوازی یەکجار زۆری هەیە وەک لێدان، شێواندنی جەستە، کوشتن، سوتاندن، بەردەباران، تێزاب پیاڕشتن، دەست درێژی سێکسی، ئوتوی مەمک، فڕاندنی بووک، خەتەنە، زەواجی منداڵ، زەواجی بەزۆر، فرۆشتن، ئازاردانی دەرونی و شکاندن، سوکایەتی پێکردن، بێبەش کردن لە خواردن، دەرمان، و پارە، هەڕەشە و هەراسان کردنی سۆشیال میدیا…هتد. ئەگەر هەندێک لەم جۆرە دەستدرێژیانە لە عیراق و کوردستان پێشتریش نەبیسترابن، ئەوا لەم ساڵانەی دواییدا زیاتر و زیاتر دەبینرێن و دەبیسترێن.
بەرامبەر هەر ژنێک کە دەکوژرێت هەزاران هەیە لە مەترسی کوشتن و توندوتیژیدا دەژین کە لە هەر ئان و ساتێکدا ئەگەری کوشتنیان دێت، و ڕاستیەکەی ئەوەیە کە کچ و ژن لە سەراسەری دنیادا لە نائاسودەییدا دەژین، هەمیشە لە کەرەنتینەدان، دەبێت بەردەوام بە دڵە لەرزەوە دەرچن لەماڵ (ئەگەر ڕێیان پێ بدرێت!). ئەمانە سروشتی نین، بەڵکو سیستەمی پلە دویی ژن و باڵادەستی پیاوسالاری کە تیایدا دەژین فەرزی کردوە.
بە دوای کوشتنی سارا ئێڤراردی ٣٣ ساڵە لەبەریتانیا ڕۆژی ٣ی مارسی ئەمساڵ، ڕاگەیەندرا کە لەماوەی ساڵی ڕابوردودا 115 ژن لەو وڵاتەدا کوژراون لەلایەن هاوسەر و کەسوکاریانەوە، واتە هەر 3 ڕۆژە و ژنێک دەکوژرێت. ئاشکرایە کە ژمارەیەکی بەرچاو پیاویش دەکوژرێت، بەڵام یەک ڕاستی هەیە ئەویش هۆکاری سەرەکی کوشتنی ژن بە بۆنەی ژن بونیەوەیەتی.
تۆمەتبارکردنی قوربانی و باوەڕ پێ نەکردنی:
کاتیک کە کچێک یان ژنێک توشی توندوتیژی جەستەیی، دەرونی، یان دەست درێژی سێکسی دەبێت و دەیەوێت ڕاپۆرتی بکات، پێش هەموو شتێک پشکنین لە کردەوە و هەڵسوکەوت و جلو بەرگی خۆی دەکرێت و بەچاوی گومانەوە سەیری دەکرێت. پرسیار دەکرێت: ئەبێت چی وتبێت یان کردبێت وا پیاوەکەی توڕە کرد؟، بۆ لەو کاتەدا لەدەرەوە بوو، چی دەکرد لەو شوێنە، جلەکانی چۆن بون، چۆن دەڕۆیشت، قسەی لەگەڵ کێ کردبوو… لەباتی ئەوەی لە هەڵسوکەوتی تاوانبار بکۆڵرێتەوە. هەر کۆمەڵگایەک لە جیهاندا بە پلەی زیاد و کەم قاڵبێکی تایبەتی بۆ هەڵسوکەوتی ژن داناوە کە هەر بە ئاستەم لێی لادات تاوانە.
بەهەزاران کچ لەسەر کێشەکانی پەردەی کچێنی (غشاء البکارە) کوژراوە و دەکوژرێت، بەبۆنەی نەفامی کۆمەڵگا لە فاکتە زانستیەکانی ئەم بەشەی لەشی ژن.
ئامارەکانی پۆلیسی بەریتانیا ئەوە دەگەیەنێت کە ژن پێش ئەوەی پەیوەندی بکات بە پۆلیسەوە بە تێکرا ٢٨ جار توشی توندوتیژی دەبێت، و تەنها ١٥٪ی دەستدرێژی سێکسی تۆمار دەکرێت، واتە ٨٥٪ ڕاناگەیەندرێت.

ڕۆڵی یاسا:
یاسا دەتوانێت ڕۆڵێکی یەکجار گرنگی هەبیت لە دابین کردنی ڕاددەیەک لە خۆشگوزەرانی و سەلامەتی ژن و منداڵی کچ. خوێندن باشترین نمونەیە، بە قەدەغە کردنی نەخوێنەواری منداڵانی کوڕ و کچ، نەوەی هوشیار پیدەگات کە ئاگایی بە مافەکانی خۆی هەبیت، و بەتایبەت فرسەت دەدات بە کچان لەمنداڵیەوە دەرچن لەماڵ و بڕوا بە خۆبونیان هەبێت و سەربەخۆیی ئابوری و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی خۆیان بچەسپێنن.
یاسای عیراق و زۆربەی وڵاتانی دەوروبەر و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە لەسەر ئەساسی ئاینی ئیسلام و شەریعە دامەزراون بەڵگە لە منداڵ وەرناگرێت، بەڵام هەمان ئەم یاسایە زۆر بە ئاسایی لەتەمەنی ٩ ساڵییدا دەیدات بە شوو و دەینێرتە ناو دۆزەخی ژیانێکی بێ ئاسودەوە و هەموو خەون و هیواکانی بۆ داهاتو دەخاتە ژێر پێوە.

لە عیراقدا یاسای تاوان پەرەگرافی ٤١ مافی “سزادانی” ژن دەدات بە میرد، کە “هیچ تاوانێک نیە ئەگەر لەکاتی بەکار هێنانی مافی یاسایی خۆیدا ئەنجام بدرێت، هەروەک دیسپلینی مامۆستا و دایک و باوک بۆ منداڵەکانی ژێر دەستیان”!
یاساکانی هاوسەرگیری لە یەمەن داوا لە ژن دەکات ماڵ بەجێ نەهێڵێت بە بێ ڕوخسەتی مێردەکەی!
لە هەندێ وڵاتی وەک ئەفغانستان و هیندستان گرنگیەکی زۆر دەدریت بە ئەزمونی پێشوی سێکسی ژنەکە لە حاڵەتی دەستدرێژیکردندا. ئەفغانستان یەکێکە لەو وڵاتانەیە بەر ڕەخنەی توند کەوتوە بە بەکارهێنانی “تاقیکردنەوەی پەنجە”- ئەمەش بریتیە لە پشکنینی جەستەیی بۆ ئەو ژنانەی کە راپۆرت لەسەر دەست درێژی سێکسی دەکەن، پزیشکەکە دوو پەنجەی لە ناو زێی ژنەکە دادەنێت بۆ ئەوەی بزانیت ئایا ژنەکە “ڕاهاتوە بە سێکس”، واتە ئەگەر پێشتر سێکسی کردبێت، دەست درێژیەکە بە تاوان دانانرێت!. ئەمەش ڕێگە لە زۆر ژن دەگرێت کە دەست درێژی سێکسی تۆمار بکەن. ئەم جۆرە پشکنینانە تەنها سوکایەتی پێکردنی ژنە و هیچ بەڵگەیەکی پەیوەندیدار دابین ناکات.

کەم هەستیاری کۆمەڵگا:
ژنێک کەتوشی دەست درێژی یان توندوتیژی دەبێت ژیانی دەبێتە دۆزەخێک، نەک هەر لەبەر ئەو هەلومەرجەی تیای دەژی، بەڵکو خۆی بە تەنها و بێ پاڵپشت دەبینێتەوە و چەندین جار سڵ دەکاتەوە لە درکاندن و تۆمار کردنی ئەم کارانە لەبەرئەوەی کۆمەڵگای پیاوسالار هەزار و یەک ڕێگری لەبەردەمدا دادەنێت.
کۆمەڵگا کەم هەستیارە بەرامبەر ستەم دژی ژن و بایەخێکی زیاتر دەدات بە پیاو، بەتایبەتی ئەگەر تۆمەتبارەکە کەسێکی ناسراو و خاوەن جێگاوڕێگایەکی کۆمەڵایەتی بێت. ئەوانەشی کە باوەڕی پێدەکەن ناتوانن دەنگ هەڵبڕن بەهەمان شێوە بێدەنگ دەکرێن.
نەک هەر کۆمەڵگا باوەڕی پێناکات و سکاڵاکەی بێ بایەخ دەکات، بەڵکو سیستمی دادگا و پۆلیسیش بە هەمان شێوە لە خزمەتی ئەو کولتوری پیاوسالاریەدایە. ژنەکە (تەنانەت ئەگەر منداڵیش بێت) دەبێت ئەرکی کۆکردنەوەی بەڵگە هەڵگرێت، ئینجاش بەڵگەکانی وەرناگیرێت.
زۆربەمان تراژیدیای بەناز محمودی ٢٠ ساڵە دەزانین، کە لە ٢٠٠٦دا بەدەستی باوک و مام و ئامۆزایەکی لە بەریتانیا کوژرا، بەناز زیاتر لە پێنج سکاڵای لای پۆلیسی بەریتانیا تۆمار کردبوو کە ژیانی لەمەترسیدایە. لە عیراق و کوردستان دژە ژنی و بەستنەوەی شەرەفی پیاو بە ژنەوە و فەزڵی نێر بەسەر مێدا لە یاسای ڕەسمی وڵاتدا جێگیر کراوە، ژنکوشتن وەک کوشتنی تر سەیر ناکرێت و چەندین بکوژانی ژن بە ئازادی دەسوڕێنەوە لە کۆمەڵگادا، تەنانەت هەندێکیان کە دانیشتوی وڵاتانی ئەوروپین دەگەڕێنەوە بۆ کوردستان تا تاوانەکانیان ئەنجام بدەن چونکە لەوێ دەتوانن لێی دەرباز بن.

کۆمەڵگای چینایەتی سەرمایەداری سیستەمێکی نایەکسانە کە لەسەر بنەمای دابەشکاریەکانی کۆمەڵگا ڕاوەستاوە و هەردەم بەرهەمیان دەهێنێتەوە. توندوتیژی پیاو بەرامبەر ژن بەشێکە لە کولتوری دەستەباڵایی بەشێکی کۆمەڵگا بەسەر بەشێکی تریدا، و بزوتنەوە قەومی و دینی و میلیشیاییەکانی کە زاڵن لە عیراق و کوردستان نوێنەر و چەسپێنەری ئەم دڕندەییەی سیستەمی چینایەتین. کۆتاییهێنان بەم تراژیدیایە کارێکی هەمەلایەنە و بێوچانی پێویستە. بەڵام ئەوەی ئاشکرایە ئەوەیە کە ئەم دەسەڵات و سیستەمەی لەسەر کارە لەم وڵاتەدا، هەرگیز ئەنجام دانی ئەم کارەی لێ چاوەڕوان ناکرێت و نەک هەرئەمە بەڵکو بە خۆیان و کولتور و ئایدیۆلۆژی و ڕژێمی سیاسیانەوە ڕێگری هەرەسەرەکی بەردەم کۆتایی هێنانن بە ستەم لەسەر ژنان.

١٦-٥-٢٠٢١

له‌و مه‌رجانه‌ی كه‌ پێویسته‌ بوونیان هه‌بێت له‌ كاریكاتێردا مه‌رجی زیندووییه‌، ئه‌مه‌ش به‌ هه‌ڵبژاردنی بابه‌تێك ده‌بێت كه‌ بڵاوه‌ و ده‌ستاوده‌ستی پێده‌كرێت له‌ نێو خه‌ڵكیدا، و جێگای بایه‌خی خوێنه‌رانه‌، نه‌ك ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ به‌سه‌رچووه‌ و بایه‌خدار و گرنگ نه‌ماوه‌، بۆ نمونه‌ باسكردنی بابه‌تی به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخه‌كان، ده‌بێت راسته‌وخۆ له‌ ماوه‌ی به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخه‌كان باس بكرێت، نه‌ك دوای به‌سه‌رچوونی ماوه‌یه‌كی درێژدا، چونكه‌ خه‌ڵكی كارلێك له‌گه‌ڵ كاریكاتێره‌كه‌دا ده‌كه‌ن و لێی تێده‌گه‌ن، چونكه‌ هێشتا له‌ قۆناغی خورپه‌دایه‌ به‌هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی نرخه‌كان، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ماوه‌یه‌كی درێژی به‌سه‌رداچوو، ئه‌وا كاریكاتێره‌كه‌ له‌ كاروانه‌كه‌ به‌جێده‌مێنێت، چونكه‌ كارلێكی كۆمه‌ڵایه‌تی گشتی دامركاوه‌ته‌وه‌، و نرخه‌ تازه‌كان گۆڕاون بۆ نرخی ئاسایی له‌لای خه‌ڵكه‌وه‌، بۆیه‌ كاریكاتێره‌كه‌ش ئاكامی خوازراوی ده‌ستناكه‌وێت.
زیندوویی بۆ كاریكاتێری سیاسی رۆڵێكی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ له‌ به‌جێگه‌یاندنی كار و ئه‌ركه‌كانیدا، چونكه‌ كاریكاتێری سیاسی ده‌بێت بابه‌تی سه‌رده‌م چاره‌سه‌ربكات، ئه‌و بابه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌ كاریكاتێری كۆمه‌ڵایه‌تی چاره‌سه‌ری ده‌كات، واباوه‌ كه‌ سیفه‌تی به‌رده‌وامبوونی درێژتری هه‌یه‌ له‌ كاریكاتێری سیاسی، كه‌ زۆرجار رووداوێكه‌ ته‌مه‌نی دیاركراو و كورته‌، یان ته‌مه‌نی كارلێكردنی جه‌ماوه‌ر له‌گه‌ڵیدا چه‌ند رۆژێك تێپه‌ڕناكات، بۆیه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر كاریكاتێریست كه‌ له‌ په‌یوه‌ندیدا بێت له‌گه‌ڵ رووداوه‌كاندا، و به‌رده‌وام ئاگاداری رووداوه‌كان بێت كه‌ له‌ جیهانی سیاسیدا رووده‌ده‌ن، ئه‌وانه‌ش هه‌ڵبژێرێت كه‌ جێگای بایه‌خی خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌ی ئه‌ون، به‌ڵام ئه‌گه‌ر كاریكاتێریست رووی له‌ رووداوێكی سیاسی نازیندوو یان پله‌دوو كرد، ئه‌وا كاریكاتێره‌كه‌ی ئه‌و وه‌رامدانه‌وه‌ و به‌ده‌نگه‌وه‌چوونی پێویست به‌ده‌ست ناهێنێت، كه‌ ئه‌و كاریكاتێره‌ی كه‌ باسی بابه‌تێكی تازه‌، یان چه‌ند رۆژێك پێشتر یان بابه‌تێكی پله یه‌كی جێی بایه‌خی جه‌ماوه‌ر به‌ده‌ستی ده‌هێنێت.
بۆیه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌بێت هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست كاتێك كه‌ كاریكاتێرێك ده‌كێشێت، بیر له‌وه‌ بكاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و په‌نده‌ پێشینانه‌ی كه‌ ده‌ڵێت (ده‌چێته‌ حه‌جكردن، كاتێك كه‌ خه‌ڵكی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌) به‌سه‌ردا جێبه‌جێ نه‌كرێت، واته‌ نابێت له‌ بابه‌تی سه‌رده‌م دوابكه‌وێت، و بابه‌تی كۆن بۆ به‌رهه‌مه‌كانی هه‌ڵبژێرێت، كه‌ خه‌ڵكی به‌پێی پێویست چاره‌سه‌ر و باسیان لێوه‌كردووه‌.
زینده‌گیش له‌ كاریكاتێری پۆرترێتدا له‌ هه‌ڵبژاردنی كه‌سایه‌تیه‌كان به‌ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ ده‌بێت كه‌سایه‌تیه‌ك هه‌ڵبژێرێت كه‌ هێشتا به‌رده‌وامه‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكیدا، كاریكاتێریست بۆ نمونه‌ نابێت وه‌زیرێكی ده‌ست له‌كاركێشاوه‌ی چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر بژارده‌بكات، و پێشكه‌شی خه‌ڵكی بكات، ته‌نیا ئه‌گه‌ر بیانوو و هۆی خۆی هه‌بێت، یان هه‌ڵبژاردنی هونه‌رمه‌ندێك كه‌ رۆڵی زۆر لاوه‌كی ده‌گێڕێت له‌ شانۆ یان سینه‌مادا، یان وه‌رزشوانێك كه‌ هیچ ده‌ستكه‌وتێكی گرنگی نیه‌، هه‌روه‌ها كه‌سایه‌تیه‌كانی بواره‌كانی تری ژیاندا، هۆی ئه‌وه‌ش له‌ خۆبه‌زلزانین و نكۆڵیكردن نیه‌ له‌ گرنگی ئه‌و كه‌سانه‌دا، به‌ڵكو سه‌روسیمای ئه‌و كه‌سانه‌ ناسراو نیه‌ لای خوێنه‌ردا، كه‌چی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پێشه‌نگن له‌ بواری چالاكی خۆیاندا له‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێستادا، سه‌روسیمایان ناسراوه‌ لای خوێنه‌رانه‌وه‌، كاریكاتێری پۆرترێتیش به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی پشت به‌ به‌راوردكردنی خوێنه‌ر ده‌به‌ستێت، له‌ نێوان وێنه‌ی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ و ئه‌و كاریكاتێره‌‌ی كه‌ بۆی كێشراوه‌، ئه‌گه‌ر وێنه‌ راسته‌قینه‌كه‌ له‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ردا بوونی نه‌بێت، ئه‌وا ئه‌و به‌راوردكردنه‌ش بوونی نابێت، و كه‌وابێت كاریكاتێره‌كه‌ش كاریگه‌ریه‌كه‌ی وون ده‌كات، بۆیه‌ كاریكاتێریست كاتێك كه‌ كاریكاتێره‌كه‌ی پێشكه‌شی جه‌ماوه‌ر ده‌كات، ده‌بێت ناسراويی ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ لای جه‌ماوه‌ر ره‌چاوبكات، یان به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ لای ناوه‌ندێكی دیاركراودا، واته‌ ده‌بێت ئه‌و به‌راوردكردنه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ هۆی كاریگه‌ری كاریكاتێره‌كه‌ فه‌راهه‌م بێت، ئه‌و به‌راوردكردنه‌ش زیاتر فه‌راهه‌م ده‌بێت، به‌قه‌د په‌یوه‌ندی ئه‌و كه‌سه‌وه‌ به‌ بابه‌تی سه‌رده‌مه‌وه‌.
به‌ڵام له‌ كاریكاتێری گاڵته‌ و قۆشمه‌، مه‌رجی زینده‌گی له‌و ئاسته‌ی گرنگی و بایه‌خدانه‌ نابێت، چونكه‌ كاریكاتێری گاڵته‌ ئامانجی به‌ پێكه‌نین هێنان و كات به‌سه‌ربردنه‌ به‌ پله‌ی یه‌ك، بۆیه‌ لێره‌دا گرنگ هه‌ڵبژاردنی ئه‌و بابه‌ته‌یه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆی به‌ پێكه‌نین هێنان، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش هاته‌دی، واته‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ گه‌یشته‌ مه‌به‌ستی خۆی، له‌لای جه‌ماوه‌ریشه‌وه‌ گرنگ نیه‌ ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كه‌ زیندوو بێت یان نا.

یەکێک لە کێماسی و کێشە گەورەکانی رۆژنامەنووسیی کوردیی، زاڵبوونی فەرهەنگی داشۆرین و شەڕەجنێوە لە بری رەخنەگرتنی زانستیی و میتۆدیی. ناهەموارییەکە لەوێوە دەستپێدەکات ئەم تەرزە لە کارکردن خەریکە باڵ دەکێشێت بەسەر کۆی راگەیاندنەکانی کوردستاندا، تا ئەو سنوورەی بەشێکی زۆر لەوانەی وەک رووناکبیر و رۆشنبیری ئەکادیمی سەیر دەکران بە ئاگا و بێئاگا کەوتوونەتە ناو ئەو شەپۆلە لە موهاتەرات و داشۆرین. لەم نێوەندەشدا میدیای دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن و “ئەهلی و ئازاد” تەریب و بە ئەندازەی یەکتر دەستپێشخەربوون و بەردەوام رەواج بەو فۆرمە لە وتاری رۆژنامەنووسی دەدەن و بەهەرچی شێوەیەک بۆیان بکرێت هەوڵی سڕینەوەی سنوورەکانی نێوان رەخنە و داشۆرین و هەجونامەی سیاسیی دەدەن. لەم رووەوە حاڵی حازر نۆرمێک لە راگەیاندن هەڕمێنی هەیە هەرچی شتە تایبەتییەکانی تاکەکەس و مافە دەست لێنەدراوەکانی هاووڵاتیانە، بێ هیچ دوودڵی و سڵەمینەوە و هەست بە تاوانکردنێک بە پاککراویی دەیخاتە بەردەم وەرگر. ئەمەش جیا لەوەی کارەساتێکی گەورەی ناوەتەوە و ئاسایش و ئازادیی شەخسیی زۆرینەی هاووڵاتیانی خستۆتە بن مەترسییەوە، لە هەمان وەختدا ئاستی کاری رۆژنامەنووسی هێندە هێناوەتە خوارەوە، مرۆ بەزەیی بە حاڵی ئەو نێوەندەدا دێتەوە.
ئەگەر کەمێک دیقەت بدەن و نیگایەک بگرنە حاڵی ئەو تەرزە رۆژنامەنووسییەی بە ناوی رۆژنامەنووسی ئەهلی و ئازادەوە کار دەکات، بە هەمان مێنتەلێنتی میدیاکانی دەسەڵات فامی شتەکان دەکات، بۆیە هەست بە کارەساتێکی گەورە دەکەین، چوون ئەنگیزەی ئەم میدیا بزۆز و هەراشە بریتییە لە دۆزینەوەی تازەترین شێوازەکانی داشۆرین و جنێوی سیاسیی، خۆ ئەگەر هەجو و جنێوی ئاسایی لە نێو شیعردا، بۆ نموونە لە شیعرەکانی شێخ رەزادا قبوڵ بن، بەو حوکمەی مانای رەمزیی و خوازراویان هەیە و شیعریش جۆرێکە لە خەیاڵاتی تاکەکەس، نەک هەقیقەت. ئەوا ئەم تەرزە لە جنێونامە و بەخشینەوەی تۆمەت و سووکایەتی نێو کایەی راگەیاندن، جا دژی هەر کەس و لایەنێک بێت، نەک نابێت مایەی قبوڵکردن بێت، بەڵکو ئیتر دەبێت یاسا سەروەر بێت و دوا قسەش بۆ حوکمی قانوون بەجێبهێڵین، چوونکە بە دیتنی من چیدی ناکرێت بە ناوی رەخنە و ممارەسەکردنی ئازادییەکانی کاری رۆژنامەنووسییەوە، میدیایەک لەم وڵاتە هەڕمێن پەیدا بکات، هەرچی جنێوە لە فەرهەنگی زمانەوانیی کوردییدا لە قاڵبی وتار و ئەرتیکڵی رۆژنامەنووسیدا سیاغەی بکاتەوە، ئەم کارە نەک تاوانە بەڵکو خیانەتێکی گەورەیە و لە خودی چەمکی ئازادیی دەکرێت.
دۆخەکە گەیشتۆتە ئاستێک میدیایەک لە سەردەستی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن هەژموونی پەیدا کردووە، رژد نییە لە بەخشینەوە و بڵاوکردنەوەی تازەترین جۆری جنێو و وتەی بێ پێز و پڕ داشۆرینی ئەخلاقی و تاد..دا، میدیایەک خەریکە دەبێتە میدیای سائید پڕ پڕە لە چەقۆی بریندارکردنی هەست و مەشاعیری یەکە بە یەکەی هاووڵاتیانی کوردستان و خاڵی خاڵییە لە رەخنە. کارەساتەکەش لەوەدا چەند قات گەورەتر دەبێتەوە، هەموو ئەم داشۆرین و جنێودانانە بە ناوی رەخنەوە دەرخواردی خەڵک دەدرێت، ئاخر رەخنە رەچاوی چەندین بنەما و پرنسیپی زانستیی و میتۆدیی دەکات، رەخنە هەمیشە زمانێکی نەرم و کاریگەری هەیە و کارێک تەواو دەکات بەهەر هۆیەک بووە تەواو نەبووە و یان تژی کەموکوڕیی بووە، بەڵام جنێودان بۆ خۆی میتۆدێکە بۆ سووککردن و حەیابردن و سووکایەتیکردن بە ئەویتر. خۆ ئەگەر ئەو تێزەش پێچەوانە بکەینەوە کە دەڵێ هیچ شتێک لە سەرووی رەخنەوە نییە یان هەموو کەسێک لە ژێر نەشتەری رەخنەوەیە، ئەوا هیچ کەسێک یان هیچ شتێک بە هەر هۆیەک بێت، شایەنی ئەوە نییە لەسەر رووپەڕی رۆژنامە جنێوی پێبدرێ و سووکایەتی بە کەسێتی مەعنەویی و ژیانی تایبەتی بکرێت. لەم رووەشەوە دەبێت یاسا رۆڵی خۆی هەبێت و قسەی خۆی بکات.
من هەست دەکەم وەرگری کورد، چیتر بە تاسوق و شەوقەوە چاوەڕوانی میدیا کوردییەکان بە تایبەت میدیای دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆن ناکات، چوونکە هەموو کاریان چڕبۆتەوە لە جنێودان و تۆمەت هەڵبەستندا، خۆ ئەگەر رەخنەیەکی بەجێ و راستەقینەش بگرن، ژبەرئەوەی زمانەکەیان هێندە پڕ لە مورادیفی زبر و نەشیاوە، هێزی رەخنەگرانە لە دەستدەدا و سەرئەنجام دەبێتە هەجویەکی رووت و قووت. ئەگەریش ئەم باسە کەمێک روونتر بکەینەوە و زیاتر خاڵ بخەینە سەر پیتەکان، ئەوا رووی دەممان بە پلەی یەکەم لەو میدیایانەیە وابەستەی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنن چا راستەوخۆ پەیوەستی ئۆپۆزیسیۆن بن یان میدیای سێبەر بن، چوونکە ئەوان زیاد لە هەر کەس دەستیان هەیە لە برەودان بەو فەرهەنگە نزمەی نووسین و بڵاوکردنەوە، ئەوان سەبەبکاری راستەقینەی ئەو زمانە زۆر ناشرین و ئاگرین و نەخوازراوەن، کە هەنووکە بۆتە زمانی فەرمی راگەیاندن.
بەو هۆیەی ئەو راگەیاندنانە لەبەر خاتری شەڕی سیاسیی و لێدان لە هەیبەتی دەسەڵات پەنایان وەبەر هەموو رستە و وشەیەکی نەشیاو بردووە و بە پێی لێکدانەوەی خۆیشیان ئەوە رەخنەیە بە مانا و فۆرمە پۆست مودێرنەکەی. تەنانەت ئەگەر جارێکیش دانیان بە هەقیقەتێکدا نابێت یان هەڵەیەکی خۆیان راست کردبێتەوە، دیسانەوە رووبەرێکیان بۆ داشۆرینی دەسەڵات هەر تێدا هێشتۆتەوە، ئەمەش نموونەی ئەو دانپێدانانەی “شێخ رەزا”مان بیر دەخاتەوە کە لە دێڕە شیعرێکدا هێمای بۆ کردووە، سەرباری دۆڕاندنی لە ئەنجامی گفتوگۆدا، بەڵام لە دوایین هەلدا جنێو و شمشێری خۆی وەشاندووە، وەختێک لەم بەیتەدا دەڵێت:

حەسەنی هەمزە لەسەر (شەم) کە چییە تەفسیری
دەست بە شمشێر لەگەڵم ساحێبی دەعوا دەرچوو
من وتم ناخونی شێرە، ئەو وتی کلکی شێرە
لەسەر ئەم لەفزە بەسی شۆڕش و دەعوا دەرچوو
گرەوم کرد لەگەڵی، چووم و کتێبم هێنا
ناخونی من نەبوو، کلکی حەسەناغا دەرچوو

ستۆکهۆڵم – سۆلنا

1 ــ سه‌ردان
كاتێك ده‌ ساڵان بووم
پورم هه‌ڵێگرتم (1)
به‌ره‌و دۆڵی نه‌جه‌ف (2) و
له‌وێ
له‌ لای گۆری باپیرم
له‌و نیوه‌رۆیه‌
له‌ ئابدا
دۆڵه‌كه‌ زور گه‌وره‌ دیار بوو
ترسناك و
گۆره‌كان به‌بێ كۆتایی
چۆڵ و بێ ره‌نگن
پورم ره‌شپۆشه‌
گریان و واوه‌یلایه‌تی
منیش ئاو ده‌رێژم (3)
بۆ ئه‌وه‌ی گۆره‌كه‌ ته‌ركه‌م
روحی باپیرم ئاسووده‌ بێت
له‌و نیوه‌رۆیه‌
له‌ ئابدا
(1) ـ بردمی
(2) ـ دۆڵێكی به‌ناوبانگه‌ ده‌كه‌وێته‌ی خوارووی پارێزگای نه‌جه‌ف.
7/6/2021
2 ـ له‌یه‌كچوون
له‌ هه‌موو چاخه‌كان و
له‌ هه‌موو زه‌مه‌نه‌كاندا
خوێری وسپله‌و
گه‌واده‌كان و
بكوژه‌كان
وه‌ك یه‌كن (1) و
ئه‌گه‌رچی جیاوازن
له‌ ره‌نگ و
تام و
بۆن
(1) له‌یه‌كده‌چن
7/6/2021

قسەم لەسەر ئەوەنییە کە کێ لەم دەورەیەی جەنگ وپێکداداندا، سەرکەوتو بوو و کێش دۆڕاو، چونکە لەجەنگەکاندا، هەمیشە لەخوارەوەی پڕیاربەدەست و فەرمانڕەواکاندا، چین وتوێژی هەژارو کەمدەرامەد، هەژارترو کەمەدەرامەدتر وەهەروەها، ماڵوێران وخانە خراپتردەبن و ڕق وقین و نەفرەتیش لەنێوان چین وتوێژی هەژاری هەردوولایەنی ناکۆک و شەڕکەردا، زیاترو زیاتر لەدژی یەکتردا دەباتە لوتکەوە.
لێرەدا من دەمەوێت، لەسەر ئەوپێوەرانەی کە لای زۆربەی چاودێران کرایە سەنگی مەحەکی لێکدانەوە بۆ تاوانباری جەنگی یانزە ڕۆژە و هەڵگیرسێنەرەکەی، شتێک بڵێم.
پێوەر بۆداوەریی کردن لەسەر ئەوەی کێ لەهەڵایسانی گڕەکەیدا تاوانبارترو دڕندەتربوو، تەنها بەراوردی جیاوازی ژمارەیی لە قوربانیانی نێوان هەردوو تەڕەفی نیزاعەکەدا نییە!
وەک لەهەندێ لە وتارو لێدوان و ڕاگەیاندنی لایەن و کەسایەتی سیاسی جۆراوجۆردا، دەبیستراو ودەبیندرا، لێکدانەوەیەکی تەواو نالۆژیکانەو ناحەقیانەیە.
بەڵکو بەپێچەوانەی ئەم لێکدانەوانە، پێویستە هەڵسەنگاندن بۆ لایەنی تاوانبارترو وەحشیگەرتری هەڵگیرسێنەری ئاگری شەڕی یانزە ڕۆژەی نێوان حەماس و دەوڵەتی ئیسڕائیل، کە خەڵکێکی بێتاوانی شارنشینی لە هەردوو تەڕەفی نیزاعەکەدا، کردە قووربانی و بەگشتیش خەڵکی شارنشینی هەردوولای خستە دۆخێکی پڕ لەمەترسی و دڵەڕاوکێوە و بەهەزارانیشی دووچاری ئاوارەیی و سەرگەردانی کردەوە، دەبێت لە ڕوانگای ویست و نیەت و بەرنامە و ئایدیۆلۆجیا و دیدگای سیاسیی و فکریی ئەم دوو تەڕەفەوە، لێکدانەوەی بۆبکرێت و لێکبدرێتەوە.
ئەوەی لەناو ئاگری نیزاعی چەندین ساڵەی نێوان ئەم دوو لایەنەدا، بەردەوام کراوەتە قۆچی قوربانی، بێگومان، خەڵکی شارنشینی فەلەستین‌ و ئیسڕائیلە، کە بەردەوام لەنێوان بەرداشی هەردوو ئایدیۆلۆجیای دینی فاشیستی حەماس وجیهادی ئیسلامی و دەوڵەتی فاشیستی ئیسڕائیل بە ئایدیۆلۆجیای یەهودیەوە، هاڕدراون.
لەسەر بنەمای هەردوو تێڕوانینە دینیەکەوە، نیزاعێک بۆ ئەبەد ،خەڵکانێک بەردەوام دەکا بە سوتەمەنی ماشێنێکی جەنگی نەبڕاوە، کە بۆ هەردوو چینی سەرەوەی حاکم و باڵادەست، هەم لەناو حەماس و جیهادو فەتحدا، هەم لەناو دەوڵەتی ئیسڕائیلدا، بۆتە مایەی ئیستیسمارو سەرمایەگوزاری و بەتایبەت لەپاڵ کێشەی هەمیشە هەڵواسراوی خەڵکی فەلەستیندا، توێژێک لەسەرەوە، لەو پەڕی نازو نیعمەتدا دەلەوەڕێن و لە تێکهەڵچونەکانیشیاندا لەگەڵ ئیسڕائیل، لەنمونەی ئیسماعیل هەنییە، لە ناو ژێر زەمینە شاردراوە و پارێزراوەکانیاندا، لێدوان و قسەی زل زل بۆ ڕاگەیاندنەکان دەردەکەن کە لەهیچ دۆخێکی نائاسایدا لەوان مێشێکیش میوان نیە، کەچی لەژوور ژێر زەمینەکانیاندا و بۆ خۆراکی تەبلیغاتی ماشێنی ئیعلامی خۆیان و جیهانی ئیسلامی و ناسیۆنالیستی عەڕەبیش، دیمەنە دڵتەزێنەکانی مناڵانێکی پارچە پارچەی ناو تۆزو باروتی ئاپارتمانە داڕوخاوەکان، دەخرێنە سەر لاپەڕەی ڕۆژنامە و شاشەی تیڤیەکان و بیری کۆنەپەرستانەی فاشیزمی دینی و قەومی، موسوڵمان و عەڕەبزمانی لەبەرامبەر گەلی ئیسڕائیل وجوودا، پێ دەمەزەرد دەکرێتەوە .
لەناو دەوڵەتی ئیسڕائیلیشدا، چینێک، لەسەر هەمان بناغەی ئایدیۆلۆجیای دینی، ڕەوایەت وحەقانیەتی بە درێژەی سیراع وململانێکانی لەبەرامبەر حەماس و ڕەوتە ئیسلامی وقەومیەکانی دیکەی فەلەستین، داوە.
ئەوەی لەم سیراع وململانێیانەدا، جێگای سەرنج بوو، کێشەی گەلێک بوو کە چەندین ساڵە لەفەلەستیندا خوێنی لێدەچۆڕێت، کەچی هەتا ئاستی شیعارگەلێکی جۆراوجۆری شۆڤێنیستی و فاشیستی بێزراو و قێزەون هێندرایە خوارەوە و لەنمونەیان، دەوترا:- خەیبەر خەیبەر یا یەهود، جەیش محەمەد سەوفە یەعود.
واتە شیعارێک، کە لەبنەڕەتەوە، ئیسلام ومحەمەد، لەمەدینەدا لەبەرامبەر هۆزە جولەکەکان ئەنجامیاندا، دوای سەربڕینی سەدان کەسیان و بەکەنیزە و سەبایاکردنی ژن و کچەکانیان و بەتاڵانی بردنی ماڵ و سامانیان، وە شاربەدەرکردنی سەدان خێزانیشیان بەدەستی بەتاڵ، ئەمڕۆ بەهەمان نەفەس خەڵکی زوڵملێکراوی فەلەستین، بەهەمان ئامانج و پەیامی کۆنەپەرستانە و بەڕبەڕیانەی دێرین، بارگاوی کراونەتەوەو کێشەکەیان، لەدۆخی ڕاستەقینەی خۆی بەم تێڕوانینە فاشیستیانەیە بەلاڕێدابراوە، نەک ناتوانێت جێگای پشتگیری خەڵکی ئازادیخوازی ناوچەکە و جیهان بێت، بەڵکو سەرکەوتنیشی بە ئەجێندای حەماسی ئیخوانی، لەدوا مەنزڵی خۆیدا کارەساتی تڕاژیدی ئامێزی زۆر گەورەش بەدوای خۆیدا دەهێنێت و ناوچەکەش بۆ ۱٤۰۰ ساڵ لەمەوبەر دەگێڕێتەوە دواوە.
وەلەهەمان کاتیشدا، هەمیشە گەلی ئیسڕائیل، کە لەمێژووی دوورو نزیکدا پاکتاوی ڕەگەزیی و دینی لەبەرامبەردا جێبەجێکراوە، لەوەها دۆخێکیشدا کە بزووتنەوە تیرۆریستییە وەحشیگەریە ئیخوانیەکانی دەورو بەریان کە هەردەم بە بیری فاشیستی دینی لەدژی گەلی ئیسڕائیل بارگاوین و چەقۆ و خەنجەر لەدژیان دەسون، ناتوانێت تۆزقاڵێک هەست بە ئامان ودڵنەوایی خۆی بکات، هەربۆیەش ڕاستڕەوی ئیسڕائیل لەژێر ناوی پارێزگاری و پاراستنی ئاسایشی جووەکان، هەمیشە باڵێکی بەهێزبووە لەناو دەستەی فەرمانڕەوای ئیسڕائیل وگەلی ئیسڕائیلدا.
ئەمڕۆ، کێشەی سەرەکی فەلەستین، ئەگەر لەچوار چێوەی تێگەیشتنێکی مرۆڤدۆستانەی دوور لەتووڕدانی تێڕوانینی دینیانەو کۆنەپەرستانەدا نەچێتە پێشەوە، بۆ هەتا هەتایە هەر ئاوا لەتەنگژەیی و گێژاوی شەڕو ململانێی خوێناویدا دەمێنێتەوە، پێچەوانەکەی ئەگەر خەڵکی فەلەستین ڕیزەکانی خۆی لەم بزوتنەوە کۆنەپەرەستە هەلپەرست وبەکرێگیراوانە، جیاکاتەوە و هەڵگری پەیامێکی ئاشتی خوازانە و پێکەوە ژیانی هاوچەرخانەی دوور لەتێڕوانینی ململانێی ئاینیانە، بێت، دەتوانێت هەم لەئاستی ئیسڕائیلدا، هاوپشتی وپشتیوانی بۆ پێکەوە ژیانێکی مروییانە، دەستەبەربکات، هەم لەئاستی ناوچەکەو دنیاشدا.
دەنا، حەماس و جیهادیەکانی تر، هەڵگری شیعارگەلێکی دۆگمای کۆنەپەرستانەی ئەوتۆن، کە لە تێڕوانینی سەلەفیانەو ئەرسەدۆکسیانەی دینیانەوە سەرچاوەی گرتووە، کە هەرگیز ناتوانێت ئاسۆی ڕێگاچارەی یەکجاری بە بزووتنەوەی ڕزگاری خوازانەی خەڵکی فەلەستین بدات! ئەوان ئامانج و ستڕاتیژیان، ڕزگاری تەواوی فەلەستینە لە ڕوباری ئەردەنەوە هەتا دەریای مردوو، واتە: من النهر الی البحر.
:-وتعتبر حماس، أرضَ فلسطين وقفاً إسلامياً ووطناً تاريخياً للفلسطینیین بعاصمتها القدس.
واتە: حەماس، پێیان وایە، زەوی فەلەستین تاپۆی موسوڵمانانە وەنیشتمانی مێژوییانە بە پایتەختەکەیەوە، کەقودسە.
واتە ئەم ڕوانگەیە، بستێ لەخاکی هەموو فەلەستین واتە بەئیسڕائیلیشەوە، بێجگە لەموسوڵمان، بەهی کەسی دیکەی غەیرە نازانێت.
هەر ئەم ڕوانگە دینییە، هەڕەشەی ئەوە دەکەن کە ئیسڕائیل دەبێت لەسەر نەخشە بسڕدرێتەوە و هەڕەشەی خستنە دەریای تەواوی گەلی یەهودی دەکەن.
ئەم دیدگاو جیهان بینیە، نایان گەیەنێتە مەنزڵگایەکی ئارام و بۆ هەمیشە کێشەی خەڵکی فەلەستین لەوەها دۆخێکی پڕ لە تێکهەڵچون و گرژی وئاڵۆزی کارەساتئامێزدا دەهێڵێتەوە.
هەرلەبەرئەمەش، لەتەواوی گفت وگۆو دانیشتنەکانیان لەسەر دۆخی فەلەستین ناگەنە هیچ ڕێککەوتن وڕێگا چارەسەرێک، کە هۆکارە سەرەکیەکەش، تەنها سەرچاوەی لە تێڕوانینی دینی و ململانێی دینیانەیە، بۆ دۆخەکەو لەم هەڵواسراویەشدا، هەمیشە چەند دەستەو تاقمێک، بازرگانی و وەبەرهێنان لەسەدۆخە ناجێگیرەکەدا دەکەن.
دەگەڕێمەوە سەر دەستپێکی بابەتەکەم، کە کێ نیەتی خراپتری لەم جەنگەدا هەبوو، ئایدیۆلۆجیاو بیرکردنەوە و فاکت وئەمری واقیع بڕیار لەسەر ئەوە دەدات کە هەڵسەنگاندن لەسەر بنەمای بەراوردی جیاوازی ژمارەیی قوربانیان ناکرێت.
حەماس، چوار هەزار ساڕۆخی بەشێوەیەکی زۆر هەڕەمەکیانە، هەڵدایە ئاسمانی ئیسڕائیلەوە، ئەگەر قوبەی ئاسنینی دژە موشەکی ئیسڕائیل نەبوایا، ڕێژەی قوربانیانی خەڵکی ئیسڕائیل چەند هەزارجار بەرامبەرتر دەبوو؟؟
ئایا ئەوکاتە، دان دەنرا بەوەی تاوانکارو موجریمی جەنگی، حەماسە؟!
یان ئەوکاتە بەسەدایەکی زوڵاڵترو دەنگێکی گەورەتر شایەو لۆغانی سەرکەوتنیان دەگێڕا؟؟
بێگومان، خەڵکی ناوچەکە و جیهان لەگەڵ گروپ و دەستەو تاقمی جیهادی لەچەشنی قاعیدە و داعش و بوک وحەڕام و دەستەو تاقمە ئیخوانیە جۆراو جۆرەکان، تەجروبەیەکی تاڵ وناخۆشی هەیە، زەڕقاوی و بن لادن و زەواهری و بەکربەغدادی… هەمیشە دڵنیاییان دەدایە، تیمی ئینتحاڕیەکانیان، کە زۆرترین خێرو پاداشتی ئیلاهی لەوەدایە، زۆرترین ژمارەی مەدەنی بکرێنە قوربانی، هەربۆیە، زیاتر لەسڕە و ڕیزی پاس و نانەواخانە و مارکێت و شوێنە پڕ لە قەرەباڵغیەکانی شاردا، خۆتەقاندنەوەکانیان ئەنجامدەدرا.
حەماس، لە هێرشی یانزەی سێپتەمبەری سەر هەردوو تاوەری بازرگانی ئەمریکادا، ئاهەنگی خۆشحاڵی وشادمانی گێڕا.
لەمەرگی زەڕقاویدا، پرسەیان گێڕا، کە بەکوژرانی هەزاران کەس لەخەڵکی شارنشینی شارەکانی عێڕاقدا دەستی سووربوو.
دەوترێت، لەقودس یان لەئۆڕشەلیم، خەڵکی موسوڵمان لەماڵەکانیان دەرکراون، واتە لە گەڕەکێک بەناوی “حي الجراح” کە لەڕاستیدا، بەپێی زۆربەی سەرچاوەی ڕاگەیاندنەکان، کێشەی ئەمانە لە گەڵ دادگادا بووەو کێشەیەکی زۆر دێرینەو گرێ بەستی کرێچێتیان دەگەڕێتەوە بۆزیاتر لەپەنجا ساڵ لەمەوبەرو ئێستاکە وەک بە بەڵگە دەخرێتەڕوو کە گرێ بەستەکانیان کۆتایی پێهاتووە.
بەڵێ وەک لایەنی ئینسانی و مافی هاوڵاتی بوون، دەوڵەت بەرپرسیارە لە دابینکردنی ماڵ ومەسکەن بۆ ئەو هاوڵاتیانەی کە گوایا گرێ بەستەکانیان تەواو بووەو دادگا بڕیاری دەرکردنیانی داوە.
بەڵام لێرەدا هەر کەسێک هۆکاری ئاگری ئەم شەڕەی بەسەدان كەسی تێدا بوون بەقوربانی، بگەڕێنێتەوە، بۆ‌ کێشەی نێوان دادگاو چەند خێزانێک و پێیشی وابێت، دادوەریێکی مرۆڤدۆستانەو لۆژیکانەی لەهەمبەر هەردوو تەڕەفی نیزاعەکەدا کردووە، هەڵەیەکی گەورەی کردووە!
داباراندنی چوار هەزار ساڕۆخ، بەسەر ئاسمانی ئیسڕائیلدا، درۆیەکی زۆر شاخدارە کە حەماس، ئیدیعایەکی ئاوای لەم کارەیدا لە دژی دەرکرانی چەند موسوڵمانێک لەماڵەکانیاندا، لەخۆی نیشاندا!؟
نا بەڵکو حەماس بەر لەم ڕووداوە، بەدوای دەرفەتگەڕاوە، ئەم ڕووداوەش، بۆ حەماس، لەهەل ومەرجی سیاسی دوای تڕامپ و هاتنی بایدن و کێشەی دووبارەی نەوەوی ئێران و تیرۆری موحسینی فەخریزادەو، دروستکردنی نیگەرانی بۆ ئیماڕات و سودان و بەحرەین و سەڵتەنەتی عەممان و چەند وڵاتی دیکەشە کە چاوەڕواندەکرێت، پەیوەندیەکانیان لەگەڵ ئیسڕائیلدا، ئاسایی بکەنەوە!
ئەگەر شەڕ لەپێناوی ئەو خێزانانە بوایا، حەماس لەبەرامبەر هودنەیەک کە ئیسڕائیل دەستپێشکەری تێدا کرد، بەرلەوەی قسەو باسێک لەمەڕ چارەسەری کێشەی ئەو خێزانە دەرکراوانە کرابێت، حەماس تەپڵی سەرکەوتنی لێنەدەدا، لەکاتێکدا، لەوانە دەپرسم، کە پێیان وایەو دەڵێن، ڕووداوەکانی چەند ڕۆژی رابردوو بەدەستپێشخەری ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل بۆ شەپۆلێکی تر لە پەلاماردانی فەلەستینیەکان و گرتن و سەرکوت و وەدەرنانیان لەماڵ و حاڵی خۆیان دەستی پێکردو کرایە سەرەتای تەقینەوەی ڕوداوەکانی ئەم ڕۆژانە و وەگەڕخستنی ماشێنی جەنگی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە، توانییان چی لەو بەناو سەرکەوتنەی کە پێیەوە کەوتنە هەلەکەسەما، بۆ ئەو خەڵکە بێماڵکراوانە بەدەست بهێنن؟
نەک نەیان توانی هیچیان بۆبکەن، بەڵکو بەسەدان خێزانی تریان لەغەزەدا بێماڵ و بەسەدان ماڵی غەززەشیان بێ خێزان و وێران و خاپورکرا!
ئەوان باشتر نەبوو، هەر بەتێچووی نەک چوار هەزار ساڕۆخ، بەڵکو چەند ساڕۆخێک، ئەگەر درۆناکەن ولەغەمی ئەو چەند خێزانەدان، ماڵ بۆ ئەو خێزانە بێماڵکراوانە، دابین بکەن و ئەو بەڵایەش بەسەر شارنشینیەکانی غەززەدا نەهێنن!؟ لەکاتێکدا، باش دەیانزانی ناتانیاهۆش، وەک باڵی ڕاستی حکومەت، لەئەزمەی پێکهێنانی حکومەت دایەو جارێکی تر وەک کاردانەوەی هێرشە مووشەکیەکانی حەماس، دەرفەتیان دایە دەستی، هەتا لەڕوانگای گشتی جیهانیدا، وەک وەڵام بە هێرشەکانی حەماس، حەق بدەنەوە بەئیسڕائیل، لەژێر ناوی بەرگری لەئاسایشی ئیسڕائیلدا.
بەڵام هەلەکەسەمای سەرکەوتنی حەماس، لەناو دارو پەردووی داڕوخاوی تێکەڵ بە گۆشت وخوێن وئێسقانی ژمارەیەکی زۆر لەخەڵکی ستەملێکراوی غەززەدا، چیمان پێدەڵێن؟
دەڵێن؛- کە ئێمە لە سازدانی وەها کەش وهەوایەکی جەنگی و پڕ لەکارەساتئامێزدا، سەرکەوتوو بووین! دەڵێن؛- کە لەهەڵخڕاندنی هەست و سۆزی عەڕەبزمان و موسوڵمانانی جیهاندا لەدژی جوولەکە، سەرکەوتوو بووین!
کاتی خۆیشی، خەڵکی کوردستان، لەکۆڕەوی دوای ڕاپەڕینی ۹۱ دا دووچاری گەورەترین کارەساتی مرۆیی خۆی بووەوە ، کەچی زیاتر ئەخزابی قەومی کوردی لەپشتی ئەو کۆڕەوە بەئەنقەست وەستابوون، هەتا لەئاکامەکانیدا وەبەرهێنانی مادی و مەعنەویانەی خۆیانی لێبەدەست بهێنن، هەروەک دواتریش بەدەستیان هێناو هەتا ئێستاش بوونەتە مۆتەکەی سەر ژیانی خەڵک.
لەپەیوەند بەکیمیابارانی هەڵەبجەش جەلال تاڵەبانی دەیگووت؛- ئاخ بۆ هەڵەبجەیەکی تر!
بۆ کارەساتی شەنگالیش، مەسعود بارزانی وحیزبەکەی، توانییان، وەبەرهێنانی کۆمەک و هاوکاری سەربازی و لۆجیستی و مادی وڵاتانی ڕۆژئاوای لێوەدەست بهێنن و پارسەنگی هێزی خۆی لەبەرامبەر زۆنی سەوزو نەیارانی دیکەیدا، چەند قات زیاتر بباتەسەر، هەمیشەش دەیان گووت؛- کارەساتی شەنگال، بۆ میلەتەکەمان بەخێرگەڕا!
هەر سێ ئایینیە، ئیبڕاهیمیەکە، قودس، بەشاری پیرۆزی خۆیان دەزانن، هەریەکەیشی، پاساوی بۆ ئەو پیرۆزیە هەیە، بەڵام ئیسلام وەک ئاینێکی تەبشیری و دوا ئایین و دوا پەیامبەر هەموویان بەتاڵ دەکاتەوەو مافی موماڕەسەی ئایینیان لێوەردەگرێتەوە، بەمەرج نەبێت، ئەویش، مەرجی جزیە دان بە سەرشۆڕی و ڕیسوایی و زەلیلی، وەک لەم ئایەتەدا، زۆر بەزەقی ئەم هەڵوێستەیان نیشاندراوە:-
قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّـهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّـهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّىٰ يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ

ئه‌ی ئیمانداران، دژی ئه‌وانه‌ی که باوه‌ڕیان به‌خواو به‌رۆژی قیامه‌ت نیه و ئه‌و شتانه‌ی خواو پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی به‌حه‌رامیان داناوه به‌حه‌رامی نازانن و په‌یڕه‌وی دینی حه‌ق نابن، له‌وانه‌ی که کتێبیان پێدراوه له گاورو جوو بجه‌نگن، هه‌تا ئه‌و کاته‌ی به‌ناچاری جزیە، واتە سزا لەبەرامبەر تاوانێکدا، پێشکه‌ش به‌ده‌وڵه‌تی ئیسلام ده‌که‌ن.
لەکاتێکدا، لەقوڕئاندا چەندین ئایەت هەیە، کە فەزڵی بەنی ئیسڕائیلی کردوون بەسەر هەموو گەلانی جیهاندا، وەک لە سۊڕەتی مائیدەدا ۵/۲۰، دەڵێت: وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّـهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنبِيَاءَ وَجَعَلَكُم مُّلُوكًا وَآتَاكُم مَّا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ
کاتێک موسا به‌قه‌ومه‌که‌ی وت: ئه‌ی قه‌وم و عه‌شیره‌تم یادی نازو نیعمه‌تی خوا بکه‌نه‌وه له سه‌رتان که پێغه‌مبه‌رانی له‌ناو ئێوه‌دا فه‌راهه‌م هێناوه‌، هه‌روه‌ها پاشای زۆری له‌ناوتاندا هه‌ڵخستووه‌، ئه‌وه‌ی به ئێوه‌ی به‌خشیووه به‌که‌سی تری نه‌به‌خشیووه .
لەهەمان سوڕەت ولەئایەتی دواتردا، دەڵێت:-
. يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّـهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ

ئه‌ی قه‌وم و عه‌شیره‌تم بچنه ناو ئه‌و زه‌ویه پیرۆزه‌ی (ئۆڕشەلیم/القدس)، که خوا پێویستی کرد له‌به‌ر سوودی خۆتان بچنه ناوی، پاشگه‌ز مه‌بنه‌وه‌و پاشه‌کشێ مه‌که‌ن تا خه‌ساره‌تمه‌ندو زه‌ره‌رمه‌ند نه‌بن.
واتە لێرەدا فەرماندەکات، بەیەهودیەکان، وەک چۆن قوڕئان لەچەند جێگای تر فەرماندەکات و ئەرکمەندیان دەکات بە جێبەجێکردنی، بۆنمونە، لە جێگایەکدا فەرمان دەکات کە جیهادبکەن ، کتب علیکم القتال/البقرة.
یان ،كتب علیكم الصیام كما كتب علی الذین من قبلكم..
ڕۆژوتان لەسەر فەرز کراوە هەروەک چۆن لەسەرئەوانەی پێش ئێوەش فەرز کرابوو..
لەڕوانگای دینی ئیسلام و وە قوڕئانێک کە لەبەردەستدایە، بەپێی ئایەتی، التوبة/۲٨:-

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَـٰذَا ۚ وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّـهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ ۚ إِنَّ اللَّـهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

ئه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه چاک بزانن که موشریک و هاوه‌ڵگه‌ران گڵاوو پیسن، ئیتر له‌م ساڵه‌یان به‌دواوه نابێت نزیکی مزگه‌وتی حه‌رام (که‌عبه‌ی پیرۆز) بکه‌ون، خۆ ئه‌گه‌ر ده‌ترسن له هه‌ژاری و نه‌داری و بێ بازاڕی ئه‌وه بزانن که‌له ئاینده‌دا خوای گه‌وره له فه‌زڵ و به‌خشنده‌یی خۆی ده‌وڵه‌مه‌ندتان ده‌کات هه‌ر کاتێک بیه‌وێت به‌ڕاستی خوا زاناو دانایه‌.
لەسەر بناغەی ئەم دەقە، لەهەر ئاڵ وگۆڕێکی سیاسیی لەناوچەکەو باڵادەستی حەماسدا، قودس، وەک ئۆڕشەلیم کە ئەمڕۆ تەواوی لایەنگرانی هەر سێ ئاینیەکە ئازادانە ڕێ و ڕەسمە ئاینیەکانی خۆیانی لێ جێبەجێ دەکەن، پێگەی ئازادانەی ئێستای خۆی لەدەست دەدات و ڕێگریی دەکرێت لەهەردوو ئاینەکەی تر، تەنانەت ئەگەر جزیەی ملشۆڕی وملکەچیەکەشیان بدەن، چونکە لەباوەڕی ئیسلامدا، ئەوانە موشریک و پیس وگڵاون.
بەڵام، دەبێت هۆکار چی بێت، لەلایەک قوڕئان، فەزڵی بەنی ئیسڕائیلی داوەو لەو لاوەش ئەم هەمو بێڕێزی و سوکایەتیە بەیەهودیەکان ومەسیحیەکان دەکرێت، تەنانەت لە سوڕەتی ئەلحەمد/فاتیحادا، هەموو ڕۆژێک لە نوێژەکانیاندا و لەخوێندنی ئەم سوڕەتەدا نەفرەت و ڕق وقینیان بەرامبەریان دەردەبڕن، کە دەڵێت :-…..صرات الذین انعمت علیهم غیرالمغضوب علیهم ولا الضالین./..واتە:- نەمانخەیتە سەر ڕێبازی ئەوانەی ڕق وقین وغەزەبی ئەڵایان لێگیراوە، وە هەروەها ئەوانەش کەسەرگەردان و گومڕاکراون.
لەقوڕئاندا، چوار جار ناوی محەمەد هاتووە، جارێکیش ئەحمەد،
بەڵام، ۲٥ جار ناوی عیسای مەسیح هاتووە، وە ۱۳۰ جاریش ناوی موسای نێردراوی ئایینی جوو هاتووە، ئەمەش زیاتر گوومانی لێکۆڵەرەوە مێژوییەکانی موستەشریقین و ڕەخنەگرانی ئیسلامی لەمەڕ محەمەد، وەک هەرتەقە “بیدعە” یەکی ناو ئایینی جوو کە لەژێر کەریگەری ئایینی جوو و مەسیحیدا بووە، زیاتر کردووە.
واتە محمد، لەسەرەتاوە یەهودی بووەو بڕوای بە بەشەریەتی مەسیح هەبووە وەک پەیامبەر نەک وەک خودا، ئەمەش لەزۆر ئایەت وفەرمودەکانیدا ڕەنگیداوەتەوە.
زۆر هەوڵدانیشی لەڕێگای ئەفزەڵیەتدان بە بەنی ئیسڕائیل، هەوڵێک بووە بۆ ڕاکێشانی سەرنجی یەهودیەکان، بەڵام لەم ڕێگایەدا سەرکەوتوو نابێت و ناتوانێت خەڵکی جولەکە مەزهەب ڕاکێشێتە پاڵ خۆیەوە !
ئەمەش ئەو هۆکارانەن،کە بەلای زۆربەی لێکۆڵەرە مێژوناس و مێژو نووسەکانەوە، لەبەرچاوگیراوە، کە دواتر بوونەتە هۆکاری نەفرەت و هێرش و پەلامارەکانی، محەمەدو لەشکرەکەی لە دژی هۆزە جوولەکەکان و قەتڵ عامکردنیان.
دواجار، کێشەو ململانێ جۆراو جۆرەکان لەجیهاندا، کە لەپێکدادانی مادیانەی بەرژەوەندە جیاوازو جۆراوجۆرەکاندا سەرچاوەدەگرن، لە ململانێ و ناکۆکیە جۆراو جۆرەکانی دیکەی ئایینی و مەزهەبی و قەومی و ڕەگەزی و تایفیشەوە بۆ لەت وپەتکردنی هێز و ئیرادە و ویست وخواستی هەموو ئەو چین وتوێژانەی دیکەی لەم کێشەو ململانێیانەدا کەمترین بەرژەوەندیان نییە، کەڵک وەردەگرن.
هەر بۆیە، هەتا چین وتوێژە مەحڕومەکانی کۆمەڵگای بەشەریش لە ئاستی جیهانیدا، دەستبەرداری هەموو ئەو فەرهەنگ و دین وکلتورە سیاسییە جۆراوجۆرانە نەبێت، کە هۆکاری ئەم پرژو بڵاوی و لێک نامۆییەن، وەک چەکی دەستی دەستەی فەرمانڕەوایانن، بۆ شەڕو ململانێی نێوانیان، وە هەتا لەئاستی جیهانیدا نەتوانێت وەک چینێکی خاوەن بەرژەوەندی هاوبەش لەدەوری ئاڵ وگۆڕی سەراسەریانەی جیهانیدا، لە کۆنگرەی ئەنتەرنسیۆنالی خۆیدا، ڕێکخراوو یەکگرتوو نەبێت وهاوپشت و هاو غەم وهاودڵی یەکتر نەبێت، جیهان لەوەها دۆخێکی پڕ لە ناجێگیری شەڕو ئاشوبی بەردەوامدا دەهێڵێتەوە.
کە بێگوومان ڕەوتی ڕولەپێشی مێژو و چوونە سەری ئاستی وشیاری ئینسانی جیهانی، حەتمیەو مێژو ئەمە بە قازانجی ژیانێکی یەکسان و ئاسودەو ئارام و بێ ئاشوب، زوو یان درەنگ، دەستبەرو یەکلادەکاتەوە.

06.06.2021/
تاهیر عیسا

نیشتمانم….
هەروەکو سێوێکی رزیو
بەلقی دارێکی تەڕەوە
بەجێماوە
وەکو جەنگاوەرێکی بەزیو
لەنێو سەنگەرێکی روخاودا
هەڵکورماوە.
نیشتمانم….
وەک رانەمەڕێکی بێ شوان
کەوتۆتە دۆڵێکی نەدیو
هەندێ پێمان دەڵێن چیایی
هەندێکیش بێکەس و هەتیو
نیشتمانم….
وەکو دوو بەردی دەستاڕێ
وەک ئاشی ئاو
تەڕو وشک
فەریک و پیر
هەمووی پێکەوە دەهاڕێ.

پیاوێک مایسترۆى دڵى منە
پیاوێ بە هەموو وجوودییەوە
خەونم دەدزێ و
شێتانە مەستم دەکات
شێتانە ئالوودەى خەیاڵى خۆیم دەکات.
پیاوێ زاڵمانە لە دواى باران
شەبەنکى چاوى
گەرمى هەناسەى
قژى ئاڵۆسکاوم شانە دەکات.
من و تۆ لە پێکێک پێکەنین و
میلۆدییەکى مەردان* ئاوێتە…
من و تۆ
لە مەرکانەى ئاوازێ و
جوانى مێخەکبەندان و
بۆنى قەنەفڵ
شێتبوون تا ئاڵوودەبوون، تا توانەوە
تا گەیشتنە ماڵى چێژ.
پیاوێک ماسترۆى خەیاڵ و
جووتە شەمامەى باخچەیەکى بێناز و
ئارەقى هەڵگۆفینى ئەو چاوانەیە تا گەیشتن بە دواهەمین تاریکى شەو
پیاوێک نەناسراوانە و شێتانە
منى ئاوێزان کرد.
ئەى جونتر لە باخچەکانى عەددەن ئاشتم کەوە و
ڕاپەڕینێکت لە نێو دڵى منا هەڵگیرساندووە و
دەروازیەکت چێکردووە بەناوى ئازادى و
وڵاتێکت لە سەر سینەى من نەخشاندووە بێناو وەک دڵى نەوڕەسێکى وێڵ
پیاوێ خەیاڵتر لە تیشکى هەتاو
پیاوێ مایسترۆى خەیاڵى منە.

سلێمانیى

دڵى ڕۆژهەڵات

*عەلى مەردان

زۆربەی خوێنەران و نووسەران، بە تایبەتیش نووسەرانی بواری چـیرۆک بۆ مـنداڵان، بڕوایان بە بێگومانی کۆتاییەکی شاد لە چیرۆکی منداڵاندا هەیە. بەو هـیوایەی کە هـیوا و گەشبینی و وێنەیەکی باشـتری ژیـان و داهـاتـوویەکی گەشـتر لە هـۆش و هەسـت و لە دەروونی منـداڵانی تامـەزرۆی چـیرۆکـدا بـڕوێـنن.
ئەرک و پەیامی راستی ئەدەبی منـداڵان ئەوەیە، کە راستییەکان بە منـداڵان بگەیەنێت. وا منـداڵان تێبگەیـەنێت کە رێـگای ژیـان تەنیا بە گـوڵ رانەخـراوە. هەمیـشەش چـاکە بەسەر خراپـەدا و ئاشتی بەسەر شەڕدا سەرناکەون. ئەرکی ئەدەبی منـداڵان ئەوەیە کە بەبێ رتـووش و ئاراییش ژیـان وەکـو خۆی پێشانی منـداڵان بدات، بێ شاردنەوەی تاڵی و ترشی و دژوارییـەکان لە منـداڵان.
پێویستە ئەدەبی منداڵان هەمیشە چـرای هـیوا، گەشـتر بکاتەوە، منـداڵان رووبەڕووی راستییەکـان بکاتەوە. ئەوشیان بخـاتە پێش، کە هەمیشە هـیوا نایـاتەدی. رێگـاش بە تـەواوی نەگـیراوە، هـەمیشەش دەرگـایەکی تـر بـۆ رزگـاربـوون هەیە. لە هـەنـدێ لە شاکارە ئەدەبییەکانی جیهـانی بۆ منداڵان، کۆتاییەکـانیان بە خۆشی وشادی نەهـاتوون.
لە کوردستانی داگـیرکـراومانـدا، منـداڵانی کوردمـان، بێ ئاگـانین، لە کارەساتەکان و لە دۆخی گرتن و کوشتن و سووتاندن و رووخانـدن و دزی و ماڵـوێرانی و دەستدرێـژی و زۆرداری و چەوسـانەوە و رەگـەزپـەرستی و جیـاوازیی نەتـەوەیی و نادادپـەروەریی و کۆمەڵایەتی و نایەکسانی و بێ بەشبوونیان لە مافەکانیان و بەسەربردنی ژیانیكی پڕ لە کـوێـرەوەری و مەینـەتی و بێ مـووچـەیی و بـرسێـتی، تـونـدوتیـژی خـێـزانی، کـێـشە کۆمەڵایەتییەکـان و… هـتد. کە وایـان کـردوون منـداڵانی کوردمـان ئـۆخـەی لە ژیـانی منـداڵییان نەکـەن. منـداڵانی کورد، روژانـە لە سەر روونمـای تەلەفـزیـۆنەکـاندا، یا لە ئینتەرنێت و فەیسبووکدا ئەم کارەساتانە و بە دەیـان کارەساتی تر دەبینن. رۆژانـە، بە گۆڕە و نەڕە و بە زرمەی بۆردوومانی فرۆکەی جەنگی و تۆپ و مووشەک و تانک و زرێپـۆشی داگـیرکەرانی کوردسـتان رادەچـەنـن. لـە تـرس و تـۆقـین و نائـارامی و لە دڵـەڕاوکـێدا دەژیـن. چـۆن دەتـوانین هـەمـوو ئـەم کـارەسات و رووداوە راستیـیانە لە منـداڵانی کوردمـان بشارینەوە. منـداڵانی کوردمـان لە هەمـوو شـوێنێکی کوردسـتاندا رۆژانە رووبەڕوی پێشێلکاری و دژواری و فـشاری جەستەیی و دەروونی دەبنەوە، بە ئاشکرا پێـشێلی ئازادی و مافەکـانیان دەکەن. ترس و مـردن هەموو لایەکی گرتـۆتەوە.
دایکان و باوکان، حەقـیانە کە لەم بارودۆخە و لەم ژیانە ترسناکە کە پڕە لە کارەسات و پێشێلکاری، دڵنیا نەبن و بترسن و بڕوایـان بە ئارامی نەبێت و ئاسوودەیی نەبێت. بۆیە بە دوای منـداڵەکـانیانەوەن و ئاگـایان لێیانە. چونکە متمانەیـان بەم رۆژگـارە نیـیە.
پێویستە نووسـەرانی چـیرۆک و هـۆنـراوە و شانـۆ و رۆمـان و پەخـشان بـۆ منـداڵان. وا باسی ژیـان بۆ منـداڵان نەکـەن، کە تەنیـا بە گـوڵ تەنـراوە و بێ دڕک و داڵـە. واش نەزانن کە هەموو خەڵکی دڵپاک و نیازپاکن و بە ویـژدانن. ئەوەش بزانـن زەردەخەنەی ژەهراویش هەیە، ئاگاداریشیان بکەنەوە کە کەسانێک هەن گورگن و لە کەوڵی مەڕدان. ناشبێت نووسەران تەنیا دیـوی رووناکی ژیان پێشانی منـداڵان بـدەن و تاریکیان پێشان نەدەن. زۆر جار پاڵەوانی چـیرۆکەکان لەناو جەرگەی تاریکـیدا سەرهەڵدەدەن و بەسەر دڕک و داڵـدا ملـدەنێن، بـۆ ئـەوەی بگـەن بـە روونـاکی و بـە گـوڵی هـیوا و شـادی. لە میانەی تامی تاڵیشەوە چـێژی شـیرینی دەزانـن. بۆیە پێـویستە نووسەرانی چـیرۆک بۆ منـداڵان، بە متمانە بەخۆبوون و بەم راستییانە منـداڵانی کوردمان پەروەردە و ئاراستە بکەن و بـۆ داهـاتـوویەکی باشـتر ئامـادەیان بکەن.
ئایا نووسەرانی بواری منداڵان، دەتوانن ئەوە بە منداڵان بڵێن یا بنووسن، کە ڤایرۆسی کـۆرۆنـا بـوونی نیـیە و درۆیـە؟ لە کاتێکـدا کە منـداڵان لە هەمـوو جـیهانـدا، بە چاوی خۆیانـەوە رۆژانە دەبینن کەسوکـاریان تـووشی کۆرۆنا بوونە و خەڵکـییەکی زۆر بـە کۆرۆنـا مـردن و بـووە بە پەتایەکی جیهـانی. لە ترسی ئـەوەی تووشی کورۆنـا نـەبن قوتابخـانەکان داخـراون. رۆڵی چـیرۆکنووسانی منـداڵان ئەوەیـە، کە هـیوا و گەشبینی بخاتە دڵی منداڵانەوە و پێێان بڵێن کە پزیشکەکان و دەرمانسازان، بێ ئومید نەبوونە و هەوڵەکانی بەردوامە بۆ دۆزینەوەی ڤاکسینی (پێکوتەیەکی) بەهـێـزتـری دژە کورۆنـا.
پێویستە چیرۆکنووسانی منداڵان راستگۆ و راشکاوبن، کێشە و مەترسییە راستییەکـان فەرامۆش نەکەن، وەک: کارتێکردنی نەرێنی لەیەکـتر جیابـوونەوەی دایکان و باوکانی منداڵان. مـردن و لەدەستدانی خۆشەویستەکانیان، گێچەڵکـردنی سێکسی، مووبەکـردن، شەڕانگێزی، کێشە پەروەردەیی و رەوشتی، تونـدوتیژی خـێزانی، برسێتی و هـەژاری، کوێـرەوەریی، نادادپەروەری، نایەکسانی، چەوسـانەوە، بێ مـافی،… هـتد.
بێگـومـان کەسیشـمان نکـووڵی لەوە ناکـەین، کە هەمـوومـان حەزدەکـەین، کە هـەموو چـیرۆکەکانی منـداڵان بە شادی و خۆشی و بە سەرکەوتن و بـردنەوە کۆتاییان پێ بێن. بەڵام بێ ئەوەی کە لە راستییەکان خـۆمان لابـدەین و رووبەڕوویـان نەبینەوە. دەکـرێ هەندی جاریش چـیرۆکەکانمان بۆ منـداڵان هـێمایین، وا پێویسـت دەکـات. کە لە پـشتی پـەردەوەوە راستییەکـان ئاشکـرابکەین. نووسەرانی ئەمڕۆشمان، نووسـەرانی دوێنـێ نیـن، منـداڵانی ئەمڕۆشـمان منـداڵانی دوێـنێ نیـن. داهـێنان و شـۆڕشی تەکنەلـۆژیـاش نەوەستاوە ئاستی تێگەیـشتن و هـۆشیاری نووسەران و منـداڵان و دایکان و باوکانیش بەرزتر بوونەتەوە. بۆیە پێویستە نووسەرانی ئەدەبی منداڵان، لە ئاستی ئەم پێشکەوتن و گۆڕانکاری داهـێنان و پێویستییەکـانی ئەم سەردەمەدا بن. بابەتی نوێ و سەردەمیانە بۆ منـداڵان بنووسـن، کە لە ئاستی پێویستییەکانی ئـەم سەردەمـەی منـداڵانـدا بـن. نەک هەر بابەتە سواوەکان و باونەماوەکان دووبـارە بکەنەوە. پێویستە چـیرۆکی منـداڵان لە یەکەم دێڕەوە، تا دوا رسـتەی لەگەڵ فـۆرم و نـاوەڕۆک و گـرێ و پاڵەوانی چیرۆکەکان گرێدراو و تەواوکەری یەکتری بن. مەبەست و ئامانج و کۆتاییەکی باش بهـێننە ئەنجام.
مەبەستیشمان ئەوە نییە، کە هـێڵی راسـت و چـەپ، بەسەر ئەو چـیرۆکە ئەفـسانەیی و میللیـیانەمانـدا بهـێنین، کە تا ئەمـڕۆش بە نەمری ماونەتـەوە، چـێژی خۆیـان لەدەست نەداون. هەر وەک ئەوەی، کە بۆ ئەم رۆژگار و بۆ سەردەمە وتـرابن و نـووسرابـن.
پێناسـەی چەمکی کۆتـایی شـادی لە چـیرۆکی منـداڵانـدا چی دەگـەیەنێـت؟
نووسـەری پسپۆری ئەمـریکی لـە ئـەدەبی منـداڵانـدا (رۆبـەرت کـۆمـیر) دەڵـێت:” لەو بـڕوایـەدام، کە کوتاییـەکی شـادی لە پێویستییەکـانی پەرتـووکی منـداڵان نییە، منـداڵان ئارەزووی ئەو پەرتووکـانە دەکەن، کە گـوزارشـت لە راستییەکـان دەکـەن. ئەوان باش دەزانـن کە مووبەکـار زۆر جار سزا نادرێـت” هـاوڕێتـیش تا سـەر نییە، کەسانێکـیش هـەن درێـژە بە خـراپە و بە رەفـتارە ناشیرینەکـانیان دەدەن.
بە تەواوی مەبەست لە کۆتاییەکی شادی لە چیرۆکی منداڵانـدا چییە؟ ئایا ئەو کۆتاییەیە کە دەڵێین:”هەمووان تا هەتـایە بە شادی ژیـان؟” یا کۆتاییـەکە کە پاڵەوانی چـیرۆکەکە ” پەنـد و وانـەی وەرگـرت؟ یا ” کەسـانی شەڕانی و چەقاوەسوو و مووبەکـار “سـزای بەدکارییەکانی خۆیان وەرگرت؟” یا کۆتاییەکی کراوەی دیاری نەکراو، کە “پەردەپۆشی کۆتـاییـەکی خـراپ دەکـات؟”
هەموومـان ئەوە دەزانیـن کە “باتـمان” لە کۆتاییـدا دەیباتەوە. ” سانـدرێـلا” دەبێـت بە هـاوسەری کوڕە پاشا. ” جـوانە نووستووەکە” جادووەکـەی بەتـاڵ دەبێتەوە و لە خەوە درێـژەکەی خەبـەری دەبێـتەوە و شـوو بە کـوڕە شـازادە ئازاکـە دەکـات. ” بەفـریـن”ی جـادوو لێکـراویش، جـادووکـەی بەتـاڵ دەبێـتەوە و شـوو بـە کـوڕە پاشـاکە دەکـات و باوەژنەکەشی لە داخا دڵی دەوەستێ و دەمرێت. ئەم چـیرۆکە بە دوو کۆتایی پێچەوانەی یەکتری تەواوبووە. ئەوەش دەزانین کە كچۆڵە “کـۆڵـوانەسوور”ەکە لە گورگە رزگاری دەبێت. یا چـیرۆکی ” کـوڕە ئـازاکە و ئەژدیهـايەک” کە بە سەرکەوتنی کوڕە ئـازاکە و تیاچوونی ئەژدیهاکە کۆتایی هاتووە. شازادەی وڵاتەکەی سەرسامی بوو، شووی پێکرد.
ئایا ئەم ئەنجامانە، ئەوانەن کە منـداڵان ئارەزووی دەکـەن و دەیانەوێت؟ گەر ئارەزووی ئەم ئەنجـامانە دەکەن، ئایا ئەمانە ئەوەیـان پێ دەبەخـشن کە رووبـەڕووی راستییەکان ببـنەوە؟ ئەم پرسیارانە نـەک تەنیـا بۆ منـداڵان، بۆ دایـکان و باوکـانیش زۆر گـرنگـن. ئێمە وا راهـاتـووین، کە شەڕانی هـەمیشە سـزا دەدرێـت. کەسانی باشیش لە کۆتـاییدا دەیبەنەوە. بەڵام منـداڵان کە گەورەدەبـن، دەبینن شەڕ هـەر درێـژەی هـەیە و کۆتـایی نەهاتـووە.. بۆیـە وا هەست دەکەین کە چەمکی کۆتـایی لە چـیرۆکی تـازەی منـداڵانـدا، گۆڕانکای و نوێخـوازییان بەسەرهـاتووە. دەستەکەوتەکانی کۆتاییش لە چـیرۆکی نۆێی منـداڵانـدا، مەرج نییە تەنیا ماددیی هەست پێکـراوبن . دەشێ: زەردەخەنەیەکی ناسک، هـیوا بەخشین و گەشبینی بەخـشینبن، یا سەرکـەوتـنێکی واتـایی بـن.
کۆتایی کراوەش لە چیرۆکی منداڵاندا، هـەل و دەرفەت بۆ منـداڵان دەرخسێنن، تا توانا و شارەزاییەکـانیان بەکـاربهـێنن، لە چـارەسەرکـردنی کێشەکـاندا. چـیرۆکنووسانیـش هـیچ کۆتاییەکی کۆنکـریتی دیاریکـراو ناسەپێنن. بەڵکـو رێ بـۆ منـداڵان خـۆشدەکەن کە بیـر لە زیاتـر لە کۆتـاییەک بکەنـەوە.
شێواز و رێبازی نووسینی کۆتایی چیرۆکی منداڵان، لە نووسەرێکەوە بۆ نووسەرێکی تر جیاوازییان هـەیە. جاری واش هـەیە لە نێـوان چیرۆکەکـانی هەمان چـیرۆکنـووسدا جیاوازی لە نێوانیان چـیرۆکەکانیدا هـەیە. پێویستە ئەوەش بزانین کە کۆتایی چیرۆک بۆ منداڵان، کۆتاییەکی شادی بێت یا کۆتاییەکی ناشادی بێت. هـیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نییە، گەر چـیرۆکنـووس ژن بێـت یا پیـاو بێت.
گەر چیرۆکنووسانی چیرۆک بۆ منـداڵان، باکگراوندێکی ئەدەبی و بیرۆکەی جـوانیـان هەبێـت، بە لایـانەوە نووسینی کـۆتـایی جـوان بۆ چـیرۆکەکـانیان، کارێـکی گـران نییە.
چیرۆکەکانیشیان بەپـێی قۆناغـەکانی منداڵی منـداڵان دادەڕێژن. زۆربەشـیان شارەزای بواری پەروەردە و دەروونناسیی منـداڵان و بنەما سەرەکییەکانی چـیرۆک بۆ منداڵانن.
دروستکردنی کەسایەتی دروست و ئاسایی منداڵان و زاخاودانی بیر و هـزر و هـۆشیان بە راستییەکان و پێویستییەکان، بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو بەرهەڵستییەیانەی کە لە داهاتـوودا دێنە رێیـان و سەرکەوتـن بەسەریانـدا، بۆ ئەوەیش کە لەگـەڵ گۆڕانکارییە ناکاوییەکانیشدا دەربەرن و متمانەیان بە توانکانی خۆیان هەبێت و بشتوانن چارەسەر بـۆ گـرفـت و کێشەکـانیان بـدۆزنـەوە. هەمـوو ئەم مەبەست و ئامانجـانە. بـوونەتە بە ناوەخـنی چـیرۆکی تـازەی منـداڵان.
لە قـۆناغی بەرایی منداڵیدا، یا منداڵانی باخچەی منداڵان. بە زۆری ئەو چیرۆکانەیان بۆ دەگێڕنەوە کە کوتاییەکانیان بە شادی و خۆشی و هیوا و گەشبینی کۆتاییان هاتوون. بۆ ئەوەی متمانـەیەکی زیاتریان بە خۆیـان و بە ژیـان و داهـاتوویان هەبێـت. لە راستیشدا کۆتاییەکی شادی، یەکێکە لە رەگەزەکانی چیرۆکی منداڵان بە تایبەتیش بۆ ئەم قۆناغە.
بـەڵام منـداڵانی هـەراشی، سـەرووی پـێـنج سـاڵان، کە قـۆنـاغـێکی خـەیـاڵـیی فـراوانە، منـداڵان بە زۆری حەز لە گوێگرتن و لە خوێندنەوەی ئەو جـۆرە چـیرۆکانە دەکەن کە خەیـاڵئـامـێزن و پاڵـەوانەکـانیـان سەرەکـێـشن و کـاری لە تـوانـابەدەرن ئەنجـام دەدەن. دەبینین زۆر لە منداڵانی ئەم قـۆناغە، خۆیان بە پاڵەوان یا کارەکتەرەکانی ئەم چیرۆکانە دەزانـن. هـەیە حەزدەکـات کە ببێت بە ” سوپـەرمـان” یا بە “کوڕە ئـازاکە” یا ببێـت بە “سانـدرێـلا” یا ” بەفـرین ـ دەنکە هـەنـارە ” یا “بـووکی دەریـا”… هتـد. ئـەم راستییە لە خەسڵەتەکـانی ئەم قـۆنـاغـەی منـداڵـین. حـەزیـش بـەو پاڵەوانـانە دەکـەن کە کـاری باش و پیـاوەتی و هـاوکاری دەکـەن. دەبن بە فـریاڕەس و سوود بە گشتی دەگەیەنـن.
منـداڵانی قـۆناغی تەمەن حـەت و هەشـت ساڵان، ویـژدانیـان گەشـە دەکەن، زیـاتر لە راستییەکـانەوە نـزیک دەبنەوە. لە میانـەی ئەو چـیرۆکانەوە کە دەڵـێن: مەرج نییە کە بەهـێزترین کەس هەمیشە بباتەوە. لە زۆر لە یارییەکانی فووت بـۆڵـدا، نە “میسی” و نە “رۆناڵـدۆ” نەیانتوانی گـۆڵ تۆمار بکەن. تا رادەیەک چـیرۆکـەکانی ئەم قـۆنـاغـەی منـداڵی، لە راستییەکـانـەوە نـزیکـن. ئەو پـرەنسیـپانەیان لەخۆگـرتـوون، کە گەشە بە کەسایەتی منـداڵان دەکـەن.
لە تەمەنی دوازدە ساڵانەوە، کە سەرەتای قـۆناغی هەرزەکارییە. لەم قۆناغەدا منداڵان ئارەزووی ئەوەیان هـەیە کە وێنەکە بە تەواوی ببینن. پێویستە ئەوە بـزانن کە مەرج نییە پیاوباش هەردەم باش بێت، زۆر جار چاکە شکس دێنی، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێ کە شەڕ سەرکەوتـووە. پێویستیش ناکـات هـەر شتێکمـان بیـنی چـاوی لـێبکەیـن. گـەر هەموو ئەوانەی بە دەورمـانەوەن درۆدەکـەن. پێویست نیـیە ئێمەش وەک ئـەوان بیـن.
مەرجیش نییە کە بەهێزترین یا جوانترین کەس، بتوانن زۆرترین هاوڕێ بەدەستبهێنن.
منـداڵانی هەرزەکـار، حەز بەو چـیرۆکانە دەکەن کە راستییەکـانیان بەرجەستەکردوون.
گەشتی پاڵەوانێک بە ناخی تاریکـیدا، بۆ گـەڕانەوەی هـیوا و هەست، کە ژیـان هـێشتا لە پێشییەوەیە، نابێت ورەی بـڕوخێت و کـۆڵ بدات. ئەم جۆرە چـیرۆکانە وا لە منداڵان دەکەن، کە هـۆگـریایبـن و جـار لە دوای جـار بیـانخـوێنـەوە.
ئێمە پێمانـوایە، کە منـداڵان تا رادەیـەک پێویستییان بە راستی و بە کەمـێک چـیرۆکی ترسناکیش هـەیە. پێویستییان بەو چیرۆکانە هـەیە، کە بە کۆتاییەکی شـادی کۆتـاییان هاتـووە، بەو چـیرۆکانەش، کە بە غەمگینی کۆتاییـان هـاتـووە، نەک ئەو چیرۆکانەی کە بە تراژیـدیـا کۆتاییان هـاتووە. بەڵام هەرگـیز لەگـەڵ ئەوەدا نیـم و نابـم، کە منداڵان بێ هـیوا و رەشبین بکـرێـن. پێویستە چیرۆکەکانیش لە هەموو روویەکەوە، کە لەگەڵ قـۆنـاغەکـانی ژیانیـانی منـداڵانـی هەر قـۆنـاغـێکدا گونجـاوبـن.
رەزا شـوان
٦/ یـۆنیـۆ/٢٠٢١

منداڵان ئەو توێژە گرنگ و ناسکەن کە بنیاتنانی کۆمەڵگەیان لەسەر بەندە،هیوای گەش و پرشنگداری دواڕۆژی نەتەوەن.هەوێنی شادیی و خۆشی و ئاسودەیی نێو خێزانن،بۆ شانۆی ژیانیش لەگەڵ ئەوەی کە ڕوناکیی و وزە و جوانیین ،هەڵسوڕێنەری کارەکانن.جا کە منداڵ بەو شێوەیە بێت پێویست بەوە دەکات کە ئاگاداری کاروانی ژیانیان بین و پەروەردەیەکی دروستیان بکەین و وایان لێبکەین کەوەکو منداڵیی خۆیان بژین و بەپێی توانا پێداویستییەکانیان بۆ دابین بکەین تا ئەوان چێژ لە منداڵیی خۆیان وەربگرن ،وەک زانا پەروەردەیی و دەرون ناسەکانیش ئەو ڕاستییەمان بۆ دووپات دەکەنەوە کە کەسێتی منداڵ لەسەرەتاوە دروست دەبێت بەتایبەتی ئەو کاتەی کەدەچێتە باخچەی منداڵان و قوتابخانە بۆیە گرنگی دان بە منداڵ و پەروەردەکردنیان کارێکی گرنگە و بە پلەی یەکەم دەکەوێتە ئەستۆی خێزان و تایبەتی تریش دایک و باوک ،دواتریش مامۆستا و قوتابخانە.دابین کردنی ژینگەیەکی ئارام و خۆش وا لە منداڵ دەکات کە پەرە بە بەهرەو خولیاکانی بدات و تواناکانی گەشە بکەن .بەڵام بەداخەوە لە ئێستادا زۆر هۆکار هەن کە خێزان و

قوتابخانەش نەتوانن بەو کارە گرنگە وەکو پێویست هەستن لە پێناو بنیاتنانی کەسێتی منداڵ بۆ کۆمەڵگەیەکی دروست .بەڵام خۆ ناکرێت دەستەوەستان دابنیشین و چاوەڕوان بکەین ،بۆیە هەوڵدان و جێبەجێکردنی بەشێک لە ماف و پێداویستییەکانی منداڵ وا لە منداڵ دەکات کە هەست بەبوونی خۆی بکات و چێژ لە چالاکی و یاری و خوێندن وەربگرێت و ڕێگەی پەروەردەیەکی باشیش بگرێت بەهاوکاری خێزان و قوتابخانە.یەکێک لەو کارانەی کە خۆشییەکی زۆر بە منداڵان دەبەخشێت گۆرانی و سەماو یاریکردن و نواندنی چالاکییە،کە لە ئێستادا و ساڵانە لە یەکی حوزەیراندا کە ڕۆژی جیهانی منداڵانە لە کوردستان کۆمەڵێک چالاکیی جۆراوجۆر لەلایەن تیپە هونەریی و ڕێکخراوە تایبەتەکانی منداڵانەوە ساز دەکرێت کە دەبێتە مایەی خۆشحاڵی و زیاتر ئاسودەکردنی منداڵان کە پێویستە دەستخۆشییان لێبکەین و کارەکانیان بەرز بنرخێنین. هەرچەندە هەندێک جار کە دیارە چالاکییەکە بۆ منداڵانە بەڵام بەداخەوە منداڵان وەکو پێویست چێژ لەو چالاکییانە وەرناگرن و بگرە بێزاریش دەبن بەهۆی ئەوەی کە کەشێکی گونجاو و لەباریان بۆ ناڕەخسێنرێت کە بەئارەزووی خۆیان بەشداری ئەو خۆشییە تایبەتەیان ببن و چێژی لێوەربگرن،کە زۆرجار دایک و باوک خۆیان دادەنیشن و ئەوانیش هێندە بەپێوە دەوەستن بێزار دەبن،جاری واش هەیە بەهۆی جوڵەی زۆرەوە قسەیان پێدەوترێت،نازانن کە منداڵ واتا جوڵە ،یان ئەوەندەیان پێدەڵێن دانیشن ،بێدەنگ بن،وامەکەن.یان شوێنەکە نەگونجاوە و خەڵکێکی زۆری لێیە ،کە سەرنج دەدەیت بۆنە تایبەتەکە کە ڕۆژی منداڵانە و ئاهەنگی گۆرانی و مۆزیکە ،ون دەبێت و منداڵ نازانێت چییە و بۆچی هاتووە.دڵنیام کە لەمەبەستم دەگەن و دەزانن بەتایبەتی ئەوانەی کە منداڵەکانیان لەو ڕۆژەدا بردووە بۆ ئەو ئاهەنگ و کۆنسێرتانەو بە چاوی خۆیان بینیویانە.دەزانن منداڵ زۆر حەزی لە جەژنانەیە و چەند ڕۆژێک پێش جەژن خۆی بۆ ئامادە دەکات و چاوەڕوانی هاتنی جەژنە تا لە کەسە ئازیز و خۆشەویستەکانیانی وەربگرن،ئێمەی گەورەش هەرگیز ئەو کەسانەمان بیر ناچێتەوە کە منداڵ بووین و جەژنانەیان داوینێ ،چونکە خۆشییان پێبەخشیوین.چەندە خۆشە ئەو جەژنانەیە لە ڕۆژێکی تایبەت بە منداڵاندا بێت و گۆرانی منداڵانیش بێت کە دڵنیام لەیادەوەری منداڵاندا دەمێنێتەوە و بەپەرۆش و خۆشییەکی زۆرەوە گوێی لێدەگرن.هونەرمەندی ئازیز (ئاسۆ مەحمود) کە زۆر جار لە بۆنە تایبەتەکانی منداڵاندا بەگۆرانی و بەدەنگی خۆی بەشداری کردووە و دڵی منداڵانی خۆشکردووە.ساڵی ١٩٩٩ یەکەم گۆرانی بۆ منداڵان وتووە،هەروەها لە ساڵی ( ٢٠٠٩)ئەلبومێکی کردە دیاری بەناوی (دیاری) بۆ منداڵان و ئەمساڵیش بە دیارییەکی جوان کە ناوی ناوە ( جەژنانەی منداڵان ) و (پێنج) گۆرانی لەخۆ گرتووە بۆ منداڵان دێتەوە خزمەت منداڵان و پێیان دەڵێت من هەمیشە ئێوەم خۆشدەوێت و تا بتوانم گۆرانی خۆشتان بۆ دەڵێم .ئەم ئەلبومەی هونەرمەند ئاسۆ مەحمود ئەم گۆرانییانەی گرتۆتەخۆ ( ڕۆژی شادی،سەری ساڵ ، ڕۆژی منداڵان ، ئاهەنگ ، منداڵی کورد )کە سێ گۆرانییان ئاواز و هۆنراوەی مامۆستای هونەرمەند(ئاسۆ ئیبراهیم)ە ،گۆرانییەکیشیان ئاوازی هونەرمەند (هێرش عبدالرحمان) و هۆنراوەی (جەبار سابیر) ەگۆرانییەکیشیان هۆنراوە و ئاوازی هونەرمەند خۆیەتی.

دەستخۆشیمان بۆ ئەم هونەرمەندە ئازیزە و هیوای سەرکەوتن و کاری جوانتری بۆ دەخوازین بۆ منداڵان.شایانی باسە ناساندن و بڵاوکردنەوەی ئەلبومی(جەژنانەی منداڵان) بە ئامادەبوونی کۆمەڵێک لە هونەرمەند و نوسەران و کۆمەڵێک منداڵ و کەسوکاریان لە باخچەی ڕێکخراوی گەشەپێدانی مەدەنییەت(CDO) سازکرا کاتژمێر پێنجی پاش نیوەڕۆی ڕۆژی دووشەممە ٧/٦/٢٠٢١ .کەتیایدا هونەرمەند ئاسۆ مەحمود بەهاوکاری تیپی هونەری منداڵانی مەڵکەندی چەند گۆرانییەکی پێشکەش کرد کە بووە مایەی دڵخۆشی منداڵانی ئامادە بوو،خاتو (فریشتە مستەفا) ئاهەنگەکەی بەڕێوە دەبرد کە چەند هۆنراوەیەکی ناسکی منداڵانی خوێندەوە،ئەلبومەکە بەهاوکاری کەسایەتی (مەریوان حاجی جەمال) ئامادەکرابوو،تۆمارکردنی مۆزیک و ماسترین لە ستودیۆ لاوە هونەرمەند عومەر عەبدوڵا کرابوو ،فۆتوش لەلایەن پێشەوا حەمەسەعیدەوە کرابوو.لەکۆتاییدا ئەلبومەکە بەدیاری پێشکەش بە ئامادەبووان کراو دیاری تایبەتیش لەگەڵ ئەلبومەکە پێشکەش بە منداڵانی ئامادەبوو کرا.

بیست ساڵ زیاترە له‌ نزیکه‌وه‌ ده‌تناسم. پێشتر به‌رهه‌مه‌کانتم دیبوون و ده‌مزانی یه‌کێکیت له‌ هونه‌رمه‌نده‌ جیاوازه‌کانمان. له‌ ناوه‌ڕاستی هه‌شتاکان له‌ هه‌ولێر به‌ هه‌ندێک له‌ تابلۆکانت ئاشنا بووم. لە ساڵی (1998) کۆمەڵەچیرۆکی (ئەسپیدیلۆن)م لە ڕێگای پۆستەوە بۆ ناردیت. هەر ئەودەم پارچەیەکی ڕۆمانی (ئای لەڤیلیا لەڤیلیا!)مت لەسەر یەکێک لە بەرهەمەکانتدا نووسییەوە، کە هێشتا بۆ چاپم نەناردبوو. ساڵی (2001) له‌ کۆپینهاگن یه‌کترمان بینی، که‌ ئه‌ودەم پیشانگایه‌کت بۆ به‌رهه‌مه‌کانت کردبووه‌وه‌. له‌وێ له‌باره‌ی هونه‌ره‌وه‌ گفتوگۆمان دامەزراند. لە هاوینی (2009) جارێکی تر لە کۆپینهاگندا پیشانگات کردەوە، کە لەگەڵ هاوڕێیان (میدیا بێگەرد)، (ئاڤان فەتاح)، (ئەنیتا ئێسپاندەر)، (ساکار جەمال)، (نیاز بەیاتی)، (ئاراس وەهاب)، (گۆران هەڵەبجەیی)، (کامەران ئیبراهیم)، (ئالان پەری) و زۆری تردا کاتێکی خۆشمان بە سەر برد. هەر دەمودەست بابەتێکم لەبارەی پیشانگاکەتەوە نووسی و لە کۆڕێکدا پێشکەشم کرد، کە دەبێتە ناوەرۆکی ئەم نامەیەم.
تۆ له‌و هونه‌رمه‌ندانه‌یت‌، که‌ چ له‌ هونه‌ره‌که‌ی خۆیان و چ له‌ هونه‌ره‌کانی دیکەیش‌ ئاگادارن. هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ تۆدا ده‌توانم به‌بێ دوودڵی بۆچوونی خۆم ده‌رببڕم. ئه‌و هێمنییه‌ت وام لێ ده‌کات، به ‌ئاسانی سه‌رنجه‌کانمت پێ بڵێم، به ‌تایبه‌تی کاتێک ئه‌و سه‌رنجانه‌ پێوه‌ندییان به‌ به‌رهه‌مه‌کانی خۆته‌وه‌ هه‌یه‌. زیاتر گوێ ده‌گریت، له‌وه‌ی بدوێیت، مه‌گه‌ر جارجار له‌باره‌ی سه‌رنجه‌کانمه‌وه‌ شتێک ڕوون بکەیته‌وه‌. وه‌ک بڵێی به ‌چاکی له‌وه‌ تێگه‌یشتبێتی، که‌ تۆ له‌ ڕێگای ڕه‌نگ و هێڵه‌وه‌ قسه‌ی خۆتت کردووه‌ و ئینجا نۆره‌ی منه‌ له‌ باره‌یانه‌وه‌ بدوێم. له‌ به‌رهه‌مه‌کانتدا هیچ شتێک نابینم، جیاواز نه‌بێت. هیچ خاڵێکم به‌ر چاو ناکه‌وێت، هیی ئه‌وه‌ بێت به ‌ئاسانی لێی تێبپه‌ڕم و به ‌قووڵی بیری لێ نه‌که‌مه‌وه‌. ئه‌م جیاوازییه‌ گه‌وره‌یه‌ جۆرێک پارادۆکسی لای هه‌ندێک بینه‌ر دروست کردووه‌، که‌ وا بزانن به‌رهه‌مه‌کانت بە ‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان له‌ یه‌کتر ده‌چن. لای تۆ ته‌کنیکێک هه‌یه‌، که‌ ده‌توانم ناوی زۆربوون (Reproduction)ی لێ بنێم.

من ئه‌گه‌ر (تیۆریی پەرەسەندن)ی (داروین) کۆمه‌کی نه‌کردبام، له‌و پرۆسێسه‌ نه‌ده‌گه‌یشتم و وام ده‌زانی جۆرێک له‌یه‌کچوون له‌ کاره‌کانتدا هه‌یه‌. له‌ (تیۆریی پەرەسەندن)ی (داروین)دا ئه‌وه‌ تێده‌گه‌ین، که‌ هه‌ر گیاندارێک له‌ گیاندارێکی دیکه‌ جیاوازه‌، با ئێمه‌ له‌ شێوه‌ی ده‌ره‌وه‌دا ئه‌و جیاوازییه‌ به ‌ڕوونییش هه‌ست پێ نه‌که‌ین. هه‌موو زۆربوونێکیش شێوه‌یه‌کی ئه‌ندازه‌ییی هه‌یه‌. واته‌ دوو ده‌بێته‌ چوار و چوار ده‌بێته‌ هه‌شت و هه‌شت ده‌بێته‌ شانزده‌ و… هتد. لێره‌دا مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌ نییه‌، که‌ تۆ له‌ کاتی به‌رهه‌مهێناندا پشتت به‌و تیۆرییه‌ به‌ستووه‌، به‌ڵکوو ده‌مانه‌وێت بڵێین هونه‌ر ئه‌گه‌رچی تا ڕاده‌یه‌کی زۆر پرۆسێسێکی ڕوواڵایی (Spontaneous)یانه‌یه‌، بەڵام ئه‌وه‌ی کار ده‌کاته‌ سه‌ر قووڵیی ئه‌و هونه‌ره‌، بوونی دیدگای فه‌لسه‌فییه‌. کاتێک به‌ قووڵی سه‌رنج له‌ دنیا ده‌ده‌ین، سه‌رنجه‌کانمان له‌گه‌ڵ سه‌رنجی هه‌موو ئه‌وانه‌دا به‌ر یه‌ک ده‌که‌ون، که‌ به‌ قووڵی له‌ هه‌مان دنیایان ڕوانیوه‌. لێره‌وه‌یه‌ سه‌یر نییه‌، کاتێک ده‌بینین شێوه‌کارێک و شاعیرێک و ڕۆماننووسێک و فه‌یله‌سووفێک به‌بێ ئه‌وه‌ی ئاگایان له‌ یه‌کتر بێت، سه‌رنجیان له‌ بابه‌تێکی هاوبه‌ش داوه‌، بەڵام هه‌ر یه‌که‌یان بۆ گه‌یشتن به‌ قووڵاییی ئه‌و بابه‌ته‌، کەرەستە‌ی خۆی به ‌کار هێناوه‌. وه‌کوو چۆن له‌یه‌کچوون له‌ ساده‌ییدا هه‌یه‌، له‌ قووڵاییشدا چ له‌یه‌کچوون و چ جیاوازی هه‌ن‌، بەڵام ئه‌وه‌ی قووڵایی له‌ ساده‌یی جیا ده‌کاته‌وه‌، بوونی جیاوازییه‌ له‌نێوان قووڵایییه‌ک و قووڵایییه‌کی دیکه‌دا، له‌ کاتێکدا ئاسان نییه‌ تۆ جیاوازی له‌نێوان ساده‌ییه‌ک و ساده‌ییه‌کی دیکه‌دا بدۆزیته‌وه‌. ئەمەیش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، که‌ ساده‌یی له‌ جووڵه‌ و ئاڕاسته‌ بێبه‌شه‌. ساده‌یی له‌ ئاستی خۆیدا ده‌مێنێته‌وه‌ و کارلێک له‌گه‌ڵ شته‌کانی دیکه‌دا دروست ناکات، بەڵام قووڵایی به‌رهه‌می جووڵه‌ و ئاڕاسته‌‌ی شته جیاوازه‌کانه‌‌، که‌‌ دیدگای داهێنه‌ر بزوێنه‌ریانه‌، بۆیه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو قووڵایییه‌کیش، هه‌ر ساده‌ییه‌. به‌ مانایه‌کی دیکه،‌ ساده‌یی له‌ ڕێگای کۆمه‌ڵێک پڕۆسه‌سی گۆڕانه‌وه‌ ده‌بێته‌ قووڵایی. ئه‌گه‌ر داهێنه‌ر‌ ده‌توانێت له‌ ساده‌یییه‌وه‌ به‌ره‌و قووڵایی هه‌نگاو بنێت، بەڵام هیچ ڕێگایه‌ک له‌ قووڵایییه‌وه‌ نامانباته‌وه‌ ناو ساده‌یی. کاتێک له‌ ڕێگای هونه‌ری تۆه‌وه‌‌ (تیۆریی پەرەسەندن)ی (داروین)مان بیر ده‌که‌وێته‌وه‌، به‌ تایبه‌تی له‌ مامه‌ڵه‌کردنی له‌گه‌ڵ گیانله‌به‌ر و چه‌مکی زۆربووندا، ئه‌وه‌ ئه‌نجامی ڕوانینی قووڵی تۆ‌یه‌ بۆ ئه‌م دنیایه، دەنا له‌ به‌رهه‌مه‌کانتدا جه‌سته‌ له‌ژێر دەستەڵاتی بایۆلۆژیادا نه‌ماوه‌ و وه‌کوو بوونه‌وه‌رێکی سه‌ربه‌خۆ هه‌ڵده‌سووڕێت‌. (داروین) ئه‌و زۆربوونه‌‌ به‌ (هه‌ڵبژاردنی سروشتی Natural Selection)ه‌وه ده‌به‌ستێته‌وه‌‌، به‌وه‌ی هه‌ر گیاندارێک له ‌پێناو مانه‌وه‌دا له‌گه‌ڵ (ئه‌ویدیکه)‌دا ده‌که‌وێته‌ شه‌ڕه‌وه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی شوێن و خۆراک. ئه‌نجام ئه‌وانه‌ی هه‌ڵگری جۆره‌ خەسڵەتێکن، که‌ له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ردا گونجاوە‌، ده‌مێننه‌وه‌. لای تۆ مانه‌وه‌ بۆ ئه‌وانه‌یه‌، که‌ زیاترین ڕه‌گه‌زی هونه‌ری له‌ خۆیان ده‌گرن. له‌م تێگه‌یشتنه‌وه‌ زیاتر له‌ گیانله‌به‌ره‌

هونه‌رییه‌کانت نزیک ده‌بینه‌وه‌ و جیاوازیی نێوان هه‌ر یه‌کێکیان له‌گه‌ڵ ئه‌وی دیکه‌یاندا هه‌ست پێ ده‌که‌ین. ده‌توانین ئه‌وه‌ بێنینه‌ به‌ر چاومان، که‌ تۆ خۆت زۆر خۆڕسکانه‌ پرۆسێسی (هه‌ڵبژاردنی سروشتی Natural Selection)ت گرتووەته‌ ئه‌ستۆ و هه‌ر خۆیشت ویستوو‌تە چ جۆرێکی‌ گیاندار له‌ ناو ببەیت‌ و چ جۆرێک بهێڵیته‌وه‌. به‌ مانایه‌کی دیکه،‌ چی پیشانی ئێمه‌ بدەیت و چیمان لێ بشاریته‌وه‌. لای (داروین) گۆڕان خاوه‌‌. گیانداره‌کان نه‌وه‌ لە دوای نه‌وه‌ ده‌گۆڕێن. که‌واته‌ له ‌پاڵ شوێندا، کاتیش ڕۆڵێکی گه‌وره‌ له‌م گۆڕانه‌دا ده‌بینێت. هه‌ردوو ڕه‌گه‌زی کات و شوێن له‌ به‌رهه‌مه‌کانتدا کاریگه‌ریی گه‌وره‌یان له‌سه‌ر پرۆسێسی ئه‌و گۆڕانه‌دا هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر له‌ شوێنێک‌ خاڵێک نیشان بکه‌ین و له‌ شوێنێکی دوورتر خاڵێکی دیکه‌، ئه‌وه‌ بێگومان جیاوازیی ئه‌و دوو خاڵه‌ به‌ ئاشکرا هه‌ست پێ ده‌که‌ین، له‌ کاتێکدا ئه‌و جیاوازییه‌ له‌نێوان خاڵێک و خاڵه‌که‌ی ته‌نیشتی، یان به‌ مانایه‌کی دیکه‌ گیاندارێک و گیانداره‌که‌ی ته‌نیشتیه‌وه‌، که‌متر ده‌دۆزینه‌وه‌. بۆیه‌یش ده‌ڵێین خاڵێک له‌ شوێنێکه‌وه‌ دیاری بکه‌ین و خاڵێکی دیکه‌ له‌ شوێنێکی دوورتر و ناڵێین سه‌ره‌تا و کۆتایی، چونکه‌ لای تۆ سیسته‌می کرۆنۆلۆژییانەی مێژوو تێک شکاوه‌ و له‌ شوێنیدا کاتی بازنه‌یی دامه‌زراوه‌، که‌ دواتر بۆی ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌. له‌ (تیۆریی پەرەسەندن)ی (داروین)دا شه‌ڕی گیانله‌به‌ر له‌گه‌ڵ سروشت له ‌لایه‌ک و له‌گه‌ڵ جۆره‌که‌ی خۆی له ‌لایه‌کی دیکه‌دا‌، به‌نده‌ به‌وه‌ی ئه‌و گیانداره‌ چ خەسڵەتێکی تایبه‌تی له‌ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌، تا بتوانێت له‌م شه‌ڕه‌دا به ‌هۆیه‌وه‌ سه‌رکه‌وتن به‌ ده‌ست بهێنێت. لێره‌دا هه‌ڵوێسته‌یه‌ک ده‌که‌ین، به‌وه‌ی له‌م پڕۆسێسی سه‌رکه‌وتنه‌دا خەسڵەتی جیاوازجیاوازی وه‌کوو هێز، خێرایی، زیره‌کی، ئازایه‌تی، ڕه‌قیی ئێسقان، نه‌رمیی جه‌سته‌، جوانی و زۆری دیکه‌ ڕۆڵ ده‌بینن، که‌ ده‌شێت یه‌کێک له‌و خەسڵەتانه‌ له‌ ده‌وروبه‌رێکی دیاریکراودا سه‌رکه‌وتن به‌ ده‌ست بهێنێت و مانه‌وه‌ مسۆگه‌ر بکات. لای تۆ ئه‌گه‌رچی وه‌کوو پێشوو ئاماژه‌مان پێ کرد، زۆربوون هه‌یه‌ و به‌نده‌ به‌ خەسڵەتی هونه‌ره‌وه‌، بەڵام شه‌ڕ له ‌پێناو مانه‌وه‌دا نییه‌، بگره‌ هه‌وڵێک هه‌یه‌ بۆ مانه‌وه‌ی هه‌موو جۆر و ڕه‌گه‌زه‌کان.

دیسان مه‌به‌ستمان ئه‌و جۆر و ڕه‌گه‌زانه‌ن‌، که‌ هه‌ڵگری توخمی ئیستاتیکان، چونکه‌ ئه‌وانه‌ی هه‌ڵگری ئه‌و توخمه‌ نه‌بن، له‌ژێر کۆنترۆڵی هونه‌ردا ده‌رناچن و ناگه‌نه‌ لای ئێمه‌. ئه‌گه‌ر لای (پلاتۆن) جه‌سته‌ له ‌ناو ده‌چێت و ڕۆح ده‌مێنێته‌وه، ده‌مێنێته‌وه‌ ‌و دوای گه‌یشتنی به‌ دنیای ئایدیاڵ بۆ جه‌سته‌یه‌کی دیکه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌وا له‌ دنیای تۆدا جه‌سته‌ له‌ ناو ناچێت، کاتێک هه‌ڵگری توخمی ئیستاتیکایه‌. که‌واته‌ (جه‌سته‌ گۆڕستانی ڕۆح‌) نییه‌ وه‌کوو (پلاتۆن) به‌ گۆڕستانی ڕۆحی ده‌زانێت‌، به‌ڵکوو جه‌سته‌ خۆی زمانی ڕۆحه‌ و له‌گه‌ڵماندا ده‌دوێت. یان وه‌کوو (مێرلۆپۆنتی) پێی وایه‌ جه‌سته‌ نه‌ک شتێک نییه‌ له خۆمان جیاواز بێت، بگره‌ هه‌ر خۆمانین و ئه‌و ڕێگایه‌مانه‌، که‌ ته‌عبیری پێ له‌ خۆمان ده‌که‌ین. ئه‌گه‌ر جیاوازی له‌نێوان ئێمه‌ و جه‌سته‌ماندا نییه‌، به ‌هه‌مان شێوه‌ له‌نێوان جه‌سته‌ و شته‌کانیشدا نزیکی و له‌یه‌کچوون هه‌یه و یه‌کتر ته‌واو ده‌که‌ن‌. له‌ ڕێگای تێگه‌یشتن له‌ جه‌سته‌ی خۆمانه‌وه،‌ له‌ ده‌وربه‌رمان تێده‌گه‌ین. هه‌ر دەربڕینێک له‌ جه‌سته‌، هاوکاته‌ له‌ دەربڕین له‌ ده‌وروبه‌ر، بۆیه‌ هونه‌ر وه‌کوو شێوازێکی ده‌ربڕین، به‌رهه‌می ئه‌و کۆنتاکت و ئه‌زموونه‌یه‌. ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین جه‌سته لای تۆ‌ ڕێگایه‌ک نییه‌ بۆ دەربڕینی خود، به‌ڵکوو هه‌ر خۆی خوده‌. له‌ یه‌ک کاتدا (من) و (ئه‌ویدیکه‌)یشه‌. که‌واته‌ جه‌سته‌ مانایه، به‌وه‌ی ڕووبه‌رێکه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی زیاترین وێنه‌‌. جووڵه‌ی جه‌سته‌ تەنیا بۆ ئه‌وه‌ نییه‌ جیاوازییه‌کانی خۆی نمایش بکات و له‌ بوونی خۆیمان ئاگادار بکاته‌وه‌، به‌ڵکوو بۆ ئه‌وه‌یشه‌ ڕووبه‌رێکی نه‌زانراو له‌ ده‌وروبه‌ر ئاشکرا بکات. سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر تۆ‌ زۆربه‌ی کات‌ جه‌سته‌ به ‌ڕووتی، یاخود با بڵێین له‌ دۆخی سروشتیی خۆیدا پیشان ده‌دەیت، به‌و مه‌به‌سته‌ی ڕاسته‌وخۆ جه‌سته‌یه‌ک له‌گه‌ڵ جه‌سته‌یه‌کی دیکه‌دا بدوێنیت، به‌بێ په‌نابردنه‌ به‌ر هیچ ئامڕازێکی پۆشینی وه‌کوو قوماش. به‌پێی ڕوانینی (مێرلۆپۆنتی) ئه‌زموونی جه‌سته‌یه‌ک له‌گه‌ڵ هیی جه‌سته‌یه‌کی دیکه‌دا هه‌مان شته‌ و بۆ ئه‌وه‌یه‌، که بڵێن‌ هه‌ردووکیان بوونیان هه‌یه‌. به‌ مانایه‌کی دیکه‌ کۆنتاکتی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ (ئه‌ویدیکه)‌دا، کۆنتاکته‌ له‌گه‌ڵ خۆماندا.‌ ڕوانینی تۆ بۆ جه‌سته‌ زیاتر له‌ ڕوانینی فینۆمینۆلۆجییانه‌ی (میرلۆپۆنتی)یه‌وه‌ نزیکه، به‌وه‌ی به‌رده‌وامبوونی جه‌سته له‌ناو گه‌ردووندا‌ به‌رده‌وامبوونێکی سه‌بجێکتیڤه‌‌، نه‌وه‌ک ئۆبجێکتیڤ‌ وه‌کوو ئه‌وسا له‌گه‌ڵ (تیۆریی پەرەسەندن)ی (داروین)دا به‌راوردمان کرد، به ‌تایبه‌تی له‌ چه‌مکی (زۆربوون)دا‌.‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ لای تۆ زۆربه‌ی کات جه‌سته‌مان هه‌یه‌ و پۆشینمان نییه‌، ئه‌وە ڕێک له‌ بەرانبەر ئه‌و کۆنسێپته‌دا خۆمان ده‌بینینه‌وه‌، که‌ ده‌ڵێت جه‌سته‌ هه‌ر خۆی زمانه‌. به‌کارهێنانی گه‌ڵا به‌ مه‌به‌ستی پۆشین له ‌جیاتیی قوماش و هه‌ر مەتێریەڵکی دیکه‌ی کیماوی، له‌سه‌ر ئاستی سیمبۆلدا پیشاندانی جه‌سته‌یه‌ له‌ دۆخی سروشتیی خۆیدا، وه‌کوو پێشتر ئاماژه‌مان پێ کرد. له‌و دۆخه‌ی، که‌ جه‌سته هێشتا‌ له‌ سروشت جیا نه‌بووبووه‌وه و به‌شێکی دانه‌بڕاو بوو لێی‌‌. وه‌کوو ئه‌وه‌ی لای (داروین) باس کراوه‌. ده‌گه‌ینه‌ ئه‌وه‌ی بڵێین ناکرێت باس له‌ به‌رهه‌می تۆ بکه‌ین و باز به‌سه‌ر چه‌مکی جه‌سته‌دا هه‌ڵبده‌ین.

پیشاندانی جیاوازیی سه‌ر، یاخود ده‌موچاو له‌گه‌ڵ باقیی جه‌سته‌دا‌، یه‌کێکه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونەری تۆ، که‌ ده‌توانم بڵێم له‌ پشت ئه‌م پرۆسێسه‌وه‌ ئاگایییه‌کی فه‌لسه‌فی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ پرۆسێسی گواستنه‌وه‌ی دەستەڵاته‌ له‌ بایۆلۆژییاوه‌ بۆ وێنه‌. لێرەوە جه‌سته‌ به‌پێی یاساکانی بایۆلۆژیا به ‌ڕێوه‌ ناچێت، به‌ڵکوو ده‌که‌وێته‌ ژێر دەستەڵاتی وێنه‌وه‌. له‌ ڕێگای ئه‌و پارادۆکسه‌ی نێوان ده‌موچاو و باقیی جه‌سته‌وه‌ خۆمان له‌ به‌رده‌م ڕاچه‌نین و تێڕامانێکی قووڵدا ده‌بینیه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ناو له‌ ده‌موچاو بنێین (به‌شی سه‌ره‌وه)‌، به‌و مه‌به‌سته‌ی له‌ (به‌شی خواره‌وه)‌ی جیا بکه‌ینه‌وه‌، که‌ له‌ مله‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات، ئه‌وا ده‌ڵێین کاتێک هه‌وڵ بده‌ین له ڕێگای‌ به‌شی خواره‌وه‌وه‌ به‌شی سه‌ره‌وه‌ بهێنینه‌ به‌ر چاو، بێگومان به‌ لاڕێدا ده‌چین، به‌وه‌ی له‌ به‌شی خواره‌وه‌دا هێز و چالاکی به‌ دی ده‌که‌ین، له‌ کاتێکدا له‌ به‌شی سه‌ره‌وه‌دا بێهێزی و خه‌مناکی دەبینین، هه‌ر ده‌ڵێی له‌گه‌ڵ ده‌موچاوێکی دیکه‌دا جێگۆڕکێی پێ کراوه و وه‌کوو حاڵه‌تێکی میتامۆرفۆزی ده‌رخراوه‌‌‌. ئه‌و که‌ره‌ستانه‌ی له‌م پرۆسێسه‌دا به‌ کار هاتوون،‌ ڕنگ و هێڵن، که‌ جیاوازییه‌کانیان له‌سه‌ر جه‌سته‌دا پیشان داوه‌. له‌ به‌شی خواره‌وه‌ی جه‌سته‌یشدا هه‌ڵوێسته‌یه‌ک ده‌که‌ین، که‌ تۆ زۆرینه‌ی کات سنووره‌کانی جه‌سته‌ ده‌سڕیته‌وه‌، به‌وه‌ی شته‌کان له‌ ئاستی بینینی فیزیکییه‌وه‌ بۆ ئاستی خه‌یاڵ ده‌گوازیته‌وه‌. به‌ مانایه‌کی دیکه،‌ ڕێگا نادەیت جه‌سته‌ بخه‌ینه‌ ناو چوارچێوه‌ی بینینمانه‌وه‌، له‌ کاتێکدا خۆت نه‌تخستووەته‌ ناو هیچ چوارچێوه‌یه‌که‌وه‌. ئه‌مه‌ هه‌ر تایبه‌ت نییه‌ به‌ جه‌سته‌ی گیانله‌به‌ره‌وه‌، به‌ڵکوو جه‌سته‌ی شته‌کانیش ده‌گرێته‌وه‌، وه‌کوو پێشتر گوتمان له‌ ڕوانگه‌ی (مێرلۆپۆنتی)ـه‌وه‌ جیاوازی له‌نێوان جه‌سته‌ و شته‌کاندا نییه‌.

لێره‌وه‌یه‌‌ مێژوو لای تۆ پێکهاته‌یه‌کی هه‌مه‌ئاڕاسته‌ی هه‌یه‌. واته‌ ئه‌و سیسته‌می کرۆنۆلۆژییایه‌ی، که‌ مێژووی فه‌رمی له‌سه‌ری وه‌ستاوه‌، له‌ژێر زه‌بری هێڵ و ڕه‌نگدا تێک ده‌شکێت و بێژمار ئاڕاسته‌ی دیکه‌ به‌رهه‌م دێت. به‌ مانایه‌کی دیکه‌، ناکرێت خاڵێک بۆ سه‌ره‌تا و یه‌کێک بۆ کۆتایی ده‌ستنیشان بکه‌ین، به‌ڵکوو وه‌کوو پێشتر ئاماژه‌مان پێ کرد، له‌ناو ئه‌و کاته‌ بازنه‌یییه‌دا شتێک نامێنێت به‌ مانای گه‌ڕانه‌وه‌. ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ئاڕاسته‌یه‌ له‌ وێنه‌یه‌که‌وه‌ بۆ یه‌کێکی دیکه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی بتوانین له‌ ڕووی مێژوویییەوه‌ یه‌کێکیان بخه‌ینه‌ پێش ئه‌وه‌ی دیکه‌یانه‌وه‌. ئه‌و ته‌کنیکی (زۆربوون)ـه‌، واته‌ بوونی ئاڕاسته‌ له‌ وێنه‌یه‌که‌وه‌ بۆ هه‌ر وێنه‌یه‌ک له‌ وێنه‌کانی ناو ئه‌و بازنه‌یه‌دا، ده‌مانخاته‌ ناو سیسته‌می گێڕانه‌وه‌وه‌‌، وه‌کوو ئه‌وه‌ی له‌ ئەدەبی گێڕانەوەدا ده‌یبینین. جیاوازییه‌که‌ له‌ ئایکۆندایه‌، که‌ له‌ نووسیندا تیپه‌کان و له‌ هونه‌ری شێوه‌کاریدا هێڵ و ڕه‌نگ و فیگه‌ره‌کانن. سه‌یر نییه‌ ئه‌گه‌ر یه‌کێک له‌ کاره‌کانت‌ دووانزده‌ تابلۆی له‌ شێوه‌ی لووله‌ی وه‌کوو قوماش بێت، که‌ به‌ مانای یاده‌وریی ساڵێک کێشاوتن. هه‌ر ئه‌م شێوه‌ لووله‌یییه‌ خۆی ده‌لاله‌تی بێسنووریی کاته‌، به‌وه‌ی له‌سه‌ر ڕووی لووله‌کدا ناتوانین شوێنێک بۆ سه‌ره‌تا و یه‌کێک بۆ کۆتایی ده‌ستنیشان بکه‌ین. لێره‌دا ئێمه له‌ به‌رده‌م شێوازی گێڕانه‌وه‌ی فره‌ده‌نگی (پۆلیفۆنی Polyphony)‌داین، به‌وه‌ی هه‌ر کاره‌کته‌رێک ده‌نگی سه‌ربه‌خۆی خۆیی هه‌یه‌.
ئه‌گه‌ر له‌ (تیۆریی پەرەسەندن)ی (داروین)دا هیچ نه‌وه‌یه‌ک له‌ نه‌وه‌ی پێش خۆی و هیچ لقێک له‌ سه‌رچاوه‌که‌ی ناچێت، ئه‌وا ئه‌و چه‌مکه‌ لای تۆ له‌ شێوه‌ی عیشقدا ده‌رده‌که‌وێت، که‌ به‌ مانا پلاتۆیییه‌که‌ی ئه‌و عیشقه‌ به‌ جارێ هه‌ڵگری دژایه‌تی (Contradiction) و ململانێ (Conflict)یه‌. وه‌ک سه‌رنج ده‌ده‌ین له‌ هه‌ر زۆربوونێکدا دوو توخم له‌ناو یه‌کدا دروست ده‌کەیت، که‌ له ‌لایه‌ک له‌ یه‌کتر ده‌چن و له‌ لایه‌کی دیکه‌ جیاوازن. ئه‌و دووانه‌ باوه‌ش به‌ یه‌کدا ده‌که‌ن و له‌ ڕێگای ئاماژه‌کانی جه‌سته‌وه‌‌ دایەڵۆگمان له‌گه‌ڵ داده‌مه‌زرێنن، که‌ ئه‌م دایەڵۆگه‌ وه‌کوو (میکایل باختین) ده‌ڵێت مه‌رجی بوونی فره‌ده‌نگییه‌. ئه‌گه‌ر له‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ری ئێمه‌دا‌ هه‌میشه‌ جه‌سته‌ی مێیینه‌ له‌ ڕێگای خه‌یاڵی نێرینه‌وه‌ ئاماده‌ کراوه‌، یاخود هێنراوەتە بەر چاو، ئه‌وه‌ لای تۆ هه‌ردوو ئاڕاسته‌که له‌ناو ئه‌و سیسته‌می فره‌ده‌نگی و فره‌ڕه‌نگییه‌دا‌ پێکه‌وه‌ هه‌ن، به ‌ڕاده‌یه‌ک ئاسان نییه‌ سنووری جه‌سته‌ی مێیینه‌ و نێرینه‌ له‌ یه‌کتر جیا بکه‌یه‌ته‌وه‌، که‌ وه‌کوو گوتمان له‌ناو گوتاری عیشقدا بوونه‌ته‌ یه‌ک.

سه‌رچاوه‌کان:
1- Darwin, Charles, Arternes Oprindelse, oversat af J. P. Jacobsen, Jørgen Paludans Forlag, 1990.
2- Merleau-Ponty, Maurice, Om sprogets fænomenologi, Udvalgte tekster, Oversættelse, forord og indledning ved Per Aage Brandt, København, 1999.
3- Thøgersen, Ulla, Krop og fænomenologi, En introduktion til Maurice Merleau-Ponty filosofi, Danmark, 2004

سه‌رنجێكی خێرا له‌باره‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ی كه‌ چه‌ند رۆژێكه‌ شانۆكارانی كردووه‌ به‌ دوو به‌شه‌وه‌

دۆخێكی تاڵ هه‌یه‌ كه‌ هه‌مووان ده‌یزانن به‌ڵام هه‌ر یه‌كێك له‌ كاره‌كته‌ره‌كانی نێوه‌نده‌كه‌ به‌هۆكاری جیاواز خۆی لێ نه‌بان ده‌كات، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و بزاوته‌ شانۆییه‌ی كه‌ له‌م جوگرافیایه‌دا هه‌یه‌ و هه‌ندێكمان به‌ شانۆی كوردی ناوی ده‌به‌ین، له‌ دۆخێكدایه‌ كه‌ هیچ كه‌سێكی ده‌ره‌وه‌ی خۆمان حه‌سوودی پێ نابات. هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش بۆ خۆی چه‌ندین هۆكاری هه‌یه‌ كه‌ ده‌كرێ‌ له‌سه‌ر به‌شێكیان بوه‌ستن.
بۆ نمونه‌ تاكو ئه‌مرۆ هیچ ئه‌زموونێكی سه‌ربه‌خۆ و خاوه‌ن مۆركی تایبه‌ت به‌ خۆمان نه‌بووه‌ و نه‌مانتوانیوه‌ له‌ ناوه‌نده‌ شانۆییه‌كانی جیهاندا به‌وانی تر بڵێین ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌یكه‌ن و ناوی شانۆمان لێیناوه‌و له‌م خاڵه‌ و له‌وه‌ی تریان له‌وه‌ی ئێوه‌ جیاوازتره‌. یاخود به‌ مانایه‌كی دیكه‌ ئێمه‌ خاوه‌نی شانۆیه‌كی ره‌سه‌نی كوردی و خاوه‌ن ناسنامه‌ نین.
ئه‌مه‌ بۆخۆی گرفتی سه‌ره‌كی ئێمه‌یه‌ له‌م كایه‌یه‌دا، كه‌ خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م هونه‌ره‌ داهێنراو و موڵكی ئێمه‌ نیه‌، به‌ڵكو نزیكه‌ی سه‌د ساڵێكه‌ له‌ گه‌لانی ده‌وروبه‌رمان به‌ ده‌ستی دوو وه‌رمانگرتووه‌. ئه‌مه‌ش تا راده‌یه‌ك ئاساییه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بمانتوانیبایه‌ ئه‌م هونه‌ره‌ به‌ كلتور و كه‌له‌پور و ژیاری خۆمان ئاشنا بكه‌ین و له‌ به‌رئه‌نجامدا شانۆیه‌كی ره‌سه‌ن و تایبه‌ت به‌ خۆمان دروست بكردایه‌ ئه‌وكات له‌ كۆڵ زۆر كێشه‌ی دیكه‌ ده‌بوینه‌وه‌.
به‌ تێپه‌ڕینی كات ئه‌م هونه‌ره‌ خواستراوه‌ به‌ فۆرمه‌ رۆژئاواییه‌كه‌ی، له‌لای ئێمه‌ قۆناغی ئه‌ماتۆریی به‌جێهێشت و له‌ ساڵانی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو و به‌ره‌ودوا، ئیدی ئاره‌زوومه‌ندانی هونه‌ری شانۆ روویان له‌ ناوه‌نده‌كانی خوێندنی په‌یمانگا و زانكۆكان كرد بۆ ئه‌وه‌ی له‌ چوارچێوه‌یه‌كی زانستیدا بنه‌ماكانی ئه‌و هونه‌ره‌ وه‌ربگرن و تاده‌هاتیش ئه‌م ویسته‌ زیاتر گه‌شه‌ی ده‌كرد و له‌ ئه‌نجامدا ژماره‌ی شانۆكاری ده‌رچووی ناوه‌نده‌ هونه‌ری و ئه‌كادیمییه‌كان زیاتر ده‌بوو. به‌ڵام گرفتی سه‌ره‌كی لێره‌وه‌ دروست بوو كه‌ بریتی بوو له‌ سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و ململانێیه‌ی كه‌ ساڵانێكه‌ له‌ نێوه‌ندی شانۆی كوردیدا له‌ژێر ناوی ئه‌كادیمیه‌ت و نا ئه‌كادیمیه‌تدا خۆی به‌یان ده‌كات. كه‌ هه‌ردوو به‌ره‌كه‌ ره‌وایه‌تی به‌خۆیان ده‌ده‌ن و به‌رامبه‌ره‌كه‌یان ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، ئاره‌زوومه‌ندان و كه‌سانی ده‌ره‌وه‌ی ناوه‌نده‌ فێركارییه‌كان پێیانوابووه‌ كه‌ ئه‌وان هه‌ڵقوڵاوی نێو كۆمه‌ڵگان و هونه‌رێكی خۆرسك پێشكه‌ش ده‌كه‌ن و ده‌كرێ‌ هونه‌رمه‌ند له‌ ده‌ره‌وه‌ی ناوه‌نده‌كانی فێربوونیش دورست ببێت و داهێنانیش بكات. له‌به‌رامبه‌ردا ده‌رچووانی ئه‌و ناوه‌ندانه‌ بانگه‌شه‌ی تیۆر و میتۆد و زانستیبوونی هه‌نه‌ره‌كه‌یان ده‌كرد و پێیانوابوو كه‌ چیدی ناكرێ‌ هونه‌رێكی قوڵ و فراوانی وه‌ك شانۆ به‌شێوه‌یه‌كی ساده‌ و رووكه‌شانه‌ و دوور له‌ تێزه‌ زانستییه‌كانی دنیا پێشكه‌ش بكرێت و هه‌ر له‌ قۆناغی لۆكاڵیدا بخولێینه‌وه‌. بێگومان ئه‌م باسه‌ تائه‌مرۆش به‌ده‌وامه‌.
به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ووردی سه‌رنج بده‌ین ناتوانین بزانین كه‌ كامیان بۆچوونێكی ته‌واو دروستیان هه‌یه‌، چونكه‌ گه‌ر سه‌یری مێژوو بكه‌ین ده‌بینین هه‌ریه‌كه‌یان به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان راستن و چه‌ندین هونه‌رمه‌ندی داهێنه‌ر له‌ ده‌ره‌وه‌ی ناوه‌ندكانی ئه‌كادیمیه‌ت و فێربوونه‌وه‌ دروست بوونه‌ و خاوه‌نی داهێنانن له‌ بواره‌كه‌دا. هه‌روه‌ك بۆچوونی شانۆكارانی ده‌رچووی ئه‌كادیمیا و ناوه‌نده‌ فێركارییه‌كانیش دروسته‌ كه‌ ده‌بینین ئه‌مرۆ له‌ رێگه‌ی فێربوون و قۆڵبوونه‌وه‌ تێیدا و دروستكردنی چه‌ندین ناوه‌ندی ئه‌كادیمی له‌سه‌ر ئاستی دوونیا، هونه‌ری شانۆ گه‌یشتووه‌ به‌ چ ئاستێك و ئاسته‌كانی پیشه‌گه‌ری له‌و هونه‌ره‌دا به‌كوێ‌ گه‌یشتوون!
یه‌كێكی دیكه‌ له‌ گرفته‌ به‌رده‌وام و كوشنده‌كانی نێوه‌ندی شانۆی كوردی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ شانۆكار له‌م جوگرافیایه‌دا زۆر موقنیعه‌ و رێژه‌یه‌كی زۆری ره‌هایان به‌ ته‌نها له‌ دبلۆم یاخود بكالۆریۆسێكدا ئیكتیفا ده‌كه‌ن و ئیدی پێیوایه‌ ئه‌كادیمیه‌ت تائێره‌یه‌ و به‌س، بێئاگا له‌وه‌ی كه‌ به‌م هه‌نگاوه‌ ده‌رفه‌ت بۆ كه‌سانی لاواز و سست ده‌ره‌خسێنێت تا بخزێنه‌ ناوه‌نده‌ فێركاریی و ئه‌كادیمییه‌كانه‌وه‌ و به‌هه‌رجۆرێك بێت ده‌بێت به‌ خاوه‌نی بڕوانامه‌ی باڵا (ماجستێر و دكتۆرا) و ئیدی ئه‌و ده‌بێته‌ پێشه‌نگ و له‌ نه‌بوونی كه‌سانی جدی و ئه‌كتیڤی شانۆدا ئه‌و ده‌بێته‌ پێشڕه‌و و مامۆستای زانكۆ و توێژه‌ر و لێكۆڵه‌ر و … هتد به‌كورتی ده‌بێته‌ خاوه‌نی كۆی بابه‌ته‌كه‌، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی ناشرین. كه‌ دواجار ته‌نها فێرخوازانی شانۆ باجه‌ قورسه‌كه‌ی ده‌ده‌ن و به‌شێوه‌یه‌كی شێواو هونه‌ری شانۆ له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌و دكتۆر و پرۆفیسۆرانه‌ وه‌رده‌گرن و له‌ ئه‌نجامیشدا زه‌ره‌رمه‌ندی یه‌كه‌م نێوه‌نده‌ شانۆییه‌كه‌یه‌.
ئالێره‌وه‌ ئیشكالیه‌تی سه‌ره‌كی ده‌ستپێده‌كات كه‌ بریتییه‌ له‌ به‌دحاڵیبوون و دروستبوونی رق به‌رامبه‌ر ئه‌و چه‌مكه‌ی كه‌ پێی ده‌وترێت ئه‌كادیمییه‌ت! كه‌ دواجار هه‌ر خودی شانۆكاران خۆیان لێی به‌رپرسیارن و هۆكارن بۆ دروست بوونی ئه‌و دۆخه‌. واتا ئه‌گه‌ر بێت و شانۆكاری كورد وه‌ك چۆن له‌ سی بۆ چل ساڵی رابردوودا به‌ گرنگییه‌وه‌ رووی ده‌كرده‌ ناوه‌نده‌ فێركارییه‌كان بۆ به‌ده‌ستهێنانی بڕوانامه‌ی بكالۆریۆس، هه‌ر به‌و روحیه‌ت و عه‌شقه‌وه‌ به‌رده‌وام بوایه‌ تا بڕینی خوێندنی باڵاش ئه‌وا بێگومان ئێستا ده‌سته‌بژێرێكی زۆر باشی شانۆكار-توێژه‌ری ئه‌كادیمیی به‌ ئاگا له‌ نێوه‌ندی شانۆی كوردیدا حزوری ده‌بوو و ده‌رفه‌تیش به‌و جۆره‌ كه‌سانه‌ نه‌ده‌درا كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسمان كرد.
به‌رای من ئه‌و ململانێیه‌ی كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسكرا ئه‌مرۆ به‌جۆرێكی دی و له‌ فۆرمێكی تردا خۆی ده‌رده‌خات كه‌ بریتییه‌ له‌ ململانێی نێوان هه‌ڵگرانی بڕوانامه‌ی دبلۆم و بكالۆریۆس له‌گه‌ڵ هه‌ڵگرانی بڕوانامه‌ی باڵا. كه‌ ئه‌مه‌شیان بۆخۆی بابه‌تێكی ته‌ندروست نیه‌. چونكه‌ ده‌كرێ ئه‌كته‌ر، ده‌رهێنه‌رێكی به‌هره‌مه‌ند هه‌بێت و سه‌ركه‌توو و بگره‌ داهێنه‌ریش بێت. به‌ڵام كاتێك باسه‌كه‌ دێته‌ سه‌ر پیشه‌مه‌ندی ده‌بێت هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك بكرێت و به‌ دروستی له‌وه‌ تێبگه‌ین كه‌ ئه‌وه‌ خوێندنی ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كان و خوێندنی باڵایه‌ شانۆكار ده‌كاته‌ پیشه‌مه‌ند. جا ئه‌م بۆچوونه‌ بۆ كاری توێژینه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ و ره‌خنه‌گر و تاراده‌یه‌ك نوسین به‌گشتی هه‌ر زۆر دروست و له‌جێیه‌ و هیچ گومانێك هه‌ڵناگرێت، به‌وه‌ی كه‌ كه‌سی ئه‌ماتۆر ناتوانێت ببێته‌ ره‌خنه‌گر و توێژه‌ر له‌ شانۆدا، ئه‌ویش له‌به‌ر یه‌ك هۆكاری زۆر ساده‌ و روون كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی توێژینه‌وه‌ پێویستی به‌ فێربوونه‌ و مومكین نیه‌ كه‌سێك به‌بێ‌ تێپه‌ڕین به‌ فلته‌ره‌كانی ئه‌و نێوه‌دانه‌ بتوانێت لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی زانستی و ته‌ندروست و پشتئه‌ستور به‌ بنه‌ما نه‌گۆڕه‌كانی بنوسێت و بڵاوی بكاته‌وه‌. كه‌ به‌داخه‌وه‌ ئه‌م حاڵه‌تیان له‌ شانۆی كوردیدا هه‌ر زۆر به‌زه‌قی به‌رچاو ده‌كه‌وێت و هه‌ركه‌سێك كه‌ی پێی خۆش بێت دوای بینینی چه‌ند نمایشێكی شانۆیی به‌خستنه‌رووی چه‌ند سه‌رنجێك، پێشگری گه‌وره‌ گه‌وره‌ی وه‌ك ره‌خنه‌گر و توێژه‌ر و نوسه‌ری دیار ده‌خاته‌ سه‌ر ناوه‌كه‌ی، كه‌ دواجار ئه‌گه‌ر كه‌مێك لێی وورد بینه‌وه‌ ده‌بینین ئه‌وه‌ی كه‌ نوسیویه‌تی جگه‌ له‌ ره‌خنه‌یه‌كی وه‌سفیی زۆر ساده‌ ناچێته‌ هیچ خانه‌یه‌كی تره‌وه‌. به‌ڵام گرفت لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كاتێ‌ باس له‌ چه‌مكی ئه‌كادیمیه‌ت ده‌كه‌ی، راسته‌وخۆ ئه‌وان وێنه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌یان دێته‌ به‌چاو كه‌ ئێستا له‌ غیابی كه‌سانی جدی و ئه‌كتیڤ بوونه‌ته‌ خاوه‌ن بڕیاڕ و ناوه‌ندكان به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن و تۆمه‌تی ئه‌وه‌ ده‌به‌خشنه‌وه‌ گوایه‌ ئێمه‌ بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ جگه‌ له‌ ده‌رچووانی ئه‌كادیمیا هونه‌رییه‌كان كه‌س بۆی نیه‌ نزیكی شانۆ بكه‌وێت!

*خوێندكاری ماجستێر له‌ ده‌رهێنانی شانۆییدا

“هێپتا”شاکارێکی ناوازەی “مەحمود سادق”نووسەرو ڕۆمان نووسی میسریە،و،یەکەم چاپی لەساڵی”٢٠١٤”لێ هاتە وەشان و ناودەنگێکی باشی بەدەست هێناو دەنگدانەوەیەکی گەورەی درووست کردو کۆپیەکی زۆری لێ فرۆشراو بە پێی لێستی پڕفرۆشترینی ڕۆمانەکان، بۆماوەی ٣ساڵ لەوڵاتی میسر، لەپلەی یەکەم و پڕ فرۆشترین ڕۆمان بووەو تا ئێستا زیاد لە ٤٥جار چاپکراوەتەوە،
ئەو بەرهەمە ئەدەبییە مەزنە خۆی خزاندە نێو جیهانی سینەماو فیلمەوەو لەساڵی”٢٠١٦” لەلایان “هادی الباجوری”دەرهێنەری میسرییەوە،بە پاڵەوانێتی کۆمەڵێک ئەستێرەو ئەکتەری ناوداری ئەو وڵاتە لەنمونەی:عەمر شەریف، ماجدلکدوانی،ئەحمەد مالیک، یاسەمین ڕەئیس، دیناشەربینی، و بە بەژدای خاتونە گورانی بێژ”نیلی کەریم “و چەندان ئەکتەری تر فیلمێکی سینەمایی لێ بەرهەم هێندرا.
هێپتا.ڕۆمانێکی ڕۆمانسییەو نووسەر بە ناوەڕۆکێکی قوڵ و زمانێکی پاراو سادەو دوور لەگرێ دایڕشتووە،و ڕۆمانسیەت و فەلسەفەی ئاوێتەکردووەو چیڕۆکەکانی تێکەڵیەکن لە خۆشەویستی و ئازار.
هیێتا.هێمایە بۆپێگەی باڵابوون و گەیشتن پلەکەمال.
دنیایەکی جیاوازە،
گەشتێکەبۆ جیهانی خۆشەویستی.
چیڕۆکی عیشق و ناڵەو ئومێدە.
نووسەر لەو بەرهەمەیدا باس لەقۆناخەکانی خۆشەویستی و پەیوەندی سۆزداری دەکات.لەو هەستەی مرۆڤ دەدوێت ، کاتێک دەکەوێتەداوی خۆشەویستی کەسێکی ترەوە.
چەمکی”هێپتا”زاراوەیەکی گریگی و یۆنانیەو بەواتای ژمارە حەوت”٧”دێت و نووسەریش لێرە پەیوەندی عاتفی و هەستی خۆشەویستی بۆ “٧” قۆناخ دابەش کردووەو بە شێوەیەکی زانستی و جوایەز لەسەرخۆشەویستی دەدوێت لەو حەوتقۆناخەدا.
لەو حەوت قۆناخەی. هەر قۆناخەو جۆرێک لە خۆشەویستی ئەزمون دەکرێت و لەهەر ٧قۆناخدا. بەپێی قۆناخەکان گۆڕانکاری بەسەر شێوەو جۆری خۆشەویستییەکە دادێت. خۆشەویستی قۆناخی مناڵی جیایه لە خۆشەویستی لە تەمەنی هەرزەکاری
هەروەها خۆشەویستی لەقۆناخی گەنجێتیدا، جوایەزە لەگەڵ ئەو خۆشەویستییەی قۆناخی ناوەڕاستی تەمەن، کەچی لەهەموو ئەو گۆڕانکارییانەی لەخۆشەویستی ڕوودەدەن،گۆڕانکارییەکان لەیەک مرۆڤدایە، تەنها قۆناخەکانی تەمەنی ئەو کەسە گۆڕانکارییان بەسەردا دێت و ئەو گۆڕانکارییانەی قۆناخی تەمەن، دەبن بە هۆکار بۆ گۆڕانکاری لە شێوەو شێوازی خۆشەویستی.

چونکە مرۆڤ لە هەرقۆناخێک لەو قۆناخەی تەمەنیدا، لەمنداڵی و هەرزەکاری و گەنجی و ناوەڕاستی تەمەندا. بەئەزمونی جیاوازدا تێدەپەڕێت و شتی تازە دەبینێت و وانەی نوێ فێردەبێت و زانیاری و مەعریفەی تر لەو بوارە وەردەگرێت و گۆڕانکاری لەهزر و سایکۆلۆجییەت و هەستی دا درووستدەبن.
بۆیەکا نووسەر پێی وایە بۆوەی لەپێوەندی سۆزداری سەرکەوتووبیت و لە پیرۆزی چەمکی عیشق تێبگەیت، دەبێت ئاگاداری ئەو”٧”قۆناخە بیت و هەر قۆناخێک لەو قوناخانە.جۆرێک لە خۆشەویستییەو بەشێوازێکی جیاواز کاریگەری لەسەر بیرکردنەوەو دەروون و شعور و کەسایەتی و بڕیارەکانی مرۆڤ درووست دەکات،
نووسەر ئەو حەوت قۆناخە لەڕێگای گێڕانەوەو کۆمەڵێک قۆناخی جیاوازو چوار چیڕۆکی جوایەزو چوار کەسایەتی، بەناوەکانی”ٲ“ کە گوزارشتە لەتەمەنی گەنجێتی و “ب” هەرزەکاری و”ج“ ناوەڕاستی تەمەن و ”د“منداڵی ، و ٧ قۆناخی جوایەز.
قۆناخی:
سەرەتا.
گەیشتن.
پەیوەندی.
پەیبردن.
ڕاستی.
بڕیاردان.
هێپتا.
قۆناخی یەکەم، جوانترین و پاکترین قۆناخە، لەپەیوەندی.گەرچی قۆناخێکی سەرشێتانەیەو بیرکردنەوەو ئەقڵ تێیدا ونەو هەست و سۆزێکی مناڵانەی تێدا زاڵەو مرۆڤ لەو قۆناخەدا نازانێت ئەو پەیوەندیەی هەڵی بژاردووە، تاچەند ڕاستەو ئەو بڕیارەی داویەتی لەجێی خۆیەتی یاخود نا،
ئەو قۆناخەی ئەو کەسەی کەوتووەتە داوی خۆشەویستییەوە، وا دەزانێت هەمو ژیان تەنها ئەوکاتەی چرکە ڕۆمانسیەکانییەتی و بیرو هۆش و هۆشیاری تەنها لەو کاتەدایە!.
قۆناخی دووەم.قۆناخی دان پیانانە، ئەو قۆناخە هەردووک خۆشەویست ئەو شتەهاوبەشانەی نێوانیان باس دەکەن و لەخاڵە لێکچووەکانیان دەدوێن،

قۆناخی سێیەم. قۆناخی پێکەوە بەستنەوەیانە، قۆناخی ئاوێتە بوونی ڕۆح و تێکەڵ بوونی دووگیان و توانەوەیانە لەیەک جەستەدا، دوای ئەوەی باسی خاڵە لێک چوو و شتە هاوبەشەکانی نێوانیان کرد.
قۆناخی چوارەم. قۆناخی سەدمەو شۆکە، ئەو قۆناخەی هەردووک خۆشەویست بە ئەقڵ لەشتەکان دەڕوانن و ئەو سۆزە زاڵەی پێشوتر پەردەی کوێری بەسەر بیرو هۆش و ئەقڵیان دادابوون لادەچێت و چاوی ئەقڵیان دەکرێتەوەو چیتر دڵ ناتوانێت سەروەرو بڕیاردەرو حاکم بێت و لەجیاتی ئەقڵ و ئاوەزەوە بڕیاربدات و گڵوپی ئاوەز بکوژێنێتەوەو کوێرانە شوێن سۆز بکەوێت، لەو قۆناخەدا، هەردووک خۆشەویست لەوە تێدەگەن کە پێشووتر لەبەر زاڵبوونی هەست و سۆزو لایەنە عاتفییەکە نەیان توانیوە ڕاستیەکان وەک خۆیان ببینن و بەدرووستی هەڵسەنگاندن بۆ شتەکان بکەن و تەندرووستانە بڕیاربدەن، لێرەوە تێدەگەن کە ئەوان تا ئێستا تەنها خاڵە هاوبەشەکانی نێوانیان بینیوە،لەشتەجوانەکان دوواون.
ئیدی پەردەکان لادەچەن و ڕاستییەکان ئاشکرا دەبن و نهێنییەکان خۆیان نماییش دەکەن و خاڵە جوایەزەکان بەدەردەکەون و ئەو هەموو جیاوازی و پنتە ناکۆکەی نێوانیان بۆ ڕۆشن دەبێتەوەو ئەو کەم و کوڕی و ناشرینی و عەیب و عارانە دەبینن،کەپێشوتر نەیان توانی بوو بیان بینن، ئیتر و درک بە ڕاستییەکان دەکەن و یەکتری وەک ئەوەی هەیە لەواقع و حەقیقەتدا دەناسن، نەک بەو شێوە فانتازیایەی بەری نها لە خەیاڵی خۆیان لە بارەی یەکتری دایان ڕشتبوو و لەدڵ و دەروونیاندا وێنەیان بۆ کێشابوو! ئیدی بەو چەشنە ئەوە قۆناخی پەی بردن بە ڕاستییەکانە.
قۆناخی پێنجەم،ئەو قۆناخەی هەردووک لایەن بەشێوەیەکی تەواو، دوور لەماکیاج و ماسک و موجامەله، دوور لە ڕازاندنەوەو جوانکردن، دوور لە شاردنەوەو فریودان و درۆ، دوور لە خەیاڵ و فەنتازیا، یەکتری دەناسن و لە ڕاستێتی پەیوندی نێوانیان تێدەگەن.
قۆناخی شەشەم، قۆناخی بڕیاردانە، بڕیادانێکی چارەنووس ساز و یەکلاکەرەوە، دووای ئەوەی هەردووک تەڕەف هەموو شتێک لەبارەی یەکترییەوە دەزانن و حەقیقەت و جەوهەری یەکتریان بۆ ڕۆشن دەبێتەوەو پەردەو ماسک و ماکیاجەکان لادەچن و کۆد و نهێنییەکان ئاشکرا دەبن.
ئیدی بڕیار دەدەن. ئایه پەیوندییەکەیان درێژە پێبدەن و بەردەوام بن لە خۆشەویستی؟، یاخود لێرەوە کۆتایی بە هەمو شتێک بێنن و ئەو پەیوەندییە سۆزدارییەی نێوانیان ڕابگرن؟.
قۆناخی هەوتەم، کۆتا قۆناخ، ئەو قۆناخەیە کە نووسەر ناوی ناوە”هێپتا”قۆناخی باڵابوون و کەماڵ لە خۆشەویستی،
ئەو قۆناخەی هەردووک لایەن، دوای ئەوەی بڕیاردەدەن کە خۆشەویستیەکەیان بەرەدەوامی پێبدەن و پەیوەندیەکاکەیان نەپچڕێنن.
مەحمود سادق.لەدایک بووی ساڵی١٩٨٧،و خاوەنی چەندین بەرهەمی ئەدەبی و ڕۆمانی ناوازەیه،وەک ڕۆمانەکانی:
“طه الغریب ” ٢٠١٠ .
” بضع ساعات فی یوم ما” ٢٠١٢ .
“أنستا حیاه‌” ٢٠١٥ .
” أنت فلیبدأ العبث” ٢٠١٧ .
………

شەماڵ بارەوانی

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

بە جێم بهێڵن،
لە نیشتمانی گەردەلوولدا
خاکیتر خەونەکانم،
خەمڵاوە

پرچی زێڕینی هیوا،
بە ددانی خاک و دەستی با،
مەزات

بە خاچی بەروارێکدا
فرمێسکم،
سوور بە تەمەنی خودادا

خنکانی کانی و
خەڵۆزی دارستان

لە ئاوێنەی شەڕێکی پیرۆزدا،
مردنەکانمان پیر دەبێ.

سنە
سوەیلا مەیهەمی

ئاگرێک لە سینگمدا بڵێسە ئەدات
بە تاڤگەی پێکەنینەکەت دەکوژێتەوە
کاسە سەرێکی پڕ خەم و رەشبینیم هەیە
وەک خەونێک وەرە
تۆوی ئومێدی تیا بچێنە
دڵێکی زەردهەڵگەڕام هەیە
وەرە خوێنی خەندەتی تێبکە
تا بگەشێتەوە
وەرە گیانی گیانم
من لەگەڵ هەموو بارانێکدا چاوەڕێتم
دڵۆپ دڵۆپ ببارێیتە سەر هەستم
لەگەڵ هەموو سەرەتای بەهارێکدا
چاوەڕێم لە گوڵە نێرگزدا
تێر بۆنی هەناسەت بکەم
دە وەرە ئازیزم
لەگەڵ پشکووتنی گوڵ و
هاتنی بای شەماڵی شەوان
لەگەڵ کازیوەی بەیانی و
پۆلە کۆترە کۆچەرییەکاندا
لەگەڵ فریشتەی نارنجی پۆش و
هەوای سازگاری جەننەت
چاوەڕێم کە تۆ بێی

تیپی هونەری منداڵانی سلێمانی ،ئەو تیپە چالاک و پڕ بەرهەمەیە کە لە ٢٤/٦/١٩٩٠ دا دامەزراوە و خزمەت بە منداڵ وهونەری منداڵ و دنیاجوان و ڕەنگاڵەییەکەی منداڵان دەکات لە بوارەکانی هونەری شانۆ و ئۆپەرێت و گۆرانی و مۆزیک و شێوەکاریدا.لە هەموو بۆنە تایبەتەکانی منداڵاندا کارو چالاکی تایبەتییان هەبووە و پێشکەش بە منداڵانیان کردووە لە سلێمانی و شارو شارۆچکەکانی کوردستان.خاوەنی کۆمەڵێک گۆرانی پەروەردەیی ناسکن،هەروەها چەند سیدییەکی گۆرانیشیان بەرهەم هێناوە و بێ بەرامبەر پێشکەش بە قوتابخانە و باخچەکانی منداڵانیان کردووە،کە مایەی شانازییە بۆ ئەم تیپە نازدارە.پێنج شەممە ٣/٦/٢٠٢١ لە باخچەی شاری یاری سلێمانی(پارکی ئازادی) بە هاوکاری شاری یاری سلێمانی و بە سپۆنسەری کۆمپانیای ئاوی سلێمانی کاتژمێر هەشتی ئێوارە کۆنسێرتی گۆرانی منداڵانیان پێشکەش بە منداڵان کرد کە ژمارەیەکی زۆر لە منداڵان و خێزانەکانیان ئامادەی کۆنسێرتەکە بوون.کە بووە مایەی دڵخۆشیی و ئاسودەیی منداڵانی ئامادە بوو.شایانی باسە لەم کۆنسێرتەدا (١١) گۆرانی خۆش و پەروەردەیی پێشکەش کران کە هی شاعیران(بەرزان ئەحمەد،عەلی حەمەڕەشید،ئاکۆ محەمەد سابیر،محەمەد عەبدوڵا،داستان نوری،ڕۆستەم خامۆش،سەردار قادر،ئیسماعیل تاڵەبانی) بوون و لە لایەن( سەفین خەراجیانی،محەمەد عەتا،هەڤاڵ ئەنوەر،هەژار عوسمان،ڕیاز نزار،مۆفەق لهۆنی،مازیار بەختیار)کاری مۆزیکیان بۆ کرابوو،هەروەها لەلایەن ئەم منداڵە بەهرەمەندانەوە پێشکەش کران(هێوەند چێنەر،گوڵناز خەلیل،سیڤەر ستار،ئەرین کامەران،لالە لوقمان،ئەنیا تەها،نوا لوقمان،لیلیان ڕێژین ) هەرەوەها مامۆستا موفەق عارف لهۆنی سەرپەرشتیاری تیپەکە بە گۆرانی وتنیش بەشداربوو لەگەڵ ژەنینی فلوت،ژەنیارەکانیش بریتی بوون لە مازیار بەختیار بە کەمانچە و محەمەد عەتا بە گیتار و محەمەد مەولود بە عود و ڕیاز نزار بە کیبۆرد. هەروەها نژۆ ئەکرەم و ئاڤان سدیق کۆنسێرتەکەیان بەڕێوە دەبرد.هەروەها ئەلەند ئەحمەد و شاتوو عەتا ڕۆڵی (جوجە و کوکو)یان دەبینی کە بووبوونە هۆی زیاتر دڵخۆشکردنی منداڵانی ئامادە بوو.

پۆستەریش عیماد عەبدولقادر و پروشەریش محەمەد عەتا ئامادەیان کردبوو.بێجگە لەمانەش چەند چالاکییەکی تری منداڵان پێشکەش کران.شایانی باسە لەکۆنسێرتەکەدا ئاوێکی زۆری تایبەت بە منداڵان ئامادەکرابوو بۆ میوانەکان لەلایەن کۆمپانیای ئاوی سلێمانی یەوە ، لەکۆتاییشدا بەسەر منداڵاندا دابەش کرا..تیپی هونەری منداڵان- سلێمانی لەکۆتایی کۆنسێرتەکەدا سیدی (جۆلانە)یان بەسەر منداڵاندا دابەش کرد کە (١٢) گۆرانی پەروەردەیی لەخۆ گرتبوو ،چەندە خۆشە منداڵان کە گەڕانەوە بەخۆشییەوە دوای پشوودان لە ماڵەوە ئەو سیدییە تەماشا بکەن و ئەو کلیپانە ببینن کە لەسیدییەکەدا هەیە کە بریتین لەمگۆرانییانە (باخەوان،جۆلانە، شەنگەودارا، مریشکەسور، وەرزەکان،خاوێنی،بۆ منداڵان،دایکم،کەروێشکە خرپن،گوندەکەم،بەفرو باران،ڕۆشنایی)کە ١٢ گۆرانی خۆش و بەئاوازێکی دڵگیر و تایبەت بە منداڵانن.هەروەها مژدەش بەسەرجەم منداڵانی کوردستان دەدات کە لە یادی دامەزراندنی تیپەکەیاندا سیدییەکی نوێی گۆرانی پەروەردەیی منداڵان بکەن بەدیاری بۆیان بە ناوی (ئاهەنگی نوێ) کە لە ١٨ تراک پێکهاتووە.هەروەها ئەم تیپە چالاک و خەمخۆرەی منداڵان ،منداڵانی خاوەن پێداویستی تایبەتیشی فەرامۆش نەکردووە بۆیە ڕۆژی یەکشەممە ٦/٦/٢٠٢١ کاتژمێر دەی سەرلە بەیانی لە هۆڵی (نابینایان) ئاهەنگێک پێشکەش بە منداڵانی خاوەن پێداویستی تایبەت و نابینایان دەکات.ڕۆژی دوو شەممەش ٧/٦/٢٠٢١ لە هۆڵی خاک کاتژمێر سێی پاش نیوەڕۆ بۆ منداڵانی خاوەن پێداویستی تایبەتی دووبارە دەکەنەوە. دەستخۆشییان لێدەکەین و هیوای سەرکەوتن و بەردەوامی بۆ ئەم تیپە چالاک و کارایە دەخوازین و دەستخۆشیش لە مامۆستای هونەرمەند( مۆفەق عارف لهۆنی) دەکەین کە سەرپەرشتیاری ئەم تیپەیە و هەمیشە لەهەوڵدایە بێ ماندوو بوون بۆ خزمەت کردن بە منداڵانی کوردستان بە شانۆ و ئۆپەرێت و گۆرانی و مۆزیک و پێشانگەی شێوەکاری.

چیرۆکی” گەشتی کوردستان” لە نوسینی ” گەلاوێژخان”ە و لە دووتوێی (١٠٤) لاپەڕە دا نووسراوە، کە شوێنی ڕووداوەکان باشوری کوردستان و وڵاتی سویدە و ژیانی چەند خێزانێکی پەنابەر دەبێتە خوڵقێنەری ڕووداوەکانی ناو چیرۆکە کاتی نووسینی چیرۆکە قۆناغێکی هەستیار و پڕ ئازارە ئەویش ساڵی (1996)ی زاینییە، کە تاکی کورد لەگەڵ گەڕانەوە بۆ ئەو کاتانە شەڕی نەگریسی ناوخۆی بیردەکەوێتەوە.
هەموو گەلە زیندووەکانی جیهان مێژوویان هەیە و تۆماری ڕابردوویان لە لایەن مێژوو نووسانەوە نووسراوەتەوە، لە تەنیشت نووسینەوەی مێژوودا لە زاری مێژوونووسەوە، نووسەران و شاعیرانی تریش هەوڵیانداوە ژانەرەکانی ئەدەب وەک (چیرۆک، ڕۆمان، شیعر) بەکاربهێنن بۆ کارکردن لە نێو مێژوودا.
چیرۆکی “گەشتی کوردستان” بەکارهێنانی ژانەرێکی ئەدەبیە لە پێناو گێڕانەوە قۆناغێکی مێژووی نەتەوەی کورد کە زمانی گێرانەوەکە زیاتر لە دید و بۆچوونی هاوڵاتیانی ئاسایە کە چۆن دەڕواننە سیاسەت و دۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتی و لێکەوتەکانی شەڕی ناوخۆ لە باشوری کوردستان.
ڕووداوەکان لە سەرەتاوە لە وڵاتی سوید دەستپێدەکات کاتێک کە دوو خێزانی کورد تاراوگەیان بۆ ژیان بەسەربردن هەڵبژاردووە ، لە پێناو مافی مانەوەشدا لە وڵاتی سوید وتوویانە لە ستەمی دەسەڵاتی بەعس ڕامانکردووە، بەڵام لە ڕاستدا هیچ کات ئەو خێزانانە بەشداری هیچ کارێکی سیاسیان نەکردوە و هیچ ئازار و ماندووبوونێکیان نەدیوە، ژیانی تاراوگەشیان ئەو خەیاڵانەی بۆیان کردوە لە ژیانێکی خۆش وانەبووە، بەڵکو لە پێناو پەیداکردنی بژێوی ژیانیان هەموو کارێکی سەختیان کردوە، لەبەرامبەردا زۆرینەی خەڵکی کوردستان کە لە ژێر دەسەڵاتی بەعسی دیکتاتۆردا جینۆساید دەکرا و بە هەموو شێوەیەک دەچەوسێنرایەوە و زمان و کلتوری دەسڕایەوە، لە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی بەعس لە کوردستان ئازارەکانی بەردەوام بوو. چونکە شەڕی ناوخۆی نێوان هەردوو پارتی دەسەڵاتدار هەموو کوردستانی گرتەوە و هاوڵاتیانیش زۆرترین قوربانی بوون.
دوو خێزانە کوردەکەی تاراوگە کە بە سەردان دەگەڕێنەوە کوردستان ساتەوەختی شەڕی ناوخۆی نێوان هەردوو پارتی دەسەڵاتدار (یەکێتی و پارتی)ە، لێرەوە نووسەر لە زمانی کارەکتەرەکانەوە کە گفتوگۆی ئاسایی شەوان دەکەن دەکەوێتە باسکردنی ئازارەکانی تاک بە تاکی کوردستان کە حیزبەکان لە جیاتی ئاوەدانکردنەوەی کوردستان زۆرترین پارەی بەردەستیان بۆ شەڕی نەگریسی ناوخۆ تەرخانکردوە، و دەزگا خێرخوازیەکانی جیهانیش تاڕادەیەک هەوڵی ئاوەدانکردنەوەی کوردستان دەکەن.

ژیانی سەختی هەژاری و نەداری هاوڵاتیان و کاسبوون بە دەنگی فیشەکی شەڕی ناوخۆ مێشکی تاک بە تاکی باشوری داگیرکردووە. هەر بۆیە کاتێک کە ئەم چیرۆکە دەخوێنیتەوە تێدەگەیت کە ئەو شەڕە ماڵ وێرانکەرە چۆن تاوەکو ئێستاش کاریگەری خۆی بە جێهێشتووە، لەسەر هەموو هاوڵاتیەک چۆن هاوڵاتی یەک نیشتمان دووچاری دابەشبوون و لەتبوون بووە لە هەموو ڕوویەکەوە.
هەردوو خێزانە کوردەکەی تاراوگە هەتا لە سویدن کە بەهۆی ئازارەکانی نەتەوەی کوردە وە مافی مانەوەیان پێدراوە، بەڵام ڕێگایان نەداوە هیچ کات مناڵەکانیان نزیکی سیاسەت بکەونەوە و دژی بەشداریکردنی هەر چالاکیەک بوون لە پێناو گەلی کوردیشدا بێت، هەتا لە کوردستانیش کە بە گەشت گەڕابوونەوە هەرکات باسی سیاسەت بکرایە ئەوان سەریان ئازاری هەبوو بەو باسانە و خۆیان لێ دوور دەخستەوە. بەڵام ئیتر ئەم جۆرە پەروەردەکردنی مناڵ و ژیان بەسەربردنە تا ماوەیەک کاریگەری هەبوو، کاتێکی کە دووبارە کوردستانیان جێهێشتەوە کچ و کوڕە گەنجەکانی هەردوو خێزانەکە لەگەڵ گەڕانەوە بۆ تاراوگە بۆچوونیان گۆڕابوو بۆ نەتەوەکەیان و سیاسەت هەربۆیە بەژداری خۆپیشاندانێکیان کرد کە لە پێناو مافی چەند هاوڵاتیەکی کورد دا ڕێکخرابوو، وە پۆلیس دەستگیریان دەکات و دواتر سەرکۆنە دەکرێن لە لایەن باوکیانەوە، بەڵام ئیتر ئەو پەروەردە خراپەی باوکەکان شکستی هێنا و دیواری پۆڵاینی ڕووخا، کچ و کوڕەکان دایک و باوکیان ئاگادارکردنەوە کە ژیان کردن جۆری تریشی هەیە، تەنها پارە پەیداکردن و سەرکز کردن نیە لە گۆشەیەکی نیشتمانەکەت یان تاراوگە، بەڵکو ژیان کردن هەڵوێست و بەرگری کردنە لە زمان و نەتەوە و کلتوری خۆت، ململانێیە لە پێناو مانەوەی نەتەوەکەت نەک مانەوە لە پێناو ژیانێکی کاتی و دروستکردنی نەوەیەکی نابەرپرس، کە نیشتمان و زمان و نەتەوەی خۆی بە کەم بزانێت ، یاخود لە ژێر ناوی تر و دروستکردنی مەترسی وەهمی هەموو بەرپرسیارێتیەی نەتەوەی خۆی لە دەستبدات.

ساڵەكان ماندوون و گۆرانی نیوه گوتراون
دیوانەكەم لەلایەك دادەنێم و داوا له خودا دەكەم
ئەو چاكەیەم لەگەڵدا بكات
له ڕۆژی لەدایكبوونم كۆچ و باربم
داره‌بازه‌ی بۆنخۆشیشم بەرز بكرێتەوه ناو ڕووناكییەكی بەهێز
ئەفسوونێك خەمڵیوه و میوەكان كۆ دەكەمەوه
لاباڵێكی مێش له خۆشاویان نقووم دەكەم
دەستم به سینگەوه گرت و هەڵمبڕی و هەڵمدا
هەواڵی بای جەنگی ناو چیاكانم پرسی
بۆنی پیس و ناقۆڵای لوولەی تفەنگم بۆ هات
خۆشی له خۆم
ڕازی كەروێشكێكم نەشكاندووه
مێشێكیشم لەكەدار نەكردووه
قاچێكم له ڕۆخی كەوتنەخوارەوه داكەوتووه
ئەنگوستیلەی حیكمەتیش
له پەنجەم بەخەبەره و دەڵێت
ئەمشەو بەیان زوو دێ و زیاتر له جارێك بسووتێ
دەڵێی یەكەمجاره ژیان چەترم لەسەر هەڵدەدا
دنیا سەرەتایه و ساڵەكانیش پێڕەوكەن
شیعرزادەیەكی به خانەكانی خودا ڕەنگاوڕەنگ بووم
بەناو خەڵكدا تێپەڕیم
ویستم دوا وشەیان لێ وەرگرم و دوا وشەشم ببیستن
ڕوخسارەكان گرمۆڵه ببوون
مردنیش بەردەوام ڕووی دەدا
بیرم له ئاسمانی به باران كردبووەوه و هاتبووم
گوللەی گیربوو له زمانیان دەربهێنم
كوورەی ئەتۆمیش
وەك دەمی بوڕكانێكی دامركاو دابخەم
تەم ڕێگاكانی گەمارۆ دابوو
نارنجێك بووم
باران له دار بەریدامەوه ناو چاڵی گوللەیەك
چێڵێكی عۆل و حەپۆل دەمخوات
نوێژی ئەستێران چاوەكانی خەڵك تاریكن
تاریكایی جیهانیشم لەپێشه
پێویسته من ئارام بم
شیعر ئەندازەی ئازارەكانی زەوی و بیرەوەری شوێنپێكان
كردوومت به خوێنی پشتی خۆت
له گۆڕستانی شادمانیی ئاوێتەی خاكم كه
پێشەكیم بۆ كتێبی خوداوەندان
درەختی بنەماڵەی شیعر
به ژوور سەرمەوه شەرحی حاڵه
له پەلكی یەكەمدا
كه تەختەڕەشی ڕەوانبێژییه بنووسن ئاوێنه گەورەكه
له پەلكی دووەمیشدا پەیكەری سەركرده
دەڵێی یەكەمجارمه چاو بەرز دەكەمەوه ناو ڕووناكییەكی بەهێز
له ئەستێرەیەكی نزیك ورد دەبمەوه
بێپەروایی هاتوچوونی بڵاچه
ئەو كاته نەرمەی ماوه بۆ سبەینێ
هەڵقوڵانی ناخێك كوشتیان وریابوو نەمرد
بیركردنەوه لەو ئازایانەی دەبنه سرووشی پێشبینی
له یەكەم ئومێددا گەشەدەكەن
له دوا ئومێدیش دەمێننەوه
بەم شێوەیه له لەشێكدا ڕەنگ و ڕووم كرایەوه
زەوی به هێمای پەنجه گەرم بوو
ڕەش و سپی ڕەنگی تەواون و له چاڵی گوللەیەك
ڕستی بینینیان تێكپەڕی
مەترسیی دڕندەی تاهەتایییان تێپەڕاند
شیعر كردنی به یەكەم ئومێد
ئومێدی دووەمیش هێشتان ڕوخساری پیشان نەداوین
پاراو و ئاشكرا له خوێنمدا
هەناسەیان لەسەرخۆ خواردەوه
ئەوەیان بینی كه دەیانەوێ

• * *
  ڕووناكییەكی مایەوەی ناو قۆزاخه
  كۆمەڵێك دەستنووسی تەواونەكراوی دامێ
  به تاسەوه ڕاما و فەرموو تەواویان بكه
  له ساكاریی توانیم بەم جۆره بژیم
  باران بەر له بارینی
  كۆپلەیەكی له دەستنووسەكەی پێیداهاتبوومەوه
  هەڵبژارد بۆ هەڵەچنی
  له ماتەمی بلیمەتان بگەڕێوه
  خانەی شاكارەكانی خودا ڕژاوەته خانەكانتەوه
  خوێنت بەرەو سووربوون دەڕوا و ڕاڕایی پاك دەكاتەوه
  دەشزانم لەناو چاڵی گوللەدا دەبێ قەڵەمكێشی
  خاڵی سەر ڕوومەتی هەوری ڕێبوار بكێشم
  بەو گۆزەیەش بگەم كه سكاڵای له جامەكان دەكرد
  گای ورووژاو به نووكه قۆچێك تووڕی دابووه لاڕێ
• * *
  بۆنی هێلكەی ڕووخۆشی ناو هێلانه
  دەكەم و ختووكەی ترووكانی دەدەم
  باڵنده له واتا ڕووت نابێتەوه و دەكەوێتە باڵەپڕژێ
  سوپاس بۆ خودا كەروێشك گۆشتخۆرنەبوو
  ئەگەر پەنجەم لەسەر كاغەز
  ڕاوی له گۆمی لێڵ كرد
  لێ دەگەڕێم مشكی دز بیخوا
  چاوەڕوانیی و بێزارییم كەمتر دەبن
  دەشمەوێ خەونەكانم زوو بگرم
  نەوەك سەریان لەبن باڵی شكاوی
  نائومێدیی بنێن و لە دەستم دەرچن
• * *
  قتووی دەرمانەكانم لەسەر پشتی ئەسپی
  نیگا گوڵاو دانا
  سروودی مەستان له حاڵیان پرسیم
  پێم له عارد خشاند و له میانەی دوو خەون
  بووم به ڕووەكخۆر
  باڵندەش بەهەوام پەڕوباڵیان گرت
  وێنەی منن ڕژاونەتە باخچە گشتییەكان
  بە سینگی ئارامەوە هەناسە دەخۆنەوە
  لە ڕووداوی لەدایكبوونم ڕازیم
• * *
  شیعرەكانم دڵسۆزمن و ژیانی لەوه باشتر ناژین
  داواشم له خاڵبەندی كردووه واز له ڕاوەدوونانی ڕسته بێنێت
  ئێستا هەر ئەوەندەم لەسەره
  له نائومێدی نەترسم و بشزانم هەوێنی ئاسوودەیی نامەیێت
• * *
  لەناو گەرمەی خەونێكدا ئەو ڕازەم دەستنیشان كرد
  گۆڕستانی شادمانییم له گوندەكەمه
  ڕوخساره له یادكراوەكان و باڵنده تێیدا بەخەبەردێن
  دار قەڵەمتۆزەكان تەواو دەنگی منن
  وەك برووسكه زیندوون
  وەرن كلیلی دەرگای باخم
  لێ وەرگرن گڵۆپی تێدا دەپشكوێ
  دنیا تۆ ناتوانی تێبگەی جارێ زۆر منداڵی
  چەك و فەنەر و پەڕەمووچ دادەنێم و وچانێك
  شتێكی ساده ڕوودەدا
  وندەبم و شوێنەكەم پێنازانن
  ژیان دەپارێزم و سەیری ئەو دەستانه دەكەم
  كه گوشیومن بۆ تەوقه
  له گۆڕەكەشمەوه لەخۆم دەڕوانم
  بوومەته گۆی زەوی به چواردەوری هەموواندا دەسووڕێمەوه
  تاج و ئەڵماسی واقوڕمانێكی هەمیشەیین
  مانگ دەبینم دەژی
  ئەسپی كێوی یەكەم گزنگ
  دەخاته سەرپشتی و دێته سەرەتای ڕێگا
  دەپرسێ خودا ئاسمانی بۆ باڵنده یان فڕۆكه ڕۆشنكردووه
  شیعریش نقێمی ئەنگوستیلە ڕۆشندەكاتەوە
  هەنگاوی ورچی عۆل و حەپۆلی پێ تێك دەدا
  تشرینی دووەمی 2018 هەولێر

خودگێڕانه‌وه‌:
ئه‌و وێنانه‌ی ته‌مه‌ن، كه‌ شیعر ده‌یگێڕته‌وه‌
له‌ ده‌قی: (18/11/1965) سه‌باح ره‌نجده‌ردا

ژیاننامه‌ یه‌كێكه‌ له‌ هونه‌ره‌ هه‌ر گرینگ و زراڤه‌كانی مێژووی مرۆڤایه‌تی، كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ ئه‌زموونگه‌لێك له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی دیكه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌. مرۆڤ له‌ناو چوارچێوه‌ی چیرۆك و رۆمانگه‌لێك ده‌ژیت هه‌ر له‌ چركه‌ی یه‌كه‌می له‌دایكبوونه‌وه‌ تا كۆتا چركه‌ی ژیانی كۆمه‌ڵێك رووداو و به‌سه‌رهات و كاره‌كته‌ری جۆراوجۆر ژیانی هه‌ڵده‌سوڕێنن، ره‌نگه‌ خۆی به‌شێكی دروستكه‌ری ئه‌وان بێت و ره‌نگیشه‌ ئه‌وان به‌شێكی دروستكه‌ری خودی خۆی بن. گرینگ ئه‌و له‌و فه‌زایه‌ ده‌ژیت و گه‌شه‌ ده‌كات و هۆش و هزری فراوان ده‌بن و ده‌كرێنه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌و فه‌زایه‌ تا راده‌ی داخران تایبه‌تییه‌ و هه‌ست و نه‌سته‌كانی مرۆڤ له‌خۆ ده‌گرن، كه‌ ئه‌و هه‌ست و نه‌ستانه‌ ته‌واو كه‌سییه‌ و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌وی دی دركی پێ ناكات و ئاگاداری نییه‌. بۆیه‌ كاتێك كه‌سێك له‌ ژیانیدا هه‌وڵێكی مرۆڤایه‌تی داوه‌ و به‌شێكی گرینگی ژیانی خۆی بۆ ته‌رخان كردووه‌. ئه‌و شه‌نوكه‌و و چركه‌كانی كات و شوێنه‌كه‌ی له‌ناو دڵ و ده‌روونی خۆی حه‌شار داوه‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش له‌ هه‌ر كرده‌وه‌یه‌ك، جا ئه‌و كرده‌وه‌یه‌ ده‌سته‌جه‌معی و كۆمه‌ڵ و ئاشكراش بێت، نهێنیگه‌لێك هه‌ن كه‌ ته‌نیا په‌یوه‌سته‌ به‌ كه‌سه‌كانه‌وه‌، هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌كرێ له‌ چوارچێوه‌ی هونه‌رێكدا ئاشكرا بكرێن و ته‌واوی مرۆڤه‌كانی دیكه‌ش به‌شداری پێ بكرێت كه‌ ئه‌ویش ژیاننامه‌یه‌. لێره‌شدا ژیاننامه‌ ئه‌و كه‌ناڵه‌ گرینگه‌ ده‌بێت كه‌ ئه‌زموونی مرۆڤه‌كان ده‌گوازێته‌وه‌ و به‌شداری مرۆڤه‌كان له‌ رووداو و به‌سه‌ر‌هاته‌كان مسۆگه‌ر ده‌كات. كه‌واته‌ ژیاننامه‌ هونه‌رێكی گرینگه‌ و له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتووی هزری و رۆشنبیری له‌زووه‌وه‌ له‌ گرینگی ژیاننامه‌ی زاناو داناكانیان گه‌یشتوون و بایه‌خێكی بێ وێنه‌یان پێداوه‌، به‌ڵام له‌ مێژووی كورددا زۆر درەنگ ئه‌و هونه‌ره‌ بایه‌خی به‌دیار كه‌وت و رووی تێكرا. بێگومان هه‌موو ئه‌و زانا و شاعیر و نووسه‌ر و كه‌سایه‌تییه‌ كوردانه‌ی كه‌ له‌كۆندا به‌ حاڵ به‌رهه‌مێك و نووسینێكیان به‌ده‌ست ده‌كه‌وێت و ساغ ده‌كرێته‌وه، ئه‌وا ئه‌گه‌ر هونه‌ری ژیاننامه‌ ره‌واجی هه‌بووایه‌ و ژیاننامه‌ی خۆیان نووسیبا، نه‌ك هه‌ر به‌رهه‌مه‌كه‌یان به‌ڵكو قۆناغه‌ مێژووییه‌كه‌ش له‌ گه‌لێك رووه‌وه‌ رووناك ده‌بوویه‌وه‌.
دیاره‌ ژیاننامه‌ وه‌كو زاراوه‌یه‌ك باسكردنی ژیانی كه‌سێكه‌ و له‌ناوه‌رۆكی زاراوه‌كه‌وه‌ مانای خۆی به‌ته‌واوه‌تی خستۆته‌ڕوو، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ كه‌سایه‌تییه‌ك چیرۆكی ژیانی خۆی بگێڕێته‌وه‌، دیاره‌ لێره‌دا ژیاننامه‌ یه‌كسان ده‌بێت به‌ خود، واته‌ خود ده‌بێته‌ سه‌نته‌ری گێڕانه‌وه‌و به‌هۆیه‌وه‌ ته‌واوی هێڵه‌كانی دیكه‌ی گێڕانه‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ خزمه‌تی خوده‌وه‌. خود ده‌سه‌ڵاتی ته‌واوی به‌سه‌ر ده‌قه‌كه‌ ده‌بێت و ئاراسته‌ی لایه‌نه‌ و ره‌هه‌نده‌كانی ده‌كات. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كاتێك ئه‌و ده‌قه‌ شیعر ده‌بێت، گێڕانه‌وه‌ی خود ئاڵۆزی و ته‌مومژ ده‌كه‌وێته‌وه‌، به‌حوكمی ئه‌وه‌ی كه‌ شیعر سۆز و خه‌یاڵێكی فراوان له‌خۆ ده‌گرێت و به‌هۆیه‌وه‌ ماناكان به‌ ئاسانی خۆیان ناده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش ئه‌وه‌ی له‌ گێڕانه‌وه‌ی ژیاننامه‌ تاوه‌كو ئێستا به‌رچاو كه‌وتووه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كه‌سێك ته‌واوی به‌سه‌رهاته‌كانی خودی خۆی له‌ ئه‌زمونی ژیانكردنی باس بكات و به‌ ئه‌وی دیكه‌ی بگه‌یه‌نێت. ((واتا مێژووی ژیانی تاك و چۆنیه‌تیی هه‌ڵسوكه‌وتی له‌ناو خه‌ڵكدا، هه‌روه‌ها گێڕانه‌وه‌ی ڕووداو به‌سه‌رهاتی ژیانی تاكێكه‌، یان دووباره‌ ژیانه‌وه‌ی مرۆڤه‌ له‌سه‌ر ڕووی لاپه‌ڕه‌كاندا)) (نیعمه‌ قه‌ره‌نی، 2012:16). ئه‌و به‌سه‌رهاتانه‌ ته‌واوی لایه‌نه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ له‌خۆ ده‌گرێت كه‌ له‌ ڕوانگه‌ی خوده‌وه‌ ده‌گێڕدرێنه‌وه‌. به‌ڵام كاتێك ئه‌و خودە شاعیر بێت و شیعر وه‌كو ده‌قێك هه‌ڵده‌بژێرێت بۆ ئه‌و بابه‌ته‌، مه‌سه‌له‌كه‌ جیاواز ده‌كه‌وێته‌وه‌. لێره‌دا مه‌رج نییه‌ هه‌موو ئه‌زموونی ژیان و ورده‌كاری به‌سه‌رهاته‌كانی به‌دوایه‌كدا ریز بكات و بیانگێڕێته‌وه‌، به‌ڵكو به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ ته‌كینكی شیعر و ئیحای شیعری ره‌نگه‌ ته‌نیا خاڵێك وه‌ربگرێت و خودییه‌تی خۆی تێیدا باس بكات، ئیدی له‌و خاڵه‌وه‌ ئاشنای گۆشه‌نیگای كه‌سی شاعیر ده‌بین به‌رانبه‌ر به مرۆڤ و ژیان و كۆمه‌ڵگه‌وه‌. به‌و واتایه‌ی شاعیر له‌ باسكردنی خودی خۆی شیعرییه‌تێك به‌كار ده‌هێنێت كه‌ له زمانی په‌خشان و گێڕانه‌وه‌ی ئاسایی بە‌ دوور ده‌بێت.
كه‌واته‌ ژیاننامه‌ له‌ دووتۆیی خوده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و هه‌ڵده‌قوڵێت، به‌و واتایه‌ی كرده‌وه‌كانی خود ده‌بنه‌ جێگه‌ی بایه‌خ و گێڕانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ خود كرده‌وه‌كانی خۆی دووباره‌ ده‌ژیێنێته‌وه‌، بێگومان له‌مباره‌یه‌وه‌ پێویستی به‌ هزر هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی رێكیان بخاته‌وه‌، كاتێك دیكارت كۆجیتۆیه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی خۆی راگه‌یاند (من بیر ده‌كه‌مه‌وه‌، كه‌واته‌ من هه‌م) ئه‌وا هه‌وڵیدا چالاكییه‌كان هزرو كرده‌وه‌كانی ژیانی مرۆڤایه‌تی یه‌كگرتوو بكات و باسیان بكات، به‌ڵام هێزی ئه‌و كاره‌ی به‌خشییه‌ هزر و بیركردنه‌وه‌و به‌ سه‌رچاوه‌ی چالاكییه‌ ژیانییه‌كانی له‌قه‌ڵه‌م دا، له‌به‌رانبه‌ردا (مین دی بیران) دژی ئه‌و بۆچوونه‌ كۆجیتۆكه‌ی خۆی ده‌ربڕی (من ده‌یكه‌م، كه‌واته‌ من هه‌م) كرده‌وه‌ی كرده‌ سه‌ر مه‌شق و به‌پێش هزری خست، وه‌كو ئه‌وه‌ی بیه‌وێت بڵێت كه‌ كرده‌وه‌، نه‌ك هزر سه‌نته‌ر و بناغه‌ی ژیانی ئه‌و مرۆڤه‌یه‌ كه‌ خاوه‌نی هیچ نییه‌، جگه‌ له‌وه‌ی كار بكات و به‌رگری بنوێنێت و به‌هۆیه‌وه‌ له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌دا خۆی تۆمار بكات. له‌مباره‌یه‌وه‌ (د. زه‌كه‌ریا ئیبراهیم ) پێیوایه‌ لێره‌دا مه‌سه‌له‌ هه‌ڵبژاردن له‌نێوان هزر و كرده‌وه‌دا نییه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی كه‌ هزر و كرده‌وه‌ دوو بنچینه‌ی گرینگی ژیانن و هه‌ڵبژاردنیش ته‌نیا له‌نێوان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كرده‌وه‌یه‌ك له‌هزرێكی خراپه‌ و كرده‌وه‌یه‌كی دیكه‌ش له‌ هزرێكی چاكه‌خواز دێته‌ كایه‌وه‌ (د. عبدالعزیز شرف،1998: 1) كه‌واته‌ خود له‌ دوو تۆیی هزر و كرده‌وه‌دا خۆی ده‌ینووسێته‌وه‌و دووباره‌ له‌سه‌ر رووی لاپه‌ڕه‌كاندا ژیان دروست ده‌كاته‌وه‌:

له‌مه‌شدا هزری خود داینه‌مۆی كرده‌وه‌كانییه‌تی و ئه‌و ئه‌زموونه‌ی كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ده‌قێكی شیعریدا ده‌یخاته‌ ڕوو یه‌كانگیرێكه‌ له‌نێوان هزر و كرده‌وه‌دا. به‌دیوێكی دیكه‌شدا ده‌كرێت له‌ دایكبوونی ئه‌و ده‌قه‌ شیعرییه‌ش به‌ كرده‌وه‌یه‌كی دیكه‌ی هزری خودی شاعیره‌كه‌ له‌ قه‌ڵه‌م بده‌ین و بازنه‌یه‌كی سووڕاوه‌ی هاوكێشه‌ی هزر و كرده‌وه‌ دروست بكه‌ین.
بێگومان خود نووسینه‌وه‌ یه‌كێكە له‌ جۆر و لكه‌كانی ژیاننامه‌، به‌و پێیه‌ی ژیاننامه‌ چه‌ند جۆرێكی هه‌یه‌ له‌وانه‌ش:
1ـ ژیاننامه‌ی گشتی: له‌و جۆره‌ ژیاننامه‌یه‌دا نووسه‌ر ژیانی كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێك كه‌ خۆی ده‌ستنیشانی كردوون ده‌نووسێته‌وه‌.
2ـ ژیاننامه‌ی تایبه‌تی: ئه‌و ژیاننامه‌یه‌ ته‌نیا به‌ ده‌وری یه‌ك كه‌س ده‌خولێته‌وه‌و هه‌موو بابه‌تی ژیاننامه‌كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ كه‌سێكی دیاریكراو، كه‌ ئه‌مه‌شیان دوو لكی لێ ده‌بێته‌وه‌:
أـ ژیاننامه‌ی خودی، یان خود نووسینه‌وه‌، كه‌ نووسه‌ر رووداو و به‌سه‌رهاته‌كانی ژیانی ده‌گێڕێته‌وه‌.
ب ـ ژیاننامه‌ی بابه‌تی: كه‌ نووسه‌ر رووداو و به‌سه‌رهاتی كه‌سێكی دیكه‌ ده‌نووسێته‌وه (نیعمه‌ قه‌ره‌نی،2012 :17).
بابه‌تی سه‌ره‌كی ئێمه‌ خود نووسینه‌وه‌یه‌ كه‌ لكێكه‌ له‌ ژیاننامه‌ی تایبه‌تی، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ تاك چه‌قی گێڕانه‌وه‌ دروست ده‌كات و هه‌وڵ ده‌دات ئه‌زموونی خۆی بۆ كه‌سانی ده‌ورووبه‌ری بگوازێته‌وه‌. مه‌به‌ست له‌م گوازتنه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی به‌نه‌مركردنی خوده‌ له‌ كۆی ژیاندا، له‌ هه‌مانكاتیشدا سوودگه‌یاندنه‌ به‌ كۆی هه‌ڵوێست و بینین و رامانه‌كانی بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ورووبه‌ر له‌ناخی بگه‌ن و بیخوێننه‌وه‌.
بێگومان خودنووسینه‌وه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ گێڕانه‌وه‌، چونكه‌ گێڕانه‌وه‌ زه‌مینه‌سازییه‌كی گه‌وره‌ ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی خود بتوانێت گوزارشت له‌ خۆی و له‌ گشت ئه‌زموون و جیهانبینی بكات. به‌هۆی ئه‌مه‌شه‌وه‌ ژیانی وه‌كو چیرۆكێك به‌رجه‌سته‌ ده‌كات و له‌ دووتوێی ژانرێكه‌وه‌ ده‌یخاته‌ڕوو، به‌و واتایه‌ی كه‌ ((چیرۆكی ژیانی ـ یان چیرۆكێك له‌ چركه‌یه‌كی ژیانیدا ـ له‌ كۆمه‌ڵێك پێشنیاز پێكنه‌هاتووه‌، كه‌ بۆ هه‌ڵبژاردن بشێت، به‌ڵكو دروستكراوه‌ به‌و پێیه‌ی كه‌ گێڕانه‌وه‌یه‌، ئه‌مه‌ش كۆمه‌ڵێك رێوشوێن ده‌چه‌سپێنێت، كه‌ له‌گه‌ڵ پێداویستییه‌كانی گێڕانه‌وه‌ بگونجێت، هه‌روه‌ها ده‌بێت له‌گه‌ڵ ـ ئه‌وه‌ی رووداوه‌ ـ بۆ تاك، یان ئه‌وه‌ی كه‌ تاك بیری ده‌كه‌وێته‌وه‌ به‌و پێیه‌ی رووداوه‌، بگونجێت)) (جینز بروكمبیر و دونال كربو،2015: 53). به‌مشێوه‌یه‌ خود نووسینه‌وه‌، یان ژیاننامه‌ی خودی له‌رێگه‌ی گێڕانه‌وه‌ ده‌چێته‌ ناو بازنه‌ی ده‌ربڕین و له‌وێوه‌ زه‌مینه‌ی خۆڕاگه‌یاندن ده‌دۆزێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌و به‌ ژانره‌كانی ئه‌ده‌ب دروست ده‌كات و ئه‌ده‌ب ده‌بێته‌ ئه‌و مینبه‌ره‌ی كه‌ تاكه‌كان خودی خۆیان تێدا ده‌دۆزنه‌وه‌و ئه‌زموون و رامان و بینینه‌كانیان تێیدا به‌ ئه‌وانی دی ده‌گه‌یه‌نن، یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ش كه‌ وا ده‌كات تاك، به‌تایبه‌تیش نووسه‌ر و شاعیر ئه‌زموون و رامان و بیركردنه‌وه‌ و هه‌سته‌كانی ناوه‌وه‌ی خۆی له‌ڕێگای ئه‌زموونه‌كانی ژیانییه‌وه‌ به‌ ئه‌وانی دی بگه‌یه‌نێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ((ئاره‌زووی هه‌میشه‌ییه‌ بۆ نه‌مربوونی خودی خۆی، ئه‌و ئاره‌زووش له‌ كاتێكدا كه‌ هه‌ست به‌ جیاوازی و جیاكاری خۆی ده‌كات، ده‌گه‌شێته‌وه‌و ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی لوتكه‌ی ده‌ربڕین، له‌و حاڵه‌ته‌شدا هه‌ستێكی به‌هێز له‌لای دروست ده‌بێت، كه‌ ئه‌و مرۆڤێكه‌ شایه‌نی مانه‌وه‌یه‌ و ئاره‌زووی به‌ نه‌مربوونیشی زیاتر هه‌ڵده‌كشێ، به‌تایبه‌تیش له‌و حاڵه‌تانه‌ی كه‌ هه‌ست ده‌كات به‌ هه‌ر هۆیه‌ك له‌ هۆكاره‌كان له‌ مه‌رگ نزیك بۆته‌وه‌)) (تهانی عبدالفتاح شاكر، 2002: 25)، لێره‌شدا نووسه‌ر و شاعیران هه‌ست به‌ نه‌مانی جه‌سته‌یی خۆیان ده‌كه‌ن و پێش ئه‌وه‌ی مه‌رگ زه‌فه‌ریان پێ ببات، هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ڕێگای گێڕانه‌وه‌ی بوون و ئاوه‌ڵاكردنی خودی خۆیان، پێش وه‌خته‌ نه‌مری به‌ده‌ست بهێنن و ئه‌وان ده‌ست له‌ مه‌رگ بوەشێنن و زه‌فه‌ری پێ ببن.
خود گێڕانه‌وه‌ مێژوویه‌كی كۆنی هه‌یه. له‌ مێژوودا گه‌لێك ده‌ق هه‌بووه‌ كه‌ ژیاننامه‌ی خودیان وه‌كو بنچینه‌ وه‌رگرتووه‌و تێیدا كه‌سێك له‌باره‌ی ژیانی خۆیه‌وه‌ دواوه‌ و ئه‌زموون و بیركردنه‌وه‌كانی خستۆته‌ڕوو. به‌درێژایی مێژووش نووسه‌رو شاعیران په‌نایان بۆ خودنووسینه‌وه و خود گێڕانه‌وه‌ بردووه‌، به‌هۆی ئه‌م حاڵه‌ته‌شه‌وه‌ گه‌لێك شێوه‌ی جیاواز بۆ خود نووسینه‌وه‌و گێڕانه‌وه‌ی ئه‌زموون و ڕامان و بیركردنه‌وه‌كانی نووسه‌ران هاتۆته‌كایه‌وه‌. ئه‌م جیاوازییانه‌ و لێكه‌وته‌كانیان له‌ لایه‌ن (د. معجب الزهرانی)ییه‌وه‌ له‌ سێ ئاڕاسته‌ی سه‌ره‌كیدا كورت كراونه‌ته‌وه‌:
ـ ئاراسته‌ی یه‌كه‌م: نووسه‌رو شاعیر خود نووسینه‌وه و گێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاته‌كانی ژیان و ڕامان و بیركردنه‌وه‌كان وه‌كو ئامرازێك بۆ راگه‌یاندن و پرتستۆكردن و ئاشكراكردنی تاوانه‌كانی توندوتیژی ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكار بۆ كائینی تاك به‌كارهێناوه‌. ئه‌مه‌ش له‌رێگای بوێری نووسینێك كه‌ خود له‌ پێگه‌ی قوربانییه‌وه‌ بۆ پێگه‌ی مرۆڤێكی ئازاد و چالاك و به‌رگریكار له‌دژ هه‌موو جۆره‌ زوڵم و سته‌مێك ده‌گۆڕێت.
ـ ئاراسته‌ی دووه‌م: نووسه‌ر له‌رێگای خود نووسینه‌وه‌ هه‌وڵ ده‌دات به‌و په‌ڕی ئازادی و بابه‌تییه‌وه‌ دووباره‌ ئه‌زموونه‌كانی ژیانی كه‌سی خۆی پێك بهێنێته‌وه‌. لێره‌شدا ئامانج له‌ خود گێڕانه‌وه‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكار، یان كۆمه‌ڵگه‌ نییه‌، به‌ڵكو قووڵكردنه‌وه‌ی تێگه‌یشتنی مه‌رجه‌ تایبه‌تی و گشتییه‌كانی ژیانه‌ كه‌ هۆشیاری خود پێك ده‌هێنێت .
ـ ئاراسته‌ی سێیه‌م: نووسه‌ر خود نووسین وه‌كو شێوه‌یه‌ك به‌كارده‌هێنێت بۆ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌ جۆراوجۆره‌كانی ژیانی له‌ روانگه‌یه‌كی خۆشی و ئاهه‌نگگێڕانه‌وه‌. كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ ئازاره‌كانی خود له‌ رێگای فێربوون و هۆشیارییه‌وه‌ به‌دیار ده‌كه‌وێت، له‌رێگای جوانییه‌كانی ژیان و په‌یوه‌ندییه‌ گه‌رموگوڕییه‌كانی نووسه‌ر كه‌ له‌ وێستگه‌یه‌كی تایبه‌تی ته‌مه‌نی تێیدا ژیاوه‌ (د. معجب الزهرانی، 2009: 97) .
ئه‌م ئاڕاستانه‌ی خود گێڕانه‌وه‌ بواری گوزارشت كردنیان له‌ ژانره‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی وه‌كو چیرۆك و رۆماندا باشتر ده‌ڕەخسێت، ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌و پانتاییه‌ فراوانه‌ی كه‌ ئه‌م ژانرانه‌ له‌خۆیان گرتووه‌، وه‌لێ ئه‌وه‌ به‌ مانای ئه‌وه‌ نایه‌ت كه‌ ژانره‌كانی دیكه‌ نه‌توانن خودنووسین له‌خۆ بگرن، به‌تایبه‌تیش شیعر كه‌ هه‌ر له‌گه‌ڵ بوونی مرۆڤه‌وه‌ خه‌ون و ئاوات و هه‌سته‌كانی مرۆڤی ده‌ربڕیوه‌و به‌شێكی گرینگی له‌ ژیانی خودی مرۆڤه‌كانی پێكهێناوه‌. به‌ واتایه‌كی دیكه‌ شیعر ئه‌وه‌نده‌ په‌یوه‌سته‌ به‌خود كه‌ تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی قووڵایی خودی مرۆڤه‌كان ده‌رده‌بڕێت و له‌گه‌ڵ خودی مرۆڤه‌كاندا شه‌نوكه‌و ده‌كات. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ شیعر وابه‌سته‌ی خوده‌ و خودی مرۆڤ ئاوێنه‌ی شیعر پێكده‌هێنێت. بۆیه‌ خودنووسین له‌گه‌ڵ شیعردا مامه‌ڵه‌یه‌كی تایبه‌تی ده‌وێت، كه‌ بتوانێت هه‌موو بیركردنه‌وه‌و ڕامان و بینینه‌كانی مرۆڤ له‌خۆ بگرێت. له‌م روانگه‌یه‌وه‌ شاعیران له‌ هه‌موو كه‌سێك زیاتر وابه‌سته‌ی خودی خۆیان و ژیانی تایبه‌تی خۆیانن، ئه‌و ژیانه‌ی كه‌ ناوه‌وه‌یان دروست ده‌كات و هه‌میشه‌ له‌ كه‌سانی دیكه‌یان جیا ده‌كاته‌وه‌. به‌م پێیه‌ش شاعیر له‌ ده‌قه‌كانیدا نمایشی خودی خۆی به‌ چڕی ده‌كات و هه‌وڵ ده‌دات خودی خۆیان پیشانی ئه‌وی دی بدات.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی پێكهاته‌ و ته‌كنیكی شیعر چڕو كورت و پوخته‌ و له‌ چه‌ند وشه‌یه‌كدا ده‌گیرسێته‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش بواری كه‌متر به‌ شاعیر ده‌دات خودی خۆی نمایش بكات، بۆیه‌ ده‌كرێت شیعر پانتاییه‌كی داخراو بێت بۆ خودنووسین، به‌و واتایه‌ی شاعیران له‌ ده‌قه‌كانیاندا به‌ كه‌مترین وشه‌ ده‌بێت بینین و ڕامانه‌كانی خۆیان باس بكه‌ن، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات له‌ژیانی خۆیاندا لێره‌ و له‌وێ چه‌ند وێستگه‌یه‌كی گرینگ و كاریگه‌ر هه‌ڵبژێرن و به‌پێی ته‌كنیكی نووسینی شیعر ئه‌و ئه‌زموونه‌ی ژیانیان باس بكه‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ قورسترین خودنووسین، ئه‌و خودنووسینانه‌ن كه‌ به‌ شیعر ژیاننامه‌ و ئه‌زموونی خۆیان ده‌گێڕنه‌وه‌.
ئه‌و ته‌كنیك و ئامرازانه‌ی له‌ده‌ست شاعیر دا هه‌یه‌، بۆ خودنووسین، ره‌نگه‌ زۆر كه‌م و دیاریكراو بێت له‌ چاو ئه‌و ته‌كنیك و ئامرازانه‌ی به‌ده‌ست چیرۆكنووس و رۆماننووسانه‌وه‌ هه‌ن، بۆیه‌ گه‌لێك له‌ شاعیران له‌رێگای بیره‌وه‌ری په‌خشانئامێز ئه‌زموونی ژیانیان ده‌گێڕنه‌وه‌. ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌شیعر ئه‌زموونی ژیانیان ده‌گێڕنه‌وه‌ هه‌میشه‌ ژماره‌یان كه‌متره‌، چونكه‌ باڵاده‌ستی و شاره‌زاییه‌كی زۆری پێویسته‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش شاعیر ده‌بێت به‌ ته‌واوی زاڵ بێت به‌سه‌ر ده‌قه‌كه‌ی و ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌ تێكه‌ڵی ته‌كنیكی شیعر بكات، كه‌ ئه‌مه‌ش كارێكی قورسه‌ و به‌هه‌موو كه‌سێك ناكرێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌قی شیعری خودنووسین، ده‌قێكی ئاڵۆز و تێكچڕژاوه‌، چونكه‌ له‌ یه‌ك كاتدا هونه‌ره‌كانی گێڕانه‌وه‌و ته‌كینكه‌كانی شیعر له‌ بۆته‌ی یه‌ك ده‌قدا كۆده‌كاته‌وه‌. شاعیر ده‌بێت جیا له‌باسكردنی چه‌ند وێستگه‌یه‌كی ژیانی، له‌هه‌مانكاتیشدا ئاگاداری ته‌كنیكه‌كانی شیعر بێت و لێیان لا نه‌دات.
له‌م چوارچێوه‌یه‌دا (سه‌باح ره‌نجده‌ر) ده‌قێكی شیعری بۆ به‌شێك له‌وێستگه‌كانی ژیانی ته‌رخان ده‌كات و له‌ چوارچێوه‌ی هونه‌ری شیعری و هونه‌ره‌كانی گێڕانه‌وه‌، خودنووسین به‌ جێ ده‌گه‌یه‌نێت. له‌م ده‌قه‌دا ناونیشان كه‌ ( 18/11/1965)ه‌. ناونیشانێكی سه‌رنج راكێشه‌، چونكه‌ ناونیشانی ده‌قه‌كه‌ پیت و وشه‌ نییه‌، به‌ڵكو ژماره‌یه‌ـ ئه‌و ژماره‌یه‌ش كاریگه‌ری له‌سه‌ر وه‌رگرتنی ده‌قه‌كه‌ هه‌یه‌، چونكه‌ به‌كارهێنانی ژماره‌ بۆ ناونیشان خۆی له‌ خۆیدا جۆرێك له‌ ته‌مومژ و ئاڵۆزی هه‌ڵده‌گرێت. له‌هه‌مان كاتیشدا كۆمه‌ڵێك پرسیاری له‌هه‌ناوی خۆیدا هه‌ڵده‌گرێت و خوێنه‌ر عه‌وداڵی ئه‌وه‌ ده‌كات به‌دوای وه‌ڵامه‌كاندا بگه‌ڕێت. ئه‌گه‌ر له‌ روانگه‌یه‌كی مێژووییش له‌ به‌كارهێنانی ژماره‌ له‌ناو ئه‌ده‌بیاتدا وردبینه‌وه‌. ده‌بینین كه‌ ژماره‌ رۆڵی خۆی له‌ ناو ئه‌ده‌بیاتدا گێڕاوه‌و له‌ گه‌لێك ده‌قدا په‌نای بۆ بردراوه‌، به‌تایبه‌تیش له‌ ئه‌فسانه‌دا ژماره‌ كاریگه‌ری و قورسایی خۆی هه‌یه‌، هه‌ر بۆ نموونه‌ ژماره‌ (7) له‌ ئه‌فسانه‌كاندا خاوه‌ن هێزێكی تایبه‌ت و سیحراوییه‌ و كۆدێكه‌ بۆ گه‌لێك شت به‌كارده‌هێنرێت و چاره‌نووس ده‌خوێنێته‌وه‌. بۆیه‌ به‌كارهێنانی ژماره‌ له‌لایه‌ن (ره‌نجده‌ر) بۆ ئه‌و ده‌قه‌ هه‌ڕه‌مه‌كی و له‌ خۆوه‌ نه‌بووه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ست و ئامانجێكی دیاریكراوی هه‌بووه‌. پێش هه‌موو شتێك ئه‌و ژمارانه‌ هه‌ر ژماره‌ی ئاسایی نین، به‌ڵكو مێژوون، واته‌ :ده‌لاله‌ته‌ له‌ كات، كاته‌كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ رۆژ و مانگ و ساڵ. كه‌واته: لێره‌دا ناونیشان سێ پارچه‌ی كاتی كۆكردۆته‌وه‌و ئاماژه‌ی به‌ سێ كاتی جیاواز داوه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا قورسایی و پێگه‌یه‌ك به‌ ناونیشانه‌كه‌ ده‌به‌خشێت و ده‌رگای گومان و پرسیارگه‌لێك ده‌كاته‌وه‌ كه‌ خوێنه‌ر وا لێ ده‌كات هه‌ڵوه‌سته‌ی له‌به‌رانبه‌ردا بكات و خۆی په‌یوه‌ستی ده‌قه‌كه‌ بكات و به‌دوای وه‌ڵامدا بگه‌ڕێت. دیاره‌ ناونیشان كلیلی كردنه‌وه‌ی ده‌رگای ده‌قه‌ و به‌هۆی ناونیشانه‌وه‌ ده‌توانین بچینه‌ ناو كۆشك و ته‌لاری ده‌قه‌وه‌. ناونیشان یه‌كه‌م پارچه‌ی ده‌قه‌ كه‌ به‌ركه‌وته‌ی راسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر دروست ده‌كات. بۆیه‌ تا ناونیشان به‌هێز و ئامانجدار بێت ئه‌وه‌نده‌ به‌ركه‌وته‌كه‌ی به‌هێزتر ده‌بێت و زیاتر خوێنه‌ر گیرۆده‌ی خۆی ده‌كات. ئه‌گه‌ر به‌وردی له‌ناونیشان وردبینه‌وه‌، ده‌لاله‌ته‌ بۆ رۆژێكی ساڵ. واته: قورسایی ناونیشانه‌كه‌ له‌ رۆژێكدا كۆكراوه‌ته‌وه‌. چونكه‌ كاتێك به‌روارێك به‌م شێوه‌یه‌ ده‌نووسرێت، زیاتر مه‌به‌ست له‌ رۆژه‌كه‌یه‌، به‌ بێ ئه‌وه‌ی مانگ و ساڵه‌كه‌ش فه‌رامۆش بكرێن. به‌ڵام قورسایی رووداوه‌كه‌ زیاتر له‌و رۆژه‌دا كۆبۆته‌وه‌ و نووسه‌ر ئه‌گه‌رچی مه‌به‌ستی ساڵ و مانگیشه‌، به‌ڵام دیاره‌ رۆژه‌كه‌ش له‌هه‌مووان گرینگتر بووه‌. به‌ وردبوونه‌وه‌و خوێندنه‌وه‌ی ناوه‌رۆكه‌كه‌ی زیاتر له‌مه‌به‌ست و ئامانجی شاعیر ده‌گه‌ین كه‌ بۆچی ئه‌و به‌رواره‌ی كردۆته‌ ناونیشانی ده‌قه‌كه‌ی، چونكه‌ ناونیشانێكی وه‌ها راسته‌وخۆ هیچ تێگه‌یشتنێك و كۆدێك ناده‌ت به‌ده‌سته‌وه‌، وه‌لێ كاتێك په‌یوه‌ستی ده‌كه‌ین به‌ ناوه‌رۆكەكە‌یه‌وه‌، ئه‌وا یه‌كسه‌ر ئامانج و مه‌به‌ستی ئاشكرا ده‌بێت. به‌تایبه‌تیش كه‌ ناوه‌رۆكی ده‌قه‌كه‌ خود گێڕانه‌وه‌یه‌، واته‌: گێڕانه‌وه‌ی ژیانی رابردووی شاعیره‌، ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت ژیاننامه‌ی شاعیر ده‌بێته‌ چه‌قی پێكهێنانی ده‌قه‌كه‌، بۆیه‌ شاعیر به‌رواری له‌دایكبوونی خۆی، راسته‌وخۆ ده‌كاته‌ ناونیشانی ده‌قه‌كه‌. كه‌واته‌ ئه‌و ژمارانه‌ ئاماژه‌ به‌ رووداوێك ده‌كه‌ن، ئه‌ویش رووداوی له‌دایكبوون و هاتنه‌ سه‌ر ته‌ختی شانۆی ژیانی شاعیره‌. لێره‌دا خوێنه‌ر یه‌كڕاست له‌ ناونیشانه‌وه‌ به‌ركه‌وته‌ی له‌گه‌ڵ خودگێڕانه‌وه‌ ده‌بێت و رووداوێكی گه‌وره‌ كه‌ له‌ دایكبوونی شاعیره‌ ده‌بێته‌ سه‌ره‌تای ده‌ستپێكی ئه‌و خود گێڕانه‌وه‌یه‌، به‌دیوێكی دیكه‌دا شاعیر ته‌نانه‌ت سوودی له‌ ناونیشانیش بینیوه‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی ژیاننامه‌كه‌ی. كه‌واته: ناونیشان سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كاته‌ و ئاماژه‌ به‌ پارچه‌كانی كات ده‌كات، له‌ناوه‌رۆكیشدا ئاماژه‌ بۆ رووداو دەكات، كه‌ ئه‌ویش رووداوی له‌ دایكبوونی خودی شاعیر خۆیه‌تی. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ناونیشان وه‌سف، یان ستایش نه‌بووه‌، به‌ڵكو به‌شێك بووه‌ له‌ خودگێڕانه‌وه‌ی ژیانی شاعیره‌كه‌ خۆی. ئه‌مه‌ش به‌هێزی بۆ ده‌قه‌كه‌ دروست كردووه‌ و خوێنه‌ری راكێشاوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌وڵ بدات بزانێت له‌و به‌رواره‌ چی روویداوه‌ .
به‌تایبه‌تیش شاعیر له‌ ده‌ستپێكی ده‌قه‌كه‌یدا ئاماژه‌كانی راسته‌وخۆ به‌ ناونیشانه‌وه‌ به‌ستاوه‌ته‌وه‌، ده‌ستپێكی هه‌ر ده‌قێكیش گرینگی و بایه‌خی هونه‌ری خۆی هه‌یه‌، چونكه‌ ده‌ستپێك زه‌مینه‌خۆشكه‌رێكه‌ تاوه‌كو خوێنه‌ران بتوانن به‌ ئاسانی و به‌ بێ زۆر له‌ خۆكردن بچنه‌ ناو ده‌قه‌كه‌وه‌. ده‌ستپێك وه‌كو هونه‌رێك ستراتیژ و رایه‌ڵه‌كانی گشتی ده‌قه‌كه‌ دروست ده‌كات، له‌وێوه‌ نووسه‌ر هه‌وڵ ده‌دات كرۆكی بابه‌ته‌كه‌ی بۆ خوێنه‌ران ئاشكرا بكات. چه‌ند ده‌ستپێك به‌هێز و سه‌رنج راكێش بێت، ئه‌وه‌نده‌ ده‌قه‌كه‌ به‌هێز ده‌بێت و خوێنه‌ر كه‌مه‌ندكێش ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی بچێته‌ ناوه‌رۆكی ده‌قه‌كه‌وه‌و به‌رده‌وام بێت له‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌. ئه‌گه‌ر سه‌یری ده‌ستپێكی ئه‌و ده‌قه‌ش بكه‌ین كه‌ به‌مشێوه‌یه‌ ده‌ست پێ ده‌كات:

ساڵەكان ماندوون و گۆرانی نیوه گوتراون
دیوانەكەم لەلایەك دادەنێم و داوا له خودا دەكەم
ئەو چاكەیەم لەگەڵدا بكات
له ڕۆژی لەدایكبوونم كۆچ و باربم (سه‌ره‌تا وشه‌ بوو: 3)

ده‌بینین راسته‌وخۆ په‌یوه‌سته‌ به‌ ناونیشانه‌وه‌، به‌واتایه‌كی دیكه‌ ناونیشان به‌رده‌وامی به‌خۆی ده‌دات و له‌ ده‌ستپێكدا هێڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی داده‌ڕێژێته‌وه‌. خود گێڕانه‌وه،‌ یان ژیاننامه‌ی خودی په‌یوه‌سته‌ به‌ كاته‌وه‌ و به‌واتای گێڕانه‌وه‌ی كاتی رابردوو ده‌گه‌یه‌نێت. كه‌واته‌ مادده‌ی خامی خودگێڕانه‌وه‌ كاته‌، ئه‌و كاته‌شه‌ كه‌ بڕبڕه‌ی پشتی ده‌قی ژیاننامه‌یی پێكده‌هێنێت، ئه‌و ئاماژه‌یه‌ له‌ ده‌ستپێكدا به‌ڕوونی به‌دیار ده‌كه‌وێت و یه‌كه‌م وشه‌ی ده‌قه‌كه‌ به‌ (ساڵه‌كان) ده‌ست پێ ده‌كات. ساڵه‌كان، واته: كۆی گشتی ئه‌و كاتانه‌ی كه‌ شاعیر تێیدا ژیاوه‌، به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ر له‌ یه‌كه‌م وشه‌ی ده‌ستپێكدا شاعیر ستراتیژ و رێگای بینینی بۆ خوێنه‌ران رۆشن كردۆته‌وه‌ كه‌ ده‌قه‌كه‌ ژیاننامه‌ییه‌ و باس له‌ ساڵانی رابردووی ژیانی ده‌كات. ئه‌و روون كرده‌وه‌و ناسینه‌ی كه‌ شاعیر ویستوویه‌تی له‌ ده‌ستپێكدا خوێنه‌رانی پێ ئاشنا بكات به‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌ (ساڵەكان ماندوون و گۆرانی نیوه گوتراون) واته‌ قورسایی ده‌ستپێك كاته‌، ئه‌و كاته‌ی كه‌ شاعیر له‌ناویدا ژیاوه‌و له‌ ئێستا كۆتایی هاتووه‌ و شاعیر هه‌وڵ ده‌دات له‌ رێگه‌ی ده‌قه‌وه‌ دووباره‌ بچێته‌وه‌ ناو ئه‌و ژیانه‌ رابردووه‌و زیندووی بكاته‌وه‌. له‌ هه‌مانكاتیشدا له‌ رێگه‌ی ئه‌و دێره‌ی یه‌كه‌مه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌و‌ هه‌موو‌ نه‌هامه‌تیی و ناخۆشییه‌ ده‌دات كه‌ له‌ناو ژیانیدا ئه‌زموونی كردووه‌ و ساڵه‌كان ماندوون به‌ واتای هیلاكی و ناخۆشی رووداوه‌كانی ته‌مه‌نی شاعیر دێت و له‌وێوه‌ شاعیر كه‌ ئێستا له‌ ژیاندا ماوه‌ گه‌لێك ئاوات و ئاره‌زووی هه‌بووه‌و به‌شێكیان به‌زیندوویی مردوون و به‌شێكیان ره‌نگه‌ تا نیوه‌ جێبه‌جێ كرابن، گۆرانی نیوه‌ گوتراون ده‌لاله‌تێكه‌ كه‌ هێشتا شاعیر له‌ ژیاندا ماوه‌و هه‌وڵی به‌دیهێنانی خه‌ون و ئاواته‌كانی ده‌دات. له‌م دێره‌وه‌ راسته‌وخۆ ناونیشان و ده‌ستپێك له‌ناو بۆته‌ی یه‌ك ستراتیژدا تێكه‌ڵ ده‌بن و خودگێڕانه‌وه‌ ره‌نگڕێژ ده‌كه‌ن.

دیوانەكەم لەلایەك دادەنێم و داوا له خودا دەكەم
ئەو چاكەیەم لەگەڵدا بكات
له ڕۆژی لەدایكبوونم كۆچ و باربم (سه‌ره‌تا وشه‌ بوو: 3)

هه‌ر له‌ ده‌ستێیكدا شاعیر پێناسه‌ی خۆی و كارو پیشه‌ی خۆی ده‌كات و ده‌سته‌واژه‌ی دیوانه‌كه‌م له‌لایه‌ك داده‌نێم ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت كه‌ شاعیر بوون پیشه‌كه‌یه‌تی و له‌و رێگه‌یه‌وه‌ شاعیر به‌شێكی گرینگ له‌ ژیانی خۆی بۆ وه‌رگر ئاشكرا ده‌كات و هه‌وڵ ده‌دات له‌ پیشه‌ی شاعیری خۆی دوور بكه‌وێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت ژیاننامه‌ی خودی خۆی دوور له‌ كاریگه‌ری و كارتێكردنه‌كانی شاعیربوونی بگێڕێته‌وه‌، بۆیه‌ ئاماژه‌ به‌ رۆژی له‌ دایكبوونی خۆی ده‌كات و له‌گه‌ڵ ناونیشانی ده‌قه‌كه‌ رێك ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ رووداوی له‌ دایكبوونی خۆیه‌تی، دووباره‌ لێره‌دا ناونیشان و ده‌ستپێك تێكده‌ئاڵێن و ستراتیژییه‌تی ده‌ق داده‌ڕێژن. له‌و ده‌ستپێكیدا شاعیر ساتی له‌ دایكبوونی زۆر به‌ روونی له‌رێگای ناونیشانی ده‌قه‌وه‌ دیاریكردووه‌. له‌هه‌مانكاتیشدا به‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌ك ژیانی خۆی كورت و پوخت كردۆته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت (له ڕۆژی لەدایكبوونم كۆچ و باربم) بە واتای ئه‌وه‌ی كه‌ ژیانێكی تژی له‌ ناخۆشی و نه‌هامه‌تی هه‌بووه‌، كۆچ و بار پێچه‌وانه‌ی نیشته‌جێییه‌، ئه‌وی یه‌كه‌میان بارێكی ناسه‌قامگیر و ناچه‌سپیوه‌و كه‌ هه‌میشه‌ له‌ گۆڕاندایه‌، وه‌لێ ئه‌وه‌ی دووه‌میان بارێكی چه‌سپاوه‌و سه‌قامگیره‌ كه‌ گۆڕانی زۆر سست و له‌سه‌ر خۆیه‌. بۆیه‌ ده‌بینین له‌ ده‌ستپێكدا شاعیر هه‌م رۆژی له‌ دایكبوونی خۆی دیاری ده‌كات و هه‌میش رۆژگاری ژیانی خۆی باس ده‌كات. بێگومان هه‌ر كه‌سێك له‌ دایك بێت، ده‌شمرێت، واته: هه‌موو سه‌ره‌تایه‌ك، كۆتاییه‌كی هه‌یه‌، بۆیه‌ شاعیر هه‌ر له‌و ده‌ستپێكەدا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی دووباره‌ جه‌خت له‌سه‌ر ناجۆری ژیانی ده‌كاته‌وه‌، ئاره‌زووی مردنێكی باشتر له‌ چاو ژیانی ده‌كات، كاتێك ده‌ڵێت: (داره‌بازه‌ی بۆنخۆشیشم بەرز بكرێتەوه ناو ڕووناكییەكی بەهێز) داره‌ بازه‌ وه‌كو كۆدێكه‌ كه‌ شاعیر بۆ مه‌رگی به‌كارهێناوه‌، ده‌كرێت لێره‌دا پرسیاری ئه‌وه‌ش بكه‌ین كه‌ بۆ راسته‌وخۆ (مردن، مه‌رگ) ئه‌و وشانه‌ی به‌كارنه‌هێناوه‌، دیاره‌ بوونی دارەبازه‌ هێشتا جه‌سته‌ی كه‌سه‌كه‌ له‌ناو ژیاندا ماوه‌و نه‌چۆته‌ ژێر گڵ، له‌كاتێكدا مردن و مه‌رگ هه‌موو شتێكی بڕاندۆته‌وه‌ و كۆتایی هاتووه‌، چونكه‌ شاعیر هێشتا له‌ ژیاندا ماوه‌ داره‌بازه‌ ئه‌و هیوایه‌یە‌ كه‌ هێشتا به‌ جه‌سته‌ش بێت له‌ ژیاندا ده‌مێنێته‌وه‌و ئاره‌زووی ئه‌وه‌ ده‌كات به‌ رووناكی بگات و له‌و شه‌وه‌ تاریكه‌كی ژیانی رزگاری ببێت.
ده‌قی شیعری ده‌قێكی هێمادار و پڕ له‌ ره‌مزو كۆده‌ و رسته‌كانی كورت و پوختن، بۆیه‌ بۆ باسكردنی بابه‌تێكی وه‌كو ژیاننامه‌، قورسه‌ بتوانرێت ته‌واوی ورده‌كارییه‌كانی رۆژانه‌ی ژیان و به‌سه‌رهاته‌كانی تێدا تۆمار بكرێت. لەبەر ئەوە شاعیر به‌ ناچاری به‌شێك له‌وێستگه‌ گرینگه‌كانی ژیانی هه‌ڵبژاردووه‌، ئه‌و وێستگانه‌ی كاریگه‌ری و كارتێكردنێكی قووڵیان له‌سه‌ر ئه‌و و كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی هه‌بووه‌و رامان و بینینه‌كانی ئه‌ویان گۆڕیوه‌و هه‌سته‌كانیان خه‌ملاندووه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ شاعیر په‌نای بۆ (وێنه‌ چیرۆك) بردووه‌و هه‌وڵی داوه‌ له‌رێگای وێنه‌ جۆراجۆره‌كانی ژیانییه‌وه‌ به‌شێك له‌ هه‌ڵوێست و تێڕوانییه‌كانی خۆی باس بكات، له‌ یه‌كێك له‌و وێستگانه‌ی ژیانی و له‌ رێگای وێنه‌ چیرۆكێكه‌وه‌ باس له‌ نه‌هه‌ماتییه‌كانی شه‌ڕی ناوخۆ ده‌كات:

هەواڵی بای جەنگی ناو چیاكانم پرسی
بۆنی پیس و ناقۆڵای لوولەی تفەنگم بۆ هات
خۆشی له خۆم
ڕازی كەروێشكێكم نەشكاندووه
مێشێكیشم لەكەدار نەكردووه (سه‌ره‌تا وشه‌ بوو: 4)

لێره‌دا شاعیر ژیانی خۆی له‌ناو چوارچێوه‌ی شه‌ڕی نه‌گریسی ناوخۆیی ده‌گێڕێته‌وه‌، بێگومان له‌گه‌ڵ هه‌ڵدانه‌وه‌ی ئه‌و لاپه‌ڕه‌ ره‌شانه‌ی مێژووش، هه‌ڵوێستی شاعیر له‌به‌رانبه‌ر ئه‌و كاره‌ نه‌گریسه‌یه‌ روون و ئاشكرایه‌ و به‌توندی دژی ئه‌و كاره‌یه‌ و به‌ بۆنێكی پیس له‌ مێژووی نه‌ته‌وه‌كه‌ی و له‌ مێژووی خودی خۆی دایده‌نێت. پرسینی هه‌واڵی جه‌نگ به‌و مانایه‌ دێت كه‌ شاعیر روانین و بیركردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و جه‌نگه‌ له‌به‌رانبه‌ر دوژمن ئه‌نجام بدرێت، به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ برایه‌كان ده‌ستیان چۆته‌ خوێنی یه‌كتر، ئیدی رووبارێك خوێن رێچكه‌ی كردووه‌و به‌ده‌ستی یه‌كترییه‌وه‌ وشك نابێت و به‌رده‌وام له‌ ره‌وكردندایه‌. ئه‌و كاره‌ قێزه‌ونه‌ مرۆڤ فێری ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌میشه‌ توندڕه‌و و تاوانبار بێت و له‌ هه‌موو به‌هایه‌كی مرۆڤایه‌تی ببه‌خشرێت. شاعیر خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌و جۆره‌ مرۆڤانه‌ به‌راورد ده‌كات، له‌وێنه‌یه‌كی شیعریدا ئه‌وه‌ روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و ته‌نانه‌ت رازی كه‌روێشك و مێشكیشی له‌كه‌دار نه‌كردووه‌، چ جا له‌وه‌ی كه‌ مرۆڤێك خه‌ڵتانی خوێن بكات. ئازاره‌كانی ئه‌و شه‌ڕه‌ نه‌گریسه‌ی برایه‌كانی چیا، ئه‌وه‌ندە به‌سۆیه‌ شاعیر له‌دوای خۆ ناساندن و چه‌سپاندنی رۆژی له‌ دایكبوونی یه‌كڕاست ده‌چێته‌ سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت كه‌ كاریگه‌ری و كارتێكردنێكی گه‌وره‌ی له‌سه‌ر ده‌روونی شاعیر دروست كردووه‌، هه‌ڵبژاردنی وه‌ها بابه‌تێك بۆ ئه‌وه‌ی وه‌كو یه‌كه‌م وێستگه‌ی ژیانی شاعیر ئه‌و روون ده‌كاته‌وه‌ كه‌ خودی شاعیر له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌و مێژووه‌ سوور و ره‌شه‌وه‌ گۆڕاوه‌و كه‌وتۆته‌ ناو بارودۆخێكی دیكه‌وه‌. بارودۆخێك ئێش و ئازارێكی بێ وێنه‌ی له‌گه‌ڵ دروست كردووه‌و ناخی شاعیری هه‌ژاندووه‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ شاعیر باسی منداڵی خۆی ناگێڕێته‌وه‌ وه‌كو وێستگه‌ی سه‌ره‌تا، چونكه‌ منداڵی جیهانی بێ تاوانی و په‌پووله‌ییه‌، به‌ڵكو جیهانی دڕنده‌ و خوێن ڕشتن ده‌كاته‌ سه‌ره‌تا. به‌دیوێكی دیكه‌دا شاعیر ده‌یه‌وێت پێمان بڵێت ئه‌و شه‌ڕە نه‌گریسانه‌ی برایانی چیا منداڵی ئێمه‌یان كوشت و هه‌رگیز مرۆڤی كورد نه‌یتوانیوه‌ قۆناغی منداڵی بژیت و خه‌ون و جوانییه‌كانی ئه‌و قۆناغه‌ بكاته‌ ملوانكه‌ی هه‌ڵگرتنی بۆ ته‌مه‌نه‌كانی دیكه‌، به‌ڵكو ئه‌و جه‌نگه‌ ملوانكه‌یه‌كی له‌ملی مرۆڤی كورد داناوه‌ كه‌ به‌خوێنی برایه‌كه‌ی خۆی دروست كراوه‌. شاعیر ته‌نیا به‌ نیشاندانی وێرانه‌ی خودی خۆی وه‌كو لێكه‌وته‌ی شه‌ڕی براكوژی ناوه‌ستێت، به‌ڵكو وێرانه‌ی خه‌ڵك ومیلله‌ته‌كه‌شی وێنا كردووه‌و پیشانی داوه‌:

بەناو خەڵكدا تێپەڕیم
ویستم دوا وشەیان لێ وەرگرم و دوا وشەشم ببیستن
ڕوخسارەكان گرمۆڵه ببوون
مردنیش بەردەوام ڕووی دەدا
بیرم له ئاسمانی به باران كردبووەوه و هاتبووم
گوللەی گیربوو له زمانیان دەربهێنم
كوورەی ئەتۆمیش
وەك دەمی بوڕكانێكی دامركاو دابخەم (سه‌ره‌تا وشه‌ بوو: 4)
بارودۆخی خه‌ڵك وه‌كو ده‌رئه‌نجامی شه‌ڕی نه‌گریسی ناوخۆ گه‌لێك دژوار بووه‌و شاعیر له‌خودی خۆیه‌وه‌ خودی ئه‌وانی دیكه‌مان بۆ روون ده‌كاته‌وه‌ له‌ چه‌ند وێنه‌یه‌كی شیعریدا كه‌ زیاتر په‌نای بۆ هێما خه‌مبار و دڵته‌نگییه‌كان بردووه‌، هه‌وڵیداوه‌ ئه‌و بارودۆخه‌ وێنا بكات و رووخساری مرۆڤی سه‌رده‌می شه‌ڕی برایانی چیا و مردنه‌ به‌رده‌وامه‌كان پیشان بدات. له‌هه‌مانكاتیشدا هه‌ڵوێسته‌كان دژی ئه‌و شه‌ڕه‌ روون ده‌كاته‌وه‌ ده‌سته‌واژه‌ی گولله‌ی گیربوو له‌ زمانیان گوزارشتی له‌و باوردۆخه‌ كردووه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات هه‌میشه‌ به‌ گولله‌ وه‌ڵامی داواكاری و داخوازییه‌كانی جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی{ داوه‌ته‌وه‌ و هه‌وڵی ده‌مكوتكردنی هه‌موو ده‌نگێكی ناڕازیی داوە. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش خودی شاعیر هه‌وڵی ئه‌وه‌ی داوه‌ ئه‌و شه‌ڕه‌ كه‌ وه‌كو كووره‌یه‌كی ئه‌تۆمه‌ دابخات و تا هه‌تا دابمركێته‌وه‌و خه‌ڵكی له‌ده‌ستی رزگاریان ببێت. شاعیر كاتێك له‌ خودی خۆیه‌وه‌ ده‌چێته‌ ناو جه‌ماوه‌ره‌وەو له‌وێشه‌وه‌ وێنه‌كه‌ گه‌وره‌ ده‌كاته‌وه‌و وێنای جیهانی سه‌رده‌می ژیانی خۆشی ده‌كاته‌وه‌:

تاریكایی جیهانیشم لەپێشه
پێویسته من ئارام بم
شیعر ئەندازەی ئازارەكانی زەوی و بیرەوەری شوێنپێكان
كردوومت به خوێنی پشتی خۆت
له گۆڕستانی شادمانیی ئاوێتەی خاكم كه
(سه‌ره‌تا وشه‌ بوو: 5)

شاعیر بارودۆخی سه‌رده‌می ژیانی ده‌خاته‌ڕوو كه‌ ئه‌ویش وه‌كو خودی خۆی و نیشتمانه‌كه‌ی تاریكه‌، به‌ڵام ئه‌و تاریكیانه‌ جیاوازن، تاریكی خودی خۆی، تاریكایی مرۆڤێكه‌ به‌ دیدێكی شاعیرییه‌وه‌ پێی ناوه‌ته‌ جیهان و ده‌یه‌وێت بوونی خۆی له‌و جیهانه‌دا بچه‌سپێنێت، تاریكایی نیشتمانیش له‌ ژێر چه‌پۆكی داگیركاری و شه‌ڕی برایانی چیادا نقووم بووه‌، وه‌لێ تاریكایی جیهان له‌ بێده‌نگی و بێ هه‌ڵوێستی به‌رانبه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی و خوێنڕشتنی مرۆڤه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ واته‌: تاریكی جیهان چه‌ند قاتی تاریكی خودی خۆی و نیشتمانه‌كه‌ی قورستره‌، چونكه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌ ژیانی خۆی و خه‌ڵكیدا روو ده‌ده‌ن له‌ ئه‌نجامی بێ هه‌ڵوێستی و بێده‌نگی جیهانی ده‌ره‌وه‌یه‌. بۆیه‌ شاعیر له‌ ئاست ئه‌و زوڵمه‌ گه‌ورانه‌وه‌ داوای ئارامی له‌ خودی خۆی ده‌كات و رێگای شیعر هه‌ڵده‌بژێریت، بۆ ئه‌وه‌ی په‌یام و رامانه‌كانی به‌ ئه‌وانی دیكه‌ بگه‌یه‌نێت. ئازاره‌كانی زه‌وی و بیره‌وه‌ری شوێن و مرۆڤه‌كان، خودی كه‌سه‌كه‌ ده‌كه‌نه‌ شاعیر و شاعیر شیعر ده‌كاته‌ خوێنی خۆی. به‌و واتایه‌ی چۆن مرۆڤ بێ خوێن توانای ژیانی نییه‌، شاعیریش به‌بێ شیعر توانای ژیانی نییه‌. كه‌واته‌: شیعر ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌ نه‌ریته‌ رۆژانه‌ییه‌كانی شاعیر و هه‌میشه‌ به‌هۆی شیعره‌وه‌ ده‌ژیت. له‌م وێستگه‌ی ژیانیدا شاعیر له‌ دوای باسكردنی شه‌ڕی برایانی چیا، وێستگه‌یه‌كی دیكه‌ی گرینگی هه‌ڵبژاردووه‌ بۆ باسكردن، ئه‌ویش بوون به‌ شاعیر و خووگرتن به‌ شیعره‌وه‌ بووه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت شاعیر بۆ ده‌ربازبوون له‌و باوردۆخه‌ ناهه‌مواره‌ په‌نای بۆ ئه‌ده‌ب و شیعر هێناوه‌و ئه‌و رێگه‌یه‌ی به‌ باشترین رێگه‌ هه‌ڵبژاردووه‌ و ئێمه‌ی له‌ به‌رانبه‌ر ئەم هاوكێشه‌یه‌دا وه‌ستاندووه،‌ كه‌ ئه‌ویش شه‌ڕی براكوژی به‌رانبه‌ر به‌ شیعر.

ئه‌م هاوكێشه‌ ژیانی سه‌ره‌تایی شاعیری پێكهێناوه‌ و هه‌وڵیداوه‌ له‌ چه‌ند وێنه‌یه‌كی شیعری و به‌ چه‌ند وێستگه‌یه‌ك له‌ خود گێڕانه‌وه‌دا روونیان بكاته‌وه‌. له‌و هاوكێشه‌یه‌دا شاعیر دوای ئازارێكی زۆر له‌ده‌ست لێكه‌وته‌كانی شه‌ڕه‌وه‌، ئه‌و هه‌میشه‌ له‌به‌ری شیعر‌ بووه‌ و ئه‌وی هه‌ڵبژاردووه‌. شاعیر سه‌ركه‌وتووانه‌ شیعری وێناكردووه‌ به‌وه‌ی كه‌ ده‌ربازبوونه‌ له‌ نه‌هامه‌تییه‌كانی شه‌ڕ. له‌هه‌مانكاتیشدا ژیانی له‌نێوان دوو بژارده‌ داناوه‌ كه‌ یه‌كێكیان شیعره‌و پێچه‌وانه‌ی دۆخی شه‌ڕه‌ و هه‌ڵبژاردنی ئه‌و دوو دۆخەشی بۆ مرۆڤه‌كان به‌جێهێشتووه‌، ئه‌و خۆی له‌و خود گێڕانه‌وه‌یه‌ ئاماژه‌ی به‌ چاكه‌ی هه‌ڵبژاردنی خودی خۆی بۆ شیعر كردووه‌ و هه‌وڵیشی داوه‌ خه‌ڵك له‌وه‌ بكات كه‌ ژیان به‌ هۆی شیعره‌وه‌ دروست ده‌بێت و له‌رێگای شیعرهوە‌ پردی خۆشنوودی دروست دەبێت و به‌خته‌وه‌ری فه‌راهه‌م ده‌كرێت. شاعیر روونتر ئه‌و هاوكێشه‌یه‌ روون ده‌كاته‌وه‌:
كه تەختەڕەشی ڕەوانبێژییه بنووسن ئاوێنه گەورەكه
له پەلكی دووەمیشدا پەیكەری سەركرده
(سەرەتا وشە بوو: 5)
لێره‌دا شیعری به‌ ته‌خته‌ڕه‌شی ژیان وێناكردووه‌، هه‌موو كه‌سێك كه‌ شیعری هه‌ڵبژارد ده‌توانێت خودی خۆی بنووسێته‌وه‌و ئازادانه‌ بڕیار له‌ ژیانی خۆی بدات و بوێرانه‌ بیركردنه‌وه‌كانی به‌یان بكات و ببێته‌ ئه‌و ئاوێنه‌ گه‌وره‌یه‌ی كه‌ هه‌موو كه‌سێك خۆی تێدا ببینێته‌وه‌. له‌به‌رانبه‌ر هه‌ڵبژاردنی شه‌ڕ، په‌یكه‌ری سه‌ركرده‌یه‌ك هه‌ڵده‌بژێرێت كه‌ ئه‌و بڕیار له‌سه‌ر ژیانت و بیركردنه‌وه‌و خواردن و خواردنه‌وه‌ت ده‌دات و دواجاریش به‌ بڕیاری ئه‌و ده‌بێت بمریت و خوێنت له‌ كاسه‌یه‌كدا پێشكێشی بكه‌یت. ئه‌مه‌ چوارچێوه‌یه‌ك بووه‌ كه‌ شاعیر تێیدا ژیاوه‌و پێگه‌یوه‌:

بەم شێوەیه له لەشێكدا ڕەنگ و ڕووم كرایەوه
زەوی به هێمای پەنجه گەرم بوو
ڕەش و سپی ڕەنگی تەواون و له چاڵی گوللەیەك
ڕستی بینینیان تێكپەڕی
مەترسیی دڕندەی تاهەتایییان تێپەڕاند
شیعر كردنی به یەكەم ئومێد
ئومێدی دووەمیش هێشتان ڕوخساری پیشان نەداوین
(سەرەتا وشە بوو: 6)

شاعیر له‌ناو ئه‌و بارودۆخه‌دا دروست بووه‌و ره‌نگ و رووی كراوه‌ته‌وه‌، له‌ناو ئه‌و هاوكێشه‌یه‌ی شه‌ڕو شیعردا ژیاوه‌ كه‌ شاعیر به‌ ڕه‌شوسپی وێنای كردووه‌، له‌نێوانیشاندا شاعیر رووی له‌ سپییه‌كه‌ كردووه‌ و شیعری كردۆته‌وه‌ ئارامی خودی خۆی و به‌ یه‌كه‌م ئومێدی داناوه‌و له‌وێوه‌ چاوی له‌ هیواكانی دیكه‌ گرتووه‌ كه‌ هێشتا ماون رووخساریان پیشان بده‌ن و ئاره‌زوو و ئاواته‌كانی شاعیر به‌دی بهێنن.
له‌به‌شێكی دیكه‌ی گێڕانه‌وه‌كه‌یدا شاعیر ئاماژه‌ به‌ ئه‌زموونی شیعرنووسینی خۆی ده‌دات و رێوشوێنی نووسینی شیعر و كه‌شی ناوه‌وه‌ی خودی خۆی باس ده‌كات:
ڕووناكییەكی مایەوەی ناو قۆزاخه
كۆمەڵێك دەستنووسی تەواونەكراوی دامێ
به تاسەوه ڕاما و فەرموو تەواویان بكه
له ساكاریی توانیم بەم جۆره بژیم
باران بەر له بارینی
كۆپلەیەكی له دەستنووسەكەی پێیداهاتبوومەوه
هەڵبژارد بۆ هەڵەچنی
له ماتەمی بلیمەتان بگەڕێوه
خانەی شاكارەكانی خودا ڕژاوەته خانەكانتەوه
(سەرەتا وشە بوو: 7)

شاعیر هێزی نووسینی شیعری بۆ ئه‌و رووناكییه‌ گه‌ڕاندۆته‌وه‌ كه‌ دڕ به‌و تاریكییه‌ی ده‌دات كه‌ خۆی و نیشتمان و جیهانه‌كه‌ی گرتووه‌، ئه‌و رووناكییه‌ ده‌بێته‌ هه‌وێنی شیعر و ده‌ستنووسه‌كانی ژیانی پێ ده‌به‌خشێت و داوای لێ ده‌كات ته‌واوی بكات، ئه‌و جۆره‌ ژیانه‌ی شاعیر وای كردووه‌ هه‌میشه‌ بۆ شیعر بژیت و له‌ رووناكیدا بمێنێته‌وه‌، تاوه‌كو به‌ره‌و مه‌نزڵگای ئه‌وین و خۆشنوودی بڕوات و له‌گه‌ڵ خۆیدا وشیارییه‌كی د‌ره‌وشاوه‌ بهێنێته‌كایه‌وه‌ كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ وه‌كو بارانێك هه‌ڵه‌چنی كرده‌وه‌كانی ژیانی پێ بكات:
ئەگەر پەنجەم لەسەر كاغەز
ڕاوی له گۆمی لێڵ كرد
لێ دەگەڕێم مشكی دز بیخوا
چاوەڕوانیی و بێزارییم كەمتر دەبن
دەشمەوێ خەونەكانم زوو بگرم
نەوەك سەریان لەبن باڵی شكاوی
نائومێدیی بنێن و لە دەستم دەرچن
(سەرەتا وشە بوو: 7-8)
ئه‌و چونكه‌ مه‌به‌ستی هێنانه‌كایه‌ی دنیایه‌كی دیكه‌ و هۆشیاربوونه‌وه‌یه‌كی د‌ره‌وشانه‌وه‌ی گه‌ره‌كه‌، بۆیه‌ هه‌رگیز بیر له‌ خیانه‌تكردن له‌ شیعر و وشه‌و ڕسته‌كان ناكاته‌وه‌، كاتێكیش له‌ رۆژگاردا گه‌ر دووچاری جۆرێك له‌و ناڕاستگۆییه‌ بووه‌، بوێرانه‌ دان به‌وه‌دا ده‌نێت كه‌ هه‌موو نووسینه‌كانی ده‌كاته‌ خۆراكی مشكێكی دز و لێ بێبه‌ری ده‌بێت. شاعیر چونكه‌ له‌ناخی خۆیدا هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێك پره‌نسیپ و بیروباوه‌ڕه‌ هه‌رگیز بیر له‌وه‌ ناكاته‌وه‌ له‌ وشه‌ و ڕسته‌كان جیا ببێته‌وه‌ رێچكه‌یه‌كی دیكه‌ هه‌ڵبژێرێت، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش خاوه‌ن ئومێدێكی گه‌وره‌یه‌ به‌ ژیان و ده‌یه‌وێت به‌ زووترین كات خه‌ونه‌كانی به‌دی بهێنێت.

شیعرەكانم دڵسۆزمن و ژیانی لەوه باشتر ناژین
داواشم له خاڵبەندی كردووه واز له ڕاوەدوونانی ڕسته بێنێت
ئێستا هەر ئەوەندەم لەسەره
له نائومێدی نەترسم و بشزانم هەوێنی ئاسوودەیی نامەیێت
(سەرەتا وشە بوو: 8)

كاتێك شاعیر راستگۆیی و بوێری له‌لای ده‌بێته‌ ئه‌رك و هه‌میشه‌ شیعر ده‌كاته‌ ژیان و نوێبوونه‌وه‌، ئیدی شیعره‌كانیش ده‌ست له‌سه‌ر سنگ ده‌وه‌ستن و دڵسۆزی ده‌بن و له‌وه‌ باشتر كه‌سێكی دیكه‌یان به‌ده‌ست ناكه‌وێت نازیان بكێشێت و به‌خێویان بكات. بۆیه‌ كاتێك كه‌سانێك به‌و جۆره‌ له روانین و بیركردنه‌وه‌كانیان ده‌خه‌نه‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌وه‌، ئیدی كه‌سانێكی دیكه‌ دژایه‌تییان ده‌كه‌ن و هه‌وڵی له‌ناوبردنیان ده‌ده‌ن. بێگومان ئه‌مه‌ش ململانێیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و ژیانه‌ و هه‌میشه‌ كۆتایی نایه‌ت و له‌دواجاریشدا براوه‌ ده‌بێت بۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ بۆ راستی كارده‌كه‌ن و بۆ به‌ره‌ی حه‌ق بێت . دیاره‌ ئه‌م‌ ململانێیه‌ له‌ناو گۆڕه‌پانی ئه‌ده‌بیدا به‌ ململانێی نه‌وه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانه‌وه‌ به‌ند ده‌بێت، هه‌میشه‌ له‌ناو نه‌وه‌ ئه‌ده‌بییه‌كاندا ململانێ له‌ناو خودی شاعیران و نووسه‌راندا دروست ده‌بێت، كه‌ ده‌بێته‌ كرۆكی پێكهێنه‌ری وشیاری و كلتووری ئه‌و نه‌وه‌یه‌، له‌م روانگه‌یه‌وه‌ شاعیر داوا له‌ نه‌وه‌كه‌ی ده‌كات واز له‌ ڕسته‌كانی بهێنن و ئه‌وه‌نده‌ خاڵ و نوقته‌ بۆ ڕسته‌كانی نه‌دۆزنه‌وه‌، چونكه‌ ڕسته‌ خۆی واتایه‌كی ته‌واو ده‌به‌خشێت و پێویستی به‌و هه‌موو ململانێیه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ نییه‌. ئه‌و چونكه‌ نائومێد نییه‌، ئیدی ژیان به‌رده‌وامی پێ ده‌به‌خشێت و خاڵبه‌ندییه‌كان ناتوانن كۆتا ڕسته‌ی پێ بنووسنه‌وه‌ و له‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌ بیوه‌ستێنن.
له‌وێستگه‌یه‌كی دیكه‌ی خود گێڕانه‌وه‌یدا شاعیر بۆ گونده‌كه‌ی شوێنی یه‌كه‌می له‌ دایكبوونی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و دووباره‌ هه‌وڵ ده‌دات له‌وێدا زیندووبێته‌وه‌:
لەناو گەرمەی خەونێكدا ئەو ڕازەم دەستنیشانكرد
گۆڕستانی شادمانییم له گوندەكەمه
ڕوخساره له یادكراوەكان و باڵنده تێیدا بەخەبەردێن
(سەرەتا وشە بوو: 8)

ئه‌و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ژیانی منداڵی و بۆ كه‌شو هه‌وای ناو گونده‌كه‌ی و گه‌ڕانه‌وه‌ی رووخساره‌ له‌یادكراوه‌كان و باڵنده‌ ره‌نگاوڕه‌نگه‌كان، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ زه‌مه‌نی جوانی و په‌پووله‌یی، زه‌مه‌نێك كه‌ به‌شێكی گرینگ له‌ كه‌سایه‌تی و ده‌روونی مرۆڤ پێكده‌هێنێت. ئه‌و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ وه‌كو خه‌ونێك، وایه‌ هه‌میشه‌ گه‌وره‌كان وه‌كو برووسكێك، خه‌ونێك هه‌میشه‌ به‌شێك له‌ ژیانی منداڵیان له‌ناو یادگه‌یان تۆماركراوه‌و به‌ ئاگا، یان بێ ئاگا له‌ كات و ساتی دیاریكراودا دێته‌وه‌ به‌رچاویان، دیاره‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ خود گێڕانه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌و قۆناغه‌ به‌شێكی گرینگ له‌ خودی خۆیان پێكده‌هێنێت و بێ ئاماژه‌ دان ناتوانرێت خودگێڕانه‌وه‌ ته‌واو بێت.
خودگێرانه‌وه‌ ئه‌گه‌رچی په‌یوه‌سته‌ به‌ رابردووه‌وه‌ و هه‌میشه‌ مادده‌ خاوه‌كه‌ی له‌و كاته‌ رابردووه‌ وه‌رده‌گرێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا شاعیر بازێكی به‌سه‌ر ئه‌و خاسیه‌ته‌ی خودگێڕانه‌وه‌ داوه‌، مردن و ژیانی دوای مه‌رگیشی تۆماركردووه‌، كه‌ هه‌ر چه‌نده‌ هێشتا روویان نه‌داوه‌:

له گۆڕەكەشمەوه لەخۆم دەڕوانم
بوومەته گۆی زەوی به چواردەوری هەموواندا دەسووڕێمەوه
تاج و ئەڵماسی واقوڕمانێكی هەمیشەیین
مانگ دەبینم دەژی
ئەسپی كێوی یەكەم گزنگ
دەخاته سەرپشتی و دێته سەرەتای ڕێگا
دەپرسێ خودا ئاسمانی بۆ باڵنده یان فڕۆكه ڕۆشنكردووه
شیعریش نقێمی ئەنگوستیلە ڕۆشندەكاتەوە
هەنگاوی ورچی عۆل و حەپۆلی پێ تێك دەدا
(سەرەتا وشە بوو: 9)

لێره‌دا خود گێڕانه‌وه‌ له‌ رابردووه‌و گه‌یشتووه‌ به‌ داهاتوو و ئه‌زموونێكی نوێی تۆمارنه‌كراوی باس كردووه‌، شاعیر بۆ ئه‌وه‌ی خولی ژیانی خۆی له‌ خودگێڕانه‌وه‌ به‌ته‌واوه‌تی باس بكات، هه‌ر چۆن له‌ ناونیشانه‌وه‌ كه‌ به‌رواری له‌ دایكبوونییه‌تی، له‌كۆتایی ده‌قه‌كه‌ش باس له‌ مه‌رگی خۆی ده‌كات و خولی ژیانی خۆی پێ ته‌واو ده‌كات. (له گۆڕەكەشمەوه لەخۆم دەڕوانم) شاعیر له‌ناو گۆڕه‌كه‌یدا دووباره‌ رۆحی خودی خۆی زیندوو ده‌كاته‌وه‌و له‌ زه‌وی و ئاسمان و ژیان و مرۆڤ ده‌ڕوانێت و ده‌یه‌وێت بزانێت ژیانی پاش ئه‌و چۆنه‌ و چی ده‌گوزرێت، له‌وێشدا به‌رده‌وامی ژیان ده‌بینێت و به‌ ده‌سته‌واژه‌ی مانگ ده‌ژی و ئه‌سپی كێوی دێته‌ سه‌ر رێگا گوزارشت له‌و ژیانه‌ ئاساییه‌ی ده‌كات كه‌ هه‌میشه‌ له‌ به‌رده‌وامبوون بێزار نابێت.

سه‌رچاوه‌:

1. سه‌باح ره‌نجده‌ر، سه‌ره‌تا وشه‌ بوو، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی تاران، 2020.
2. نیعمه‌ قه‌ره‌نی، هونه‌ری ژیاننامه‌ی خودی له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا، چاپخانه‌ی رۆژهه‌ڵات ـ هه‌ولێر، 2012.
3. د.عبدالعزيز شرف، ادب السيرة الذاتية، مكتبة لبنان، 1998.
4. جينز بروكمبير و دونال كربو،السرد والهوية: دراسات في السيرة الذاتية و الذات و الثقافة، ت: عبدالمقصود عبدالكريم، مركز القومى للترجمة، القاهرة، 2015.
5. تهاني عبدالفتاح شاكر، السيرة الذاتية في الآدب العربي، المؤسسة العربية للدراسات و النشر، بيروت ـ لبنان، 2002.
6. د. معجب الزهرانى، الرواية العربية… ممكنات السرد، مطابع دار السياسة، دولة الكويت، 2009.

18/11/1965
د. عەبدوڵڵا رەحمان

.باباسارتەر شاکارێکی تری”عەلی بەدر” نووسەرو ڕۆمانسی عێراقیەو یەکەم چاپی لەساڵی٢٠٠١لێ هاتە وەشان.

عەلی بەدر.
نووسەرو ڕۆمان نووسی عێراقی لەدایکبووی ساڵی١٩٦٤ی عێراقەو ئێستا لە بڕۆکسلی پایتەختی بەڵجیکا دەژیت، عەلی ناوێکی دیاری نێو کایەی ئەدەب و دنیای ڕۆشنبیری و جیهانی ڕۆمانەو توانیویەتی بەهۆی ڕۆمانەکانیەوە ناودەنگێکی باش بەدەست بێنێت و خوێنەرێکی زۆر لەدەوری بەرهەمەکانیدا کۆبکاتەوە،

عەلی لەپال شاکاری”بابا سارتەر” خاوەنی کۆمەڵێک بەرهەمی تری ناوەزەیە.لەوانە:
-٢٠٠٠ شتاء العائلة،
-٢٠٠٣ الطريق إلى تل المطران.
-٢٠٠٤الوليمة العارية.
-٢٠٠٥صخب ونساء وكاتب مغمور.
-٢٠٠٦مصابيح أورشليم.
-٢٠٠٧ الركض وراء الذئاب.
-٢٠٠٨حارس التبغ.
-٢٠٠٩ ملوك الرمال.
-٢٠١٠الجريمة، الفن، وقاموس بغداد.
-٢٠١١أساتذة الوهم.
-٢٠١٥ الكافرة.
-٢٠١٦عازف الغيوم.
-٢٠١٧ الكذابون يحصلون على كل شيء “

ڕۆمانی باباسارتەر ، ڕۆمانێکی ٢٤٠لاپەڕەیی و شاکارێکی ناوازەی ئەدەبیەو بوچەندین زمان هاتوەتە پەرچڤەردن و تائێستا زیاد لەدەجار چاپکراوەتەوەو سەرکەوتنێکی بێ وێنەی تۆمارکردووەو ناو دەنگ و شوهرەتێکی باشی بەدەست هێناوەو لەکاتی بڵاوبوونەوەی وتائێستا.
خوێنەرێکی زۆری بەدەوری خویدا کۆکردەوەو توانیویەتی چەندین خەڵات بەدەست پێ نێت،
ڕوژنامەی” نیویورک تایمز”بەیەکێک لە ڕۆمانەگرنگەکان وەسفی کردووە،کە بەشێوەیەکی گاڵتەجاڕی و زمانێکی کومێدی لەجیهانی ڕۆشنبیری دەدوێت،هەروەها ڕۆژنامەی”لیبڕاسیۆن”ی فەڕەنسیش بەیەکێک لەجوانترین ئەو ڕۆمانانەی داناوە، کەوەرگێڕدراوەتە سەر زمانی فەڕەنسی.

گەرجان پۆل سارتەری بوونگەرا، بە ڕێبەری فەلسەفەی وجودی هاتبێتەنیاسین، ئەوا عەبدولڕەحمان”پاڵەوانەکەی باباسارتەری “عەلی بەدر”یش
زەعیمی پوچگەرێتی و هلێنج هاتنەوەیە لەو وڵاتانەی پێی دەڵێن”عەرەبی”

باباسارتەر ڕۆمانێکی فەلسەفیەو
نووسەر لەباباسارتەر.جان پۆل سارتەر دەکات بەتەوەرو کابەی بەرهەمەکەی و هەموو بابەت و کارەکتەرەکانی تر، بەدەوری ئەو ئەو فەیلەسوفەنهلیست و پوچگەراو فەلسەفەوجودیەکەیدا دەسوڕێنەوەو

بەشێوەیەکی گاڵتەجاڕانە لە ژیانی ڕۆشنبیری یاخود ئەوکەسانەی سەتحیانەو ڕووکەشانە،لەوجودییەت حالی بوونە دەدوێت. ئەو کەسانەی تەنها وەک توێکڵ شوێن ئەو فەلسەفەیەکەوتوون و نەچوونەتە کاکڵ و و قوڵایی و کرۆکی بابەتەکەو پەڕتۆکخانەکانیان بۆ پۆزلێدان پڕی پەرتۆکە فەلسەفی وجودییەکان کردووە. بێ ئەوەی هیچی بخوێننەوە،یاخود لێی تێبگەن “بڕواناکەم کەس لەو نەوەیەی ئێمە هیچ لەوە تێبگات کەدەیخوێنێتەوە،هەموویان درۆزنن،ئایە لە ترۆستکی حاڵی دەبوون؟ ترۆتسکیەت ئەو فەلسەفەیە نەبوو کە لەبوونگەراییدا دەمان بینی،ئەو خۆی لە بابەتی زانستی دەبینێتەوە… لەڕاستی دا عەبدوڵڕەحمان نەیدەتوانی بەفەڕەنسی بنووسێت وەک چۆن نەیدەتوانی بە عەرەبی بنووسێت،و نەیدەتوانی بە شێوەیەکی ڕێک و پێک بیربکاتەوە…. ڕۆشنبیرییەکەی ڕۆشنبیرییەکی زارەکی بوو، ڕوشنبیرییەک بوو پشت بەستووبوو بە قسە نەک نووسین، وەکو ڕۆشنبیری هەموو ئەو نەوەیەی ئەو یەکێک بوو لەوان، کە لە کافێ و چایخانەکان دادەنیشتن و بە دەم ئەنجام دانی یاری دۆمینەو کێشانی نێرگیلە لەبەیانیدا قسەیان لەبارەی هەموو شتێکەوە دەکرد، یان ئێواران لە سەرکورسی سینەماکاندا،یان شەو له تیاترۆخانەو باڕۆ شوێنەگشتیەکان ڕۆدەچوون لە سەرخۆشی و مەستیدا. ئەوانەی جگە لە ناونیشان و تایتڵی کتێبەکان نەبێ هیچیتریان لێ نەدەخوێندەوە… ئەوانە هیچ لەفەلسەفەی وجودییەت نازانن “.
بەو چەشنە
ئەوان فەیلەسوفی چێژو مەستین و و دیدەنیگا نهلیستی و وجودییەتەکەی سارتەر لە ڕابواردن و مەیی و ناو گەڵی ژن کورت دەکەنەوەو دەیانەوێ فەلسەفەبونگەراییەکەی سارتەر بگوازنەوە نێو باڕو یانەو تیاترۆخانەکان”لەگەڵ نووشی هەر پەراخێک لەمەی هێڵنج و وجودییەتیان زیاتر دەبوو، و چاویان زیاتر بەو فەلسەفە مەزنەیە دەکرایەوە…ژن، ژیان جگە لە ژن و پەرداخێک کۆنیاک هیچتر نییە… ئاه ئەی عەبدوڵڕەحمان، ئەی فەیلەسوفی سەدری… ئەی سارتەری عەرەب. بخۆ ئەمە من هەست بەهێڵنج دەکەم، ئەو ئافرەتە خودی بوونە، وە من بوونم لە پێناو بوونی ئەوە…با بەخدا بکەین بە پاریسێکیتر…بەخدا بکەین بە پایتەختی بوونگەرایی… دەتوانین ئەو بوونگەرایییە ناو بنێین بوونگەرایی”شهوانی” ئارەزووبازی.هێڵنجەکەی ئەو”عەبدولڕەحمان” بەرەو ئاڕاستەی ژیانە نەک مردن و خۆ کوشتن، هێڵنجێکە بەرەو خواردن و چێژ، بەرەو ژوانەکانی مەستی…
فەلسەفەکەی عەبدوڵڕحمان فەلسەفەیەکی وجودیە نەک میتافیزیکی، فەلسەفەیەک شتەکان لە بەرزایی دەهێنێتە خوارەوە، فەلسەفەیەکە تێکەڵ بە شتەکانی بوون دەکات،تێکەڵ بە شتەکانی سەر زەوی دەبێت…چی دەبوو گەر مرۆڤ لەیەکەم چرکە ساتی لەدایکبوونیدا، تا وەکو مردنی لەگەڵ هەستی هێڵنجدا بژیابا؟. ئەوە چۆن دەبوو؟… بۆ نمونە ئەو کۆنیایەکە بێ وێنەیە نۆش بکەیت و ئەو جگەرە هۆڵندیە بکێشیت و بڕۆیتە باوەشی ژنێکی وەک دەلال…بەو شێوەیە وجودییەتێکی تەواو دێتە بوون، وجودیەتێکی بێ کەم و کوڕی، و تۆ دەبیت بە مەزنترین بونگەراو وجودیست لەسەر زەوی…ئەوەبوو لەدەست سارتەر چوو و سارتەر درکی پێ نەکرد… من بۆ هەموو ئەوانەی بوونگەرایی دەپەرستن بیرو بۆچوونە بوونگەراییەکانی خۆمیان بۆ دەگوازمەوە،و وجودییەتی خۆمیان دەرخوارد دەدەم، و پێیان دەڵێم بوونگەرایی چێژێکی گشتیە، چێژێکی مەشاعیە،چێژێکی تاکە کەسی یاخود نەرسسی و خۆ پەرستی نییە… ئا لێرە ئێمە بوونگەراییەکی عەرەبی دێنینە بوون… و جیاواز دەبێت لەو بوونگەراییەی سارتەر دایهێنا”.
عەبدلولڕەحمان ئیدی بەخەیاڵی خۆی گەیشتووەتەوە لوتکەی بوونگەرێتی بوون و ڕۆ چووەتە قوڵایی فەلسەفەکەو ئەوەی ئەو پەی پێ دەبات و دەیزانێت ئەوانەیتر نایزانن و درکیان پێنەکردووەو بوونگەرایی ئەوە نییە لە دوو توێی کتێبێکدا نووسراوە، بەڵکە ئەزمونە پێشەوەی تیۆرێکی وشک و دوو ڕستەی مردوو بێ گیانی ناو لاپەڕەی کتێبەکان بێت.
“ئەو فەیلەسوفێکەو ڕۆیشتووەتە فەڕەنساو بەچاوەکانی خۆی بوونگەراییەتی بینیوە،لەکاتێکدا لێرە کەس توانای ئەوەی نییە ئەوەی ئەم بینیویەتی بیبینێت،کتێبەکان هەرچەندە ئاستی وردبینیان بەرزبێت ناتوانن لەگێڕانەوەو گواستنەوەی فیکرو تێڕوانینەکان ڕاستیەکان بخەنە ڕوو وەک ئەوەی مرۆڤ بەچاوەکانی خۆی و بەواقعی شتەکان دەبینیت،عەبدولڕەحمان وجودیەتی بەهەردووک چاوەکانی خۆی بینی، خودی بوونگەرایی،پاشان دەستی لێداو هەستی پێکرد و بەدەستەکانی گرتی ،لەکاتێکدا هەموو بوونگەراکانی ئێرە تەنانەت نەیان بینیوە،تەنها خەونیان پێوە بینیوە، و لەهزری خۆیاندا وێناو خەیاڵیان کردووە، عەبدولڕەحمان لێرە شتێکە و بوونگەراییەکانی تر شتێکیترن،جیاوازی نێوانیان جیاوازییەکی مەزنە،چونکە جیاوازی نێوان ئەزمونکارو خەوەنبینە…. عەبدولڕەحمان بوونگەرایی ئەزمونکردووەو قسەی لەگەڵ کرددوەو بە خوێن و یەسقان و گۆشتەکانییەوە ناسیویەتی”.
لە تێڕوانینی عەبدولڕەحمان سارتەردا عەدەمیەت و بوونگەرایی واتا چێژ و ڕابواردن و بەسەربردنی شەوە سوورەکان لەگەڵ مەی و مەستی و ژن”
کاتێک عەبدولڕەحمان دەڵێ:پوچگەرایی”عەدەمیەت”،واتا ئەو خۆی مەست دەکات.
کاتێک دەڵێ:ئازادی، ئەوە واتای،ئەوەیەلەگەڵ ژنێک دەخەوێت.
کاتێک دەڵێ: پابەندبوون”التزام”، ئەوە مانای وادەی باڕ یاخود یانەی شەوانەیە…بەرەو خۆشەویستی و جنس و مەستی و چێژ…دانیشتن و ژوان لەیانەی شەوە فەلسەفیەسورەکان… ئەوە مەستی و سەرخۆشیە، جنس و دەرچوونە لە داب و نەریتەکان”
بەو شێوەیە
ئەوان لەماڵەوەو،دەرەوە، لەیانەو باڕو کافێ و سینەماو هەموو شوێنێک و لەهەموو شتێک ئاماژە بە سارتەرەو نهلیزم و فەلسەفەی بوونگەرایی دەدەن و

نمونەی پێ دەهێننەوەو تەنهاو تەنها لەسەر پەیوەندییە سێکی و سۆزداری ئازادانەکەی سارتەر لەگەڵ سیمۆن دیبۆڤوار زانیارییەکی سەرەتایی و سەرپێیانەیان هەیەو لەبارەی ناسنامە فەڕەنسیەکەی و ڕۆمانەکەی”هێڵنج” شتێکی کەمیان بەر گوێ کەوتووە.ئەو پەڕتۆکەی وەک تایتڵ و دەستوری ژیان و ئینجلی پیرۆزی خۆیانی سەیردەکەن و ژیانە عەدەمی و عەبەسی و مادیگەرایانەو چێژو لایەنە جنسیە ئازادانەکەی و لاساییکردنەوە لە پۆشینی جڵ و بەرگ، پێڕەوی لێدەکەن و کوێرانە شوێن سارتەرو وجودییەت دەکەون و ڕۆدەچن لە فەوزاو بێ سەرو بەری و بێ مانایی، و بێ ئاگا.لە تیۆرو جیهان بینییە فیکری و فەلسەفییە قۆڵەکەی سارتەرو هەموو قوتابخانە هزری و فەلسەفییەکانی ترو بەڕووکەشی بە وجودیەتیانەوە گرتووە،

بێ ئەوەی دوو ڕستە لەفەلسەفەکە حاڵی بووبێتن و چوارقوتابخانەی فەلسەفیان خوێندبێتەوە،خۆیان لێدەبێت بە سارتەرو فەلسەفەو فەخفەفەخە لێدەدەن و وشەی تەم و مژاوی دەستەواژەو گوتەی فەلسەفی قورس و لێڵ و ناڕۆشن بەکاردەبەن لەکاتی گفتۆو قسەکردن، بۆئەو مەبەستەی عەرزی عەزەلاتی خۆیانی پێبکەن و خەڵک لە قسەکانیان حاڵی نەبێت و خۆیان وەک فەیلەسوفی سەردەم پیشان دەن،کەچی لەحەقیقەت و واقعدا فڕیان نەبەسەر جیهانی فەلسەفەو نەیش دنیای فەیلەسوفانەوە هەیە.
ئابەو شێوەیە تۆ دەبیت بە فەیلەسوف و دەوروبەر بەکەسایەتییەکی ناودارو فەیلەسوفێکی بێ وێنە لێت دەڕوانن و پیرۆزت دەکەن،
ئەو کەسانەی واز لە ناسنامەو ڕەسەنێتی بوونی خۆیان دێنن و بەتەواوی دەبن بە پاشکۆی بیرو فەلسەفەی ئەوانی تر، ئەوانەی وجودییەت ومارکسییەت و هەمو ئەو فەلسەفە هاوردانەی تر وەک ئایین و ڕێباز و مەزەبێکی پیرۆز پێڕەوی لێدەکەن و وردو درشتی ئەو قوتابخانەفەلسەفیانە دەگوازنەوە بۆ کۆمەڵگەکانیان، بێوەی بزانن چی بۆ کۆمەڵگاکانی ئەوان گونجاوەو چی پێویست و گرنگەو چیش کەڵکی نییەو ناکرێت بەهەمان پێوانەی ئەو شوێنەی ئەو فەلسەفەو قوتابخانانەی لێ لەدایک بووە، لەکۆمەڵگەکانی خۆیان بی پێون و هەما شێوە تەفسیری کەن و ڕێک وەک ئەوێ کۆپی پێستی کەن و بێ قرتان و کەم و زیادەو گۆڕانکاری و پێداچونەوەو ڕەخنەو هەڵسەنگاندن، بیگوازنەوەو لەگۆمەڵگەکانی خۆیان دەرخواردی تاکی دەن و هیچ حیساب بۆ تایبەت مەندی و جوگرافیاو واقع و جوایەزییەکان نەکەن!

نووسەر لەو ڕۆمانەدا،
قسەلەسەر لەبڕگەیەکی مێژوویی عێراق دەکات،و دەمان گەڕێنێتەوە بۆ ساڵانی چلەکان و پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی بووری ژیانی ڕۆشنبیری له بەخدا و بڵاو بوونەوەی فەلسەفەی وجودی لەناو نوخبەی ڕۆشنبیری وڵاتانی عەرەبی، و
لەنەوەیەک لەو سەردەمەدا دەدوێت کە دەکەوێتە ژێرکاریگەر هزرو فەلسەفەو بیری ڕۆشنگەری ڕۆئاوا و کاریگەر دەبێت بە قوتابخانەفیکری و فەلسەفیەکانیان و فەیلەسوف و بیریارو ڕوناکبیرەکانیان،
لەنمونەی بوونگەرایی و مارکسیەت و بونیەوی و تڕۆتسکیەت و هتد….و ئەوەیش ڕەنگدانەوەو کاریگەری لەسەر تێڕوانین و هزرو هەڵس و کەوت و دەروونیان جێ دێڵێت. ئەو کاریگەربوونەیش جا ج لەڕێگای چونەئەوروپاو ڕاستەوخۆو بەریەک کەوتنەوە بێت، یاخود خوێندنەوەی نووسین و بەرهەمەکانیان،

نووسەر لە باباسارتەر. بەوردی باس لە ژیانی ئەو ساتەی دانیشتوانی شاری بەخدا دەکات و لە مەزهەب و گروپە ئیتنی و پێکهاتە ئایینییە جوایەزەکانی وەک مەسیحیەت و جوو و موسڵمانەکان دەدوێت و قسە لە چینەکانی کۆمەڵگا دەکات و تیشک دەخاتە سەرژیانی خەڵک و دۆخی گوزەرانیان و دەوڵەمەندی و هەژاری و هەڵ و مەرجی ژیانی ئەو ساتە،

بەخدای ساڵانی چلەکان و پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی ڕابردوو. پڕی لە پارادۆکس و بیرو باوەڕو ئایین و ئایدولۆجیای جیاواز. وجودیەت، نەتەوەپەرستەکان،مارکسی و شیوعیەت، ئایینی جو،کریستیان، ئیسلام،ململانێی چینایەتی و فیکری و سیاسی، شۆڕش وکودێتاو جەنگی خوێناوی، ژیانی ڕۆشنبیری و ڕۆشنبیرو هزرڤانەکان،بوڕژوا شۆڕشگێڕو سیاسیە درۆزنەکان، پیاوە سەربازییەکان،شەقامی ڕەشید، میوانخانەکان، فرۆشگاو کافێ و مەلهاکان.
هەموی تەوەری ئەو ڕۆمانەن و نووسەر لەبارەیانەوەدەدوێت.

کۆمەڵێک کەسایەتی و کارەکتەر لەو ڕۆمانەدا ڕۆڵدەگێڕێن. لەوانە عبدولڕەحمان سارتەر فەیلەسوفی عێراقی،کەبەهۆی کارێگەربوونی بە”جان پۆل سارتەر”ی فەیلەسوفی فەڕەنسی، ، ئەو فەیلەسوفەی بەشێوەیەکی زۆر سەیرکاریگەرە بە جان پۆڵ سارتەرو فەلسەفەی وجودییەکەی!

نووسەر باس لەکەسێک دەکات “ڕاوی ڕۆمانەکەی”
لەلایان حەنا یوسف و ونونو بەهاری هاوسەری داوای لێدەکەن و ڕایدەسپێرن کە کتێبێک لەسەر ژیانی عەبدولڕەحمان سارتەر بنووسێت و ئەمانیش لەبەرامبەردا پارەی وێدەدەن”تۆ لەبارەی ئەو کەسەوە دەنووسیت و ئێمەیش هەموو تێچووی نووسینەکە لەئەستۆ دەگرین، و دواترحەقدەستەکەیشت پێدەدەین…بەڕاستی زۆر دڵم بەوە خۆش بوو چونکە من موفلیس و بێ دراو بووم..شەو هەزاران پەڕاو، بەڵگەنامە، وێنەی فۆتۆگرافی و زانیاری و تێبینیم لەبارەی فەیلەسوفی سەدری لەبەردەمم کۆکردەوە…دەستم کرد بەپلان دانان نووسینەوەی لاپەڕەسەرەتاییەکان لەبارەی ژیاننامەی ئەفەیلەسوفە بوونگەراییە عێراقیەی کە بەسارتەری سەدری ناوزەد دەکرا”.

عەبدولڕەمان پاڵەوانی ڕۆمانەکەی عەلی بەدر،فەیلەسوفی شاری سەدر،لەوردو درشتی ژیانیدا شوێن پێی جان پۆل سارتەر دەکوێت و لەهەموو شتێک لاسایی دەکاتەوە،

لەستایلی داهێنانی قژی،جل و بەرگی، ڕێکردن. بیرکردنەوە، عەبدولڕەحمان ئاواتەو خوازبوو گەر وجود داپەروەربوایە،چاوەکانیشی هەمان شێوەی سارتەر خێڵ بونایە،
تاهیچ خاڵ و شتێکی لێک نەچو لەنێوانیاندا نەمابوایە،

عەبدولڕەحمان سارتەر لەکۆتایی پەنجاکانی سەدەی بووری بەمەستی خوێندنی دکتۆرا، لەسەرفەلسەفەی بونگەرایی، ڕوو لە زانکۆی سۆربۆن لەپاریسی پایتەخی فەڕەنسادەکات،پاریسی بوکی ئەوروپا،پاریسی پایتەختی داهێنان و جوانی، پایتەختی شیعر و مۆسیقاو ڕوشنبیرو فەلسەفە،پایتەختی وجودییەت و بوونگەرایی،پایتەختی مۆلێر و ڤۆلتێر و ژان ژاک ڕۆسۆ و ژان دارو میشێل فۆکۆ،

عەبولڕەحمان پرۆسەی هاوسەرگیری لەگەڵ
جەرمین پێک دێنێت و لەبەرهەمی هاوسەرگیرییەکەیان کوڕێ و کچێکیان دەبێت و عەبدولڕەحمان
ناوی هەرووک منداڵەجمکەکەیان دەنێت
“عەبەس، و سەدا”
عەبدولڕحمان دواتر دەست بەرداری خوێندنەکەی دەبێت و لەوپروسەیەدا شکست دێنێت، پاشان لەگەڵ هاوسەرە فەڕەنسیەکەی “جەرمین” لەسەرەتای شەستەکان
بەیەکجاری وڵاتی فەڕەنساو شاری پاریس جێ دێڵن دەگەڕێتەوە بەخدای پایتەختی عێراق،
“
لەکاتی گەیشتنەوەی بەبەخدا،هاوڕێ ڕۆشنبیرەکانی پێشوازی لێدەکەن و ئەویش لەناو ئاپۆڕای ئامەدەبوواندا، ئەو ڕستەیەی دەڵێتەوە:”بڕوانامە چ واتایەکی هەیە لەجیهانێکی بێ مانادا”.
عەبدولڕەحمان کە نازانێ دوو دێڕ لەسەر تێڕوانین و بیرو فەلسەفییە بوونگەراییەکەی سارتەر بنووسێت، لەهەمان کاتدا تووشی گرێی خۆ بەزل زانی و فەیلەسوف زانی بووە، لەکاتێکدا بێ بڕوانامە لە پاریس گەڕاوەتەوە، دەیەوێ خەڵک وەک فەیلەسوفێکی زەخم و بیرمەندێکی وجودی وەک سارتەر حیسابی بۆ بکەن و ڕێزی لێ بگرن و لەسەرووی پێگەو پلەی هەمووانەوەبێت ، بەو مەبەستە ژیانی هاوسەرگیری لەگەڵ کچەپاریسیەک پێک دێنێت، تا بۆ هەمووانی بسەلمێنێت کە،ئەو بیرمەندو فەیلەسوفێکی وجودی ناو دار و جیاوازە”ئەو خۆی لەوانیتر جیا دەکردەوەو خۆی لێ بەدوور دەگرتن وڕقی لێ دەبوونەوەو بەردەوام باسی لەوە دەکرد کە ئەو سەر بەچینێکی ئۆڕۆستۆکراتی خانەدان، و چینێکی ئاست بەرزە،
دەیویست سەرشۆڕیان بکات،گەر یەکێک لە کچە فەڕەنسیەکان بخوازێت ئەوە لەمان بە تواناترو شەڕەفمەندانەترە، بۆیە گەڕایەوە بۆ بەخدا لەگەڵ ژنێکی فەڕەنگی کە لە فەلسەفەو ئەخلاق لەسەرووی ئەمانەوەبوو، دەیویست بەمە سەرشۆڕ و فەرامۆشیان بکات و پێگەو ئاستی فەلسەفی و فیکری خۆیانی بۆ دەرخات و بسەلمێنێت کەئەو لەوان ئاستی فیکری و فەلسەفی بەرزتررە…باوکی ئەو هاوسەرگیرییەی عەبدولڕەحمانی کوڕی لەگەڵ کچە فەڕەنسییەک بە ئمتیازێک دادەنا کە هیچ ئمتیازێک لە دنیا هاوواتای نابێ، ئەوە واتای ئەوە دەگەیەنێت کە ئەوروپا بەو هەموو لێهاتوویی و پێگەیشتوویی خۆی ڕێز لە توانای کوڕەکەی دەگرن، و ڕێزی دەگرن، و یەکێک لەکچەکانی خۆی وێدەدەن،وای دەبینی کە ئەو هاوسەرگیرییە خزماتییەکەلەنێوان خۆی و دیگۆل دا. و ئەوەی بە پرسێکی سیاسی زۆر گەورەتری دەبینی لە هاوسەرگیرییەکی سادەی کوڕەکەی کە چووتەوە پاریس بۆ خوێندن و ژیانی هاوسەری لەو ڕێگەیەوە لەگەڵ ئەو کچە پێک هێناوە”.
ئەفسووس ئەو خزماتیەی نێوان باوکی عەبدڵڕەحمان سارتەر و شارل دیگۆل درێژه ناکێشێت و
جەرمینی بۆکی و ،کچە پوری ژان پۆل سارتەری فەیلەسوفی فەڕەنسی ” وەک ئەوەی عەبدولڕەحمان بۆ حۆ هەڵکێشان وای بڵاوکردبوویەوە لەناو خەڵک”و هاوسەری عەبدولڕەحمان سارتەری فەیلەسوف، ئەو هاوسەرەی عەبدولڕەحمان سارتەر لەژێرەوە لەگەڵ ئیسماعیل حەتوبی هاوڕێی عەبدولڕەحمانی هاوسەرەکەیەوە دەست تێکەڵ دەکات،
دواتر کاتێک عەبدلڕەحمان بەو خەیانەتەی هاوسەرەکەی دەزانێتەوە،ناتوانێت چیتر بەرگەی ژیان بگرێت و ڕووی ناو خەڵکی نامێنێت و بە دەمانچه فیشەکێک دەنێت بەسەریەوەو کۆتایی بە ژیانی خۆی دێنێت.

چەند کەسێک لەپاڵ عەدولڕەحمانی بونگەرای پاڵەوان لەو ڕۆمانەدا ڕۆڵ دەگێڕن لەوانە:
-ئیسماعیل حەتوب، یەکێکی ترە لەو کاراکتەرانەی ڕۆڵ لەو شاکارەدەگێڕێت.
ئەوکەسەی لەئاراستەی شیوعیەتەوەبادەداتەوەو دەبێت بە کەسێکی بوونگەرا،و پەیوەندی سێکسی لەگەڵ ژنی هاوڕێکەی”عەبدولڕەحمان سارتەر”دەبەستێت.

-شائوولی نەرجسی و نەفعی، و شیوعی ئایدۆلۆجیا،و بەئایین جو، ئەو کەسەی دەخوازێت مەملەکەتی بەختەوەری لەسەر زەوی درووست بکات.

-ئێدمۆن ئەلقوشلی ئەو کەسەی زۆر لەژێرکایگەری تروتسکیەتەو عاشقی لیۆ تڕۆتسکی مارکسی و شۆڕشگێڕی چەپە و دەیەوێت هەما شێوەی تڕۆتسکی و لەسەر ڕێچکەکەی ئەو شۆڕشێک بەرپابکات و هەمو شتێک تێک و پێک بشکێنێت.

-دەلال مسابنی ژنە سەماکار،
عەباس فەلسەفە،سەلمان،
پارێزەر بەتروس سمحیر،ئیلین،فەرەج،ئیلیاس،
-نادیەخدوری، ئەو ئافرەتە کریستیانەی دەبێتە قوربانی گۆڕانکاریە کلتورییەکان و هەڵ و مەرجی ژیانی ئەوکاتەی بەخدا،و دەست درێژی سێکسی دەکرێتەسەر.
هەمو ئەمانەو چەندان کەسیتر لەو شاکارەڕۆڵدەگێڕن.
……..

شەماڵ بارەوانی

ناوی کتێب: شار” جەنگی جیاوازییەکان”
نووسینی: سمکۆ محەمەد
بەرگ: پەپوولە یوسفی
نەخشەسازی ناوەوە: ناوەندی ڕۆشنبیری مەم و زین
تیراژ:٥٠٠ دانە
نۆبەتی چاپ: یەکەم ٢٠٢١
نرخ: ٥٠٠٠ دینار

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

https://dengekan.info/wp-content/uploads/2021/06/SimkoMuhamad_Shar.pdf

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢٢ی دەنگی کرێکار کرتەی ئێرەبکەن ….

• حزبی شیوعی توركیا نه‌هات
• حزبی دێڤرمچی توركیا نه‌هات
• حزبی (ده‌ڤ یول)ی توركیا نه‌هات
• (ده‌ڤ سۆل)ی توركیا نه‌هات
• بۆلشه‌فیك پارتیزانی توركیا نه‌هات
• حزبی شیوعی توركیا ماركسی لینینی(TKP/ML) نه‌هات
• رێكخراوی مافی مرۆڤ له‌ توركیا نه‌هات
• حزبی ماركسی لینینی توركی(MLKP) توركیا نه‌هات
• بزووتنه‌وه‌ی ئاشتی توركیا نه‌هات
• حزبی DKP/BOE له‌ توركیا نه‌هات
• حزبی DKP له‌ توركیا نه‌هات
• حزبی MKPنه‌هات
• رێكخراوی كۆمۆناره‌ شۆڕشگێره‌كانی توركیا نه‌هات
• پارێزه‌ره‌كانی ئۆجه‌ڵان نه‌هاتن
• دایكانی ئاشتی نه‌هاتن
• نه‌ سێڵدا به‌ شمشێره‌وه‌ هات، نه‌ نازم به‌ ئار بی جی و نه‌ باموكی و جیم قه‌ره‌جی به‌ ته‌ور هاتن و نه‌ ئيسماعيل بێشكچی به‌ چه‌قۆ هات و نه‌ سازان ئه‌قسو به‌ تفه‌نگه‌وه‌ هات و نه‌ گروپی مۆسیقی (yorum) یوروم به‌ هه‌ڕڕه‌ هاتن.
• حزبی گه‌لانی دیموكراتHDP نه‌هات
• ئه‌وه‌ ئۆردوغانی ناسیونالیست و ئیسلامی به‌ حزبه‌كه‌یه‌وه‌ و گورگه‌ بۆره‌كان هاتن
• حكومه‌تی ملیتاریستی ئه‌لب ئه‌رسه‌لات هات
• ملیتاریسته‌كانی كوده‌تای 71 هاتن
• دیكتاتۆر كه‌نعان ئیڤرین هات
• ئه‌تاتورك هات
  نه‌خێر!
  چیاكانی كوردستان به‌ خوێنی هاوڕێ شیوعی و چه‌په‌كان سووركراوه‌.
  فه‌رموو له‌ خه‌ڵكی ده‌رسیم و عه‌فرین بپرسن، داوای لیستی ناوی توركه‌ شه‌هید و بريندار و زیندانی و ده‌ربه‌ده‌رو دوورخراوه‌ شیوعی و چه‌پ‌ و مرۆڤددۆسته و دیموكراته‌كانیان بكه‌ن
  ده‌ته‌وێت بزانیت كێ هات؟ بۆ نموونه‌:
• حكومه‌تی AKPی ئیسلامفاشیستی توركیا هات
• حكومه‌تی ره‌گه‌زپه‌ره‌ستی توركیا هات
  حزبی ئیسلامی توركیا هات
  چی ئه‌نووسی بنووسه‌، نه‌ك بنووسیت(تورك هات).
  هۆنراوه‌یه‌كی جوان و به‌ سۆزتان نووسیوه‌، به‌ڵام دوور له‌ ئاره‌زووی من و تۆ، گشتاندن هه‌ڵه‌یه‌كی كوشنده‌یه‌ و خزمه‌ت به‌ ره‌گه‌زپه‌ره‌ستی ده‌كات و با بویشمه‌ پیتان: ئه‌پارته‌هاید تاوانه دژی مرۆڤایه‌تی و سزای قورسی له‌سه‌ره‌‌.
  ئێستا خۆتان ئازادن له‌وه‌ی ئه‌و كۆپڵه‌یه‌ ده‌سڕنه‌وه‌ یان راست بكه‌نه‌وه.

له‌ ساڵانی حه‌فتای سه‌ده‌ی رابردوو { له‌ ماڵێكی حزب بووم} و هه‌رله له‌ ده‌ستپێكردنی پروگرامه‌كانی ته‌له‌فزیونی به‌غدا تا كوتایی واته‌ له‌ داڵه‌وه (1)‌ بو داڵ ته‌ماشای به‌رنامه‌كانم ده‌كرد‌و هه‌مووی له‌ سه‌ر جوانكردنی سه‌دام حوسه‌ێن و رژیمه‌كه‌ی بوو وا زیاتر له‌ ساڵێكه‌ به‌ هوی كوروناوه‌و چوار نه‌خوشی ( موزمن) له‌ ماڵه‌وه خوم ‌ كه‌ره‌نتین كردووه‌و شه‌و روژ باسی موچه‌و شاندی حكومه‌ت‌ ده‌كرێت و ئه‌و كات به‌و هه‌موو هێزه‌ی سه‌دام دوو ویستگه‌ی ته‌له‌فزیون هه‌بوو به‌لام ئه‌مرو له‌ سایه‌ی دزی و فروشتنی نه‌وت حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات هه‌ریه‌كیان خاوه‌نی ژماره‌یه‌ك ویستگه‌یه‌.
حكومه‌ته‌كه‌ی نێچیرڤان بارزانی شكستیخواردو، دیاره‌ كێشه‌ی زۆری بۆ حكومه‌تی داهاتوو هێشته‌وه‌و منیش كه‌ زانیم مه‌سرور بارزاتی ده‌بێته‌ سه‌روك وه‌زیران له‌ ژێر ناونیشانی : ئایا مه‌سرور بارزانی ئه‌توانێت ئه‌و كێشانه‌ چاره‌سه‌ر بكات؟ مه‌به‌ستم كێشه‌كانی كابینه‌كه‌ی نێچیرڤان بارزانی بوو ، ئه‌و كێشانه‌ش بریتی بوون له‌ : شێوه‌ی هه‌ڵسوكه‌وت له‌ گه‌ڵ وڵاتانی ده‌وروبه‌ر به‌ناو “” دراوسێكان”” كه‌ چاویان له‌وه‌یه‌ سامان و نه‌وتی میلله‌ت هه‌ڵلوشن ، بنبركردنی گه‌نده‌ڵی، فرۆشتنی نه‌وت و، پاره‌كه‌ی ئه‌درێ به‌ كێ یان راستر ئه‌چێته‌ گیرفانی كێ؟
هه‌رچه‌نده‌ حكومه‌ته‌كه‌ی مه‌سرور بارزانی پروژه‌یه‌كی به‌ناو چاكسازی راگه‌یاند به‌ڵام ئه‌و پروژه‌یه‌ له یاری ‌ چاوشاركێی منداڵان ده‌چێت و تا ئێستا سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌و باشتر ئه‌وه‌یه‌ له‌مه‌و به‌دوواوه‌ خه‌ڵك چه‌واشه نه‌كه‌ن و، واز له‌ فیزو خو به‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌زانن چونكه‌ حكومه‌ت :
ئه‌وه‌نده‌ شاندی نارده‌ به‌غداو هه‌موو جارێك به‌ كوڵی دروده‌له‌سه‌ی به‌شیر حه‌داد جێگری سه‌رۆكی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق و هاوشێوه‌كانی ‌ هاتوونه‌ته‌وه‌و ‌ گه‌لی كوردستان متمانه‌یان به‌و شاندانه‌ نه‌ماوه و‌. ماوه‌ی شه‌ش ساڵه‌ هاوڵاتیان رۆژانه‌ گوێیان له‌ وشه‌ی شانده‌و ئه‌م وشه‌یه‌ بووه‌و به‌ قه‌وانێكی سواوو ناوی ده‌به‌ن و بووه‌ته‌ جێی پێكه‌نینی خه‌ڵك و به‌رپرسان ئه‌وه‌نده‌ وتیان شاند هات و شاند چوو كه‌س گوێیان لێ ناگرێت و به‌ درۆزن و فێڵبازو ساخته‌چی ناویان ده‌به‌ن و له‌ به‌رامبه‌ریشدا ئه‌مان هه‌ر خه‌ریكی پاره‌ كۆكردنه‌وه‌ن بۆ خۆیان و خێزان و ماستاوچییه‌ زورناژنه‌كانیان.
پێویسته‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان رۆژانه‌ ــ 250 ــ هه‌زار به‌رمیل نه‌وت ره‌وانه‌ی به‌غدا بكات بۆ كۆمپانیای هه‌نارده‌ی نیشتمانی (سۆمۆ) له‌ به‌رمبه‌ردا حكۆمه‌تی ناوه‌ند پشكی ساڵانه‌ی هه‌رێم (بودجه‌) و مووچه‌ی فه‌رمانبه‌ران بنێرێت به‌ڵام حكومه‌تی كوردستان ئیفلیجه‌ به‌ هوی ئه‌وه‌ی بۆ ماوه‌ی 50 ساڵ به‌ به‌لاش ده‌بێت نه‌وت هه‌نارده‌ی توركیا بكات و، تا ئه‌و گرێبه‌سته‌ قیزوه‌نه‌ هه‌ڵنه‌وه‌شێته‌وه‌و ئه‌وانه‌ی واژویان كردووه‌ نه‌درێنه‌ دادگا باری هه‌رێمی كوردستان روو له‌ خراپتر ده‌كات بویه‌ ئه‌م پرسه‌ پێویستی به‌ بریارێكی نیشتمانییه‌ و ئه‌وه‌ش ئه‌م حكومه‌ته‌ی كوردستان ده‌ستی به‌ستراوه‌ته‌وه‌ و ناتوانێت ئه‌و بریاره‌ بدات و ، به‌ڵێ ئاسته‌مه‌ هه‌رێمی كوردستان بتوانێت بریارێكی نیشتمانی ده‌ربكات و به‌ توركیا بڵێت: چیتر پابه‌ند نابین به‌و رێككه‌وتنامه‌ پر شه‌رمه‌زارییه‌و‌ نه‌وتی كوردستان ناده‌ێن به‌ ئێوه‌ چونكه‌ ئه‌و رێككه‌وتنامه‌یه‌ به‌ نھێنی و به‌ بێ ئاگاداری خه‌ڵكی كوردستان واژووكراوه‌و، هه‌روا ئاسته‌مه‌ حكومه‌تی كوردستان رۆژانه‌ 250 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت بدات به‌ به‌غداو به‌ هۆی چه‌ندین گریبه‌ست له‌ گه‌ڵ كۆمپانییه‌كانی نه‌وتداو حكومه‌تی ناوه‌ندیش به‌ هوی بیری شوڤه‌نیستیانه‌ی ژماره‌یه‌كی زوری كاربه‌ده‌ستان موچه‌ ره‌وانه‌ی كوردستان ناكه‌ن .
شكستهێنانی حكومه‌ت له‌ چاره‌سه‌ركردنی موچه‌و پاشماوه‌ی موچه ولێبرینی له‌ 21% موچه‌ی فه‌رمانبه‌ران و، چاره‌سه‌رنه‌كردنی موچه‌ی شه‌هیدان و ئه‌نفالكراوان و زیندانانی سیاسی باری حكومه‌تی قورستر كردووه‌و كه‌س متمانه‌ی به‌ حكومه‌ت نه‌ماوه‌و ئه‌گه‌ر زوو به‌زوو چاره‌سه‌ر نه‌كرێت بارودوخه‌كه‌ ده‌ته‌قێته‌وه‌و مێژووش چاره‌نووسی به‌رپرسان ئاشكرا ده‌كات و ده‌بنه‌ جێی نه‌فره‌ت و راده‌ماڵرێن.
چاره‌سه‌رنه‌كردنی كێشه‌ی ئافره‌تان و نه‌هێشتنی توندوتیژی و، له‌ هه‌موو شتێك سه‌یرتر بكوژان ده‌ستگیر ناكرێن و سه‌ربه‌ستان ده‌سوورێنه‌وه‌.
گرتنی روژنامه‌نووسان و داتاشینی دروی نابه‌جی و ، باشترین نموونه‌ روژنامه‌نووسانی دهوك وبادینانه‌و تومه‌تی هه‌ڵبه‌ستراویان خستوونه‌ته‌ پاڵیان و، سه‌ره‌رای ئه‌و بارودخه‌یان ناهێڵن چاویان به‌ پارێزه‌رو كه‌سوكاریان بكه‌وێت به‌ڵام به‌عسییه‌كان وه‌ك گه‌وره‌ترین ده‌سه‌ڵاتی درنده‌ ئه‌و مافه‌ی زه‌وت نه‌كردبوو.
داڵده‌دانی جاش موسته‌شاره‌كان و چڵكاوخورانی ئه‌من و ئیستخبارات و بكوژانی پێشمه‌رگه‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌و هه‌ندێ به‌رپرس به‌وانه‌ش نه‌وه‌ستاون و خویان به‌ پێشمه‌رگه‌ی عه‌یار 24 ناو ده‌به‌ن كه‌چی هه‌ندێكیان له‌ گه‌ڵ جاش موسته‌شارو ئه‌نفالچییه‌ رووره‌شه‌كان وێنه‌ ده‌گرن و دیاره‌ شانازیش به‌و ره‌فتاره‌یان ده‌كه‌ن.
حكومه‌ت ده‌ستوپێی به‌ستراوه‌ته‌وه‌و له‌ ئاستی توركیای ره‌گه‌زپه‌رست لاڵه‌و نقه‌ی لیوه‌نایه‌ت و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ناوێرێت سه‌ركونه‌ی توركیا بكات له‌ داگیركردنی خاكی كوردستان و له‌ ئێستاشدا ده‌ستیانكردووه‌ به‌ بردنی دارودره‌ختی كوردستان و دوێنی وته‌پێژه‌كه‌ی حكومه‌ت زور كه‌ساسانه‌ وتی كرده‌وه‌كانی توركیا جێی قبوڵ نییه‌ و له‌ مه‌یانی شانامه‌كه‌ی ره‌فتاره‌ چه‌په‌ڵه‌كانی توركیا ده‌خاته‌ ئه‌ستوی ( پ.ك.ك) و نازانێت گه‌لی كورد وشیاره‌و جه‌نابی وته‌بێژ پاساو ده‌هنێنێته‌وه‌ بو ئه‌وه‌ی روخساری دێزی توركیا سپی بكاته‌وه‌.
حكومه‌ت بایەخ ده‌دات بە خاین و ترسنۆکی ھەڵاتوو پاشماوەی حیزبی بەعس و رژێمە خوێناوییەکەی سەدام حوسێن بە ناوی سوننەوه‌، ھەر ھەموو ئەمانە لە سەر بژێوی خێزانی پێشمەرگەو ھەژارو کرێکارو جوتیارو خەڵکی بێ دەرامەتی کوردستان نان ده‌خون ، له‌ ئوتێلی پێنج ئەستێرە له‌ هه‌ولێر ده‌ژین.

له‌ كوردستان سه‌روك حزب ده‌ست ده‌خاته‌ ناو كاروباری حكومه‌ت و ئه‌وه‌ش كارێكی نه‌گونجاوه‌و، ئه‌گه‌ر حزبێك رێ به‌خوی بدات ئه‌و ده‌ستیوه‌ردانه‌ بكات رێخوش ده‌كات حزبه‌كانی تریش هه‌مان كار ئه‌نجام بده‌ن و ئه‌وكات روڵی لاوازی حكومه‌ت لاوازتر ده‌بێت.
سه‌باره‌ت به‌ پارتی كرێكارانی كوردستان { پ:ك ك} بووه‌ته‌ ترسێكی گه‌وره‌و زورجار هێرشی توند ده‌كرێته‌ سه‌ری و له‌ به‌رامبه‌ردا توركیای ره‌گه‌زپه‌رست خاكی كوردستان داگیر ده‌كات حكومه‌ت ورته‌ی لێوه‌نایه‌ت و ئه‌وه‌تا توركیا دارو دره‌ختی كوردستان ده‌برێت و ده‌یبات بو ناو توركیاو ئیتر پیویست ناكات پاساو بو توركیاو داگیركردنی كوردستان بێنه‌وه‌و دیاره‌ وه‌ك له‌ نووسینیكدا وتوومه‌ ( له‌ چنگی عروبه‌ بو گه‌رووی ئه‌تاتورك) بووه‌ به‌ راست و به‌ كوردی په‌تی نیازوایه‌ كوردستان بفروشن.
پێویسته‌ هاوڵاتیانی كوردستان بێده‌نگ نه‌بن و به‌ حكومه‌ت بڵێن ئیتر به‌سه‌ درۆو سه‌رپێچی و قه‌یران دروست مه‌كه‌ن و مووچه‌ی شه‌هیدان و مامۆستاو فه‌رمانبه‌رو ئه‌نفالكراوه‌كان و زیندانیانی سیاسی و پێشمه‌رگه‌و خانه‌نشینان به‌بێ لێبرین بده‌ن و، هه‌وڵ بده‌ن به‌ راستگۆیی هه‌ڵسوكه‌وت بكه‌ن و كه‌س فریو مه‌ده‌ن و، به‌ ناردنی شاندو هاتنه‌وه‌ی شاندو له‌ كۆمه‌ڵێك درۆیی ئاماده‌كراو دوور بكه‌ونه‌وه‌و چیتر خۆتان ریسوا مه‌كه‌ن و، ئه‌گه‌ر ناتوانن ئه‌و گرێ كوێره‌یه‌ كه‌ خۆتان دروستان كردووه‌ بكه‌نه‌وه‌و چاره‌سه‌ر بۆ كێشه‌و گیروگرفتی هاوڵاتیان بدۆزنه‌وه‌ واز له‌ حكومه‌ت بێنن و، ده‌ست به‌رز بكه‌نه‌وه‌و راشكاوانه‌ بڵیێن شكستمانخواردووه‌و ناتوانین به‌رده‌وام بین.
(1) له داڵه‌وه‌ بو داڵ ، داڵ نیشانه‌ی ته‌له‌فزیون بوو له‌ ده‌ستپێكردن وداخستنی ویستگه‌كه‌ داڵه‌كه‌ ده‌ر ده‌رده‌كه‌وت.
1/6/2021

وه‌ك داری به‌ر زریان
ده‌له‌رزم له‌ته‌وری خۆمانه‌
لای راستم ئاگری دۆزه‌خی توركه‌و
لای چه‌پم گڕكانی ئێرانه‌
هه‌رزانبا كردمیانه‌
سێداره‌ی ماف كوشتن
خرامه‌ ژێر زه‌بری
سته‌می دوژمن
هه‌تا كوو گه‌وره‌بووم
سێبه‌رم بۆ باڵای خاكه‌كه‌م ده‌نه‌خشان
هاتمه‌ به‌ر كردمیانه‌
قوربانی دۆلارو گیرفان
چه‌ند گه‌ڵام
لاپه‌ڕه‌ی ئه‌دگاری پێشمه‌رگه‌و
چۆن باڵام به‌ژنی ئاڵاكه‌ی كوردان بوو
بۆ ڕه‌گی نه‌مریم
دووچاری سووتان بوو
وه‌ك قودس و دڵه‌كه‌ی كوردستان
چاوانمیان ده‌رهێناو
رۆحیشم بێپه‌روا دراوه‌ به‌تاڵان
چه‌ند كورسیم
پاشووی سه‌ركرده‌و
به‌رپرسی ڕامووسی
كه‌س نه‌یوت با بتكه‌م به‌خامه‌و
برینی ئه‌م گه‌له‌ت بنووسی
له‌چۆڵی ئه‌و دیوا
له‌كووره‌ی ناحه‌زا تووڕ درام
كردمیانه‌ سێداره‌ی خوێناوی
بۆ مه‌رگی ناواده‌ی باوك و برام
ده‌نگێك دێت .
هۆگره‌ به‌قرچه‌ی سووتانم
بانگێك دێت جاڕ ده‌دا
بۆ شه‌وبای خنكانم
تیرۆرو نادادی
ده‌نێرێ بۆ ئاسمان
بۆ كه‌سێك .. به‌پیتێك
بۆ دادو خودای هه‌ق
نایه‌ته‌ زمان

ستار ئه‌حمه‌د