ڕانانێكی كتێبی ” التطورالصوتي في الالفاض ، اسبابه وظواهرة “
نووسینی : دكتور محمود عكاشە
بەرهەمی : دارالنشر للجامعات ، 2009
ڕانانی : ڕێباز محەمەد جەزا
ساڵی : 2021

(بەشی دووەم )

دەنگەكان لەگوتارو قسەكردندا ملكەچن بۆ هۆكارەباوو لاوازەكانی نێوان دەنگە دەنگە هەراسان كەرونزیكەكان ، گوتاری قسەكردن مەیدانی پەرەسەندنی زمانەوانی ، بۆ گۆڕینی دەنگەكان پێویستی بەكاریگەری و هۆكارەكانی پەرەسەندنە ، لەم نێونەدا پەرەسەندن دەكەوێتە وێنەیەكی جیاوازەوە كەبەنەخۆشیەهەڵگەڕاەوەكان و ئالوگۆڕەكانی ئەودەنگانە نمایندەی خۆی دەكات و دەی سوێنێت و پێچەوانەیدەنگە ملەجوڕێ‌ كان و دواتر نمونەكان و كاریگەری دەنگ لە دەرچەو سیفەتیاندا وكاریگەری خێرای لەدەم ودووبێژانیاندا ، جگەلەوەی ڕێككردنەوەی دەرچەو سیفەت و وێنەو هاوشێوەكانیان كە بەلابردنی دەنگەكانیان پەرەناسێنن ، بەڵكو دەچنە ناو پەرەسەندنی بیناكردنەوە كە بابەتی پەرەسەندنەكە لەڕەگەزی ئەو مادەیەیە كەگۆڕان دروستدەكات لە قۆناغەكانی گەشەو گۆڕیندا .
پەرەسەندنیش لەدەنگدا دووجۆرە :
یەكەم / بەرهەڵستی نزیكی دەكات لەدەرەوەی هۆكارەكانی خۆی و گەڕاندنەوەی بۆ ئەسڵەكەی . دووەم/ هەمیشە لەكاتی قسەكردندا دەمێنێتەوە لەناو بانگ و زۆری بەكارهێنانەكانی هەتا وەهمەكان .پەرەسەندن لەدەنگدا بەدوو ئیعتبار كاردەكات :
1) بەناساندن دەردەكرێتە دەردەهاویژرێتە دەرەوە و بەپێچەوانەی ئەوەی كە كەناودەبرێت بە پێوانەی دەرچوو .
2)ناوازەو بەناوبانگ نا ! بەڵكو بەبیستنی هەندێك بێژەو دەم ودووی دەنگە دەرهاویژراوەكە ، دەبرێتەوە بۆئەسڵەكەی .

تێگەیشتن لە پەرەسەندنەكانی دەنگ :
نیشتمانی پەرەسەندنی دەنگە بێژەییەكان ، گەشەی بونیادی ، گۆڕینەكەدەكەوێتە ناو مادەی دەنگەكەوە یاخود سیفەتی دەنگ یان جوڵەی دەنگی ” لاوەكی – ناوەندی ” هاوەڵێتی دەنگەكە دەكات و قۆناغەكانی گۆڕین و گەشەسەندن و ئاڵو وێری چاودێری لەمادەكەدا كارلێكردنە لەگەڵ زماندا .
زاراوەی پەرەسەندن : لەئەسڵدا عەرەبیە ، دەگەڕێتەوە بۆماوەی گەشەكردنەكە ، بەتەنیا یەو دواتریش بەتەنایو هەربەتەنیا پەرەسەندنەكە دروستدەكات . هەروەها پەرەسەندن لەزانستی مۆدێرندا ، لەشێوەی پێشووی دا لەڕێگای جۆری ئەركەوە دەئاڵۆسكێت ، وزنجیرەیەك دیاردەی گەشەسەندوو دەربارەی ئەسڵی پێشوو بناغە دادەنێت …
زاراوەی Evolutionبەوردی دەلالەتەلە change واتە گۆڕان و گواستنەوە دێت Development واتە گەشەپێدان ، كەهەندێك لەتوێژەرانی پەرەسەندن بەكاری دێنن بەمرادفی زاراوەی change بەواتای گۆڕین و گواستنەوە ، هەندێك كاتی تر وادەڕوانن كەبەواتای پەرەسەندن نایەت لەناو سیستمەكەدا بەگۆڕینی بێژەی Evolution واتە گۆڕینی لەناو سیتمێكی ڕێكخراودا ، زاناكانی دواتر هاتوون و ئەم دوو زاراوەیەیان جێگیر كردووە : Evolution و Development .
هەروەها زاناكان زاراوەی گەشەی بەدوای یەكدا هاتوویان بەزاراوەی پەرەسەندنی زمانەوانەوانی داناوە ، كە (تازیار – یمتاز )لە كێڵگە مەعریفیەكەدا .. دەرچوون لە ڕێساكانی زمان یاخود ناسینی بەگەشەسەندن دانانرێت ، بەڵكو پەرەسەندن گەشەكردنی ناوازەیەو لەبنچینەدا هاوسەنگبوونەلەگەڵیدا .

پەرەسەندن لەبواری زمانەوانیدا ، لەپێودانگییە یان بێژراوە یان گوتاری رۆژانەی دەم و دوودا ، وزیندوو لەبەكارهێنانی ژیانی رۆژانەدا و كارلێكی بەكۆمەڵی كەبەتەنها گوتارێكی زارەكی نیە بەڵكو ڕێكخستنێكی دەقپ جێگیرە كەسنورداركراوە بۆ ناساندنی كۆمەڵگە لەپەیوەندی رۆژانەدا .
گوتاری زمانەوانی ناچێتە ناو پەرەسەندنەوە لەبەرئەوەی لەزمانی عەرەبی دا دەردەچێت لە وەی پێی دەگوترێت گوزارشت ، دەرهێنانی دەنگ لەدەرەوەی خۆی ناچێتە ناو پەرەسەندنی دەنگییەوە لەسیتمی دەنگی زماندا .
هەڤبەرێتی دەنگی – التماثل الصوتی
هەڤەرێتی دەنگی – Assimilation ، كارلێكی دەنگە پەیوەستەكان و كاریگەری هەندێكیان لەبەرئەوانی تر و كاریگەری دەنگ و بەدەرچەی دەنگ ونزیك لە سیفەتی دەنگی نزیك و تەنیشت ، كەئەو دەنگە نمونەییەكە لە تەنیشت ئەو دەنگە نمونەییەكەلە تەنیشت و پەیوەست و پێوەلكاو یان نزیك لێی كەهاو ڕێكەو دەربڕی هەڤبەرێتی تەواوە و دلێ بابەتەكەیە یان هاوشێوەكەیەتی كە هەڤبەرێتی ناتەواوە و لەوسیفەتانەش كەهەیانە بریتین لە :

1- الجهر والهمس ( سرپەو ڕوون ) / لەكاتی مامەڵكردن لەگەڵ ئەو جۆرە دەنگانەی كەدەگۆڕێن پێویستە ، كەسی خاوەن ەدەم و دوو ، كەبەهەمس دەبێژێت رٍوون بێت و دیارو ئاشكرابزاندرێت چیە دەبێژێت ؟ كەئەمەش لەڕێی كاریگەری خستنە سەرپیتەكان و قورسكردنیان وەیان هاوڕێكی وكردنەوەی چینەدەنگیەكان و چاودێری كردنی بەردەوامی دەنگەكان .كەئەمەش لەدواتردا دەبێتە هۆی گونجاندنی دەنگی كەئمانیش بریتی دەبن لە :

بونیادی وشە بزاوتنی دەنگەكان وشەی تر جگەلەمانەی باسمانكردن
2- المخالفە الصوتیە (ناكۆكیە دەنگیەكان ) / ناكۆكیە دەنگیەكان دەگوازرێنەوە بۆ دەنگێكی تر كە جیاواز بێت لە دەرچەو سیفەت بێت .
3- ادغام –( تێهەڵكێشان ) : دەنگێك دەچێتەناو دەنگێكی ترەوە ، لەجێگەكەی دا هاوشێوەی دادەنرێت بەپیت یان زیاتر كەزمان لەیەكێكیاندا دەوەستێت . ئامانجی ئیدغام پوختەكردنەوەەی وەستانەكانە و هاوشێوەكردنیەتی لە وەستانێكی قورسدا .
4- التخفیف ( سووككردن ) : زیاتر لە گوتاری رۆژانەدایە كە قورساییەك دەبەخشێت ، ڕێدەدات وشەقورس و دوانیە لەسەریەكەكان دووبارە لەناو دەنگە لەیەكچووەكاندا دابندرێـتەوە كەئەمەش چەند جۆرێكن :
أ . سووكردن بەلابردنی لاوازی و هەڵوەشاندنەوەی ئیدغام . ب. سووككردن بە گۆڕین لەنمونەكانی : یەكەم / دەنگی تاك و لە دەم و دوو بێژەدا . دووەم / دەنگی وەكو یەك كەسوككردنێكی هەڵەیە .
ئەمیش لەڕێی : سووكردن و لابردن زۆربەكارهێنان

5- الاتباع (چاودێری ) /شوێنكەوتنی وشەیەكە كەپێدێت لە وەزن و ڕوانین و كێشەكانی بێژەو دەم و دوو بۆجەختكردنەوەلە واتا كەچەند جۆرێكی هەیە :
أ. چاودێری بزاوتنەكان : كەدەكەوێت نێوان دەنگەكان (پیتەكان ) و بزاوتەكانی ناو دەنگە ناوەندیەكان كەهاوەڵێتی وشەكان دەكەن .
ب. چاودێری نەلكاو / چاودێری كردنی نەپچڕاو یان نەلكاو پەیوەستەبە وشەیەك یان دووان ی نزیك لەیەك ڕوودەدات .
6- أشباع الحركات ( تێركردتی بزاوتەكان ) / كەئەمانیش بریتین لە درێژكردنەوەو ڕووكەشكردنی بزاوتەكان و دروستكردنی جوڵ‌ی كورت و پوخت .
7- النقل المكان ( گواستنەوەی شوێن ) / ناودەبرێت بەدڵی شوێن و گەمەكردن بە پیتەكان و ئاڵوگۆِری بابەتەكان و دیاردەیەكی دەنگیە و دەكەوێـە ناو وشەیەكە .

جیاوازی شێوه‌ زاره‌كان

شێوه‌زاره‌كان : دیارده‌یه‌كی ده‌نگی ناو كۆمه‌ڵه‌ جیاوازه‌كانن ، به‌وه‌جیاده‌كرێنه‌وه‌له‌یه‌كتری كه‌زیاتر زمانی دایكیان به‌شداری تێداده‌كات ، ئه‌وانیش به‌چه‌ند ڕێگایه‌ك ده‌كرێن له‌وانه‌ :
ڕیًگای یه‌كه‌م : لێكۆڵینه‌وه‌ی شێوه‌زاره‌كه‌ و لاوازكردنی پیت بۆنمونه‌ ئه‌و ده‌نگانه‌ی كه‌له‌ سێوی ئاده‌م ( قوڕگ ) ده‌رده‌چن یان سنگ پاشان له‌وێوه‌ بۆده‌رچه‌كه‌ی .
ڕێگای دووه‌م : جێگیركردنی بزاوتنی ده‌نگی پیته‌كه‌ یان وشه‌كه‌ و كۆتاییه‌كه‌ی . ڕێگای سێهه‌م : تێهه‌ڵكێشكردن له‌ گه‌ڵ زاره‌كان : ئه‌مه‌ش ئاسانكاری ده‌كات بۆپیته‌كان یان وشه‌كان .

هه‌ریه‌كه‌له‌م وشانه‌ ئه‌ركێكیان هه‌یه‌ له‌گوزارشتی ده‌نگیدا و پێویستی به‌شاره‌زایی زمان و ده‌نگ هه‌یه‌ به‌تیۆری و پراكتیكی .
هه‌ڵوێستی شێوه‌ زاره‌كان : الرروم / ئه‌دائی بزاوت لاوازده‌كرێت و بیستن نزیك ده‌كرێته‌وه‌ له‌واتا . الاشمام / ئاماژه‌ بۆبزاوته‌كه‌ ده‌كات له‌ وه‌ستانی جوڵه‌دا به‌هۆی لێوه‌كانه‌وه‌و به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌نگی لێوه‌ ده‌ربچێت .

كۆتایی :

له‌ئه‌نجامی ئه‌م خوێندنەوە خێرایه‌دا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ ده‌نگ وه‌ك( زانست )له‌ ڕووی ( تیۆر ) یان ( پراكتیك ) كه‌مته‌رخه‌می و بێباكی زۆرمان هه‌یه‌و تاكو ئێستا به‌چاره‌سه‌ر نه‌كراوی ماونه‌ته‌وه‌و له‌م ڕووه‌وه‌ هه‌وڵی چه‌ند مامۆستایه‌كی گه‌وره‌ی وه‌ك (ئه‌حمه‌د سالار) له‌بیرناكرێت كه‌ له‌بواری ده‌نگسازی و ده‌م و دوودا كاری گرنگ و كاریگه‌ریان ئه‌نجام داوه‌ .

ڕێباز محەمەد جەزا

بەگشتی کاتێک لە کوردستاندا باس دێتە سەر نەبونی سەربەخۆیی دادگا و نەبونی سەروەری یاسا، پێویستمان بە لێکدانەوەو بەڵگە و سەلماندن نیە، وە بۆتە قسەی سەر زمانی هەموو هاوڵاتیەک، چونکە دیاردەیەکی بەرچاوەو ڕێگای بۆ نکوڵی کردن لە نەبونی دەسەڵاتی دادگا نەهێشتۆتەوە. نە دادگا وە نە ئەو دامودەزگاو بەڕێوەبەرایەتیانەی بەدەوری دادگاوەن، بەهیچ جۆرێک ناتوانن تاوانبارێکی سەربە بنەماڵەی دەسەڵاتدارو کەسێکی خاوەن هێز لە حزبی دەسەڵاتداردا، بانگهێشت بکەن بۆ بەردەم دادگا، جا ئەو کەسە هەستابێت بە تاوانێکی سادە، یا هەر تاوانێکی گەورە، لەسایەی دەسەڵاتی بنەماڵەدا ئەو کەسە پارێزراوە، بەڵکو ئەوەی پارێزراو نیە خودی دادگا و دادوەرەکانن و دادگا بۆ مەبەست و سیاسەتەکانی بنەماڵە بەکار دەهێنرێت.

لە سایەی حکومەتی هەرێم و دەسەڵاتی یەکێتی و پارتیدا، نەک دادگا ناتوانێ تاوانبارانێک بانگهێشت بکات و لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکات، بەڵکو تاوانباران بە ئاشکراو بێ شەرمانە بەبەرچاوی خەڵکەوە دەردەکەون و دەسوڕێنەوە، جگە لەوەش هەرێم بۆتە مۆڵگەو پەناگای تاوانبارانێک کە لە دادگای شوێنێکی تردا سزادراون و هەڵهاتون.
لەلایەکی ترەوە پێم وایە بۆ هێچ کەس نامۆ نیە کە بەشێک لە تاوانباران بە فەرمی و بێ هیچ لێپرسینەوەیەک ڕەوانەی دەرەوی ووڵات دەکرێن. لە هەمان کاتدا کوردستان بۆتە شوێنێکی پارێزراو بۆ تاوانبارانی سەربەدەسەڵات و حەشاردانی تاوانبارانی شوێنی تر وەک پەناهندە.

لەو سەیرو سەمەرانەی لە چوارچێوەی کێشەکانی نێوان لاهورو باڤلدا بیستمان، باڤڵ چرای سوری بۆ لاهور هەڵکردو پێی ڕاگەیاند، گەر نەڕواتە دەرەوەی کوردستان، ئەوە دەدرێت بە دادگا. پرسیار ئەوەیە باشە بۆ هەرەشە لە تاوانبارێک دەکرێت بە چونە دەرەوەی ووڵات، یا گەر نەڕوات دەدرێت بەدادگا!؟. ئایا هۆی پاڵ پێوەنانی لاهور، بۆ دەرەوەی کوردستان، بڕیارێکی سەربەخۆی باڤڵە لەبەر ئەو هۆیەیە کە تاوانێکی وەهای کردووە شایانی ئەوە نیە لە کوردستاندا بمێنێت؟، یا بەگوێرەی قەوارەی تاوانەکەی پێویستە بدرێت بەدادگاو لە دادگا سزا بدرێت؟، بەڵام باڤڵ بێ ئەوەی کەسێکی عاقل هوشیاری کاتەوەو ئامۆژگاری بکات، کە هەرەشەکردن لە تاوانبار بۆ چونە دەرەوەی لە کوردستان چ مانایەکی مەترسی دارو نائەمن و نابەجێی هەیە، واتە کەمێک بیرکردنەوە لە هاوکێشەی هەرەشە بۆ ڕۆشتنە دەرەوە، یان ڕادەستکردن بەدادگا، ناکۆکیەکی گاڵتەجار دەبینین، واتە لەلایەک بافڵ بڕیاردەری سەرەکیە و خاوەنی هەموو بڕیارێکە بە ویست و مەبەستی خۆی مامەڵەی تاوانبار دەکات، لەلایەکی تریشەوە واتە دادگا دەسکەلای یاری دەستی باڤڵە. سەرۆکی حزبێک بێ پەردەو بەبەرچاوی خەڵکەوە بە سانایی ئەتوانێ تاوانبارێک بێ دادگایی کردنی پێش وەختە هەرکەسێکی مەبەست بێت دەتوانێ بنێرێتە دەرەوەی کوردستان، یان گەر ئارەزو بکات ڕادەستی دادگای دەکات.
ئەم سیناریۆیە لە یاری مناڵان دەچێت تا حوکمرانی و دەسەڵاتی سیاسی، کە نەک زیاتر نەبونی سەربەخۆیی دادگاو نەبونی سەروەری یاسا دەسەلمێنێت، بەڵکو شەرمەزارکردن و ئابڕوبردنی دادگاو دەسەڵاتی دادگایە.

ئەوەش نابیستین کەسێک لە سەرکردایەتی یەکێتی بێتە سەر هێڵ و بوێری ئەوەی هەبێت و هاوار بکات؛ لاهوری تاوانبار بۆ دەبێت هەڕەشەی ڕۆشتنە دەرەوەی کوردستانی لێبکرێت، پێویستە ڕادەستی دادگا بکرێت و لە کوردستان دادگایی بکرێت، لاهور لەبەر تاوانەکانی مافی ئەوەی نیە بڕواتە دەرەوە، هەردەبێت بدرێت بەدادگا و دادگایی بکرێت. بەڵام دیارە ناردنی لاهور بۆ دەرەوە کێشەو پلانگیری ترو تاوانی تری لە ناو سەرکردایەتی یەکێتیدا پێ پەردەپۆش دەکرێت، بەجیا لەوەی بەگشتی خەڵکی کوردستان ئەوەیان بۆ ڕۆشنە کە پێگەی دەسەڵاتی بنەماڵە خاوەنی هەمو دەسەڵاتەکانە و باڵادەستن، هەروەها دەسەڵاتەکەیان سایەی کردوە بەسەر پاشکۆ کردنی تەواوی دادگا بۆ ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەو حزب، پێویستە ئەوەش ڕۆشن بێت بیرکردنەوە لەهەر باس و هەوڵێک لە سایەی دەسەڵاتی بنەماڵەدا بۆ داواکردنی سەربەخۆیی دادگا تەنها ئاسنی سارد کوتینەو هەڵەیەکی گەورەیە.
٦/٨/٢٠٢١

دوالیزم: دوتایی، دووتاگەریی و بەبێ خاترگرتن واتە “دووڕووی”، “الثنائیة” Dualism
درۆی هەمووان لەگەڵ هەمووان یان ماسکی دەمووچاو “پێرسۆنا” کە زیاتر بە ماسکی شانۆی گرێکی ناسراوە، ئەمە ساناترین پێناسەیە بۆ چەمکی دوالیزم.
دوالیزم یان دووتایی بەشێکە لە بوونی مرۆڤ واتە مرۆڤ لەباشترین کاتەکانیا هەم دووتاگەرە هەم دوو دووتاگەریشی پێخۆشە، تەنها ئەوە نەبێ بەگشتی خەڵک کەمتر هەست بە دووتایی خۆی ئەکات و زیاتر چاوی لەسەر بەرامبەرە،.دووتایی بوونی مرۆڤەکان زیانبەخشنین ئەگەر خودی کەسەکە بەمەبەست دووڕووی بە بارە خراپەکەیا بەکارنەهێنێ ، بەڵام لە ڕۆژهەڵاتی ناوین وە بەتایبەتتر لە وڵاتی ئێمە ئێستا دوالیزم زۆر بەئاشکرا هەستی پێئەکرێ و لەسەر ئاستی کۆمەڵگە بەگشتی و چینی سیاسی بەتایبەتی بۆیە لێرەیا هەوڵئەیەم زیاتر دوالیزم یان دووتاگەریی بناسێنم و چەند نمونەیەکی دیاری هەنووکەیش بکەم بە بەشێک لەبابەتەکە هەتا ڕوونتر و ئاسانتر بگاتە خوێنەر.

مرۆڤ و دووتایی: هیچ کاتێ مرۆڤ ناناسرێ تا بەرژەوەندییەکانی نەکەوێتە ژێر هەڕەشەوە، مرۆڤ کاتێک بوونەوەرێکی میهرەبانە هەتا بەرژەوەندییەکانی پارێزراوبێت بەڵام هەر کە بەرژەوەندییەکانی کەوتە بەر هەڕەشە ئیتر دیووە ڕاستەقینەکەی خۆی پشانئەیا کە “دڕندەی”یە. مرۆڤ خۆویسترین بوونەوەرە بۆ نمونە، سەگێک هەرئەوەنەی هۆگری کەسێ بوو ئیتر بەژیانی خۆی پارێزگاری لێئەکا و بێ هێج دوو دڵییەک خۆی ئەکا بە خواردنی دڕندەیەک تا خاوەنەکەی پارێزراوبێت و ڕزگاربێت، کەچی مرۆڤ کڕین و فرۆشتن بەسەگەوە ئەکات! ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە کە مرۆڤ بوونەوەرێکی بەرژەوەندی پەرستە نەک چاکەکار.
مرۆڤ کۆی کایەکانی ژیان لە بەرژەوەندی خۆی بەکارئەهێنێ بۆ نمونە هاوسەرگیری، هاوڕێیەتی، کارکردن، بەخشین، هاوکاریکردن، خۆ ئەگەر هەریەکێ لەمانە لەبەرژەوەندی نەما ئیتر ڕاستەوخۆ دەستبەرداری ئەبێت و دیوە ڕەشەکەی مرۆڤ بوون دەرەکەوێ، کاتێ مامۆستا قوتابیەکەی دەرناچێنێ ئنجا ئەتوانێ دیوی ڕاستەقینەی ئەو فێرخوازە بناسێ، یان کاتێک کەسێک لەکارەکەی دەرەکرێ ئنجا ئەتوانی کەسەکە بەباشی بناسی، واتە مرۆڤ خاوەنی دوو دیووە دیوێکی ئاشکراو بینراو دیار، لەگەڵ دیوێکی شاراوە کە ئەم دوو دیووەی مرۆڤ پێکەوە کەسێکی تەواو پڕمان پێئەناسێنێ و ئەمەش دوالیزمی مرۆڤ بوونە.

ڕاستگۆی و دەستپاکی و بەخشندەیی و مرۆڤدۆستی و سەرڕاستی…هتد ئەمانە هەموو کۆمەڵێ ڕەهەندی جوانی مرۆڤە بەڵام مرۆڤ کاتێک ئەم شتانە جێبەجێ ئەکات کە بۆی ئەگونجێ و هیچ لەسەر خۆی ناکەوێ و دژایەتی بەرژەوەندییەکانی خۆی ناکات بەڵام کاتێک کەمترین زیان بەر خودی مرۆڤ بکەوێ ئەوا ڕاستەوخۆ ماسکەکەی دەموچاوی فڕئەیات و ئەکەوێتەوە سەر بنچینە یان ئەسڵی خۆی و تەنها لەوکاتەشا ئەتوانرێ مرۆڤ وەک خودی بنچینەی خۆی کە هەیە بەبێ ماسک ببینرێ.
مرۆڤ هەمو شتێ ئەکا لەپێناوی خۆشبەختییا، واتە کۆی ئاکارە باشەکانی مرۆڤ هەموو لە پێناو خۆشبەختی خودی خۆی و کەسە نزیکەکانێتی چونکە مرۆڤ بۆی نالوێ خراپێ، لەئەگەری خراپی مرۆڤا ئەوا خۆشبەختی لەدەستئەیا هەربۆیە مرۆڤ ئەبێ بەناچاری باشبێ تا خۆشبەختی بەدەستبهێنێ.
مرۆڤ دژی درۆیە بەڵام یەکێک لە ئارەزووەکانی مرۆڤ ئەوەیە کە درۆی لەگەڵابکرێ، بۆ نمونە کەسێکی بەد ڕەوشت کاتێک خۆی دڵنیایە ئەوەی ئەیکا بەدڕەوشتییە بەڵام پێی خۆشە درۆی لەگەڵابکرێ و بە جوانڕەوشت ناوزەندبکرێ، یان مرۆڤی ناشرین بەگشتی و خانمان بەتایبەتی پێیانخۆشە پێیانبوترێ جوانن، ئەی چ سیاسییەکی گەندوڵ و دیکتاتۆر پێیخۆش نیە پێیبوترێ تۆ کاریزما و فریادڕەسی؟

دووتاگەریی لەگەڵ یەکتر: تۆی پیاو جوانی خانمان بەلاتەوە گرنگترین شتە کەچی ئەڵێی جوانی مەرج نیە! دەفەرموو بڕۆ چەندین ئافرەتی ڕەشت بەرزو سەرکەوتوو خاوەن بڕانامە ….هتد هەن کە لە زکماگەوە خاوەن پێداویستی تایبەتن و وەک هەر خاتوونێکیتر ئەشتوانن ببنە دایک، تۆی پیاویش کە جوانیت بەلاوە گرنگ نیە بڕۆ بیخوازە و بیکە بە هاوبەشی ژیان. لێکۆڵینەوەکانیش باس لەوە ئەکەن کە ئەو خانمانە هەمیشە ماڵیان پۆشتەیەو باشترین پێشکەشی مێرد و خێزانەکەیان ئەکەن بەڵام تۆی پیاو کە جوانیت بەلاوە گرنگ نیە هەر بە هۆکاری جوانی ئامادەنیت ببی بەهاوبەشی ژیانی، ئەمەش دووتاگەریی پیاو ئەسەلمێنێ کە کۆی ڕەگەزی مێ لەتای تەرازوویەک دائەنێ و جوانیەکەشی لە تاییەکیتر کەچی ئەشڵێ جوانی گرنگ نیە. ئەمە بۆ خانمانیش ڕاستە بەڵام ئافرەت لەپاڵ جوانیا گرنگی بەلایەنیتری پیاوان ئەیات و ئەشڵێ گرنگ نیە کە لێرەیا باسکردنی گرنگ نیە، ئەمەش دووتاگەریی هەردوو ڕەگەزە بەرامبەر یەک.
یان ئۆتۆمبێل، بێگومان ئەڵێی هۆکارێکە بۆ گەیاندن و ئاسانکردنی کارەکان، بەڵام تۆی مرۆڤ ئەگەر بۆت بلوێ گرانترین و بەرزترین مۆدێلەکان هەلەبژێری.

دووتایی و یاسا: هەمووان پێیانخۆشە یاسا هەبێت و جێبەجێشکری، بەڵام لەسەر ئەوانیتر نەک خودی کەسەکە خۆی، هەمووی داوای جێبەجێکردنی یاسا ئەکات کەچی کەسی جێبەجێکاری یاسا زۆر بێزراو ناشرین و پیاوخراپە. کاتێ ڕووی ڕاستەقینەی خود دەرەکەوێ کە یاسا بەسەر خۆیا جێبەجێکرا.
بەشێوەیەکی گشتی خەڵکی پەرلەمانی لە دەسەڵات یان حکومەت بەلاوە پەسەندترە، پەرلەمان یاساکان دروست ئەکات و دەریان ئەکا پاشان حکومەت جێبەچێیان ئەکا، بەڵام کاتێک یاسایەک لەبەرژەوەندی کۆمەڵێ خەڵکا نەبێت ئەوا ڕاستەوخۆ خەڵک و مێدیاش زیاتر هێرشئەکەنە سەر حکومەت و کەمتر ناوی پەرلەمان ئەهێنرێ، ئەمەش سەلمێنەری ئەویە کە خەڵک یاسای پێباشە بەمەرجێک دژی بەرژەوەندییەکانی خودی خۆی نەبێت بۆیە دژی جێبەجێکاری یاساکە ئەوەستێتەوە.

لێرە بەدواوە دوالیزمی کۆمەڵگە بەجێئەهێڵم و هەندێ دووتایی سیاسی وەک نمونە بۆ بوونی دوالیزم وەرەگرم.

دوالیزمی ئەمریکا و خۆشباوەڕی کورد:
ئەمریکا هەرگیز دۆستی کورد نەبووە بەڵکو دۆستی بەرژەوەندییەکانی خۆیەتی لەبەرامبەریشا کورد هەمیشە شاگەشکەی پەیوەندی باش بووە لەگەڵ ئەو وڵاتەیا و بە دۆستی خۆی زانیوە بەڵام ئەمریکا هەمیشە کوردی وەک ئامرازێک دژی نەیارەکانی بەکارهێناوە.
لەسەردەمی شۆڕشی ئەیلولا دۆستایەتی کوردی ئەکرد بۆ دورخستنەوەی لە سۆڤیەت و بەکارهێنانیشی دژی سۆڤیەت، لەبەرامبەر ئێراق لە دوای ساڵی ١٩٩١وە کورد ئەو ئامرازە بووە کە ئەمریکا دژی ئێراق پەنای بۆبردووە، لە جەنگی سوریاش جارێکیتر کورد ئەو چەکە بووە کە دژی سوریا و ڕاگرتنی هاوسەنگی هێز لەدژی ڕوسیا بەکاریهيناوە، ئەمە لە کاتێکایە کە هەمیشە کورد لە خەوی شیرینی دۆستایەتی ئەمریکایەو ئەو وڵاتەش هەرگیز بیریان بۆ دروستکردنی جوگرافیایەکی سەربەخۆ بەناوی دەوڵەیی کوردیەوە نەچووە، بگرە هەرگیز لە ئەجندای ئەمریکایا سەربەخۆی کورد بوونی نیە.
دووتاگەریی ئەمریکا لەگەڵ کوردا لەوەیایە کاتێ ئەبێ بە هاوڕێی کورد کە دۆستە دێرینەکانی پشتی تێئەکەن و شوێن پێێ لەناوچەکەیا لاوازئەبێ ئیتر بەناچاری قاچێکی لەسەر خاکی کورد جێگیرئەکاو قاچێکیشی هەر لە هەوایایە بەئومێدی ئەوەی کە پەیوەندییەکانی لەگەڵ دۆستە دێریینەکنیا ئاسایی بێتەوەو بە هەردوو قاچ لەسەر خاکی دوژمنانی کورد ڕاوەستێ و کوێرانە تەماشای چەوسانەوەی نەتەوەی کورد بکات. بەڵام دووتاگەریی کورد لەگەڵ ئەمریکا لەوەیایە کە کورد هەر دەرس لە مێژوو وەرناگرێ و دەست لەگەندەڵی و خۆخۆری هەڵناگرێ و هەموو هێلکەکانی خستۆتە سەبەتەی کونەکەی ئەمریکاوە و لەبری ئەوەی پشت بەتوانای ناوخۆی خۆی ببەستێ هەمیشە چاوەڕوانی دۆستێکە کە بەردەوام میوانی ماڵی دوژمنانی کوردە.

تورک و درۆ: سەرەتا ئەبێ ئەوە بوترێ کە تورک دووڕووی بە مەبەست و بۆ بەرژەوەندی نەتەوەپەرستی بە دیوە خراپەکەیا بەکارئەهێنن.
دوالیزمی تورکە مەنگۆلییەکان و حکومەتەی ئەوەیە کە بە بەرنامە ڕەگەزپەرستی ئەچێنن و ڕق لەناو تورکەکانا بەرامبەر کورد بەپلەی یەکەم و ئەرمەن و نەتەوەکانیتریش بە پلەی جیاواز ئەچێنن ،کەچی کاتێ کەسێکی ڕەگەزپەرستی تورکی تۆرانی هێرش ئەکاتە سەر ماڵێکی کورد لە کوردستان و لە شاری کۆنیای کوردستان و حەوت ئەندامی خێزانەکە “ باوک، دایک، سێ خوشک و دوو برا” ئەکوژێ، وەزیری ناوخۆی تورک ئەڵێ بابەتەکە پەیوەندی بە نەتەوەو ڕەگەزپەرستییەوە نیە و کێشەی کۆمەڵاتییە، ئەمە دووڕووی و دوالیزمی تورکە بۆ بەلاڕێدابردنی ڕای گشتی کە خۆیان لەسەردەمی کەمال ئەتاتورکی نەتەوەپەرستی فاشییەوە بە بەرنامە کاری بۆئەکەن.
لەوەش خراپتر دووتایی و دووڕووی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە کە لەبەر بەرژەوەندی ئابوری و ستراتیژی خۆیان بێدەنگی لە بەرامبەر هەموو ئەو تاوانانەیا هەڵەبژێرن کە تورکە مەنگۆلی و حکومەتەکانیان ئەیکەنە سەر کورد لەژێر ناوی جیاوازا.

دووتاگەریی هاوسەرۆکانی یەکێتی:
ئەنجامی دوای کۆنگرەی چواری یەکێتی و دەرکەوتنی دوو هاوسەرۆک ناواقیعی و جێگای پرسیاربوو، بەڵام ئەوەی کە لە ٨ی تەموزو ڕۆژانی دواتر تا ئێستاش ڕووئەیەن واقیعیتر و ئەنجامی ڕاستگۆیانەی دوای کۆنگرە بوو بەکەمێک درەنگ کەوتنەوە. هاوسەرۆک بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی جەندەرییە واتە دابەشکردنی دەسەڵاتەکان لەنێوان نێر و مێ تا دیوە درۆزنەکەی دیموکراتی پێداپۆشرێ بەڵام کاتێک کۆنگرە بە هەڵبژاردنی دوو هاوسەرۆکی یەک ڕەگەز کۆتاییەت ئیتر ڕاستەوخۆ گوێبیستی پەیامێکی نەبیسترا، نەوترا و بێدەنگ و کپکراو ئەبێت کە بوونی کێشەی دەسەڵاتە لەنێو خێڵی جەلال تاڵەبانی لەسەر میراتی موڵکداری سیاسی ، هێز و مادی یەکێتی.
هۆکاری گیراکردن “قبوڵ”کردنی هاوسەرۆکی لەلایەن ماڵی تاڵەبانیەوە لە کۆنگرەیا بۆ ئەوە ئەگەڕێتەوە کە لاهوڕ جەنگی پێشتر ئیشی بۆئەوە کردبوو کە بەڕەکە لەژێر پێی ئامۆزاکانی ڕاکێشێ، بەکوردیەکەی لە کۆنگرەیا غافڵگیری کردن. هەرچی ماڵی تاڵەبانیە چاوەڕێی ئەوە نەبوون کە زۆرینەی سەرکردایەتی دەنگ بە ئامۆزاکەیان بات بەڵام لەناو کۆنگرەیا هیچ بژاردەیەکیان نەبوو بەڵکو زۆر هێمن و بە سیاسەت و بەناچاری بە سیستەمی هاوسەرۆکی ڕازی بوون و بەڵام هەر لەو ساتەوە دانەجیڕێ لە ئامۆزاکەیان دەستی پێکرد.
هەرچی لاهوڕ جەنگیشە بەهەمان شێوە و بەناچاری سیستەمی هاوسەرۆکی گیراکرد لەگەڵ ئەوەی زۆرینەی زۆری دەنگی سەرکردایەتی بەدەستهێنا چونکە ئەیزانی پارەو کلیلی قاسەی یەکێتی لای ماڵی مام جەلالە، بۆیە هەر لەسەرەتاوە لە هەوڵی دروستککردن و بەدەسهێنانی سامانێکی بارتەقای ئەوەی ماڵی مام جەلال بوو بەڕێگەی جۆراوجۆر، هاوشێوەی هەردوو بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی و بەرپرسانی تری هەردوو زۆنی زەرد و سەوز کە زۆرترین کارە بازرگانییەکانیان نایاسایی و یاساغ و قاچاغە، ئەو کارەی لاهوڕ جەنگی بۆئەوەبوو کە هەروەکچۆن ئاسایش و دژەتیرۆری کۆنترۆڵ کردووە هەرواش بتوانێ سامانی یەکێتی بکەوێتەلا تا لەو ڕێگەیەوە چاڵەکە قوڵتربکات و هێدی هێدی کوڕانی مام جەلالی تیا نوقمکات و یەکێتی بۆ ماڵی شێخ جەنگی یەکلا ببێتەوە.
هەڵەکەی لاهوڕ جەنگی لەوەیابوو کە نەیزانی بەپارە چەک و هێز ئەکڕێ، پارەکەش لای کوڕانی تاڵەبانی بوو هەربۆیە ئەمان دەستیان زووتر وەشان و لاهوڕ جەنگیان لە نیوەڕۆیا خوارد پێش ئەوەی ئەو بیانکات بەژەمێکی چەوری ئێواران.
بەمە ئەوترێ (دوالیزمی “دوو ڕووی” خێزانی) کە لەیەکاتا ڕازی و هاوسەرۆک بیت و لەهەمان کاتیشا چاڵ هەڵکەنی و دانەجیڕێت بێت لەیەکتری و یاری بە بەرژەوەندی شارێک و هەرێمێکەوە بکەی.

دووڕووی بەرامبەر سلێمانی: جێی نیگەرانیە کە شەڕی بەرژەوەندی خێڵ و بنەماڵە لەسەر هێز و پارە و پۆست و کەسی یەکەم بێت بەڵام لە مێدیاکانەوە باس لەوە بکرێ کە ئەمە لەبەر بەرژەوەندی سلێمانیە، لەکاتێکا هیچ یەکێک لە بنەماڵەی تاڵەبانی و شێخ جەنگی خەڵکی ڕەسەنی سلێمانی نین هەر لەبەر ئەو هۆکارەش هیچ بەزەی و سۆزێکیان بۆ ئەو شارە نیە، ٣٠ ساڵی حوکمڕانی ئەوان گەواهی ئەوە ئەیات کە چیان بەو شارە کردووەو چۆن ڕەوڕەوەی بەرەوپێشچوونی ئەو شارەیان لەبەر قاچاخچێتی و بەرژەوەندی تەسکی حیزبی و خێزانی خۆیان ڕاگرتووە کە هەر خۆیان باڵادەست و تاکەهێز و بڕیاردەری ئەو شارە بوون، ئیتر ئەم دووڕووی دوالیزمە بەرامبەر سلێمانی لەپای چی کە ئێوە پەنجەکانی یەکتر ئەشکێنن و ئەو پەنجەیەیەی نەشکابێ ئەیکەن بەچاوی سلێمانیا.
ئەوەی لە ٨ی حوزەیران ڕوویا لە سلێمانی دوورو نزیک پەیوەندی بە پاراستنی بەرژەوەندی خەڵک و سلێمانیەوە نیە هێندەی چەسپاندنی دەسەڵاتی خێزانێکەو دوورخستنەوەی خێزانێکیترە لە دەسەڵات، هەڵبەتە نەک لەبەر هاوڵاتی و بەرژەوەندی گشتی بەڵکو لەبەر بەرژەوەندی کەسی و بنەماڵەی.

ئەوەی لە سلێمانی ڕووییا دووبارە کردنەوەی مۆدێلەکەی سعودیە بوو کە لەوێش یەکێک لە نەوەکانیی دوو برا، کودەتای کۆشکی کردوو دەسەڵاتی بۆ خێزانەکەی خۆی چەسپاند و لەوێش سیناریۆکە هەر ئەوەی سلێمانی بوو کە دواتر بەسترایەوە بە گەندەڵی قۆرخکردنی بازرگانی و پاراستنی بەرژەوەندی گشتی.
دوالیزمی زۆرینەی حیزبیەکانی هەرێم: ئەبێ ئەوە بزانرێ یەکێتی، سۆسیالیست، یەکگرتوو، کۆمەڵ، بزوتنەوە…..هتد هەر وەک پ.د.ک وان و لەلایەن بنەماڵەو لەناو بنەماڵەشا لەلایەن خێزانێکی بچوکەوە خاوندارێتی ئەکرێن تەنها جیاوازی ئەوەیە کە پ.د.ک ڕاستگۆیانە و بێ شەرم و سڵەمینەوە ئەوەی لای هەموو ئەندام و لایەنگر و خەڵکی و سەرکردایەتی حیزبەکە چەسپاندووە کە سەرۆکایەتی و خاوەندارێتی ئەو حیزبە تەنها بۆ خێزانی بارزانیە و لە ئێستاشا هەوڵەکە بۆ ئەوەیە کە بۆ کوڕانی مەسعود بارزانی یەکلابێتەوە، حیزبەکانی تریش هەرهەمان ڕێچەکەیان گرتووە بەڵام شەرمن و ترسنۆکن، ڕاستەوخۆ دانی پێانانێن ئەگەرچی ناڕاستەوخۆ کاریشی بۆئەکەن. هەرچی گۆڕان و نەوەی نوێشە لەژێر پرسایران تەنها حیزبی شوعی خۆی لە بە بنەماڵ بوون پاراستووە.

زیادبوونی بنەماڵەو دواڵیزمی حیزبی:
کورد ئەڵێ (ماڵ لەخۆ نەبوو میوانیش ڕووی تێکرد)، لە ساڵی ١٩٩١وە باشوری کوردستان گیرۆدەی سیاسەتی چەوت و خۆپەرستی و قۆرخکردنی دەسەڵاتی دوو بنەماڵەیە و هیوا و ئاواتی خەڵکی کۆتای هاتنی حوکمی بنەماڵەی و خێڵەکی بوو کەچی نەک ئاواتی خەڵکی ڕۆژی بەچاو نەبینی بەڵکو بەپێجەوانەوە بنەماڵە ڕەگی داکوتا و چەکەرەی کرد و ئێستا هەر بنەماڵەیەکیان بوون بە دوو یا سێ بنەماڵە و خێزانی هەمان خێڵ، هەریەکێ لەو خێزانانەش ئامادەسازی ئەکا بۆ دەسەڵات، جا لەڕێی کودەتای کۆشکەوە (إنقلاب القصر)وە بێت یان تەسفیەکردن و خوانەخواستە هێزی چەکرداییەوە بێت.

دوورووی بەهاری عەرەبی:
ئەوەی لە تونس ڕووییا ئەو ڕاستییە ئەسەلمێنێ کە ئەمریکا و زلهێزەکان پاشگەزبوونەتەوە لە بەهاری عەرەبی، زستان و هاوین و پایزەکانیان زۆر لە بەهار پێخۆشتربوو بەتایبەتی لەکاتێکا لەبەهارا تەنها ڕیشی درێژو جبە و عەمامە و لەچک و باڵاپۆشی و پاشەکشەی دیموکراسی ڕاستەقینە و کۆمەڵگەی مەدەنی و زۆربوونی هێزی میلیشیا و لێکترازان و گەندەڵی و بێ یاساییان ئەبینی، هەربۆیە هاوشێوەی ئەوەی لە میسر ڕووییا لە تونسیش هەروا تێئەپەڕێ و لێی بێدەنگ ئەبن.

سامانی وەستا بەکر
٤-٨-٢٠٢١ سوید-ستۆکهۆڵم

بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ دیموكرات (1)
ده‌سته‌كانت بخه‌ره‌ ناو‌ گیرفانی هه‌ژاران
له‌ پاشماوه‌كان خاڵی بكه‌و
تۆ به‌یاسای كه‌رتی تایبه‌تی پارێزراویت

بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ دیموكرات
پاروو له‌ ده‌می برسییه‌كان بدزه‌و
تۆ به‌ یاسای هۆشمه‌ندی پارێزراویت

بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ دیموكرات
بروانامه‌ی قه‌ڵبی (2) خوێندن
یان مێزه‌ری درۆو سا‌خته‌
یان فوتێكردنێكی درۆزنانه‌ بكه‌و
تاڵان بكه‌ ، برفێنه‌ ، بانقێك بدزه‌
نه‌وت به‌ قاچاغ به‌ره‌ !
تۆ به‌ سيستێمی ” په‌له‌وه‌ره‌كان به‌ سه‌ر شێوه‌كانيان ده‌كه‌ون (3) ” پارێزاویت

بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ دیموكرات و
به‌شدارێكی نیشتمانپه‌روه‌ر
میلیشیايه‌كی تایفه‌گه‌ری دروست بكه‌
يان تیمێكی سه‌له‌فی
یان به‌رگرییه‌كی ئازایه‌تی
یان باندێكی مافیایی
یان تاقمێكی سیاسی شه‌لاتی
” تۆ سه‌ركه‌وتوویت له‌ ” گه‌ره‌كی هه‌ركه‌س بۆ خؤی “

بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ دیموكرات
په‌رداخێكی بیكاری شاراوه (4)‌ بخۆره‌وه‌و
بێ شاراوه‌
تا بن په‌رداخه‌كه‌و
قایل به‌ ! و
قایل بوون گه‌نجینه‌یه‌كه‌ له‌ناو ناچێت

بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ دیموكرات
ببه‌ به‌ خوراك بێفه‌رو تێكشكاو ! و
به‌وه‌ش قایل به‌ كه‌ گه‌وره‌كه‌یان وتی
ئازادی دیموكراسی دادپه‌روه‌ری به‌بێ قایلبوون
ته‌نها به‌ ئاژاوه‌ یان به‌لێدان یان به‌هێرشێك رووبدات
یان به‌ گه‌مارۆی دزه‌كان سوودبه‌خش بێت
یان به‌ سه‌رۆكێكی دارین بڵند بكرێت
ئه‌وان په‌یكه‌ریان كێشا دایاننا جوانیان كرد
فوویانتێكرد گه‌وره‌یان كرده‌وه‌
درێژیان كرد پانیان كرده‌وه‌و
وه‌ك پۆلیس و پاسه‌وان دایاننا
پاشان فرۆشتیان‌ و كردنيان به‌ نه‌عل و گسك
كردیان به‌ مشكێك له‌ كونێكدا خوێ بشارێته‌وه‌
یان له‌ پشتی دیواره‌ روخاوه‌كان
وازیان له‌ خه‌ڵك هێنا بۆ شه‌رو ئاژاوه‌و
بۆ دانه‌كانی درنده‌و هارین و
بۆ تێرورو كه‌ڵه‌په‌كانی خواردن و
بۆ ئه‌وه‌ی به‌ دیموكرات بمێنیته‌وه‌و
شارستیانه‌ لێت رازی بن بۆ ماف و دادپه‌روه‌ری
به‌ سویاسه‌وه‌ بۆ خاوه‌نی پاپۆره‌ جه‌نگییه‌كان كرنوش ببه‌
به‌ كاردانه‌وه‌ی پێڵاوه‌كان
دبیته‌ خاوه‌نی گؤرانی وكورسی و دانیشتنه‌كان

شاعیری گه‌وره‌ : عه‌بدولسه‌تار نور عه‌لی**
وه‌رگێر : ئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب

——————————————————–

(1) بۆ ئه‌وه‌ی ببیتبه‌ كه‌سێكی دیموكراتی.
(2) ته‌زویر
(3) Birds of feather flock together
(4) بێكاری شاراوه‌ به‌ روسی : скрытая безработица
7/8/2021
** شاعیری گه‌وره‌و لێهاتوو به‌توانا له‌ برایانی كوردی فه‌یلییه‌، مامۆستایه‌كی دیاری بواری په‌روه‌رده‌و نووسه‌رێكی دره‌وشاوه‌و رۆژنامه‌نووسیكی سه‌ركه‌وتوو خاوه‌نی گه‌نجینه‌یه‌كی شیعره‌و به‌ جوانی كێشه‌و گیروگرفته‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی ده‌خاته‌روو.خاوه‌نی چه‌ندین كتیبه‌.
.

.