وەڵامی پرسیارەکانی ئێستای کۆچ دەداتەوە

پرۆفیسۆر نیدا ڕۆملین، قەیرانی پەنابەران جۆرێک لەقەیرانی ئاراستەکراوی هێناوە. ئایا فەلسەفە دەتوانێت یارمەتی سیاسەت بدات؟

فەلسەفە ناتوانێت ڕۆڵی قەشەیەکی کۆن ببینێت. بە بڕوای من ئەمە ڕەوتێکی زانستییە نەبوونی سەرچاوە و مەرجی بابەتییە بۆ ئەوەی بە وردی بڕیاری ئەوە بدەن کە چی باشە و چی باش نییە؟، ئەمە لە سیاسەتی پەنابەرانیشدا جێبەجێ دەبێت لەگەڵ ئەوەشدا فەلسەفە موڵکی هەستی هاوبەش و دەستەواژەی پێکەوەیی و ئەنجامە لۆژیکیەکانە. لە ناو ئەم چوارچێوەیەدا و ئەو سنورانەی کە دەتوانن پشتگیری دابین بکەن ئەو دەتوانێت بەشداری بکات لە روونکردنەوەی مەسەلەکان،، کە هەروەها لە هەڵسەنگاندنی ئەخلاقی سیاسەتی پەنابەریەتییدا جێبەجێ دەکرێت بۆیە هاوینی ڕابردوو دەستم بە نووسینی (ڕەوشتی کۆچ) کرد، کە لە فیستیڤاڵی پێشانگای کتێبی بەهارەدا بڵاودەکرێتەوە

دیارە لێرەدا دوو هەڵوێستی دژ بەیەک هەیە: تێڕوانینی یەکەم پشت بە مافی ڕەهای ئازادی جولانەوە و گواستنەوەی نێودەوڵەتی دەبەستێت و لەکاتێکدا هەڵگرانی دی پشتگیری مافی ڕەوای دەوڵەتی نەتەوەیی دەکەن لە چوارچێوەدا یاسا و ڕێساکان بۆ هاتنە ناوەوەی خەڵک بۆ ناوەوە و قەدەغەکردنی بەپێی پێویستی و هەلومەرج. هەڵوێستی “ڕەوشتی کۆچ” لەم بابەتەدا چییە؟

بەڕاستی، لایەنگرانی سنوورە کراوەکان زۆر جار پێی دەڵێن کە کۆستۆلۆژی. زۆر جار خۆیان لەبەردەم پارێزەری شەرعییەتی سنورەکانی وڵاتێکی تردا دەبیننەوە ئەوان لە ئەنگلۆ ساکسۆن بە “نەتەوەپەرستان” یان “یارمەتیدەرانی ناوخۆیی” ناسراون، من خۆم بە تایبەتی پشتگیری لە پرەنسیپی جیهانگیری دەکەم، واتە نۆرم و بەها جیهانییەکان هەن کە سنووری دەوڵەت – نەتەوە تێپەڕێنن. کرۆکی ئەم نۆرم و بەهایانە مافی مرۆڤە. من گومانم هەیە لە هۆکاری ئەوەی کە وڵات لەسەر بنەمای هاوکاری هاوبەشی ناوخۆیی (یان تەنانەت ئیتنیکی) دامەزراوە، بەڵام منیش پشتگیری بەرگری لە سنوورە شەرعییەکانی وڵات دەکەم.

” من لایەنگری پرەنسیپی جیهانگیریم، بەڵام لە هەمانکاتدا بەرگری لە سنوورە شەرعییەکانی وڵاتان دەکەم “

جێی باسە چەپی سیاسی، لە مارکسیستەکانەوە بۆ سۆسیال لیبرالەکان، ئەو ئارگۆمێنتە بەکاردێنێت کە ئایدیۆلۆژیای نیولیبڕاڵ یان بنەمای بازاڕ لەگەڵیدا دەگونجێت. ئەم تیۆرییە بازاڕ بە باشترین ڕێگا دەزانێت بۆ دروست کردنی سیستەمەکان. ئەوان باس لەوە دەکەن کە ئەوە تەنها سەبارەت بە خزمەتگوزاری و کاڵاکان نییە، بەڵکو سەبارەت بە هێزی کار هەرچۆنێک بێت، بەبێ ڕێزگرتن و پابەندبوون بە سنورەکانی دەوڵەت، بازاڕی کار مافی چارەی خۆنووسینی دەستەجەمعی لاواز دەکات یان هەر هیچ نەبێت هەڕەشەی لێ دەکات، کە لە شێوەی دەوڵەتی نەتەوەیی و دیموکراسییەکی ڕێکخراودا خۆی بەرجەستە دەکات دامەزراندنی بازاڕی کاری جیهانی بەبێ سنوور و مەرج ناتوانێت لەگەڵ بەرزترین ئاستی کۆمەڵایەتیدا بگونجێت و دەبێتە هۆی هەژاری زیاتر لە هەژارترین ناوچەکانی جیهان، چونکە هێزی کاری لێهاتوو و لێهاتوو دەچێتە ناوچە دەوڵەمەندەکان بەڕای من مافی بنەمایی دەوڵەت بۆ کۆنتڕۆڵکردن و سنووردارکردنی یاسایی بوونی سنوورەکانی دەوڵەت و جوڵانەوەی کۆچکردن بۆ هاتنی بەرژەوەندی جیهانی و بەرژەوەندی و تێگەیشتن و پاساوی ئەخلاقی جیهانییە. بەڵام لە هەمان کاتدا پابەندی مافەکانی مرۆڤ هەیە بۆ ئەو کەسانەی کە داوای مافی پەنابەری و پاراستن و پاراستنیان دەکەن (کۆنسێونتی جنێڤ). ئەوانەی لە جەنگ و شەڕی ناوخۆ هەڵهاتوون مافی پاراستنیان هەیە و مافی پەنابەرێتییان هەیە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە وڵاتانی دراوسێ بە پاڵپشتی دارایی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەشداری هەموو دەوڵەتەکان، تا ئەو کاتەی هۆکارەکانی قەیران و جەنگ یان شەڕی ناوخۆ لەناودەچن هەرچۆنێک بێت، ئەوە پێشوەختە کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ئەم پاراستنە ببەسترێت کە لەلایەن پەیماننامەی مافی مرۆڤەوە سەپێنراوە لەگەڵ ئەگەری تێکەڵبوون بە کۆمەڵگایەکی نوێ. وەرگرتنی پەنابەرێک بە خێرایی و بە باشترین شێوە بە ئارەزووی تێکەڵکردنی کۆمەڵگایەکی نوێ گرفتێکە بۆ ئەو کەسانەی کە دەرفەتیان هەیە یان ئەگەریان هەیە بۆ ئەوەی بە هەمیشەیی بژین. بۆ پەنابەرانی شەڕی ناوخۆ – هیوادارم – ئەمە نۆرمەکە نییە.

بە دیاریکراوی: ئەو مەرجە ئەخلاقییانە چین کە دەبێت لە داهاتوودا سیاسەتی مافی پەنابەری زیرەک بەڕێوەببرێت؟ ئەو ئەرکە ئەخلاقیانە چین کە بە ڕاشکاوی دەتوانرێت فۆرمول بکرێن؟

لەم خاڵەدا تەنیا دەتوانم چەند خاڵێکی گرنگ بکەم: دەست پێ بکەم بە ئەخلاقێکی ناوەندی و بۆیە کێشەی فەلسەفی: کێشەی پەناهەندە دەوڵەتەکان دەخاتە ڕوو بۆ کێشەیەکی ئەخلاقی گەورە. لە پرەنسیپدا پابەندی مامەڵەکردن لەگەڵ کەسێکدا بەپێی ڕادەی پێویستی و پێویستی جێبەجێ دەکرێت. ئێمە دەبێت مامەڵە لەگەڵ ئەو کەسانە بکەین کە لەسەر سنوورەکانمان وەستاون، کە ئاسایش و پاراستنیان دەوێت و ڕێزیان لێ دەگرن، وەک چۆن مامەڵە و ڕێز لە هاونیشتمانیانمان دەگرین هەرچۆنێک بێت وردەکارییەکانی ئەم مەسەلەیە بەبڕیارەکانی دادگای باڵای دەستووری فیدراڵی دیاری دەکرێت و ورد دەبێتەوە، بۆ نموونە هاوکاری و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتیەکان. لە هەمان کاتدا دەوڵەتەکان بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقییان هەیە کە لە پێکهاتەی هاوکاریدا لە ئاستی کۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا ڕەنگی دێتەوە و ئەو کەسانەی کە زیاتر پێویستیان بە یارمەتی هەیە، ئەولەویەتی دەدەن ملیاری خوارەوە، هەژارترین ملیار کەسی جیهانە، کە توانای کڕینی یەکسان بە یەک یۆرۆی ڕۆژانەیان هەیە، ناگەنە سنوورەکانی ئەوروپا یان ئەمریکای باکوور، یان ڕەنگە زۆر کەم.

“کاتێک یارمەتیەکانمان بە شێوەیەکی سەرەکی جەخت لەسەر ئەو کەسانە دەکەینەوە کە گەیشتوونەتە ناو سنورەکانمان، ئێمە کەسانیتر فەرامۆش دەکەین کە دەتوانین زۆر زیاتر یارمەتیان بدەین، بە نرخێکی زۆر کەمتر”

هەژارترین هەژارەکان بە گشتی پێناچێت کۆچ بکەن بۆ کیشوەرەکان و وڵاتان. وە کاتێک کە یارمەتیەکانمان لە بنەڕەتدا تەنیا لەسەر ئەو کەسانەی کە دەتوانن بگەنە سنورەکانمان، ئێمە ئەوانی تر پشتگوێ دەهێنین دەتوانین بە نرخێکی زۆر بەرز و زۆر کەم یارمەتی بدەین بانکی جیهانی هەندێک حساباتی کرد و بەم ئەنجامە گەیشت کە نیوەی بەرهەمی نەتەوەیی جیهان دەتوانێ بەس بێت بۆ ئەوەی هەموو دانیشتوانی جیهان لە هەر ڕۆژێکدا 2 دۆلار ببەزێنن. نیوەی بەرهەمی نەتەوەیی جیهان بەسە بۆ نەهێشتنی هەژاریی زۆر، بە نزیکەیی یەک لەسەر سێی دانیشتوانی جیهان دەناڵێنن! لێرەوە پێویستییەکی ئەخلاقی بۆ پەسەند کردنی دەستبەجێ بۆ ئەوانەی لە خراپترین ماوەدا دێتە ئاراوە و بەوەش مەبەستم لە پرسیارکردنی ڕەوایەتی پەسەندکراوی کۆچکردنی نێوان کۆنتیننەتییەکانە، وەک ڕێگەیەک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەژاری. هەروەها ئەوەش هاتووە کە لەبەر ڕۆشنایی زۆری هەژارترین لە جیهاندا، بەم شێوەیە، بە هیچ شێوەیەک مرۆڤ ناتوانێت چاوەڕوانی سەرکەوتن بکات لە لابردنی نەهامەتییەکانی. سیاسەتێکی کۆچی گونجاو و ئاگادار دەبێت جیاوازی نێوان شۆفێرە جیاوازەکان و شێوە جیاوازەکانی کۆچکردن لەبەرچاو بگرێت. ئەڵمانیا ئەو دەرفەتەی لە دەست داوە کە لە ڕێگەی یاسایەکی گونجاوی کۆچ و کۆچبەرانەوە سیاسەتێکی گونجاوی هەبێت، کە توانای لەبەر چاوگرتنی بەرژەوەندی وڵاتێکی کۆچ و بەرژەوەندی وڵاتی دایک لە هەمانکاتدا هەبێت. بەبۆچوونی من کۆچکردن کە تەنیا بەرژەوەندیەکانی ئەو وڵاتەی کە کۆچبەری وەردەگرێت لەبەرچاو دەگرێت (و ئەو بەرژەوەندیانەش بێ گومان بەردەستن، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی گەشەی دیمۆگرافی و لەدەستدانی چەندین کرێکاری شیاو) تەنیا ئەگەر وڵاتانی دایک لەلایەکی ترەوە گرنگە هاوکاری و هاوکاری وڵاتانی دراوسێ بکرێت لەحاڵەتی شەڕ و شەڕی ناوخۆ لەناوچە ناکۆکەکاندا، بۆ ئەوەی ئەو وڵاتانە بتوانن کۆچبەران وەربگرن و ژیانێکی شکۆمەندانە بۆ ماوەیەکی کاتییان بۆ دابین بکەن، واتە هیچ کۆچێکی کاتی و کۆچ لەلایەکی ترەوە دەبێت سەرەتا ئازارەکانی پەنابەرێتی و کۆچکردن کەمبکرێتەوە بەدابینکردنی یارمەتی لەسەر شوێن و لەڕێگەی ڕێکەوتنی بازرگانی دادپەروەرانە بۆ نموونە لەگەڵ وڵاتانی ئەفریقی پشتگیری و هاندانی پێکهاتە ئابوورییە ناوخۆییەکانی تێدا بکرێت. لە کەرتی کشتوکاڵدا لێرەدا کۆچکردنی نێودەوڵەتی بەگشتی مانای زیادکردنی ئازارە لەوڵاتدا نەک کەمکردنەوەی.

وەک وەزیری دەوڵەت بۆ ڕۆشنبیری لە یەکەم وەزارەتی شڕۆدەردا، تۆ بە تایبەتی ئەزموونێکی زۆرت لە دنیای سیاسەتەوە بەدەست هێناوە. ئەتوانین سەرکەوین؟

زۆر هیوادارم ئەڵمانیا لە چوار مانگی ڕابردووی 2015 و دوو مانگی یەکەمی ساڵی 2016دا مامەڵەیەکی باش لەگەڵ شەپۆلە گەورەکانی کۆچ بکات. ئەم جۆرە شەپۆلە گەورەیەی کۆچ و پەنابردن لە وڵاتی دەوڵەمەندی کۆماری فیدڕاڵی ئەڵمانیا زۆر گەورەتر دەبێت لە توانای بۆ هەڵمژین و خۆڕاگری. نابێت هەستێک لە ناو خەڵکدا دروست بکەین کە سیاسەت بێدەسەڵات و سەرلێشێواوە و بە هیچ شێوەیەک ناتوانێت شەپۆلەکانی کۆچ و کۆچبەران یان سنوورەکانی وڵات کۆنترۆڵ بکات. ئەم تێڕوانینەی تەحەدای ناسروشتی هێزی لێخوڕین بوو بۆ پێشکەوتن و بەهێزبوونی بزاڤە جەماوەرییە ڕاستڕەوەکان نەک تەنیا لە ئەڵمانیا بەڵکو لە سەرتاسەری ئەوروپادا. وەڵامی من ئەوەیە کە ئەگەر بە کورتی، بەڵێ لە ڕووبەڕووبوونەوەدا سەرکەوتوو بین، چونکە زۆر کەس لە ئەڵمانیا بوون و هێشتا ئامادەن یارمەتی بدەن حکومەت و دەزگا حکومییەکان بە تەنیا نەیانتوانی مامەڵە لەگەڵ ئەو کێشانەدا بکەن بەڵام پەیامی دووەم دەبێت ئەوە بێت: سنوورە کراوەکان وەڵامی ڕاست نین بۆ ئازار و هەژاری، وەڵامەکانی تر هەیە، ڕێگای باشتر و کاریگەرتر هەیە بۆ ئەوەی جیهانمان دادپەروەرانەتر بکات.

https://www.deutschland.de/ar/topic/syast/alflsft-walhjrt?fbclid=IwAR2LGSAbpXXhp_NozXcWRmEBZDU4wnZ7i3liWWBAekhYhPTFPB5o74DdMBg

14.11.2016

• سڵاو دۆستانی ئازیزم.. ئەم کاتەتان باش.. بە بێ زێدەڕۆیی لە سەروەختی ‘راپەڕین’ەوە تا هەنووکە، رۆژانە و هەفتانە و مانگانە، تاوەکو ئێستاکێ کە دەکا پتر لە (٣٠/ سی) ساڵی رەبەق؛ جۆرەها کەس پەلاماریان داوم، لەسەر ئاستی تۆمار و زارەکی و رێبواری و فیزیکی و رۆحی و رەوانی، بە ناوی راستەقینەی خۆیانەوە بووبێت یان خوازراو و نادیارەوە، کە هەندێکیان بانگخواز و ئەندامی کارا و سەرانی حیزبە ئیسلامییەکانن، هاوکات هەیانە کە بێلایەنن و سەر بە هیچ گروپ و حیزبێکی سیاسی نین، کە بەردەوام لە رێگەی کەناڵەکانی ماس-میدیا و تۆڕی کۆمەڵایەتی و بگرە لە رێگەی ‘مۆبایل’ەوە جنێوی سووکی زۆر و هەڕەشەی بەردەوامم بۆ دەنێرن کە گوایە من دژی ئەم ئایینە پیرۆزەی ‘ئیسلام’م، هەست و نەستی موسڵمانان بریندار دەکەم کە ناکرێت ئیمانیان وا تەنکۆڵە بێت. لە کاتێکدا ئەوان کە خودایەکی مەزن و پێغەمبەرێکی خاتەم و قورئانێکی پارێزراویان هەیە لە ” )لەوحی مەحفوز(دا و ئایین و ئیمانێکی وا تۆکمەیان هەبێت کە لە ملیارێک و نیو تێپەڕیانکردووە. ئاخۆ چۆن بە چەند گومان و پرسیارێکی من شێلوو دەبن و دەمارگیرانە بەرپەرچی من دەدەنەوە، نەک بە دیالۆگ، بەڵکو بە جنێوی سووک و بە زمانێک کە هی گفتوگۆ نییە؟!

ئەوان هەقە لە خۆیان بپرسن کە ئەگەر خودی “خودا” خۆی منی دروست کردبێت و ئاوەز و دەماغێکی پێبەخشیوم و رێگای داوم بیر بکەمەوە و قسان بکەم و تا هەنووکە خودی “زاتی ئیلاهی” بێزی نەهاتووە دەمم دابخات و کەڕولاڵم بکات یان بمکوژێت و مەحفم بکات، کە ئەم رستە و دەستەواژانە، لە پاڵ تەغارێک لە جوێن و هەڕەشە کە هی سەر زاری ناحەزەکانی منە کە من بە دۆستیان دەزانم، بەڵگەش ئەوەیە کە من تاوەکو ئێستاکێ بە یەک وشە کاردانەوەم نەبووە!

هەڵبەتە نەوەیەکیش پەیدا بوون کە بە هەزارەهایە و زمانی عەرەبی نازانن و هەر بە سیلەی رەحم موسڵمانن کە هونەر نییە، چونکە گەر لە هەریمی “تبێت/ تەیبت ” لە دایک بوونایە، دەبوون بە {بوودیست} و “گواتما بوودا” بە پەیامبەری خۆیان دەزانی و “دالای لاما”ش بە رەهبەری دینی و رۆحانی، ژمارەیەکی بێشومار ناشزانن ناوەرۆکی ئەو ئایینە پیرۆزەی ئەوان لە چی دەدەوێت و سوودی چییە بۆ ئەوان و مرۆڤایەتی و من؟ هەموو تێگەیشتنەکەی ئەوان لەسەر زاری ئەو مەزهەبزەدە و ئاخوند و زاتانەوە سەرچاوە دەگرێت کە لەسەر مینبەرەکانەوە بە فەرمی و نافەرمی خۆیان بە وتەبێژ و پارێزەر و زمانحاڵی ‘خودا’ دەزانن بێ ئەوەی بتوانن بێنە پای دیالۆگ و لۆژیک و گفتوگۆیەکی زانستیانە و شارستانی. هەڵبەتە من بە درێژایی ژیانم وەڵامی جنێوەکان و تەکفیر و تەخوین و هەڕەشە و گوڕەشەی هیچ مەردمگەلێکم نەداوەتەوە، چونکە هیچ جوانی و رێزێکی تێدا نابینم بۆ دیالۆگێکی کراوە!

ئەمن بڕوام بە وتە دروستەکەی “کارل مارکس: ١٨١٨-١٨٨٣”ی فەیلەسووف هەیە کە ناوەرۆکەکەی شیدەکەمەوە کە دەڵێت، ” پێشمەرجی هەموو رەخنەیەک سەبارەت بە هەر ئایدیا و بەهایەک و کایە و چالاکییەکی مرۆییانە بێت، ناچێتە خانەی رەخنەگرتنەوە، ئەگەر لە رەخنەکردنی ئایینەوە دەست پێنەکات.”

کە دیارە لای منیش ئەم پێشمەرجەی “مارکس” زێدە پەسندە چونکە خودی ئایین وەک کایەی تێفکرین زادەی تەئویل و تەفسیرێکە کە بە تەنها “خودا” و “پێغەمبەرەکان” کایەیان تێدا نەکردووە، بەڵکو لە ماوەی هەزارەها ساڵ ژمارەیەکی بێ شومار لە پیاوان و نێرگەل سەرگەرمی راڤە و توێژینەوە و شیکاری بوون و شەنوکەویان تێدا کردووە، بەو نیاز و مەرامەی کە بە رۆحێکی داخراو و دۆگماتیک و ئایدیۆلۆژستانە روانین و خواستی خۆیان هەبووە، نەک تێڕامانێکی مرۆڤپەروەرانە، کە زۆرینەیان نێرینە بوون، نەک مێینە کە بە روانینی من کرۆکی کارەساتێکی گەورەیە و جێگەی گومانە کە تیایدا سەر لەبەری مێژوو هی پیاوەکانە نەک هی ژنان، بە تایبەتی لە ناوئاخنی کایەی ئایین و سیاسەت و سەرمایەگوزاری و بزنسدا!

هەڵبەتە میراتێکی فیکری و فەلسەفی هەبووە کە لە لۆژیک و ئاوەزداری و عەقڵزەدەیی سەرشار بووە، بەڵام ئەوەی کە هەنووکە زاڵە و هەم دەچنەوە سەر میراتی فیکری “ئیبن تەیمییە: ١٢٦٣-١٣٢٨” و “ئیبن ئەلقەییم: ١٢٩٢-١٣٥٠” کە بە واتا پێچەوانەکەی دەبینین کە کۆمەڵیک بزافی وەک “قاعیدە” و “بوکوحەرام” و “داعش” و “تالیبان”ی خوڵقاند کە خاوەنی سەدەها سەرچاوەی خوێناوین، کە ئەوەیان بۆ من شاڕەگی گومان و پرسیاری منە بە درێژایی نیو سەدە، کەواتە ئێمە لە هەنووکەدا لە سەدەی بیست و یەکدا ناژین، بەڵکو لە سەدەی سیازدەی میلادیدا دەژین کە فیکری ‘ئیبن تەیمییە’ و ‘ئیبن ئەلقەییم’ و شاگردەکانی بوون بە ڕابەر؛ نموونەی سەرانی ترسناکترین رێبازی “وەهابیزم” کە پەیڕەوکەرانی ئەو دوو زاتەی سەرەوەن کە بوون بە مایەی فەزایەکی تاریکستان ئاسا لە نێو دونیای عەرەبی و ئیسلامیدا کە تا هەنووکەش بەردەوامە کە بە تەڵاقدانی عەقڵ کۆتایی هاتووە!

پارادۆکس و تەوس و بەزمە سەیرەکە لەوەدایە کە من بە رەوای دەبینم کە ملیارێک و نیو موسڵمان هەن لەسەر زەمین، بەڵام ئەو ملیۆنەهایە و ئەو هەزارەهایە لە خەڵکانی خۆمان و کورد-زبان بەرگەی ئەوە ناگرن کە بە قەولی خۆیان منی کافر و زندیق و و مورتەد و خوانەناس پرسیار و گومانم هەبێت، یان پێیان ئەستەمە کە رەخنەگری کۆی ئەم میراتەی باب و باپیران بم کە بڕێکی زۆری ئەو میراتە جێگەی گومان و پرسیاری منن، بە واتا شایستەی هەڵوەشاندنەوە و نەمان و سڕینەوەن، نەک بە پیرۆزکردن.

روانین و لێکدانەوەی منیش زادەی ئاوەز و عەقڵ و تێفکرین و تێڕامانێکی منە بۆ دین و دونیای لای خۆمان کە بایی ئەوەندەش هۆش و گۆشم هەیە کە ‘هەقیقەت’ لای من نییە و هەرگیز بە تەنها بۆ خۆمی قۆرغ ناکەم، چونکە من بڕوام بە “یەقین” و “تەلقین” و “نەقل” و تاکڕەوی هەقیقەتپەرستی رەها نییە کە دەگاتە دۆگما و وشکە باوەڕ و ئیمانی کوێرانە، کە سەهۆڵبەندانی عەقیدەیی لێ دەخوڵقێت کە ئیمانێکی تاریکپەرستانە بە دوای خۆیدا دەهێنێت، کە بە ناوی پیرۆزکردنەوە “عەقڵ” و تیفکرین و رەخنەکاری دەکوژن!

خۆ ئەگەر وابێت منی فەرمەسۆن دەچـمە دۆزەخ و “وە- بیئسەلمەسیر”، لەتەک “شەیتان”ی هاوکوفم پێکەوە بە ستوونێکی ئاگرینەوە لە ناوەراستی جەهەننەمدا دەبەسترێینەوە و بۆ هەتاهەتایە دەسووتێین کە من دەمێکە خۆمم بۆ ئامادە کردووە و گرفتێکم نییە، چونکە بۆ ماوەی ساڵانێکی زۆر سەرمام بووە تا رادەی ئەوەی کە ئێسقانەکانم بوون بە شەختەبەند و زوقمی ناو چللەی زستان، سەرمام بووە لە پای بەرکەوتنم بەو هەزارەها مەردمگەلەی کە زێدە سارد بوون بە ئەندازەیەک کە دەبوو بە چللەی هاوین پاڵتۆ/ساقۆ لەبەر بکەم، ساردتر لە ناو دەمی مردووەکان و بەفرەکانی سەر شاخەکانی ‘هیمالایا’، هاوکاتیش پیرۆزبایی لەو ملیارەهایەش دەکەم کە دەچنە فیردەوس و بە‌هەشت و جەنناتی عەدن-ی پڕ لە عەیش و نۆش و حۆری و غیلمان و شەرابەن تەهور و چی و چی کە من هەرگیز بۆ خۆمی ناخوازم، کە دیارە پێم شەرمە لە ژێر عەرشی “خودا” بە ڕووت و قووتی سەرگەرمی سەرمەقولات و گەوگەوزانێ بم لەبەر دەم و چاوی ‘یەزدان’ کە ئیماندارەکانی دیکە خەونی پێوە دەبینن!

جارێ ئەوان مەرجە بزانن کە ئەمن ‘حیکمەتی ئیلاهی’ جێبەجێ دەکەم کە ئەگەر ئەمن ‘ئەهلی دۆزەخ’ بم، چونکە زۆرینەتان دەزانن کە مەرجە دۆزەخی یەزدان پڕپڕ ببێتەوە وەک بەهەشتەکەی کە خزمان و خەڵکێکی زۆر خۆیان بۆ ساز و ئامادە کردووە، بە پای پیلان ببن بە خاوەنی کۆشک و تەلاری خۆیان لە ناو بەهەشتە بەربەرینەکەدا کە رازاوەتەوە بۆیان .. پیرۆزیان بێت؛ بەبێ من!
ئایەتێکتان هەیە کە دبێژی: ” يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِن مَّزِيد؟ٍ

مەرجە ئەو بەهەشتییانە بزانن کە خودی ‘خودا’ خۆی بەرامبەر بە “شەیتان” کە هەڵگەڕایەوە و ئامادە نەبوو کرنوش بۆ “ئادەم” ببات سزاکەی کوشتن نەبووە، بەڵکو لە بەهەشت دەریکرد و بێبەری کرد لە فریشتەبوون و هەڵیدایە سەر ئەم ئەستێرە زێدە رەنگینە کە سەرزەمینی ئێمەیە و خەریکە بنیادەمەکان گڵاوی دەکەن، بگرە یەزدان ‘ئیبلیس”ی سەربەست و ئازادی کرد لەوەی کە لە فریودان و گوناهکردنی بەرامبەر بە مرۆڤ بەردەوام بێت کە بە دیدی من ئەفسانەیەکی رەمزدارە پتر لەوەی واقیع بووبێت!

دیسانەوە گەر ئاوڕ لە ‘نەخێر’ و هەڵگەڕانەوەی ‘ئادەم’ و ‘حەوا’ بدەینەوە بەرامبەر بە ‘خودا’ کە رێنماییکردن و بگرە هەڕەشەی لێکردوون کە لەو سێوە یان گوڵەگەنمە یان لەو میوەی حەرامکراوەی درەختی ناسراو بە ‘درەختی مەعریفە’ نزیک نەبنەوە و نەیخۆن، بەڵام خواردیان و سزاکەیان تڕۆکردن و وەدەرنانیان بوو لە بەهەشت و فڕێدانیان بۆ سەر زەوی و بەس، نەک کوشتن!

ئەمن وەک کادیرێکی پەروەردەکار بۆ ماوەی سێ سەدە و نیو وا سەیری دەکەم کە ماقووڵ نییە من پیرۆزبایی لە ملیۆنەها دەکەم کە دەچنە بەهەشت و بە رەوای دەبینم و هەست و نەستم بریندار نابێت، بەڵام ئەو ملیۆنەهایە یەک کافر و زەندیق تەحەمول ناکەن کە منم. هەر بە راست تۆ بڵێیت من ئەوەندە ترسناک و ئاوقات و بەرباد بم کە بتوانم ئایینی ئیسلام هەڵبوەشێنمەوە کە پتر لە چواردە سەدەیە ڕەگوریشە دادەکوتێت کە لە رێگەی ‘فتوحات و غەزەوات’ەوە هاتوون و وڵاتانیان داگیرو تاڵان کردووە، کە بە ناوی “جیهاد”ەوە کراوە و دەکرێت، واتا چلە زەیتوونیان پێنەبووە و کۆتری ئاشتیەوانی نەبوون، بەڵکو شمشێرەکانیان خوێنی لێتکاوە.. نەک شیر و هەنگوین.

منێک کە کادرێکی پەرەوەردەم و بڕوام وایە کە وانەی یەکەم و ئەرکی پەروەردەکاری تازەگەر ئەوەیە کە لە ‘کیندەر گارتن’ و ‘باخچەی ساوایانەوە’ دەست پێبکەین بەوەی کە کچان و کوڕانی خۆمان وەک نەوەیەکی نوێ و ڕاچەنیو فێری ئەوە بکەین کە ئێمەی کوردگەل بۆ هەزارەها ساڵە داگیرکراوین لە لایەن چەندەها نەتەوەی جیاوازەوە، بگرە لەسەر ئاستی دونیادا بە خاک و خەڵکەوە بووین بە موستەعمەرە وکۆلۆنیالێکی نێونەتەوەیی و جیهانگیری و گلۆبال، چ بە ناوی ‘خودا’وە بووبێت یان گەمەی چەپەڵی سیاسەتی نێودەوڵەتی، ئێمە لە ناوەکانی خۆمانەوە بۆ ناوەرۆک و سەر پەڕەی رۆحمان داگیر کراوین، پرۆسەی داگیرکاری و ئاکام و دەرئەنجامە زۆر خراپ و کوشندەکانی وانەی یەکەمی پەرەوەردەناس و فەیلەسووفی بەرازیلی “پاولۆ فرێری: ١٩٢١-١٩٩٧”ی مامۆستامە کە فێری کردووم، بە تایبەتی لە رێگەی کتێبە دانسقەکەی بە ناوی “پێداگۆگی ستەمدیدە” کە تیایدا بە قووڵی ئاماژە بەوە دەدات کە ستەمدیدە و ستەمکار بۆ هەمیشە جێگۆڕکێ دەکەن، چونکە رۆحی داگیرکاری لە لای هەردووکیان پتەوە و بنەبڕ نەکراوە تا هەنووکە، بە تایبەتی لە “ڕەشهەلاتی ناوەراست”!

کۆی مێژووی ئیسلام کە عەرەبی بیابان-نشین بوون بە خاوەنی لە بەرژوەندی شۆڤێنیزمی دینی و هەم فاشیزمی میلیتاری و عەسکەرتاری پان-عەرەبیزم کۆتایی هاتووە کە هەزار و چوار سەد ساڵ پترە بەو رۆحە بارباریست و وەحشییەتگەرایە کوردگەل و نەتەوەکانی دیکە دەچەوسێنێنەوە، ئەوەی بۆ من سەیر و سەمەرەیە و هەم هێدمگرتیم دەکات ئەوەیە کە ماقووڵ نییە داگیرکەر و چەوسێنەری خۆمان بە ناوی ئاسمانەوە بپەرستین و پرسیار و گومانێکمان نەبێت بۆ ماوەی چواردە سەدە؟!

واتا پێشمەرجی پەروەردە و فێرکردن هەر لە وانەی یەکەمەوە تا دوا وانە و بە درێژایی ژیانمان خوێندنەوە و هەڵكۆڵین و پشکنینە سەبارەت بەوەی کە ئێمە لە کەنگێوە داگیر کراوین لەسەر ئاستی رۆحی و رەوانی و فیزیکی کە بە داگیرکردنی “مێشک” و مێژوومان کۆتایی هاتووە؟ بۆچی و لەسەر چی و چۆن بووین بە کۆیلە و کرێچی و کرێگرتەی سەر خاکی خۆمان؟ بۆچی دوژمنانی داگیرکەر بوون بە خانەخوێ و سەرداری ئێمە؟ بە چ زمانێک و ئامرازێک و بیانوویەک و ئامانجێک وایانکرد داگیرکەرانی خۆمان بپەرستین و هیچ گومان و پرسیارێکمان نەبێت؟ بە راست ئێمەی کوردەیل رۆڵمان هەبووە لە میانەی پرۆسەی بە کۆیلەبوونی خۆمان؟ یاخود سوپەر پاوەر و زلهێزەکانی دونیا نەخشەی ژیانی ئێمەیان لە باری رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و مەزهەبزەدەیی و فەرهەنگییەوە داڕشت و سمیان پێوەنا کە ئێمە ببین بە سواڵکەر و دەرۆزەکەرانی سەرزەمین بۆ تۆزێک سەربەستی؟ یان هەتیوەکانی ژێر دەواری دڕاو و هەلاهەلای رژێمە بارباریست و وەحشیەتگەری وڵاتانی دراوسێ کە هەر هەموویان خۆیان بە جەنگاوەرانی ئاسمان و خودا و ئایینەکەی دەزانن کە وا نییە؟
“کارل مارکس” بڕوایە وایە کە “ستەمی رۆژهەڵاتیی” ستەمێکە کە وێنەی نییە لە توندوتیژی و وەحشییەتگەری لەسەر ئاستی رامیاری و کۆمەڵایەتی کە تا هەنووکەش ئەو روانینەی ‘مارکس’ بەردەوام و بەرجەستەیە و من لە رۆحی داگیرکاری و بارباریستی ئەو چوار وڵاتانەدا دەیبینمەوە کە بە ئاگر و ئاسن ئێمە لێدەخوڕن: تورکیا، ئێران، عێراق و سوریا کە بەوەوە دەنازن کە خۆیان بە دەوڵەتی تیۆلۆژی و ئایین پەروەر و موسلمان لە قەڵەم دەدەن کە خراپترین چوار ولاتانی دونیان لەسەر هەموو ئاستەکاندا، هەڵبەتە لە پاڵ ئەو چوارەی سەرەوە مەرجە ئاماژە بە حوکمڕانی دکتاتۆریانەی ئەفغانستان و پاکستان و سودان و سعودیەی عەرەبی بدەین کە دۆزەخێکیان بۆ خەڵکانی خۆیان ئاگر داوە!

ئەم گومان و دڵەراوکێ و پرسیارانەی سەرەوە بۆ هەر خانەوادە و ماڵبات و تیرە و هۆز و خێڵ و مەزهەبدار و نەتەوەیەک پێویستە و پێشمەرجی زیندووییەتی هەر خەڵک و نەتەوەیەکە کە ئێمەی کوردگەل، لەسەر ئاستی کوردستانی گەورە، لە بواری پەروەردەدا تا هەنووکە ئەو پرسیارەمان لە خۆمانمان نەکردووە، دیارە کە خاوەنی قەوارەی خۆمان نەبین و دەوڵەتداری سێنترال جڵەومان بکەن، مەحاڵە لەم دۆخە تراژیک و دراماتیکە دەربچین!

ئایا بۆچی نەتەوەیەکی چل ملیۆنی بە درێژایی مێژووی رۆحی بەرگری و چەوساندنەوەی ئێمە و شكستی درامی و تراژیکی شۆڕشەکانمان و هەڵواسین و کوشتن و زیندانیکردنی رابەرەکانمان تاوەکو هەنووکە پلان و نەخشەیەکی سیاسی و ستراتیژی و لۆبییەکی یەکگرتوومان نییە؟ بۆ ئێمەی پەراوێزخراوی ناو مێژوو کە لە ساڵی (٢٠٢٣)دا دەکەوینەوە ناو بازنە و سەر یادی پەیماننامەی “لۆزان” کە لە بەرواری (٢٤/٧/١٩٢٣)دا بووین بە قوربانی و وەک بەرخەکەی “ئیبراهیم” سەر بڕاین و خوراین. گوایە دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی دوای یەکەمین جەنگی جیهانگیریی بە چاکیان زانیوە، بێجگە لە کوردگەل، زۆرینەی نەتەوەکانی دیکەی “ڕەشهەڵاتی ناوەراست” شایستەی قەوارەیەکی سیاسی خۆیان بن، بێجگە لە ئێمە کە وەک (عیسا-ی مەسیح) بە خەڵک و خاکەوە لە خاچ دراین و “خودا”ش سەیری هەمووانی دەکرد و نەیدەکرد.

“رەجەب تەیب ئێردۆغان”یش کە خۆی بە جەنگاوەری ئاسمان و ئیسلام و خۆ بە خوداناس دەزانێت مرخی لەوە خۆشکردووە کە دیسانەوە بە ناوی “فتوحات و غەزەوات”ەوە کە چلۆن بەشێکی لە کوردستانی “رۆژئاوا” و “باشوور”ی داگیر کرد، بە موبارەکەی خودا و دونیا، لە خەونی ئەوەدایە کە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانلی دێرین و لە دەستچووی زیندوو بکاتەوە، ئەو رۆژگارەی کە بە بەرچاوی هەموو دونیای دوون و خەوتووەوە هاواری کرد ئێمە بەرەو “عەفرین” دەچین، هەر وەک چلۆن باوک و باپیرانمان دەچوونە “فتوحات و غەزەوات”، بە واتا وانەی یەکەمی ئەوان داگیرکردنی خەڵک و خاکی دیکە بوون کە کوردەگەل تیایدا زۆرینەن بوون، لە دێر زەمانەوە تا هەنووکە!

بەڵام ئەوەیان چ ئایینێکە کە چوار وڵاتی خۆ بە موسلمان-زان بە موبارەک-بایی و موبارەکەکردنی زلهێزەکانی دونیاوە بۆ هەتاهەتایە لە خاچمان بدەن؟

بیرمەندی ئانگلۆ-ئایرش”جۆناتان سویفت:١٦٦٧-١٧٤٥” دەڵێت: “ئێمـە بڕی ئەوەندە زۆر ئایینمان هەیە کە بۆ هەمیشە کینە و رقمان لە یەکتری بێتەوە، بەڵام هەرگیز بایی ئەوەندە دین/ ئایینمان نەبووە کە یەکتریمان خۆشبوێت!”
ئەو روانینەی ‘جۆناتان سویفت’ مێژوویەکی دێرینی هەیە و دەنێو ‘ڕەشهەڵاتی ناوەراست’ و دونیای ئێمەدا تا هەنووکە لە برەودایە و خوێنبارانەکەش زەریای خوێنی بەرپاکردووە و هەر هەموومان مەلەی تێدا دەکەین!

“ئێردۆغان”ێک کە بە هەزارەها لە موسڵمانانی کوردگەل هەن کە ئەم چنک خوێناوییە بە نموونەی باڵای خۆیانی دەزانن، بێ ئەوەی تەماشا بکەن کە ئێمە خاوەن چ دیرۆکێک و چارەنووسێکین کە تا هەنووکە بەسەر خاچەکەوەین و خوێنمان لێدەچۆڕێت، گوایە چاوەڕوانی دونیای دوون و بێ مۆڕالین لەو خاچە دامانبگرن کە ئەوان لە تەختە و داری خۆمان ئەو خاچەیان بۆ ئێمە دروستکردووە!

پرسیاری من ئەوەیە کە ئەگەر خودا دادگاییەکی باڵای خۆی هەیە لە ئاسمانێ کە لە قیامەتێ و سەروەختی ‘حەشر و نەشر’ دادگایی هەموومان دەکات، مەڕ بە پێی خۆی و بزن بە پێی خۆی بە قەنارەوە هەڵدەواسرێت، کە دایکم و نەنکم بە هێوری و دڵنیاییەوە وایان دەگوت. دەی.. کەواتە ئەم سەدەها دادگا و دادوەری گشتییە چییە کە بە ملیۆنەها بە ناوی ئاسمانەوە لەسەر زەمین دایانمەزراندووە؟ ئەو هەزارەها و ملیۆنەهایە چلۆن وەکالەتی عام و خاسیان لە خودا وەرگرتووە؟ کەنگی و لە کوێندەرێ و بە چ هەق و مافێک؟ ئەوەی ئەوان دەیکەن رێک هەڵوەشاندنەوەی دادگای باڵای “یەزدان”ی خۆیانە لە ئاسمانێ!

ئەمن لە کۆتایی ئەم مانیفێستەدا وەک هەمووان، چ بەهەشتی و چ دۆزەخی، منی فەرمەسۆن حەزمە زیندوو ببمەوە و دادگایی بکرێم و بە دۆزەخ شاد ببم، نەک بەهەشت، بەڵام ئەگەر لە دادگاکەی ‘باری تەعالا’ ماف و هەقی ئەوەم هەبێت لەتەک خودا و دادوەرەکانی چەند راز نیازێک بدرکێنم، ئەوسا چەند راستییەکی گەڵێک تاڵ و کوشندە هەن کە ئیماندارەکان حەز ناکەن لە منی ببیستن، کە مەحاڵە دڵی هیچ خوداناسێک خۆشبکات، چونکە پڕە لە گومان و پرسیار و سکاڵای جەرگبڕ، خۆ گەر خوداش گوێی لێنەگرتم و وەک باوکم راژدییەکی سراوەندە بناگوێم و دەمی منی داخست و بە دۆزەخی شاد کردم، ئەوسا دەزانم زۆر ئاسانە لەگەڵ دۆزەخدا هەڵبکەم و ئاشنا بم بە ئاگر و سووتان، چونکە من سەر بە خانەوادە و گەڕەکێک و شار و وڵاتێک و نەتەوەیەکم کە لە ناو جەهەننەمدا ژیان و زیندەگیان گوزەراند، کە وا مەزەندە دەکەم شورەییە کە دوای بینینی هەزارەها دۆزەخی سەرزەمین؛ دیسانەوە و سەر لە نوێ بچینەوە دۆزەخ، گەر وا بوو، من دەبم بە سەرقافلەچی کاروانی کوردگەل یان پاسەوان و پاشکۆی کاروانسەرای روو لە دۆزەخ، کە شکۆمەندانە و سەربڵندانە رووەو دۆزەخی هەڵایساو بە بەرگی بڵێسە و ئاگرەوە رێدەکەین و نالەرزین و ناترسێین، چونکە نە بەهەشت بەو شێوەیەی کە وەسفکراوە جێگەی خۆشحاڵی منە و نە دۆزەخیش جێگەی نیگەرانی و ترس تۆقاندنی منە!

(شێرزاد حەسەن)
پایزی/٢٠٢١

سه‌رنجێك له‌ باره‌ی كتێبی_ نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعری نوێی كوردیدا

1
به‌ درێژایی مێژووی شیعر وه‌ك ژانڕێك له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا، هه‌میشه‌ هه‌ڵگری ناوه‌ڕۆك ‌و گوتارێك بووه‌، كه‌ له‌ شێوه‌ی په‌یامێكی سیاسی یاخود كۆمه‌ڵایه‌تی، گوزارشتی لێكراوه‌. ئه‌زمووی شیعری ئێمه‌ له‌ قۆناغی كلاسیكه‌وه‌ تاكو شیعری ئازاد كه‌ له‌ (گۆران) ی شاعیره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات‌و ئیدی كێش‌و سه‌روا له‌ شیعردا نامێنێت‌و فۆڕمێكی ئازاد وه‌رده‌گرێت، هه‌ڵگری ئه‌و گوتاره‌ بووه‌. شاعیرانی ئێمه‌ گه‌رچی ده‌رچووی هیچ نێوه‌ندێكی ئه‌كادیمی و مه‌عریفی نه‌بووینه‌، بگره‌ ده‌رچووی ته‌كیه‌ و خانه‌قا و مزگه‌وته‌كان بووینه‌، به‌ڵام به‌رده‌وام دیدێكی ڕه‌خنه‌یی و په‌یامێكییان پێ بووه‌ به‌ ئامانجی ڕیفۆرمكردنی كۆمه‌ڵگه‌. بۆیه‌ پێگه‌ی شیعر له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا، پێگه‌یه‌كی دیاره‌ و ته‌نانه‌ت مێژووی فه‌رهه‌نگی كوردی، له‌ شیعره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كا و به‌ درێژایی مێژووش تاكو ئێستا، شیعر وه‌ك ژانرێكی سه‌ربه‌خۆ، له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا بینراوه‌ و ده‌ناسرێته‌وه‌ و شوناسی ناسینه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌ شیعر خۆیه‌وه‌. واتا شیعر، له‌ چوارچێوه‌ی شوناسی شیعر دایه‌ و ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ته‌نها شیعره‌، نه‌ك ژانرێكی تر بكرێته‌ ئاماژه‌یه‌ك بۆ ناسینه‌وه‌ی شیعر و گوتاری شیعری، له‌ مێژووی ئه‌ده‌بی كوردیدا.

_ 2_
لێره‌دا وه‌ك خوێنه‌رێك، ئێستێك له‌ ئاست كتێبی ( نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شبعری نوێی كوردیدا ده‌كه‌ین) و مه‌به‌ستمانه‌ ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئایا له‌ شیعردا شتێك هه‌یه‌ به‌ ناوی نووسینی ئۆتۆماتیكی؟ یاخود تا چه‌ند ئه‌و نموونه‌ و شڕۆڤانه‌ی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌، وه‌ك نموونه‌ی شیعری ئۆتۆماتیكی هێناویه‌تییه‌وه‌ ، یه‌كانگیره‌ له‌گه‌ڵ ناونیشانی كتێبه‌كه‌ و ئاماژه‌كانی ئه‌و بابه‌ته‌. ئه‌م كتێبه‌ ، له‌ بنه‌ڕه‌تدا نامه‌یه‌كی ئه‌كادیمییه‌ و وه‌ك به‌شێك له‌ پێویستییه‌كانی وه‌رگرتنی پله‌ی ماسته‌رله‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا نووسراوه‌. كتێبه‌كه‌ له‌ چه‌ند باسێكی سه‌ربه‌خۆ پێكهاتووه‌، وه‌لێ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ مه‌به‌ستمانه‌ وه‌ك خوێنه‌رێك ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئایا نووسینی ئۆتۆماتیكی هه‌یه‌ له‌ شیعر؟ به‌ تایبه‌تیش كه‌ نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌و باسه‌، ئه‌و شێوازه‌ له‌ نووسین ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ ڕێبازی سوریالیزم. سه‌ره‌تا، له‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كه‌ین. ناونیشانی كتێبه‌كه‌ ( نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعری نوێی كوردی) یه‌، كه‌ مه‌به‌ستی نووسه‌ر، شێوه‌ی نووسینی ئۆتۆماتیكییه‌ له‌ شیعردا. لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌مان لا دروست ده‌بێت، كه‌ ئاخۆ شتێك هه‌یه‌ به‌ ناوی نووسین له‌ نێو شیعردا؟ مه‌گه‌ر شیعر بۆ خۆی وه‌ك ژانرێكی سه‌ربه‌خۆ، نووسین نییه‌ و وه‌ك تێكستێكی نووسراو هه‌ڵگڕی ئاماژه‌كانی نووسین نییه‌؟ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئایا شوناسی ده‌قی شیعری، وه‌ك شوناسی ده‌قێكی نووسین، كه‌ پێكهاته‌یه‌كه‌ له‌ ڕێزمان و بونیادی زمانه‌وانی و ئاماژه‌ و واتا و ده‌لاله‌تی شیعری، نووسین نییه‌؟ كه‌ واتا به‌ بڕوای من، ناونانی نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعردا هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌ نێو شیعردا هه‌یه‌، به‌شێك له‌و ڕووبه‌ر و تۆپۆگرافییا شیعرییه‌ی، كه‌ فۆڕم و ناوه‌ڕۆكی ده‌قێكی نووسین به‌ ناوی شیعره‌وه‌ پێك دێنێت. ئه‌وه‌ی له‌ شیعردا هه‌یه‌، نووسینه‌، نه‌ك ئه‌وه‌ی نووسینێك له‌ نێو شیعردا هه‌بێت، كه‌ جیاوازه‌ له‌ ده‌قی شیعری. ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی تره‌وه‌، هه‌موو ئه‌و نموونانه‌ی وه‌ك ده‌قی ئۆتۆماتیكی هێنراونه‌ته‌وه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا شیعرن، نه‌ك نووسین. چونكه‌ شیعر، به‌ تایبه‌تیش شیعری نوێ، ڕواڵه‌ت و تۆپۆگرافییا و ئاماژه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی هه‌یه‌، كه‌ هیچ په‌یوه‌ندی به‌و شێوازه‌وه‌ نییه‌، كه‌ تێكستێك وه‌ك نووسین، بۆ نموونه‌ (وتار یان چیڕۆك) جیا ده‌كاته‌وه‌ له‌ شیعر. لێره‌وه‌ش ناونانی كتێبه‌كه‌، یه‌كه‌م گیرو گازه‌ كه‌ خوێنه‌ر ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌بووایه‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌ ( شیعری ئۆتۆماتیكی بووایه‌، نه‌ك نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ نێو شیعردا) به‌و مانایه‌ی شیعر، دوا جار شیعره‌ و له‌ جیاكردنه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌قه‌كانی دیكه‌، وه‌ك شیعر ده‌خوێنرێته‌وه‌ و ده‌ناسرێت، نه‌ك نووسین. ئه‌گه‌رچی شیعریش دواجار به‌شێكه‌ له‌ تێكستێكی نووسراو، به‌ڵام بێگومان ده‌قی شیعری، ئاماژه‌ و بنه‌ما و خاسیه‌تی هونه‌رییانه‌ی خۆی هه‌یه‌، كه‌ جیای ده‌كاته‌وه‌ له‌ نووسینی ژانره‌كانی تر. به‌و مانایه‌ی خوێنه‌ر كه‌ له‌ به‌رده‌م ده‌قێكی شیعری دایه‌ و ده‌یخوێنێته‌وه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا شیعر ده‌خوێنێته‌وه‌ نه‌ك نووسین، كه‌ ئیحا و فه‌زای ئه‌ده‌بیشی جیایه‌ له‌ ژانره‌كانی تر. وێرای ئه‌مه‌ش، دیسانه‌وه‌ ده‌كرێ ئه‌و پرسیاره‌ بكه‌ین، كه‌ ئایا ده‌كرێ نووسینێك ئوتۆماتیكی بێت؟ ئه‌مه‌ش پرسیارێكی دیكه‌یه‌. كه‌ پێویستی به‌ هه‌ڵوه‌سته‌كردن وتێ هزرین هه‌یه‌. بێگومان هه‌موومان ده‌زانین، دوو له‌ بنه‌ما هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی چه‌مكی (ئۆتۆماتیكی) ئه‌وه‌یه‌، كه‌ خۆكاریی و فیزیكیبوونه‌. به‌و مانایه‌ی كرده‌ی ئۆتۆماتیكی، كرده‌یه‌كی خۆرسكی و خۆكارییه‌ و خۆی كاره‌كانی خۆی، به‌ بێ هه‌بوونی هیچ پاڵنه‌ر و فاكتێكی ده‌ستكرد ده‌كات. كاتێ شتێك ئۆتۆماتیكییانه‌ كار ده‌كات، ئه‌وا بكه‌ری نییه‌، چونكه‌ كرده‌كه‌ی خۆكاره‌. واتا له‌ ده‌ره‌ووه‌ی ده‌سته‌ڵات و هێز و پاڵنه‌ری مرۆییانه‌یه‌. بۆیه‌شه‌ كاتێ كرده‌ی ئۆتۆماتیكییانه‌ ده‌ده‌ینه‌ پاڵ هه‌ر شتێك، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌موو ئه‌و هێز و بزوێنه‌ر و جوڵانه‌ی لێ دا ئه‌ماڵێن، كه‌ له‌ په‌یوه‌ندی دان به‌ مرۆڤه‌وه‌. لێره‌وه‌ش ئه‌گه‌ر شیعر، وه‌ك دنیابینی مرۆڤێك كه‌ شاعیره‌ و، وه‌ك خه‌یاڵ و تێگه‌یشتنی هزرییانه‌ی شاعیر ببینین، كه‌ واتا شیعر كرده‌یه‌كی ئۆتۆماتیكییانه‌ نییه‌، به‌ڵكو كرده‌یه‌كه‌ كه‌ بكه‌ر و بزوێنه‌رێكی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش بیر و ویست و توانای هزریی و جه‌سته‌یی مرۆڤه‌. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، شیعرێك بوونی نییه‌، ئه‌گه‌ر شاعیرێك نه‌ینووسیبێت، هیچ شیعرێك دنیابینی و گوتار و زمان و مانای نییه‌، ئه‌گه‌ر شاعیرێك به‌رجه‌سته‌ی نه‌كات، كه‌ واتا له‌ هه‌موو ڕووێكه‌وه‌، كرده‌ی شیعر نووسین، كرده‌یه‌كی خۆكاری نییه‌، به‌ڵكو به‌ركارییه‌ و كه‌سێك به‌ كرده‌كه‌ هه‌ڵده‌ستێت، نه‌ك خۆی بیكات. شیعر، خۆی خۆی نانووسێت، شاعیر ده‌ینووسێت. شیعر به‌رهه‌می هه‌ردوو دیوی هه‌ستی و نه‌ستی شاعیره‌ و به‌ تایبه‌تیش له‌و سه‌رده‌مه‌دا، شیعر چیتر ده‌ره‌نجامی هه‌ستێكی ڕۆمانسییانه‌ی ڕووت نییه‌، به‌ڵكو ئاگایه‌كی گه‌وره‌ی هزریی و زمانییه‌. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌، جۆرێك له‌ ئاڵۆزیی تێدایه‌، وه‌لێ چونكه‌ یه‌كه‌م كاره‌ له‌ باره‌ی ئه‌و چه‌مكه‌وه‌ له‌ شیعری كوردیدا ده‌كرێت، ئیدی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ به‌ پێویستی زانیوه‌وه‌ وه‌ك كارێكی تازه‌ و جیاواز، ناوی بنێت (نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعردا). نووسه‌ر له‌ درێژه‌ی كتێبه‌كه‌یدا، بنه‌ما و ڕێسكانی نووسینی ئۆتۆماتیكی ده‌خاته‌ ڕوو. لێره‌دا، ئێمه‌ له‌ سه‌ر ئه‌و باسانه‌ ناوه‌ستین، كه‌ نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ له‌ ڕوویی مێژوویی و میتۆدی و ئه‌ده‌بییه‌وه‌ باسیان ده‌كات، ته‌نها له‌ سه‌ر ئه‌و باسه‌ ده‌وه‌ستین كه‌ ئایا نووسینی ئۆتۆماتیكی چییه‌ و خاسییه‌ت و ڕواڵه‌ت و بنه‌ماكانی چین؟ ئایا ئه‌و نووسینانه‌ی له‌ نه‌سته‌وه‌ دێن، ده‌كرێ پێیان بگووترێت نووسینی ئۆتۆماتیكی؟ یه‌كێك له‌و بنه‌مایانه‌ی به‌ درێژایی ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ نووسه‌ر باسی ده‌كات ئه‌وه‌یه‌، كه‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ ڕێبازی سوریالیزم و به‌ بڕوای ئه‌و، هه‌موو ئه‌و نووسینانه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی سوریالی ده‌نووسرێن، نووسینی ئۆتۆماتیكین. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ ده‌نووسێت:( سوریالییه‌كان دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌موو بوونیادێكی عه‌قڵانی و زمانه‌وانی و بیركردنه‌وه‌ و ئاماده‌سازیی پێًش وه‌خته‌ی نووسین، ئه‌مه‌ش خۆی له‌ نوووسین به‌ شێوه‌ی ئۆتۆماتیكی ده‌بینییه‌وه‌. لا26 ) بێگومان سوریالیزم، ڕێبازێكی ئه‌ده‌بی سه‌ربه‌خۆیه‌، به‌رمه‌بنای ئه‌و ڕه‌شبینیی و نائومێدییه‌ بوو، كه‌ شاعیران له‌ دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م تێی كه‌وتن. واتا ڕه‌شبین و داڕووخاو بوون و بڕوایان به‌ هیچ پێوه‌رێكی ئه‌قڵانی نه‌ما، چونكه‌ پێیان وابوو شه‌ڕ و كوشتاره‌كان به‌رهه‌می ئه‌قڵی مرۆڤن. ئه‌مانه‌ جۆره‌ نووسینێكی تازه‌یان تاقیكرده‌وه‌ كه‌ ڕه‌چاوی هیچ بنه‌مایه‌كی هزریی و ئه‌ده‌بی و زمانی تێدا نه‌ده‌كراو چییان به‌ خه‌یاڵ داهاتبا، ئه‌وه‌یان ده‌نووسی. شیعره‌كانی ئه‌و ڕێبازه‌، ده‌چنه‌ نێو پێناسه‌ی سوریالیزم خۆیه‌وه‌، نه‌ك شوناسی تر، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، ئه‌گه‌ر دیدگای نا ئه‌قڵانی و نا لۆژیكی و زمانی نا فه‌رهه‌نگی و ئه‌بستراكت وه‌ك ئه‌دگاره‌كانی سوریالیزم بناسێنین، ئه‌وا هه‌موو ئه‌وانه‌، دواجار به‌رهه‌می نه‌ستی مرۆڤن و نه‌ستی مرۆڤیش هاوشان له‌گه‌ڵ هه‌ست، دیوه‌كه‌ی تری مێشكی مرۆڤ پێكدێنن. به‌مه‌ش دیسانه‌وه‌ ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م نووسینێك نین خۆكارو خۆكرد، به‌ڵكو له‌ به‌رده‌م نووسینێك داین، كه‌ به‌رهه‌می ئه‌قڵی مرۆڤه‌، به‌ڵام به‌ دیوێكی نا ئاگایانه‌دا. لێره‌وه‌ش كرده‌كه‌ خۆكار و له‌ خۆوه‌ نییه‌، به‌ڵكو بكه‌رێكی هه‌یه‌، كه‌ ئه‌ویش نائاگاییانه‌ی شاعیره‌. بۆیه‌ كورتكردنه‌وه‌ی نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ وێنه‌ سوریالییه‌كاندا، به‌ بڕوای من شتێكی نوێ و تازه‌ نییه‌ و پێشتریش ده‌یان تێزی ئه‌كادیمی له‌ باره‌ی سوریالییه‌ته‌وه‌ نووسراون. نه‌ست ئه‌گه‌ر پاڵنه‌ری هه‌موو گوتن و كرده‌یه‌كی نا ئاگایانه‌ش بێت، به‌ڵام به‌شێكه‌ له‌ هزری مرۆڤ و فرۆیدیش به‌ پاڵنه‌ری سه‌ره‌كی زۆر كرده‌وه‌ و هه‌ڵسه‌كه‌وتی مرۆڤه‌كانی ده‌زانێت. كه‌واتا دیسانه‌وه‌ ئێمه‌ و له‌ به‌رده‌م نووسینێك نین خۆكاری، ئه‌گه‌ر له‌ نه‌سته‌وه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئاگایی و ده‌سه‌ڵاتی مرۆڤیشه‌وه‌ له‌ ڕووی هزریی و زمانییه‌وه‌ بێت، چونكه‌ دواجار سه‌رچاوه‌ی ئه‌و ده‌ربڕینه‌ نا ئاگاییانه‌، هه‌ر مرۆڤ خۆیه‌تی و به‌مه‌ش دیسان نووسین بكه‌رێكی هه‌یه‌ و نه‌ك ئه‌وه‌ی خۆرسكانه‌ خۆی كاری خۆی بكات، وه‌ك هه‌ر ئامێرو كه‌رسته‌یه‌كی دیكه‌ی ئۆتۆماتیكی. ئه‌گه‌ر ئه‌و مرۆڤه‌ نه‌بێت، لایه‌نی نه‌ستی و زمانی بێ ئاگاییانه‌ی نه‌بێت، ئه‌وا ئه‌و نووسینه‌ش بوونی نابێت. نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت و ئه‌مجاره‌یان ده‌نووسێت:(نووسینی ئۆتۆماتیكی جه‌ختكردنه‌ له‌ كاری ئه‌فراندن و داهێنان به‌ بێ بوونی هیچ چاودێریه‌كی ئه‌قڵی ولۆژیكی. لا 154) ئه‌گه‌ر له‌ په‌راوێزی ئه‌و بۆچوونه‌وه‌ بڕوانینه‌ كرده‌ی ئه‌فراندن و داهێنان به‌ گشتی و داهێنانی ئه‌ده‌بیش به‌ تایبه‌تی، ئه‌وا ده‌بێ بپرسین ئایا هیچ نوێكردنه‌وه‌ و داهێنانێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی لۆژیك و ئه‌قڵ بوونی هه‌یه‌؟ ده‌كرێ پرسیاره‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی دیكه‌ بكه‌ین، ئه‌گه‌ر نووسینی ئۆتۆماتیكی به‌شێك بێت له‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌ست و ئه‌قڵ و ئاوه‌ز تیایدا هیچ سه‌نته‌ر و ڕۆڵی ئاراسته‌كردنێكی لۆژیكی تێدا نه‌بینن، ده‌كرێ داهێنانێك بێته‌ كایه‌وه‌؟ مه‌گه‌ر داهێنان زاده‌ی بیركردنه‌وه‌ و ئه‌زموونێكی درێژ و قووڵ و كاركردنێكی به‌رده‌وام نییه‌ له‌ هه‌موو ڕووێكه‌وه‌؟ ده‌شێ كه‌سێك له‌ خۆیه‌وه‌ شتێك بڵێت و هیچ جۆره‌ ڕێكخستنێكی هزریی و زمانه‌وانی و لۆژیكی نه‌بێت و دواجار داهێنانێكیش بكات؟ ئایا سوریالییه‌كان توانییان داهێنانی گه‌وره‌ی شیعری بۆ نموونه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی ڕامبۆ كردی بێننه‌ ئاراوه‌؟ ئه‌گه‌ر سوریالییه‌ت، به‌رهه‌می بیركردنه‌وه‌یه‌كی ڕه‌شبینانه‌ و ده‌ره‌نجامی دۆخێكی ده‌روونییانه‌ی ئاڵۆز و پڕ له‌ نائومێدییانه‌ بێت، ئایا كه‌سانی ڕه‌شبین و نائومێد و داڕووخاو، ده‌توانن داهێنانی گه‌وره‌ له‌ ژیانییان بكه‌ن؟ لێره‌دا باسه‌كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی و نا ئاگاییانه‌، گوتار و مانایه‌كی هه‌یه‌، یان ده‌لاله‌تێكی هزریی و لۆژیكی ده‌گه‌یه‌نێت، به‌ تایبه‌تیش كه‌ سوریالییه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕوانین و دیدی ئه‌قڵانییانه‌ شیعرییان ده‌نووسی، به‌ڵكو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌، ده‌كرێ له‌ ڕێگه‌ی خه‌یاڵ و هزراندنێكی پووچ و بێ مانه‌وه‌، داهێنانێكی گه‌وره‌ ئه‌نجام بدرێت و بێته‌ كایه‌وه‌؟ هه‌ر په‌یوه‌ست به‌و بابه‌ته‌وه‌، نووسه‌ر ده‌نووسێت:(ئامانج له‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی بریتییه‌ له‌وه‌ی تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك، ده‌ق بارگاوییه‌ به‌ واتا و ده‌لاله‌ت و دۆزینه‌وه‌ی نادیار. لا 171) ئه‌گه‌ر به‌و دیدگایه‌ی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ بێت، ئه‌وا ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م جۆره‌ نووسینێك داین، كه‌ به‌و په‌ڕی ئاگایی زمانی و هزری، به‌ دیدگایه‌كی لۆژیكییانه‌ نووسراوه‌.له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و پێوه‌رانه‌ی نووسه‌ر وه‌ك ئه‌تمۆسفیرێك بۆ ده‌قی ئۆتۆماتیكی دیاری كردووه‌، ته‌نها له‌و كاتانه‌دا بونییان هه‌یه‌، كه‌ شاعیر له‌و په‌ڕی ئاگایی، بیر كردنه‌وه‌ و ڕوانینی قووڵی شیعریاینه‌ بێت. ئه‌گه‌ر شاعیرێك به‌مه‌به‌ستی ده‌لاله‌تی بزر و نادیار له‌ شیعردا شیعری نووسی، كه‌واتا ئه‌وه‌ی به‌لای ئه‌و شاعیره‌وه‌ گرنگه‌، مانا و ده‌لاله‌تی بزره‌ به‌ مه‌به‌ستی كه‌شفكردنییان لای خوێنه‌ر، نه‌ك هه‌ڕه‌مه‌كییانه‌ و خۆرسكانه‌ چی به‌ خه‌یاڵ و سه‌ر زمان داهات بینووسێت. به‌ بڕوای من پارادۆكسێكی گه‌وره‌، له‌ بێ ئاگاییه‌وه‌ بێت، یان له‌ تێنه‌گه‌یشتنه‌وه‌ له‌ شیعر بێت، له‌و بۆچوونه‌ی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ هه‌یه‌. مانای نییه‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی هه‌ڕه‌مكییانه‌ و بێ كۆنترۆلی هزرییانه‌ بنووسرێت، كه‌ چی نووسه‌ره‌كه‌ی ڕه‌چاوی مانای بزر و ده‌لاله‌تی قووڵی شیعری بكات. هه‌ر په‌یوه‌ست به‌و باسه‌وه‌ نووسه‌ر درێژه‌ی پێ ده‌دات و ئه‌مجاره‌یان ده‌نووسێت:(شیعری ئۆتۆماتیكی بریتییه‌ له‌ په‌یام و خاوه‌ن ئامانج و په‌یامی خۆیه‌تی. لا132) ئایا هیچ په‌یامێك، به‌ بێ پلان و ڕێكخستنی هزریی و ستراتیژیه‌تێك بوونی هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر شیعری ئۆتۆماتیكی هه‌ڵگڕی په‌یامێك بێت، مانای وایه‌ ئامانج له‌و شیعره‌، كاركردنه‌ له‌ پێناو دۆزێكی سیاسی ، كۆمه‌ڵایه‌تی، نه‌ته‌وه‌یی و شۆڕشگێڕیی، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ بێ هه‌بوونی دیدگایه‌كی هزرییانه‌ بوونییان نابێت. كه‌ په‌یام له‌ شیعر هه‌بوو، مانای وایه‌ ئامانجێك هه‌یه‌، كه‌ ئامانجێكیش هه‌بوو، ئه‌وا كاركردنێكی هزرییانه‌ و لۆژیكییانه‌ی ده‌وێت. هیچ ده‌قێك نییه‌، هه‌ڵگڕی ئامانج و په‌یامێك بێت، ئه‌گه‌ر ئه‌و ده‌قه‌ له‌ دنیابینییه‌كی قووڵ و ڕوانینێكی لۆژیكییانه‌، سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتبێت. ئه‌وانه‌ی به‌ پووچی و نائومێدییه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ ژیان و شیعر له‌ ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو جۆره‌ كرده‌یه‌كی ئه‌قڵانی و زمانی و لۆژیكی ده‌بینن، له‌ ڕاستیدا نه‌ ده‌توانن په‌یامێكییان هه‌بێت، نه‌ ئامانجێكیشییان هه‌یه‌، تاكو له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و په‌یامه‌وه‌ پێی بگه‌ن. بۆیه‌ ده‌بینین، كه‌ هه‌میشه‌ فه‌لسه‌فه‌ی وجودی و شیعری سوریالیی و دادایه‌كان، ڕه‌ت ده‌كرێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا هه‌ڵگڕی هیچ په‌یامێكی ڕوون، واتادار، ئامانجێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و ژیاریی و ئه‌ده‌بی نین. به‌ڵكو ڕووكه‌شانه‌ و عه‌به‌سییانه‌ ده‌نووسن و بیر ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌گه‌ر شیعرێك له‌ بێ ئاگاییه‌وه‌ نووسرابێت و ته‌نها قسه‌ ڕێزكردنێكی خۆكارانه‌ی بێ ڕێكخستنی زمانه‌وانی و هزری بێت، ده‌كرێ بڵێین ئامانج و په‌یامێكی هه‌یه‌؟ گریمان ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیشی ئه‌و په‌یامه‌ نائومێدی و ڕه‌شبینانه‌ بێت، كه‌ سوریالییه‌كان هه‌ڵگری بوون، ئه‌وا ده‌بێ بزانین كه‌ هیچ كاتێك كه‌سانی داڕووخاو، ڕه‌شبین و نائومێد، ناتوانن په‌یامی گه‌وره‌یان هه‌بێت. چونكه‌ ئه‌وان له‌ بنه‌ڕه‌تدا، له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ ده‌ژین و بیر ده‌كه‌نه‌وه‌ و هه‌موو شتێك ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ به‌رهه‌می ئه‌قڵ و بیر كردنه‌وه‌ بێت، وه‌ك چۆن دادایه‌كان ده‌یانكرد. بۆیه‌ په‌یامێك نییه‌، ئه‌گه‌ر هزرێك نه‌بێت، ئامانجێك نییه‌، ئه‌گه‌ر نه‌خشه‌ ڕێگه‌یه‌ك و پلانێك و كاركردنێكی گه‌وره‌ی هزرییانه‌ نه‌بێت.

3
له‌ پاژی سێیه‌می كتێبه‌كه‌یدا، نووسه‌ر به‌ پراكتیكی نموونه‌ له‌ چه‌ند شیعرێك دێنێته‌وه‌، كه‌ به‌ تێ گه‌یشتنی ئه‌و، ده‌لاله‌ت له‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعردا ده‌كه‌ن. سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م، كه‌ گه‌لێك له‌و ده‌قانه‌ی وه‌ك نموونه‌ هێناویه‌تییه‌وه‌، ناچنه‌ خانه‌ی نووسینی ئۆتۆماتیكییه‌وه‌، چونكه‌ كاتێ ناوه‌ڕۆك و دنیابینی ده‌قه‌كان، به‌ پێوه‌ری نه‌ست و ناگاییانه‌ ده‌خوێنینه‌وه‌، كه‌ نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ وه‌ك بنه‌مای نووسینی ئۆتۆماتیكی دایانده‌نێت، ئه‌وا ئه‌و شیعرانه‌ به‌و په‌ڕی هزری و درككردنه‌وه‌ نووسراون، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، به‌ بڕوای من، به‌ ته‌نها دیوانی (ئیكسیل) ی فه‌رهاد پیرباڵ، به‌ ته‌نها به‌س بوو، بۆ ئه‌وه‌ی بیكاته‌ نموونه‌ی پراكتیكی باسه‌كه‌ی. چونكه‌ پیرباڵ له‌و دیوانه‌یدا، بنه‌ماكانی شیعری ئۆتۆماتیكی زۆر جوان به‌رجه‌سته‌ كردووه‌، به‌ تایبه‌تیش له‌ ده‌قی شیعری ( خلود) دا. ئه‌م ده‌قه‌، چ وه‌ك تۆپۆگرافییای شیعری، چ وه‌ك ناوه‌ڕۆك، هه‌ڵگری نووسینی ئۆتۆماتیكییه‌. له‌ سه‌رێكه‌وه‌، شیعره‌كه‌ وێنه‌یی و له‌ ده‌ره‌وه‌ی تۆپۆگرافییای شیعری ئازاده‌، له‌ سه‌رێكی دیكه‌شه‌وه‌، كۆی شیعره‌كه‌ دووباره‌ كردنه‌وه‌ی یه‌ك وشه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش (خلود) ه‌. به‌مه‌ش ده‌قه‌كه‌، وه‌ك ئامێرێكی ئۆتۆماتیكی خۆی به‌به‌رده‌وامی دووباره‌ كردۆته‌وه‌ و خولاوه‌ته‌وه‌. ئه‌و ده‌قانه‌ی نووسه‌ر به‌ نموونه‌ هێناویه‌تییه‌وه‌، ده‌كرێ بڵێین جگه‌ له‌ هه‌ندێك له‌ شیعره‌كانی (عه‌باس عه‌بدوڵا یوسف) نه‌بێت، ئه‌وانیتر كه‌مترین و هه‌ندێكییان هه‌ر بنه‌مای نووسینی ئۆتۆماتیكیشیان تێدا نییه‌. بۆ نموونه‌: نووسه‌ر شیعرێكی (ئه‌حمه‌دی مه‌لای) به‌ نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌، ئه‌حمه‌دی مه‌لا له‌ شیعره‌كه‌یدا ده‌ڵێت:_
ئای جانتكانی من گرانن هه‌ردوو بازووم شل ده‌بێت
تا ده‌گه‌مه‌ ئوتێلێك یان ماڵی خۆم
شاعیر له‌و وێنه‌ شیعرییه‌دا، نه‌ك ئۆتۆماتیكییانه‌ نادوێت، به‌ڵكو به‌و په‌ڕی ئاگاییه‌وه‌ ده‌زانێت بۆ كوێ ده‌چێت و چی پێیه‌ و چه‌ندیش ماندووه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌موو به‌ركه‌وتنه‌كانی جه‌سته‌ی مرۆڤ، كاردانه‌وه‌ له‌ سه‌ر مێشك دروست ده‌كه‌ن، به‌و پێیه‌ی، ئیعاز له‌ مێشك وه‌رده‌گرن و مێشكیش، سه‌نته‌ری كۆنتڕۆڵكردن و ئاراسته‌ كردنی هه‌سته‌كانی مرۆڤه‌. ئه‌گه‌ر شیعری ئۆتۆماتیكی، شیعریی خۆرسكی و بێ ڕێكخستنی زمانه‌وانی و هه‌موو دیدێكی ئه‌قڵانی و ئاگاییه‌كی هه‌ستییانه‌ و هزرییانه‌ بێت، ئه‌وا له‌و شیعره‌دا، ئه‌حمه‌دی مه‌لا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، هه‌ست به‌ ماندووه‌تی ده‌كات، ده‌زانێت دوو جانتای گه‌وره‌ی پێیه‌، زۆر باشیش ئه‌وه‌ی له‌ خه‌یاڵه‌ كه‌ ده‌چێته‌ ئوتێلێك یان ماڵی خۆی، ئه‌مه‌ش مانای وایه‌، شاعیر به‌ ئاگاییه‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وت و ڕه‌فتاره‌كانی، پراكتیزه‌ ده‌كات و كۆنتڕۆلی كردوون و مێشك ڕۆڵی له‌ ئاراسته‌ كردنییان بینیوه‌. ئه‌م وێنه‌ شیعرییه‌، ده‌له‌لات له‌ هزر و ئاگایی مرۆڤێك ده‌كات، نه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌سێك به‌ بێ ئاگاییه‌وه‌ كرده‌وه‌یه‌ك بكات و نه‌ست پاڵنه‌ری بێت. یه‌كێكی دیكه‌ له‌و ده‌قانه‌، كه‌ نووسه‌ری ئه‌و كتێبه‌ وه‌ك نموونه‌ی نووسینی خۆكاریی و بێ هه‌موو جۆره‌ كرده‌یه‌كی لۆژیكی و زمانی ده‌یهێنێته‌وه‌، شیعرێكی (ئیسماعیل به‌رزنجی) یه‌. به‌رزنجی له‌ شیعره‌كه‌یدا ده‌ڵێت:
كه‌ ویستم سه‌ره‌ خه‌وێك بشكێنم
سعات سێ و چل و پێنچ ده‌قه‌ی به‌یانی بوو
145 مه‌لا پێكرا گوتییان
الصلاه‌ و خیر من النوم
هه‌موو ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ و ده‌ربڕٍینه‌ شیعرییانه‌ی له‌و وێنه‌یه‌دا هاتوون، ده‌ربڕینی ئۆتۆماتیكی و عه‌ فه‌وی نین، به‌ َكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، زۆر به‌ ئاگاییانه‌وه‌ ده‌ربڕدراون و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی زه‌مه‌ن و شوێن و كرده‌یه‌كی ئایینی دیاریكراون. له‌و شیعره‌دا، شاعیر زۆر باش دركی به‌ هه‌موو شتێك كردووه‌، بۆنموونه‌: ئاماژه‌ به‌و هه‌موو مه‌لایه‌، ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ولێر شارێكه‌ پڕه‌ له‌ مزگه‌وت، كاتی بانگدانه‌كه‌ دروست و لۆژیكی و له‌ جێی خۆشیه‌تی. هه‌موومان ده‌زانین له‌ وه‌رزی هاویندا، شه‌و كورت ده‌بێت و ڕۆژ درێژ ده‌بێت، به‌مه‌ش گۆڕانكاری به‌ سه‌ر كاتی بانگی به‌یانی دادێت و له‌ هاویندا به‌ره‌ و ژوور ده‌بێته‌وه‌ و له‌ زستانیش، تا نزیك هه‌فتی به‌یانی ده‌ڕوات. شاعیر، دركی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ به‌یانییه‌ و له‌ چ كاتێك بانگ ده‌درێت و له‌ شارێكیشه‌، كه‌ پڕه‌ له‌مه‌لا و مزگه‌وت. كه‌واتا شیعره‌كه‌، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و دۆخه‌ ده‌روونی و هزریی و هه‌سته‌یه‌، كه‌ شاعیر له‌ په‌یوه‌ندی به‌شه‌و و خه‌وه‌وه‌ تیایدا بووه‌. من نازانم، ئه‌گه‌ر شاعیرێك، به‌ وردی كات و شوێن و جۆری ڕووداوێك دیاری بكات، ئه‌م كرده‌یه‌ی له‌ ئاگایی و درككردنه‌وه‌ هاتووه‌، یان له‌ بێ ئاگاییه‌وه‌؟ یه‌كێكی دیكه‌ له‌و شیعرانه‌ی نووسه‌ر وه‌ك نموونه‌ی نووسینی خۆكاری و نالۆژیكی و نه‌ستییه‌وه‌ ده‌یهێنێته‌وه‌، شیعرێكی (عه‌باس عه‌بدوڵا) یه‌. شاعیر له‌و شیعره‌یدا ده‌ڵێت:_
مه‌ی ناخۆم
به‌یانییان گۆپاڵه‌كه‌م چه‌ور ده‌كه‌م
نه‌ وه‌كو مۆرانه‌ دار بێ
خه‌نه‌ له‌ سمێڵم ده‌ده‌م
له‌ سه‌ره‌تای وێنه‌ شیعرییه‌كه‌وه‌، شاعیر بانگه‌شه‌ی ئه‌نجام نه‌دانی كارێك ده‌كات، كه‌ له‌ ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینییه‌وه‌، نامۆیه‌ (یاخو به‌ نامۆ ده‌زانرێت) كه‌ ئه‌ویش مه‌ی خواردنه‌وه‌یه‌. ئه‌م كرده‌یه‌، به‌شێكه‌ له‌ ئازادی مرۆڤه‌كان و بۆ هیچ كه‌سێك نییه‌ سنووری له‌ به‌رده‌م دابكێشێت، به‌ڵام شاعیر، ئاگاییانه‌ دركی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ مه‌ی خواردنه‌وه‌، كردارێكی چه‌ند نه‌نگه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، بۆیه‌ لێی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌. واتا شاعیر، به‌ هوشیاریی و خۆپارێزییه‌وه‌ له‌كارێك دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ ده‌زانێت ئه‌نجام دانی، گرفتی كۆمه‌ڵایه‌تی و جۆرێك له‌ ڕووشاندنی كۆمه‌ڵایه‌تی دروست ده‌كات. به‌ هه‌مان شێوه‌، شاعیر ده‌زانێت، مۆرانه‌ له‌ دار ده‌دات، بۆیه‌ گۆپاڵه‌كه‌ی چه‌ور ده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی مۆرانه‌ نه‌یخوات. یاخود خه‌نه‌ له‌ سمێڵی ده‌دات كه‌ یا بۆ جوانییه‌، یان شاردنه‌وه‌ی ته‌مه‌ن. ئه‌م كردانه‌، كرده‌یه‌ك نین له‌ بێ ئاگایی نه‌ستییه‌وه‌ هاتبن، كرده‌یه‌ك نین، عه‌فه‌وییانه‌ شاعیر ده‌ریان ببرێت و بیانكات، چونكه‌ خه‌نه‌ له‌و شوێنانه‌ ده‌درێت، كه‌ مووی سپییان لێ دێت. ده‌بووایه‌ دركی ئه‌وه‌ نه‌كات گۆپاڵه‌كه‌ی چه‌ور بكات، به‌ڵام كه‌ درك به‌وانه‌ ده‌كات، مانای وایه‌ به‌ هوشیارییه‌وه‌ ئه‌و كاره‌ ده‌كات و ده‌زانێت مۆرانه‌ چی له‌ دار ده‌كات. ئه‌م وێنه‌ شیعرییانه‌، ده‌لاله‌ت له‌ نه‌ست و نا ئاگایی ناكه‌ن، به‌ڵكو ئاماژه‌یه‌كن بۆ هه‌ست و ئاگایی و بیركردنه‌وه‌ی شیعرییانه‌. یه‌كێكی دیكه‌ له‌و شیعرانه‌ی كه‌ نووسه‌ر وه‌ك نموونه‌ی نووسینی ئۆتۆماتیكی هێناویه‌تییه‌وه‌، ده‌قێكی (دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی) یه‌. شاعیر له‌و ده‌قه‌یدا ده‌ڵێت:
هه‌ولێر: ماڵی عه‌بدولخالق مه‌عروف
سلێمانی: ماڵی دڵشاد مه‌ریوانی
كه‌ركوك : ماڵی ئازاد هه‌ورامی
زاخۆ: ماڵی خانی
ئه‌گه‌ر سه‌رنج له‌و كۆپڵه‌ شیعرییه‌ بده‌ین، ده‌بینین شاعیر زۆر به‌ هوشیارییه‌وه‌ ئه‌دره‌سی هه‌ریه‌ك له‌و كه‌سایه‌تییانه‌ی نووسیوه‌ ده‌زانێت، ناونیشان و شوێن و ماڵییان له‌ كوێیه‌؟ ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌یه‌، كه‌ شیعری ئۆتۆماتیكی، ده‌باته‌وه‌ سه‌ر نه‌ست و خۆرسكانه‌ی زمان و هزر و بێ هیچ كۆنترۆڵكردنێكی لۆژیكی و هزری. چونكه‌ ئه‌گه‌ر به‌و تێگه‌یشتنه‌ بێت، ده‌بوو دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی، ناونیشانه‌كانی تێكه‌ڵ بكردایه‌، نه‌ك به‌ وردییه‌وه‌ بیاننووسێت .ئه‌مه‌ مانای وایه‌، له‌و په‌ڕی ئاگایی و هوشیارییه‌وه‌، شاعیر ناوی كه‌سه‌كان و شاره‌كانی نووسیوه‌و ئه‌وه‌ نییه‌ له‌ بێ ئاگایی دابێت. له‌ ئاستی واقیعیش، ئه‌م كه‌سانه‌ خه‌ڵكی ئه‌و شارانه‌ن كه‌ شاعیر نووسیویه‌تی. لێره‌وه‌ش ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م وێنه‌یه‌كی شیعریی نین، كه‌ شاعیره‌كه‌ی نه‌زانێت چی نووسیوه‌ و چی ده‌نووسێت، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ زۆرباش دركی كردووه‌ و به‌ ئاگایه‌ له‌وه‌ی ده‌یڵێت. هه‌رله‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌، نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ شاعیرێكی دیكه‌ش ده‌خاته‌ چوارچێوه‌ی شیعری ئه‌و شاعیرانه‌ی ئۆتۆماتیكییانه‌ و خۆ كردانه‌وه‌ ده‌نووسرێن، كه‌ ئه‌ویش (سه‌باح ڕه‌نجده‌ره‌). له‌ ڕاستیدا، هیچ شیعرێكی ئه‌م شاعیره‌ ناچێته‌ خانه‌ی نه‌ست و بێ ئاگاییه‌وه‌، ئه‌و یه‌كێكه‌ له‌و شاعیرانه‌ی، به‌ ئاگاییه‌كی زۆر و وردی زمانی و هزری و لۆژیكی شیعر ده‌نووسێت و شیعر لای ئه‌و، خۆكاری وشه‌ و ده‌ربڕینی عه‌فه‌وییانه‌ و نه‌ستییانه‌ نییه‌، به‌ڵكو ده‌ره‌نجامی ڕامان و تێ هزرینێكی قووڵی هزریی و لۆژیكییه‌. ده‌شێ شاعیره‌كانی دیكه‌، بكه‌ونه‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌زموونی ئه‌م شاعیره‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌زموونی نا ئاگاییانه‌ی شیعریی نییه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و زۆرباش ده‌زانێت چی ده‌نووسێت و چۆن وشه‌ و ده‌ربڕینه‌ شیعرییه‌كان، له‌ شیعردا به‌رجه‌سته‌ بكات. شیعر لای ئه‌و یه‌كسان نییه‌ یه‌ كرده‌یه‌كی نه‌ستی وخۆكارانه‌، به‌ڵكو شیعر لای ئه‌و شاعیره‌، به‌ مانی ڕامان و بیركردنه‌وه‌و قووڵبوونه‌وه‌یه‌ له‌ نێو زمان و مانا و شیعرییه‌تدا. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌م ده‌قه‌ی سه‌باح ڕه‌نجده‌ر، كه‌ باس له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ڕابردوو ده‌كات، نوستالۆژیایه‌كی مێژوویی تێدایه‌، كه‌ شاعیر سه‌رجه‌م ئه‌و ڕووداوانه‌ی بینیویه‌تی، وه‌ك فلمێك دێنێته‌وه‌ به‌ر چاو. ڕاسته‌ ئه‌مه‌ خه‌یاڵ و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ یاده‌وه‌رییه‌كان، به‌ڵام مانای وانییه‌ شاعیر نه‌زانێت بۆ چی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ڕابردوو، یاخود چی دێنێته‌وه‌ نێو خه‌یاڵی. به‌ تایبه‌تیش كه‌ شیعره‌كه‌، وه‌ك پانۆڕامایه‌كی ژیانی شاعیره‌ و به‌ وردی ڕووداو بیره‌وه‌رییه‌كانی گێڕاوه‌ته‌وه‌. نه‌ك ته‌نها له‌ نموونه‌ی ده‌قه‌ شیعرییه‌كان، به‌ڵكو نموونه‌ی ئه‌و به‌یت و چیڕۆكه‌ میللی و فۆلكلۆریانه‌شی كه‌ نووسه‌ر به‌ نموونه‌ی نووسینی خۆكار و نه‌ستی هێناویه‌تییه‌وه‌، هه‌ندێكییان ناچنه‌ دووتوێی شوناسی ئه‌و جۆره‌ نووسینه‌وه‌. به‌ڵكو ئاماژه‌یه‌كی واتایی و ده‌لاله‌تێكی هزریی و زمانییان هه‌یه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ ئێره‌ كات و شوێنی شڕۆڤه‌كردنییان نه‌بێت.

4
ئه‌م كتێبه‌، گه‌رچی وه‌ك ناونیشان و تێزێكی ئه‌كادیمی، كارێكی نوێیه‌ به‌ تایبه‌تیش له‌ ڕووی ناونانی بابه‌ته‌وه‌، كه‌ باس له‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی ده‌كات، به‌ڵام كارێكی ته‌واوه‌تی نییه‌، چونكه‌ نموونه‌ی ئه‌و جۆره‌ شیعرانه‌ زۆرن و ده‌بوو نووسه‌ر پراكتێزه‌ی زیاتری شیعره‌كانی بكردایه‌، به‌ تایبه‌تیش نموونه‌ی له‌ شیعری ده‌یه‌كانی دوای ڕاپه‌ڕینیش بهێنابایه‌وه‌. دواجار شیعر شیعره‌، له‌ ناسینه‌وه‌ و پێناسه‌كردنیدا، نابه‌سترێته‌وه‌ به‌ هیچ ژانرێكی دیكه‌ی ئه‌ده‌بی، به‌ڵكو وه‌ك شیعر ده‌بینرێت و ده‌ناسرێت و ده‌خوێنرێته‌وه‌. هه‌ر شیعرێكیش له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئاگایی شاعیر و كۆنتڕۆڵی هزری و لۆژیكی شاعیرێك دابێت، له‌ ڕاستیدا شیعر نییه‌، به‌ڵكو گوته‌یه‌، گوته‌ش وه‌ك ده‌قێكی نووسین، ناناسرێت و ناخوێنرێته‌وه‌، به‌و پێیه‌ی هیچ خاسیه‌تێكی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری نییه‌ و ته‌نها له‌ ڕووبه‌ڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ به‌های هه‌یه‌، نه‌ك وه‌ك ده‌قێكی شیعریی.

په‌راوێز: ناوی كتێب: نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعری نوێی كوردیدا، نووسینی: سالار كه‌ریم حوسێن، بڵاوكراوه‌ی: ده‌زگای سه‌رده‌م_ زنجیره‌ 981_ ساڵی چاپ_2021

• ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی (ئه‌ده‌ب) ی ڕۆژنامه‌ی خه‌بات، ژماره‌ (1190) ی ڕۆژی 1/9/2021 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

کێ داعش دەحەوێنێتەوە لە چیای قەرەچوغ؟

ماڵپەڕی شار پرێس لە ٢١ی-١٠- ٢٠٢١ دا چاوپێکەوتنێکی بڵاوکردۆتەوە کە لە گەڵ غازی فەیسەڵ، فەرماندەی هێزی خۆبەخشی پێشمەرگە لە سنووری (مەخمور-گوێڕ) دا، ئەنجامیداوە دەڵێت: ” گرووپی تیرۆریستی داعش لە جیای قەرەچوغ بە ئاشکرا شوێنیان بۆ دابین کراوە”
بۆیە، بە بڕوای من، ئەو پرسیارە گرنگەیەی کە خەڵکی عێڕاق بە گشتی و خەڵکی کوردوستان بە تایبەتی دەبێ لە هەردووک حکومەتی عێڕاق و کوردوستانی بکەن ئەوەیە کە : کێ داعش دەحەوێنێتەوە لە چیای قەرەچوغ و کێ شوێنی لەوێ بۆ دابین کردوون؟
کاتێک کە مقۆمقۆ لە نێو خەكیدا بڵاو ببوەوە کە دەیان گوت ئەوانەی کە داعشەکان پەروەردە دەکەن هەر لە ناوخۆدان، ئەم گوتەیە وا بە بەڵگەوە پشت ڕاست دەکرێتەوە لە لایەن فەرماندە سەربازییەکانی خۆیانەوە.
لە سەردەمی شەڕی داعشدا کاتێک کە پێشمەرگە بە دیل دەگیران و بەناو بازارەکانی حەوێجەدا لە ناوقەفەس و بە جلی پڕتەقاڵیەوە دەسوڕێنرانەوەو لە لایەن تیرۆریستە داعشەکانەوە سوکایەتی و بێڕیزییان پێدەکرا، لە کاتێکدا کە بە دەیان پیئشمەرگە شەهید دەکران لە لایەن ئەو تیرۆریستە داعشانەوە، لە کاتێکدا کە ئەو داعشانە ڕوویان لەهەر شوێنێک بکرایە ئەو شوێنەیان لە گەڵ زەویدا تەخت دەکردو وایان لێ دەکرد پەپووی تێدا بخوێنێت، لە کاتێکدا کە داعش جینۆسایدی یەزیدییەکانی ئەنجامدا بوو، هەروەها بە هەزاران کچ و ژنی یەزیدییان ڕفاندبوو وە لە بازارەکانی موسڵ و ڕەقەدا وەک سەبایا و کەنیزەک دەفرۆشران، لە کاتێکدا داعش بە زۆرە ملێ خەڵکی غەیرە موسڵمانی لە شوێنی خۆیان دەردەپەڕاندو سەروەت و سامانیانی داگیر دەکرد، ئا لەو کاتانەدا هەندێک لە بەرپرسانی سەربازی و نێو دەسەڵات دەستیان کردبوو بە مامەڵەی بازرگانی لەگەڵ تیرۆریستانی داعش دا. بۆیە خەڵکی کوردوستان هەقی بوو کە دەیان گووت “ئەم دەسەڵاتە نایەوێت داعش لەناوبچێت”.
بۆیە هەقەو کارێکی درووست و دەبێ بە پەلەش بێ کە خەڵک بە گشتی و کەس و کاری شەهیدانی دەستی داعش بە تایبەتی و هەروەها هەمووخەڵکی یەزیدی وخەڵکانی ناموسڵمانی تر لە وێنەی مەسیحی و کاکەیی و شەبەک و ئەوانەی تر بێنە دەنگ و داوای ڕوونکردنەوە بکەن لە هەردووک حکومەتی عێڕاق و حکومەتی کوردوستان دەربارەی بوون و جێگای داعشەکان لە چیای قەرەچوغ.
دەبێ پرسیار بکرێت لە هەر دووک حکومەتی عێڕاق و کوردوستان کە کێ ئەو شوێنەی بۆ داعش دابین کردووە لە چیای قەرەچوغ؟ کێ نان و ئاویان دەداتێ؟ کێ چاوساغییان لەبۆدەکات و چەک و تەقەمەنی و هاوکاریی پێویستییان پێ دەگەێنێت؟ کێ و چ لایەنێک ڕێیان پیشاندەدا بۆ ئەوەی ئەو هەمووجارانە هێرش بکەنە سەر پێشمەرگەو خەڵکی و بە سەلامەتیش بگەڕێنەوە هەمان بنکەی خۆیان لە چیای قەرەچوغ؟ ئەمانەو دەیان پرسیاری تر کە دەبێ خەڵک بە گشتی و بە تایبەتیش پسپۆڕو شارەزایانی سەربازی داوای ڕوونکردنەوە بکەن لە حکومەتی هەرێم و عێڕاق.
بوونی داعش لە چیای قەرەچوغ جێگەی پرسیارە. داعش لە نێو خەڵکی کوردوستاندا جێگەی نابێتەوەو مەحاڵە بتوانێت جێی خۆی بکاتەوە. کەواتە چۆن جێگەی بۆتەوە لە نێو دڵی چیای قەرەچوغ دا؟ دەیان پرسیارو گومان درووست دەبێت..بۆیە لە دیدو بۆچوونی خەڵکەوە ئەو سێ چوارینەتان پێشکەش. هەر بۆ زاخاوی مێشک
ئەی داعشی، چاو گەشم
تا تۆهەی، هەر دێ بەشم
بۆیە، پەروەردەت دەکەم
تا بێ تۆ، نەبڕێ بەشم

تا تۆ هەبی، لەو ناوە
تەق و تۆق کەی، ناو ناوە
بۆ مە خێری، زۆر تێدا
زۆرتر، لە چایی و قاوە

کێت کوشت و، یا مل پەڕاند
چەند جارت، یاسا بەزاند
گەردنی بابت، ئازاد بێت
وەزعت لە من، نەشێواند

لینکەکەی شارپرێس
https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=196581

حەسەن ڕازانی ٢١-١٠-٢٠٢١

بڕیارە ڕۆژی 1شەمە، 31/10/2021 ، بۆ ماوەی 10 ڕۆژ کۆنفرانسێك لە شاری گڵاسگۆی سکۆتلەندە لەسەر پرسی ژینگە و باشکردنی، بگیرێت. لەم کۆنفرانسەدا وا خەمڵێنراوە کە 124 وڵات بە سەرۆك و دەستوپێوەندەکانیان و بزنسمانە گەورەکانیانەوە کە هەر هەمووی دەگاتە نزیکەی 30 هەزار کەس بریارە بەشداری بکەن. هاوکاتیش پێشبینی ئەوەش دەکرێت کە زیاتر لە 100 هەزار کەس لەوێ پرۆتێست بکەن .

بەڵام ئایا ئەم کۆنفرانسە هیوابەخشە؟
ئەزموونەکانی ژیان لە سای دەوڵەت و ئیدارەکەیی و بزنس و بزنسمانەگەورەکاندا، تا ئێستا ئەوە پشتڕاستدەکەنەوە کە هەتا دەوڵەت و بزنس و بزنسمان و سامانداران هەبن هەرگیز کێشەی ژینگە نەك هەر چاك ناکرێت بەڵکو خراپتریش دەبێت.
بزنس و دەوڵەت و ژینگە دوو هێڵی تەریبین بە یەك و هەرگیز بەیەکدی ناگەن ، هەر یەکەشیان دەکرێت ، لە سەر حسابی ئەوی تریان گەشە بکات. بزنس ژینگە دادەڕزێنێی و ڕوتکردنەوە و برسیبوونی خەڵکانی کە لەسەر ئەو ژینگەیە هەن، ئەركێتی و لە ئەستۆی دەگرێت.
ئەوەی کە لەو 10 ڕۆژەدا ڕوودەدات نۆشکردنی خواردنەوەی نایاب و خواردنی بەلەزەت و دەمەتەقێی نێوان تاوانبار و خۆێنمژ و شەڕهەڵگیرسێنەر و بکوژ و برسیهێنەرەکانن، نەك بنەبڕکردنی کێشەی ژینگە . لە باشترین حاڵەتدا ئەوان تەنها دەیانەوێت کە هاوسەنگییەك لە نێوانی بزنس و تەماحی بزنس و ژینگەدا بکەن و دابنێن، ئەویش لەبەر خاتری بەردەوامبوونی زوڵم و زۆر و پاوانەکردنی دونیا و کەڵەکەکردنی زیاتری سەرمایە .
لە نێو ئەو سەرۆکانەی کە بەشداریناکەن لەم کۆنفراسەدا سەرۆکی چین و سەرۆکی روسیایە ، کە هەردوو وڵات کارایی گرنگیان هەیە لەسەر پیسکردنی ژینگە. چین لە سەدا 27 ی دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنی دونیا پێكدەهێنێت کە دوو ئەوەندەی دروستکردنی ئەو غازەیە کە لە لایەن ئەمەریکاوەیە و چوارقاتیش هیندستان.
زۆرێك لە سەرۆکی بانقە گەورەکان و کۆمپانیا زەبەلاحەکان و خەڵکە ساماندارەکان بەشداری دەکەن . کە لەوانە ، هەر بۆ نموونە ؛ سەرۆکی بانقی جیهانی، David Malpass ، کە لە ساڵی 2016 دا لە ئیدارەکەی ترامپ-دا دەستبەکار بووە، بەشداردەبیت . ئەم کابرایە پێش ئەوەی کە دۆناڵد ترامپی ئەنتی ژینگە لە ساڵی 2019 دا هەڵیبژێرێت بۆ سەرۆکی بانقەکە، خۆی دژ بە ڕیفۆرم بوو لە ژینگەدا. دەیڤد لە ساڵی 2020 دا بە گوێرەی راپۆرتەکان ، ئەو نکوڵی لەوەدەکرد کە گەرمی جیهان [ گڵؤبەڵ وەرمینگ، global warming ] دەستکردی پیاو بێت [ مەبەستی ئەوەیە کە خۆی و ئەوانی دیکە سوچێکیان نییە لە خراپبوونی بارودۆخی ژینگەدا]. هاوکاتیش بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی دیکە بانقی جیهانی لە ئێستادا هاوکاری و یارمەتی ئەندەنوسیا دەکات لە پرۆژەی زیاتری fossil fuel لەو وڵاتەدا .
هەر بە تەنها ئەو کابرایە نییە کە ئەم راگەیاندنانە دەدات و بە عەمەلیش کار لەسەر وێرانکردنی زیاتری ژینگە و دانیشتوانەکەی دەکات. زۆربەی زۆری سەرۆکی کۆمپانیاکانی دیکە و گەلێكیش لە سیاسییەکان و بازرگانەکانیش هەمان ڕاو بۆچوونیان هەیە . جا ئایا دەکرێت لە کۆنفرانسێكدا کە بۆ خاوێنکردنەوەی ژینگە تەرخان کرابێت ، کە ئەمانە پلاندانەر و چاککەری بن ، چاوەڕوانی یاخود هیوایەکی باشی لێبکرێت ؟ من بەش بەحاڵی خۆم زۆر بێ ئومێدم، هەر زۆریش.

Zaherbaher.com

29/10/2021

لە سەرەتای ئەم هەفتەیە سێ کتێبی نوێی ئەدەبی و فیکریی ستیڤان شەمزینی لە شاری سلێمانی بڵاوبوونەوە و وا بڕیاریشە لە نزیکترین دەرفەتیشدا لە تەواوی کوردستاندا کتێبەکان بڵاوببنەوە لە رێگەی چەند مەراسیمێکەوە لە شار و شارۆچکەکاندا. کتێبەکانیش بریتین لە:

1- خەندە گرینۆگان و مەراقنامەی پیاوێکی سوریالی.

ئەم کتێبە لە 222 لاپەڕەی قەبارە مام ناوەندیدا لە چاپ دراوە. کە پێکهاتووە لەکۆمەڵە تێکستێکی ئەدەبی و فیکری کە بە زمانی شیعریی و لە شێوەی ئەفۆریزمدا گەلاڵە کراون.

2-هستریای وشە و حونجەی بێدەنگی.

ئەم کتێبە لە 233 لاپەڕەی قەبارە مام ناوەندیدا چاپ کراوە کە پێکهاتووە لە چەند دەقێکی ئەدەبی

3- خۆشەویستی لەسەردەمی شێرپەنچەدا.

چاپی دووەم، ئەم کتێبەش لە توێی 158 لاپەڕەی نیو ئەی فۆڕدا چاپ کراوە. خوێندنەوەیەکی سایکۆلۆژیی و فیکریی چەمکەکانی عەشق و خۆشەویستی، جەستە و سێکس، ژیان و مردن، مودێرنە و رەخنە لە کاپیتالیزم، هتد..

هەرسێ کتێبەکە لەلایەن دیزاینەر “هەرێم عوسمان”ەوە کاری مۆنتاژ و دیزاینیان بۆ کراوە، لە چاپخانەی “کارۆ” لە شاری سلێمانی لە چاپ دراون. شیاوی باسیشە تێچووی دارایی هەر سێ کتیبەکە لەسەر ئەرکی دارایی نووسەر خۆی چاپ کراون.

” صدایم کن “

“”””””””””””
بانگم کە
ئەی دەنگی تۆ بۆ شووشەی شەو
بەردی وێرانی
بانگم کە
ئەی دەنگی تۆ بۆ پەردەی شەو
مشتی وێرانی

خۆش بە حاڵی دەنگت
لە تێپەر بوون لە خۆ
بانگم کە
دەنگت خەنجەر
بانگم کە
دەنگت سەنگەر
لە بۆسەی ئەم ترسە ، ڕزگارم کە

ئاوازی هەمیشە سەوزی ڕزگار بوون
لە شەوی داخراوا بخوێنە
تا شکۆفتەی گوڵە سوورەکان
ئەبێ بە گۆرانی هەر لێوێکی داخراو
….بخوێنە

لە جەژنی
سەر دەرهێنانی
گوڵ و ڕووناکی و گەنم
بانگم کە
لەم وەرزە پەمەییە
لەم باغە ژاکاوە
بۆ گوڵ گرتن ، ڕزگارم کە

ببینە شەوی خوێن
لەم شارە پەمەییە
چۆن خەنجەر ئەبارێ
گۆرانی بڵێ
تا سروودی گوڵ گرتن بڵێم :
كە ژەمی خوێناوی
بێ شەبەق نابێ

ئەی دەنگی تۆ
بانگی بە خەبەر بوونەوەی
هەواری ئێمەیە
بانگم کە
ئەی دەنگی تۆ
شيعری سووری تووڕەیی
خەڵک و خوێشی ئێمەیە

بانگم کە…بانگم کە ..بانگم کە
دەنگت خەنجەر
دەنگت سەنگەر
لە بۆسەی ئەم ترسە
ڕزگارم کە

لەناو باخچەی منداڵان
ســـــمۆرەی زیت و وریا
چوو بۆ لای ئەو منداڵەی
کە بۆ دایکی دەگــــریا
…
لەگەڵیا کەوتە یــــاری
منداڵەکــــــە ژیر بۆوە
گریـــان بوو بە پێکەنین
دایکیشـــــی لەبیر چۆوە
…
ئەوسا ســـمۆرەی نازدار
وتی ھـــاوڕێی بەوەفام
خۆزگە منیش وەکـــو تۆ
لە باخچــــە وەردەگیرام

١٦/٣/٢٠١٠