وەڵامی پرسیارەکانی ئێستای کۆچ دەداتەوە

پرۆفیسۆر نیدا ڕۆملین، قەیرانی پەنابەران جۆرێک لەقەیرانی ئاراستەکراوی هێناوە. ئایا فەلسەفە دەتوانێت یارمەتی سیاسەت بدات؟

فەلسەفە ناتوانێت ڕۆڵی قەشەیەکی کۆن ببینێت. بە بڕوای من ئەمە ڕەوتێکی زانستییە نەبوونی سەرچاوە و مەرجی بابەتییە بۆ ئەوەی بە وردی بڕیاری ئەوە بدەن کە چی باشە و چی باش نییە؟، ئەمە لە سیاسەتی پەنابەرانیشدا جێبەجێ دەبێت لەگەڵ ئەوەشدا فەلسەفە موڵکی هەستی هاوبەش و دەستەواژەی پێکەوەیی و ئەنجامە لۆژیکیەکانە. لە ناو ئەم چوارچێوەیەدا و ئەو سنورانەی کە دەتوانن پشتگیری دابین بکەن ئەو دەتوانێت بەشداری بکات لە روونکردنەوەی مەسەلەکان،، کە هەروەها لە هەڵسەنگاندنی ئەخلاقی سیاسەتی پەنابەریەتییدا جێبەجێ دەکرێت بۆیە هاوینی ڕابردوو دەستم بە نووسینی (ڕەوشتی کۆچ) کرد، کە لە فیستیڤاڵی پێشانگای کتێبی بەهارەدا بڵاودەکرێتەوە

دیارە لێرەدا دوو هەڵوێستی دژ بەیەک هەیە: تێڕوانینی یەکەم پشت بە مافی ڕەهای ئازادی جولانەوە و گواستنەوەی نێودەوڵەتی دەبەستێت و لەکاتێکدا هەڵگرانی دی پشتگیری مافی ڕەوای دەوڵەتی نەتەوەیی دەکەن لە چوارچێوەدا یاسا و ڕێساکان بۆ هاتنە ناوەوەی خەڵک بۆ ناوەوە و قەدەغەکردنی بەپێی پێویستی و هەلومەرج. هەڵوێستی “ڕەوشتی کۆچ” لەم بابەتەدا چییە؟

بەڕاستی، لایەنگرانی سنوورە کراوەکان زۆر جار پێی دەڵێن کە کۆستۆلۆژی. زۆر جار خۆیان لەبەردەم پارێزەری شەرعییەتی سنورەکانی وڵاتێکی تردا دەبیننەوە ئەوان لە ئەنگلۆ ساکسۆن بە “نەتەوەپەرستان” یان “یارمەتیدەرانی ناوخۆیی” ناسراون، من خۆم بە تایبەتی پشتگیری لە پرەنسیپی جیهانگیری دەکەم، واتە نۆرم و بەها جیهانییەکان هەن کە سنووری دەوڵەت – نەتەوە تێپەڕێنن. کرۆکی ئەم نۆرم و بەهایانە مافی مرۆڤە. من گومانم هەیە لە هۆکاری ئەوەی کە وڵات لەسەر بنەمای هاوکاری هاوبەشی ناوخۆیی (یان تەنانەت ئیتنیکی) دامەزراوە، بەڵام منیش پشتگیری بەرگری لە سنوورە شەرعییەکانی وڵات دەکەم.

” من لایەنگری پرەنسیپی جیهانگیریم، بەڵام لە هەمانکاتدا بەرگری لە سنوورە شەرعییەکانی وڵاتان دەکەم “

جێی باسە چەپی سیاسی، لە مارکسیستەکانەوە بۆ سۆسیال لیبرالەکان، ئەو ئارگۆمێنتە بەکاردێنێت کە ئایدیۆلۆژیای نیولیبڕاڵ یان بنەمای بازاڕ لەگەڵیدا دەگونجێت. ئەم تیۆرییە بازاڕ بە باشترین ڕێگا دەزانێت بۆ دروست کردنی سیستەمەکان. ئەوان باس لەوە دەکەن کە ئەوە تەنها سەبارەت بە خزمەتگوزاری و کاڵاکان نییە، بەڵکو سەبارەت بە هێزی کار هەرچۆنێک بێت، بەبێ ڕێزگرتن و پابەندبوون بە سنورەکانی دەوڵەت، بازاڕی کار مافی چارەی خۆنووسینی دەستەجەمعی لاواز دەکات یان هەر هیچ نەبێت هەڕەشەی لێ دەکات، کە لە شێوەی دەوڵەتی نەتەوەیی و دیموکراسییەکی ڕێکخراودا خۆی بەرجەستە دەکات دامەزراندنی بازاڕی کاری جیهانی بەبێ سنوور و مەرج ناتوانێت لەگەڵ بەرزترین ئاستی کۆمەڵایەتیدا بگونجێت و دەبێتە هۆی هەژاری زیاتر لە هەژارترین ناوچەکانی جیهان، چونکە هێزی کاری لێهاتوو و لێهاتوو دەچێتە ناوچە دەوڵەمەندەکان بەڕای من مافی بنەمایی دەوڵەت بۆ کۆنتڕۆڵکردن و سنووردارکردنی یاسایی بوونی سنوورەکانی دەوڵەت و جوڵانەوەی کۆچکردن بۆ هاتنی بەرژەوەندی جیهانی و بەرژەوەندی و تێگەیشتن و پاساوی ئەخلاقی جیهانییە. بەڵام لە هەمان کاتدا پابەندی مافەکانی مرۆڤ هەیە بۆ ئەو کەسانەی کە داوای مافی پەنابەری و پاراستن و پاراستنیان دەکەن (کۆنسێونتی جنێڤ). ئەوانەی لە جەنگ و شەڕی ناوخۆ هەڵهاتوون مافی پاراستنیان هەیە و مافی پەنابەرێتییان هەیە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە وڵاتانی دراوسێ بە پاڵپشتی دارایی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەشداری هەموو دەوڵەتەکان، تا ئەو کاتەی هۆکارەکانی قەیران و جەنگ یان شەڕی ناوخۆ لەناودەچن هەرچۆنێک بێت، ئەوە پێشوەختە کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ئەم پاراستنە ببەسترێت کە لەلایەن پەیماننامەی مافی مرۆڤەوە سەپێنراوە لەگەڵ ئەگەری تێکەڵبوون بە کۆمەڵگایەکی نوێ. وەرگرتنی پەنابەرێک بە خێرایی و بە باشترین شێوە بە ئارەزووی تێکەڵکردنی کۆمەڵگایەکی نوێ گرفتێکە بۆ ئەو کەسانەی کە دەرفەتیان هەیە یان ئەگەریان هەیە بۆ ئەوەی بە هەمیشەیی بژین. بۆ پەنابەرانی شەڕی ناوخۆ – هیوادارم – ئەمە نۆرمەکە نییە.

بە دیاریکراوی: ئەو مەرجە ئەخلاقییانە چین کە دەبێت لە داهاتوودا سیاسەتی مافی پەنابەری زیرەک بەڕێوەببرێت؟ ئەو ئەرکە ئەخلاقیانە چین کە بە ڕاشکاوی دەتوانرێت فۆرمول بکرێن؟

لەم خاڵەدا تەنیا دەتوانم چەند خاڵێکی گرنگ بکەم: دەست پێ بکەم بە ئەخلاقێکی ناوەندی و بۆیە کێشەی فەلسەفی: کێشەی پەناهەندە دەوڵەتەکان دەخاتە ڕوو بۆ کێشەیەکی ئەخلاقی گەورە. لە پرەنسیپدا پابەندی مامەڵەکردن لەگەڵ کەسێکدا بەپێی ڕادەی پێویستی و پێویستی جێبەجێ دەکرێت. ئێمە دەبێت مامەڵە لەگەڵ ئەو کەسانە بکەین کە لەسەر سنوورەکانمان وەستاون، کە ئاسایش و پاراستنیان دەوێت و ڕێزیان لێ دەگرن، وەک چۆن مامەڵە و ڕێز لە هاونیشتمانیانمان دەگرین هەرچۆنێک بێت وردەکارییەکانی ئەم مەسەلەیە بەبڕیارەکانی دادگای باڵای دەستووری فیدراڵی دیاری دەکرێت و ورد دەبێتەوە، بۆ نموونە هاوکاری و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتیەکان. لە هەمان کاتدا دەوڵەتەکان بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقییان هەیە کە لە پێکهاتەی هاوکاریدا لە ئاستی کۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا ڕەنگی دێتەوە و ئەو کەسانەی کە زیاتر پێویستیان بە یارمەتی هەیە، ئەولەویەتی دەدەن ملیاری خوارەوە، هەژارترین ملیار کەسی جیهانە، کە توانای کڕینی یەکسان بە یەک یۆرۆی ڕۆژانەیان هەیە، ناگەنە سنوورەکانی ئەوروپا یان ئەمریکای باکوور، یان ڕەنگە زۆر کەم.

“کاتێک یارمەتیەکانمان بە شێوەیەکی سەرەکی جەخت لەسەر ئەو کەسانە دەکەینەوە کە گەیشتوونەتە ناو سنورەکانمان، ئێمە کەسانیتر فەرامۆش دەکەین کە دەتوانین زۆر زیاتر یارمەتیان بدەین، بە نرخێکی زۆر کەمتر”

هەژارترین هەژارەکان بە گشتی پێناچێت کۆچ بکەن بۆ کیشوەرەکان و وڵاتان. وە کاتێک کە یارمەتیەکانمان لە بنەڕەتدا تەنیا لەسەر ئەو کەسانەی کە دەتوانن بگەنە سنورەکانمان، ئێمە ئەوانی تر پشتگوێ دەهێنین دەتوانین بە نرخێکی زۆر بەرز و زۆر کەم یارمەتی بدەین بانکی جیهانی هەندێک حساباتی کرد و بەم ئەنجامە گەیشت کە نیوەی بەرهەمی نەتەوەیی جیهان دەتوانێ بەس بێت بۆ ئەوەی هەموو دانیشتوانی جیهان لە هەر ڕۆژێکدا 2 دۆلار ببەزێنن. نیوەی بەرهەمی نەتەوەیی جیهان بەسە بۆ نەهێشتنی هەژاریی زۆر، بە نزیکەیی یەک لەسەر سێی دانیشتوانی جیهان دەناڵێنن! لێرەوە پێویستییەکی ئەخلاقی بۆ پەسەند کردنی دەستبەجێ بۆ ئەوانەی لە خراپترین ماوەدا دێتە ئاراوە و بەوەش مەبەستم لە پرسیارکردنی ڕەوایەتی پەسەندکراوی کۆچکردنی نێوان کۆنتیننەتییەکانە، وەک ڕێگەیەک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەژاری. هەروەها ئەوەش هاتووە کە لەبەر ڕۆشنایی زۆری هەژارترین لە جیهاندا، بەم شێوەیە، بە هیچ شێوەیەک مرۆڤ ناتوانێت چاوەڕوانی سەرکەوتن بکات لە لابردنی نەهامەتییەکانی. سیاسەتێکی کۆچی گونجاو و ئاگادار دەبێت جیاوازی نێوان شۆفێرە جیاوازەکان و شێوە جیاوازەکانی کۆچکردن لەبەرچاو بگرێت. ئەڵمانیا ئەو دەرفەتەی لە دەست داوە کە لە ڕێگەی یاسایەکی گونجاوی کۆچ و کۆچبەرانەوە سیاسەتێکی گونجاوی هەبێت، کە توانای لەبەر چاوگرتنی بەرژەوەندی وڵاتێکی کۆچ و بەرژەوەندی وڵاتی دایک لە هەمانکاتدا هەبێت. بەبۆچوونی من کۆچکردن کە تەنیا بەرژەوەندیەکانی ئەو وڵاتەی کە کۆچبەری وەردەگرێت لەبەرچاو دەگرێت (و ئەو بەرژەوەندیانەش بێ گومان بەردەستن، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی گەشەی دیمۆگرافی و لەدەستدانی چەندین کرێکاری شیاو) تەنیا ئەگەر وڵاتانی دایک لەلایەکی ترەوە گرنگە هاوکاری و هاوکاری وڵاتانی دراوسێ بکرێت لەحاڵەتی شەڕ و شەڕی ناوخۆ لەناوچە ناکۆکەکاندا، بۆ ئەوەی ئەو وڵاتانە بتوانن کۆچبەران وەربگرن و ژیانێکی شکۆمەندانە بۆ ماوەیەکی کاتییان بۆ دابین بکەن، واتە هیچ کۆچێکی کاتی و کۆچ لەلایەکی ترەوە دەبێت سەرەتا ئازارەکانی پەنابەرێتی و کۆچکردن کەمبکرێتەوە بەدابینکردنی یارمەتی لەسەر شوێن و لەڕێگەی ڕێکەوتنی بازرگانی دادپەروەرانە بۆ نموونە لەگەڵ وڵاتانی ئەفریقی پشتگیری و هاندانی پێکهاتە ئابوورییە ناوخۆییەکانی تێدا بکرێت. لە کەرتی کشتوکاڵدا لێرەدا کۆچکردنی نێودەوڵەتی بەگشتی مانای زیادکردنی ئازارە لەوڵاتدا نەک کەمکردنەوەی.

وەک وەزیری دەوڵەت بۆ ڕۆشنبیری لە یەکەم وەزارەتی شڕۆدەردا، تۆ بە تایبەتی ئەزموونێکی زۆرت لە دنیای سیاسەتەوە بەدەست هێناوە. ئەتوانین سەرکەوین؟

زۆر هیوادارم ئەڵمانیا لە چوار مانگی ڕابردووی 2015 و دوو مانگی یەکەمی ساڵی 2016دا مامەڵەیەکی باش لەگەڵ شەپۆلە گەورەکانی کۆچ بکات. ئەم جۆرە شەپۆلە گەورەیەی کۆچ و پەنابردن لە وڵاتی دەوڵەمەندی کۆماری فیدڕاڵی ئەڵمانیا زۆر گەورەتر دەبێت لە توانای بۆ هەڵمژین و خۆڕاگری. نابێت هەستێک لە ناو خەڵکدا دروست بکەین کە سیاسەت بێدەسەڵات و سەرلێشێواوە و بە هیچ شێوەیەک ناتوانێت شەپۆلەکانی کۆچ و کۆچبەران یان سنوورەکانی وڵات کۆنترۆڵ بکات. ئەم تێڕوانینەی تەحەدای ناسروشتی هێزی لێخوڕین بوو بۆ پێشکەوتن و بەهێزبوونی بزاڤە جەماوەرییە ڕاستڕەوەکان نەک تەنیا لە ئەڵمانیا بەڵکو لە سەرتاسەری ئەوروپادا. وەڵامی من ئەوەیە کە ئەگەر بە کورتی، بەڵێ لە ڕووبەڕووبوونەوەدا سەرکەوتوو بین، چونکە زۆر کەس لە ئەڵمانیا بوون و هێشتا ئامادەن یارمەتی بدەن حکومەت و دەزگا حکومییەکان بە تەنیا نەیانتوانی مامەڵە لەگەڵ ئەو کێشانەدا بکەن بەڵام پەیامی دووەم دەبێت ئەوە بێت: سنوورە کراوەکان وەڵامی ڕاست نین بۆ ئازار و هەژاری، وەڵامەکانی تر هەیە، ڕێگای باشتر و کاریگەرتر هەیە بۆ ئەوەی جیهانمان دادپەروەرانەتر بکات.

https://www.deutschland.de/ar/topic/syast/alflsft-walhjrt?fbclid=IwAR2LGSAbpXXhp_NozXcWRmEBZDU4wnZ7i3liWWBAekhYhPTFPB5o74DdMBg

14.11.2016

• سڵاو دۆستانی ئازیزم.. ئەم کاتەتان باش.. بە بێ زێدەڕۆیی لە سەروەختی ‘راپەڕین’ەوە تا هەنووکە، رۆژانە و هەفتانە و مانگانە، تاوەکو ئێستاکێ کە دەکا پتر لە (٣٠/ سی) ساڵی رەبەق؛ جۆرەها کەس پەلاماریان داوم، لەسەر ئاستی تۆمار و زارەکی و رێبواری و فیزیکی و رۆحی و رەوانی، بە ناوی راستەقینەی خۆیانەوە بووبێت یان خوازراو و نادیارەوە، کە هەندێکیان بانگخواز و ئەندامی کارا و سەرانی حیزبە ئیسلامییەکانن، هاوکات هەیانە کە بێلایەنن و سەر بە هیچ گروپ و حیزبێکی سیاسی نین، کە بەردەوام لە رێگەی کەناڵەکانی ماس-میدیا و تۆڕی کۆمەڵایەتی و بگرە لە رێگەی ‘مۆبایل’ەوە جنێوی سووکی زۆر و هەڕەشەی بەردەوامم بۆ دەنێرن کە گوایە من دژی ئەم ئایینە پیرۆزەی ‘ئیسلام’م، هەست و نەستی موسڵمانان بریندار دەکەم کە ناکرێت ئیمانیان وا تەنکۆڵە بێت. لە کاتێکدا ئەوان کە خودایەکی مەزن و پێغەمبەرێکی خاتەم و قورئانێکی پارێزراویان هەیە لە ” )لەوحی مەحفوز(دا و ئایین و ئیمانێکی وا تۆکمەیان هەبێت کە لە ملیارێک و نیو تێپەڕیانکردووە. ئاخۆ چۆن بە چەند گومان و پرسیارێکی من شێلوو دەبن و دەمارگیرانە بەرپەرچی من دەدەنەوە، نەک بە دیالۆگ، بەڵکو بە جنێوی سووک و بە زمانێک کە هی گفتوگۆ نییە؟!

ئەوان هەقە لە خۆیان بپرسن کە ئەگەر خودی “خودا” خۆی منی دروست کردبێت و ئاوەز و دەماغێکی پێبەخشیوم و رێگای داوم بیر بکەمەوە و قسان بکەم و تا هەنووکە خودی “زاتی ئیلاهی” بێزی نەهاتووە دەمم دابخات و کەڕولاڵم بکات یان بمکوژێت و مەحفم بکات، کە ئەم رستە و دەستەواژانە، لە پاڵ تەغارێک لە جوێن و هەڕەشە کە هی سەر زاری ناحەزەکانی منە کە من بە دۆستیان دەزانم، بەڵگەش ئەوەیە کە من تاوەکو ئێستاکێ بە یەک وشە کاردانەوەم نەبووە!

هەڵبەتە نەوەیەکیش پەیدا بوون کە بە هەزارەهایە و زمانی عەرەبی نازانن و هەر بە سیلەی رەحم موسڵمانن کە هونەر نییە، چونکە گەر لە هەریمی “تبێت/ تەیبت ” لە دایک بوونایە، دەبوون بە {بوودیست} و “گواتما بوودا” بە پەیامبەری خۆیان دەزانی و “دالای لاما”ش بە رەهبەری دینی و رۆحانی، ژمارەیەکی بێشومار ناشزانن ناوەرۆکی ئەو ئایینە پیرۆزەی ئەوان لە چی دەدەوێت و سوودی چییە بۆ ئەوان و مرۆڤایەتی و من؟ هەموو تێگەیشتنەکەی ئەوان لەسەر زاری ئەو مەزهەبزەدە و ئاخوند و زاتانەوە سەرچاوە دەگرێت کە لەسەر مینبەرەکانەوە بە فەرمی و نافەرمی خۆیان بە وتەبێژ و پارێزەر و زمانحاڵی ‘خودا’ دەزانن بێ ئەوەی بتوانن بێنە پای دیالۆگ و لۆژیک و گفتوگۆیەکی زانستیانە و شارستانی. هەڵبەتە من بە درێژایی ژیانم وەڵامی جنێوەکان و تەکفیر و تەخوین و هەڕەشە و گوڕەشەی هیچ مەردمگەلێکم نەداوەتەوە، چونکە هیچ جوانی و رێزێکی تێدا نابینم بۆ دیالۆگێکی کراوە!

ئەمن بڕوام بە وتە دروستەکەی “کارل مارکس: ١٨١٨-١٨٨٣”ی فەیلەسووف هەیە کە ناوەرۆکەکەی شیدەکەمەوە کە دەڵێت، ” پێشمەرجی هەموو رەخنەیەک سەبارەت بە هەر ئایدیا و بەهایەک و کایە و چالاکییەکی مرۆییانە بێت، ناچێتە خانەی رەخنەگرتنەوە، ئەگەر لە رەخنەکردنی ئایینەوە دەست پێنەکات.”

کە دیارە لای منیش ئەم پێشمەرجەی “مارکس” زێدە پەسندە چونکە خودی ئایین وەک کایەی تێفکرین زادەی تەئویل و تەفسیرێکە کە بە تەنها “خودا” و “پێغەمبەرەکان” کایەیان تێدا نەکردووە، بەڵکو لە ماوەی هەزارەها ساڵ ژمارەیەکی بێ شومار لە پیاوان و نێرگەل سەرگەرمی راڤە و توێژینەوە و شیکاری بوون و شەنوکەویان تێدا کردووە، بەو نیاز و مەرامەی کە بە رۆحێکی داخراو و دۆگماتیک و ئایدیۆلۆژستانە روانین و خواستی خۆیان هەبووە، نەک تێڕامانێکی مرۆڤپەروەرانە، کە زۆرینەیان نێرینە بوون، نەک مێینە کە بە روانینی من کرۆکی کارەساتێکی گەورەیە و جێگەی گومانە کە تیایدا سەر لەبەری مێژوو هی پیاوەکانە نەک هی ژنان، بە تایبەتی لە ناوئاخنی کایەی ئایین و سیاسەت و سەرمایەگوزاری و بزنسدا!

هەڵبەتە میراتێکی فیکری و فەلسەفی هەبووە کە لە لۆژیک و ئاوەزداری و عەقڵزەدەیی سەرشار بووە، بەڵام ئەوەی کە هەنووکە زاڵە و هەم دەچنەوە سەر میراتی فیکری “ئیبن تەیمییە: ١٢٦٣-١٣٢٨” و “ئیبن ئەلقەییم: ١٢٩٢-١٣٥٠” کە بە واتا پێچەوانەکەی دەبینین کە کۆمەڵیک بزافی وەک “قاعیدە” و “بوکوحەرام” و “داعش” و “تالیبان”ی خوڵقاند کە خاوەنی سەدەها سەرچاوەی خوێناوین، کە ئەوەیان بۆ من شاڕەگی گومان و پرسیاری منە بە درێژایی نیو سەدە، کەواتە ئێمە لە هەنووکەدا لە سەدەی بیست و یەکدا ناژین، بەڵکو لە سەدەی سیازدەی میلادیدا دەژین کە فیکری ‘ئیبن تەیمییە’ و ‘ئیبن ئەلقەییم’ و شاگردەکانی بوون بە ڕابەر؛ نموونەی سەرانی ترسناکترین رێبازی “وەهابیزم” کە پەیڕەوکەرانی ئەو دوو زاتەی سەرەوەن کە بوون بە مایەی فەزایەکی تاریکستان ئاسا لە نێو دونیای عەرەبی و ئیسلامیدا کە تا هەنووکەش بەردەوامە کە بە تەڵاقدانی عەقڵ کۆتایی هاتووە!

پارادۆکس و تەوس و بەزمە سەیرەکە لەوەدایە کە من بە رەوای دەبینم کە ملیارێک و نیو موسڵمان هەن لەسەر زەمین، بەڵام ئەو ملیۆنەهایە و ئەو هەزارەهایە لە خەڵکانی خۆمان و کورد-زبان بەرگەی ئەوە ناگرن کە بە قەولی خۆیان منی کافر و زندیق و و مورتەد و خوانەناس پرسیار و گومانم هەبێت، یان پێیان ئەستەمە کە رەخنەگری کۆی ئەم میراتەی باب و باپیران بم کە بڕێکی زۆری ئەو میراتە جێگەی گومان و پرسیاری منن، بە واتا شایستەی هەڵوەشاندنەوە و نەمان و سڕینەوەن، نەک بە پیرۆزکردن.

روانین و لێکدانەوەی منیش زادەی ئاوەز و عەقڵ و تێفکرین و تێڕامانێکی منە بۆ دین و دونیای لای خۆمان کە بایی ئەوەندەش هۆش و گۆشم هەیە کە ‘هەقیقەت’ لای من نییە و هەرگیز بە تەنها بۆ خۆمی قۆرغ ناکەم، چونکە من بڕوام بە “یەقین” و “تەلقین” و “نەقل” و تاکڕەوی هەقیقەتپەرستی رەها نییە کە دەگاتە دۆگما و وشکە باوەڕ و ئیمانی کوێرانە، کە سەهۆڵبەندانی عەقیدەیی لێ دەخوڵقێت کە ئیمانێکی تاریکپەرستانە بە دوای خۆیدا دەهێنێت، کە بە ناوی پیرۆزکردنەوە “عەقڵ” و تیفکرین و رەخنەکاری دەکوژن!

خۆ ئەگەر وابێت منی فەرمەسۆن دەچـمە دۆزەخ و “وە- بیئسەلمەسیر”، لەتەک “شەیتان”ی هاوکوفم پێکەوە بە ستوونێکی ئاگرینەوە لە ناوەراستی جەهەننەمدا دەبەسترێینەوە و بۆ هەتاهەتایە دەسووتێین کە من دەمێکە خۆمم بۆ ئامادە کردووە و گرفتێکم نییە، چونکە بۆ ماوەی ساڵانێکی زۆر سەرمام بووە تا رادەی ئەوەی کە ئێسقانەکانم بوون بە شەختەبەند و زوقمی ناو چللەی زستان، سەرمام بووە لە پای بەرکەوتنم بەو هەزارەها مەردمگەلەی کە زێدە سارد بوون بە ئەندازەیەک کە دەبوو بە چللەی هاوین پاڵتۆ/ساقۆ لەبەر بکەم، ساردتر لە ناو دەمی مردووەکان و بەفرەکانی سەر شاخەکانی ‘هیمالایا’، هاوکاتیش پیرۆزبایی لەو ملیارەهایەش دەکەم کە دەچنە فیردەوس و بە‌هەشت و جەنناتی عەدن-ی پڕ لە عەیش و نۆش و حۆری و غیلمان و شەرابەن تەهور و چی و چی کە من هەرگیز بۆ خۆمی ناخوازم، کە دیارە پێم شەرمە لە ژێر عەرشی “خودا” بە ڕووت و قووتی سەرگەرمی سەرمەقولات و گەوگەوزانێ بم لەبەر دەم و چاوی ‘یەزدان’ کە ئیماندارەکانی دیکە خەونی پێوە دەبینن!

جارێ ئەوان مەرجە بزانن کە ئەمن ‘حیکمەتی ئیلاهی’ جێبەجێ دەکەم کە ئەگەر ئەمن ‘ئەهلی دۆزەخ’ بم، چونکە زۆرینەتان دەزانن کە مەرجە دۆزەخی یەزدان پڕپڕ ببێتەوە وەک بەهەشتەکەی کە خزمان و خەڵکێکی زۆر خۆیان بۆ ساز و ئامادە کردووە، بە پای پیلان ببن بە خاوەنی کۆشک و تەلاری خۆیان لە ناو بەهەشتە بەربەرینەکەدا کە رازاوەتەوە بۆیان .. پیرۆزیان بێت؛ بەبێ من!
ئایەتێکتان هەیە کە دبێژی: ” يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِن مَّزِيد؟ٍ

مەرجە ئەو بەهەشتییانە بزانن کە خودی ‘خودا’ خۆی بەرامبەر بە “شەیتان” کە هەڵگەڕایەوە و ئامادە نەبوو کرنوش بۆ “ئادەم” ببات سزاکەی کوشتن نەبووە، بەڵکو لە بەهەشت دەریکرد و بێبەری کرد لە فریشتەبوون و هەڵیدایە سەر ئەم ئەستێرە زێدە رەنگینە کە سەرزەمینی ئێمەیە و خەریکە بنیادەمەکان گڵاوی دەکەن، بگرە یەزدان ‘ئیبلیس”ی سەربەست و ئازادی کرد لەوەی کە لە فریودان و گوناهکردنی بەرامبەر بە مرۆڤ بەردەوام بێت کە بە دیدی من ئەفسانەیەکی رەمزدارە پتر لەوەی واقیع بووبێت!

دیسانەوە گەر ئاوڕ لە ‘نەخێر’ و هەڵگەڕانەوەی ‘ئادەم’ و ‘حەوا’ بدەینەوە بەرامبەر بە ‘خودا’ کە رێنماییکردن و بگرە هەڕەشەی لێکردوون کە لەو سێوە یان گوڵەگەنمە یان لەو میوەی حەرامکراوەی درەختی ناسراو بە ‘درەختی مەعریفە’ نزیک نەبنەوە و نەیخۆن، بەڵام خواردیان و سزاکەیان تڕۆکردن و وەدەرنانیان بوو لە بەهەشت و فڕێدانیان بۆ سەر زەوی و بەس، نەک کوشتن!

ئەمن وەک کادیرێکی پەروەردەکار بۆ ماوەی سێ سەدە و نیو وا سەیری دەکەم کە ماقووڵ نییە من پیرۆزبایی لە ملیۆنەها دەکەم کە دەچنە بەهەشت و بە رەوای دەبینم و هەست و نەستم بریندار نابێت، بەڵام ئەو ملیۆنەهایە یەک کافر و زەندیق تەحەمول ناکەن کە منم. هەر بە راست تۆ بڵێیت من ئەوەندە ترسناک و ئاوقات و بەرباد بم کە بتوانم ئایینی ئیسلام هەڵبوەشێنمەوە کە پتر لە چواردە سەدەیە ڕەگوریشە دادەکوتێت کە لە رێگەی ‘فتوحات و غەزەوات’ەوە هاتوون و وڵاتانیان داگیرو تاڵان کردووە، کە بە ناوی “جیهاد”ەوە کراوە و دەکرێت، واتا چلە زەیتوونیان پێنەبووە و کۆتری ئاشتیەوانی نەبوون، بەڵکو شمشێرەکانیان خوێنی لێتکاوە.. نەک شیر و هەنگوین.

منێک کە کادرێکی پەرەوەردەم و بڕوام وایە کە وانەی یەکەم و ئەرکی پەروەردەکاری تازەگەر ئەوەیە کە لە ‘کیندەر گارتن’ و ‘باخچەی ساوایانەوە’ دەست پێبکەین بەوەی کە کچان و کوڕانی خۆمان وەک نەوەیەکی نوێ و ڕاچەنیو فێری ئەوە بکەین کە ئێمەی کوردگەل بۆ هەزارەها ساڵە داگیرکراوین لە لایەن چەندەها نەتەوەی جیاوازەوە، بگرە لەسەر ئاستی دونیادا بە خاک و خەڵکەوە بووین بە موستەعمەرە وکۆلۆنیالێکی نێونەتەوەیی و جیهانگیری و گلۆبال، چ بە ناوی ‘خودا’وە بووبێت یان گەمەی چەپەڵی سیاسەتی نێودەوڵەتی، ئێمە لە ناوەکانی خۆمانەوە بۆ ناوەرۆک و سەر پەڕەی رۆحمان داگیر کراوین، پرۆسەی داگیرکاری و ئاکام و دەرئەنجامە زۆر خراپ و کوشندەکانی وانەی یەکەمی پەرەوەردەناس و فەیلەسووفی بەرازیلی “پاولۆ فرێری: ١٩٢١-١٩٩٧”ی مامۆستامە کە فێری کردووم، بە تایبەتی لە رێگەی کتێبە دانسقەکەی بە ناوی “پێداگۆگی ستەمدیدە” کە تیایدا بە قووڵی ئاماژە بەوە دەدات کە ستەمدیدە و ستەمکار بۆ هەمیشە جێگۆڕکێ دەکەن، چونکە رۆحی داگیرکاری لە لای هەردووکیان پتەوە و بنەبڕ نەکراوە تا هەنووکە، بە تایبەتی لە “ڕەشهەلاتی ناوەراست”!

کۆی مێژووی ئیسلام کە عەرەبی بیابان-نشین بوون بە خاوەنی لە بەرژوەندی شۆڤێنیزمی دینی و هەم فاشیزمی میلیتاری و عەسکەرتاری پان-عەرەبیزم کۆتایی هاتووە کە هەزار و چوار سەد ساڵ پترە بەو رۆحە بارباریست و وەحشییەتگەرایە کوردگەل و نەتەوەکانی دیکە دەچەوسێنێنەوە، ئەوەی بۆ من سەیر و سەمەرەیە و هەم هێدمگرتیم دەکات ئەوەیە کە ماقووڵ نییە داگیرکەر و چەوسێنەری خۆمان بە ناوی ئاسمانەوە بپەرستین و پرسیار و گومانێکمان نەبێت بۆ ماوەی چواردە سەدە؟!

واتا پێشمەرجی پەروەردە و فێرکردن هەر لە وانەی یەکەمەوە تا دوا وانە و بە درێژایی ژیانمان خوێندنەوە و هەڵكۆڵین و پشکنینە سەبارەت بەوەی کە ئێمە لە کەنگێوە داگیر کراوین لەسەر ئاستی رۆحی و رەوانی و فیزیکی کە بە داگیرکردنی “مێشک” و مێژوومان کۆتایی هاتووە؟ بۆچی و لەسەر چی و چۆن بووین بە کۆیلە و کرێچی و کرێگرتەی سەر خاکی خۆمان؟ بۆچی دوژمنانی داگیرکەر بوون بە خانەخوێ و سەرداری ئێمە؟ بە چ زمانێک و ئامرازێک و بیانوویەک و ئامانجێک وایانکرد داگیرکەرانی خۆمان بپەرستین و هیچ گومان و پرسیارێکمان نەبێت؟ بە راست ئێمەی کوردەیل رۆڵمان هەبووە لە میانەی پرۆسەی بە کۆیلەبوونی خۆمان؟ یاخود سوپەر پاوەر و زلهێزەکانی دونیا نەخشەی ژیانی ئێمەیان لە باری رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و مەزهەبزەدەیی و فەرهەنگییەوە داڕشت و سمیان پێوەنا کە ئێمە ببین بە سواڵکەر و دەرۆزەکەرانی سەرزەمین بۆ تۆزێک سەربەستی؟ یان هەتیوەکانی ژێر دەواری دڕاو و هەلاهەلای رژێمە بارباریست و وەحشیەتگەری وڵاتانی دراوسێ کە هەر هەموویان خۆیان بە جەنگاوەرانی ئاسمان و خودا و ئایینەکەی دەزانن کە وا نییە؟
“کارل مارکس” بڕوایە وایە کە “ستەمی رۆژهەڵاتیی” ستەمێکە کە وێنەی نییە لە توندوتیژی و وەحشییەتگەری لەسەر ئاستی رامیاری و کۆمەڵایەتی کە تا هەنووکەش ئەو روانینەی ‘مارکس’ بەردەوام و بەرجەستەیە و من لە رۆحی داگیرکاری و بارباریستی ئەو چوار وڵاتانەدا دەیبینمەوە کە بە ئاگر و ئاسن ئێمە لێدەخوڕن: تورکیا، ئێران، عێراق و سوریا کە بەوەوە دەنازن کە خۆیان بە دەوڵەتی تیۆلۆژی و ئایین پەروەر و موسلمان لە قەڵەم دەدەن کە خراپترین چوار ولاتانی دونیان لەسەر هەموو ئاستەکاندا، هەڵبەتە لە پاڵ ئەو چوارەی سەرەوە مەرجە ئاماژە بە حوکمڕانی دکتاتۆریانەی ئەفغانستان و پاکستان و سودان و سعودیەی عەرەبی بدەین کە دۆزەخێکیان بۆ خەڵکانی خۆیان ئاگر داوە!

ئەم گومان و دڵەراوکێ و پرسیارانەی سەرەوە بۆ هەر خانەوادە و ماڵبات و تیرە و هۆز و خێڵ و مەزهەبدار و نەتەوەیەک پێویستە و پێشمەرجی زیندووییەتی هەر خەڵک و نەتەوەیەکە کە ئێمەی کوردگەل، لەسەر ئاستی کوردستانی گەورە، لە بواری پەروەردەدا تا هەنووکە ئەو پرسیارەمان لە خۆمانمان نەکردووە، دیارە کە خاوەنی قەوارەی خۆمان نەبین و دەوڵەتداری سێنترال جڵەومان بکەن، مەحاڵە لەم دۆخە تراژیک و دراماتیکە دەربچین!

ئایا بۆچی نەتەوەیەکی چل ملیۆنی بە درێژایی مێژووی رۆحی بەرگری و چەوساندنەوەی ئێمە و شكستی درامی و تراژیکی شۆڕشەکانمان و هەڵواسین و کوشتن و زیندانیکردنی رابەرەکانمان تاوەکو هەنووکە پلان و نەخشەیەکی سیاسی و ستراتیژی و لۆبییەکی یەکگرتوومان نییە؟ بۆ ئێمەی پەراوێزخراوی ناو مێژوو کە لە ساڵی (٢٠٢٣)دا دەکەوینەوە ناو بازنە و سەر یادی پەیماننامەی “لۆزان” کە لە بەرواری (٢٤/٧/١٩٢٣)دا بووین بە قوربانی و وەک بەرخەکەی “ئیبراهیم” سەر بڕاین و خوراین. گوایە دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی دوای یەکەمین جەنگی جیهانگیریی بە چاکیان زانیوە، بێجگە لە کوردگەل، زۆرینەی نەتەوەکانی دیکەی “ڕەشهەڵاتی ناوەراست” شایستەی قەوارەیەکی سیاسی خۆیان بن، بێجگە لە ئێمە کە وەک (عیسا-ی مەسیح) بە خەڵک و خاکەوە لە خاچ دراین و “خودا”ش سەیری هەمووانی دەکرد و نەیدەکرد.

“رەجەب تەیب ئێردۆغان”یش کە خۆی بە جەنگاوەری ئاسمان و ئیسلام و خۆ بە خوداناس دەزانێت مرخی لەوە خۆشکردووە کە دیسانەوە بە ناوی “فتوحات و غەزەوات”ەوە کە چلۆن بەشێکی لە کوردستانی “رۆژئاوا” و “باشوور”ی داگیر کرد، بە موبارەکەی خودا و دونیا، لە خەونی ئەوەدایە کە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانلی دێرین و لە دەستچووی زیندوو بکاتەوە، ئەو رۆژگارەی کە بە بەرچاوی هەموو دونیای دوون و خەوتووەوە هاواری کرد ئێمە بەرەو “عەفرین” دەچین، هەر وەک چلۆن باوک و باپیرانمان دەچوونە “فتوحات و غەزەوات”، بە واتا وانەی یەکەمی ئەوان داگیرکردنی خەڵک و خاکی دیکە بوون کە کوردەگەل تیایدا زۆرینەن بوون، لە دێر زەمانەوە تا هەنووکە!

بەڵام ئەوەیان چ ئایینێکە کە چوار وڵاتی خۆ بە موسلمان-زان بە موبارەک-بایی و موبارەکەکردنی زلهێزەکانی دونیاوە بۆ هەتاهەتایە لە خاچمان بدەن؟

بیرمەندی ئانگلۆ-ئایرش”جۆناتان سویفت:١٦٦٧-١٧٤٥” دەڵێت: “ئێمـە بڕی ئەوەندە زۆر ئایینمان هەیە کە بۆ هەمیشە کینە و رقمان لە یەکتری بێتەوە، بەڵام هەرگیز بایی ئەوەندە دین/ ئایینمان نەبووە کە یەکتریمان خۆشبوێت!”
ئەو روانینەی ‘جۆناتان سویفت’ مێژوویەکی دێرینی هەیە و دەنێو ‘ڕەشهەڵاتی ناوەراست’ و دونیای ئێمەدا تا هەنووکە لە برەودایە و خوێنبارانەکەش زەریای خوێنی بەرپاکردووە و هەر هەموومان مەلەی تێدا دەکەین!

“ئێردۆغان”ێک کە بە هەزارەها لە موسڵمانانی کوردگەل هەن کە ئەم چنک خوێناوییە بە نموونەی باڵای خۆیانی دەزانن، بێ ئەوەی تەماشا بکەن کە ئێمە خاوەن چ دیرۆکێک و چارەنووسێکین کە تا هەنووکە بەسەر خاچەکەوەین و خوێنمان لێدەچۆڕێت، گوایە چاوەڕوانی دونیای دوون و بێ مۆڕالین لەو خاچە دامانبگرن کە ئەوان لە تەختە و داری خۆمان ئەو خاچەیان بۆ ئێمە دروستکردووە!

پرسیاری من ئەوەیە کە ئەگەر خودا دادگاییەکی باڵای خۆی هەیە لە ئاسمانێ کە لە قیامەتێ و سەروەختی ‘حەشر و نەشر’ دادگایی هەموومان دەکات، مەڕ بە پێی خۆی و بزن بە پێی خۆی بە قەنارەوە هەڵدەواسرێت، کە دایکم و نەنکم بە هێوری و دڵنیاییەوە وایان دەگوت. دەی.. کەواتە ئەم سەدەها دادگا و دادوەری گشتییە چییە کە بە ملیۆنەها بە ناوی ئاسمانەوە لەسەر زەمین دایانمەزراندووە؟ ئەو هەزارەها و ملیۆنەهایە چلۆن وەکالەتی عام و خاسیان لە خودا وەرگرتووە؟ کەنگی و لە کوێندەرێ و بە چ هەق و مافێک؟ ئەوەی ئەوان دەیکەن رێک هەڵوەشاندنەوەی دادگای باڵای “یەزدان”ی خۆیانە لە ئاسمانێ!

ئەمن لە کۆتایی ئەم مانیفێستەدا وەک هەمووان، چ بەهەشتی و چ دۆزەخی، منی فەرمەسۆن حەزمە زیندوو ببمەوە و دادگایی بکرێم و بە دۆزەخ شاد ببم، نەک بەهەشت، بەڵام ئەگەر لە دادگاکەی ‘باری تەعالا’ ماف و هەقی ئەوەم هەبێت لەتەک خودا و دادوەرەکانی چەند راز نیازێک بدرکێنم، ئەوسا چەند راستییەکی گەڵێک تاڵ و کوشندە هەن کە ئیماندارەکان حەز ناکەن لە منی ببیستن، کە مەحاڵە دڵی هیچ خوداناسێک خۆشبکات، چونکە پڕە لە گومان و پرسیار و سکاڵای جەرگبڕ، خۆ گەر خوداش گوێی لێنەگرتم و وەک باوکم راژدییەکی سراوەندە بناگوێم و دەمی منی داخست و بە دۆزەخی شاد کردم، ئەوسا دەزانم زۆر ئاسانە لەگەڵ دۆزەخدا هەڵبکەم و ئاشنا بم بە ئاگر و سووتان، چونکە من سەر بە خانەوادە و گەڕەکێک و شار و وڵاتێک و نەتەوەیەکم کە لە ناو جەهەننەمدا ژیان و زیندەگیان گوزەراند، کە وا مەزەندە دەکەم شورەییە کە دوای بینینی هەزارەها دۆزەخی سەرزەمین؛ دیسانەوە و سەر لە نوێ بچینەوە دۆزەخ، گەر وا بوو، من دەبم بە سەرقافلەچی کاروانی کوردگەل یان پاسەوان و پاشکۆی کاروانسەرای روو لە دۆزەخ، کە شکۆمەندانە و سەربڵندانە رووەو دۆزەخی هەڵایساو بە بەرگی بڵێسە و ئاگرەوە رێدەکەین و نالەرزین و ناترسێین، چونکە نە بەهەشت بەو شێوەیەی کە وەسفکراوە جێگەی خۆشحاڵی منە و نە دۆزەخیش جێگەی نیگەرانی و ترس تۆقاندنی منە!

(شێرزاد حەسەن)
پایزی/٢٠٢١

سه‌رنجێك له‌ باره‌ی كتێبی_ نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعری نوێی كوردیدا

1
به‌ درێژایی مێژووی شیعر وه‌ك ژانڕێك له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا، هه‌میشه‌ هه‌ڵگری ناوه‌ڕۆك ‌و گوتارێك بووه‌، كه‌ له‌ شێوه‌ی په‌یامێكی سیاسی یاخود كۆمه‌ڵایه‌تی، گوزارشتی لێكراوه‌. ئه‌زمووی شیعری ئێمه‌ له‌ قۆناغی كلاسیكه‌وه‌ تاكو شیعری ئازاد كه‌ له‌ (گۆران) ی شاعیره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات‌و ئیدی كێش‌و سه‌روا له‌ شیعردا نامێنێت‌و فۆڕمێكی ئازاد وه‌رده‌گرێت، هه‌ڵگری ئه‌و گوتاره‌ بووه‌. شاعیرانی ئێمه‌ گه‌رچی ده‌رچووی هیچ نێوه‌ندێكی ئه‌كادیمی و مه‌عریفی نه‌بووینه‌، بگره‌ ده‌رچووی ته‌كیه‌ و خانه‌قا و مزگه‌وته‌كان بووینه‌، به‌ڵام به‌رده‌وام دیدێكی ڕه‌خنه‌یی و په‌یامێكییان پێ بووه‌ به‌ ئامانجی ڕیفۆرمكردنی كۆمه‌ڵگه‌. بۆیه‌ پێگه‌ی شیعر له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا، پێگه‌یه‌كی دیاره‌ و ته‌نانه‌ت مێژووی فه‌رهه‌نگی كوردی، له‌ شیعره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كا و به‌ درێژایی مێژووش تاكو ئێستا، شیعر وه‌ك ژانرێكی سه‌ربه‌خۆ، له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا بینراوه‌ و ده‌ناسرێته‌وه‌ و شوناسی ناسینه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ به‌ شیعر خۆیه‌وه‌. واتا شیعر، له‌ چوارچێوه‌ی شوناسی شیعر دایه‌ و ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ته‌نها شیعره‌، نه‌ك ژانرێكی تر بكرێته‌ ئاماژه‌یه‌ك بۆ ناسینه‌وه‌ی شیعر و گوتاری شیعری، له‌ مێژووی ئه‌ده‌بی كوردیدا.

_ 2_
لێره‌دا وه‌ك خوێنه‌رێك، ئێستێك له‌ ئاست كتێبی ( نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شبعری نوێی كوردیدا ده‌كه‌ین) و مه‌به‌ستمانه‌ ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئایا له‌ شیعردا شتێك هه‌یه‌ به‌ ناوی نووسینی ئۆتۆماتیكی؟ یاخود تا چه‌ند ئه‌و نموونه‌ و شڕۆڤانه‌ی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌، وه‌ك نموونه‌ی شیعری ئۆتۆماتیكی هێناویه‌تییه‌وه‌ ، یه‌كانگیره‌ له‌گه‌ڵ ناونیشانی كتێبه‌كه‌ و ئاماژه‌كانی ئه‌و بابه‌ته‌. ئه‌م كتێبه‌ ، له‌ بنه‌ڕه‌تدا نامه‌یه‌كی ئه‌كادیمییه‌ و وه‌ك به‌شێك له‌ پێویستییه‌كانی وه‌رگرتنی پله‌ی ماسته‌رله‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا نووسراوه‌. كتێبه‌كه‌ له‌ چه‌ند باسێكی سه‌ربه‌خۆ پێكهاتووه‌، وه‌لێ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ مه‌به‌ستمانه‌ وه‌ك خوێنه‌رێك ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئایا نووسینی ئۆتۆماتیكی هه‌یه‌ له‌ شیعر؟ به‌ تایبه‌تیش كه‌ نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌و باسه‌، ئه‌و شێوازه‌ له‌ نووسین ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ ڕێبازی سوریالیزم. سه‌ره‌تا، له‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كه‌ین. ناونیشانی كتێبه‌كه‌ ( نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعری نوێی كوردی) یه‌، كه‌ مه‌به‌ستی نووسه‌ر، شێوه‌ی نووسینی ئۆتۆماتیكییه‌ له‌ شیعردا. لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌مان لا دروست ده‌بێت، كه‌ ئاخۆ شتێك هه‌یه‌ به‌ ناوی نووسین له‌ نێو شیعردا؟ مه‌گه‌ر شیعر بۆ خۆی وه‌ك ژانرێكی سه‌ربه‌خۆ، نووسین نییه‌ و وه‌ك تێكستێكی نووسراو هه‌ڵگڕی ئاماژه‌كانی نووسین نییه‌؟ به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئایا شوناسی ده‌قی شیعری، وه‌ك شوناسی ده‌قێكی نووسین، كه‌ پێكهاته‌یه‌كه‌ له‌ ڕێزمان و بونیادی زمانه‌وانی و ئاماژه‌ و واتا و ده‌لاله‌تی شیعری، نووسین نییه‌؟ كه‌ واتا به‌ بڕوای من، ناونانی نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعردا هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌ نێو شیعردا هه‌یه‌، به‌شێك له‌و ڕووبه‌ر و تۆپۆگرافییا شیعرییه‌ی، كه‌ فۆڕم و ناوه‌ڕۆكی ده‌قێكی نووسین به‌ ناوی شیعره‌وه‌ پێك دێنێت. ئه‌وه‌ی له‌ شیعردا هه‌یه‌، نووسینه‌، نه‌ك ئه‌وه‌ی نووسینێك له‌ نێو شیعردا هه‌بێت، كه‌ جیاوازه‌ له‌ ده‌قی شیعری. ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی تره‌وه‌، هه‌موو ئه‌و نموونانه‌ی وه‌ك ده‌قی ئۆتۆماتیكی هێنراونه‌ته‌وه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا شیعرن، نه‌ك نووسین. چونكه‌ شیعر، به‌ تایبه‌تیش شیعری نوێ، ڕواڵه‌ت و تۆپۆگرافییا و ئاماژه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی هه‌یه‌، كه‌ هیچ په‌یوه‌ندی به‌و شێوازه‌وه‌ نییه‌، كه‌ تێكستێك وه‌ك نووسین، بۆ نموونه‌ (وتار یان چیڕۆك) جیا ده‌كاته‌وه‌ له‌ شیعر. لێره‌وه‌ش ناونانی كتێبه‌كه‌، یه‌كه‌م گیرو گازه‌ كه‌ خوێنه‌ر ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌بووایه‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌ ( شیعری ئۆتۆماتیكی بووایه‌، نه‌ك نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ نێو شیعردا) به‌و مانایه‌ی شیعر، دوا جار شیعره‌ و له‌ جیاكردنه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌قه‌كانی دیكه‌، وه‌ك شیعر ده‌خوێنرێته‌وه‌ و ده‌ناسرێت، نه‌ك نووسین. ئه‌گه‌رچی شیعریش دواجار به‌شێكه‌ له‌ تێكستێكی نووسراو، به‌ڵام بێگومان ده‌قی شیعری، ئاماژه‌ و بنه‌ما و خاسیه‌تی هونه‌رییانه‌ی خۆی هه‌یه‌، كه‌ جیای ده‌كاته‌وه‌ له‌ نووسینی ژانره‌كانی تر. به‌و مانایه‌ی خوێنه‌ر كه‌ له‌ به‌رده‌م ده‌قێكی شیعری دایه‌ و ده‌یخوێنێته‌وه‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا شیعر ده‌خوێنێته‌وه‌ نه‌ك نووسین، كه‌ ئیحا و فه‌زای ئه‌ده‌بیشی جیایه‌ له‌ ژانره‌كانی تر. وێرای ئه‌مه‌ش، دیسانه‌وه‌ ده‌كرێ ئه‌و پرسیاره‌ بكه‌ین، كه‌ ئایا ده‌كرێ نووسینێك ئوتۆماتیكی بێت؟ ئه‌مه‌ش پرسیارێكی دیكه‌یه‌. كه‌ پێویستی به‌ هه‌ڵوه‌سته‌كردن وتێ هزرین هه‌یه‌. بێگومان هه‌موومان ده‌زانین، دوو له‌ بنه‌ما هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی چه‌مكی (ئۆتۆماتیكی) ئه‌وه‌یه‌، كه‌ خۆكاریی و فیزیكیبوونه‌. به‌و مانایه‌ی كرده‌ی ئۆتۆماتیكی، كرده‌یه‌كی خۆرسكی و خۆكارییه‌ و خۆی كاره‌كانی خۆی، به‌ بێ هه‌بوونی هیچ پاڵنه‌ر و فاكتێكی ده‌ستكرد ده‌كات. كاتێ شتێك ئۆتۆماتیكییانه‌ كار ده‌كات، ئه‌وا بكه‌ری نییه‌، چونكه‌ كرده‌كه‌ی خۆكاره‌. واتا له‌ ده‌ره‌ووه‌ی ده‌سته‌ڵات و هێز و پاڵنه‌ری مرۆییانه‌یه‌. بۆیه‌شه‌ كاتێ كرده‌ی ئۆتۆماتیكییانه‌ ده‌ده‌ینه‌ پاڵ هه‌ر شتێك، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌موو ئه‌و هێز و بزوێنه‌ر و جوڵانه‌ی لێ دا ئه‌ماڵێن، كه‌ له‌ په‌یوه‌ندی دان به‌ مرۆڤه‌وه‌. لێره‌وه‌ش ئه‌گه‌ر شیعر، وه‌ك دنیابینی مرۆڤێك كه‌ شاعیره‌ و، وه‌ك خه‌یاڵ و تێگه‌یشتنی هزرییانه‌ی شاعیر ببینین، كه‌ واتا شیعر كرده‌یه‌كی ئۆتۆماتیكییانه‌ نییه‌، به‌ڵكو كرده‌یه‌كه‌ كه‌ بكه‌ر و بزوێنه‌رێكی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش بیر و ویست و توانای هزریی و جه‌سته‌یی مرۆڤه‌. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، شیعرێك بوونی نییه‌، ئه‌گه‌ر شاعیرێك نه‌ینووسیبێت، هیچ شیعرێك دنیابینی و گوتار و زمان و مانای نییه‌، ئه‌گه‌ر شاعیرێك به‌رجه‌سته‌ی نه‌كات، كه‌ واتا له‌ هه‌موو ڕووێكه‌وه‌، كرده‌ی شیعر نووسین، كرده‌یه‌كی خۆكاری نییه‌، به‌ڵكو به‌ركارییه‌ و كه‌سێك به‌ كرده‌كه‌ هه‌ڵده‌ستێت، نه‌ك خۆی بیكات. شیعر، خۆی خۆی نانووسێت، شاعیر ده‌ینووسێت. شیعر به‌رهه‌می هه‌ردوو دیوی هه‌ستی و نه‌ستی شاعیره‌ و به‌ تایبه‌تیش له‌و سه‌رده‌مه‌دا، شیعر چیتر ده‌ره‌نجامی هه‌ستێكی ڕۆمانسییانه‌ی ڕووت نییه‌، به‌ڵكو ئاگایه‌كی گه‌وره‌ی هزریی و زمانییه‌. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌، جۆرێك له‌ ئاڵۆزیی تێدایه‌، وه‌لێ چونكه‌ یه‌كه‌م كاره‌ له‌ باره‌ی ئه‌و چه‌مكه‌وه‌ له‌ شیعری كوردیدا ده‌كرێت، ئیدی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ به‌ پێویستی زانیوه‌وه‌ وه‌ك كارێكی تازه‌ و جیاواز، ناوی بنێت (نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعردا). نووسه‌ر له‌ درێژه‌ی كتێبه‌كه‌یدا، بنه‌ما و ڕێسكانی نووسینی ئۆتۆماتیكی ده‌خاته‌ ڕوو. لێره‌دا، ئێمه‌ له‌ سه‌ر ئه‌و باسانه‌ ناوه‌ستین، كه‌ نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ له‌ ڕوویی مێژوویی و میتۆدی و ئه‌ده‌بییه‌وه‌ باسیان ده‌كات، ته‌نها له‌ سه‌ر ئه‌و باسه‌ ده‌وه‌ستین كه‌ ئایا نووسینی ئۆتۆماتیكی چییه‌ و خاسییه‌ت و ڕواڵه‌ت و بنه‌ماكانی چین؟ ئایا ئه‌و نووسینانه‌ی له‌ نه‌سته‌وه‌ دێن، ده‌كرێ پێیان بگووترێت نووسینی ئۆتۆماتیكی؟ یه‌كێك له‌و بنه‌مایانه‌ی به‌ درێژایی ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ نووسه‌ر باسی ده‌كات ئه‌وه‌یه‌، كه‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ ڕێبازی سوریالیزم و به‌ بڕوای ئه‌و، هه‌موو ئه‌و نووسینانه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی سوریالی ده‌نووسرێن، نووسینی ئۆتۆماتیكین. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ ده‌نووسێت:( سوریالییه‌كان دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌موو بوونیادێكی عه‌قڵانی و زمانه‌وانی و بیركردنه‌وه‌ و ئاماده‌سازیی پێًش وه‌خته‌ی نووسین، ئه‌مه‌ش خۆی له‌ نوووسین به‌ شێوه‌ی ئۆتۆماتیكی ده‌بینییه‌وه‌. لا26 ) بێگومان سوریالیزم، ڕێبازێكی ئه‌ده‌بی سه‌ربه‌خۆیه‌، به‌رمه‌بنای ئه‌و ڕه‌شبینیی و نائومێدییه‌ بوو، كه‌ شاعیران له‌ دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م تێی كه‌وتن. واتا ڕه‌شبین و داڕووخاو بوون و بڕوایان به‌ هیچ پێوه‌رێكی ئه‌قڵانی نه‌ما، چونكه‌ پێیان وابوو شه‌ڕ و كوشتاره‌كان به‌رهه‌می ئه‌قڵی مرۆڤن. ئه‌مانه‌ جۆره‌ نووسینێكی تازه‌یان تاقیكرده‌وه‌ كه‌ ڕه‌چاوی هیچ بنه‌مایه‌كی هزریی و ئه‌ده‌بی و زمانی تێدا نه‌ده‌كراو چییان به‌ خه‌یاڵ داهاتبا، ئه‌وه‌یان ده‌نووسی. شیعره‌كانی ئه‌و ڕێبازه‌، ده‌چنه‌ نێو پێناسه‌ی سوریالیزم خۆیه‌وه‌، نه‌ك شوناسی تر، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، ئه‌گه‌ر دیدگای نا ئه‌قڵانی و نا لۆژیكی و زمانی نا فه‌رهه‌نگی و ئه‌بستراكت وه‌ك ئه‌دگاره‌كانی سوریالیزم بناسێنین، ئه‌وا هه‌موو ئه‌وانه‌، دواجار به‌رهه‌می نه‌ستی مرۆڤن و نه‌ستی مرۆڤیش هاوشان له‌گه‌ڵ هه‌ست، دیوه‌كه‌ی تری مێشكی مرۆڤ پێكدێنن. به‌مه‌ش دیسانه‌وه‌ ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م نووسینێك نین خۆكارو خۆكرد، به‌ڵكو له‌ به‌رده‌م نووسینێك داین، كه‌ به‌رهه‌می ئه‌قڵی مرۆڤه‌، به‌ڵام به‌ دیوێكی نا ئاگایانه‌دا. لێره‌وه‌ش كرده‌كه‌ خۆكار و له‌ خۆوه‌ نییه‌، به‌ڵكو بكه‌رێكی هه‌یه‌، كه‌ ئه‌ویش نائاگاییانه‌ی شاعیره‌. بۆیه‌ كورتكردنه‌وه‌ی نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ وێنه‌ سوریالییه‌كاندا، به‌ بڕوای من شتێكی نوێ و تازه‌ نییه‌ و پێشتریش ده‌یان تێزی ئه‌كادیمی له‌ باره‌ی سوریالییه‌ته‌وه‌ نووسراون. نه‌ست ئه‌گه‌ر پاڵنه‌ری هه‌موو گوتن و كرده‌یه‌كی نا ئاگایانه‌ش بێت، به‌ڵام به‌شێكه‌ له‌ هزری مرۆڤ و فرۆیدیش به‌ پاڵنه‌ری سه‌ره‌كی زۆر كرده‌وه‌ و هه‌ڵسه‌كه‌وتی مرۆڤه‌كانی ده‌زانێت. كه‌واتا دیسانه‌وه‌ ئێمه‌ و له‌ به‌رده‌م نووسینێك نین خۆكاری، ئه‌گه‌ر له‌ نه‌سته‌وه‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئاگایی و ده‌سه‌ڵاتی مرۆڤیشه‌وه‌ له‌ ڕووی هزریی و زمانییه‌وه‌ بێت، چونكه‌ دواجار سه‌رچاوه‌ی ئه‌و ده‌ربڕینه‌ نا ئاگاییانه‌، هه‌ر مرۆڤ خۆیه‌تی و به‌مه‌ش دیسان نووسین بكه‌رێكی هه‌یه‌ و نه‌ك ئه‌وه‌ی خۆرسكانه‌ خۆی كاری خۆی بكات، وه‌ك هه‌ر ئامێرو كه‌رسته‌یه‌كی دیكه‌ی ئۆتۆماتیكی. ئه‌گه‌ر ئه‌و مرۆڤه‌ نه‌بێت، لایه‌نی نه‌ستی و زمانی بێ ئاگاییانه‌ی نه‌بێت، ئه‌وا ئه‌و نووسینه‌ش بوونی نابێت. نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت و ئه‌مجاره‌یان ده‌نووسێت:(نووسینی ئۆتۆماتیكی جه‌ختكردنه‌ له‌ كاری ئه‌فراندن و داهێنان به‌ بێ بوونی هیچ چاودێریه‌كی ئه‌قڵی ولۆژیكی. لا 154) ئه‌گه‌ر له‌ په‌راوێزی ئه‌و بۆچوونه‌وه‌ بڕوانینه‌ كرده‌ی ئه‌فراندن و داهێنان به‌ گشتی و داهێنانی ئه‌ده‌بیش به‌ تایبه‌تی، ئه‌وا ده‌بێ بپرسین ئایا هیچ نوێكردنه‌وه‌ و داهێنانێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی لۆژیك و ئه‌قڵ بوونی هه‌یه‌؟ ده‌كرێ پرسیاره‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی دیكه‌ بكه‌ین، ئه‌گه‌ر نووسینی ئۆتۆماتیكی به‌شێك بێت له‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌ست و ئه‌قڵ و ئاوه‌ز تیایدا هیچ سه‌نته‌ر و ڕۆڵی ئاراسته‌كردنێكی لۆژیكی تێدا نه‌بینن، ده‌كرێ داهێنانێك بێته‌ كایه‌وه‌؟ مه‌گه‌ر داهێنان زاده‌ی بیركردنه‌وه‌ و ئه‌زموونێكی درێژ و قووڵ و كاركردنێكی به‌رده‌وام نییه‌ له‌ هه‌موو ڕووێكه‌وه‌؟ ده‌شێ كه‌سێك له‌ خۆیه‌وه‌ شتێك بڵێت و هیچ جۆره‌ ڕێكخستنێكی هزریی و زمانه‌وانی و لۆژیكی نه‌بێت و دواجار داهێنانێكیش بكات؟ ئایا سوریالییه‌كان توانییان داهێنانی گه‌وره‌ی شیعری بۆ نموونه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی ڕامبۆ كردی بێننه‌ ئاراوه‌؟ ئه‌گه‌ر سوریالییه‌ت، به‌رهه‌می بیركردنه‌وه‌یه‌كی ڕه‌شبینانه‌ و ده‌ره‌نجامی دۆخێكی ده‌روونییانه‌ی ئاڵۆز و پڕ له‌ نائومێدییانه‌ بێت، ئایا كه‌سانی ڕه‌شبین و نائومێد و داڕووخاو، ده‌توانن داهێنانی گه‌وره‌ له‌ ژیانییان بكه‌ن؟ لێره‌دا باسه‌كه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی و نا ئاگاییانه‌، گوتار و مانایه‌كی هه‌یه‌، یان ده‌لاله‌تێكی هزریی و لۆژیكی ده‌گه‌یه‌نێت، به‌ تایبه‌تیش كه‌ سوریالییه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕوانین و دیدی ئه‌قڵانییانه‌ شیعرییان ده‌نووسی، به‌ڵكو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌، ده‌كرێ له‌ ڕێگه‌ی خه‌یاڵ و هزراندنێكی پووچ و بێ مانه‌وه‌، داهێنانێكی گه‌وره‌ ئه‌نجام بدرێت و بێته‌ كایه‌وه‌؟ هه‌ر په‌یوه‌ست به‌و بابه‌ته‌وه‌، نووسه‌ر ده‌نووسێت:(ئامانج له‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی بریتییه‌ له‌وه‌ی تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك، ده‌ق بارگاوییه‌ به‌ واتا و ده‌لاله‌ت و دۆزینه‌وه‌ی نادیار. لا 171) ئه‌گه‌ر به‌و دیدگایه‌ی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ بێت، ئه‌وا ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م جۆره‌ نووسینێك داین، كه‌ به‌و په‌ڕی ئاگایی زمانی و هزری، به‌ دیدگایه‌كی لۆژیكییانه‌ نووسراوه‌.له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و پێوه‌رانه‌ی نووسه‌ر وه‌ك ئه‌تمۆسفیرێك بۆ ده‌قی ئۆتۆماتیكی دیاری كردووه‌، ته‌نها له‌و كاتانه‌دا بونییان هه‌یه‌، كه‌ شاعیر له‌و په‌ڕی ئاگایی، بیر كردنه‌وه‌ و ڕوانینی قووڵی شیعریاینه‌ بێت. ئه‌گه‌ر شاعیرێك به‌مه‌به‌ستی ده‌لاله‌تی بزر و نادیار له‌ شیعردا شیعری نووسی، كه‌واتا ئه‌وه‌ی به‌لای ئه‌و شاعیره‌وه‌ گرنگه‌، مانا و ده‌لاله‌تی بزره‌ به‌ مه‌به‌ستی كه‌شفكردنییان لای خوێنه‌ر، نه‌ك هه‌ڕه‌مه‌كییانه‌ و خۆرسكانه‌ چی به‌ خه‌یاڵ و سه‌ر زمان داهات بینووسێت. به‌ بڕوای من پارادۆكسێكی گه‌وره‌، له‌ بێ ئاگاییه‌وه‌ بێت، یان له‌ تێنه‌گه‌یشتنه‌وه‌ له‌ شیعر بێت، له‌و بۆچوونه‌ی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ هه‌یه‌. مانای نییه‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی هه‌ڕه‌مكییانه‌ و بێ كۆنترۆلی هزرییانه‌ بنووسرێت، كه‌ چی نووسه‌ره‌كه‌ی ڕه‌چاوی مانای بزر و ده‌لاله‌تی قووڵی شیعری بكات. هه‌ر په‌یوه‌ست به‌و باسه‌وه‌ نووسه‌ر درێژه‌ی پێ ده‌دات و ئه‌مجاره‌یان ده‌نووسێت:(شیعری ئۆتۆماتیكی بریتییه‌ له‌ په‌یام و خاوه‌ن ئامانج و په‌یامی خۆیه‌تی. لا132) ئایا هیچ په‌یامێك، به‌ بێ پلان و ڕێكخستنی هزریی و ستراتیژیه‌تێك بوونی هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر شیعری ئۆتۆماتیكی هه‌ڵگڕی په‌یامێك بێت، مانای وایه‌ ئامانج له‌و شیعره‌، كاركردنه‌ له‌ پێناو دۆزێكی سیاسی ، كۆمه‌ڵایه‌تی، نه‌ته‌وه‌یی و شۆڕشگێڕیی، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ بێ هه‌بوونی دیدگایه‌كی هزرییانه‌ بوونییان نابێت. كه‌ په‌یام له‌ شیعر هه‌بوو، مانای وایه‌ ئامانجێك هه‌یه‌، كه‌ ئامانجێكیش هه‌بوو، ئه‌وا كاركردنێكی هزرییانه‌ و لۆژیكییانه‌ی ده‌وێت. هیچ ده‌قێك نییه‌، هه‌ڵگڕی ئامانج و په‌یامێك بێت، ئه‌گه‌ر ئه‌و ده‌قه‌ له‌ دنیابینییه‌كی قووڵ و ڕوانینێكی لۆژیكییانه‌، سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتبێت. ئه‌وانه‌ی به‌ پووچی و نائومێدییه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ ژیان و شیعر له‌ ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو جۆره‌ كرده‌یه‌كی ئه‌قڵانی و زمانی و لۆژیكی ده‌بینن، له‌ ڕاستیدا نه‌ ده‌توانن په‌یامێكییان هه‌بێت، نه‌ ئامانجێكیشییان هه‌یه‌، تاكو له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و په‌یامه‌وه‌ پێی بگه‌ن. بۆیه‌ ده‌بینین، كه‌ هه‌میشه‌ فه‌لسه‌فه‌ی وجودی و شیعری سوریالیی و دادایه‌كان، ڕه‌ت ده‌كرێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا هه‌ڵگڕی هیچ په‌یامێكی ڕوون، واتادار، ئامانجێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و ژیاریی و ئه‌ده‌بی نین. به‌ڵكو ڕووكه‌شانه‌ و عه‌به‌سییانه‌ ده‌نووسن و بیر ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌گه‌ر شیعرێك له‌ بێ ئاگاییه‌وه‌ نووسرابێت و ته‌نها قسه‌ ڕێزكردنێكی خۆكارانه‌ی بێ ڕێكخستنی زمانه‌وانی و هزری بێت، ده‌كرێ بڵێین ئامانج و په‌یامێكی هه‌یه‌؟ گریمان ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیشی ئه‌و په‌یامه‌ نائومێدی و ڕه‌شبینانه‌ بێت، كه‌ سوریالییه‌كان هه‌ڵگری بوون، ئه‌وا ده‌بێ بزانین كه‌ هیچ كاتێك كه‌سانی داڕووخاو، ڕه‌شبین و نائومێد، ناتوانن په‌یامی گه‌وره‌یان هه‌بێت. چونكه‌ ئه‌وان له‌ بنه‌ڕه‌تدا، له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ ده‌ژین و بیر ده‌كه‌نه‌وه‌ و هه‌موو شتێك ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ به‌رهه‌می ئه‌قڵ و بیر كردنه‌وه‌ بێت، وه‌ك چۆن دادایه‌كان ده‌یانكرد. بۆیه‌ په‌یامێك نییه‌، ئه‌گه‌ر هزرێك نه‌بێت، ئامانجێك نییه‌، ئه‌گه‌ر نه‌خشه‌ ڕێگه‌یه‌ك و پلانێك و كاركردنێكی گه‌وره‌ی هزرییانه‌ نه‌بێت.

3
له‌ پاژی سێیه‌می كتێبه‌كه‌یدا، نووسه‌ر به‌ پراكتیكی نموونه‌ له‌ چه‌ند شیعرێك دێنێته‌وه‌، كه‌ به‌ تێ گه‌یشتنی ئه‌و، ده‌لاله‌ت له‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعردا ده‌كه‌ن. سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م، كه‌ گه‌لێك له‌و ده‌قانه‌ی وه‌ك نموونه‌ هێناویه‌تییه‌وه‌، ناچنه‌ خانه‌ی نووسینی ئۆتۆماتیكییه‌وه‌، چونكه‌ كاتێ ناوه‌ڕۆك و دنیابینی ده‌قه‌كان، به‌ پێوه‌ری نه‌ست و ناگاییانه‌ ده‌خوێنینه‌وه‌، كه‌ نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ وه‌ك بنه‌مای نووسینی ئۆتۆماتیكی دایانده‌نێت، ئه‌وا ئه‌و شیعرانه‌ به‌و په‌ڕی هزری و درككردنه‌وه‌ نووسراون، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، به‌ بڕوای من، به‌ ته‌نها دیوانی (ئیكسیل) ی فه‌رهاد پیرباڵ، به‌ ته‌نها به‌س بوو، بۆ ئه‌وه‌ی بیكاته‌ نموونه‌ی پراكتیكی باسه‌كه‌ی. چونكه‌ پیرباڵ له‌و دیوانه‌یدا، بنه‌ماكانی شیعری ئۆتۆماتیكی زۆر جوان به‌رجه‌سته‌ كردووه‌، به‌ تایبه‌تیش له‌ ده‌قی شیعری ( خلود) دا. ئه‌م ده‌قه‌، چ وه‌ك تۆپۆگرافییای شیعری، چ وه‌ك ناوه‌ڕۆك، هه‌ڵگری نووسینی ئۆتۆماتیكییه‌. له‌ سه‌رێكه‌وه‌، شیعره‌كه‌ وێنه‌یی و له‌ ده‌ره‌وه‌ی تۆپۆگرافییای شیعری ئازاده‌، له‌ سه‌رێكی دیكه‌شه‌وه‌، كۆی شیعره‌كه‌ دووباره‌ كردنه‌وه‌ی یه‌ك وشه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش (خلود) ه‌. به‌مه‌ش ده‌قه‌كه‌، وه‌ك ئامێرێكی ئۆتۆماتیكی خۆی به‌به‌رده‌وامی دووباره‌ كردۆته‌وه‌ و خولاوه‌ته‌وه‌. ئه‌و ده‌قانه‌ی نووسه‌ر به‌ نموونه‌ هێناویه‌تییه‌وه‌، ده‌كرێ بڵێین جگه‌ له‌ هه‌ندێك له‌ شیعره‌كانی (عه‌باس عه‌بدوڵا یوسف) نه‌بێت، ئه‌وانیتر كه‌مترین و هه‌ندێكییان هه‌ر بنه‌مای نووسینی ئۆتۆماتیكیشیان تێدا نییه‌. بۆ نموونه‌: نووسه‌ر شیعرێكی (ئه‌حمه‌دی مه‌لای) به‌ نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌، ئه‌حمه‌دی مه‌لا له‌ شیعره‌كه‌یدا ده‌ڵێت:_
ئای جانتكانی من گرانن هه‌ردوو بازووم شل ده‌بێت
تا ده‌گه‌مه‌ ئوتێلێك یان ماڵی خۆم
شاعیر له‌و وێنه‌ شیعرییه‌دا، نه‌ك ئۆتۆماتیكییانه‌ نادوێت، به‌ڵكو به‌و په‌ڕی ئاگاییه‌وه‌ ده‌زانێت بۆ كوێ ده‌چێت و چی پێیه‌ و چه‌ندیش ماندووه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ هه‌موو به‌ركه‌وتنه‌كانی جه‌سته‌ی مرۆڤ، كاردانه‌وه‌ له‌ سه‌ر مێشك دروست ده‌كه‌ن، به‌و پێیه‌ی، ئیعاز له‌ مێشك وه‌رده‌گرن و مێشكیش، سه‌نته‌ری كۆنتڕۆڵكردن و ئاراسته‌ كردنی هه‌سته‌كانی مرۆڤه‌. ئه‌گه‌ر شیعری ئۆتۆماتیكی، شیعریی خۆرسكی و بێ ڕێكخستنی زمانه‌وانی و هه‌موو دیدێكی ئه‌قڵانی و ئاگاییه‌كی هه‌ستییانه‌ و هزرییانه‌ بێت، ئه‌وا له‌و شیعره‌دا، ئه‌حمه‌دی مه‌لا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، هه‌ست به‌ ماندووه‌تی ده‌كات، ده‌زانێت دوو جانتای گه‌وره‌ی پێیه‌، زۆر باشیش ئه‌وه‌ی له‌ خه‌یاڵه‌ كه‌ ده‌چێته‌ ئوتێلێك یان ماڵی خۆی، ئه‌مه‌ش مانای وایه‌، شاعیر به‌ ئاگاییه‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وت و ڕه‌فتاره‌كانی، پراكتیزه‌ ده‌كات و كۆنتڕۆلی كردوون و مێشك ڕۆڵی له‌ ئاراسته‌ كردنییان بینیوه‌. ئه‌م وێنه‌ شیعرییه‌، ده‌له‌لات له‌ هزر و ئاگایی مرۆڤێك ده‌كات، نه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌سێك به‌ بێ ئاگاییه‌وه‌ كرده‌وه‌یه‌ك بكات و نه‌ست پاڵنه‌ری بێت. یه‌كێكی دیكه‌ له‌و ده‌قانه‌، كه‌ نووسه‌ری ئه‌و كتێبه‌ وه‌ك نموونه‌ی نووسینی خۆكاریی و بێ هه‌موو جۆره‌ كرده‌یه‌كی لۆژیكی و زمانی ده‌یهێنێته‌وه‌، شیعرێكی (ئیسماعیل به‌رزنجی) یه‌. به‌رزنجی له‌ شیعره‌كه‌یدا ده‌ڵێت:
كه‌ ویستم سه‌ره‌ خه‌وێك بشكێنم
سعات سێ و چل و پێنچ ده‌قه‌ی به‌یانی بوو
145 مه‌لا پێكرا گوتییان
الصلاه‌ و خیر من النوم
هه‌موو ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ و ده‌ربڕٍینه‌ شیعرییانه‌ی له‌و وێنه‌یه‌دا هاتوون، ده‌ربڕینی ئۆتۆماتیكی و عه‌ فه‌وی نین، به‌ َكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، زۆر به‌ ئاگاییانه‌وه‌ ده‌ربڕدراون و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی زه‌مه‌ن و شوێن و كرده‌یه‌كی ئایینی دیاریكراون. له‌و شیعره‌دا، شاعیر زۆر باش دركی به‌ هه‌موو شتێك كردووه‌، بۆنموونه‌: ئاماژه‌ به‌و هه‌موو مه‌لایه‌، ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ولێر شارێكه‌ پڕه‌ له‌ مزگه‌وت، كاتی بانگدانه‌كه‌ دروست و لۆژیكی و له‌ جێی خۆشیه‌تی. هه‌موومان ده‌زانین له‌ وه‌رزی هاویندا، شه‌و كورت ده‌بێت و ڕۆژ درێژ ده‌بێت، به‌مه‌ش گۆڕانكاری به‌ سه‌ر كاتی بانگی به‌یانی دادێت و له‌ هاویندا به‌ره‌ و ژوور ده‌بێته‌وه‌ و له‌ زستانیش، تا نزیك هه‌فتی به‌یانی ده‌ڕوات. شاعیر، دركی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ به‌یانییه‌ و له‌ چ كاتێك بانگ ده‌درێت و له‌ شارێكیشه‌، كه‌ پڕه‌ له‌مه‌لا و مزگه‌وت. كه‌واتا شیعره‌كه‌، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و دۆخه‌ ده‌روونی و هزریی و هه‌سته‌یه‌، كه‌ شاعیر له‌ په‌یوه‌ندی به‌شه‌و و خه‌وه‌وه‌ تیایدا بووه‌. من نازانم، ئه‌گه‌ر شاعیرێك، به‌ وردی كات و شوێن و جۆری ڕووداوێك دیاری بكات، ئه‌م كرده‌یه‌ی له‌ ئاگایی و درككردنه‌وه‌ هاتووه‌، یان له‌ بێ ئاگاییه‌وه‌؟ یه‌كێكی دیكه‌ له‌و شیعرانه‌ی نووسه‌ر وه‌ك نموونه‌ی نووسینی خۆكاری و نالۆژیكی و نه‌ستییه‌وه‌ ده‌یهێنێته‌وه‌، شیعرێكی (عه‌باس عه‌بدوڵا) یه‌. شاعیر له‌و شیعره‌یدا ده‌ڵێت:_
مه‌ی ناخۆم
به‌یانییان گۆپاڵه‌كه‌م چه‌ور ده‌كه‌م
نه‌ وه‌كو مۆرانه‌ دار بێ
خه‌نه‌ له‌ سمێڵم ده‌ده‌م
له‌ سه‌ره‌تای وێنه‌ شیعرییه‌كه‌وه‌، شاعیر بانگه‌شه‌ی ئه‌نجام نه‌دانی كارێك ده‌كات، كه‌ له‌ ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینییه‌وه‌، نامۆیه‌ (یاخو به‌ نامۆ ده‌زانرێت) كه‌ ئه‌ویش مه‌ی خواردنه‌وه‌یه‌. ئه‌م كرده‌یه‌، به‌شێكه‌ له‌ ئازادی مرۆڤه‌كان و بۆ هیچ كه‌سێك نییه‌ سنووری له‌ به‌رده‌م دابكێشێت، به‌ڵام شاعیر، ئاگاییانه‌ دركی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ مه‌ی خواردنه‌وه‌، كردارێكی چه‌ند نه‌نگه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، بۆیه‌ لێی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌. واتا شاعیر، به‌ هوشیاریی و خۆپارێزییه‌وه‌ له‌كارێك دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ ده‌زانێت ئه‌نجام دانی، گرفتی كۆمه‌ڵایه‌تی و جۆرێك له‌ ڕووشاندنی كۆمه‌ڵایه‌تی دروست ده‌كات. به‌ هه‌مان شێوه‌، شاعیر ده‌زانێت، مۆرانه‌ له‌ دار ده‌دات، بۆیه‌ گۆپاڵه‌كه‌ی چه‌ور ده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی مۆرانه‌ نه‌یخوات. یاخود خه‌نه‌ له‌ سمێڵی ده‌دات كه‌ یا بۆ جوانییه‌، یان شاردنه‌وه‌ی ته‌مه‌ن. ئه‌م كردانه‌، كرده‌یه‌ك نین له‌ بێ ئاگایی نه‌ستییه‌وه‌ هاتبن، كرده‌یه‌ك نین، عه‌فه‌وییانه‌ شاعیر ده‌ریان ببرێت و بیانكات، چونكه‌ خه‌نه‌ له‌و شوێنانه‌ ده‌درێت، كه‌ مووی سپییان لێ دێت. ده‌بووایه‌ دركی ئه‌وه‌ نه‌كات گۆپاڵه‌كه‌ی چه‌ور بكات، به‌ڵام كه‌ درك به‌وانه‌ ده‌كات، مانای وایه‌ به‌ هوشیارییه‌وه‌ ئه‌و كاره‌ ده‌كات و ده‌زانێت مۆرانه‌ چی له‌ دار ده‌كات. ئه‌م وێنه‌ شیعرییانه‌، ده‌لاله‌ت له‌ نه‌ست و نا ئاگایی ناكه‌ن، به‌ڵكو ئاماژه‌یه‌كن بۆ هه‌ست و ئاگایی و بیركردنه‌وه‌ی شیعرییانه‌. یه‌كێكی دیكه‌ له‌و شیعرانه‌ی كه‌ نووسه‌ر وه‌ك نموونه‌ی نووسینی ئۆتۆماتیكی هێناویه‌تییه‌وه‌، ده‌قێكی (دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی) یه‌. شاعیر له‌و ده‌قه‌یدا ده‌ڵێت:
هه‌ولێر: ماڵی عه‌بدولخالق مه‌عروف
سلێمانی: ماڵی دڵشاد مه‌ریوانی
كه‌ركوك : ماڵی ئازاد هه‌ورامی
زاخۆ: ماڵی خانی
ئه‌گه‌ر سه‌رنج له‌و كۆپڵه‌ شیعرییه‌ بده‌ین، ده‌بینین شاعیر زۆر به‌ هوشیارییه‌وه‌ ئه‌دره‌سی هه‌ریه‌ك له‌و كه‌سایه‌تییانه‌ی نووسیوه‌ ده‌زانێت، ناونیشان و شوێن و ماڵییان له‌ كوێیه‌؟ ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌یه‌، كه‌ شیعری ئۆتۆماتیكی، ده‌باته‌وه‌ سه‌ر نه‌ست و خۆرسكانه‌ی زمان و هزر و بێ هیچ كۆنترۆڵكردنێكی لۆژیكی و هزری. چونكه‌ ئه‌گه‌ر به‌و تێگه‌یشتنه‌ بێت، ده‌بوو دلاوه‌ر قه‌ره‌داغی، ناونیشانه‌كانی تێكه‌ڵ بكردایه‌، نه‌ك به‌ وردییه‌وه‌ بیاننووسێت .ئه‌مه‌ مانای وایه‌، له‌و په‌ڕی ئاگایی و هوشیارییه‌وه‌، شاعیر ناوی كه‌سه‌كان و شاره‌كانی نووسیوه‌و ئه‌وه‌ نییه‌ له‌ بێ ئاگایی دابێت. له‌ ئاستی واقیعیش، ئه‌م كه‌سانه‌ خه‌ڵكی ئه‌و شارانه‌ن كه‌ شاعیر نووسیویه‌تی. لێره‌وه‌ش ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م وێنه‌یه‌كی شیعریی نین، كه‌ شاعیره‌كه‌ی نه‌زانێت چی نووسیوه‌ و چی ده‌نووسێت، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ زۆرباش دركی كردووه‌ و به‌ ئاگایه‌ له‌وه‌ی ده‌یڵێت. هه‌رله‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌، نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ شاعیرێكی دیكه‌ش ده‌خاته‌ چوارچێوه‌ی شیعری ئه‌و شاعیرانه‌ی ئۆتۆماتیكییانه‌ و خۆ كردانه‌وه‌ ده‌نووسرێن، كه‌ ئه‌ویش (سه‌باح ڕه‌نجده‌ره‌). له‌ ڕاستیدا، هیچ شیعرێكی ئه‌م شاعیره‌ ناچێته‌ خانه‌ی نه‌ست و بێ ئاگاییه‌وه‌، ئه‌و یه‌كێكه‌ له‌و شاعیرانه‌ی، به‌ ئاگاییه‌كی زۆر و وردی زمانی و هزری و لۆژیكی شیعر ده‌نووسێت و شیعر لای ئه‌و، خۆكاری وشه‌ و ده‌ربڕینی عه‌فه‌وییانه‌ و نه‌ستییانه‌ نییه‌، به‌ڵكو ده‌ره‌نجامی ڕامان و تێ هزرینێكی قووڵی هزریی و لۆژیكییه‌. ده‌شێ شاعیره‌كانی دیكه‌، بكه‌ونه‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌زموونی ئه‌م شاعیره‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌زموونی نا ئاگاییانه‌ی شیعریی نییه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و زۆرباش ده‌زانێت چی ده‌نووسێت و چۆن وشه‌ و ده‌ربڕینه‌ شیعرییه‌كان، له‌ شیعردا به‌رجه‌سته‌ بكات. شیعر لای ئه‌و یه‌كسان نییه‌ یه‌ كرده‌یه‌كی نه‌ستی وخۆكارانه‌، به‌ڵكو شیعر لای ئه‌و شاعیره‌، به‌ مانی ڕامان و بیركردنه‌وه‌و قووڵبوونه‌وه‌یه‌ له‌ نێو زمان و مانا و شیعرییه‌تدا. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌م ده‌قه‌ی سه‌باح ڕه‌نجده‌ر، كه‌ باس له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ڕابردوو ده‌كات، نوستالۆژیایه‌كی مێژوویی تێدایه‌، كه‌ شاعیر سه‌رجه‌م ئه‌و ڕووداوانه‌ی بینیویه‌تی، وه‌ك فلمێك دێنێته‌وه‌ به‌ر چاو. ڕاسته‌ ئه‌مه‌ خه‌یاڵ و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ یاده‌وه‌رییه‌كان، به‌ڵام مانای وانییه‌ شاعیر نه‌زانێت بۆ چی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ڕابردوو، یاخود چی دێنێته‌وه‌ نێو خه‌یاڵی. به‌ تایبه‌تیش كه‌ شیعره‌كه‌، وه‌ك پانۆڕامایه‌كی ژیانی شاعیره‌ و به‌ وردی ڕووداو بیره‌وه‌رییه‌كانی گێڕاوه‌ته‌وه‌. نه‌ك ته‌نها له‌ نموونه‌ی ده‌قه‌ شیعرییه‌كان، به‌ڵكو نموونه‌ی ئه‌و به‌یت و چیڕۆكه‌ میللی و فۆلكلۆریانه‌شی كه‌ نووسه‌ر به‌ نموونه‌ی نووسینی خۆكار و نه‌ستی هێناویه‌تییه‌وه‌، هه‌ندێكییان ناچنه‌ دووتوێی شوناسی ئه‌و جۆره‌ نووسینه‌وه‌. به‌ڵكو ئاماژه‌یه‌كی واتایی و ده‌لاله‌تێكی هزریی و زمانییان هه‌یه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ ئێره‌ كات و شوێنی شڕۆڤه‌كردنییان نه‌بێت.

4
ئه‌م كتێبه‌، گه‌رچی وه‌ك ناونیشان و تێزێكی ئه‌كادیمی، كارێكی نوێیه‌ به‌ تایبه‌تیش له‌ ڕووی ناونانی بابه‌ته‌وه‌، كه‌ باس له‌ نووسینی ئۆتۆماتیكی ده‌كات، به‌ڵام كارێكی ته‌واوه‌تی نییه‌، چونكه‌ نموونه‌ی ئه‌و جۆره‌ شیعرانه‌ زۆرن و ده‌بوو نووسه‌ر پراكتێزه‌ی زیاتری شیعره‌كانی بكردایه‌، به‌ تایبه‌تیش نموونه‌ی له‌ شیعری ده‌یه‌كانی دوای ڕاپه‌ڕینیش بهێنابایه‌وه‌. دواجار شیعر شیعره‌، له‌ ناسینه‌وه‌ و پێناسه‌كردنیدا، نابه‌سترێته‌وه‌ به‌ هیچ ژانرێكی دیكه‌ی ئه‌ده‌بی، به‌ڵكو وه‌ك شیعر ده‌بینرێت و ده‌ناسرێت و ده‌خوێنرێته‌وه‌. هه‌ر شیعرێكیش له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئاگایی شاعیر و كۆنتڕۆڵی هزری و لۆژیكی شاعیرێك دابێت، له‌ ڕاستیدا شیعر نییه‌، به‌ڵكو گوته‌یه‌، گوته‌ش وه‌ك ده‌قێكی نووسین، ناناسرێت و ناخوێنرێته‌وه‌، به‌و پێیه‌ی هیچ خاسیه‌تێكی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری نییه‌ و ته‌نها له‌ ڕووبه‌ڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ به‌های هه‌یه‌، نه‌ك وه‌ك ده‌قێكی شیعریی.

په‌راوێز: ناوی كتێب: نووسینی ئۆتۆماتیكی له‌ شیعری نوێی كوردیدا، نووسینی: سالار كه‌ریم حوسێن، بڵاوكراوه‌ی: ده‌زگای سه‌رده‌م_ زنجیره‌ 981_ ساڵی چاپ_2021

• ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی (ئه‌ده‌ب) ی ڕۆژنامه‌ی خه‌بات، ژماره‌ (1190) ی ڕۆژی 1/9/2021 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

کێ داعش دەحەوێنێتەوە لە چیای قەرەچوغ؟

ماڵپەڕی شار پرێس لە ٢١ی-١٠- ٢٠٢١ دا چاوپێکەوتنێکی بڵاوکردۆتەوە کە لە گەڵ غازی فەیسەڵ، فەرماندەی هێزی خۆبەخشی پێشمەرگە لە سنووری (مەخمور-گوێڕ) دا، ئەنجامیداوە دەڵێت: ” گرووپی تیرۆریستی داعش لە جیای قەرەچوغ بە ئاشکرا شوێنیان بۆ دابین کراوە”
بۆیە، بە بڕوای من، ئەو پرسیارە گرنگەیەی کە خەڵکی عێڕاق بە گشتی و خەڵکی کوردوستان بە تایبەتی دەبێ لە هەردووک حکومەتی عێڕاق و کوردوستانی بکەن ئەوەیە کە : کێ داعش دەحەوێنێتەوە لە چیای قەرەچوغ و کێ شوێنی لەوێ بۆ دابین کردوون؟
کاتێک کە مقۆمقۆ لە نێو خەكیدا بڵاو ببوەوە کە دەیان گوت ئەوانەی کە داعشەکان پەروەردە دەکەن هەر لە ناوخۆدان، ئەم گوتەیە وا بە بەڵگەوە پشت ڕاست دەکرێتەوە لە لایەن فەرماندە سەربازییەکانی خۆیانەوە.
لە سەردەمی شەڕی داعشدا کاتێک کە پێشمەرگە بە دیل دەگیران و بەناو بازارەکانی حەوێجەدا لە ناوقەفەس و بە جلی پڕتەقاڵیەوە دەسوڕێنرانەوەو لە لایەن تیرۆریستە داعشەکانەوە سوکایەتی و بێڕیزییان پێدەکرا، لە کاتێکدا کە بە دەیان پیئشمەرگە شەهید دەکران لە لایەن ئەو تیرۆریستە داعشانەوە، لە کاتێکدا کە ئەو داعشانە ڕوویان لەهەر شوێنێک بکرایە ئەو شوێنەیان لە گەڵ زەویدا تەخت دەکردو وایان لێ دەکرد پەپووی تێدا بخوێنێت، لە کاتێکدا کە داعش جینۆسایدی یەزیدییەکانی ئەنجامدا بوو، هەروەها بە هەزاران کچ و ژنی یەزیدییان ڕفاندبوو وە لە بازارەکانی موسڵ و ڕەقەدا وەک سەبایا و کەنیزەک دەفرۆشران، لە کاتێکدا داعش بە زۆرە ملێ خەڵکی غەیرە موسڵمانی لە شوێنی خۆیان دەردەپەڕاندو سەروەت و سامانیانی داگیر دەکرد، ئا لەو کاتانەدا هەندێک لە بەرپرسانی سەربازی و نێو دەسەڵات دەستیان کردبوو بە مامەڵەی بازرگانی لەگەڵ تیرۆریستانی داعش دا. بۆیە خەڵکی کوردوستان هەقی بوو کە دەیان گووت “ئەم دەسەڵاتە نایەوێت داعش لەناوبچێت”.
بۆیە هەقەو کارێکی درووست و دەبێ بە پەلەش بێ کە خەڵک بە گشتی و کەس و کاری شەهیدانی دەستی داعش بە تایبەتی و هەروەها هەمووخەڵکی یەزیدی وخەڵکانی ناموسڵمانی تر لە وێنەی مەسیحی و کاکەیی و شەبەک و ئەوانەی تر بێنە دەنگ و داوای ڕوونکردنەوە بکەن لە هەردووک حکومەتی عێڕاق و حکومەتی کوردوستان دەربارەی بوون و جێگای داعشەکان لە چیای قەرەچوغ.
دەبێ پرسیار بکرێت لە هەر دووک حکومەتی عێڕاق و کوردوستان کە کێ ئەو شوێنەی بۆ داعش دابین کردووە لە چیای قەرەچوغ؟ کێ نان و ئاویان دەداتێ؟ کێ چاوساغییان لەبۆدەکات و چەک و تەقەمەنی و هاوکاریی پێویستییان پێ دەگەێنێت؟ کێ و چ لایەنێک ڕێیان پیشاندەدا بۆ ئەوەی ئەو هەمووجارانە هێرش بکەنە سەر پێشمەرگەو خەڵکی و بە سەلامەتیش بگەڕێنەوە هەمان بنکەی خۆیان لە چیای قەرەچوغ؟ ئەمانەو دەیان پرسیاری تر کە دەبێ خەڵک بە گشتی و بە تایبەتیش پسپۆڕو شارەزایانی سەربازی داوای ڕوونکردنەوە بکەن لە حکومەتی هەرێم و عێڕاق.
بوونی داعش لە چیای قەرەچوغ جێگەی پرسیارە. داعش لە نێو خەڵکی کوردوستاندا جێگەی نابێتەوەو مەحاڵە بتوانێت جێی خۆی بکاتەوە. کەواتە چۆن جێگەی بۆتەوە لە نێو دڵی چیای قەرەچوغ دا؟ دەیان پرسیارو گومان درووست دەبێت..بۆیە لە دیدو بۆچوونی خەڵکەوە ئەو سێ چوارینەتان پێشکەش. هەر بۆ زاخاوی مێشک
ئەی داعشی، چاو گەشم
تا تۆهەی، هەر دێ بەشم
بۆیە، پەروەردەت دەکەم
تا بێ تۆ، نەبڕێ بەشم

تا تۆ هەبی، لەو ناوە
تەق و تۆق کەی، ناو ناوە
بۆ مە خێری، زۆر تێدا
زۆرتر، لە چایی و قاوە

کێت کوشت و، یا مل پەڕاند
چەند جارت، یاسا بەزاند
گەردنی بابت، ئازاد بێت
وەزعت لە من، نەشێواند

لینکەکەی شارپرێس
https://www.sharpress.net/all-detail.aspx?Jimare=196581

حەسەن ڕازانی ٢١-١٠-٢٠٢١

بڕیارە ڕۆژی 1شەمە، 31/10/2021 ، بۆ ماوەی 10 ڕۆژ کۆنفرانسێك لە شاری گڵاسگۆی سکۆتلەندە لەسەر پرسی ژینگە و باشکردنی، بگیرێت. لەم کۆنفرانسەدا وا خەمڵێنراوە کە 124 وڵات بە سەرۆك و دەستوپێوەندەکانیان و بزنسمانە گەورەکانیانەوە کە هەر هەمووی دەگاتە نزیکەی 30 هەزار کەس بریارە بەشداری بکەن. هاوکاتیش پێشبینی ئەوەش دەکرێت کە زیاتر لە 100 هەزار کەس لەوێ پرۆتێست بکەن .

بەڵام ئایا ئەم کۆنفرانسە هیوابەخشە؟
ئەزموونەکانی ژیان لە سای دەوڵەت و ئیدارەکەیی و بزنس و بزنسمانەگەورەکاندا، تا ئێستا ئەوە پشتڕاستدەکەنەوە کە هەتا دەوڵەت و بزنس و بزنسمان و سامانداران هەبن هەرگیز کێشەی ژینگە نەك هەر چاك ناکرێت بەڵکو خراپتریش دەبێت.
بزنس و دەوڵەت و ژینگە دوو هێڵی تەریبین بە یەك و هەرگیز بەیەکدی ناگەن ، هەر یەکەشیان دەکرێت ، لە سەر حسابی ئەوی تریان گەشە بکات. بزنس ژینگە دادەڕزێنێی و ڕوتکردنەوە و برسیبوونی خەڵکانی کە لەسەر ئەو ژینگەیە هەن، ئەركێتی و لە ئەستۆی دەگرێت.
ئەوەی کە لەو 10 ڕۆژەدا ڕوودەدات نۆشکردنی خواردنەوەی نایاب و خواردنی بەلەزەت و دەمەتەقێی نێوان تاوانبار و خۆێنمژ و شەڕهەڵگیرسێنەر و بکوژ و برسیهێنەرەکانن، نەك بنەبڕکردنی کێشەی ژینگە . لە باشترین حاڵەتدا ئەوان تەنها دەیانەوێت کە هاوسەنگییەك لە نێوانی بزنس و تەماحی بزنس و ژینگەدا بکەن و دابنێن، ئەویش لەبەر خاتری بەردەوامبوونی زوڵم و زۆر و پاوانەکردنی دونیا و کەڵەکەکردنی زیاتری سەرمایە .
لە نێو ئەو سەرۆکانەی کە بەشداریناکەن لەم کۆنفراسەدا سەرۆکی چین و سەرۆکی روسیایە ، کە هەردوو وڵات کارایی گرنگیان هەیە لەسەر پیسکردنی ژینگە. چین لە سەدا 27 ی دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنی دونیا پێكدەهێنێت کە دوو ئەوەندەی دروستکردنی ئەو غازەیە کە لە لایەن ئەمەریکاوەیە و چوارقاتیش هیندستان.
زۆرێك لە سەرۆکی بانقە گەورەکان و کۆمپانیا زەبەلاحەکان و خەڵکە ساماندارەکان بەشداری دەکەن . کە لەوانە ، هەر بۆ نموونە ؛ سەرۆکی بانقی جیهانی، David Malpass ، کە لە ساڵی 2016 دا لە ئیدارەکەی ترامپ-دا دەستبەکار بووە، بەشداردەبیت . ئەم کابرایە پێش ئەوەی کە دۆناڵد ترامپی ئەنتی ژینگە لە ساڵی 2019 دا هەڵیبژێرێت بۆ سەرۆکی بانقەکە، خۆی دژ بە ڕیفۆرم بوو لە ژینگەدا. دەیڤد لە ساڵی 2020 دا بە گوێرەی راپۆرتەکان ، ئەو نکوڵی لەوەدەکرد کە گەرمی جیهان [ گڵؤبەڵ وەرمینگ، global warming ] دەستکردی پیاو بێت [ مەبەستی ئەوەیە کە خۆی و ئەوانی دیکە سوچێکیان نییە لە خراپبوونی بارودۆخی ژینگەدا]. هاوکاتیش بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی دیکە بانقی جیهانی لە ئێستادا هاوکاری و یارمەتی ئەندەنوسیا دەکات لە پرۆژەی زیاتری fossil fuel لەو وڵاتەدا .
هەر بە تەنها ئەو کابرایە نییە کە ئەم راگەیاندنانە دەدات و بە عەمەلیش کار لەسەر وێرانکردنی زیاتری ژینگە و دانیشتوانەکەی دەکات. زۆربەی زۆری سەرۆکی کۆمپانیاکانی دیکە و گەلێكیش لە سیاسییەکان و بازرگانەکانیش هەمان ڕاو بۆچوونیان هەیە . جا ئایا دەکرێت لە کۆنفرانسێكدا کە بۆ خاوێنکردنەوەی ژینگە تەرخان کرابێت ، کە ئەمانە پلاندانەر و چاککەری بن ، چاوەڕوانی یاخود هیوایەکی باشی لێبکرێت ؟ من بەش بەحاڵی خۆم زۆر بێ ئومێدم، هەر زۆریش.

Zaherbaher.com

29/10/2021

لە سەرەتای ئەم هەفتەیە سێ کتێبی نوێی ئەدەبی و فیکریی ستیڤان شەمزینی لە شاری سلێمانی بڵاوبوونەوە و وا بڕیاریشە لە نزیکترین دەرفەتیشدا لە تەواوی کوردستاندا کتێبەکان بڵاوببنەوە لە رێگەی چەند مەراسیمێکەوە لە شار و شارۆچکەکاندا. کتێبەکانیش بریتین لە:

1- خەندە گرینۆگان و مەراقنامەی پیاوێکی سوریالی.

ئەم کتێبە لە 222 لاپەڕەی قەبارە مام ناوەندیدا لە چاپ دراوە. کە پێکهاتووە لەکۆمەڵە تێکستێکی ئەدەبی و فیکری کە بە زمانی شیعریی و لە شێوەی ئەفۆریزمدا گەلاڵە کراون.

2-هستریای وشە و حونجەی بێدەنگی.

ئەم کتێبە لە 233 لاپەڕەی قەبارە مام ناوەندیدا چاپ کراوە کە پێکهاتووە لە چەند دەقێکی ئەدەبی

3- خۆشەویستی لەسەردەمی شێرپەنچەدا.

چاپی دووەم، ئەم کتێبەش لە توێی 158 لاپەڕەی نیو ئەی فۆڕدا چاپ کراوە. خوێندنەوەیەکی سایکۆلۆژیی و فیکریی چەمکەکانی عەشق و خۆشەویستی، جەستە و سێکس، ژیان و مردن، مودێرنە و رەخنە لە کاپیتالیزم، هتد..

هەرسێ کتێبەکە لەلایەن دیزاینەر “هەرێم عوسمان”ەوە کاری مۆنتاژ و دیزاینیان بۆ کراوە، لە چاپخانەی “کارۆ” لە شاری سلێمانی لە چاپ دراون. شیاوی باسیشە تێچووی دارایی هەر سێ کتیبەکە لەسەر ئەرکی دارایی نووسەر خۆی چاپ کراون.

” صدایم کن “

“”””””””””””
بانگم کە
ئەی دەنگی تۆ بۆ شووشەی شەو
بەردی وێرانی
بانگم کە
ئەی دەنگی تۆ بۆ پەردەی شەو
مشتی وێرانی

خۆش بە حاڵی دەنگت
لە تێپەر بوون لە خۆ
بانگم کە
دەنگت خەنجەر
بانگم کە
دەنگت سەنگەر
لە بۆسەی ئەم ترسە ، ڕزگارم کە

ئاوازی هەمیشە سەوزی ڕزگار بوون
لە شەوی داخراوا بخوێنە
تا شکۆفتەی گوڵە سوورەکان
ئەبێ بە گۆرانی هەر لێوێکی داخراو
….بخوێنە

لە جەژنی
سەر دەرهێنانی
گوڵ و ڕووناکی و گەنم
بانگم کە
لەم وەرزە پەمەییە
لەم باغە ژاکاوە
بۆ گوڵ گرتن ، ڕزگارم کە

ببینە شەوی خوێن
لەم شارە پەمەییە
چۆن خەنجەر ئەبارێ
گۆرانی بڵێ
تا سروودی گوڵ گرتن بڵێم :
كە ژەمی خوێناوی
بێ شەبەق نابێ

ئەی دەنگی تۆ
بانگی بە خەبەر بوونەوەی
هەواری ئێمەیە
بانگم کە
ئەی دەنگی تۆ
شيعری سووری تووڕەیی
خەڵک و خوێشی ئێمەیە

بانگم کە…بانگم کە ..بانگم کە
دەنگت خەنجەر
دەنگت سەنگەر
لە بۆسەی ئەم ترسە
ڕزگارم کە

لەناو باخچەی منداڵان
ســـــمۆرەی زیت و وریا
چوو بۆ لای ئەو منداڵەی
کە بۆ دایکی دەگــــریا
…
لەگەڵیا کەوتە یــــاری
منداڵەکــــــە ژیر بۆوە
گریـــان بوو بە پێکەنین
دایکیشـــــی لەبیر چۆوە
…
ئەوسا ســـمۆرەی نازدار
وتی ھـــاوڕێی بەوەفام
خۆزگە منیش وەکـــو تۆ
لە باخچــــە وەردەگیرام

١٦/٣/٢٠١٠

لە دوای ‘راپەڕین’ەوە بۆ ھەمیشە سەدا و وتاری زاڵ لەسەر دڵکرمێ بوون و گومانکردن ئیشی کردووە و ئاوازی ناسازی دەسەڵاتدارانی ئێمە لەوێوە سەرچاوەی گرتووە کە دەنگی ھەموو کەسێک یان گروپ و لایەنێک کە ئەگەر بەرھەڵستکار و نا-قایل و رەخنەگر بووبێت سەبارەت بە واقیعی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی، یاخود رەخنەی خۆیان ئاڕاستەی چۆنییەتی حوکمڕانی حیزبەکان بکەن کە نوقمن لە گەندەڵی و بێ مۆڕاڵی، ھەر پرسیارکردنێک لە راستی و رەوابوونی ئەو دەستەڵاتە ستەمکارە، وایکردووە کەناڵەکانی راگەیاندن و ماس-میدیا بکەونە گەڕ و سەدەھا ھەقایەتی خیانەتکاری و پلانی دەرەکی و تابووری پێنجەمی ناحەز و لە باربردنی ئەزموونە ساواکەیان دەبێت بە مانشێت و سەروتار و دیبەتی بەتاڵ و بیانوو هێنانەوە بۆ داڕووخان و شکستی کۆی هەیکەل و پەیکەری دەوڵەتداری فشؤڵی ئەوان، بێئەوەی دان بەو راستییەدا بنێن کە لە ئەزموونی کارکردەی سیاسەت لە ماوەی ئەم (٣٠/ سی) ساڵەدا، ئەوەی سەلماند کە دەستەڵاتدارانی کورد دونیای خۆیان جیا کردەوە لە دونیای ئەو ملیۆنەھا مەردمگەلەی کە لەسەر ئەم خاکە دەژین کە دیارە عاشقانی دەستەڵات و عەرشی کەلاوە دیوارێکی زێدە بڵند و ئەستووریان بونیاتنا کە ملیارەهای تێدا خەرجکراوە کە ئەوان لە ئێمە داببڕێت، ھەتا بەوانەشی کە کەمەکێ خۆشگوزەرانن و سەر بە چینی ناوەراستن، بەو مانایەی کە گومانی تێدا نییە گروپ و بنەماڵەی میراتگر و دەستەیەکی پادشا ئاساکان کە خواهانە فەرمانڕەوان و لێماندەخوڕن وەک ئەوەی مێگەل بین، بە دەرگاوان و وەرزێر و گزیر و کارەکەر و کەنیزەک کۆیلە و و کۆی دەست و پێوەندی ناو کۆشکەکانی خۆیانمان دەشوبهێنن.. بارەکەڵلا یان بارەکەلئیبلیس-و!

ئەوان ھەمان ژیانی پادشاکان و شازادەکان دەگوزەرێنن لەسەر حیسابی ئارەقە و فرمێسک و خوێنی ملیۆنەهای بندەست و ستەمدیدە و نەدارای ناو ئەم ئۆردوگایەی کە تەلبەندکراوە و ناوی کوردستان-ە یان گورگستانن بەدەر لە خەڵکی خاکەڕا و بندەستی باوک و پاتریارکە کورد-زمانەکان؟ ساڵ دوای ساڵ دونیای سیاسەتبازە سەرمایەدارەکان بە تەواوی دوورکەوتەوە و دیوارێک کەوتە نێوان ئێمە و ئەوان، درۆیەکی گەورەیە بڵێین لە ھەمان جوگرافیادا دەژین و خاوەنی ھەمان مێژوو بین.. مەحاڵە، ئەوان بە تەواوی خۆیان جیاکردەوە و وەکو خواوەندەکان بۆ تاوێک ھاتنە سەر زەمین و تێکەڵ بە ڕەشە خەڵکەکە و عەوام بوون و پاشان چوونەوە ئاسمان و وان لەژێر عەرشی یەزدان و بەهرەمەند لە عەیش و نۆشی بەهەشت ئاسا.. ئەی وا نییە.. مەگەر لای خۆمان بە دەوڵەندەکان ناگوترێت خواپێداوەکان؟

ھەموو حکومەتێکی پاکزاد پێویستی بەوە هەیە کە رێگا بدات ھاونیشتمانیانی سەر خاکەکەی خۆیان لە چۆنییەتی فەرمانڕەوایی و دەوڵەتداری پشکی بەشداریان گەورە و بە هەڕمێن بێت و لە خۆشی و ناخۆشیدا ھاوبەش بن، بەواتا گەر نان ھەیە.. با بۆ ھەمووان بێت، گەر نییە.. دەبا هەموومان پێکەوە برسی بین، نیشتمانپەروەری و رۆحێکی پارتیزانی و شەرعییەتی شۆرشگێری موڵکی چەند سەرۆک و بنەماڵەیەک و حیزبێک نییە، ئەوەی لە دوای ‘راپەڕین’ەوە کوشندەتر بووە، بە ئەنازەیەک کە ئەو رۆحی شۆڕشڤانی و پارتیزانەی ھەبوو مرد، یان وا راستترە بڵێین: کوشتیان، ھەم لەلای کۆنە شۆڕشگێرەکانی سەردەمی شاخ مردووە و ھەم نەوەی بەر لە راپەڕین و دوای راپەڕینیش بە تەواوی تۆرا و ئینتیمای نەما، چونکە بەھەزارەھا مرۆڤی کورد، گەر نەڵێم ملیۆنەھایە، وەک دەرۆزەکەری بەر قاپی خواپێداو و گەورەکانیان لێھاتووە، کە دیارە ناکرێت داوا لە دەرۆزەکەر و سواڵکەرەکان و بێ لانەکان بکەین خاک و خەڵکی خۆیان خۆشبوێت، یان داوایان لێبکەین نیشتمانی خۆیان لەلا جوان بێت و لە سەروەختی ھێرش و پەلاماری دوژمناندا، داوا لە گەداکان و بێماڵەکان بکەین بەرگری لەخاک و نەتەوە بکەن.

دەستەڵاتدارانی کورد لەو (٣٠/سی) ساڵەدا ھەرێمی خۆیان جیاکردەوە لەو ڕەشە خەڵکە، لۆرتەکانی/ یان ‘لۆردەکانی’ ناو سیاسەتگەرایی کوردی خاوەنی ھەمان قوتابخانە و خەستەخانەو سەیرانگەکانی ھەژاران نین، ھەمان نان و بەرگ ناخۆن و لەبەرناکەن، لە فرۆکەشدا ‘لۆجی’ جیاوازیان ھەیە و پەردەیەک لە ئێمەی ڕەشۆکی جیایان دەکاتەوە، بەر لەوەی سواری فڕۆکە بن لە (VIP)پشوویەک دەدەن و دەخۆن و دەخۆنەوە، لە ھەمان ئاھەنگدا بەشداری ناکەن کە هەتا گەر ئێمە تیایدا مەیموونی سەماکەرە بین، گۆڕستانیشیان لەھی ئێمە ناچێت، بگرە بە ھەمان نوکتەی ئێمە پێناکەنن، پرسەکان و گریانیشمان لە یەکدی ناچن، قەڵا و قولللە و کۆشک و تەلار و بارەگای سەرۆکەکان وان لە شوێنی زۆر خۆش و بڵند و قایمدا، کە پتر داگیرکردنی ئەو سەیرانگا و ھاوینە ھەوارانەیە کە «بەعس» نەیتوانی داگیریان بکات، کەچی پێشەوا و سەردارانی کورد بە تەلبەند و شوورای بڵند خۆیان لە ھەمووان جیاکردەوە، حەزیان بە ترۆپکی گرد و شاخەکانە، ماڵی ھەندێکیان سەدەھا دۆنم زەوی و زارە، لەوە دەچێت ھەمان ھەوا ھەڵنەمژن کە «عەوام و مسکێن» ھەڵیدەمژن. ھەمیشە سوپایەک لە چەکدار و جێبی جام رەش ئەوان لە خەڵکی دوور دەخاتەوە، ھەر گومانکردنێک لەو جۆرە ژیانە خواهانە و شاھانەیە کە خەڵکانی دیکە لێی بەھرەمەند نین، لە چاوی ئەوانەوە وەک ئیرەیی و بەغالەت و بێ وەفایی تەماشا دەکرێت، یان رەتکردنەوە و رێزنەگرتنی ئێمەیە بۆ ئەوان کە حیساب بۆ ئەو ھەموو تێکۆشان و رەنج و خوێنەی سەردەمی بەرخودانی قۆناغی شاخ ناکەین و سپڵە سک رەشین.

ئەم روانینە چەوتە وەک ئەوە وایە ھەموو کوردگەل بۆ هەتاهەتایە ناچار بێت قەرزی قۆناغی بەرگری و بەرخودانی شاخ بداتەوە، کە تیایدا کوڕگەلی خانەوادە هەژارەکان شەهید بوون نەک هی فیرعەونەکانی زەمان. شەرعییەتی شۆڕشگێری مانای ئەوە ناگەیەنێت کە ئێوە کۆشکنشین بن و بە ملیۆنەھاش کەلاوەنشین و گووفەک-نشین، ئێوە خوان و سفرەتان چەور بێت وبە هەزارەھاش لە ناو زبڵخانەکاندا بگەڕێن بۆ ئەوەی لە پاشماوەکانی ئێوە بخۆن، شۆڕشگێری و خەونی ئازادی راستەقینە ئەوەیە کە ھەمووان لەو خێرو خۆشی و ئازادییە بەھرەمەند بن کە وایکرد هەمووان بۆی بجەنگن نەک تەنها ئێوە، بەوانەشی کە لە شارەکان و گوندەکان بوون و پاڵپشتی شۆرش بوون بە جۆرەها شێوە. رەنگە لەم سەردەمەدا «غاندی» و « نێلسن ماندێلا» دوو نموونەی جوانی ئەو چەشنە تێکۆشانە بن کە رەوشتی بەرزی تێکۆشان قیبلەنومایان بوو، خاوەنی ئەوە بوون کە خەڵکی هەیانبوو.. زیاتر نا، بە واتا خوێن و فرمێسک و ئارەقە و ھاوار و ناڵەی ئەوان ھی ئێوەش بێت، شۆڕش بۆ خۆی لە ناوەڕۆکدا رۆحێکی سۆفیگەرانە دروست دەکات کە تا ڕادەیەک وا لەو کەسە دەکات ئازادی و خێر و خۆشی ئەوانی دیکە بخاتە پێش حەز و تەماع و دەستەڵاتەکانی خۆی، سازدانی ژیان و گوزەرانێکە کە ئەوانیدیکە شاگەشکەی ببن و تۆی دەستەڵاتداریش شادومان بکات، وەک ئەو باوک و دایکەی کە ئامادەن خۆیان برسی بکەن بەو مەرجەی منداڵەکانیان تێر و پۆشتە و پەرداغ بن.

ئەمەیان ئارەزووێکە بۆ خۆشبەختی ھەموو خەڵکانی چوار دەورت، سیاسەتباز و سەردارەکانی کوردستان ئارەزووی پێچەوانەیان گەورەترە کە پڕە لە تەماع و چڵێسی و نەوسنییەکی کوشندە بۆ دەستەڵات و ھەموو ئەو ناز و نیعمەتەی کە پلە و پایە لەگەڵ خۆیدا دەیھێنێت، لەوەدا ناچارین کە سەیری ھەموو ئاغاکانی سیاسەت بکەین لە ‘رۆژھەڵاتی ناوەڕاست’دا کە شەھوەتێکی کوشندە و هەمیشەییان ھەیە بۆ پارە و پلە و پایە کە بە مەرگ یان کوشتن و تڕۆکردن کۆتایی ھاتووە، چڵێسی و نەوسنییەکە کە لە برسییەتییەکی کوشندەوە سەرچاوە دەگرێت کە تێربوونی بۆ نییە، کە مەرج نییە برسییەتی ناو سک بێت، دەکرێت سایکۆلۆژیا یارمەتیمان بدات کە لەو دڕندەیە تێبگەین بۆ ھەموو دونیا دەخوات و تێر نابێت. بۆچی دەبێت بە «شایلۆک»ی ناو شانۆگەرییەکەی «بازرگانی ڤینیسیا»ی شکسپیر کە چەندە دەوڵەمەندەتر بێت، چاوچنۆک و قرچۆکتر دەبێت، قەرزەکانی لە بری خوێنمژینی ئەوانیدیکە بێ گیرفان و نەدارایە!

پێکەوە ژیانمان لە ناو ھەمان جوگرافیا و مێژوودا وامان لێناکات کە وا ھەست بکەین ھاوشان و تەبا و تفاق لە ناو ھەمان پەیوەندی مرۆڤانەداین، چونکە ناھاوسەنگی و جیاوازییەکی گەورە لە نێوان ئەو دوو ژیانەدا ھەیە کە ھی دەسەڵاتدارەکان و خەڵکی بندەستە: چی وەک رۆح و چ وەک جەستە و پێویستییەکان و کەرەستەکانی بەردەستی ئەوان و خەڵکی جیاوازن، خەون و خولیا و خەمی جیاواز، ئەوان لە شوێنێکدان کە مەحاڵە ھەمووان بتوانن بە ئاسانی بچنە ناوی و تیایدا بژین، سەر بە ھەمان زەمەن نین، دەسەڵاتدار تاقانەیە و ھەم دونیای تایبەتی خۆی ھەیە کە دەگمەنە، لە چاوی دەستەڵاتدارانەوە ئەو رەشە خەڵکە وەک تەنێکی ھاوشێوە وان و ھیچ تایبەتمەندییەکیان نییە، حەز و ھیوا و هەوەسێکی ئۆرستوکراتیانە وا کوشندە لە خوێنی کەسانی دەستەڵاتخوازدایە کە ھەرگیز دەستەبەرداری نابن، بوون و ھاتنی ئەو ھەموو دونیا سادە و غەمگینەکەی ئێمە دەشڵەژێنێت، ئەوان بڕوایان وایە کە خوێنێکی شین نەک سوور بە دەمارەکانیاندا دەگەڕێت، نوێنەری هەڵبژاردە و یەکەمی یەزدانە لەسەر زەوی، ھەموو دونیا ھی خۆیەتی، ئەو شوێنەی من و تۆش جێگەی تایبەتی ئێمە نییە و مافێکی ئادەمیانە و خاکەڕایی خۆمان نییە، چونکە ئەوی دەسەڵاتدار میھرەبانە و بەخشیوییەتی بە ئێمە، مەرجی دەستەڵاتدار ئەوەیە کە زۆرتر بخوات و جوانتر و چاکتر لەبەر بکات و جێگەی تایبەتی خواھانەی ھەبێت، تاوەکو زۆرتر بژی و ئاگاداری ئێمە بێت، ئەگینا بێ «ئەو» ھەر ھەموومان بێ جێگە و رێگە دەبین و دەفەوتێین، رێک وەک باوکی من کە دەبوو ھەر ھەموومان، بە دایک و خوشک و براکانمەوە، دەستەو نەزەر لە بەردەمیدا بوەستین و خوانی بۆ برازێنێنەوە، چونکە «ئەو» رەنجی کێشاوە و گەر نەمێنێت گورگ دەمانخوات!

ھەمیشە جێگە و بالینگی باوکە لە بنەبانی ژوورەکە بوو، ئێمەش لە پایینی و لە خوارەوە دادەنیشتین، ئەم حکومەت و میرییە چەندە لە ماڵە شێواوەکەی ئێمە دەچێت. ماڵ وەک شوێنێک ھی باوکە بوو، ئامادەگی ئێمە لە ماڵدا لە وەختی ھاتنەوەی ئەودا ئەوپەڕی رێز و وەفا بوو کە پڕ بوو لە ملکەچی و ترس، ھەروەک چۆن نیشتمان ھی ئاغاکانی سیاسەتکارە و زۆرینەی ئەوانیدیکە کرێچین، خاکێکە گوایە کە ئەوان ئازادیان کردووە و تا ماوین ئەرکە لە سەرمان سوپاسگوزار بین، ھەر وەک چۆن باوکە شەوان دەچووە گژ دایکمان و لە ھەمان ژووردا خۆمان مت و کپ دەکرد، ھەتا گەر دایکە ئاسوودەش نەبووایە، ئەو ھەر بە زۆردارەکی لاقەی دەکرد و لە تەکیدا جووت دەبوو، ئێمە دەبوو خۆمان بکەین بە خەوتوو، رێک ھەمان وێنەیە کە دەسەڵاتدار گەر خاک و خەڵک ئەتک بکات، مادامەکێ ھی خۆیەتی و ئازادی کردووە، مەرجە ھەمووان خامۆش بن، ھەر بۆیە مەردمگەل بە ماڵەکان و نیشتمانی خۆیان نامۆ و نەناس دەبن، بێ ئەو رۆحەی کە کۆمان بکاتەوە، مەحاڵە بانگەشەی ئەوە بکەین کە لە ھەمان کات و شوێندا دەژین، ئەمەیان دۆخێکە کە لەڕووی فیزیکییەوە لەتەک یەکتریدا دەژین، بەڵام وەک رۆح و ئینسان دوورین لە یەکترییەوە و نزیکیمان لە یەکدی درۆیەکی گەورەیە، ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێمە پڕە لە درۆی خۆشەویستی و پێکەوە ژیان، بەڵام چ بە ئاشکرا و چ بە دزییەوە ژێر بەژێریش بێت پڕە لەجەنگ و دوژمنکاری، چونکە رۆح ژەھراوی بووە..( ژان پۆل سارتەر) واتەنی “ئەوانیدیکە بۆ من دەبنە دۆزەخ”.

ئەوەی کە لە سەرەتای راپەڕینەوە سەبارەت بە ئازادی وتراوە، وای نەکردووە کە مرۆڤەکان خاوەن ویست و سەرکەشی و شکۆمەندی خۆیان بن، ھیچ دەزگایەکی پەروەردە نادۆزینەوە لە ماڵ و مەکتەب و مزگەوت و بە حیزبیشەوە لەو ویست و شکۆمەندییەی نەدابێت، گەر لە دەرەوە چەند زیندانێکی سەردەمی “بەعس “رووخابن، ئێمە بووین بە خاوەنی زیندانی کوردی و لە ھەمووی خراپتر ھیچ پەروەردەیەک نەیتوانی ئەو بەندیخانەیەی ناو رۆحی مرۆڤەکان بڕمێنێت، تۆ بڵێیت ئازادی و سەربەستییەک ھەبێت لە دەرەوەی تێگەیشتنی ئێمە و لە دەرەوەی ئەم جیھانە و لە سەرووی سروشتەوە کە ئێمەی گەلحۆ تێینەگەین و نەیزانین چییە.

دەسەڵاتدار وەک یەزدان دوورە، لە جێگەیەکی دیاریکراو نییە بیگەینێ و گفتوگۆی لەتەکدا بکەین. ھەتا ئاسان نییە بە زۆردارەکی و ھەڕەشەش لە خۆمانی نزیک بخەینەوە، ئەم ھەرگیز ناچار نییە ئەو خەڵک و عەوامە ببینێت و بیدوێنێت، گەرچی جێگەیەکی دیاریکراوی نییە، بەڵام خودا ئاسا لە ھەموو شوێنەکاندایە و ھەزارەها چاو و دەستی ھەیە کە کەی حەزی کرد بۆ خێر بێ یان شەڕ بە کاریان دێنێت. گومانی گەورە لەوەدایە کە ئاخۆ ھەر ھەموومان لە نێوان ھەمان جیھانداین، یان دوو جیھانی جیاواز، یاخود چەندین جێگە و پێگەی جیاواز کە لە نێوانیاندا ھیچ پردێک نییە؟ ئاخۆ خاوەن ھەمان زمان و کەلتوورین؟ کێ سەنتەری ئەم ژیان و بوونەیە و کێ پەراوێز کراوە؟ ئاخۆ ھەمان ئاڕاستە و ئارەزوو ھەیە بۆ کۆبوونەوە لەسەر خوانێک و لە گۆڕەپانێکدا کە میھرو سۆز و خۆشەویستی زمانی ئاخافتن بێت و عەقڵ بەرکەماڵ بێت؟ چەندە ویست و نیازە پاک و راستەقینەکان ئاڵ و گۆڕ دەکەین؟ چەند ھێزمان ھەیە فەرمان بە شەیتان و دڕندەکانی ناو ناخمان بکەین بۆ تاوێک بخەون؟ بایی چەند دەتوانین لەو خودپەرستیییەی خۆمان دەربچین؟ چ مۆدێلێکی ئەخلاقی سیاسی و فیکری و کۆمەڵایەتی لەناو ئەم کولتوورەی خۆمان پەسەندە؟

ھەموو پەیوەندییەکی مرۆڤدۆستانە بێ سەربەخۆیی و ئازادی دوو لایەنەکە: مەحاڵە، جا چ پەیوەندییەکی سیاسی بێت یان عاشقانە، لە نێوان دەسەڵاتدارێکی زاڵ و کەسانی بێ ویست و ژێردەستدا ھیچ پەیمانێکی مرۆڤپەروەرانە لە ئارادا نییە، ھەر دوو لایەن و بەرە وان لە ناو ھەمان دونیادا، بەڵام ئەو جیھانەی تیایدا نیشتەجێین، ھەمان جیھان نییە، رەنگە واقیعی و کۆنکرێت بێت بۆ ھەر دوو لایەن، چ سەرکردەکان بن و چ بنکردەکان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ھەمان جیھان نییە بۆ خۆشی و ناخۆشی ھیچ کامیان، بەشدارییەک لە ئارادا ھەیە لەسەر ھەمان خاک، بەڵام بە خەم و خولیا و خەونی جیاوازەوە، پەیوەندییەکی ناڕێک لە ئارادایە کە پتر پەیوەندی “بکەر” و “بەرکارە”، ئاغا و کۆیلە. بابەت و شتگەلێک لەبەرانبەردا هەن، بەڵام جیھانێکی ھاوبەش نییە بۆ ھۆگربوون و پێکەوە ژیان، لەسەر دوو لێواری دوور لە یەکدی سەر خەرەندێکی قووڵ و ھەزار بە ھەزاردا دەژین، نە ھاوکووف و ھاوشانی یەکدین و نە دەتوانن ببنە جێگر و زمانحاڵی یەکدی، ئەم دووربوونەی دەستەڵاتداران لە رەشە خەڵکەکە وەک دۆخێکی ناتەندروست هەم گشتگیرە، چونکە ئەوان وەک تەنێک حەشاماتەکە دەبینن، کە پتر لە پەیوەندی شوان و مێگەل دەچێت، بەو مانایەی شوانەکان وەک سوود و قازانجی تایبەت بە خۆیان سەیری مەڕو ماڵات دەکەن، نەک وەک ژمارەیەک لە گیانلەبەری ناو سروشتێکی زیندوو، یان وەک بولبولی ناو قەفەز کە جوانی و خۆشییەکەی لەوەدایە چەند خۆشخوانانە بۆ خاوەن قەفەز بچریکێنێت. ھەمیشە گەورەکان ناویان ھەیە و دەناسرێن، بەڵام خەڵکی رەشۆکی بێ ناون و وەک حەشامات و تەنێکی بێ ناسنامە و گەوھەر دەردەکەون، دەستەڵاتداران رابردووی خۆیان جیا دەکەنەوە، ئێستاشمان تەواو جیاوازە، بۆ ئایندەش بەھەمان رێگادا ناڕۆین، بۆ چوونە ناو بەھەشت و دۆزەخیش کلیلەکانی دەرگاکان وا دەنێو گیرفانی ئەواندا، لەسەر چاکە و خراپەی مەردمگەل سزا و پاداشت دەکەونە چنگی خوداوەندەکانەوە.

لە ناو وەھا جیھانێکدا گەڕان بە دوای زمانێکی ھاوبەشدا کە دڵنیامان بکاتەوە لەوەی ئێمەش خاوەنی بوونێکی راستەقینەین لەتەک ئەوانیدیکەدا، زمانێک کە بۆ مانا ئاشکرا و نادیارەکاندا بتوانین دەست بۆ ھەمان فەرھەنگ ببەین کە ئاماژە و کۆدەکانمان بۆ بکەنەوە، بگەڕێینەوە سەر زمانی دایک بەر لەوەی بارگاوی بووبێت بە ھەموو ئەو مانا و نیاز و حەزانەی کە ئێمە و ئەوانیدیکەی لە یەکدی جیا کردەوە، زمانێکی نێرینەیی پڕ لە توندوتیژی ئەوان کە تیایدا خۆ بە نەمر و خوداوەند بزانن، ئێمەش فانی و بەندەی لە ڕێلادەر و گوناھبار، مەرجە بگەڕێین بۆ زمانێک کە وەفادار بێت بۆ ژیان خۆی، بۆ گەشەکردن و کامڵبوون و گەیشتن بەوی دیکە، گەرچی ئەو زمانە ھاوبەشەی خەونی پێوە دەبینین کە لە نێوان ئەو دوو لایەن و بەرەیەدا ھەبێت بۆ ئاشتیەوانی کە کەوتوونەتە دوو دونیای جیاوازەوە، کە بەرەیەکی زاڵە و بەرەی دووەم بندەست و کۆیلە، دۆزینەوە وەها زمانێک لە مەحاڵ نزیک بۆتەوە، ھەر لەبەر ئەوەشە کە دیالۆگ و گوێگرتن لە یەکدی وەھا گران و ئەستەم بووە، ئێمە پێویستیمان بە زمانێک ھەیە کە یارمەتی ھەمووان بدات کە بێنە ناو بوون و ژیان و دۆخێکی شیاو بە مرۆڤ، زمانێک کە لەگەڵ رسکان و زمان پژاندا بمانگۆڕێت و گەورەترو عاقڵترو فامیدەترمان بکات، یارمەتیمان بدات لەوەی بێینە ناو جیھانێک کە پێکەوە ھەڵبکەین، کەچی جیھانە جیاوازەکان پتر لە یەکدی دوور دەکەونەوە، بۆ ئەبەد زمانی دایکمان لەیاد دەچێتەوە و دەکەوێنە ناو ھەرێمی زمانی باوکە ستەمکار و چەوسێنەرەکان کە بە زمانی خوێن لەگەڵ یەکتری دەدوێن، زمانێک زاڵە کە بە رۆحی پیاوە جەنگاوەرەکان و خوێناوی دەستیان سواغ دراوە، زمانێکە لەو کاتەوە لە یادمان چۆتەوە کە لە سەروەختی ناوک بڕین لە دایکانی خۆمان جیامان دەکەنەوە، ئەو کاتە درامییەیە کە بە ناوی باوکەکانەوە بانگ دەکرێین.. نەک دایکانی گەوزیو لە ناو خوێناو و ئازارچەشتوو بە ژانوژور، کە ناوکەکە بڕا و لە کۆشی دایکە جیا بووینەوە بە واتا لە ماڵ جیا دەبینەوە، لە ھێلانەی یەکەم کە ھەر ھەموومان دەتۆرێین تا دەگات بە دوا تۆرانی ھەتاھەتایە لە ماڵی دووەم کە ‘نیشتمان’ە، نیشتمانی باوک و پیاوە خوێنخۆرەکانی ناو خێڵە بەربەرییەکان.

ئیدی زمانێک نامێنێت لەگەڵ خودی ژیان و خۆشنوودی و میھر و خۆشەویستی و زیندەگی و بوونی خۆمان و ئەوانیدیکە ئاشتمان بکاتەوە، زمانێک کە تەنها بەو ئاقارەدا دەمانبات کە بەردەوام بین و بمێنین و لە ورتە ورت و ورێنەکردندا بەردەوام بین، لە خۆگوزەراندن و خۆلەوەڕاندن و خۆسەرقاڵکردن و خەسارکردنی جوانی، زمانێکە پڕ بە پێستی ژیانێکی کولەمەرگی و رۆژ بەرێکردن و سیاسەتی ‘مەمرە و مەژی’. لەبەرانبەریشدا ئیمپراتۆر و فیرعەون و بارۆنەکانی سەدەی بیست و یەک دەپرسن کە بۆچی قسەمان بیرچۆتەوە و زمانمان چۆتە کلیلەوە، یان کە دەدوێین بۆچی تێمانگەن و ئەوەیان چ زمانێکە لەسەر زەمین کە ئێمە بۆ خۆمان دامانتاشیوە و لە ھەموو فەرھەنگەکانی دونیادا دەگەڕێن بۆ مانا شاراوە و ئاڵۆزەکانی.. کەچی نایدۆزنەوە. ھەر بۆیە پتر داخدار دەبن و بە زۆر دەمانخەنەوە ناو کلاسەکانی زمان فێربوونەوە تاوەکو سەرلە نوێ و بۆ هەمیشە فێری زمانی ئەوان بین و تووتی ئاسا لاسایی ئەو نیوە بنیادەمانە بکەینەوە کە میراتگری سەر و ماڵی ئێمەن، ئەوسا ئەمەیان زمانێک نابێت بۆ خەمڵینی رۆحێکی یەکگرتوو، بۆ پێکەوە بوون و ژیان، ئەوەی فێرمان دەکەن زمانێکە پڕ لە غوربەت و تەوەللابوون و ھەلاھەلا بوون و پەرتبوون.

گرفتی زمان لەوەدایە کە وەک ھەبوویەک بەسەر یەکەوە دروستکراوی مرۆڤ خۆیەتی، بەڵام لەگەڵ تێپەڕبوونی زەمەندا کارگەیەکە مرۆڤ پەروەردە دەکات و سەرلە نوێ بۆ بوون و ژیان ئامادەی دەکاتەوە، لە دونیا تۆران و غوربەت و نامۆبوونی کوشندە بە تەنها لە ناو شوێنەکان و سەردەمەکاندا نییە، بەڵکو نامۆیی و غوربەتی یەکەم لە ناو زماندا دەڕسکێت کە ھەر ھەمووان بە ھەموومان نامۆ دەکات، رێک وەک ھەنووکە و ئا لێرەدا. نەمانی زمانی دایک و پیسبوونی بە زمانی باوکە دەسەڵاتدار و ستەمکارەکان، بزرکردنی ھەموو ھێلانە و پەناگاکان و جوانییەکانە، پچڕانی پەیوەندی ئێمەیە لەگەڵ ئەواندیکە و ڕمانی ھەموو ئەو پردانەیە کە جیھانەکان بە یەکدییەوە دەبەستێتەوە. سەرەتای زاڵبوون بەسەر مرۆڤدا و کۆیلەکردنی بە تەنها زاڵبوون نییە بەسەر جەستە و زیندانی کردن و کەلەبچە لە دەست بەستن و زنجیر و سندم لە پێبەستن، بەڵکو زاڵبوونە بەسەر ئەو زمانەی قسانی پێدەکەین، یان لێسەندنەوەی زمانێکە و سەپاندنی زمانێکی دیکەی دسەڵاتدارە، زیندووترین نموونەش زاڵکردنی زمانی عەرەبی و فارسی و تورکییە بەسەر ئێمەی داگیرکراودا، کە دوا جار بە داگیرکردنی عەقڵ و رۆح کۆتایی دێت.

سیاسەتخوازی کوردی لەمرۆکەدا پێماندەڵێت ئێمە ھیچ زمانێکمان نییە بۆ گفتوگۆ و گردبوونەوە و چوونە ناو ژیان و ئاشتبوونەوە، «تی.ئێس. ئیلیەت»ی شاعیر واتەنی، “ئەو زمانە چەندە لە خشەخشی قاچی مشکەکان دەچێت کە بەسەر شوشەی شکاودا رێدەکەن” بەواتا داماڵراو و بەتاڵ لە مانا جوان و بەهادارەکان. مێژووی خوێناوی ئێمەو شەڕی براکان لە بەرانبەر یەکدیدا، لە ھەموو پارچەکانی کوردستاندا، بەڵگەی نەبوونی زمانێکی ھاوبەشە کە تا ھەنووکە درێژەی کێشاوە، شەڕی نۆ ئەمارەتی کوردی و خیانەتی ھۆز و تیرە و خێڵەکان لە یەکدی و سی/٣٠ ساڵ لە ئەزموونی حوکمڕانی پڕ لە قەیران و شکستی سیاسەتی ئێمە و گەیشتی بە بنبەست بۆ خۆی مردنی ئەو زمانەیە.

ئەو جیھانەی لەو بیست ساڵەدا دروست بووە، جیھانی دەستەبژێرێکە لە سیاسەتبازانی قاچاغچی و نەوتفرۆش و قۆنتەراتچی و فەرهوود رەفتار و ملیاردرێری بێ خەون کە لەسەر خوێن و فرمسێک و رەنج و ئارەقەی ملیۆنەھا دەلەوەڕێن، ئەو دەستەڵاتدارانەی کە لە ناو جیھانێکدا دەژین کە خۆیان دایانمەزراندووە و رێنوما و بۆسەڵەی ئەخلاقی تێدا ونبووە، تاکە زمانی ھاوبەش لە ناو ئەو پەیمانە ستراتیژییەی کە لە نێوان سەرانی حیزبەکاندا مۆر کراوە، پەیمان و رێکەوتنێک بووە لەسەر دابەشکردنی بازاڕەکانی کوردستان بەوپەڕی وەفا و شەرەفی بازرگانە لە خەم رەخسیوەکان کە یان سەر بە زۆنی زەردن یان زۆنی کەسک/سەوز. ئەمەیان دوو جیھانی جیاوازە، جیھانێک بۆ رەشە خەڵکەکە کە وان لە ژێرزەمینەکان و کەلاوەکاندا، جیهانێکی دیکەش کە تیایدا ھەموو سەرزەمین ھی ئەوانە و بۆ خۆیانە و بۆ ھەمیشە بە میرات دەیدەنەوە بە فرزەندەکانی خۆیان، وڵاتێکە یان جیھانێکە کە تاپۆکەی و قۆچانی رەشی وا لە گیرفانی چەند کەسانێکدا.

دامەزراندن و چوونە ناو پەیوەندی مرۆڤپەروەرانە وا دەخوازێت کە ھەر ھەمووان پێکەوە لە ھەمان جیھاندا بژین، لە خۆشی و ناخۆشی و خەون و خولیا و خۆزگەکاندا پشکی ھاوبەشمان ھەبێت، لە خوڵق و خوو و خدە و موودی ھاوبەشەوە تا دەگات بە گوتاری ھاوبەش، رۆح لەتەک رۆحدا بدوێت و بوونەکان بە یەکدی خۆیان گەرم بکەنەوە، گەر ئێمە بە نیازی ئەوە بین کە پێکەوە بژین، پێشمەرجی پێکەوەبوون و دۆزینەوەی ئەو زمانە دزراوەی لێمان زەوت کراوە، دەرچوونە لە خۆپەرستی و چڵێسی و نەوسنی ھەتاھەتایە. گەر قووڵتر بڕوانین.. گومان لەوەش دەکەین کە ھەمان ھەوا ھەڵمژین و ھەمان شیری پاکی دایکانی خۆمان خواردبێت!

ئاخۆ ئەوەی کە گوێبستی دەبین لە قسە و ھات و ھاوار و غەڵبە غەڵب، وتووێژ و دەمەتەقێیەکی پڕ مانا و راستەقینەیە یان بە تەنها دەنگە دەنگە و لە زار دێتە دەر و بە تەنها ھەوا دەشێوێنێت و هیچی دیکە؟ ئاخر ماناکانی ژیان بە تەنها لە پەیوەندی ھەموو کەسەکان و لایەنەکان و بەرەکاندا دەسازێت و کە زمانێکی ھاوبەش پردی نێوانیانە، ئەوەی کە دەگوزەرێت یارمەتیمان نادات ئەو جیھانە بناسینەوە کە تیایدا دەژین، جیھانێکە لە بری ئەوەی تیایدا ئۆقرە بگرین و ھۆگری بین و نیشتەجێ بین، پتر تیایدا سەرگەردان و وێڵ دەبین، وەھا جیھانێکیش شیاوی رەتکردنەوە یان ھەڵوەشاندنەوەیە، جیھانێکە رووی لە وێرانە و خاپووربوونێکی رۆحی و مۆڕاڵییە، گەرچی تاوەرەکان و باڵەخانەکانی بڵند بە پێوەش بوەستن، جیھانێکی وا وەک ئەوە وایە بەر زەبری کارەساتێکی گەورەی سروشتی یان مرۆیی کەوتبێت، کە وا بکات هەتا زووە ھەر ھەموو مەلەکانی ئاسمان و ماسییەکانی ناو رووبار و زەریاکان و گیاندارانی سەر وشکانی و مەردمگەلی سەر زەمین بیر لە ھەڵاتن و سەرھەڵگرتن و فڕین و بەجێھێشتنی بکەنەوە و ئاوڕ نەدەنەوە!
ئەو کۆچ و سەرھەڵگرتنەی نیو سەدەی رابردوو بەڵگەیە لەسەر نەبوونی ژیان لێرە، بە تایبەتی لەو سی ساڵەی دواییدا کە داستانی گەورەترین کۆچڕەوی تۆمارکردووە، “رامبۆ-ی شاعیر واتەنی: ژیان وا لە شوێنێکی دیکە!”
گرفتەکە لەوەدا نیە کە گومان بکەین لە بوونی زمانێکی ھاوبەش، زمانێکیش ھەبووبێت، ھیچ یاسا و رێسایەکی سینتاکسی (syntax) تێدا نەماوە، پەیڕەوی لە رێزمانێک ناکات کە بە ئاڵوگۆڕ و گفتوگۆی دوو لایەن و دوو کەس و دوو تاقمدا تێپەریبێت، ھیچ ریزکردنێک و رێک و پێکییەک لە رستەسازی و داڕشتنی زمانەکەدا نادۆزینەوە، پەیوەندییەکانی وشەکانی ناو رستەکان لێمان ون دەبن، چونکە پەیوەندی ئینسانی و رۆحی نێوانمان بزر و شاراوەیە، وەک کۆی جیھانی خوداوەندەکانی سەر ئەم خاکە لە ئێمە شاراوەو بزرن، وەک شاردنەوەی ناوی پروژە و قۆنتەرات و پلانەکان و ژمارەی پارە و پوولەکانتان و رووگە و ئاراستەی سەفەرەکانتان، تەقەت و داخراو وەک کۆشک و تەلار و قاسەکان و بانقەکانتان، دۆڕانی گەورە ئەوەیە بەسەر شان و کۆڵی ئەو خەڵکەوە ھاتنەوە ناو شارەکان، بەسەر رووباری خوێن و فرمێسک و ئارەقەی ھەزارەھا پەڕینەوە ناو باخچەکانی شار، کەچی ھەنووکە وان لەودیو دیوار و شورا بڵندەکان، چەقیونەتە ناو کورسیە گرانبەھاکانتان و تازە زەحمەت بووە واز لەو حەرەمسەرایە بێنن و کەمەکێ لەو تەخت و تاراجە بێنە خوارێ و گوێ لەو ڕەشەخەڵکە بگرن کە ناچارن ھاوار بکەن بەڵکو خوداوەندەکانی سەرزەمین ئاوڕێک لەو ھاوارە و ناڵەیە بدەنەوە، ئێوەش بێباک لەو نواندن و نمایشە خوێناوییەی سەر سەکۆکان و سەر جادەکان و بەر بارەگاکانتان، ھەروەک ئەوەی شانۆگەرییەکی تراژیدی «شکسپیر» بێت و چاوەڕوانی تەواوبوونی نمایشەکە بکەن و ھیچی!

شێرزاد حەسەن

——————————————–
* تایتلی ئەم وتارە لە شاعیری فرەنسا-یی “ئارتر رامبۆ: ١٨٥٤-١٨٩١” وەرگیراوە کە دێڕە شیعرێکە، کە دواتر رۆماننووسی “چیکی” ‘میلان کۆندێرا:١٩٢٩-‘ کردی بە تایتڵی رۆمانێکی خۆی هەر وەکو خۆی “ژیان وا لە شوێنێکی دیکە” کە دیارە سەرسامیم بەم رۆمانە وایکرد کە لە ئینگلیزییەوە وەریبگێڕمە سەر زمانی خۆمان.

داعش کێ بوو، چی بوو وە لەسەنگەری کێیوە تەقەی دەکرد؟ تەبعەن پێشتر زەرقاوی سەرکردەی تیرۆریستان لەبەرگی قاعیدەداو کۆنە بەعسییەکان لەبەرگی دیفاع وەتەنیداو دواتریش داعش لەبەرگی دەوڵەتی ئیسلامییدا، هەموو ئەمانە بەجۆرێک لەجۆرەکان وەکو نزیک لەسوننە یاخود پشتیوانییانی سوننە هەژمارکراون. لانیکەم تەواوی ئەم گروپە تیرۆریستی و توندئاژۆییانە لەسەنگەری ”مەزهەبی سوننە”دا تەقەیان لەهاوپەیمانی نێودەوڵەتی و نەیارانی بەعس و سوننە دەکرد.

بۆیە ئەتوانم بڵێم، هەموو ئەم گروپە تیرۆریستانەی لەدوای ٢٠٠٣وە بەناوو لۆگۆو ڕەنگی جیاوازەوە دروستبوون بەشێوەیەک لەشێوەکان سوننە بوون وە سوننەش ئەم گروپانە بووە. یەعنی بەدیوێکیتردا وەکچۆن وتەیەک هەیە دەڵێت: هەموو موسوڵمانێک تیرۆریست نییە، بەڵام هەموو تیرۆریستێک موسوڵمانە. بۆیە ئەگەر هەموو سوننەیەکیش لەگەڵ ئەم گروپە تیرۆریستانە نەبوون و نەبن ئەوا لانیکەم هەموو ئەو چەکدارە تیرۆریستانەی شەڕیان کردووەو دەیکەن لەپێناو پاراستنی ناوەڕاستی عێڕاق و ناوچە سوننی نشینەکان، ئەوا سوننەی موسوڵمانن. تەبعەن بێگومان مەزهەبی شیعییش خاوەنی دەیان گروپی تیرۆریستییە، بەڵام گروپە توندئاژۆکانی سەر بەمەزهەبی شیعیی، ئەوان گشتیان لەچوارچێوەی هێزێکی میلیشیایی نیمچەقانونیدا کۆکراونەتەوە بەناوی حەشدی شەعبی وە هەمووییان ئیعازو فەرمان لە مەرجەعی باڵای شیعەکان وەردەگرن.

من لێرەدا مەبەستمە زیاتر قسە لەسەر سوننەی تونڕەوو تیرۆریستانی سەر بەم مەزهەبە بکەم. کە بەڕاستی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی گروپگەلێکی مەترسیدارن، وە هەزاران و ملیۆنان مرۆڤی بێتاوانی ئەم جیهانە بەجۆری جیاواز قوربانی دەستی ئەم گروپانەن. سەیرەکە ئەمەیە جیهان بەگشتی و غەرب بەتایبەتی پێیان وایە تەنها ئەوانە قوربانین کە ڕاستەوخۆ فیشەکی ئەم گروپانە بەر جەستەییان کەوتووە، لێ کەم کەس بیری لای ئەوەیە کە خەڵکانێک هەن بەشێوەیەکی فیزیکی و هەیە بەماددی و هەیە بەمەعنەوی قوربانی دەستی گروپە تیرۆریستەکان و داعشن. بۆنمونە من یەکێکم لەوکەسانەی ئەگەرچی موباشەڕ فیشەکی داعشم بەرنەکەوتووە، بەڵام ئەم باجە قورسەی من لەڕووی مەعنەوییەوە داوم و لایەزال ئەیدەم زۆر دژوارترە لەوەی ئەگەر فیزیکییەن ئازاردرابام، چونکە ئەگەر لەوساوە چەند فیشەکێکم بەرکەوتبایە ئێستا دەمێک بوو برینەکانم ساڕێژ ببوون و هەر بیرم چوبویەوە، بەڵام من شەخسی خۆم یەکێکم لەوکەسانەی بە”دیل” یەسیر کەوتمە دەستی داعش و دوای چەند کاژێرێک بەموعجیزە ڕزگارم بوو، دواتریش هەڕەشەی جددی لەسەر گیان و ژیانم بوو، وە من وەکو هەرێز ئامانجێکی دیاریکراوی داعش بووم، هەربۆیە ناچارکرام وڵاتی خۆم جێبێڵم و دەردەبەری ئەوروپا بم، بەڵام بەداخەوە لەوێش بۆم دەرکەوت مافی مرۆڤ درۆیەکی ماکیاجکراوی ڕازێندراوەیە دەرهەق بە من، چونکە من وامزانی وەکو قوربانی و هەڵاتوویەکی دەستی داعش مافی “پارێزگاریم دەبێت” وە پێشوازییم لێدەکرێت وەکو قارەمانێکی جەنگێکی نێودەوڵەتی دژی داعش، بەڵام ئەمانە بۆ من هیچی وەڕاستنەگەڕان و توشی شۆکێکی گەورەییان کردم. وە من ئەوەی هەمبوو لەژیانا لەدەستمدا ئێستاش تەواو بێئومێدم هەم لەوەی دەسەڵاتدارانی کوردستان و عێڕاق تەعویزێکم بکەنەوەو بمپارێزن، هەم لەوەی لەوڵاتانی ئەوروپا بپارێزرێم، بۆیە هیچم بەدەستەوە نەماوە ئەوەنەبێت کە هەموو ئەوەی لە ٣٥ ساڵی تەمەنمدا ئەزمونم کردووەو فێریبووم بۆدونیای بەیان بکەم، بۆئەمەش هیچ ڕێگەیەکم شکنەبرد جگە لەنوسین. من پێموایە ژیانی من تراژیدیایەکی ئازاربەخشە بۆیە بەنیازم لەچوارچێوەی ڕۆمانێکدا بەناوی “نزیکبونەوە لەمەرگ” بڵاوی بکەمەوە. چونکە لەحەقیقەتدا تارمایی مەرگی داعش باوەشی پێداکردم و سێبەری فریشتەی ئەجەل لەتەنیشتمەوە تێپەڕی. وە ژیانی تراژیدیاو دەربەدەری و لەدەستدانی ژیانێکی ئارامم دوای ئەوە دەستی پێکرد کە لەچنگی داعش ڕزگارم بوو، چونکە نە وڵاتی خۆم و نەوڵاتانی غەرب هیچ قەرەبوویەکی ماددی و مەعنەوییان نەکردمەوە، بۆیە ئەبێت من ئەم چیرۆکە مەرگەساتە بۆنەوەی دوای خۆم بگێڕمەوەو بەرلەوەی خەنجەری جەهل و تارمایی تیرۆر لەئامێزم بگرن و بۆئەبەد بێدەنگم بکەن. ئەبێت قسەبکەم و ئەو ڕاستییە تاڵانەی سەبارەت بە دووڕوویی جیهان پێیگەیشتم دەبێت بیدرکێنم. وەکو سەرەتاییەکیش بەنیازم لەچەند نوسینێکی سیاسییدا تەعبیر لەم بۆچونانەم بکەم کەماوەیەکە کەللە سەرم دەکۆڵن. ئیتر چونکە منیش نە کەناڵێکی تی ڤی نە ڕۆژنامەو نەڕادیۆم نییە بۆیە لەهەر کەناڵێکی میدیاییدا بڵاویان دەکەمەوە کە بتوانێت ئەم بیروڕا سیاسییانەم بۆبڵاوبکاتەوە.

ئەمەوێت بگەڕێمەوە سەر ئەم خاڵەی کەپێشتر تەعریفی مەزهەبی سوننەو تیرۆریستانم کرد، لەڕاستیدا من نامەوێت بڵێم تەواوی سوننەی موسوڵمان توندئاژۆن، بەڵام ئەتوانم بەڕێژەیی بڵێم کەزۆرینەی شوێنکەوتووانی مەزهەبی سوننە لەگەڵ گروپە تیرۆریستەکان یەک موتوربەن بەقەدی دارێکەوە بەناوی ئیسلام.
ڕاستییەکەی ئیسلام دوو ڕوخساری هەیە، ڕوخسارە جوانەکەی ئەوەیە کە دایکو باوکانی ئێمەومانان پەیڕەوی ئەکەن، کەجگە لەمیهرەبانی، مرۆڤدۆستی و گیانی بەیەکەوەژیان شتێکیترنییە. ئەم دیوە جوانەی ئیسلام بەردەوام نیشاندەدرێت و خەڵکی پێئاراستە ئەکرێت.
وەلێ کەم کەس توانیویەتی خۆی لەقەرەی باسکردن لەدیوەکەیتر بدات. لێرەدا ئێمە دەمانەوێت ڕووی دووەمی ئەم مێژووە هەڵماڵین، بەتایبەتی ئاراستەی سەلەفی ئەهلی جیهادی قیتال و ئیسلامی داعشئاسا. ئەوانەی ئینکاریی ئەوە دەکەن داعش لەناو دەقەکانی ئیسلامدا جێینابێتەوە، بەشێکیان لەمێژووی فتوحات تێنەگەیشتوون، بەشێکیشیان هەوڵدەدەن ڕووە باطینیەکەی داپۆشن. ئێمەش ئەمانەوێت ئەم دەمامکە لادەین و بڵێین ئەوەی داعش دەیکاتو کردی لەچوارچێوەی دەقەکانی شەریعەتدا جێگای دەبێتەوە. لەڕاستیدا داعش، قاعیدە و حیزبە ئیسلامییەکانی ناو حکومەت هەریەکێکن و گشتیان لەیەک مەنهەج فیکریان هەڵدێنجن، کەشەریعەتی ئیسلامە. حیزبە ئیسلامییەکانی عێڕاق و کوردستان بەژداری هەڵبژاردنی دیموکڕاسیانە دەکەن و لەناو پەڕلەمانن و باسی ئازادی دەکەن. ئەوان هەتاکو ئەو کاتەی دەسەڵاتی ئیسلام ناوچەکە کۆنتڕۆڵدەکات ئەو ڕووخسارە میانڕەویە نیشاندەدەن، ئەگینا گەر دەمامکیان لادەی جیاوازیان نییە لەگەڵ داعش و هەمان فیکرو تێڕوانینیان هەیە سەبارەت بە شەریعەت. بەڵام ئەوان جیهادی قیتالیان بۆ داعش جێهێشتووەو خۆشیان لەناو کۆمەڵگادا وردەوردە کۆمەڵگا بەئیسلامی دەکەن و دەیانەوێت هەموو ژنان حیجاب ببن و مەیخانەکان دابخرێن و لەهەموو کۆڵانەیەکیشدا مزگەوتێک بونیاد بندرێت. حزبی ئیسلامی تیرۆری فیکری دەکەن و داعشیش تیرۆری فیزیکی دەکات. حزبی ئیسلامی عەقیدەی ئیسلام بە دیدە تەکفیرییەکەی دەرخواردی خوشک و براکانی ئێمەمانان دەدەن و داعشیش فیشەک و شمشێری ئاراستەی مل و دەمی پێشمەرگەو سەربازان دەکرد. ئەوان هەردوکیان ئەرکیان تیرۆرە، جا یەکێکیان تیرۆری فیکری و ئەویتریان تیرۆری فیزیکی.

هەموو ئەوانەش چ ناوێکیان هەیە گرنگ نییە، چونکە هەمویان ئەو مناڵە توندڕەوەن لەدامێنی شەریعەتی ئیسلامەوە لەدایکبوون. بەعس و داعش لەژێر ڕۆشنایی سوڕەتی ئەنفال دەیان هەزار کوردیان بەزیندوویی خستە ژێر گڵەوەو ژنەکانیشیان کردن بەکۆیلەو لەلایەن جەنگاوەرە جیهادییەکانەوە هەتککران. لەڕابردوشدا ئیسلام بەزەبری شمشێر کوردستانی داگیرکردو جەنگاوەرەکانی عەڕەب هەزاران ژنی کوردیان کردە کۆیلەو هەزاران لەبابوباپیرانی ئێمەییان سەربڕی. لەقورئاندا ئایەتی (النساء) دەڵێت: ئەو ژنە ناموسوڵمانانەی لەجەنگدا بە ”غەنیمە” بەتاڵانی دەکەونە دەستتان بۆتان حەڵاڵن و دەتوانن بەبێ ڕەزامەدی خۆیان سێکسیان لەگەڵ بکەن! یانی ئەوەی داعش لەشەنگال دژی ئێزیدیەکان کردی ڕێک جێبەجێکردنی شەریعەت بوو. هەتائێستاش هەموو عولەمایانی ئیسلام نەیانتوانیوە بڵێن داعش ئیسلام نییە.

ئیسماعیل سوسەیی، کەئیمامێکی بەناوودەنگە پێش گرتنی وتی: پێشمەرگە لەبەرەی ڕۆژئاوایە و سیستەمێکی عەلمانیی دەپارێزێت بۆیە شەهید نییەو ناچێتە بەهەشتەوە، بەڵام داعش بانگەوازی دەوڵەتی ئیسلامی دەکات و جیهاد لەپێناوی خودادا دەکات بۆیە ئەوان شەهیدن و دەچن بۆ بەهەشت.
سەیرکە ئێمە ئەبێت زۆر بەقوڵی تێڕامێنین و ئەم بابەتە زۆر بەجددی وەربگرین کاتێک فتوای ڕێبەرێکی ئیسلام کە سەدان هەزار شوێنکەوتووی هەیەو ئیعاز بەموسوڵمانان ئەدات کە لەدونیای داعشدا شەریعەتی ئیسلام جێبەجێ بکەن، یانی کاتێک سەدان ئیمامی ئاوا کاریگەر فتوای کوشتنی ئێمەومانان دەدەن، ئەوا بەڕاستی مەترسییەکی جددی لەسەر ژیانمانەو ئەگەری تیرۆرمان لەهەر لەحزەیەکی بێئاگاییدایە. ئەتوانم بڵێم هەموو بەیانییەک هەر یەکێک لەئێمەومانان کاتێک لەماڵ دێینە دەرەوە تارمایی مەرگ لەسەری کۆڵانەکە چاوەڕێمانەو لەگەڵ هەر هەنگاوێکدا زیاتر نزیک دەبینەوە لەنوکی ئەم خەنجەرەی بەدەستی هەر موسوڵمانێکی عەوامەوەیە.

هەرێز خەسرەو تۆفیق

بەشی بیست و دوو

سێ رۆژە لە ماڵەوە دەرنەچووم، کاتەکانم بەم جۆرە دابەشکردووە: کاتژمێر شەش بۆ شەش و نیو لە خەو هەستان و نان خواردن. شەش و نیو بۆ دوانزە و نیو خوێندنەوە. دوانزە و نیو بۆ دوو پشوودان و خۆشتن و خواردنی گوێز و میوە. دوو تاکو شەشی ئێوارە دووبارە خوێندنەوە. شەش بۆ هەشتی شەو پشوودان و نان خواردن. هەشت بۆ دەی شەو نووسینی تێبینی لەسەر ئەو کتێبانەی ئەیانخوێنمەوە. دە تاکو شەشی بەیانییەکی تر دیسانەوە خەوتن. لەماوەی ئەم سێ رۆژە تەنها لەسەر سوریالیزم و دادایزم خوێندمەتەوە، کە دوو رێبازی ئەدەبی و هونەریی سەروەختی جەنگی جیهانی یەکەم و دوو ساڵی یەکەمی دوای تەواوبوونی جەنگن. خاڵی لێکچوو زۆرە لە نێوان ئەو دوو قوتابخانەیە گرنگترینیان فەرامۆشکردنی لۆجیکە بەمەبەستی دروستکردنی واتای نوێ و تەرزێک لە هونەر و ئەدەب کە لەنێو فەوزا و پاشاگەردانیی کارکردندا مانا و رەهەندی تازە بەرجەستە بکا، لە نێو هەردوو رەوتەکەدا کەسێتی “تریستیان تزارا” لە رەوتی دادایزم و “سلڤادۆر دالی” لە رێبازی سوریالیزم زیاتر سەرنجیان بەلای خۆیاندا راکێشام.
وەک هەمیشە لە پەنا دەنگی مۆسیقا ئەخوێنمەوە، هەفتەی پێشووش تەسجیلێکی نوێی جۆری “جۆسۆنیک”ی دەبڵ کاسێتم کڕی لەگەڵ چەند کاسێتێکی مۆسیقای کلاسیک کە کەس بایەخی پێنادا. زۆرجاریش کە گوێ لە مۆسیقا ئەگرم، رامدەکێشێ بەرەو جیهانی “نیتشە” ئێستا ئەو وتەزایەی ئەو فەیلەسووفە لە مێشکما ئەزرنگێتەوە “رۆحە گچکەکانم خۆشناوێت، خۆشم ناوێن لەبەرئەوەی هیچ شتێکی باشیان تێدا دەستناکەوێ، دەشێ بڵێین هیچ شتێکی خراپیشیان تێدا بەدی ناکرێ”. واتە تێدەگەم کێشەی سترۆکتۆری نیتشە لەگەڵ ناخی مرۆڤە، ئەو ناخەی “ولیەم رایش” بە درێژایی کتێبی “گوێبگرە ئەی پیاوی بچووک” سەرقاڵی دواندیەتی.
هەندێ جار، کەسوکار ئەڵێن بخوێنەرەوە، دنیای خۆت تێکمەدە بۆ خەونی هەرزەکارانەی شۆڕشی کۆمەڵایەتی!، زۆرجار منیش ئەڵێم ئەو هەموو کتێب و تیۆرییە تەنیا بۆ چێژی خوێندنەوە نەنوسراون، بەڵکو بۆ گۆڕینی جیهان نوسراون، ئەشێ رۆژێ ئینسان بێ کتێب بژی، بەڵام مومکین نییە بێ ئازادیی بژی، من ئەو ژیانەی لە ناو چوارچێوەکاندا بەند کراوە بە دیوێکی تری مردن تێدەگەم. ئەڵێن تۆ دانیشە، خەڵکی تر با بیکات.! بەدەست خۆم نییە لەم کاتانەدا دێڕێک لە گۆرانی “فریشتە”ی “کاروان عوسمان”م دێتەوە یاد کە ئەڵێت “من نەبم، تۆ نەبی، کێ گورگەکان راو بکات؟.”. ئەگەرچی شۆڕش بۆ ژیان ئەکەین، بەڵام چڕنوکی تیژی گورگەکان ژیانمان ئەبڕێ، من لە پێناوی ژیاندا پێم خۆشە، ئەشکەنجە ببینم، نەک جەستەیەکی بێ زام تەسلیم بە مردن بکەم.
دێڕێک لە شانۆیەکی “ژان ژینێ” ئەم لەحزەیە دێتە مێشکمەوە، ئەگەر هەڵە نەبم، بەمجۆرەیە “رەنگە لە رۆژێکی پڕ جوانیدا، دامێنی چاکەتەکەم بە فرمێسک بڕازێتەوە، بێگوومان تەنیا بە ئەسرینێکی زۆر گرانبەها”. ئێستا من لە نامەیەکدا بۆ یار ئەنووسم “لێم خۆشبە، ئەگەر سەرم دانا، لێم ببوورە ئەگەر لە ژوانێک دواکەوتم و چوومە پێشەوەی خۆپیشاندان یان خرۆشانێک و لەوێدا کوژرام. بمبورە ئەگەر رۆژێ پەیمانی گوڵێکی سوورم پێدای، بەڵام دیار نەبم و بۆ سبەینێ تۆ گوڵێکی رەش بخەیتە سەر تابووتەکەم”. مەبەستم ئازاردانی نییە، بەڵام ئەمە خراپترین لەوانەیە، ئەمەوێ رایبهێنم کە هەڵکردن لەگەڵ کەسێک کە خەونی گۆڕینی جیهان مێشکی داگیر کردووە، هەروا ئاسان نییە، رێگەکەمان سەختە و بڕواش ئەکەم قوربانی زیاتری بۆ بدەین. بیری “بەکر عەلی” ئەکەم، ئێستاش وتارەکەی ئەخوێنمەوە کە لە کتێبی “نمایشێکی چینایەتی مەزن” ئەرشیف کراوە. ئەو وتارە و چالاکییە سیاسییەکانی کردیانە خۆراکی گورگەکان. ئیدی بۆچی ئەم ئەگەرە بۆ خۆشمان لەبەر چاو نەگرین؟.

ستیڤان شەمزینی

15-11-1999

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 76-79 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

(نه‌ی)یم بدێ و بستره‌
ستران نهێنی نه‌مرییه
دوای له‌ناوچوونی وجوودیش
ناڵه‌ی نه‌ی هه‌ر
ده‌مێنێته‌وه .

داخۆ تۆ وه‌كو من
دارستانت
له‌باتی كۆشك و ته‌لاران
كردووه‌ به‌ ماڵ ؟
وه‌ك من به‌ كه‌ڤڕان
هه‌ڵگه‌ڕاوی ؟
زرێبار و زرێبار ڕۆیوی؟
خۆت به‌ گوڵاوێ شووشتوه‌
به‌( نوور)ێ خۆت
وشك
كردبێته‌وه‌ ؟
سپێده‌ت وه‌ك مه‌ی
له‌ پیاڵه‌ی حه‌وادا خواردووه‌ته‌وه ؟

(نه‌ی)یم بدێ و بستره‌
ستران خێرترین نوێژه‌
دوای نه‌مانی ژیانیش
ناڵه‌ی نه‌ی هه‌ر ده‌مێنێ .

تۆیش وه‌كو من ئێواران
له‌ ناو چیله‌مێوان دانیشتووی ؟
تلمیسكی هێشووان
وێنه‌ی چلچرای زێڕین
شۆڕ بووبنه‌وه ؟‌‌
شه‌وان گیات ڕاخستووه‌
ئاسمانت به‌خۆتا دا بێ ؟
سوپاسگوزار به‌وه‌ی دێ
له‌بیركراو له‌‌وه‌ی ڕۆیی ؟

(نه‌ی)یم بدێ و بستره‌
ستران دڵان دێنێته‌وه‌
ناڵه‌ی نه‌ی
دوای نه‌مانی گوناهانیش هه‌ر ده‌مێنێ ..

(نه‌ی)یم بدێ و بستره‌
ده‌رد و ده‌رمان له‌بیر بكه
ئاخر خه‌ڵكی چه‌ند دێرێكن‌
به‌ڵام به‌ ئاو نووسراونه‌وه‌ . ‌
‌

له‌ ماڵپه‌ڕی :
https://fairouziyat.com/lyrics/%D9%82%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D8%AF/%D8%A3%D8%B9%D8%B7%D9%86%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A7%D9%8A.html

بەشی دووەم:-

نەبوونی روئییەی سیاسیی، لە بێ گوتارییەوە، هاتووە!

لە دروستبوونی عێراقەوە، بزوتنەوەی سیاسیی کورد لە فۆرمی جۆراوجۆردا، بە چیرۆکی غوبن و پیشخواردنەوەوە بە دیار رووداوە سیاسییەکانەوە، خۆی ئەڕنێتەوە، شیعر ئەنووسێ، حەماسی دەنگ هەڵبڕیین و قییڕەقییڕ، تەخشان ئەکات، قۆچەقانیی و تفەنگ بە دەوڵەتی عێراقەوە ئەنێ، ستافی مەدەنیی و عەسکەریی ئەکوژێ، بەڵام هەمیشە ئاغاکان، شێخەکان و بنەماڵە دەستڕۆیشتووەکان، ئەم بزوتنەوەیەیان کۆنترۆڵ کردووە و بەشی زۆری نوخبە خوێندەوار و مونەوەرەکانی کوردیش، دوایان کەوتوون، یان بوونە بە مەعدەنی چیرۆکە بەتاڵەکانی ئەم بزوتنەوەیە. ئەم چیرۆکانە، هەموویان یەک ناوەڕۆکی نەژادیی، یەک پارادایمی نەتەوەیی و یەک خاصییەتی طائیفییان هەبووە ( بە تایبەتیی لەسەروبەندی ریفراندۆمەکەی ٢٠١٧ دا) کە حەنیین و وەلائی موطڵەقی بۆ دەوڵەتی تورکیای نوێ( لە کەمالیزمەوە بۆ حکومەتە ئیسلامییە پانتورکییە ئەردۆغانییەکە) هەبووە و هەیە.

چیرۆکێکی بێتام و ناعەقڵانیی، نا ئەکادیمیی و نا زانستیی، لە لایەن نوخبەکانی کوردەوە، بە تایبەتییش ئەوانەی خۆیان بە نەیار و رەخنەگری ماڵی بارزانیی ئەزانن، زۆر ئەوە دووبارە ئەکەنەوە کە عێراق، وێرانە، داڕزییوە، گەندەڵیی و دزیی و طائیفییەت، تەڕایی لێ بڕییوە، عێراق ناسنامەی نییە، شەرمە خۆت بە عێراقیی بزانیت! گەلی عێراق، بە ئەندێشە و ریتۆریکە ئەکادیمییەکانی ئەوان، نەتەوە نییە، دەوڵەتی نەتەوەیی بونیاد نەنراوە، شوناسی نییە و ناشبێ بە نەتەوە!، سەیرەکە لەوەدایە تەواوی ئەم ئارگیومێنتە حەماسیی و نەژادییانەی ئەوان، لە قەڵەمی نوخبەکانی کوردستان و هەندەرانەوە دێنە دەرەوە و زۆربەیشیان خۆیان بە سەربەخۆ و بێلایەن ئەزانن، تەناتەت پارادۆکسیی ئەمانە گەیشتووە بە شوێنێک، زۆرکەس لەوانەی بە گرووپی (ئەنتی عێراق) خۆیان ئەناسێنن، بە عیشقەوە، بە شوێن ئەوەوە بوون، خۆیان بۆ پارلمنتاریی لە بەغداد هەڵبژێن، هەندێکیشیان بوون بە پارلمانتار، بەڵام لەم خەیاڵاتە شیعرییانەی خۆیان نەکەوتوون و ئیمیتازاتەکانی پارلمانتاریی عێراقیش، بە پڵاوی کوردایەتییەوە، نۆش ئەکەن.

ناوەڕۆکی بۆچوونەکانی ئەم جۆرە نوخبە و سیاسییانە، لە مێدیا سێبەر و پەیجە ناڕەسمییەکانی پارتییەوە، پێشوەخت لە بازاڕ ئەنرێ و کاری ئەم ئەکادیمیست و نووسەرانە، ئەوەیە کە ثیۆرایزی ئامانجە سیاسییەکانی مێدیای سێبەری پارتیی بکەن. کار گەیشتووە بە شوێنێک ئەدەبییاتی ئەم چەند ساڵەی مێدیا سێبەرەکانی پارتیی، لەگەڵ دەیان و صەدان نووسەر و رۆشنبییر و ئەکادیمیی کورددا کە خۆیان بە نەیاری سیاسەتەکانی پارتییش ئەزانن، تێکەڵ ئەبن و مرۆڤ زۆرجار لێی تێک ئەچێ هیی کام لایانە؟ هۆکارەکەیشی ئەوەیە ناسیۆنالیزمی نەژادیی- کوردایەتیی و عوقدەی طائیفییەتی ناسیۆنالیزمە سوننییە کوردایەتییەکە، ئەوەندە لە سیاسەت و ئەجێندا موخابەراتییەکانی پارتییەوە، نزیکی کردوونەتەوە، تەواو لە نەهج و ئەهدافەکانیاندا، ئاوێزان بوونە.

بێ فیکریی و بێ مەعریفەیی و نەبوونی جورئەت لای نوخبەی سیاسیی و “رۆشنبییر”ی کورد، وایکرد، زۆریینەی رەهایان، رەگەڵ ریفراندۆمە موخابەراتییەکەی بارزانیی و ئەردۆغان و داعش بکەون. ئەو ریفراندۆمەی کە بوو بەهۆی ئەوەی هەر خۆیان نەخشە بۆ وێرانکردنی کەرکوک دابنێن و دواتریش بە تەخدیری تەخویین، ١٦ی ئۆکتۆبەر بە خیانەت ناوزەد بکەن. لە کاتێکدا، خیانەت ئەگەر کرابێت، خیانەتی ریفراندۆم بوو بۆ ئەجێندای ئیقلیمیی، چونکە لە دوور و نزیکەوە، پێوەندیی بە قەضییەی سیاسیی کوردەوە نەبوو، بەڵکو سەرمایەگوزاریی و بیزنسی ئیقلیمیی و لۆکاڵیی-بنەماڵەیی و ئیمارەتی شێخنشیینیی بوو.

سەرەنجام، شکستی رەهای ریفراندۆم و زەلیلبوونی گوتاری فشەبازیی ناسیۆنالیزمی کوردیی( کوردایەتیی)، ئەبووایە ببێت بە سەرەتای وەرچەرخانێکی سیاسیی گەورە لە رەهەندە سیاسیی، فیکریی، مێژوویی و مەعریفییەکەی ئەم کوردایەتییە پرۆکسییەی کە چاوی لەوە بوو، کوردستانی عێراق( یان لای کەم بەشێکی ) پاش صەد ساڵ لە دروستبوونی عێراق، لە کۆنتێکستی میثاقی میلیی تورکییدا بگەڕێنێتەوە، بۆ خاکی ئەژداد کە خاکی عوثمانییەکانە! ئەبووایە نوخبە سیاسیی و رۆشنبییریی و کۆمەڵایەتییەکانی کورد، بییریان لە ئیعادە نەظەرێکی ستراتیژیی گەورە بکردایەتەوە و بییریان لە سەرپێخستن و فۆرمەلەکردنی گوتارێکی سیاسیی عەقڵانیی و واقیعیی و نیشتمانیی بکردایەتەوە و جێگەیان بە تەواویی بەم گوتارە نەتەوەیی و نەژادیی و طائیفییەی کوردایەتیی، لەق بکردایە، بەڵام بە داخەوە، ئێستایشی لەگەڵدا بێت، بەشێکی زۆریان، دوای چێرۆکە بەتاڵەکانی بارزانیی و حیزبەکەی ئەکەون و بە هەزار و یەک شێوە، قاچ لەو ئاوە ئەخشێننەوە کە بارزانیی و کوڕ و کوڕەزاکانی، بۆ بیزنسی دەیان میلیاریی و هەژموونی بنەماڵەیی خۆیان، رشتیان.

لە کاتێکدا لە ناو جەماوەری بەریینی خەڵکی کوردستاندا بە گشتیی و لە ناو توێژی لاوان و گەنجاندا بە تایبەتیی، گوتاریکی عەقڵانیی، واقیعیی و نیشتمانیی، لە ناخ و عەقڵیاندا هەیە و پێیانوایە کە بە فیعلیی ئەوە سیاسییەکان و نەتەوەییەکانی کورد و حیزبەکانی کوردستانن گێچەڵ بە دەوڵەتی عێراق ئەکەن، بۆ ئەوەی بیزنسی چەتەگەرییە ئابوورییەکان( سەربەخۆیی ئابووریی) و فرۆشتنی پتر لە نییو میلیۆن بەرمیلی نەوتی رۆژانە و دەیان قاچاغیی میلیارد دۆلاریی تر، درێژە پێ بدەن. گوتارێک کە پێیوایە بۆ لەقکردنی ئەم چیرۆکانەی ناسیۆنالیزمی نەوتی بارزانییەکان، تاڵەبانییەکان،کوڕانی نەوشیروان،یەکگرتووی ئیسلامیی و چەپە نەژادییەکان ، بیزنس و سەرمایەگوزاریی پێوە ئەکەن، ئەبێ نیشتمانییانە و عێراقییانە بییر بکەینەوە و گوتاری مەواطینە( هاونیشتمانیی)، جێگەی گوتاری پڕ لە عونصورییەت و ئینفیصاڵییەت و شیعر-شیعرێنەی کوردایەتیی بگرێتەوە.

ئەم گوتارە، چەند پێویستی بە نوخبەی رۆشنبییر، نوخبەی سیاسیی و حیزبی سیاسیی( بە مانا ئایدیۆلۆژییە ستالینیی و ئیسلامییە-ئیخوانییەکە نا) هەیە، دەیانجار زیاتر پێویستی بە چەند سیاسییەکی بەرچاو رۆشن، خاوەن روئییەی سیاسیی بەریین، عەقڵانییەت، جەرائەتی سیاسیی و لە سەروو هەموویشیانەوە، پێویستی بە کەسانێکە کە بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیان و خزمەکانیان بەلاوە گرنگ نەبێت و خەریکی بیزنس نەبن و بە کردەوە، قوربانیی بدەن بۆ ئەوەی ئەم گوتارە نیشتمانییە لە نیشتمانی کوردستانی عێراقەوە، بلکێنرێتەوە بە بەشەکانی تری نیشتمانی عێراقەوە. لێرەوە ئەگەر شتێک هەبێ ناوی قەضییەی سیاسیی کورد بێت، ئەبێت لە عومقێکی ستراتیژییەوە سەیر بکرێ کە عومقی عێراقە.

کوردستانی عێراق، گوتارێکی سیاسیی پێویستە کە لە روئییەی سیاسیی، مەغزای سیاسیی، زمانیی، فیکریی و مەعریفییەوە، تەنانەت لە مانای مێژووییشەوە، بە تەواویی لەگەڵ گوتاری قرپۆکی کوردایەتیی و مێژووە چەتەگەریی و پرۆکسییەکەی، جیاواز بێت و ( تابلۆیەکی تەواو ئێنتیگرەیت لە مانا جیاوازەکان لە باری سۆسیۆسیاسیی، زمانیی و کولتوورییەوە، لە خۆ بگرێت)* بە رەهەندی نوێ و دەرکی واقیعی سیاسییەوە، لە مانای دروستبوونی مێژووی عێراق و لە مەغزای جەوهەری بزوتنەوەی تەمەڕودی کوردیی تێبگات و تەجاوزیان بکات و کەندوکۆسپەکانی، پڕ بکاتەوە.

• هادیی حەمەڕەشید
• کامیار سابیر

ئەم زنجییرە باسە، درێژەی هەیە…

• VAN DIJK, T. 1996. Discourse, Power and Access. In C.R. Caldas-Coulthard, and M. Coulthard (eds.) Texts and Practices: Readings in Critical Discourse Analysis, London: Routledge, pp. 84-106.

دەقی چوار لە کتێبی “لۆجیکی فەلسەفە”

فەلسەفە نە وەحی و نە پێغەمبەرایەتییە تا مژدەی ڕزگاری “ڕەها” مان پێبدات، بەڵکو بە پێچەوانەوە، هەموو بەهاکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە [1] تێکڕای ئەو بەهایانەی کە لەلایەن مرۆڤەوە خۆشەویستن، تەنها لەبەر ئەوەیە لای باب و باپیرانمان بەهادار بوون. یان لەبەر ئەوەی زۆر بەتوندی بە خۆمانی کردووین. فەلسەفە بیری کۆنکریتیی سیستەمی نەریتیی موحافیزکارانە دەپشکنێت.. بیرۆکە کێشە ئامێز و سنور بەزینەکان، و ئەوانەی کە (یاخی) بوون لە پێوەر و یاسا سەردەمییەکان و، هەموو جۆرە دڵنیاییەکی مەعریفی و ئەخلاقی و ئیستاتیکی و کۆمەڵایەتی و هتد… لە دادگای “فەلسەفە” یەکلایی دەکرێنەوە… دەکرێت بوترێت فەلسەفە ناکۆکییە لەگەڵ ساویلکەیی،[2] هەروەک ڕادیکاڵترین شێوازی گومانکردنی هەیە… باوەڕی بە هیچ شتێک نیە و متمانە بە هیچ شتێک ناکات، وە دان بەوە دادەنێت کە ئەو هیچ نازانێت. یەک شت هەیە کە بە تەواوی لێی دڵنیایە، ئەویش “ویستی تایبەتی” خۆیەتی بۆ تێگەیشتن” و بونیاتنانی گوتاری مرۆڤ و یەکخستن لە یەک گوتاردا، هەموو تایبەتمەندی و جیاوازییەک، بۆ ڕۆڵی خۆی وەک توخمێک لەناو گشتدا، دەبینێت. کە (گشت)ەکە بەبێ ئەو (تاک)ە ڕەگەزە بوونی نابێ. هەرچەندە هەڕەمەکی و توندوتیژیش بێت لە ڕەتکردنەوەی تێگەیشتن…ئەو هەر دەمێنیێتەوە. لە دژایەتیکردنیدا، ئەو دەمێنێتەوە وەکو تاکە ڕەگەزێک لە ناو گشتەکەدا. بەم شێوەیە فەلسەفە پرسیارە چەپێنراوەکان بە ئاگا دێنێتەوە،[3] و دیمەنی ئەو کێشە سەخت و ئازارانەمان نیشان بدات، کە کۆمەڵە خەڵکانێک لە پێناوی “فەلسەفە”دا چەشتوویانە.

لە پێناو ڕێزگرتن و دەستگرتن بە فەلسەفە، لەماوەی رابردوودا کێشەی زۆر بۆ ئەو کەسانە دروست بوون، ئەمانە بوونەتە هۆی شکاندنی سەختییەکانی ئێستا، وەک نیگەرانییەکی نادیار ئەوە ئاسان هەستی پێ دەکرێت، تەنها بە بەرزبوونەوە بۆ ئاستی بینینی عەقڵی تێدەگەین کە ئێمە توند لەو ڕووبەڕووبوونەوانە گرێدراوین. فەلسەفە لەو ماوانەدا دەژیت کە سەردەمی بێدەنگی یان بەدبەختی ڕەها نین، وە هەروەها سەردەمی پشوودانی فکری و دڵنیایی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئەخلاقیش نین.[4] بەم واتایە، گریمانەی ئەوە هەیە، کە فەلسەفە داهاتوویەکی سەرسوڕهێنەر چاوەڕێی دەکات. [5].
فەیلەسوفی ڕاستەقینە نەک هەر قەناعەتی بەوە هەیە کە لەدنیا تێدەگات، بەڵکو دەیهەوێت ئەم جیهانە بگۆڕێ. وە کاتێک لە بنەڕەتدا گرنگی مرۆڤ و چارەنووسی مرۆڤ دوا ئامانجی فەلسەفە بێت، ئیتر بینینی فەیلەسوف دەبێت چۆن بێت؟
و چاک بکاتەوە، بەڵکو زیندووبوونەوەیەکی وە ئیتر چۆن ئیننەر و فەلسەفە بە ئامانجی بوونی ئێمە و چارەنووسی ئێمە دەدەن؟
نكولاي برديائف، العزلة والمجتمع، ترجمة فؤاد كامل، الهيئة المصرية للكتاب، صفحة 23.
فەیلەسوف ئەو کەسەیە، ئەگەر بە ڕووی هەموو دنیا بە هەڵواسن. ئەو هەرگیز واز ناهێنێت ئەو تێوەگلاوە و پێگەیەکی هەیە لەناویدا ئەو ئەکتەری جیهانە و تێیدا ئامادەیە… بۆ فەیلەسوف، دنیا تەنیا کاتژمێرێک نییە کە لەبەردەم دوو چاودا نمایش دەکرێت، جیهان شانۆیەکی کرداری و بابەتی چالاکی و کارەکەیە، لەم نێوەندەدا فەیلەسوف تەنیا بینەر نییە، بەڵکو ئەکتەریشە کە ڕۆڵی خۆی تیادا دەبینێت.
جوزيف فيالاتو، المقصد الفلسفي، المنشورات الجامعية الفرنسية باريس 1982صفحة 128.

چەمک و پێناسەکان
ئەریک ڤایڵ: (1904-1972) فەیلەسوفێکی بە ڕەگەز ئەڵمانی و بە ڕەگەزنامە فەڕەنسییە. هەر لە فەڕەنسا فەلسەفەی خوێندووە، یەکێک لە گرنگترین کتێبەکانی “لۆجیکی فەلسەفە” یە.
بەها: خەسڵەتێکە کە بە شتێک یان بابەتێک بە دەستهاتووە: لە چوارچێوەی کارلێککردنی مرۆڤ لەگەڵ ئەم شتە یان بابەتەدا. یان بۆ ئاماژەکردن بە پرۆسەی هەڵسەنگاندنێک کە لەلایەن کەسێکەوە ئەنجامدەدرێت و بە حوکمێک کۆتایی دێت.
بە واتایەکیتر، پێوەر یان ستانداردێکە، کە ئێمە حوکم و پێواندنی پێدەکەین، بەپێی ئەو بنەمایەی کە چی خوازراوە و چی داوا کراوە.
متمانە: بانگەشەیە بۆ بوونی حەقیقەتی ڕەها. لە ڕێگەی پەروەردەوە، ئاستەنگەکان بۆ ئەوانیتر دەگوازێتەوە. لە شێوەیەک وەکو دواهەمین ڕاددەی تەواوەتی، کە هیچ بیرۆکە و ڕێتێچوونێک بە خۆیەوە ناگرێت.
بینای دەق:

• فەلسەفە بوارێکە لە ڕەخنە و پرسیار (ڕەخنەگرتن لە بەهاکان – ڕەخنەی کەلەپوور – ڕەخنەگرتن لە بیری دۆگماتیکی باوەڕپێکراو – ڕەخنەگرتن لە دڵنیایی…..)
• فەلسەفە پێچەوانەی زەلیلی و خۆبەدەستەوەدانێکی تەواوە بۆ گوتاری مرۆڤ.
• فەلسەفە پرسیاری قورس و چەپێنراو دەوروژێنێ. و ڕوو بەڕووی ئەو کێشە سەختانە دەبێتەوە کە پڕن لە ئێستا و جیهان.
• ئایندەی فەلسەفە تا ئەو کاتە گەشاوەیە کە بەرامبەر ئەو هەموو دیاردانەی پێشوو، واتا دروستدەکات و تەحەدا قبوڵ دەکات.

تێز:
ئیریک ڤایڵ، بەرگری لە بەها و ڕۆڵی فەلسەفە دەکات، پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە لە داهاتوودا هیچ ترسێک نییە مەگەر بە بنەما ڕەخنەییەکانی خۆی و ڕەتکردنەوەی ئەو بەها و بەها زاڵانەی کە ڕەخنە و لێپرسینەوەیان لێناکرێت، هەروەها پیادەکردنی فەلسەفە بۆ عەقڵ و گەڕان بەدوای مانا و ڕەتکردنەوەی توندوتیژی و متمانەی دۆگمایی

کێشەی دەق
چ جۆرە ئایندەیەک بۆ فەلسەفە؟ وە ئایا ئەو دەتوانێت درێژە بە ئەرکەکەی بدات؟ یان ئەو لاوازە بۆ پاشەکشێکردن؟

ئارگیومێنتەکانی دەق
ئارگیومێنتی ڕەخنە و دانەوەی: ڕەخنە لە ساویلکەیی و دڵنیابوون لە کردەوەکانی مرۆڤ…
ئارگیومێنتێکی نموونەیی: بۆ نیشاندانی ڕۆڵی نموونەیی فەلسەفە و بنچینەکانی: وەک تاقیکردنەوە، ڕەخنە، بەدیهێنانی عەقڵ و ویست بۆ تێگەیشتن:
شێوازی ڕوونکردنەوە و ڕاڤەکردن: پێناسەکردنی فەلسەفە بە نەرێنی: فەلسەفە بەرکەوتنی نهێنیی نییە…
لینکەکانی چاو پێکەوتن: بەڵام – بە ڕاستی….
لینکی هۆکار و لۆجیک: چونکە…
ئەنجامی بەستەرەکان: بەم شێوەیە بەم مانایە
شێوازی ڕوونکردنەوە و لێکدانەوە: پێناسەی نێگەتیڤی فەلسەفە: فەلسەفە ئاشکراکردنی نهێنی نییە…
لینکەکانی چاوپێکەوتن: بەڵام – بە وردیتر…
پەیوەندییە هۆکاری و لۆجیکیەکان: چونکە…
بەستەرە ئەنجامەکان: کەواتە بەم مانایە…

دەرئەنجام
ئیریک ڤایڵ بەرگری لە پەیامی فەلسەفە و بەهاکەی دەکات، وەک شێوازێک بۆ تێگەیشتن بۆ ئەوانەی کە بەڕاستی خوازیارین: چونکە زۆرێک ژیانی وەهمە خۆشەکانیان هەڵبژاردووە، نەک ڕووبەڕووی ڕاستییە تاڵەکان ببنەوە. بۆ ئەوانەی کە دەیانەوێت لە ژیانی خۆیان تێبگەن بە وتەی ئیریک ڤایڵ یەکەم چەکی فەلسەفە ڕەخنەیە: ڕەخنەی متمانە و دۆگما و بیرۆکەی ئامادە و میراتی بێ شیکردنەوە یان عەقڵانی، چ لەلایەن هەزاران کەسی پێشووەوە یان شۆڕشگێڕە مۆدێرنەکان کە بیرۆکەی تەوافوق و دڵنیایی پیرۆز دادەنرێن. شەڕ لەگەڵ ئەو کەسانە دەکەن کە لەگەڵ هەموو جۆرە توندوتیژی و ڕیسواکردنێک ڕازی نین.
بۆیە ئیریک ڤایڵ پێی وایە مەرجی چوونە ناو دنیای فەلسەفە ئەوەیە کە واز لە هەموو شێوەکانی دەمارگیری فکری و مەزهەبی بهێنین… وە حەزی ڕاستەقینە بۆ تێگەیشتن هەبێت. ڤایڵ دەڵێت ، ” مرۆڤ دەتوانێت فەلسەفە وەک ڕێنیشاندەرێک بەکاربێنێت، ئەگەر ئامانجەکەی ئەوە بێت کە مانای کردارەکانی بزانێت، بە واتایەکی تر ئەگەر بیەوێت عەقڵانی بێت.

و: هاوڕێ خالید

—————————————————
سەرچاوەکان:
[1] القيم: جمع قيمة، هي ما يتيح لنا تثمين شيء من أشياء و الحكم عليه، وهي التي توجه سلوكنا و من بينها قيم أخلاقية و قيم جمالية و قيم اجتماعية…
[2] الإضاءة واحد
[3] المكبوتة: المقموعة التي لا يسمح لها بالظهور. و الأسئلة المكبوتة هي التي لا تطرح بشكل علني وواضح.
[4] الإضاءة اثنان
[5] إريك فايل، مستقبل الفلسفة ، ضمن ـ دفاتر إريك فايل ـ المنشورات الجامعية لمدينة ليل 1987صفحات 18-21

رۆژی ١٦ی ئۆکتۆبەر لە ناڕەزایەتیەکی بێوێنەدا لە مێژووی بیست ساڵی رابردوی ئیتالیادا، لەسەر بانگەوازی سەرتاسەری پێشتری یەکێتیە کرێکاریەکان، نزیکەی دووسەد هەزار کەس لەسەرتاسەری وڵاتەوە بەرەو رۆمای پایتەخت رۆشتن و خۆپیشاندانی ناڕەزایەتیان دژ بە هێزە فاشیستەکانی ئیتالیا بەڕێخست.
ئەم خۆپیشاندانەو توڕەیی کرێکارانی ئیتالیا بەدوای ئەوەدا دێت کە رۆژی ٩ی ئۆکتۆبەر هێزە فاشیستەکانی ئیتالیا هێرشیان کردە سەر نوسینگەی یەکێک لە گەورەترین یەکێتیە کرێکاریەکان بەناوی کۆنفیدراسیۆنی گشتی کرێکارانی ئیتالیا “CGIL”.
ئەم هێرشەی فاشیستەکانی ئیتالیا بەئاشکراو لە سۆسیال میدیای خۆیانەوەو بەئاگاداری دەوڵەتی سەرمایەدارانی ئیتالیا ئەنجامدراوەو پۆلیس هیچ هەڵوێست و کاردانەوەیەکی نەبوو.
ئەمە یەکەم هێرشی راستڕەوە فاشیستەکانی ئیتالیا نەبوو، بەڵکو پێشتریش هێرشی جۆراوجۆریان کردووە بۆسەر کرێکاران، پەنابەران و کۆچبەران و خەڵکانی جیاوازی وڵاتان کە لە ئیتالیا دەژین. بەپێچەوانەی هێرشەکانی پێشوو، ئەم هێرشەی ئەمجارەیان وەڵامی دەمودەستی کرێکارانی وەرگرت و لەسەر بانگەوازی یەکێتیە کرێکاریەکان کە بانگەوازی سەرتاسەریان کرد بۆ ناڕەزایەتی بە فاشیەت کە وەڵامی شیاو بە فاشیزم هەر لای چینی کرێکارە.
رۆژی ١٦ی ئۆکتۆبەر لەسەرتاسەری ئیتالیاوە، بەپێی سەرچاوەکانی یەکێتیە کرێکاریەکان نزیک بە هەزار پاس و بە دەیان شەمەندەفەر لە خزمەتی گوێزانەوەی خەڵکدا بوون بۆ رۆما. ئەگەرچی پۆلیس ئاسمان و زەوی رۆمای بە کۆپتەرو پۆلیس گرتبوو، بەڵام رۆما مەیدانی ناڕەزایەتی چینایەتی کرێکاران بوو بەدژی فاشیزم و راستڕەوی لەو وڵاتەدا.
یەکێک لە ڕابەرانی یەکێتیە کرێکاریەکان وتی؛ “یەک سەدە پێشتر هێرشی حزبی فاشیست بۆسەر بنکەی یەکێتیە کرێکاریەکان کە ئەوکات مۆسۆلینی رابەری ئەو حزبە فاشیستەبوو لە ئیتالیا” دەخاتەوە بیرمان، بەڵام سەردەمی فاشیەتی مۆسۆلینی بەسەرچووە.
هەر بۆیە دروشمەکانی ئەم خۆپیشاندانە بەدژی هەموو هێزە فاشیستەکان ئەمانە بوون: “نابێت لێرە بەدواوە فاشیەت بمێنێت”، ” هەرگیز فاشیەت نابێت بگەڕێتەوە”، ” نا بۆ فاشیەت بەڵی بۆ ئاسایش”، ” بۆ بەرگری لە ئاسایش و ئازادی و خۆشگوزەرانی ئەبێ یەکگرتووبین”.
دەرکەوتنی ئەم هێزە فاشیستانە لەسەدەیەک دوای حزبەکەی مۆسیلینیەوەو لەژێر دەسەڵاتدارێتی بۆرژوازی و سەرمایەداران و دەوڵەت و دەسەڵاتەکانیاندا بەجیا لە “بازاڕی ئازاد”ەکەیان کە کۆمەڵگایان نوقمی چ برسێتی و هەژاری و شەڕو کوشتار کردۆتەوە، ئەمە نیشانەی دژە ئینسانی سیسەمی سەرمایەداری و زیندوکردنەوەی هەرچی کۆنەپەرستی و دواکەوتوویی و سەپاندنیەتی بەرسەر کۆمەڵگادا کە فاشیزم و راسیزم و کۆنەپەرستی قەومی و ئیسلامی بۆرژوازی و سەرمایەداری لەسەراسەری جیهاندا حوکم دەکات. هەموو ئەمانە مانای ئەوەیە کە ئەم سیستەم و دەسەڵاتە بە هێندەی سەرە دەزیەک سودی بۆ مرۆڤایەتی نەماوەو دەبێت بڕوات.
ئەوروپا ئەم ساڵ تەنیا شاهیدی هاتنەمەیدانی چینایەتی کرێكارانی ئیتالیا نەبوو، بەڵکو لەم ساڵدا دەنگهێنانی زۆرێک لە حزبە چەپەکان و پاشەکشەی حزبە راستەکانی بەخۆیەوە بینی. رۆژەکانی ٢٠، ٢٢و ٢٣ی ئۆکتۆبەر، بەریتانیا مەیدانی ناڕەزایەتی خەڵکی مرۆڤدۆست و ئازادیخواز و سۆسیالسیتەکان بوو بەدژی سیاسەتی کۆنەپەرستانەو دژی ئینسانی دەوڵەتی بەریتانیا لەبەرامبەر بە پەنابەراندا.
کرێکارانی ئیتالیا لەناوەڕاستی ئۆکتۆبەردا نەبەردێکی چینایەتیان نیشاندا نەک تەنیا بۆ کرێکاران و خەڵکی ئیتالیا، بەڵکو بۆ هەموو ئەوروپاو جیهانیش کە ئەوە هەر هێزی چینی کرێکاری وشیارە بە یەگرتوویی و رێکخراوبوونی دەتوانێت کۆمەڵگایەکی جیاواز لەکۆمەڵگای سەرمایەداری بهێنێتەدی. دەرسەکانی ئەم ناڕەزایەتیەی کرێکارانی ئیتالیاو ئێستای بەریتانیا و دووساڵی رابردووی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە حکومەتەکانی سودان، لوبنان و عێراقیان لەبەریەک هەڵوەشانەوە بەڕۆشنی ئەوەی نیشان داوین کە دەسەڵاتدارێتی ئەمڕۆی سەرمایەداری تەمەنی نەگریسی بەسەرچووەو دەبێت بڕوات.
ئەو راستیەی کە کۆمەڵگای سەرمایەداری ئەمڕۆی تێدایە، کە مرۆڤایەتی لەبەردەم چ هەلومەرجێکی سەخت و دژی ئینسانیدا راگرتووە، تەنانەت بیرمەند و دەمڕاست و ئەڵقە لەگوێیەکانی بۆرژوازی ناتوانن وەک ئاخری سەدەی بیست بێت و بەرگری لەبازاڕی ئازادەکەی و سیاسەتی شەڕەنگێزی دەسەڵاتەکانی سەرمایەداری بکەن و سەرمایەداری هەتاهەتایی بناسن. بۆ خەڵكی جیهان ئەمڕۆ لە هەموو کات زیاتر سەرانی دەوڵەتانی سەرمایەداری لاوازو تەنانەت بەهێزەکانیش لەهەموو کات ریسواترن هەر لە: بایدن، بۆریس جۆنسن، ئۆردوگان، پۆتین و ئیبراهیم رەئیسی و تا مەسعود بارزانی و هەموومان رۆژانە لە سۆشیال میدیاکانەوە دەبینین و دەبیستین کە لەبەردەم چ ناڕەزایەتیەکدان.

ئەم هاتنەمەیدانەی چینی کرێکاریی ئیتالیاو کۆکردنەوەی بەرەی رادیکال و سۆشیالیستی کۆمەڵگاو وەستانەوە بەرامبەر بەرەی راستڕەوی بۆرژوازی کۆمەڵگا، پەیامێکە کە کۆمەڵگا زیندوێتی و زەرورەتی سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم و مارکس دەخاتە بەردەم چینی کرێکارو مرۆڤایەتی.
هاتنەمەیدانی چینی کرێکاری ئیتالیاو پەیامەکانی بەدژی فاشیزم و راستڕەوی کۆمەڵگا لە ١٦ی ئۆکتۆبەردا پێش هەموو شتێک وەرچەرخانە لە سیاسەتی کرێکاران و یەکێتیە کرێكاریەکان بەدژی سیاسەتی دەورانی پێشووی سازشی یەکێتیە کرێکاریەکان. ئەم هەنگاوە نوێیەی کرێکاران لە ناڕەزایەتی چینایەتی رووی لە کرێکاران و مەحرومانی کۆمەڵگایە کە بۆرژوازی چۆن دەیەوێت قەیرانەکانی بەسەر کرێکاران و زۆربەی خەڵکدا بشکێنیتەوە، هاتنەمەیدانی دەوێت. ئەمەش رێگاچارەی وشیاری چینایەتی و رێکخراووبوونی حزبی و سۆسیالیستانەی دەوێت، ئەمە تاکە وەڵامی چینایەتی و ئاڵوگۆڕی کۆتاییە بۆ کۆمەڵگای دوور لە فاشیستی و خۆشگوزەران و یەکسان.

٢٤/١٠/٢٠٢١

سەرەتا دەمەوێت ئەوە بڵێم کە: من شاگەشکە نابم لە خۆشیدا بە ئاوابوونی خۆری هیچ لایەن و هێزێکی سیاسی لەم کوردوستانەدا کە سەردەمانێک خەڵکێکی زۆری داماوو بەیشمەینەت و ستەمدیدەو تووڕە لە دەسەڵاتی لە گەڵدا بووبێت،. بۆ نموونە گۆڕان کە سەردەمانێک زۆرینەی خەڵکی وەزاڵە هاتوو لەدەست دەسەڵاتی خۆیی، هەروەها گەنج و نەوەی دوای ڕاپەڕین بەرەو گۆڕان هەنگاویان نا. گۆڕان ئەو کات تاکە بەدیلی دیارو کاریگەر بوو کە بتوانێت ئەو نەوەیە، تووڕە لە دەسەڵات، وەخۆ بگرێت. ئیتر ڕێبەرایەتی گۆڕان ئەگەر پلان و ئامانجێکی تری شاراوەی هەبووە جیا لەو پلان وئامانجە ئاشکرایەی کە خەڵکەکە بینیویەتی ئەوە مەسەلەیەکی ترە. مێژوو پڕە لەو نموونانە. نابێ هیچ کەسیش ئەم بۆچوونانەی من وا لێک بداتەوە کە من پاساو بۆ شکەستەکانی گۆڕان دەهێنمەوە و پشتگیری لە گۆڕان دەکەم. ئەم نووسینەم نە وەک پاساو نووسیوەو نە وەک ئامۆژگاریش نووسیومە کە بڵێم گۆڕان : ئاگاتان لە خۆتان بێت چونکە ئێوە لەبەر ئەم هۆیانەی کە من نووسیومن بەو مەرەدەی ئێستاتان لێهاتووە. من گۆڕان نیم، بەڵام پەیوەندی دۆستایەتیم لەگەڵ هەندێک لە خەڵکی گۆڕان هەیە لە ئاستە جیاجیاکاندا.

بەڵام با لە دیدی خۆمەوە بە ڕوونی ئەوەی کە خۆم پێم وایە ڕاستە، بیخەمە ناو دوو توێی ئەم نووسینەم.
زۆرینەی خەڵکی کوردوستان دادو فیغانیان بوو لەدەست دەسەڵاتی خۆیی کوردی. ڕێبەران و پێکهێنەرانی بزوتنەوەی گۆڕانیش بە تەواوەتی درکیان کردبوو بە تووڕەیی زۆرینەی خەڵکی کوردوستان، بە تایبەتی چینی گەنج و خەڵکی لە دایکبووی دوای ڕاپەڕین. بە ئاشکرا دیاربوو کە نەوەی خوێن گەرم و گەنجی دوای ڕاپەڕین و خەڵکی توورە لە دەسەڵات سەفاو مەڕوای دەکردو بە هەر چوارلای خۆیدا کەوتبووە جووڵە جووڵ بە هیوای دۆزینەوەی چارەیەک بۆ دەربازبوون لەو بێهیوایی و سەرگەردانییە، هەروەها بۆ ڕزگاربوون لەوسیستەمە سیاسییە کە دەسەڵاتی کوردی سەپاندویەتی بەسەر کۆمەڵگای کوردیدا. بزووتنەوەی گۆڕان هاتە بوون و بە شێوەیەک خۆی دەرخست کە تەنها گۆڕان شوێن و چارەیە کە ئەم خەڵکە بەدوایدا وێڵە. گۆڕان، بە بڕوای من، بۆ ماوەیەکی باش توانی ببێتە باوەشێکی فراوان وگەرم بۆ وەخۆگرتنی ئەو نەوەیەی دوای ڕاپەڕین. ئیتر وردە وردە ، ڕۆژلە دوای ڕۆژ، مانگ لە دوای مانگ، ساڵ لە دوای ساڵ، ئەم نەوەیە کە ببووە هەوێن و داینەمۆو هێزی مرۆیی بزوتنەوەی گۆڕان، هەستی بە نامۆیی خۆی دەکرد لە ناو بزووتنەوەکەو هەروەها لە ناو کۆی سیستەمی سیاسی بزووتنەوەکەش ببوە میوان و دۆستێکی ڕەزا گران. بۆیە ئەو نەوەیە کەوتە گومانەوە. ئیتر ڕۆژ بە ڕۆژ کاریگەری ئەو گومانە بەسەر بزووتنەوەکەوە دیاری دەدا.
وا لێرەدا لە دیدی خۆمەوە ئاماژە بەچەند هۆیەکی دیار دەدەم کە بۆچی ئەم بزووتنەوەیە بەرەو پووکانەوەو داڕمان هەنگاو دەنێ یاخود ڕۆیی؟
یەکەم: بە بڕوای من یەکەمین هۆ کە وای لە هێزی مرۆیی گۆڕان کرد کە بکەوێتە گومان و دڕدۆنگییەوە، بریتیبوو لە تێکەڵاوبوونی گۆڕان لە گەڵ دەسەڵات لە ڕێگەی پەڕلەمان و حکومەتەوە.
دووهەم: کاتێک کە دەسەڵات بە هەزارانی لە خەڵکی سیاسی و دۆست و لایەنگرانی گۆڕان سزا داو نان بڕاوی کردن لەسەر ئەوەی کە لە گەڵ گۆڕاندان ، گۆڕان نەیتوانی کارێک ئەنجام بدات لە ڕاستای گەڕاندنەوەی نان بۆ نان بڕاوەکان و یا هەر هیچ نەبێ نان بڕاندن بوەستێنی. تا هەنووکەشی لەگەڵدا بێت هێشتا زۆر لە سزادراوانی سیاسی لەسەر بوون بە گؤڕانیان قەرەبوو نەکراونەتەوەو هێشتاش نان بۆ زۆرێک لە نان بڕاوان نەگەڕاوەتەوە. ئەمەش بوو بە هۆیەکی تری دڕدۆنگ بوونی جەماوەری گۆڕان لە گۆڕان. ئەم نان بڕاوو سزادراوانە لە باتی توووڕەییەکەیان ئاراستەی دەسەڵات بکەن، ئاراستەی گردەکەیان کردوو ڕقی خۆیان بە گردەکە ڕشت. ئەمەش لەسەر گۆڕان و قەبارەی گۆڕان بە خەراپی کەوت. دەسەڵاتی سەوزیش کە لە تەنیشتیان بوو ئاگرەی خۆشتر دەکرد.
سێهەم: لە یەکەمین بەشداربوونی گۆڕان لە هەڵبژاردنەکاندا، گۆڕان بە ئاشکرا دیاربوو کە یەکەمی زۆنی سەوز بوو. ئەمە وای کرد کە زۆنی سەوزی گۆڕی بەرەو نیلی. بەڵام دوای ئەم هەموو بگرەو بەردەیە، سەوز نەی هێشت گۆڕان پارێزگاریشی پێ بدرێت کە دەبوایە زووربەی شوێنە گەورەو هەستیارەکانی ناوچەی سەوز، کە گۆڕا بەرەو نیلی، بەدەست گۆڕانەوە بێت. بەڵام ئەمە ڕووی نەدا. ئەمەش بووە هۆیەکی ترکە جەماوەری گۆڕانی زیاتر خستە ناو گومان و دڕدۆنگی لە سیاسەتی بزووتنەوەکە. هەر بۆیەش لە هەڵبژاردنی دووەم دا جەماوەری گۆڕان بۆ نیوە دابەزی. ئیتر دابەزین و داڕمانی گۆران بەردەوام بوو.
چوارهەم: نزیک بوونەوەی سەرکردایەتی گۆڕان، وەکو کە دەگوترا، لە پارتی. ئەم نزیکبوونەوەیەی ڕابەرایەتی گۆڕان لە پارتی زیاتر لە لایەن دەسەڵاتی زۆنی سەوزەوە تەرویجی پێ دەدراو زەق دەکرایەوە. ئەمەش بووە خاڵ و هۆیەکی تری باش بۆ ئەوەی گۆڕان لە جەماوەرە ئەسڵەکەی خۆی، کە زۆرینەیان مەیلێکی ئەنتی پارتیانەیان هەبوو، دابماڵرێ
پێنجهەم: نزیک بوونەوەی گۆڕان لە ماڵێ تاڵەبانی و نەرمی نواندن لە زۆر ڕوەوە لە گەڵیاندا، نەک لەگەڵ یەکیەتی وەک حیزب. ئەمەش جەماوەری گۆڕانی وە گومان خست. چونکە بە لای جەماوەری گۆڕان و هێزە مرۆییەکەی گۆڕانەوە جیاوزای نیەو نەبووە لە نێوان بنەماڵەی تاڵەبانی و بارزانیدا. ئەمەش بوو بە هۆی دابەزاندنی جەماوەری گۆڕان. چونکە جەماوەرەکەی گۆڕان کە زۆرینەی جەماوەری دوای ڕاپەڕین بوو مەیلێکی ئەنتی بنەماڵەیی و ئەنتی خێڵ و تاقمە گەرییان هەبوو.
شەشهەم: سەرباری ئەوەی کە ماوەیەکی زۆریشی بەسەرچوو، بەڵام تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، گۆڕان نەیتوانی هیچ پۆستێکی هەستیارو گرنگی ناوچەی سەوزی بە کرداری بکەوێتەدەست. سەرباری ئەوەی کە گۆڕان لە زۆنی سەوزدا زۆرینە بوو. ئەمەش جەماوەری گۆڕانی بێ هیواترکرد.
حەوتهەم: کۆچی دوایی نەوشیروان موستەفا کە لە لایەکەوە ڕێکخەری بزووتنەوەکە بوو لە لایەکی تریشە قوتب و تیوریست و کاریزماو هەروەها وەک مێشک و گیانی بزووتنەوەکەش سەیری دەکرا . هەر لە دوای کۆچی دوایی نەوشیروان موستەفا، بزوتنەوەکەش بەرەو فرە کوێخایی و فرە باڵ و فرە بۆچوونی سیاسی هەنگاوی نا. واتە گۆڕان یەک بڕیاریی و ناوەندی بڕیارو مەڕجەعی کۆکرنەوەی بیرڕاکانی لەدەستدا. ئەمەش هێندەی تر گۆڕانی بەرەو هەڵتەکان و پەرش و بڵاوی لە کردارو لە بڕیاردا برد. وای لێهات کەس حسابی بۆ کەسیان نەدەکرد.
هەشتهەم: دوای مردنی ڕێکخەری بزوتنەوەکە ، کاریگەری ڕاستەوخۆ کەوتە سەر بزوتنەوەکە. بە دانانی ڕێکخەرێکی تر کە لە نێو زۆرایەتی و هێزە مرۆییەکەی گۆڕاندا لایەنگرو دۆست و هاوکاری زۆری نەبوو، وای کرد کە ئەمەش ببێتە هۆی لێ تەکینەوەی بەشێکی ترلە جەماوەری گۆڕان لە بزووتنەوەکە. هەر لە گەڵ ڕێکخەرە تازەکەش کۆمەڵێک دەم و چاوی تر کە پۆستە باڵاکانی نێو ئەو بزووتنەوەیان بەڕێوە دەبرد لە لایەن جەماوەری گۆڕانخوازەوە زۆر جێگای ئیعتیبارو ئەهلی گۆڕانکاریی نەبوون. ئەمەش بووە سەر بارو ئەرکی بزووتنەوەکەی قورستر کرد….
نۆهەم: دوای مردنی نەوشیروان موستەفاو دابەشکردنی میراتی بزووتنەوەکە، کە بە ملیۆنان دۆلارمەزندە کراوە، بەسەر بنەماڵەدا، واتە گواستنەوەی خاوەنداریەکەی بۆ کوڕەکانی نەوشیروان، وای کرد کە جەماوەری گۆڕان بۆچوونیان لەسەر ئەم بزوتنەوەیە بە گشتی و بە تایبەتیش لەسەر خودی نەوشیروان موستەفا بگۆڕێت. جەماوەری گۆڕان هاتنە سەر ئەو بڕوایەی کە ئەوەتا نەوشیروان موستەفاش هەمان ڕێچکەی تاڵەبانی و بارزانی گرتە بەر.
دەهەم: زۆرێک لە کەسی دیارو پڕ ئەزموون و خاوەن ئۆتۆریتەی جەماوەری کە لە ناو بزووتنەوەکەدا بوون بزووتنەوەکەیان یا بەجێهێشت یان شوێنیان پێ لەق کراو گوێیان لێ نەدەگیراو هامش کرابوون . بۆیە ئەمەش بە خەراپ شکایەوە بەسەر بزووتنەوەکەدا. هەندێکیش سەنگەریان گواستەوەو لەنێو لایەن و حیزبەکانی نێو دەسەڵاتدا بوونە ڕاوێشکاری بەرپرسە باڵاکانی حیزب و حکومەت. کە زۆر بە کارامەیی لە بزووتنەوەی گۆڕانیان دەدا. من پێم وایە کاریگەری ئەو جۆرە کەسانە زۆرتر بووە لە سەر گۆڕان لە هۆیەکانی تر لە سەر بزووتنەوەی گۆڕان کە بەو مەرەدەی ئێستا ڕۆیشتووە.
یازدەهەم: داخرانی پەڕلەمان و ڕێگرتن لە سەرۆکی پەڕلەمان و تەواوی وەزیرەکانی گۆڕان، بە بڕیاری تاکلایەنەی پارتی وەک حیزبی باڵادەست و خاوەن هێز، کە بگەڕێنەوە سەر کارەکانیان، گۆڕانی خستە ناو بازنەی بێچارەیی و بێ توانایی لە زاڵ بوون بەسەر ئەو کێشەیەدا. لەو لاشەوە بێ هەڵوێستی لایەنە سیاسییەکانی ناوپەڕلەمان بە تایبەتی دەسەڵاتی زۆنی سەوزی کۆنە هاوڕێیانی ڕێبەرانی گۆڕان نەک هەر ئەم کارەی پارتیان ئیدانە نەکرد بەڵک و، بە بڕوای من، بۆی هەیە پێشی دڵخۆشبووبن. هەندێکیشیان، وەک دەگوترا، بە نهێنی پشتی پارتیان گرتووە لەو کارەیدا. ئەمەش وای لە بزوتنەوەی گۆڕان کرد کە جەماوەرەکەی لێی بکەوێتە گومان و دەستی بە دوورکەوتنەوە کرد لێی.
دوازدەهەم: هۆی هەرێ دیارو زەق و جەرگ بربۆ بزووتنەوەی گۆڕان، ئەوە بوو کە دەسەڵاتی زۆنی زەردو سەوز لە زۆر شوێن و کاتدا پشتی یەکتریان دەگرت و سیاسەت و پلانیان لە دژی بزووتنەوەی گۆڕان یەک دەخست. ئەمەش بزووتنەوەکەی دەوەستاند لە پەلهاویشتن و گەشەکردن. نەک هەر ئەوە بەڵک و لایەنی سیاسی هەبووە لە نێو پەڕلەماندا هیچی بە کرداری لێ نەدەبینرا بۆ پشتگیری لە گۆڕان. وە هەندێک جارانیش وەک دەگوترا لە دژی گۆڕان جووڵەو بزوتنیان هەبوو لەگەڵ پارتی و یەکیەتی. ئەمەش ئەوەی دەگەیاند کە گۆڕان سەرباری ئەو هەموو کێشەو کەمو کوڕیانەی خۆی کە بەدەستیەوە دەیناڵاند ئەمەشی بۆ زیاد دەکرا. دەگوترا لایەن هەبووە بە جۆرێک ڕقی لە گۆڕان بووە، کە ئەگەر خودی خۆشی تێدا بچوایە بەس بۆ ئەوەی گۆڕان تێدا بچێت، دەچوو لەگەڵ پارتی و سیاسەتەکانی پارتی خۆی دەگونجان. ئەمانە ئەنتی گۆڕان بوون و هیچی تر. هەروەک کە دەگوترا گرێی دەروونیان لەگەڵ ڕێکخەرەکەی گۆڕان دا هەبوو.
سێزدەهەم: گۆڕان بە هۆی مێژووی نەو شیروان موستەفاو کارو کردەوەکانی ئەو لە دژی چەپ و کۆمۆنیستەکان و هەروەها لە دژی ژنان، کە وەک دەگوترا ئەنتی ژن بوو، وای کرد کە لە دەرەوەو ناوەوەی کوردوستان لە ڕێگەی جۆراوجۆرەوە هێرش بۆ سەر نەوشیروان موستەفا بەردەوامی هەبێ. ئەمەش بە خەراپ شکایەوە بەسەر بزووتنەوەکەدا. بە بڕوای من ئەم هۆیەش خۆی لە خۆیدا قورسایی زۆری خستە سەر شانی بزووتنەوەی گۆڕان
چواردەهەم: هەڵبژاردنی کۆتایی کە ١٠-١٠-٢٠٢١ دا کرا گۆڕانی تێدا ڕووت کرایەوەو تەنها گردی ڕووتو قووتی بەدەستەوە مایەوە. هۆی سەرەکی ئەمەش، بە بڕوای من، نزیکبوونەوەی گۆڕان بوو بە تەواوی لە مامە بچووکەکان و ماڵێ تاڵەبانی لە ژێر ناوی هاوپەیمانیدا. هەتا ئەوەش بڵاوکرایەوە لە دەمی خەڵک و هەندێک بەرپرسەوە کە ماڵباتی تاڵەبانی نیازیان هەبووە بە تەواوی گۆڕان حەل بکەن و تێکەڵاوی خۆیانی بکەنەوە. ئەمەش بە تەواوی ئەو جەماوەرەی کە مابووش لە ناو گۆڕان و هاتووچۆی گردەکەیان دەکرد، کە وەک دەگوترا زیاتر بە مەبەستی زیارەتی پەیکەری نەوشیروان موستەفا بووە نەک جڤات و خانە، ئەویش نەماو ئیتر ئەمانەش هیچیترنیازیان نیە بەرەو گردەکە سەرکەون.
پازدەهەم: گۆڕان لەگەڵ یەکێتیدا لە ژێر ناوی هاوپەیمانیدا کە مامی بچووک سەرۆکایەتی دەکرد ، هیچ لە کاندیدەکانی گۆڕان دەرنەچوون. ئەمەش هێندەی دیکە جەماوەری گۆڕانی تووڕەکردوو پێیان وابوو گۆڵیان لێکراوە لە لایەن ماڵێ تاڵەبانییەوە. بۆیە هێندەیتر گۆڕانخوازان لە گۆڕان دوورکەوتنەوە. کاریگەری ئەم هەڵبژاردنەی کۆتایی لەسەر بزووتنەوەی گۆڕان هێشتا بەتەواوی ڕوون نیە بەرەو چ ئاقارێک دزووتنەوەکە ئاراستە دەکا.
شازدەهەم: بڕینی بودجەی حیزبەکان لە لایەن دەسەڵاتەوە کە دیارە پارتی و یەکێتی بڕیار بەدەستن، وای لە گۆڕان کرد کە بەرەو بێ پارەیی بڕوات و نەتوانێت کارەکانی ڕاپەڕێنێ. لە بەرامبەردا دەسەڵات بە بای پیلان پارەیان تەخشان و پەخشان دەکرد. ئەمەش بوو بە هۆیەکی تر کە گۆڕانی لە نووزە و جووڵە بڕی.
حەڤدەهەم: هەندێک کەسی نێو یەکیەتیش هەبوون کە لە سەردەمی شاخدا هەمیشە ناتەبا بوون لەگەڵ هەندێک لە بەرپرسانی گۆڕان بە تایبەتی لەگەڵ نەوشیروان موستەفا. ئەمەش وای لەو کەسانە کردوە کە لە ناوشارو سەردەمی باڵادەستی خۆیاندا تۆڵە بە شێوەی جیاجیا لە نەوشیروان و هاوڕێکانی بکەنەوە. ئەمەش بە زیانی بزوتنەوەکە تەواو بوو.
هەژدەهەم: هەڵوێستی بزووتنەوەی گۆڕان دەربارەی خۆپیشاندانی ١٧ی شوبات لەسلێمانی ، بە بڕوای من، کاریگەری خەراپی دانا لەسەر جەماوەری گۆڕانخواز. لە بەرئەوەی بەشێکی دیاری بەشداربوانی خۆپیشاندانەکان پێکهاتبوو لە جەماوەری گۆڕان لە ناوشاری سلێمانی و دەوروبەری. بەڵام کاتێک کە لە تەلەفزیۆنی( کەی ئێن ئێن) وە بە بەیانێک ئیدانەی خۆپیشاندان کراو خۆپیشاندانەرانیان بە ئاژاوە گێڕ ناوهێنا هەر لەبەر ئەوەی گوایە هەندێک گەنجی خێر لە خۆ نەدیو بەردیان گرتۆتە هەندێک شوێنی سەر بە حکومەت، کە من لە گەڵ تێکدانی دام و دەزگای حکومی نیم بە هیچ شێوەیەک، جەماوەری گۆڕانخوازیان بە تەواوەتی خستە گومانەوەو لە گۆڕان و گردەکەیان دردۆنگ کرد. ئا لەو کاتەدا تەواوی میدیای سەر بەو لایەنانەی کە ناتەبا بوون لەگەڵ گۆڕان ئەوانیش ئاگرەکەیان خۆشتر دەکردو جەماوەری گۆڕانیان لە گردەکە زیاتر تووڕەو وەگومان دەخست. ئەمەش هۆیەکی تر بوو لەوەی کە گۆڕانی لە جەماوەرەکەی تەریک کردەوە.
زۆر هۆی تریش هەن بەڵام بە بڕوای من با لێرەدا بەس بێت بۆ ئەم نووسینە. بە بڕوای من هۆی شکەست و داڕمانی جەماوەری گۆڕان هەنگاو بە هەنگاو، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ، هەروەها ساڵ لە دوای ساڵ، هۆیەکەی نە ڕێکخەرەو نە جڤاتەو نە خانەو ڕایەڵەکانە بە تەنها، بەڵک و هۆ سەرەکییەکە بریتییە لە کۆی بەرنامەو سیستەمی سیاسی بزووتنەوەکە کە لە دوای ٢٠٠٩وە دەستی بە لادان کردووە لەو سیستەم و دیدگا سیاسییەی پێشووی کە جەماوەری گۆڕانخواز باوەڕیان پێی هەبوو. گۆڕان نەیتوانیوە ببێتە مینبەری نەوە و خەڵکی دوای ڕاپەڕین و گەنجی خوێنگەرم و تووڕە لە سیستەمی بنەماڵەیی. جەماوەری تووڕە لە دەسەڵات ڕۆژ بە ڕۆژ ئیتر تێگەییشت کە سیاسەت و سیستەمی گۆڕان و بەرنامەی کارەکانی گۆڕان لە دۆڵێکن و ئەوەی کە خەڵک و جەماوەرەکەی گۆڕانیش دەیەوێت لە دۆڵێکی ترە. ئیتر ئەوەیە ئەنجامەکەیەتی و ئەمەش لە شەوو ڕۆژێکدا ڕووی نەداوە.
لە کۆتاییدا پێم خۆشە دەربارەی ئەم مەسەلەیە ئەم دوو چوارینەتان پێشکەش بکەم بۆ زاخاوی مێشک. کە هەر خۆم نووسیومن.

گردەکەی گۆڕان، بۆچی چۆڵکرا ؟
بۆ وا بەم زوییە، بەم دەردە برا ؟
ئایا هۆیەکەی، خەتای عومەرە ؟
یا شتی ترەو، وا لای جووت برا ؟

ململانێی ئێستای، بزووتنەوەی گۆڕان
لە گەڵ داڕمان و، جەماوەر تۆران !
هەروەک و خزمان، لە پشدەر دەڵێن :
کەپەنکت بۆچیە، لە دوای باوو بۆران!

نووسینی: حەسەن ڕازانی
١٢-١٠-٢٠٢١

ئەگەر تەنیا لە چلەکانی چەرخی رابردووەوە دەست پێ بکەین، نزیکەی هەشتا ساڵە گەلی کورد لە کوردستانی عێراقدا، بە ئومێدی دەستڕاگەیشتن بە مافە سیاسییەکانی، لە نێوان گێژاوێکی سیاسیی پێچەڵ پێچەڵدا، دێت و ئەڕوات، ئەوە سیی ساڵیشە دەسەڵاتی حیزبی کوردیی و بنەماڵە سیاسییەکانی کوردمان بیینی کە ئەگەر بە ویژدانەوە تەعبییری لێ بکرێ، ئەبێ بگوترێ فاشیلتریین دەسەڵات و حوکمڕانییە لەسەر رووی زەویی، بە تایبەتییش لە گەندەڵیی و برسییکردنی بە ئەنقەستی خەڵک و بەهەدەردانی سامانی نیشتمانییدا. گەورەتریین کێشەی سیاسیی ئەو حیزب و کەسایەتییانەی خۆیان بە نەیار و رەخنەگری سیاسیی ئەم فەشەلە سیاسییەی هەرێم و حیزبەکانی ئەزانن، بێ گوتارییە! گوتارێکی سیاسیی جیاوازیان نییە کە لە پارتیی و یەکێتیی و دووکانە سیاسییەکانی تر، جودایان بکاتەوە.

ئەم بێ گوتارییە، نەبوونی روئییەی سیاسیی و هێزێکی ئۆپۆزیسیۆن کە بتوانێ فۆرمەڵەی داخوازییەکانی خەڵک بکات کە زیاتر لە عەدالەتی کۆمەڵاتییدا جێگیر ئەبن، وەکو هێزێکی کارای ئۆپۆزیسیۆن، گوتارێک تەبەنیی بکات کە ببێ بە جێگەی متمانەی بەشێکی زۆر لە خەڵکی ناڕازیی، بە تەواویی لە هەڵبژاردنەکانی عێراق( ١٠ ئۆکتۆبەری ٢٠٢١)، رەنگی دایەوە و زۆریینە پەنایان بۆ بایکۆت برد.
بایکۆتی بەریین لە ئاستی عێراق و هەرێمیشدا، بەشی هەرە زۆری بۆ ئەوە ئەگەڕێتەوە کە هێزێک یان پارادایمێکی جیاوازتر لە هێزە گائیفیی، قەومیی، ئیسلامیی و گەندەڵەکان، بوونیان نییە و خەڵك متمانەی بە ئۆپۆزیسیۆنی شەریکی دزەکان نەماوە، بایکۆتەکە سەرتاسەری عێراقی گرتەوە و بەغداد لە پێش هەموو شارەکانەوە بوو. هاوکات، بایکۆتی هەرێم، ئەفسانەی دەسەڵاتداریی پارتیی و یەکێتیی، تووشی زەمیینلەرزە کرد. لە نەبوونی ئۆپۆزیسیۆنێکدا کە جێگەی متمانەی خەڵکی ناڕازیی بێت، شاری سلێمانیی شکۆی یەکێتیی و گۆڕانی شکاند و ٪٨ ی خەڵکیان لەگەڵدایە کە دیارە زۆریینەیان موچەخۆرن یان لە ترسی برسییەتیی و نانبڕیین، دەنگیان پێ ئەدەن. بۆ پارتیی و بادینانیش هەمان راچڵەکیین هەیە.

گۆڕان، ئۆپۆزیسیۆنی زۆر ناشیریین کرد. یەکێتیی نوێ لە دوای کودێتای ٨ی تەمموزەوە، بە تەواویی بووە بە دووکانێکی سیاسیی کە مەئمورییەتەکەی بە هەندێ مەئمور سپێردراوە کە هەموویان لەو دزیی و تاڵانییەی کوردستاندا، لەگەڵ پارتیی شەریکن( بە پشکی زۆر کەمەوە). گرنگتریین شت لە دوای ئەم هەڵبژاردنەوە، ئەوەیە چۆن بەشێکی کارا لە خەڵکی بایکۆت، بە کاری هاوبەش و بییروڕا گۆڕیینەوە، ئەم بێ ئاسۆییە لە سیاسەتدا، بە گوتارێکی سیاسیی جوداوە، تێپەڕێنن و روئییەیەکی سیاسیی و عەقڵانیی، هەڵاوێردراو لە سیاسەتی فاشیلی کوردایەتیی و حیزب و بنەماڵەکانی، تەبەنیی بکەن؟ بە دڵنیاییەوە، ئێمە باوەڕمان وایە پێش هەموو شتێ ئەبێ گوتار و روئییەکەی لە گوتاری زاڵی کوردایەتیی و ئەو تیجاڕەتە نەتەوەییەی بەناوی کوردەوە ئەکرێ، داببڕێت. هاوکات، لەو گەندەڵیی و پۆپیولیزمەش رزگار بکرێ کە خەڵکێکی زۆر بۆ پارە و بەرژەوەندیی تایبەتیی خۆیان، سیاسەت ئەکەن و لە بەها گشتییەکان و مۆڕاڵە کۆمەڵایەتییەکان، دایئەبڕن.

کورد لە کوردستانی عێراقدا، ئەوە نزیکەی ١٠٠ ساڵە دەستوپێ لەگەڵ عێراقدا نەرم ئەکات، هەمیشە وەکو ئەوەی ستەمێکی زۆر گەورەی لێ کرابێت، وەکو قوربانییەک خۆی نیشان ئەدا کە ستەمێکی لێ کراوە، لە دونیادا وێنەی نەبووە و نییە. سیاسەتی باوی کوردایەتیی، گوتارەکەی زاڵە، یان دروستتر، چیرۆکێکی باڵادەستە کە زیاتر نەتەوەییەکانی کورد، حیزبەکانیان وشێخە سیاسییەکانی رێبازە دیینییەکان( نەقشبەندیی و قادریی) و ئەو نوخبانەی هەمیشە، خزمەتی بنەماڵە سیاسییەکانیان کردووە، ئەگرێتەوە. چیرۆکی سیاسەتی کوردیی لەو بەشەی پێیدەگوترا ویلایەتی موصڵ و لە هەندێ دۆخیشدا بە کوردستانی باشوور( نەک باشووری کوردستان) لە ناوەڕاستی بیستەکانی چەرخی رابردوودا، پێش لکاندنی بە دوو ویلایەتەکەی تری عێراقەوە( بەصرە و بەغداد)، وردە وردە فۆرمەڵە ئەبوو، چیرۆکێکە لە شێخ مەحمودەوە، دەست پێئەکات و بە ریفراندۆم و کوردایەتییەکەی پۆست ریفراندۆم و کودێتاکەی ماڵی تاڵەبانیی لە ٨ی تەمموزی ٢٠٢١ دا دژ بە ئامۆزاکەیان( لاهور جەنگیی)، درێژەی هەیە( نەک کۆتایی هاتبێت).

ئازادی بۆ ھەموان

شوشان مستەفا

بەم دوایانەدا مینا ئەحەدی کەمپینێکی بەڕێخستوە لەدژی بانگدان لە مزگەوتەکانی شاری کۆڵن،کەلەلایەن بەڕێوەبەری شارەوانی ئەو شارەوە بە مۆڵەت پیدراو دانراوە.لەگەڵ پێشوازیەکی فراوان لەلایەن بیروڕای گشتی و دەستگا ڕاگەیاندنەکانی ئەڵمانیا وهەروەها زۆرێک لە ئاتەئیست و هێزە پێشکەوتوخوازەکانەوە بەرەوڕوو بوو.لەبەرانبەر ئەم شەپۆلە ناڕەزایەتیەدا ئیسلامێەکانیش خۆیان بەناچار بینی کە وەک پیشەی هەمیشەییان هەڕەشەی کوشتن لە مینائەحەدی بکەن وبەئاگری دۆزەخ بیترسێنن.ئەم هەڕەشانە تەنها نیشاندەری ڕەوای و بەهیزی کەمپینەکەین.دەڵێن مۆڵەتمان پێبدەن تا لە بڵندگۆکانمانەوە بانگی خەڵک بکەین بۆ سوجدەبردن لەبەرانبەر خودا و ئەگینا بەیاسای ئەو خودایە تیرۆرتان دەکەین! بانگ بانگهێشتی خەڵکە بۆ عیبادەتکردنی خودایەک کە ژنان بە کشتوکاڵی پیاوان دەزانێت،دەستدرێژی بۆ سەر منداڵانی ٩ساڵان بە کارێکی شەرعی ناو دەبات.بڕیار ئەدات کە ئەبێت هاوڕەگەزخوازان لەسەر بەرزیەکانەوە فڕێ بدەنەخوارەوە و بکوژن و ژنانی “خیانەتکار” بە هاوسەرەکانیان بەردباران بکریت.ئاینێک کە ڕژاندنی خوێنی “مرتەدین”واتە هەڵگەڕاوەکان لە ئاینی ئیسلام حەڵاڵ دەکات.بانگ دەنگی ئەم تاوانانەیە.
باوەڕ بون بەم ڕێسایانە ئەکرێت ئەندێشەی تایبەتی هەر کەسێک بێت،بەڵام کاتێک ببێتە یاسای دەوڵەتان وئاڵای بزوتنەوەیەکی تیرۆریستی وتاسەر مۆخی ئیسک دژی مرۆڤایەتی،بابەتەکە لە باوەڕی دواکەتوانەی کەسەکان واوەتر دەڕوات وئەبێتە کارەساتێکی سیاسی-کۆمەڵایەتی.کارەساتێک کە هەر ئێستا ژیانی خەڵکی وڵاتانی لە ئیسلامگیراوی وەکو ئێران وعەرەبستانی سعودیە وئەفغانستانی کردوەتە دۆزەخ.چنگە خوێناویەکانی گەشتوەتە ئەوروپا و ئەمەریکا و زۆر وڵاتی تریش.بانگ ئایکۆنی بزوتنەوەیەکی جیهانی تیرۆریستی و دژی ئینسانیە و مینا ئەحەدی یەکێک لە ئاڵا هەڵگرانی شێگلیر و ناسراوی شەڕێکە کە جیهانی موتەمەدن لە دژی ئەم تیرۆریزمە دەیباتە پێشەوە.هەر ئەم هەڕەشەی کوشتنەی کەلە مینا ئەحەدی کراوە جەخت لەڕەوایی خەباتەکەی و پێویستی پارێزگاری و پەیوەست بون بەم خەبابەتەوە زیاترو زیاتر دەکاتەوەو لەبەرانبەر هەموو ئازادیخوازێکیدا دای دەنێت.ئەمڕۆژانە ئاتەئیست و ئەنتی تەئیسم پێشمەرجێکی گرنگی هەرجۆرە ئازادیخوازیە و ئازاد بیرکردنەوەیەکە.
زۆرێک بەرگری لە بڵاکردنەوەی دەنگی بانگدان دەکەن وەک ئازادی دەربڕین بەڵام جاڕدانی باوەڕێک بەگوێی کەسانێکدا کە نایانەوێت گوێبیستی بن ئیتر ئازادی دەربڕین نیە.ئازاردانی ئەوانی ترە.کاتێک کەسێک لە میتینگێک و یان کۆبونەوەیەکی قسەوباسی ئاینیدا،یان لە مزگەوت و کلێسایەکدا ئامادەبوان بەیەک دەگەیەنێت وبەئارەزوی خۆی ویستویەتی گوێ لە هەڵیت وپەڵیت بگرێت.بەلام کاتێک بانگی ئەم هەڵیت وپەڵیتە لە بڵنگۆوە بەسەر کۆمەڵگەدا بڵاو دەکەیتەوە ئەوە دەستدرێژیت کردوەتە سەر مافی هاوڵاتی بونی ئەوانی تر.
هەندێک بەبیانوی ئازادی دەربڕینەوە بەرگری لە بانگدان و بەگشتی بانگەشەی ئیسلامی دەکەن.بەڵام باوەڕێک کە بەئەرکی خۆی دەزانێت و ڕای دەگەیەنێت کە نەیارانی خۆم دەکوژم ئیتر ئەوە باوەڕ ێک نیە،ئالەتێکئ کوشتارەئەو کەسانەی کە بڵاو بونەوەی بانگ بەبەشێک لە ئازادی باوەڕی موسڵمانان دەزانن بیانەوێت یان نا لە بلۆکی تاوانکارانی دژی ئازادیدا وەستاون.ڕێزگرتن لە تاکەکان بەمانای ڕێزگرتن لە بیروباوەڕەکانیان نیە.باوەڕی کەسێک کە باوەڕی بە کوشتنی نەیارانی خۆی هەیە ئەبێت بێ بەزەییانە ڕەخنەی لێبگیرێت.ئەوە خۆی بەشێکە لە ڕێزگرتن لە ئازادی بیروباوەڕو ئازادی دەربڕین.
هەندێک ئەلێن دژایەتی بڵاوکردنەوەی بانگدان بەشێکە لە ئیسلامۆ فۆبیا(Islamophobia).بەڵام ئیسلامێک کە بیەوێت خورافەت و ئایەت و حوکمەکانی،تۆڵەو بەردەباران و توندوتیژی دژی ژنان ولەسێدارەدان و ئەشکەنجەو دارکاری ودەست وپێ بڕین وفتوای تیرۆری سەلمان ڕوشدیەکان و هەڕەشەی کوشتنی مینا ئەحەدیەکان بکاتە یاسا و شێوازی ژیانی کۆمەڵاتی بەڕاستی فۆبیایە(ترسناکە).ئەبێت لەبەرانبەریدا بوەستیتەوە هەروەک مەسیحیەت کەلە سەدەکانی ناوەڕاستتدا هەمان ئەو تاوانانەی ئەنجام ئەدا و ئەمڕۆ دەستیان لە دەوڵەت ویاسا بڕی وکردیانەوە قەفەسەکەی.
ئەڵێن بۆچی دژی زەنگی کلێسا نین.بە بۆچونی من زەنگی کلێساش دەستدرێژیە بۆسەر مافی کەسانێک کە نایانەوێت ئەوەیان گوێ لێ بێت.ئێمە دژی زەنگی کڵێساشین بەڵام بەڕێ خستنی کەمپین لە دژی لە کارە سەرەکیەکانی ئێمەنیە چونکە خۆش بەختانە زۆر دەمیکە بزوتنەوەی تیرۆریستی مەسیحیمان نیە.ئەگەر حکومەتێکی مەسیحی هاوشێوەی کۆماری ئیسلامی لە سوچێکی ئەم دنیایەدا سەرقاڵی تاوانە چاخی ناوەڕاستیەکانیشی بوو،ئەو کاتە خەبات لە دژی زەنگی کڵێساش پێویستیەکی ئەم سەردەمەی ئێمە دەبوو.خەباتێک کەلەسەردەمی ڕۆشنگەری وڕێنسانسدا مرۆڤایەتی پێشکەوتوخواز بەرەوپێشەوەیان دەبرد لە دژی کڵێسا ئەمڕۆ ئەبێت لەدژی ئیسلامی سیاسی ومزگەوت بێتە مەیدان.سەردەمی ئێمە پێویستی بە ڕێنسانسێکی سۆشیالیستیە
ڕێنسانسی سۆسیالیستی بۆچیە کە خەبات لە دژی ئیسلامی سیاسی لە هەڵوێستی ئینسانی و ئازادیخوازانەوە تەنها لەلایەن هێزە سۆسیالیستی و دژی ئاینیەکان وئەو هێزانەی کە ئیسلام و هەر جۆرە ئاینێک تەنانەت وەک باوەڕێکیش، بەدواکەوتوانە و دژی ئینسانی دەزانن مەیسەر دەبێت.
ئەو هێزە فاشیستانەی کە بەهۆی دژایەتیان لەگەڵ کۆچبەران وپەنابەرانێک کە لە وڵاتانی لەئیسلام گیراوەوە هەڵوێستی دژی ئیسلامی وەردەگرن لە کردەوەدا خزمەت بە ئیسلام وئیسلامی سیاسی دەکەن.دوژمنایەتی ئەمانە لەگەڵ ئیسلامدا هاوشێوەی پێکادانەکانی مەسیحیەت وئیسلامە لە شەڕە سەلیبیەکانیاندا.ئێمە دوژمنایەتی موسڵمانان ناکەین،بەڵکو دژی ئیسلامی سیاسی و هەر ئاینێکین کە وەک باوەرێکی خورافی ولەدژی ئیسلامی سیاسی وەک بزوتنەوەیەکی تیرۆریستی و دژی ئینسانی خەبات دەکەین.ڕوبەڕوبونەوەی ئێمە لەگەڵ باوەڕی ئاینی کارێکی کلتوری و ڕۆشنگەریانەیە.بەڵام ڕوبەڕوبونەوەمان لەگەڵ بزوتنەوەی ئیسلامیدا خەباتێکی سیاسیە.خەبات لە دژی بڵاوکردنەوەی دوبەرەکی فاشیستیانە لەسەر بنەمای ڕەگەزو ئاین وشوێنی لەدایک بون و کۆچبەری و هتدیش بەشێکی جیانەکراوەی شەڕی ئێمەیە لە دژی ئیسلامی سیاسی.
وەڵامی فاشیزم وڕەگەز پەرستیش هەروەک ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ فاشیزمی ئیسلامی لە ڕەخنەی قوڵ وهەمەلایەنەی ئیسلام ومەسیحیەت وهەموو ئاینەکاندایە،هەم لە دەوڵەت ویاسا و ژیانی کۆمەڵایەتی وهەم وەک باوەڕی تایبەتی،و لە ئاستێکی بناغەییدالە ڕەخنەی قوڵی ڕژێمی سەرمایەداری کە بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی خۆی هەروەک جاران پێویستی بە فاشیزمی ئاینی و ڕەگەزیە، شاراوە نیە.کۆمۆنیزمی کرێکاری،کۆمۆنیزمی مینا ئەحەدیەکان،ئەو ئاڵایەی بەدەستەوەیە.

بە یادی چلەی شەهیدکردنی فوادە ڕەش، دامەزرێنەری ڕێکخراوی خێرخوازی سۆلیدارێتی و چالاکەوان وە مرۆڤ- و کوردستاندۆستی ناحیزبی و تێکۆشەری ڕێگەی ئازادی و سەرفرازی و خۆشگوزەرانی کوردوستان سەری ڕێز و نەوازش دائەنەوێنم. هەرچی چاکە و باشی و چالاکییە مرۆییەکانی ئەم مرۆڤە باسبکەیت کەمە و بێکۆتایە. تەنها لەماوەی ئەم سیوپێنج ٣٥ ساڵەی پێشودا وەک ماندونەناسێ لەنێوان سوید وە وڵاتانی تری ئەوروپا و کوردوستاندا هەزاران پڕۆژەی مرۆیی بە ئەنجامێکی باش و سەرکەوتو گەیاندووە. بە درێژایی تەمەنی ڕەنجی فەرهادیی ئەکێشا لە پێناوی ئامانجە بەرزەکانیدا کە بە داخەوە هەر لەو پێناوەشدا بە پلان و لە بار و دۆخێکی زۆر مژاویدا لە کوردستان شەهید کراوە.
کاک فوئاد کەسێکی بێچەک بوو چونکە وای ئەزانی کە کارە خێرخوازییەکانی کاری مرۆیین و هیچ ئایینێ وە هیچ بیروباوەڕ و ڕێبازێ چجای ووڵاتێ نیە کە دژی چالاکیەکانی بێت. نەی ئەزانی کە دوژمنانی کورد و کوردستان هیچ ڕەوشت، ڕەحم و هیچ ئایینێکیشیان نییە. ئەبێ چ دوژمنێکی سەرسەخت و دڵ و مێشک ڕەق و بۆش بێت کە بێشەرمانە لەسەر زێدی باب و باپیری خۆی دەستی چووە خوێنی!!
چ ووڵاتێ چ حیزب و لایەنێ چ مەسئولێکی خۆفرۆش بەرژەوەندی لەشەهیدکردنی ئەم جەنگاوەرە تێکۆشەرە دا هەیە ئەبێ ڕوونبکرێتەوە. ئێستا سەنگی مەحەکە، کە ئایا ( ی ن ک) وە (پ د ک) دڵسۆزی گەل و نیشتمان و بکەرانی شەهید کردنی ڕونئەکەنەوە یان ئەویش وەکو لیسی شمید و یاوەرانی تریان دیزەبەدرخۆنە ئەکرێ!!!
بەدوادا نەچوونێکی دڵسۆزانەی کاربەدەستانی ئاسایشی هەرێم زەرەر لە ناو و دەنگی دەستەڵاتی کوردیی ئەدا و هاوکات متمانەی هاووڵاتی و ووڵاتانی بییانی لەدەست ئەدەن وە هەتاهەتایە وەک پەڵەیەکی ڕەش بە تەوێڵی سەرانی ئەم دەسەڵاتەوە ئەمێنێتەوە.
لە ماوەی چەند مانگی پێشوودا کۆمەڵانی خەڵکی کوردوستان گەواهی شەهیدکردنی دەیان نیشتمان پەروەربوون لە لایەن درۆن(فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان) وە تەنانەت لە ناوچەگەلێک کە سەدان کیلۆمەتر لە سنووری ووڵاتانی دراوسێوە دوورن. ئەمانەو دوای شەهیدکردنی کاک فوئاد، پرسیارەکە ئەوەیە ئایا دوژمن ئەیەوێ ڕاستەوخۆ وە نا ڕاستاەخۆ چیمان پێبڵێ!!!
ئەیانەوێ پێمان بڵێن کە ئێمە بێ ئاڵا، شاخاوین، بێ کولتور و بێ زمان و بێ ووڵاتین و لە هیچ شوێنێک لەسەر ئەوخاک و زێدەیخۆمان لە دەستی درێژی ئەوان پارێزراو نین….. چی تریش؟!
با دوژمنانی کورد بزانن کە ئەم جۆرە کارانە ڕۆڵەکانی ئەم گەلە ناترسێنن و کاروانی سەربەستی، ئازادی، پێشکەوتن و خۆشگوزەرانی بەڕێوەیە با سەدان گورگ و سەگی بۆر بەدوایدا بوەڕن.
هەزاران هەزار سڵاو لە گیانی پاکی ئەم تێکۆشەرە خۆشەویستەی گەل و نیشتمان، یادی هەمیشە زیندووە لە لای هەموان بەتایبەتی لەلایەن منداڵانی چاوگەش و پاڵە و جوتیار و هەژارانی کوردوستان. زەردەخەکانت لە تاریکترین سات و دەمی ئەم گەلەدا، هیوابەخش بوو… تۆ نموونەی پاکی و لەخۆبوردەیی بووی. ئێستا لە هەرشوێنێ بیت، ئەو شوێنە بە هۆی تۆوە ڕووناکتر و جوانتر وە خۆشترە!….
سەری ڕێز و خۆشەویستی دائەنەوێنین و لەسەرچۆک فرمێسکی ماتەمینی ئەڕێژین. تۆ گیانیت و تۆ نەمریت و هەردەم لە ناوماندایت.
تاجەگووڵینەی ڕێزو و خۆشەویستی دائەنێین لەسەر مەزارت. خوا سەبووری دڵی هەموولایەکمان بداتەوە.

ئاسۆ عوسمان
ئەڵمانیا، ٢٥ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢١

من تۆم هەڵبژارد
هیچ شتێکت دڵتەنگم ناکات
تەنیا راکردنت نەبێ
لەبەر شەپۆلی هەستەکانم
تەنیا ئاوڕنەدانەوەت نەبێ
لە تەرمی من
کە بۆ عەشقی تۆ
لە شەقامی تەنهاییدا دەکەوێت

وا تێمەگە
رۆژێک بێت و بتوانم
دەستبەردارت بم
تۆ نازانیت
من مەجنونم
بە لەیلای خۆم گەیشتوومەتەوە
وا تێمەگە
رۆژێک بێت و بتوانم
لێت دوور بم
من پەپولەیەکی سەرگەدانم
شەمعی خۆم دۆزیوەتەوە

لە کۆتاییدا
تۆ وەرزی سەوزی ئەوینی خۆمی
لە کۆتاییدا
تۆ مرواری دەریای هەستی خۆمی
لە کۆتاییدا
پرووشەی ئەوینی ئاسمانی رۆحمی
هەموو رەنجێک ئەدەم
ئەگەر ساتی گیانکێشانیشم بێ
دەم ئەنێم بە گوێتەوە و
بە چرپە پێت دەڵێم
خۆشم ئەوێی
ئەی کۆترە مەستەکەی
ناو هێلانەی دڵم

بەسەر پشتی “با”ی قەدەرەوە
بەڕێوەم بۆ کۆڵانی رەشی مەرگ
ئەوەی لە دوام جێدەمێنێت
تۆ و گوڵدانەکانی شیعرن
تۆ و ئەو ماسیەی عەشقن
کە عەیامێکە لە دەریای
هەستە نارنجییەکانمدا
مەلە ئەکەن

من بەستەیەک بووم
لە هۆزی گۆرانی جێمام
نەوڕەسێکی یاخی بووم
ئاسمان لە ژێر
خەونێکی برینداردا ئەمنێژێت
عاشقێک بووم
وەک خۆر گەرم و پڕ تیشک
کە بەفری دڵی تۆم
هێدی هێدی ئەتواندەوە

تۆ هاتیت گریانە نەبڕاوەکانم
کۆ بکەیتەوە
تۆ هاتیت ئینجانە تەنهاکانم
پڕ بکەیت لە گوڵی ماچ
تۆ هاتیت دەست بکەیت
بە رنینەوەی سێوەکانی هەستم
تۆ هاتیت ئاگرێک بکەیتەوە
تێدا ببمە خۆڵەمێش و
سووتووەکەم بدەیت
بە دەم رەشەبای غوربەتەوە

تۆ هەمیشە
لە نێو شەوە تارەکانمدا
مۆمێکی رووخۆشی
تۆ هەمیشە
لە باوەشی زەردهەڵگەڕاومدا
سنەوبەرێکی سەوزی
تۆ هەمیشە
لەسەر لێوی وشکەوەبوومدا
بارانی ماچیت
تۆ هەمیشە
لە پایز و خەزانی تەمەنمدا
بەنازترین بەهاریت

من، لمی بیابانێک بووم
گەردەلولی عەشق بردمی
من گەڵایەکی زەرد بووم
لە داری خۆشبەختی بوومەوە
من زێیەکی خەمبار بووم
لە رووباری دڵداریی جیا بوومەوە
من دڵۆپێک فرمێسک بووم
لە چاوی ئەوینەوە رژام

تۆ هەمیشە لە چاوەکانمدا ئەنوویت
بۆ ئەبەد لەناو دڵی مندا ئەمێنیتەوە
شایەتمانم بە عەشقت هێناوە
لەسەر دینی خۆشەویستیت ئەمرم
بە شیعرەکانم بۆ تۆ تەلقین ئەکرێم
بەناوی تۆوە زیندوو ئەبمەوە
لە دڵی تۆدا حەشر ئەکرێم
بەسەر پردی سیراتی رۆحتا ئەڕۆم
لە کۆتاییدا بەرئەبمەوە
باخچە فیردەوسییەکانی باوەشت

بایەکی بێهودە،
ڕایماڵی جەستەی شەکەت و..
پەرتبووی گەڵاکان،
دروستنابنەوە،،،
شکۆفە مردوەکان،
بەرزنابنەوە، لقی بوغرای..
دارچناری هەناو پیربوو!
هەموو خۆڵ و خاشاکی باخێکی جێماو،
ئاسەواری ژوانێکی لەبیرچوو،
کاتژمێری بونێکی تێکشکاو،،
ئای لە چی کۆشکی لازوردا،،،
خۆشبەختیمان جێهێشت،،،؟؟!
وەک بڵێی دوا کۆتری فڕیوی..
ئاسمانێکی زەردو و تۆزاوی،،
بە باڵە فڕییەک ، پەیامی بۆ ناردین،،
ڕەگی هەورە نەخۆشەکان،،،
لە سیمای ڕێبوارە خنکاوەکان…
بۆ چۆڕێ ئاوی عیشق، تۆش..
ئەی ئازیزی نێو ژورە تاریکەکان،،
هەر مەلی دڵشکاوی یادەوەری بەڕێکە،،،
گالیسکەیەک..
لە گوڵە ئەرخەوانیە ڕۆحدەرچوەکان بەڕێوەیە،،،
ئیتر تاکەی بەردەوامی،،
لە ژێر بارانی نەهاتنتا،؟؟
ئیتر تاکەی تیشکێک…
لە چاوانتەوە،،،
دەروازە شاراوەکانی پەردادیسێکی تر،
ڕەوشەن نەکا؟؟؟
لە نیو گێژەنەی ڕەشەبای زەمەنی ڕۆچوو،
کاتێ جەستەی بێ گیانی گەڵاکان ،
لە بێستانی سپی تەمەنما ئەنێژم،
ئاسەواری کەشتی زەردی شکاوی پایز،
دەمباتەوە لای ئەو تارماییانەی،،،
لە بازنەیەکا دەخولێنەوە،،،
ئەو مرۆڤانەی، لە ژێر چارۆکەی دڕاوی…
کەشتی ئاڵتونی پایزا، سەرقاڵن،،،
بە ناشتنی دڵی پیربویان!~
چی قورسە، قوربانی دان،،،
بە ساتە مرواریەکانی ئەڤینمان،
چی نەهامەتیە،،، ئازیز..
مانەوە لە ژێر شیعربارانی…
غوربەتا،،،؟؟؟

ده‌زانم ئه‌وینت وه‌ك شه‌سته‌ی باران
ناخم داده‌گرێ‌ و گریان فرمێسكم ده‌ژمێرێ
له‌و باسانه‌ ئاگادارم بۆ دایكم ده‌تكرده‌ كلدان و
توێشووی مه‌راقه‌كانت پێ ده‌گۆڕی
لێوه‌كانیت له‌بزه‌ی خۆره‌تاو هه‌ڵده‌كێشا
ئاگادارم له‌و كاتانه‌ی
شه‌و به‌سه‌ر په‌یژه‌ی ئومێدا ڕاده‌كشاو
ئه‌ستێره‌ له‌و دیوی ته‌مه‌وه‌ ده‌چووه‌ گیانی هه‌وره‌وه‌
باشتر بوو تۆیش ببیته‌ قه‌ڵای ئه‌ندێشه‌و
به‌باری ژیانم گوزه‌ری شاره‌كه‌م ته‌ی بكه‌یت
هه‌تا كه‌ی ..؟ له‌چرۆی رێواسا تاریكی بنۆشم
له‌جه‌سته‌ی بارانا ژانی گوڵ به‌دڕك هه‌ڵواسم
ده‌چیته‌ گرده‌كه‌ی ژوور ماڵان
چاوه‌ڕوانیی به‌كێلی هیوادا ڕه‌ت ده‌كه‌یت
ده‌باریت به‌سه‌ر شۆسته‌ی بێ‌ چراو
ده‌گری بۆ دووری ساڵانێك
په‌چه‌یان له‌ڕوومه‌ت مانگ وه‌ردا
له‌خوێنی ئه‌و خاكه‌ی تۆ تێیدا مت ده‌بوویت
نه‌ده‌بوو پاژنه‌ی لوتكه‌كان بخه‌یته‌ سه‌ر چیای خۆر
بباره‌ ـ ئه‌وه‌تا عه‌شق ڕه‌ونه‌قی له‌گوڵزار بردووه‌
گه‌ڵای هه‌نارێك به‌سه‌رما ده‌وه‌رێ‌
له‌سنگی سێوێكا ڕه‌نگینیم پێده‌گا
به‌سووری گزنگ ..تارمایی گه‌واڵه‌ هه‌ڵده‌كا
بۆ ئه‌وه‌ی به‌ركم پڕ بكات له‌نووری هاتنت
كه‌ی ڕۆحم به‌تافی جوانیه‌كه‌ت ده‌شۆیت و
له‌گه‌ڵما به‌ره‌و ژوور ده‌چیته‌ سه‌ر باڵی به‌فرو با
زوو وه‌ره‌ كه‌ژاڵم
نه‌وه‌كوو دڕكه‌زێ‌ داوێنی خاكه‌كه‌م ڕه‌نگ بكا.

ستار ئه‌حمه‌د

گرنگترین بنه‌مای هزری و رێكخراوه‌یی چه‌پی ئه‌لكترۆنی (E-Left)، به‌ره‌و چه‌پێكی زانستی ودیموكراتی سه‌رده‌میانه‌.

پێش نیزیكه‌ی بیست ساڵ من سه‌ره‌تاكانی چه‌مكی چه‌پی ئه‌لكترونیم خسته‌روو (Electronic Left ”E-Left”) وباسم كردن له‌ خاڵی سه‌ره‌كی له‌چه‌ندین وتار ودیالوگی جیاواز. وه‌كو ده‌بینین زۆر له‌ خاڵه‌ باسكراوه‌كان راستگویی خۆیان سه‌لماند، وئێستا پێویسته‌ به‌ فراوانی گرنگترین بنه‌مای هزری ورێكخراوه‌یی چه‌پی ئه‌لكترونی به‌شێوه‌یه‌كی وردتر روون بكه‌ینه‌وه‌.
ئه‌كرێ‌ هه‌ندێ‌ كه‌س واتێبگه‌ن زاراوه‌ی چه‌پی ئه‌لكترونی ته‌نها گۆرینی ده‌زگا و پارته‌كانی چه‌په‌ له‌شێوه‌ی ئاسایی خۆی بۆ به‌كارهێنانی ته‌كنۆلۆجیای زانیاری و ئه‌نترنێت! به‌تێروانینی من، زۆر له‌وه‌ زیاتره‌، به‌ڵكو ئاراسته‌غپكی نوێ‌ یه‌ به‌شێوازه‌كی زانستی دیموكراتی هاوچه‌رخ وسه‌رده‌میانه‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌گرێت له‌باره‌ی چه‌مكی چه‌پ و وتاری سیاسی، میكانیزمی رێكخستن وكاركردن، بۆ ئه‌وه‌ی بگونجێت له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ته‌كنلوجی وزانستی ومافی مروڤ له‌بواره‌ جیاوازه‌كان، وگۆرانكاری گه‌وره‌ له‌ میكانیزمی سه‌ره‌ده‌ریكردن وپه‌یوه‌ندیكردن ورێكخستنی جه‌ماوه‌ر به‌هۆی شورشی ته‌كنلوجی وزانیاریه‌وه‌.

گرنگترین بنه‌مای هزری وسیاسی چه‌پی ئه‌لكترونی
وه‌ك هێزی چه‌پ خه‌بات ده‌كه‌ین دژی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری به‌شێوه‌ی جیاوازی خۆی، وكارده‌كه‌ین بۆ گۆرینی، به‌ره‌و سیسته‌می سوشیال دیموكرات كه‌ زیاتر مروڤایه‌تی ودادپه‌روه‌ری تێدا هه‌بێت، به‌ڵام پرسیار لێره‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایه‌ ده‌توانین بیگۆرین به‌رێگه‌ی پێداگری حه‌رفی به‌ تێكست و وتاری سیاسی ومیكانیزمی كاركردن ورێكخراوه‌یی كلاسیكی ماوه‌ به‌سه‌رچوو له‌ناو قالبی جێگیر! كه‌ ناگونجێن له‌گه‌ڵ بیركردنه‌وه‌ی دیالیكتی وپێشكه‌وتنخوازی ماركسی وچه‌پ، له‌كاتێك سه‌رمایه‌داری له‌هه‌موو بواره‌ك گه‌شه‌ ده‌كات له‌هه‌ر كاژمێره‌ك به‌لكو له‌هه‌ر خوله‌كه‌ك! وبه‌شێوه‌كی خێرا وكاریگه‌ر خۆی ده‌گونجێنیت له‌گه‌ڵ قه‌یرانه‌ جیاوازه‌كان ولێی ده‌رده‌چێت وخۆی نوێ‌ ده‌كاته‌وه‌؟ ئایه‌ ئه‌كرێ‌ (چه‌كی زۆر كه‌ون) به‌كاربێنین، ومه‌به‌ستم لێره‌ وتار ومیكانیزمی كاركردن ورێكخستن له‌و شه‌ره‌ گه‌وره‌ وئالوزه‌ وسه‌ركه‌وتن مسوگه‌ر بكه‌ین؟ به‌ بوچوونی من، به‌دڵنیاییه‌وه‌ وه‌ڵام (نه‌خێر) ده‌بێت، وبارودوخی ئێستا ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت!

بۆیه‌ پێویسته‌ روو به‌رووی سه‌رمایه‌داری ببینه‌وه‌ (به‌ چه‌كی) پێشكه‌وتوو، وزانستی هاوچه‌رخ ونوێ بوونه‌وه‌ وگه‌شه‌كردنی به‌رده‌وام له‌هه‌موو بواره‌ك، وسه‌ركه‌وتنی به‌سه‌ر بێنین. به‌هه‌مان شێوه‌ی كارل ماركس وفریدریك ئه‌نجلز (كارل وئه‌نجلز له‌ پێشه‌كی چاپی ئه‌لمانی ساڵی 1872 له‌ به‌یاننامه‌ی شیوعی پاش ته‌نها بیست وپێنج ساڵ له‌ نووسینی، ئاماژه‌ ده‌كه‌ن: ئیمڕۆ ئه‌و به‌رنامه‌ كه‌ون بووه‌ له‌هه‌ندێ‌ خاله‌كانی به‌كاریگه‌ری پێشكه‌وتنی پیشه‌سازی گه‌وره‌ له‌دوایین بیست وپێنج ساڵ). وبێگومان ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ی كارل وئه‌نجلز ئاماژه‌ بۆ ده‌كه‌ن له‌و كاته‌ زۆر كه‌م بوو به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی گه‌وره‌ی ته‌كنلوجی ئێستا، باشه‌ ئێستا بوچوونیان چۆن ده‌بوو؟ ئه‌گه‌ر ئێستا له‌ ژیان دا بان پاش ئه‌و هه‌موو گۆرانكاریه‌ گه‌وره‌یه‌؟

زۆر پێویسته‌ له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می ئێستا بروین وله‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی گه‌وره‌ی زانستی وته‌كنلوجی به‌رده‌وام له‌هه‌موو بواره‌كان، وبه‌باشترین شێوه‌ سوودی لێ‌ وه‌رگرین وبه‌كاریبینین له‌ خه‌باتمان له‌پێناو گۆرین وگه‌شه‌پێدان ونوێ‌ بوونه‌وه‌، وتازه‌ كردنه‌وه‌ی وتار وبه‌رنامه‌ی پارته‌ چه‌په‌كان، ومیكانیزمی رێكخستن وسه‌ركردایه‌تی وهه‌لسوكه‌وت له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ر، وروو به‌رووبوونه‌وه‌ی كێشه‌ی ئالوز وگه‌وره‌، وكارلێكردنی خێرا له‌گه‌ڵ گۆرانكاری خوماڵی وهه‌رێمی ونێوده‌وله‌تی، له‌پێناو كاراكردنی دیالوكی نشتیمانی خوماڵی وهه‌رێمی ونێوده‌وله‌تی له‌نێو هێزه‌كانی چه‌پ، وپێشخستن ونوێ كردنه‌وه‌ی رێكخستنه‌كانی چه‌پ ودامه‌زراندنی چارچێوه‌ وهاوپه‌یمانی چه‌پی دیموكراتی، وپابه‌ندبوون به‌ گیانی نوێ بوونه‌وه‌ی زانستی ورێكخراوه‌یی ومروڤایه‌تی هزری چه‌پ له‌لایه‌ك وگیانی شورشی ته‌كنلوجی وزانیاری له‌لایه‌كی تر.
وبه‌پێی ئه‌وه‌، من ده‌بینم گرنگترین بنه‌مای هزری چه‌پی ئه‌لكترونی، ئه‌وانه‌ی خواره‌وه‌ن:

1. چه‌په‌كی زانستی پشت ببه‌ستێت به‌ پێشكه‌وتنی زانستی ومافی ئاقلانه‌ی هزری چه‌پ ومروڤایه‌تی ورێكه‌وتنه‌كانی مافی مروڤی جیهانی، وسوود وه‌رگرێت له‌ لایه‌نه‌ ئه‌رێنیه‌كانی هه‌موو ئاراسته‌كانی ماركسی وچه‌پ وپێشكه‌وتنخوازی جیاواز، ودان به‌ فره‌لایه‌نی هزری چه‌پ بنێت، وهیچ تیوری یان ئایدلوجی ئه‌ژمار نه‌كات وه‌ك تێكسته‌كی ئاینی پیروز. هه‌روه‌ها سوود وه‌رگرێت له‌ پێشكه‌وتنی ته‌كنلوجی وزانستی ومافه‌كان له‌ كاری سیاسی وراگه‌یاندن وئابوری وكۆمه‌ڵایه‌تی وروشه‌نبیری وژینگه‌یی. وبا به‌ ده‌یان چاره‌سه‌ریمان هه‌بێت به‌كاریان بێنین بۆ پلاندانان وئاراسته‌كردنی خه‌باتی چه‌پ ومیكانیزمه‌كانی له‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی زیاتر ویه‌كسانی وئازادی به‌ئاسویه‌كی ئیشتیراكی.
2. جێگره‌وه‌ی زانستی وئاقلانه‌ به‌پێی شتی به‌رده‌ست ئێستا ونه‌ك شتی داواكرا !: ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌كی تیوری بیربكه‌ینه‌وه‌ ئێستا وه‌كو هه‌موو چه‌پخوازه‌كان بێگومان داواكاریمان ده‌وله‌ته‌كی ئیشتیراكی دیموكراتی یه‌ وسیسته‌مه‌كی ناچینایه‌تی ویه‌كسانی ته‌واو تا راده‌یه‌كی گه‌وره‌. به‌ڵام پسیار لێره‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایه‌ ئێستا ئه‌وه‌ له‌توانا دایه‌ به‌پێی بارودوخی بابه‌تی وخۆیه‌تی؟ وئایه‌ هه‌ر ده‌مینیێن له‌ژێر كاریگه‌ری ئایدلوجیا ودووباره‌كردنه‌وه‌ی رسته‌ی شورشگێری، وله‌سه‌ر تیوری قسه‌ بكه‌ین له‌جیاتی شێوازی زانستی وچۆنیه‌تی ئه‌نجامدانی گۆرانكاری كۆمه‌ڵایه‌تی گه‌وره‌ وگشتی، وله‌جیاتی كرده‌وه‌ی پراكتیكی؟
   بۆیه‌ چه‌پی ئه‌لكترونی هه‌وڵ ده‌دات سیاسه‌ت وبه‌رنامه‌ وجێگره‌وه‌ی زانستی بخاته‌ رو، زیاتر ئاقلانه‌ بن وپه‌یوه‌ندیان هه‌بێ‌ به‌ كێشه‌كانی جه‌ماوه‌ری زه‌حمه‌تكێش وكۆمه‌ڵگا به‌گشتی وژیانی ڕۆژانه‌ وگۆرینی به‌ره‌و باشتر هه‌تا ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌كی سنورداریش بێت، پشت به‌ستن به‌ واقیع وتوانای چینه‌كان وبارودوخی ئێستا وتایبه‌تمه‌ندی وپله‌ی گه‌شه‌كردنی كۆمه‌ڵگاكان، وپێشهاته‌ خۆماڵی وهه‌رێمی ونێوده‌وله‌تیه‌كان وده‌ستنیشانكردنی ئه‌ركی پراكتیكی ئه‌و قوناغه‌ پشت به‌ستن به‌ زانستی هاوچه‌رخ وبیروكه‌ی چه‌پ وپێشكه‌وتنخوازی جیاواز.
   بۆ ئه‌وه‌ی چه‌پ دور نه‌كه‌وێت له‌ ئامانج وبیروكه‌كانی وته‌نها رسته‌ی شورشگێری وكلاسیكی ئاماده‌ دووباره‌ بكاته‌وه‌، وبمێنته‌وه‌ له‌ناو تێكستی تیوری وشك وكه‌ون. كه‌ به‌داخه‌وه‌ له‌لایه‌ن زۆر له‌ چه‌په‌كان بوونه‌ته‌ (تێكستی پیروزی وشك) وراستی ئاینی ره‌ها، وبه‌كه‌لك هه‌موو شوێن وكات دێن، وزۆر جار سه‌ركرده‌كانی ماركسی وچه‌پ وهه‌ندێ‌ سه‌روك حیزب وه‌كو خوداوه‌ند سه‌یر ده‌كرێن.

   پێویسته‌ چه‌پ ئازاد بكرێت له‌ تێكسته‌ تیوریه‌كانی ره‌ها وپه‌رستنی كه‌ساتیه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی له‌و قوناغه‌ تێپه‌رین، وگه‌راندنه‌وه‌ی سه‌ركرده‌ مه‌زنه‌كان وبیرمه‌ندانی چه‌پ بۆ (خانه‌ی مروڤه‌كان) پاش ئه‌وه‌ی كردیانن به‌ (خوداوه‌ند وپیاوی ئاینی وشێخ)، وئه‌وه‌ بووه‌ هۆكاری حاله‌ته‌كی نه‌رێنی ووشكبوونی هزری وزیانه‌كی زۆری به‌ چه‌پ گه‌یاند ورولی له‌ناو كۆمه‌ڵگا.
   گۆرینی ژیانی مروڤ به‌ره‌و باشتر بنه‌مای چه‌پی ئه‌لكترونی یه‌، هه‌تا ئه‌گه‌ر به‌هه‌ندێ‌ هه‌نگاوی سنورادریش بێت به‌رێگه‌ی جێگره‌وه‌ی واقیعیانه‌ بۆ ئه‌و قوناغه‌، وسوود وه‌رگرتن له‌ تیوری وبیروكه‌ی چه‌پ وپێشكه‌وتنخواز ومروڤایه‌تی جیاواز بۆ ئه‌نجامدانی گۆرانكاری به‌پێی بارودوخ وگه‌شه‌كردنی هه‌ر وڵاته‌ك، نه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه‌، وپێویسته‌ بكه‌وێته‌ ژێر پروسه‌كی ره‌خنه‌گرتن وگه‌شه‌پێدان ونوێ‌ كردنه‌وه‌ی به‌رده‌وام هاوكات له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی زانستی وسیاسی وكۆمه‌ڵایه‌تی وماف وروشه‌نبیری وژینگه‌یی مروڤایه‌تی.

3. ئه‌زمونه‌ ئیشتیراكیه‌كان وچه‌پخوازه‌كان: داوای پێداچوونه‌وه‌ی ماركسیه‌ت وقوتابخانه‌ چه‌په‌كانی جیاواز ده‌كات وكلتوره‌كه‌یان، وهه‌لسه‌نگاندنی ئه‌زمونه‌كانی ئیشتیراكی وچه‌پخواز، بۆ نموونه‌ (ئیشتیراكی سوڤێتی، ئه‌زمونی چینی، ئیشتیراكیه‌ت وچه‌پی خۆماڵی، ئه‌زمونه‌كانی ئیشتیراكی دیموكراتی وبه‌تایبه‌تی له‌ ده‌وله‌ته‌ سكاندنافیه‌كان…هتد). به‌شێوه‌كی زانستی وبه‌پێی قوناغی مێژوویی وبارودوخی خۆماڵی وهه‌رێمی ونێوده‌وله‌تی ئه‌و كاته‌، وخوێندنه‌وه‌ی لایه‌نه‌ ئه‌رێنی ونه‌رێنیه‌كان وشیكردنه‌وه‌كی ره‌خنه‌گر وزانستی بۆ بیروكه‌ وكه‌ساتیه‌ چه‌په‌كان بۆ سوودوه‌رگرتن له‌ لایه‌نه‌ ئه‌رێنیه‌كان ودووركه‌وته‌وه‌ له‌ لایه‌نه‌ نه‌رێنیه‌كان.
4. ئامانجی بنیاتنانی ده‌وله‌ته‌كی دیموكراتی سكیولاره‌ به‌ سیسته‌مه‌كی سیاسی وئابوری وكۆمه‌ڵایه‌تی وژینگه‌یی دادپه‌روه‌رانه‌، جه‌خ ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر ره‌تكردنه‌وه‌ی هه‌موو شێوه‌كانی چه‌وساندنی چینایه‌تی وپشت به‌ستن به‌ ده‌سه‌ڵاتی گه‌ل ده‌كات، رولی ئاین ونه‌ته‌وه‌ جیاده‌كرێته‌وه‌، له‌سه‌ر بنه‌مای هاولاتیبوونی یه‌كسان ورێزگرتنی فره‌نه‌ته‌وه‌یی ومافی ملله‌تان بۆ مافی چاره‌نووس، وسه‌روه‌ری یاسا ورێكه‌وتنامه‌كانی مافی مروڤی نێوده‌وله‌تی، رێزگرتنی ئازادیه‌كان ویه‌كسانی ودادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی، مافی رێكخستنه‌وه‌ وخۆپیشاندان ومانگرتن وجیاكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان، دادوه‌ری سه‌ربخۆ وراگه‌یاندنی ئازاد وكراوه‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئاراسته‌ هزری وسیاسی، جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر مافه‌كانی مروڤ ب تێگه‌یشتنه‌كی جیهانی دوور له‌ نه‌ته‌وه‌په‌رستی وئاین وره‌گه‌ز وئاراسته‌ی سیاسی وهزری، دژایه‌تی سزای له‌سێداره‌دان، ودووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ هاوپه‌یمانه‌تی له‌گه‌ڵ حكومه‌ت وهێزی دیكتاتوری وئاینی ونه‌ته‌وه‌په‌رست كه‌ دژی مافی مروڤن.
5. به‌شێوه‌كی سه‌ره‌كی به‌رنامه‌ وسیاسه‌ته‌كانی ئاراسته‌ی كرێكار وزه‌حمه‌تكێشان وچینه‌ بنده‌سته‌كان ده‌كات، وگه‌نجان وچینه‌كانی تینوو بۆ گۆرین ونوێ‌ كردنه‌وه‌ وداپه‌روه‌ری ویه‌كسانی ناو كۆمه‌ڵگا. ووه‌ك قوناغه‌كی چاكسازی داوای سیسته‌مه‌كی ئابوری داپه‌روه‌رانه‌ وروون ده‌كات وده‌وله‌ت خۆشگوزه‌رانی ویه‌كسانی، به‌رێگه‌ی سیاسه‌تی ئابوری جیاواز وكه‌رتی گشتی وهاوكار وتێكه‌ڵ وتایبه‌ت به‌پێی به‌رێوبردنی گشتی ئابوری وگرنگیدان به‌ ده‌وله‌ت له‌بواری پلاندانانی ئابوری مه‌لبه‌ندی له‌ژێر سه‌رپه‌رشتی دیموكراتی جه‌ماوه‌ری. پشت به‌ستن به‌باج وه‌رگرتن وداپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی وبیمه‌كردن وهاوسۆزی كۆمه‌ڵایه‌تی گونجاو ونه‌هێشتنی هه‌ژاری ویه‌كسانی ده‌رفه‌ت ونه‌هێشتنی بێكاری وگه‌شه‌پێدانی توانای مروڤایه‌تی وبه‌كارهێنانی زانستی بۆ سه‌رچاوه‌كان، خوێندنی بێ‌ به‌رامبه‌ر وته‌ندروستی وچاودێری كۆمه‌ڵایه‌تی وگشت خزمه‌ته‌ سه‌ره‌كیه‌كان وبه‌شداركردنی هه‌مووان له‌ سامانه‌كانی كۆمه‌ڵگا ومسوگه‌ركردنی ئاسته‌ك وكوالیتیه‌كی ژیانی گونجاو بۆ هه‌موو هاوڵاتیان.
   خه‌باتی زاراوه‌یی، هاودژ نییه‌ له‌گه‌ڵ خه‌باتی به‌رده‌وام له‌پێناو گۆرین به‌ره‌و سیسته‌مه‌كی سیاسی – ئابوری یه‌كسان ونه‌هێشتنی جیاوازیه‌ ئابوریه‌كان له‌ناو چینه‌كانی كۆمه‌ڵگا، وبه‌دیهێنانی داپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی. سروشت وبناماكانی سیسته‌می سیاسی وئابوری كه‌ له‌پێناوی خه‌بات ده‌كه‌ین جیاواز ده‌بێت به‌پێی تایبه‌تمه‌ندی وسروشتی هه‌ر وڵاته‌ك، وهاوسه‌نگی چینایه‌تی وسیاسی وبارودوخی خۆماڵی وجیهانی.
6. چه‌په‌ك دووربێت له‌ توتالیرزم باوه‌ری به‌ پروسه‌ی دیموكراتی وفره‌حزبی وگواستنه‌وه‌ی ئاشتیانه‌ی ده‌سه‌ڵات هه‌بێت، وگۆرینی هێواش به‌ره‌و سیسته‌مه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌تر به‌پێی بوچوونه‌كانی جه‌ماوه‌ر، به‌شێوه‌كی داهێنه‌ر كۆبكاته‌وه‌ له‌نێوان دیموكراسی ویه‌كسانی ودادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی وسكیولاریزم، ودژی هه‌موو جوره‌كانی دیكتاتوریه‌ت بێت وهه‌ر زه‌وتكردنه‌كی ده‌سه‌ڵات، ودژی چه‌مكی یه‌ك چین یان حزب بێت، وشێوازی هه‌مه‌جوری خه‌باتی جه‌ماوه‌ری ودیموكراتی بگرێته‌ به‌ر ئه‌گه‌ر له‌ ده‌سه‌ڵات بێت یان له‌ ئوپوزسیون، ورێز له‌ بوچوونی ده‌نگده‌ران بگرێت له‌ كه‌ش وهه‌وایه‌كی دیموكراتی ویه‌كسانی بۆ هه‌موو حزبه‌ سیاسیه‌كان به‌پێی حاله‌تی هه‌ر وڵاته‌ك.
7. كاربكات له‌پێناو دامه‌زراندن وبه‌هێزكردنی یه‌كێتی وسه‌ندیكای كرێكاران به‌شێوه‌كی پیشه‌یی وسه‌ربخۆ، به‌رگریكردن له‌ مافی كرێكاران وزه‌حمه‌تكێشان وهزری نێوده‌وله‌تی ورێكه‌وتنی ئازادی سه‌ندیكاكان وپاراستنی رێكخستنی سه‌ندیكاكان، ونه‌كرێنه‌ شوێنی سیاسی وحیزبی وبه‌شه‌ك له‌ ناكوكیه‌كان، به‌ڵام ئه‌كرێ‌ بوچوونی سیاسی جیاواز هه‌بێت له‌ناو سه‌ندیكاكان كاربكه‌ن پێكه‌وه‌ له‌پێناو بدیهێنانی ئامانجی پیشه‌یی هاوبه‌ش.
   كه‌وتنی سه‌ندیكاكان ویه‌كێتیه‌ پیشه‌یه‌كان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی حیزبه‌كان وكاریگه‌ریه‌كانیان فاكته‌ره‌كێ‌ نه‌رێنی یه‌ ولاوازیان ده‌كات، وده‌بێته‌ هۆی ناكوكی ناوخۆیی وسه‌پاندنی ئه‌جیندای حیزبی ته‌سك وپه‌یابوونی ناكوكی حیزبی ناوخۆیی وده‌ره‌كی به‌هۆی هه‌لۆستی زۆرینه‌ی لایه‌نه‌ چه‌په‌ كلاسیكیه‌كان، كه‌ هه‌تا ئێستا له‌گه‌ڵ كاری هاوبه‌ش نین له‌نێوان رێكخراوه‌ جه‌ماوه‌ری وسه‌ندیكاكان.
8. داوای یه‌كسانی ته‌واو بۆ ئافره‌ت وجوداكاری ئه‌رێنی، وته‌رخانكردنی به‌شی (كوتا) له‌ ده‌زگاكان بۆ ئه‌وه‌ی یه‌كسانی ته‌واو دروست ببێت، له‌ناو هه‌موو ده‌زگای جه‌ماوه‌ری وسه‌ركردایه‌تی وچالاكی جیاواز، وهه‌ندێ‌ میكانیزمی هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی ئافره‌ت پوستی سه‌ركردایه‌تی وه‌رگرێت وتواناكانی پێشبخات، وهه‌روه‌ها دامه‌زراندنی یه‌كێتی سه‌ربخۆی ئافره‌تان به‌پێی رێكه‌وتنی نێوده‌وله‌تی په‌یوه‌ست به‌ ئافره‌تان. زۆرینه‌ی هێزه‌ چه‌په‌كان هه‌تا ئێستا نێرینه‌ن تا راده‌كی گه‌وره‌، ورولی ئافره‌ت سنورداره‌ به‌شێوه‌كی به‌رچاو له‌ ئاسته‌كانی سه‌ركردایه‌تی.
   خه‌بات له‌پێناو به‌دیهێنانی یه‌كسانی ته‌واو له‌نێوان ئافره‌ت وپیاو مه‌رج نییه‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ گۆرینی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری ودامه‌زراندنی سیسته‌می ئیشتیراكی وسنورداركردنی به‌ ره‌هه‌ندی چینایه‌تی، به‌لكو ئه‌كرێ‌ ئێستا زۆر چاكسازی بكرێت وبه‌پێی ئاماره‌كان زۆرینه‌ی ئه‌و ده‌وله‌تانه‌ی ئافره‌تان توانیانه‌ زۆر ماف به‌ده‌ست بێنن وپله‌ی پێشكه‌وتووی یه‌كسانی كه‌ هه‌تا ئێستا ده‌وله‌تی سه‌رمایه‌دارین، بۆ نموونه‌ ده‌وله‌ته‌ سكاندناڤیه‌كان.
9. جیاكردنه‌وه‌ی رولی ئاین له‌ ده‌وله‌ت: چه‌پی ئه‌لكترونی رولی ئاین له‌ ده‌وله‌ت جیاده‌كاته‌وه‌ له‌گه‌ڵ مسوگه‌ركردنی ئازادی ئاینی وبیروباوه‌ر، ورێزگرتن له‌ ئازادی بیرو ورای ئاینی كه‌سایه‌تی جه‌ماوه‌ر وپه‌یوه‌ندی له‌نێوان مروڤ وئاین، بێ‌ ئه‌وه‌ی به‌زۆر په‌سه‌ند بكرێت له‌سه‌ر كه‌سانی تر. پێویسته‌ ده‌وله‌ت سكیولار بێت وله‌سه‌ر یه‌ك دووراتی بێت له‌گه‌ڵ هه‌موو ئاینه‌كان، وپشتگیری ده‌زگا ئاینیه‌كان بكات وه‌ك رێكخراوی جه‌ماوه‌ری به‌شێوه‌كی یه‌كسان به‌پێی پله‌ وئاستی ئاین له‌ناو كۆمه‌ڵگا. بۆیه‌ پێویسته‌ ده‌زگای ئاینی له‌ژێر سه‌رپه‌رشتی ده‌وله‌ت بێت، وكارمه‌ندانی ئاینی له‌ناو ده‌زگای حكومی په‌روه‌رده‌ بكرێن، له‌گه‌ڵ قه‌بوڵكردنی فره‌ئاینی وفره‌هزری ورسواكردنی توندوتیژی ووشكباوه‌ری وسه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتی ئاین له‌ناو كۆمه‌ڵگا.

   ئاین ته‌ماشه‌ ناكرێت وه‌ك كێشه‌كی هاودژی سه‌ره‌كی به‌لكو به‌رهه‌می بارودوخی ئابوری وسیاسی وكۆمه‌ڵایه‌تی وروشه‌نبیری ومێژووی یه‌ وكاریگه‌ریه‌كانی، بۆیه‌ پێویسته‌ خۆمان دووربخه‌ین له‌ دژایه‌تیكردنی توندی ئاینی جه‌ماوه‌ر، به‌لكو دیالوكه‌كی ئاقلانه‌ وئارام هه‌بێت له‌باره‌ی ئاینه‌كان، وخوێندنه‌وه‌ی كلتوری ئیسلامی وئاینه‌كان به‌ تێروانینه‌كی زانستی چه‌پخواز وبه‌رچاوكردنی لایه‌نه‌ ئه‌رێنیه‌كان وسوود وه‌رگرتن لێیان بۆ گۆرینی كۆمه‌ڵایه‌تی، وره‌خنه‌گرتنی زانستی بۆ لایه‌نه‌ نه‌رێنیه‌كان به‌پێی بارودوخی مێژوویی، به‌شێوه‌ك كاریگه‌ریه‌كی ئه‌رێنی هه‌بێت له‌سه‌ر جه‌ماوه‌ری باوه‌ردار به‌پێی سروشتی هه‌ر وڵاته‌ك.

   هێزی ئاینی توندره‌و ئه‌گه‌ر ئیسلامی بێت یان مه‌سیحی یان یه‌هودی وكاربكه‌ن بۆ سیسته‌می دیكتاتوری ئاینی هێزی پاشكه‌وتنخوازن وئاین به‌كاردێنن بۆ به‌رێوه‌بردنی ئه‌جینداكانیان كه‌ پاشكه‌وتوون ودژی هزری چه‌پ ودیموكرات ومافی مروڤن، وپێویسته‌ له‌دژیان راوه‌ستین ورسوایان بكه‌ین به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك. وله‌هه‌مان كات، پێویسته‌ كاربكه‌ین له‌گه‌ڵ هه‌موو بوچوونه‌ ئاینیه‌ چاكسازه‌كان وئاشتیخوازه‌كان، ئه‌وانه‌ی به‌شێوه‌كی نوێ‌ ئاین وكلتوری ئاینی ده‌خوێننه‌وه‌، وخۆیان ده‌گونجێنن له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی هزری وزانستی ومافی مروڤ ودوورن له‌ وشكباوه‌ری ئاینی.

10. فره‌لایه‌نی ده‌زگای چه‌پ وهاوپه‌یمانی وكاری هاوبه‌ش: زۆر له‌ هێزه‌كانی چه‌پ به‌شێوه‌كی گشتی توشی دووبه‌ره‌كی وپه‌رت وبڵاوبوون بوونه‌ وسه‌رقالی ناكوكی ناوخۆیی ودژایه‌تی یه‌كترین وله‌ناو (جه‌نگی سارد) دان له‌گه‌ڵ یه‌كتری، وجوره‌كی (تائیفه‌گری سیاسی وشكیان) هه‌یه‌! وجه‌خت ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌سه‌ر جیاوازی په‌یوه‌ست به‌ پلانی ستراتیجی ماوه‌ درێژ، وهه‌ندێ‌ هێزه‌ چه‌پ دژی هه‌ر بوچوونه‌كی تری چه‌پی جیاوازن، وله‌ زۆر جار به‌خائین ناویان ده‌به‌ن، ودژی هه‌ر جوره‌كی كاری هاوبه‌شن له‌گه‌ڵیان. سه‌ره‌رای خاڵی هاوبه‌ش له‌نێوان زۆربه‌ی هێزی چه‌پ وخاڵی جیاوازی سنوردار له‌نێوانیان. وبه‌تێروانینی ئێمه‌ قه‌بولكردنی جیاوازی هزری دیارده‌كی ته‌ندروسته‌ ووتاری سیاسی پێشده‌خات.
    بۆیه‌ چه‌پی ئه‌لكترونی باسی كار وخه‌بات ده‌كات له‌چارچێوه‌ی بزاڤه‌كی چه‌پی كۆمه‌ڵایه‌تی فراوان، به‌مه‌به‌ستی به‌هێزكردنی رولی بوچوونی چه‌پی پێشكه‌وتنخواز له‌ناو كۆمه‌ڵگادا به‌شێوه‌كی گشتی، دوور له‌ چارچێوه‌ی حیزی ته‌سك توندره‌وی حیزبی وكه‌سایه‌تی، وهه‌بوونی حیزب وهاوپه‌یمانێتی چه‌پی فره‌لایه‌ن. وكاری هاوبه‌ش له‌نێو هێزی چه‌پ وپێشكه‌وتنخواز ومروڤایه‌تی بووته‌ داواكاریه‌كی جه‌ماوه‌ری له‌سه‌ر ئاستی جیهان.
    پێویسته‌ ئه‌زمونی هاوپه‌یمانێتی وكاری هاوبه‌ش له‌جیهان وناوچه‌كه‌ بخوێنین وگرنگی پێبده‌ین، وسوودی لێوه‌رگرین وبه‌پیێ‌ بارودوخی هه‌ر وڵاته‌ك جێبه‌جێی بكه‌ین، وكاربكه‌ین له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆیی وده‌ره‌كی بۆ نه‌هێشتنی ئاسه‌واری توندره‌وی رێكخراوه‌یی وچارچێوه‌ی حیزبی ته‌سك، وبه‌مای هزری وسیاسی نوێ‌ بكه‌ینه‌وه‌ وجه‌خت بكه‌ین له‌سه‌ر هاوپه‌یمانێتی وكاری هاوبه‌ش، وپێویسته‌ باوه‌ریمان هه‌بێت چاره‌نووسی بزاڤی كۆمه‌ڵایه‌تی فراوانی چه‌پ وگۆرینی ژیانی چینه‌ زه‌حمه‌تكێشه‌كان وكۆمه‌ڵگا به‌شێوه‌كی گشتی به‌ره‌و باشتر گرنگتره‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی رێكخستنه‌كی چه‌پی دیاریكراو.
    هه‌روه‌ها گرنگه‌، هێزه‌كانی چه‌پ كاربكه‌ن له‌ئاینده‌ كاربكه‌ن (بێ‌ تێكه‌لكردنی ئالاكان) به‌پێی خالی هاوبه‌شی دیاریكراو له‌گه‌ڵ بوچوونی سیاسی وهزری دیموكراتی وسكیوله‌ر ومروڤایه‌تی تری جیاواز له‌پێناو گۆرینی سیسته‌مه‌ دیكتاتوریه‌كان وروو به‌رووبوونه‌وه‌ی وشكباوه‌ری ئاینی ونه‌ته‌وه‌یی ودامه‌زراندنی سیسته‌مه‌كی دیموكراتی ودابینكردنی ئارامی وخزمه‌تگوزاری وه‌ك به‌رنامه‌كی دیموكراتی. وپێویسته‌ هه‌ندێ‌ ته‌كتیك وهاوپه‌یمانێتی دیاریكراو به‌كاربێنین به‌پێی هه‌ر قوناغه‌ك وبه‌پێی بارودوخی هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك وهاوسه‌نگی هێزی چینایه‌تی، وپێویسته‌ دیالوك به‌رده‌وامبێت له‌گه‌ڵ هه‌موو هێزه‌كانی چه‌پ لسه‌ر ئاستی جیهان.
    گرنگترین بنه‌مای رێكخراوه‌یی چه‌پی ئه‌لكترونی:
    ئاراسته‌ی جیهانی به‌شێوه‌كی گشتی به‌ره‌و ئه‌نترنێت وبه‌رنامه‌كانی یه‌ له‌بواری جیاواز. وبه‌پێی ئاماره‌كان به‌كارهێنانی ئه‌نترنێت له‌ زیادبوونه‌كی به‌رده‌وامه‌ هه‌تا له‌ وڵاته‌كانی جیهانی سێیه‌میش، وبووته‌ به‌شه‌كی سه‌ره‌كی بۆ به‌رێوبردنی كاره‌كانی كۆمه‌ڵگا، به‌هۆی پێشكه‌وتنی زانستی گه‌وره‌ وتۆری ئه‌نترنێت وتۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بوونه‌ته‌ (ده‌سه‌ڵاتی پێنجه‌م) له‌زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگاكان، وبوونه‌ هۆی:

    أ. په‌یابوونی شێوه‌ی نوێی وشیاری وشێوازی ده‌ربرین.
    ب. تێروانینی جه‌ماوه‌ر بۆ گۆرین ومیكانیزمه‌كانی.
    ت. زۆرینه‌ی جه‌ماوه‌ر ده‌توانن به‌شێوه‌كی ئازاد په‌یوه‌ندی بكه‌ن.
    پ. ئارسته‌كردنی بابه‌تی زۆر هه‌ستیار به‌شێوه‌كی ئاشكرا، وبه‌شداریكرن وكارلێكردن بۆ پێكهێنانی راستیه‌كان.
    ج- تێپه‌ركردنی چارچێوه‌ی مه‌ڵبه‌ندی وداخراو، وسنوری جوگرافی وئه‌منی ورێكخراوه‌یی نه‌ته‌وه‌یی وئاینی…هتد.
    ح- بڵاوكردنی گیانی ره‌خنه‌گرتنی ئاشكرا بێ‌ هیچ ئاسته‌نگ.
    خ- كاراكردنی تواناكان له‌ناو بوشایه‌كی فراوان پاش ئه‌وه‌ی له‌ناو حاله‌ته‌كی چه‌قبه‌ستو بوون.
    د- به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی وشیاری وبه‌دواچوون وحه‌زی گۆرین، وگه‌شه‌كردنی وشیاری دیموكراتی به‌رێگه‌ی خستنه‌روی چه‌ندین را وبوچوون وكارلێكردن له‌گه‌ڵیان وقه‌بولكردنی فره‌لایه‌نی هزری وسیاسی له‌سه‌ر ئاستی خۆماڵی وهه‌رێمی وجیهانی.
    ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ گه‌وره‌ له‌ بواری وشیاری وزانیاری ودیموكراسی وزه‌لالی وشێوازی ده‌ربرین وره‌خنه‌گرتن بووه‌ هۆكار زۆر كه‌س نه‌بنه‌ ئه‌ندام له‌ رێكخستنه‌ كلاسیكیه‌كان، چۆنكه‌ چه‌مك وبیركردنه‌وه‌یان له‌باره‌ی رێكخستن گۆراوه‌، وبه‌شێوه‌كی گشتی دوور ده‌كه‌ون له‌ رێكخستنه‌ كلاسیكیه‌كان وه‌كو حیزب ورێكخراوه‌ چه‌په‌كان، كه‌ هه‌تا ئێستا تا راده‌كی گه‌وره‌ سیسته‌می بیروكراتی ومه‌لبه‌ندی ومیكانیزمی كار ورێكخستنی كه‌ون به‌كاردێنن.
    هه‌ندێ‌ له‌و حیزب ورێكخراوه‌ چه‌په‌كان، له‌به‌ر میكانیزمی كه‌ون به‌شێوه‌كی گشتی خه‌لك روویان لێَناكات بۆ ئه‌ندامه‌تی وبتایبه‌تی گه‌نجه‌كان، ورێژه‌ی ته‌مه‌نیان 60 ساڵ وزیاتره‌! وته‌نها سه‌ركرده‌یان هه‌یه‌ بێ‌ بنكه‌ی جه‌ماوه‌ری.
    نه‌وه‌ی نوێ‌ دژی كاری حیزبی وبه‌هاكانی چه‌پ نییه‌، به‌لكو ناتوانێ‌ كاربكات به‌پێی میكانیزم وشێوه‌ی رێكخستنی حیزبی كه‌ون وخۆی له‌ناویان نابێنێت. ئێستا ده‌بینین زۆرینه‌ی گه‌نجان خۆیان رێكده‌خه‌ن به‌شێوازی نوێ‌ وهاوچه‌رخ، به‌رێگه‌ی به‌كارهێنانی ئه‌نترنێت وتۆری كۆمه‌ڵایه‌تی، وزۆر زیاتر كاریگه‌ریان هه‌یه‌ له‌سه‌ر واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ حیزبه‌ چه‌په‌كان، چۆنكه‌ به‌شێوه‌كی فراوان ده‌ربرین له‌ خۆیان ده‌كه‌ن وباسی سه‌رپێچیه‌كان ده‌كه‌ن وگه‌شه‌پێدان ودیالوك وره‌خنه‌گرتن بێ‌ هیچ ئاسته‌نگی هزری یان رێكخراوه‌یی، به‌و شێوه‌ی له‌گه‌ڵیان ده‌گونجێت.
    ئێستا روشه‌نبیری ووتاره‌كی سیاسی ومیكانیزمی رێكخستنی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌، له‌ناو گروپی ئه‌لكترونی هه‌مه‌جور، بۆ نیزیكردنه‌وه‌ی بوچوونه‌كان وده‌ستنیشانكردنی داواكاریه‌كانی جه‌ماوه‌ر وخه‌بات ونه‌رازیبوون، وبوونه‌ته‌ بزاڤی سیاسی وكۆمه‌ڵایه‌تی هه‌مه‌جور به‌ سه‌ركردایه‌تی گه‌نجان. سه‌ره‌تا ئه‌وه‌ له‌ (به‌هاری عه‌ره‌بی) دیاربوو كه‌ من ناومنان (شورشه‌كانی چه‌پی ئه‌لكترونی نارێكخستوو) له‌ وتاره‌ك بڵاوم كرده‌وه‌ له‌ 2011، له‌به‌ر به‌كارهێنانی ته‌كنلوجیای نوێ‌ وشێوازی نوێی كۆكردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر به‌پێی پێشكه‌وتنی زانستی وته‌كنلوجی، وئارسته‌كردنی داواكاری چه‌پخوازی روون، وسه‌ركوتووتر بوون له‌ حیزبه‌ كلاسیكیه‌كان وله‌وانه‌ش چه‌پخوازه‌كان.
    خۆپێشاندان ونه‌رازیبوون وچالاكی جیاواز….هتد. له‌سه‌ر زه‌مین بنه‌مای هه‌ر گۆرانكاریه‌كی سه‌ره‌كین، به‌ڵام ئه‌نترنێت وتۆری كۆمه‌ڵایه‌تی ئێستا گرنگیه‌كا گه‌وره‌یان هه‌یه‌، وروله‌كی سه‌ره‌كییان هه‌یه‌ له‌ پێكهێنانی وشیاری وكۆكردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر ورێكخستن ونه‌رازیبوون، وپشتگیری چالاكی مه‌یدانی جه‌ماوه‌ر، وتوانای گه‌وره‌ی هه‌یه‌ بۆ خه‌بات وجولانه‌وه‌ سه‌ره‌رای شوێن وكات وبه‌كه‌مترین تێچوو.
    ئه‌نترنێت وشورشی زانیاری وپه‌یوه‌ندیكردن وتۆری كۆمه‌ڵایه‌تی بوونه‌ هوی په‌یاكردنی جیهانه‌كی دیموكراتی زه‌لال وكراوه‌ وزۆر گه‌وره‌، وبوونه‌ بزوێنه‌ری سه‌ره‌كی نه‌رازیبوونه‌كان، وكاریگه‌ری گه‌وره‌یان هه‌بووه‌ له‌سه‌ر گه‌شه‌كردنی هزری كارگێری ورێكخراوه‌یی وشێوازی سه‌ركردایه‌تی، به‌ره‌ڤ زه‌لالی زیاتر ونامه‌ركه‌زیه‌ت ومرونه‌ت.
    هه‌روه‌ها بوونه‌ته‌ هوی دووباره‌ دارشتنی چه‌مكی (رول ودستتێوه‌ردانی جه‌ماوه‌ر) وپه‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ كۆكردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر وبه‌ده‌ستخستنی زانیاری وده‌نگ وباس بۆ هه‌ر شوێنه‌كی جیهان. وبووه‌ هۆی به‌جه‌ستكردنی هێزی نه‌رازیبوونی جه‌ماوه‌ری وفشاری رای گشتی جه‌ماوه‌ر، وبه‌شێوه‌كی گشتی بووه‌ هۆی په‌یابوونی هه‌ندێ‌ بوچوونی دیاریكراو به‌پێی هێزی خاوه‌ن وسه‌رپه‌رشتانی تۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان وراگه‌یاندن وسه‌ته‌لایته‌كان، كه‌ توانای رێكخستنه‌وه‌ وكونترولیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر بزاڤه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كان وسوود وه‌رگرتن لێیان بۆ مه‌به‌ستی سیاسی …هتد. وبه‌شێوه‌كی گشتی هێز وده‌زگای راستره‌ون ودژی داواكاریه‌ راسته‌كانن.

    ولێره‌ رولی چه‌پی ئه‌لكترونی دێت، بۆ رێكخستنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر ونه‌رازیبوونه‌كان…هتد. وئاراسته‌كردنیان به‌ره‌و رێگای راست له‌جیاتی ئه‌وه‌ی له‌ژێر كاریگه‌ری هێزه‌ دژبه‌ره‌كانی چه‌پ وجه‌ماوه‌ر بن. به‌رێگه‌ی پێشكه‌وتن ونوێ‌ كردنه‌وه‌ی میكانیزمی رێكخستن وكاركردن هاوكات له‌گه‌ڵ به‌كارهێنانی ئه‌نترنێت به‌شێوه‌كی كاریگه‌ر وزیره‌كانه‌ وشورشی زانیاری وپه‌یوه‌ندیكردن بۆ خزمه‌تكردنی خه‌باتی جه‌ماوه‌ر وبه‌هێزكردنی رولی هێزه‌ چه‌پكان وپێشكه‌وتنخوازه‌كان.
    وبۆ به‌دیهێنانی ئه‌وه‌، وچاره‌سه‌ركردنی جیابوونه‌وه‌ ودووركه‌وتنه‌وه‌ی گه‌وره‌ له‌نێوان نه‌وه‌ی نوێ‌ ورێكخستنه‌كانی چه‌پ، چه‌پی ئه‌لكترونی پێشنیاری گه‌شه‌پێدان وپه‌ره‌پێدانی زانستی گه‌وره‌ ده‌كات له‌بواری میكانیزمه‌كانی كاركردن وخه‌باتكردن ودیموكراسیكردن وبه‌شداركردنی ئه‌قلی به‌كۆمه‌ڵ بۆ به‌رزترین ئاست، وخۆ گونجاندن له‌گه‌ڵ بارودوخی ئێستا، به‌رێگه‌ی:

11. شێوازی نوێی رێكخستنه‌وه‌: دوور له‌ شێوازی كلاسیكی وكونترولی ده‌سه‌ڵات له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌كان به‌ره‌و سیسته‌می ناوخۆیی ومیكانیزمی رێكخستنی دیموكراتی نوی وبه‌مرونه‌ت وه‌ك جوره‌ك له‌ (هاوپه‌مانێتی یان تۆری یان سیسته‌می فیدرالی) كه‌ مه‌لبه‌ندی نین له‌روی كارگێرییه‌وه‌، ورێژه‌كی زۆری سه‌ربه‌خۆیی ونامه‌ركه‌زیه‌ت ودیموكراسی تێدا هه‌بێت، وئازادی هه‌بێت بۆ رێكخراوه‌ حزبی وجه‌ماوه‌ریه‌كان وشێوازی جیاوازی رێكخستن وسیاسه‌تكردن له‌سه‌ر ئاستی هزری وجوگرافی وهه‌رێمی…هتد. وبه‌خشینی ده‌سه‌ڵات وهه‌مئاهنگی له‌هه‌موو بواره‌كان. وپێویسته‌ ده‌سه‌ڵاتی زیاتر بدرێته‌ رێكخراو وگروپه‌ جیاوازه‌كان بۆ دارشتنی سیاسه‌ت وبه‌رنامه‌كان وپلانی كاركردن به‌پێی پێویستی هه‌ر ناوچه‌ك، وهه‌ر گروپه‌ك. وپێویسته‌ چه‌مكی نوی به‌كاربێنین له‌بواری كارگێری ولێكۆلینه‌وه‌ی زانستی وپێشكه‌وتنی ته‌كنلوجی بۆ نوێ‌ كردنه‌وه‌ی میكانیزمی به‌رێوه‌بردن وپه‌یوه‌ندیكردنی ناوخۆیی وده‌ره‌كی. وپێویسته‌ ئه‌و شێواز ومیكانیزمانه‌ مرونه‌تیان تێدا هه‌بێت وبه‌رده‌وام نوێ‌ بكرێنه‌وه‌ به‌پێی پێویستیه‌كان، وبه‌پێی:

    أ. پێشكه‌وتنی ته‌كنلوجی وزانیاری ومافه‌كان.
    ب. پله‌ی گه‌شه‌كردنی دیموكراسی یاسی ویاسایی.
    ت. ئاستی ئازادیه‌كان وتوانای كاری رێكخراوه‌یی له‌ناو هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك، ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌كی نهێنی یان ئاشكرا بێت.
    پ. چارچێوه‌ی كاری رێكخراوه‌یی خۆماڵی وهه‌رێمی وجیهانی.
    ج- جوری كێشه‌ ئاراسته‌كراوه‌كان ولایه‌نه‌كان، بۆ هه‌لبژاردنی جوری رێكخستنه‌وه‌.
    ح. كار وپێویستی رێكخراوه‌كان وقه‌واره‌ وگروپه‌ جیاوازه‌كان.
    خ. بنیاتنانی په‌یكه‌ری رێكخستنه‌وه‌ی تایبه‌ت بۆ ماوه‌ وحاله‌تی دیاریكراو.

    د- خوێندنی ئاستی كاریگه‌ری وهه‌لسه‌نگاندنی كاركردن وه‌ك رێكخراوی چه‌پی سه‌ربخۆ، یان كاركردن به‌شێوه‌كی تاك یان قه‌واره‌ یان بزوتنه‌وه‌ یان هاوپه‌یمانێتی له‌ناو كۆمه‌ڵگا. وپێویسته‌ شێوه‌كی پێشكه‌وتنخوازی هه‌بێت وبوچوونی هه‌مه‌جور وله‌وانه‌ش بوچوونی چه‌پ، به‌پێی هاوسه‌نگی چینایه‌تی وحاله‌تی سیاسی هه‌ر وڵاته‌ك. بۆ نموونه‌ ئه‌زمونی (بیری ساندرز) ی چه‌پخواز له‌ناو حیزبی دیموكراتی ئه‌مریكا. وپێویسته‌ بزنین كامه‌یان باشتره‌ وگونجاوتره‌ بۆ به‌هێزكردنی رولی چه‌پ له‌ناو كۆمه‌ڵگا دا.

    ژ. پێویسته‌ وشیاربین له‌كاتی هه‌لبژاردنی ناوی رێكخراو وحیزب وتۆره‌ چه‌په‌كان به‌پێی گه‌شه‌كردنی كۆمه‌ڵگاكان وهاوسه‌نگی چینایه‌تی وسیاسی وتایبه‌تمه‌ندی هه‌ر وڵاته‌ك وگۆرینی زۆر ناوی ئێستا، ودووركه‌وتنه‌وه‌ له‌و ناوانه‌ی كاریگه‌ری نه‌رێنیان هه‌بێت. وشه‌ی كومونیست، ئیشتیراكی…هتد، مه‌رج نییه‌ رامانی چه‌پ وراستی رێكخستنه‌ك بسه‌لمێنیت. كاری جه‌ماوه‌ری له‌سه‌ر ئه‌رز وبه‌شداریكردنی له‌ گۆرینی ژیانی كرێكار وزه‌حمه‌تكێشان وكۆمه‌ڵگا به‌گشتی به‌ره‌و باشتر، بنه‌مای هه‌ر هه‌لسه‌نگاندن وراستگویه‌كه‌ بۆ هه‌ر رێكخستنه‌كی چه‌پ. وسه‌رباری كاریگه‌ری نه‌رێنی پروپاگه‌نده‌ی دژی چه‌پ، وكاریگه‌ری روخانی (كه‌مپی ئیشتیراكی) كه‌ پێویسته‌ ڕه‌چاو بكرێت.

12. بنه‌مای ئه‌ندامه‌تی ومافه‌كانی ئه‌ندام: چه‌پی ئه‌لكترونی سیاسه‌ت ومیكانیزمی نوێ‌ ده‌خاته‌ روو له‌باره‌ی ئه‌ندامه‌تی، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌ندام زیاتر كاریگه‌ری هه‌بێت وسیاسه‌ت وبه‌رنامه‌ دارێژیت، وئازاد بێت له‌كاركردن به‌پێی بوچوونی هزری وسیاسی، كه‌ ئه‌كرێ‌ هاوتابێت له‌گه‌ڵ هه‌موو یان به‌شه‌ك له‌ سیاسه‌ته‌كانی حیزبی چه‌پ، وبه‌هێزكردنی لایه‌نگری ئه‌ندامه‌كان وهه‌ستكردن به‌ به‌رپرسایه‌تی سیاسی ورێكخراوه‌یی، ودووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ مه‌ركه‌زیه‌ت وسكرتاریه‌تی رێكخراوه‌یی ودسپلینی حیزبی توند، وپێویسته‌ رێكخستنه‌كانی چه‌پ ئاره‌زومه‌ندانه‌ بێت به‌پێی دسپلینی خۆیه‌تی ونه‌ك ده‌زگای له‌شكه‌ری بێت.
    وداوای هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌ر رێسایه‌ك ده‌كات ئاسته‌نگ بێت به‌رامبه‌ر مافی ده‌ربرینی ئه‌ندامان له‌ناو وده‌ره‌وه‌ی رێكخستنه‌كانی چه‌پ، وپێویسته‌ ئازادی ته‌واویان هه‌بێت بۆ ده‌ربرینی بوچوونی چه‌پ وسیاسی به‌شێوه‌كی گونجاو، وبه‌شداریكردنی كاریگه‌ر له‌ دارشتن وپه‌سه‌ندكردنی سیاسه‌ته‌ حزبیه‌كان، و هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی چه‌مك وخاڵی وه‌كو:

    أ. ده‌ربرینی بوچوونت بكه‌ له‌ناو ده‌زگای حیزبی یان بلاوكراوه‌ی حیزبی ناوخۆیی یان به‌رێگه‌ی نامه‌یه‌ك بۆ سه‌ركردایه‌تی حیزب.
    ب. جێبه‌جێ‌ بكه‌ پاشان گه‌نگه‌شه‌ بكه‌.
    ت. گوێ‌ گرتنی كوێر وپولایین.
    پ. لایه‌نگری ئه‌ندامه‌كان بۆ ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركردایه‌تی كه‌ ته‌نها سه‌ركردایه‌تی بیر ده‌كاته‌وه‌ وهه‌ڵده‌ستێ‌ به‌ شیكردنه‌وه‌ وده‌ركردنی بڕیار وپێویسته‌ ئه‌ندامه‌كان بڕیاره‌كان جێبه‌جێ‌ بكه‌ن بێ‌ نه‌رازیبوون.
    ج. ده‌ستخستنی پوستی حیزبی به‌پێی لایه‌نگری بۆ سه‌ركردایه‌تی.
    ح…………..
    ئه‌و شتانه‌ پێش ده‌یان ساڵ گونجاو وقه‌بولكراو بوون، به‌ڵام ئێستا گشتی ولاوازن له‌روی دیموكراتییه‌وه‌ وزۆر كه‌ون بوونه‌، وكاریگه‌ری زۆر نه‌رێنییان هه‌یه‌، وگه‌نجان دوور ده‌خه‌نه‌وه‌ له‌ حیزبه‌كانی چه‌پ. ئێستا وه‌كو ده‌بینین له‌ماوه‌ی چه‌ند خوله‌كه‌ك گه‌نجان ده‌توانن پوست بلاوبكه‌نه‌وه‌ له‌ تۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، وله‌سه‌ر ئه‌نترنێت وده‌ربرین له‌ بوچوونیان ده‌كه‌ن وبه‌شێوه‌كی ئازادانه‌ گفتوگو ده‌كه‌ن وده‌گه‌نه‌ ژماره‌كی زۆری خه‌لك، له‌ كاتێك زۆربه‌ی رێكخراوه‌كانی چه‌پ رێگایان پێناده‌ن به‌شێوه‌كی ئازادانه‌ ده‌ربرین بكه‌ن وداوایان لێده‌كه‌ن چاوه‌رێ‌ بن تاكو كۆبوونه‌وه‌ی ده‌زگای حیزبی پاش حه‌فته‌یه‌ك یان مانگه‌ك، یان بلاوكردنه‌وه‌ له‌ناو بلاوكراوه‌ی حیزبی ناوخۆیی، یان به‌رێگه‌ی نامه‌یه‌ك بۆ سه‌ركرده‌ی حیزبی وبه‌شێوه‌كی نهێنی! وته‌نها ده‌گه‌نه‌ ژماره‌كی كه‌می خه‌لك وهه‌تا ناگه‌نه‌ هه‌موو ئه‌ندامانی حیزیش!. ئه‌ژماركردنی گه‌نگه‌شه‌ وگفتوگوی سیاسی وهزری وه‌ك كاره‌كی ناوخۆیی رێگره‌ بۆ جه‌ماوه‌ری چه‌پ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و هزر وبوچوونانه‌ بزانێت له‌ناو رێكخستنه‌كانی چه‌پ وهه‌لسه‌نگاندنی بۆ بكات وبوچوونی فه‌رمی ناگاته‌ جه‌ماوه‌ر. وله‌ئه‌نجامدا، چاودێری جه‌ماوه‌ری وكارلێكردن لاواز ده‌بێت، وده‌بینه‌ تائیفه‌ی چه‌پی-ئاینی داخراو!

    وه‌ك كه‌سانی چه‌پخواز، زۆر شت ده‌خه‌ینه‌ روو بۆ كۆمه‌ڵگا، وداوای دیموكراسی وفره‌لایه‌نی وزه‌لالی وهه‌لبژاردنی راسته‌وخو ده‌كه‌ین، وبه‌شداركردنی جه‌ماوه‌ر له‌ بڕیار وئازادی تاك وگشتی، ومافی ده‌ربرینی ئاشكرا وجیاوازی وبوچوونی به‌رامبه‌ر وراگه‌یاندنی كراوه‌ وهه‌مه‌جور …هتد. به‌ڵام هه‌روه‌ها گرنگه‌ پسیاری خۆمان بكه‌ین، ئایه‌ ئه‌و شت ومافه‌ سه‌ره‌كیانه‌ وزۆر گرنگانه‌ به‌رده‌ستن بۆ ئه‌ندامانی رێكخستنه‌كانمان، وتا چ راده‌ جێبه‌جێ‌ ده‌كرێن، وره‌نگ ده‌ده‌نه‌وه‌ له‌ناو كاری رێكخراوه‌یی وسیاسی وهزری؟؟! هاودژی وكه‌م وكورتی وكه‌مترخه‌می گه‌وره‌مان هه‌یه‌، وپێویسته‌ پێداچوونه‌وه‌ بكه‌ین ونوێ‌ كردنه‌وه‌ وگه‌شه‌پێدان بكه‌ین. وبۆیه‌ گرنگترین بنه‌مای ئه‌ندامه‌تی ومافی ئه‌ندامان، به‌پێی چه‌پی ئه‌لكترونی، ئه‌وانه‌ی خواره‌وه‌ن:

    أ. ئه‌ندامه‌تی په‌یوه‌سته‌ به‌ چه‌مكی هاوپه‌یمانێتی وهاوكاری وكاری هاوبه‌ش بۆ به‌دیهێنانی هه‌ندێ‌ ئامانجی دیاریكراو، ونه‌ك به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كی ناوه‌ندی. ئه‌ندام رولی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ له‌ دارشتنی سیاسه‌تی گشتی حیزب، به‌شداریكردنی ئه‌ندام وكادیرانی حیزب له‌ دارشتنی ساسه‌تی حیزب له‌ بنكه‌وه‌ بۆ سه‌ركردایه‌تی شته‌كی زۆر گرنگه‌. وپێویسته‌ توانا ومیكانیزم وبارودوخی گونجاو هه‌بێ‌ له‌ناو حیزب بۆ ئه‌وه‌ كاره‌ ، وپێویسته‌ ئه‌ندامان هانبده‌ن خۆیان پێشبخه‌ن وشیركردنه‌وه‌ وداهێنان بكه‌ن له‌ناو ریزه‌كانی حیزب، سه‌ره‌رای گونجانی بوچوونیان له‌گه‌ڵ وتاری فه‌رمی یان نه‌، وپێویسته‌ خه‌بات به‌هێز بكرێت له‌سه‌ر هه‌موو ئاسته‌كان وسوود وه‌رگیرێت له‌ ده‌ستپێشخه‌ری ئه‌ندامه‌كان.
    ب. هه‌لبژاردنی شێوه‌ وپله‌ی هه‌مه‌جوری ئه‌ندامه‌تی به‌مرونه‌ت (كارا، هاوسوزی، كاتی، …هتد) بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر كه‌سه‌ك كاری حیزبی بكات به‌پێ بارودوخی كه‌سایه‌تی ژیانی، وبه‌پێی گه‌شه‌كردنی زانستی وماف وجوره‌كانی رێكخستن.
    ت. هێلی گشتی رێكخستن بكرێنه‌ رێنیشانده‌رێك وكاركردن به‌پێی ئه‌و هێلانه‌.
    پ. ده‌ربرینی ئاشكرا له‌ بوچوون له‌ناو وده‌ره‌وه‌ی رێكخستنه‌كان به‌شێوه‌كی شارستانی وكاریگه‌ر، وبه‌شێوه‌كی گونجاو وبێ‌ ئاسته‌نگ یان ترس یان دوودلی.
    ج. ئه‌ندام مافی هه‌یه‌ به‌شێوه‌كی ته‌واو وئاشكرا ره‌خنه‌ له‌ سیاسه‌ته‌كانی فه‌رمی حیزب بگرێت.
    ح. ئه‌ندام مافی هه‌یه‌ ئه‌و سیاسه‌ته‌ فه‌رمیانه‌ جێبه‌جێ نه‌كات ئه‌گه‌ر قه‌ناعه‌تی پێ نه‌بێت.
    خ. مافی هه‌لبژاردن وخۆ كاندیدكردن بۆ ده‌زگاكانی رێكخستن، وهه‌روه‌ها به‌شداریكردن له‌ دوورخستنه‌وه‌ی ئه‌ندامانی سه‌ركردایه‌تی ئه‌گه‌ر نه‌یانتوانی ئه‌ركه‌كانیان جێبه‌جێ بكه‌ن.
    د. مافی (ئه‌ندامه‌تی لێكدراو). ئه‌ندام ده‌توانی ببێته‌ ئه‌ندامی زیاتر له‌ حیزبه‌كی یان رێكخستنه‌كی چه‌پ له‌هه‌مان كات. ئه‌كرێ‌ له‌گه‌ڵ حیزبه‌كی چه‌پی گشتی كاربكات وله‌هه‌مان كات له‌گه‌ڵ حیزبه‌كی تری چه‌پ بكات جه‌خت له‌سه‌ر ژینگه‌ بكاته‌وه‌.

    ژ. مافی دروستكردنی كوتله‌ له‌ناو حیزب ومافی به‌كارهێنانی كه‌ناله‌كانی حیزب وراگه‌یاندنی حیزب یان راگه‌یاندنه‌كی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌بێت بۆ دیاركردنی سیاسه‌ته‌كانی وجیاوازی له‌گه‌ڵ هێلی فه‌رمی حیزب.
    ر. به‌كارنه‌هێنانی شێوازی خائینكردن ودوورخستنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندام له‌به‌ر جیاوازی هزری وسیاسی.
    ز. هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی سزای ده‌ركردن له‌ حیزب چۆنكه‌ جوره‌كی (سێداره‌دانی سیاسی ورێكخراوه‌یی) یه‌، وپێویسته‌ هه‌ندێ‌ سزای سووكتر هه‌بێ‌ وه‌كو (سڕكردنه‌وه‌ی ته‌واو) بۆ ئه‌وه‌ی كه‌رامه‌تی سیاسی ومروڤایه‌تی ئه‌ندام پارێزراو بێت وده‌رفه‌تی بده‌نێ‌ بۆ گۆرین، وپێویسته‌ ده‌رچوون له‌ حیزب به‌شێوه‌كی ئاره‌زومه‌ندانه‌ بێت هه‌روه‌كو ئه‌ندامه‌تی. سزای ده‌ركردن زۆر ره‌قه‌ وئه‌كرێ‌ هه‌ندێ‌ جار به‌كاربێت بۆ ته‌صفیه‌كردنی حیساباتی سیاسی له‌لایه‌ن هه‌ندێ‌ سه‌ركرده‌ی نه‌فس نزم.
    س. پێشخستنی میكانیزم ورێسای ئه‌ندامه‌تی ئه‌لكترونی، تێپه‌ربێت له‌ شێوازی كلاسیكی ئه‌ندامه‌تی ووڵات وره‌گه‌زنامه‌ وشوێن وته‌مه‌ن…هتد. به‌ڵام پێویسته‌ لایه‌نه‌ ئه‌منی به‌ڕچاو وه‌رگیرێت.
    ش. دۆزینه‌وه‌ی میكانیزم وسیاسه‌تی دیموكراتی به‌ مرونه‌ت بۆ مامه‌له‌كردن له‌گه‌ڵ كه‌سانی چه‌پی سه‌ربخۆ وسوود له‌ تواناكانیان وه‌رگیرێت به‌شێوه‌كی گونجاو، وبه‌شێوه‌كی نه‌رێنی ته‌ماشه‌ نه‌كرێن یان مامه‌له‌یان له‌گه‌ڵ بكرێت به‌شێوه‌كی ناشیاو.

13. هه‌مه‌جوری ده‌زگاكان ومافی ده‌ربرین وجیاوازی وراگه‌یاندنی ئازاد: بۆ مسوگه‌ركردن وبه‌هێزكردنی یه‌كێتی حیزب وپێشخستنی، ودووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ناكوكی ولێكجیابوونه‌وه‌ كه‌ نه‌خوشیه‌كی ماوه‌درێژی چه‌په‌، وده‌ستله‌كاركێشان وكوچكردنی ئه‌ندام، وپابه‌ندبوون به‌ پرنسیپی دیموكراتی. چه‌پی ئه‌لكترونی دان به‌ هه‌مه‌جوری وبوچوونی هزری جیاواز ده‌نێت له‌ناو ده‌زگای رێكخستن.
    راگه‌یاندن پێویسته‌ ئازاد وكراوه‌ بێت، وبۆ هه‌موو ئه‌ندامی حیزب بێت وبۆ ده‌ره‌وه‌ش بۆ هه‌لگرانی هزری چه‌پ وپێشكه‌وتنخواز ومروڤایه‌تی، وهه‌تا بۆ ره‌خنه‌گرانی چه‌پیش وه‌ك جوره‌ك له‌ رێزگرتن. وهه‌موو ئه‌ندامانی حیزب مافیان هه‌یه‌ راگه‌یاندن به‌كاربێنن بۆ ده‌ربرین له‌ هه‌لوێستیان له‌ سیاسه‌ته‌ فه‌رمیه‌كانی حیزب وده‌ربرین له‌ را وبوچوونیان وپه‌یاكردنی دیالوكه‌كی چالاك له‌ناو حیزب ووه‌رگرتنی بڕیاری دروست.
    هه‌روه‌ها پێویسته‌ سیسته‌مه‌كی دادوه‌ری سه‌ربخۆ هه‌بێت ودادگای پیشه‌یی وده‌زگای لێكۆلینه‌وه‌ی سه‌ربخۆ له‌ناو حیزبه‌كانی چه‌پ، بۆ مسوگه‌ركردنی دادگاییكردنی ئاشكرا وبێلایه‌ن له‌حاله‌تی هه‌بوونی سه‌رپێچی. وئه‌ندام مافی هه‌یه‌ پارێزه‌ری هه‌بێت بۆ به‌رگریكردن لێی له‌ناو حیزب یان له‌ ده‌ره‌وه‌. وپێویسته‌ سزادان دوایین بژارده‌ بێت بۆ ئه‌وه‌ی سیسته‌می دادوه‌ری چه‌پ ببێته‌ نموونه‌ بۆ كۆمه‌ڵگا.
14. بنكه‌ی حیزبی سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌: وه‌كو چۆن ده‌ڵیێن (ملله‌ت سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌) له‌ناو ده‌وله‌ت وكۆمه‌ڵگا، هه‌روه‌ها پێویسته‌ بنكه‌ی حیزبی سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵات بێت له‌ناو حیزبه‌كانی چه‌پ وپێویسته‌ عه‌قل وبڕیاری هاوبه‌ش بنه‌مای رێكخستنه‌كانی چه‌پی ئه‌لكترونی بێت، وسیاسه‌ته‌كان له‌ بنكه‌وه‌ دارێژن به‌شێوه‌كی ئاشكرا، وبڕیاری گرنگ بدرێت به‌رێگه‌ی راپرسی حیزبی دیموكراتی ئاشكرا وبه‌پێی بنه‌مای دیموكراتی وله‌ژێر سه‌رپه‌رشتی لیژنه‌ی سه‌ربخۆ وبێلایه‌ن ئه‌ندامه‌كان به‌شداربن تێیدا، ودیالوكی كراوه‌ هه‌بێت له‌باره‌ی كێشه‌كان، وپێویسته‌ میكانیزم وته‌كنیكی نوێ‌ هه‌بێت بۆ ئه‌نجامدانیان به‌شێوه‌كی ئاسان وبه‌رده‌وام.
15. ئه‌قلی به‌كۆمه‌ڵ وكونفرانس: كونفرانس یه‌كه‌ك له‌ گرنگترین بنه‌مای حیزبی چه‌پن، ووێستگه‌ی سه‌ره‌كی یه‌ بۆ پێداچوونه‌وه‌ وهه‌لسه‌نگاندن وپه‌سه‌ندكردنی سیاسه‌ت ومیكانیزمی نوێ‌ به‌رێگه‌ی به‌شداركردنی ئه‌ندامانی حیزب، بۆیه‌ پێویسته‌ كونفرانسی ده‌وری وئاشكرا هه‌بێت، به‌و شێوه‌:

    أ. ئاماده‌كاری ده‌كرێت بۆ كونفرانس له‌لایه‌ن لیژنه‌ی ئاشكرا هه‌موو ئاستی حیزبی تێدا هه‌بێت، سه‌ركردایه‌تی وبنكه‌ وقه‌واره‌ی جیاواز.
    ب. ئاماده‌كاری ئاشكرا وفراوان بێت هه‌ممو لایه‌ن به‌شداری تێدا بكه‌ن له‌ناو وده‌ره‌وه‌ی ده‌زگای حیزبی له‌باره‌ی سیاسه‌ت وبه‌رنامه‌ی حیزب ورێزگرتنی راو وبوچوونه‌كان.
    ت. ئه‌نجامدانی هه‌لبژاردنی دیموكراتی ئاشكرا له‌ژێر سه‌رپه‌رشتی دادوه‌ری نوێنه‌رانی كونفرانس.
    پ. كوتای گه‌نجان وئافره‌تان بۆ نوێنه‌رانی كونفرانس.
    ج. ئه‌ندامانی سه‌ركردایه‌تی پێشوو ئاماده‌ ده‌بن وه‌ك مێوان وبۆ هه‌لسه‌نگاندن ئه‌گه‌ر هه‌لنه‌بژێردرێن، وسه‌ركردایه‌تی مافی نییه‌ (نوێنه‌ری) هه‌بێ‌ بۆ كونفرانس بێ‌ هه‌لبژاردن له‌ ده‌زگای حیزبی.
    ح. لیژنه‌ دروست ده‌كرێت بۆ به‌رێوه‌بردنی كونفرانس وروژانه‌ دوو جار یان زیاتر ده‌گۆردرێن.
    خ. كونفرانس به‌شێوه‌كی ئاشكرا په‌خش ده‌كرێت بۆ جه‌ماوه‌ر یان به‌لای كه‌مه‌وه‌ بۆ ئه‌ندامانی حیزب به‌پێی بارودوخی هه‌ر وڵاته‌ك، وته‌كنیكی هاوچه‌رخ.
    د. پێویسته‌ هه‌لسه‌نگاندنی سیاسه‌ته‌كانی حیزب بكرێت له‌نێوان هه‌ردوو كونفرانس بۆ زانینی هۆیه‌كانی سه‌ركه‌وتن وناسه‌ركه‌وتن وگه‌نگه‌شه‌كردنی له‌ناو كونفرانس.
    ژ. ئه‌نجامدانی هه‌لبژاردنی دیموكراتی ئاشكرا بۆ سه‌ركردایه‌تی حیزب پاش كونفرانس له‌ژێر سه‌رپه‌رشتی دادوه‌ری سه‌ربخۆ وبێلایه‌ن له‌ده‌ره‌وه‌ وناوه‌ی حیزب، وپێشتر كه‌مپینی هه‌لبژاردن هه‌بێ‌ بۆ كاندیدان، بۆ دیاركردنی سیاسه‌ته‌كانیان. وئه‌ندامانی حیزب به‌شێوه‌كی راسته‌وخۆ هه‌لیان ده‌بژێرن، نه‌ك ته‌نها نوێنه‌رانی كونفرانس، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ربرین ئه‌قل وبڕیاری به‌كۆمه‌ڵی حیزب بكات.
    به‌شێوه‌كی گشتی، پێویسته‌ هه‌موو ده‌زگایه‌ حیزبیه‌كان له‌حاله‌تی (كونفرانسی هه‌میشه‌یی) دابن به‌رێگه‌ی ته‌كنیكی نوێ‌. وئاراسته‌كردنی هه‌موو سیاسه‌ت وبه‌رنامه‌ وبه‌یاننامه‌ له‌سه‌ر ئاستی حیزبی جیاواز به‌شێوه‌كی به‌رده‌وام وگه‌نگه‌شه‌كردنیان بۆ ماوه‌كی دیاریكراو وده‌نگدان له‌سه‌ریان ئه‌گه‌ر پێویست بێت، وپه‌سه‌ندكردنیان له‌ناو گروپی ئه‌نترنێتی یان تۆری كۆمه‌ڵایه‌تی داخراو ته‌نها بۆ ئه‌ندامان، وهه‌ندێ‌ گروپی تر بۆ جه‌ماوه‌ری حیزب له‌ شار وگونده‌كان…هتد. بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ربرین ئه‌قل وبڕیاری به‌كۆمه‌ڵی حیزب بكات، له‌جیاتی ئه‌وه‌ی ته‌نها ده‌ربرین ده‌زگای سه‌ركردایه‌تی بكات.

16. كارلێكردن وچاودێری جه‌ماوه‌ر له‌سه‌ر حیزب: كارلێكردنی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ر وژینگه‌ی ده‌ره‌وه‌ وه‌ك به‌شه‌ك له‌ (چاودێری له‌سه‌ر چالاكی حیزب وسیاسه‌ته‌كانی) وبه‌شداریكردنی جه‌ماوه‌ر له‌ په‌سه‌ندكردنی سیاسه‌ته‌كان وهه‌لسه‌نگاندنیان به‌رێگه‌ی:

    أ. ئاراسته‌كردنی به‌رنامه‌ وبه‌ڵگه‌نامه‌ وسیسته‌می ناوخۆیی بۆ گه‌نگه‌شه‌ی گشتی وكراوه‌ به‌شێوه‌كی به‌رده‌وام به‌رێگه‌ی سایتی ئه‌لكترونی پێشكه‌وتوو بۆ كارلێكردن وكومێنتكردن وده‌نگدان…هتد. له‌ناو گروپی تۆره‌ كۆمه‌ڵاتیه‌كان، وسوود وه‌رگرتن له‌ ئاماره‌ زانستیه‌كان له‌باره‌ی ژماره‌ی سه‌ره‌دان وپله‌ وشێوه‌ی كارلێكردن وبابه‌ته‌كان…هتد له‌پێناو هه‌لسه‌نگاندن وپێشخستن.
    ب. سوود وه‌رگرتن له‌ بوچوون وشیكردنه‌وه‌ی زانستی كه‌سان وده‌زگا زانستیه‌كان بۆ دارشتنی به‌رنامه‌ و سیاسه‌ته‌كان.
    ت. وبه‌شێوه‌كی به‌رده‌وام، داوای فیدباك بكرێت له‌ چینه‌ جیاوازه‌كانی كۆمه‌ڵگا.
    پ. بۆ شیكردنه‌وه‌ وهه‌لسه‌نگاندنی سیاسه‌تی هه‌مه‌جور له‌سه‌ر ئاستی جیاواز وراده‌ی سه‌ركه‌وتنیان وئاستی به‌دیهێنانی ئامانجه‌كان وده‌ستنیشانكردنی هه‌ڵه‌كان وكه‌م وكورتیه‌كان.
    ج. ته‌نها ئه‌وه‌ی كارنه‌كات هه‌ڵه‌ ناكات، بۆیه‌ كاتێ‌ حیزبه‌كانی چه‌پ هه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن پێویسته‌ داوای لێبوردن بكه‌ن له‌ جه‌ماوه‌ر وئه‌ندامان له‌به‌ر هه‌ڵه‌كانیان.

17. سه‌ركردایه‌تی به‌كۆمه‌ڵ: هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و پوستانه‌ی ده‌بنه‌ هۆی چه‌سپاندنی ده‌سه‌ڵاتی تاك وه‌كو: سكرتێری گشتی، سه‌روك، سه‌ركرده‌….هتد. وبه‌هێزكردنی سه‌ركردایه‌تی به‌كۆمه‌ڵ له‌هه‌ردوو ره‌گه‌ز وهه‌بوونی رێكخه‌ر له‌ به‌شه‌ جیاوازه‌كان وقسه‌كه‌ران به‌ناوی حیزب له‌بواری (گه‌نجان، ئابوری، ئافره‌ت، به‌رگری، ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران، سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌…هتد) به‌شێوه‌یه‌ك ده‌سه‌ڵاته‌كان وبه‌رپرساتیه‌كان دابه‌ش بكرێن له‌ناو كادیرانی حیزب.
18. سه‌ركردایه‌تی گه‌نجان له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ر: به‌داخه‌وه‌ ئێستا ده‌بینین هه‌ندێ‌ سه‌ركرده‌ی چه‌پ له‌جیهانی عه‌ره‌بی بوونه‌ته‌ وه‌ك سه‌ركرده‌ وشاهه‌كانی عه‌ره‌ب وكورسی به‌جێ‌ ناهێلن وبۆ خۆیان كردووته‌ خاوه‌نداره‌تی تایبه‌ت. وزۆر جار ده‌بینین سه‌ركرده‌كانی چه‌پ ناگۆرێن وئه‌وان بنكه‌ی حیزبی هه‌لده‌بژێرن نه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه‌!
    وئه‌وه‌ حاله‌ته‌كی نه‌رێنی یه‌ وزیانه‌كی زۆر به‌ چه‌پ ده‌گه‌یینێت، وزۆر دووره‌ له‌ نه‌ریته‌ دیموكراتیه‌كانی چه‌پ، بۆیه‌ چه‌پی ئه‌لكترونی جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر گواستنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات به‌شێوه‌كی ئاشتیانه‌، وبرگه‌كی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ له‌ په‌یره‌وی ناوخۆیی ده‌ڵێت ناكرێ‌ پوستی سه‌ركرده‌ له‌ دوو خولی هه‌لبژاردن زیاتر بێ‌ وله‌ 6-8 ساڵ تیپێه‌رنه‌بێت.
    هه‌روه‌ها چه‌پی ئه‌لكترونی جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر گه‌نجان له‌ سه‌ركردایه‌تی حیزب، وگرنگی ده‌داته‌ چینه‌كان، وكارده‌كات بۆ پێكهێنانی كادری نوێ‌ به‌شێوه‌كی به‌رده‌وام، بۆ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ جه‌ماوه‌ر سه‌ركردایه‌تی بكه‌ن وله‌گه‌ڵیان بن له‌هه‌موو خۆپیشاندان ونه‌رازیبوون ومانگرتنه‌كان….هتد.
    هه‌روه‌ها زۆر گرنگه‌ بۆ ئاراسته‌كردنی سیاسه‌تی ئاقلانه‌ ونیزیكی واقیع، برگه‌كی روون هه‌بێت له‌ناو په‌یره‌وی ناوخۆیی له‌باره‌ی مانه‌وه‌ی ئه‌ندامانی سه‌ركردایه‌تی رێكخستن له‌ناو وڵات، ونشته‌جێی هه‌میشه‌یی بن، وبه‌شداری بكه‌ن له‌ سه‌ركردایه‌تیكردنی كاری مه‌یدانی ڕۆژانه‌ وخه‌باتكردن له‌ناو جه‌ماوه‌ر. وپێویسته‌ رێگه‌ نه‌درێت ئه‌ندامه‌ك ببێته‌ سه‌ركرده‌ ئه‌گه‌ر له‌ ده‌ره‌وه‌ بژیت به‌شێوه‌كی هه‌میشه‌یی یان نیمچه‌ هه‌میشه‌یی، ته‌نها له‌حاله‌تی زۆر نائاسایی نه‌بێت یان بۆ جێبه‌جێكردنی ئه‌ركه‌كانی حیزب بۆ ماوه‌كی دیاریكراو، وپێویسته‌ ئه‌ندامی سه‌ركرده‌ پوستی خۆی به‌جێ‌ بێلیت ئه‌گه‌ر ویستی له‌ ده‌ره‌وه‌ بژیت، یانئه‌گه‌ر نه‌یتوانی به‌رده‌وامبێت وه‌ك سه‌ركرده‌ به‌هۆی بارودوخی خێزانی یان كه‌سایه‌تی یان پیشه‌یی…هتد.
19. زه‌لالی وبواری دارایی: جیهان به‌شێوه‌كی گشتی به‌ره‌و زه‌لالی ده‌روات، به‌تایبه‌ت ئه‌نترنێت وته‌كنیكی نوێ‌ وتۆری كۆمه‌ڵایه‌تی چاودێری شكاندووه‌ وراستیه‌كان كه‌توونه‌ به‌رچاوی جه‌ماوه‌ر. بۆیه‌ چه‌پی ئه‌لكترونی زه‌لالی ته‌واو به‌كاردێنیت له‌ كاری خۆیدا وله‌هه‌موو چالاكیه‌كانی ناوخۆیی وده‌ره‌كی، جگه‌ ئه‌گه‌ر زیانی هه‌بێ‌ له‌روی ئه‌منییه‌وه‌.
    ئه‌ندامی حیزب ئابونه‌ی دارایی پێشكه‌ش ده‌كه‌ن وجوری تری پشتگیری دارایی، بۆیه‌ پێویسته‌ هه‌موو كادر وده‌زگاكان وئه‌ندامان ڕه‌چاوی زه‌لالی بن وبه‌تایبه‌تی زه‌لالی دارایی له‌سه‌ر ئاستی حیزبی وكه‌سایه‌تی، وپێشكه‌شكردنی راپورتی دارایی ده‌وری له‌باره‌ی چۆنیه‌تی خه‌رجكردنی پاره‌. وپێویسته‌ هه‌موو ئه‌ندامان پێگه‌ی دارایی خۆیان ئاشكرا بكه‌ن وبه‌تایبه‌تی سه‌ركرده‌كان بۆ ئه‌وه‌ی هاودژی دروست نه‌بێ‌ له‌نێوان به‌رژه‌وه‌ندی حیزبی وكه‌سایه‌تی.
    وبۆ روو به‌رووبوونه‌وه‌ی گه‌نده‌لی له‌ناو حیزبه‌كانی چه‌پ وخراپ به‌كارهێنانی پوست وبه‌هێزكردنی ده‌ستپاكی، پێویسته‌ پرنسیپی (ئه‌وه‌ت له‌كوێه‌ هاورێ‌؟) به‌كاربینین له‌حاله‌تی هه‌بوونی كێشه‌ی جێگای گومان.
    هه‌روه‌ها سه‌پاندنی (باج) رێژه‌یه‌ك له‌ مووچه‌ی نوێنه‌رانی حیزب ئه‌وانه‌ كاری حكومی ده‌كه‌ن یان جوره‌كانی تری داهات وراده‌ستی ده‌زگای حیزبی بكرێت، به‌پێی باوردوخی دارایی وتایبه‌تمه‌ندی هه‌ر وڵاته‌ك.
20. شیاندنی ئه‌ندام وسه‌ركرده‌ وكادره‌كان بۆ وه‌رگرتن وبه‌كارهێنانی پێشكه‌وتنی ته‌كنلوجی وزانستی: وبه‌تایبه‌تی ته‌كنلوجیای زانیاری وئه‌نترنێت وتۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ، له‌پێناو:

    أ. بلاوكردنه‌وه‌ی بیروباوه‌ری چه‌پ وبه‌های مروڤایه‌تی به‌شێوه‌كی گشتی، وپرنسیپی هاولاتیبوون ویه‌كسانی وداپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی وسكیولاری وئیشتیراكیه‌تی دیموكراتی ویه‌كسانی ته‌واو بۆ ئافره‌ت به‌شێوه‌كی تایبه‌ت. وراگه‌یاندنی ئازاد وبه‌كارهێنانی شێوازی هاوچه‌رخ بۆ گه‌یاندنی بیروباوه‌ری چه‌پ بۆ زۆرترین خه‌لك وبه‌كه‌مترین تێچوو، ووازهێنان له‌ راگه‌یاندنی كاغه‌ز كه‌ ته‌نها ده‌گاته‌ ژماره‌كی كه‌می خه‌لك.

    ب. به‌كارهێنانی به‌شێوه‌كی كاریگه‌ر له‌بواری رێكخستن وكاری ده‌زگا حیزبیه‌كان بۆ به‌رێوه‌بردن وپه‌یوه‌ندیكرن ودیالوك ووه‌رگرتنی بڕیاری دروست وده‌ربرین له‌ رای جه‌ماوه‌ر وبه‌هێزكردنی كارلێكردن ودیالوكی ناوخۆیی وگیانی (تیمی كاركردن) وهاوكاری ئه‌رێنی.

    ت. كارلێكردنی زیندوو وكاریگه‌ر له‌گه‌ڵ ژینگه‌ی ده‌ره‌وه‌.
    پ. به‌كارهێنانی به‌شێوه‌كی كاریگه‌ر له‌بواری گه‌شه‌پێدانی هزری وسیاسی.
    ج. وبه‌شێوه‌كی گشتی، به‌كارهێنانی له‌بواره‌ جیاوازه‌كانی سیاسی ورێكخراوه‌یی وراگه‌یاندن.
    ح. به‌كارهێنانی بۆ په‌یداكردنی میكانیزمی نوێ‌ بۆ رێكخستنه‌وه‌ وخۆپیشاندان وكۆكردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ر وكه‌مپینی هه‌لبژاردن. وئه‌و ده‌بێته‌ هۆی پێشخستنی كار وكه‌مكردنی تێچووه‌كان.
    خ. به‌كارهێنانی به‌شێوه‌كی كاریگه‌ر له‌ نه‌رازیبوونی جه‌ماوه‌ری ئه‌لكترونی ومانگرتنی پیشه‌یی وپێكهێنانی گروپی ئه‌لكترونی…هتد. وهه‌تا راگرتنی كار به‌شێوه‌كی ته‌كنیكی- ئه‌لكترونی بۆ فشاركردن وبه‌دیهێنانی هه‌ندێ‌ داواكاری دیاریكراو.
    د. به‌ده‌ستهێنانی توانای ته‌كنیكی پێشكه‌وتوو وخێرا بۆ گه‌یشتنی زۆرترین كه‌س وگروپ.
    ژ. رێگرتن له‌ كه‌مپینی هاودژ وخراپه‌كاران وسیخوری وشه‌ری ئه‌لكترونی، وپاراستنی سیسته‌می ئه‌لكترونی حیزب وئه‌ندامان، وپێشخستنی تواناكان بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی هه‌ر هه‌ره‌شه‌كی ته‌كنیكی- ئه‌منی.
    ر. وهه‌ندێ‌ جار وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌لكترونی ئه‌گه‌ر پێویست بێت.
    ز. هه‌روه‌ها له‌ناوبردنی تۆر وسیسته‌می ته‌كنیكی حوكمه‌ته‌ دیكتاتوریه‌كان وبه‌تایبه‌تی سیسته‌می ئه‌منی سیاسی وله‌شكه‌ری وئابوری وراگه‌یاندن، ئه‌گه‌ر پێویست بێت.
    س. وپێویسته‌ له‌پروسه‌كی به‌رده‌وامی پێشخستن دابین له‌سه‌ر ئاستی ته‌كنیكی وزانیاری، وخه‌باتی ئه‌لكترونی ببێته‌ گرنگترین شێوه‌ی سه‌ره‌كی خه‌باتكردن.

    له‌كوتایی، هێزه‌كانی چه‌پ به‌هه‌موو به‌شه‌كانی و به‌تایبه‌تی له‌ وڵاته‌كانمان، ئێستا له‌ بارودوخه‌كی زۆر زه‌حمه‌ت وئالوزدا كارده‌كه‌ن، به‌توانای زۆر كه‌م، وتوشی زۆر ئاسته‌نگ ده‌بن، به‌ڵام سه‌ره‌رای كه‌م وكورتی وپه‌رت وبه‌لاوبوون هیوای سه‌ره‌كی مروڤی پێشكه‌وتنخوازه‌ بۆ بیاتنانی جیهانه‌كی باشتر. چه‌پی ئه‌لكترونی به‌شداریه‌كی بچووكه‌ بۆ ده‌رخستنی چه‌پ له‌ قه‌یرانه‌كانی وراگرتنی پاشه‌كشه‌ ونوێ‌ كردنه‌وه‌ی وتاری سیاسی ومیكانیزمی كاركردن ورێكخستن وبه‌رێوه‌بردن، به‌پێی شاره‌زایی سیاسی ورێكخراوه‌ییم له‌ زۆر حیزبه‌كانی چه‌پی عیراقی وله‌بواری راگه‌یاندن، وله‌ ده‌زگای دیالوكی شارستانی وكاری دیموكراتی وكاری پیشه‌یی كه‌سایه‌تی وه‌ك كه‌سه‌كی تایبه‌تمه‌ند له‌ بنیاتنان وپێشخستنی سیسته‌مه‌كانی سه‌ركردایه‌تی وبه‌رێوه‌بردن وحوكمه‌تی ئه‌لكترونی.
    ئه‌و چه‌مكه‌ به‌و واتایه‌ له‌ گه‌شه‌كردنی به‌رده‌وامه‌ له‌سه‌ر ئاستی پراكتیكی، وبێگومان هه‌ڵه‌ وراستی هه‌لده‌گرێت، وپێویستی به‌ كات وكاری هاوبه‌شه‌ بۆ ئه‌وه‌ی زیاتر گه‌شه‌بكات، وهه‌ر كه‌سه‌ك بیه‌وێت چه‌پی ئه‌لكترونی وئاسوی ئیشتیراكی دیموكراتی پێشبخات به‌ره‌و شێوه‌ی نوێی زانستی وسه‌رده‌میانه‌ له‌ وتاری سیاسی ومیكانیزمی رێكخستنه‌وه‌ ده‌توانی به‌شداری تێدا بكات، له‌پێناو جێگره‌وه‌كی سیاسی وئابوری كۆمه‌ڵایه‌تی وماف وروشه‌نبیری وژینگه‌یی باشتر وئاست به‌رزتر بۆ مروڤ.

رزگار ئاكره‌یی. كورتیه‌ك له‌باره‌ی:
نووسه‌ر وسیاسه‌تمه‌دار ومیدیكاری چه‌پی سه‌ربخۆ، یه‌كه‌م كه‌س بوو چه‌مكی چه‌پی ئه‌لكترونی خسته‌روو (به‌ئینگلیزی: E-Left)
رێكخره‌ری گشتی ده‌زگای دیالوكی شارستانی – الحوار المتمدن
رێكخره‌ری بنكه‌ی خوێندن وتوێژینه‌وه‌ی ماركسیه‌ت وچه‌پ
له‌دایكبوون: ئاكرێ‌- عیراق 1966

چالاكی سیاسی:

• 1984-1990 حیزبی شیوعی عیراق.
• 1990- 1992 رێكخراوی روتی كومونیست.
• 1993- 2000 حیزبی كومونیستی كرێكارانی عیراقی.
  كاری هاوبه‌ش له‌نێوان هێزه‌كانی چه‌پ:
  چه‌ندین پێشنیاری پراكتیكی وده‌ستپێشخه‌ری پێشكه‌شكردووه‌ بۆ نیزیكردنه‌وه‌ی هێزه‌كانی چه‌پ له‌ عیراق وبه‌هێزكردنی كاری هاوبه‌ش له‌نێوانیان. به‌پێی بارودوخی ئالوزی عیراق وناوچه‌كه‌ وئاراسته‌ی هزری وسیاسی چه‌پی جیاواز وبه‌پێی جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر خالی پێكه‌وه‌ گه‌یشتن ودیالوكی شارستانی وده‌ستنیشانكردنی خالی جیاوازی له‌نێوان هێزه‌كانی چه‌پ وپێشكه‌وتنخواز. باوه‌ری هه‌یه‌ به‌ دامه‌زراندنی حیزبه‌كی-چارچێوه‌ی چه‌پی یه‌كگرتوو له‌ عیراق وله‌گشت وڵاتانی جیهانی عه‌ره‌بی.
• داوای هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی سزای سێداره‌دانی كردووه‌، ویه‌كه‌كه‌ له‌ دامه‌زرێنه‌رانی بنكه‌ی مافی ژیانه‌ بۆ هه‌لوه‌شاندنه‌وه‌ی سزای سێداره‌دان له‌جیهانی عه‌ره‌بی.
• چالاكه‌ له‌بواری به‌رگریكردن له‌ مافی ئافره‌ت ویه‌كسانی ته‌واوی ئافره‌ت، ویه‌كه‌كه‌ له‌ دامه‌زرێنه‌رانی بنكه‌ی یه‌كسانی ئافره‌ت.
• به‌شداریكردووه‌ له‌ چه‌ندین كۆبوونه‌وه‌ وكونفرانس له‌باره‌ی چه‌پ ومافی مروڤ له‌ عیراق وولاتانی عه‌ره‌بی.
• به‌ده‌یان خوێندنه‌وه‌ وتوێژینه‌وه‌ ووتاری هزری وسیاسی هه‌یه‌، بلاوكراوه‌ته‌وه‌ له‌ دیالوكی شارستانی، رێگای كوردستان، بلاوكراوه‌ی ده‌نگ وباس، روژنامه‌ی الحیاه‌، ویژدان، راستی، به‌ره‌و پێش، نه‌هجی دیموكراتی، وبلاوكراوه‌ی ناوخۆیی حیزب وده‌یان سایتی ئه‌نترنێت…
• به‌شداریكردووه‌ له‌ كاری وه‌رگێران وراستكردنه‌وه‌.
• خوێندنه‌وه‌ وتوێژینه‌وه‌ی زانستی په‌یوه‌ست به‌ بواری كار وخوێندن.

  سایت: https://rezgar.com

  رزگار ئاكره‌یی له‌ ویكیبیدیا
  https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B2%D9%83%D8%A7%D8%B1_%D8%B9%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%88%D9%8A
  رزگار ئاكره‌یی – سایتی سیاسی له‌ فێسبوك : https://www.facebook.com/RezgarAkrawiPage
  وتاره‌ كه‌ به‌ زمانی عه‌ره‌ بی
  https://www.ahewar.org/debat/s.asp?aid=730446

رزگار ئاكره‌یی ( رزكار عقراوی)
چه‌پخوازێكی سه‌ربه‌خۆ
rezgar1@yahoo.com

راستە لوبنان وڵاتێکی بچوکی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و گێتی عەرەبییە، بەڵام ئەم وڵاتە بچووکە لەڕووی فەرهەنگییەوە، رۆڵێکی ئێجگار گەورەی هەبووە لە بڵاوکردنەوەی فەرهەنگ و رۆشنبیری بەتایبەتی لەم یەک دوو سەدەیەی پێشوودا، زۆرجار لوبنان بە چاپخانەی عەرەب دادەنرا. هەرئەمەش وایکردووە کە لەم وڵاتە بچووکەدا، کۆمەڵێک ناوی مەزن لەناو دونیای رۆشنبیری عەرەببیدا لەدایک بن، یەکێکیش لەو ناوە مەزنانە جوبران خەلیل جوبرانە.

دیارە جوبران خەلیل جوبران نەک لەناو گێتی عەرەبیدا، بەڵکە لەتەواوی جیهاندا، خاوەنی پێگەیەکی گرنگە بەتایبەتی لە ئەمریکادا، چونکە دوا ساتەکانی ژیانی لەوێ بەسەربردووەو بەشێکی نووسینەکانیشی بە زمانی ئینگلیزی چاپکردووە.

خۆشبەختانە ئێستا لەو ناو ئەدەبیاتی کوردیشدا گرنگی باش بەم نووسەرە مەزنەی لوبنان دەدەن . برای هێژامان کاک ئازاد بەرزنجی تەواوی کارەکانی کردووە بە کوردیی و لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی جەمال عیرفانەوە بەشێوەیەکی زۆر جوان چاپکراوە.

کاتێک نووسینەکانی جوبران دەخوێنیتەوە، هەست بە تام و چێژێکی گەورەی ئەدەبی دەکەیت، چونکە بە زمانێكی زۆر جوان و بەرزی ئەدەبی دەپەیڤێت و زۆرجار واهەست دەکەیت، کە دەقێكی شیعری دەخوێنێتەوە و خۆت لەبەردەم شاعیرێکی گەورەدا دەبینیتەوە، هەموو نووسینەکانی لێوانلێوە لە وێنەی شیعریی و زمان پاراوەیی و جوانیی.

لە کۆبەرهەمەکەیدا کۆمەڵێک چیرۆک و پەخشانی زۆر جوانی تێدایە، بەڵام لە هەموویان گرنگتر و جوانتر بەلای منەوە، بابەتێکی بوو بەناوی « مۆسیقا»ەوە. نووسەر ئەم بابەتەی لە ساڵی 1905 دا نووسیوە، تێیدا بۆچوونی خۆی لەبارەی مۆسیقاەوە دەرخستووە. من بۆچوونی زۆر فەیلەسوف و بیرمەند و نووسەری جیهانم لەبارەی مۆسیقاوە خوێندۆتەوە، بەڵام کەسیان وەکو ئەم نووسینەی جوبران خەلیل جوبران بەلامەوە جوان نەبووە.
هەوڵ دەدەم لەم وتارەدا کەمێک باسی جوبران خەلیل و ئەو دەقە جوانەی بکەم.

کەسێکی فرە بەهرە

جوبران خەلیل جوبران لە ساڵی 1883 لە ناوچەی بشەڕی لە هەرێمی چیای لوبنان لە خێزانێکی مارۆنی مەسیحی لەدایک بووە و لە ساڵی 1931 لە ئەمریکا کۆچی دواییکردووە. ئەو لەیەک کاتدا شاعیر و نووسەر و نیگارکێش و چالاکوانی مەدەنیی و سیاسیش بووە. لەهەمانکاتیشدا بەیەکێک لە نووسەرە دیارەکانی «ئەدەبی تاوارگە» یان وەکو عەرەبەکان دەڵێن» ادب المهجر» دادەنرێت . جگە لەوەش رۆڵێكی بەرچاوی هەبووە لە پێشخستن و مۆدێرنکردنی شیعر و چیرۆکی عەرەبی. لە بواری چیرۆک نووسینیشدا رۆڵێکی بەرچاوی هەبووە، بەشێکی زۆری کارەکانیشی لە خۆرئاوادا زۆر بڵاوە، بەتایبەتی چیرۆکی «پێغەمبەر» کە لە ساڵی 1923 دا بە ئینگلیزی نووسیویەتی، یەکێکە لەکارە ناسراو و جوانەکانی. جگە لە کۆمەڵێک بەرهەمی جوانی تر، کە هەرهەموویان چ لەڕووی ناوەڕۆک و شێوازەوە زۆر جوانن.

یەکێکی تر لە کارە جوانەکانی پەخشانێکی ئەدەبی زۆر جوانە بە ناوی «مۆسیقا»، لە رێگەی ئەم پەخشانەوە نووسەر هەوڵیداوە بەشێوازێکی ئێجگار بەزر و جوان، وەسفی مۆسیقا بکات و کاریگەرییە گەورەکانیشی بەسەرمانەوە دەربخات. لێرەدا هەوڵ دەدەم پوختەیەک لەو بۆچوونانەی بخەمەڕوو.

مۆسیقا
وەکو پێشتریش وتم، جوبران خەلیل جوبران ئەم نووسینەی لە ساڵی 1905 دا بڵاوکردۆتەوەو تێیدا باسی چەندین لایەنی جوان و گرنگی مۆسیقا دەکات. لەهەمانکاتیشدا باسی پەیوەندیی مۆسیقا بە ژیانی مرۆڤەوە دەکات چ لەکاتی خۆشیدا یان ناخۆشیدا، جەنگ و ئاشتیدا، کاروان و سەفەردا. هەروەها گرنگی مۆسیقا بۆ بەخشینی ئارامی دەروونی بە مرۆڤ.

زمانی ناخی مرۆڤە

جوبران دەڵێت: بەڵێ مۆسیقا زمانی دەروونە، ئاوازەکانیش ئەو نەسیمە سازگارانەن کە ژێیەکانی سۆز دەبزوێنن. ئەو ئەنگوستە ناسکانەن کە لە دەرگای هەستەکان دەدەن و یاد بێدار دەکەنەوە.

– مۆسیقا ئەو نەغمە ناسکانەیە کە هەم یادەوەریی ساتەکانی خەم و پەژارەو هەم ساتەکانی سەفا و شادی لەسەر پەڕەکانی خەیاڵ زیندوو دەکەنەوە. ل 40

– مۆسیقا وەکو چرا وایە، تاریکیی دەروون دەڕەوێنێتەوەو دڵ رووناک دەکاتەوەو پەردە لەسەر قووڵایی هەڵدەماڵێت.ل41

– مۆسیقا وەکو شیعر و فۆتۆگراف، گوزارشت لە حاڵەتە جیاجیاکانی مرۆڤ دەکات و وێنەی تارماییەکانی بارەکانی دڵ دەکێشێت و خەیاڵاتەکانی ئارەزووی دەروون بەیان دەکات و ئەو شتانە دادەڕێژێت کە بە خەیاڵدا دێن و وەسفی جوانترین ئارەزووەکانی جەستە دەکات. ل51

– مۆسیقا هاودەمی رۆحمان دەکات و لەگەڵماندا قۆناغەکانی ژیان دەبڕێت، خۆشی و ناخۆشیمان لەگەڵدا بەش دەکات. لە ڕۆژانی خۆشیماندا دەبێتە شایەت و لە ڕۆژانی ناخۆشیشدا، دەبێتە کەسێکی نزیک بۆمان. ل84

دواتریش دەیەوێت مرۆڤ خۆی رادەستی مۆسیقا بکات و دەڵێت:

-ئێمە خۆمان رادەستی شەپۆلەکانی تۆ دەکەین و دڵیشمان بە قووڵاییەکانی تۆ دەسپێرین، هەڵیانگرە و بیانبە بۆ ئەو دیوی ماتەر و پیشانمان بدە تا بزانین جیهانی پیوار (جیهانی نادیار) چی بۆ حەشار داوین.ل55

مۆسیقا لە شارستانییەتە کۆنەکاندا

پاشان نووسەر دەچێتە قووڵایی مێژووی مۆسیقا و باس لە گرنگی پێدانی مۆسیقا دەکات لەلایەن شارستانیەتە کۆنەکانی جیهانەوە بەتایبەتی میسریی و هیندیی و فارسیی و کلدانیی و ئاشوریی و یۆنانی و رۆمانی. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە نووسەر زانیاریی زۆری لەبارەی مێژووی شارستانیەتەکانەوە هەیە.

لەمبارەیەوە دەڵێت:

-لە ئاسەواری ئاشوورییەکاندا کۆمەڵێك نیگار ماونەتەوە کە بریتین لە وێنەی کەژاوەی پادشایان و ئەو ئامێرە مۆسیقاییانەی لە پێشیانەوەن. مێژوونوسەکانیشیان پێمان دەڵێن کە مۆسیقا لە ئاهەنگەکاندا نیشانەی شکۆمەندی بووەو لە جەژنەکانیشدا سیمبوڵی بەختەوەری بووە. ل 45

-کلدانییەکان و میسرییەکان وەکو خواوەندێكی مەزن لە مۆسیقایان دەڕوانیی و سوژدەیان بۆ دەبرد و بەرز دەیاننرخاند. فارسەکان و هیندیەکانیش لەو باوەڕەدا بوون کە مۆسیقا رۆحی خوایە لە نێو مرۆڤەکاندا. شاعیرێکی فارسیش شتێکی وەهای لەبارەوە وتوە: مۆسیقا پەرییەک بوو لە ئاسمانی خواوندەکاندا عاشقی مرۆڤێک بوو لەو بڵنداییەوە بەرەو لای مرۆڤ دابەزی. حەکیمێکی هیندیش وتویەتی: شیرینیی ئاوازەکان ئومێدم بە ئەبدەیەتێکی جوان، قایم دەکەن . ل43

-لای یۆنانیی و رۆمانییەکانیش، مۆسیقا خواوەندێکی بەتوانا بوو، کۆمەڵێک پەیکەری گەورەیان بۆ دروست کرد. ئەو پەیکەرانەی نیشانەی مەزنییانن، هەروەها قوربانیگەی شکۆدار، کە تیایاندا جوانترین قوربانییەکانی خۆیان پێشکەش کردووەو بە بۆنخۆشترین بخوورد عەتراوییان کردوون، ئەو خواوەندەیان ناو نابوو « ئەپۆلۆ» ل43

لە ئەفسانە یۆنانییەکانیشدا هاتووە، کە نەغمەی ژێیەکانی ئۆرفیۆسی مۆسیقاژەن، دڵی گیانەوەرانیشی بزواندووە، بۆیە گیانەوەرە دڕندەکان و رووەکەکان دوای کەوتوون، گوڵەکان ملیان بۆ درێژکردووەو لقەدارەکان بەسەریدا نوشتاونەتەوەو داروبەردیش جووڵاون و لەتاودا پارچە پارچە بوون. ل44

مۆسیقا و جەنگ

دواتر باسی پەیوەندیی نێوان جەنگ و مۆسیقا دەکات، هەروەها ئەو کاریگەرییانە دەخاتەڕوو کە مۆسیقا هەیەتی بەسەر سەربازەکانەوە.

_ مۆسیقا پێش سەربازەکان دەکەوێت بۆ جەنگ و ورەیان تازە دەکاتەوەو بۆ خەبات گوڕوتینیان دەداتێ. وەکو هێزی کێشکردنیش کۆیان دەکاتەوەو یەکڕیزیان دەکات. ئەوە مۆسیقاە کە وەکو سەرکردەیەکی مەزن پێشیان دەکەوێت و هێزێکی بێوێنە بە جەستە لاوازەکانیان دەبەخشێت، گڕوتینێک کە خۆشەویستی سەرکەوتن لە دڵنیاندا بێدار دەکاتەوە. ئەوانیش بەوە بەسەر برسێتیی و تینوێتی و شەکەتی زاڵ دەبن و بەهەموو هێزی جەستەیانەوە بەرگری دەکەن و شوێن پێی مەرگ هەڵدەگرن. بەمجۆرە مرۆڤ پیرۆزترین شتی ئەم گەردوونە، بۆ بڵاوکردنەوەی خراپەکانی گەردوون بەکاردەهێنێت. ل 47

ئەو دێرەی کۆتایی زۆر جوان مەبەستەکەی پێکاوە، لە لایەک مۆسیقا پیرۆزترین شتی مرۆڤە، کەچی لە خراپترین بەرهەمی مرۆڤدا بەکاریدەهێنێت کە ئەویش جەنگ و شەڕەنگێزییە.

مۆسیقا و شوان

ناتوانین شوانکاریی تەنها وەکو کارێکی ئاسایی سەیری بکەین، چونکە زۆرجار لە رێگەی شمشاڵی شوانەکانەوە کۆمەڵێک ئاوازی زۆر جوانمان گوێ لێبووە کە مۆسیقاژەنی مەزنیش نەیتوانییووە ئەو ئاوازە دابنێت. هەربۆیە مۆسیقا و شوانکاریش پەیوەندییەکی رۆحییان پێکەوەیە، شمشاڵیش دەبێتە ئەو پردە ئەفسوناوییەی کە بە یەکتریان دەبەستێتەوە. جوبران خەلیلیش هەستی بەم حاڵەتە تایبەتە کردووەو دەڵێت:

-مۆسیقا هاوەڵی شوانە لە تەنیاییەکەیدا، هاودەمێكی خۆشەویستە، خامۆشیی دۆڵە سامناکەکان دەگۆڕێت بۆ باخ و بێستانی ئاوەدان، بە ئاوازە غەمگینەکانی، چۆڵی و سامناکییەکەی لە نێو دەبات و ئاسمانەکەی پڕ لە هۆگریی و جوانی دەکات. ل47

مۆسیقا و سەفەر

حاڵەتێکی تر کە نووسەر باسی لێوە دەکات، پەیوەندیی نێوان سەفەر و مۆسیقایە. ئێمە هەمیشە کاتێک سەفەرێک دەکەین، حەز دەکەین گوێمان لە مۆسیقا بێت، لەوکاتەدا مۆسیقا دووریی رێگەمان بۆ کەم دەکاتەوەو هاودەمێکی رۆحی باشی موسافیران دەبێت.

لەمبارەیەوە جوبران دەڵێت:

_مۆسیقا ڕێنوێنیی کەژاوەی موسافیران دەکات و لە شەکەتییان کەم دەکاتەوەو رێگا دوورەکان کورت دەکاتەوە. وشترەکان تا گوێیان لە دەنگی سارەوان نەبێت، لە بیاباندا ڕی ناکەن، ئەگەر زەنگوڵەکانیشیان لە مل نەکەن، باری قورس هەڵناگرن.

خۆشیی و مەرگ

تەوەرێکی گرنگی تر کە نووسەر تیشكی خستۆتە سەر، پەیوەندیی مۆسیقایە بە حاڵەتی خۆشیی و ناخۆشیی مرۆڤەوە، چۆن لەم دوو ساتە دژ بە یەکەدا، مۆسیقا دەبێتە هاوڕێیەکی
نزیکی مرۆڤ.

نووسەر لەمبارەیەوە دەڵێت:

_ پیاو هاوسەری ژیانی هەڵدەبژێرێت و لەرێی هاوسەرگیرییەوە دەروونیان یەک دەگرێت، بەم بۆنەیەوە، خزم و کەس کۆدەبنەوەو دەیکەن بە ئاهەنگ و گۆرانی و مۆسیقاش دەکەن بە شایەت بۆ ئەو پەیوەندیی خۆشەویستییە. وەکو ئەوەی رۆژی زەماوەند، دەنگێکی سامناک بێت و خۆشی ئاوێتە بووبێت، دەنگێک کە خودا لە ئافەریدەکانیدا بەرز ڕادەگرێت، دەنگێک ژیانی خەوتوو بێدار دەکاتەوە، تا بکەوێتە رێ و بڵاوبێتەوەو ڕووی زەوی بتەنێتەوە.ل 49

دواتریش لەبارەی پەیوەندی نێوان مەرگ و مۆسیقاوە دەڵێت:

_ مەرگ وەکو دوا دیمەنی ڕۆمانی ژیان، مۆسیقاێکی غەمگین دەبیستین و دەبینین چۆن لەو ساتە ئازاراوییەدا، کە دەروونێک کەناری ئەم دونیا جوانە جێدەهێڵێت و لە دەریای ئەبەدییەتدا مەلە دەکات، ئەو ناوە بە تارمایی خەم پڕ دەکاتەوە. ل49

دوا قسە

بەدڵنییایەوە تەواوی نووسینەکانی جوبران خەلیل جوبران گوزارشت لە حیکمەت و ژیریی و جوانی ئەدەبی دەکەن، ئەو قسەی لەبارەی زۆر شتەوە کردووە لەوانە « هونەر، مۆسیقا، ئایین، سیاسەت، مرۆڤ، خۆرهەڵات و خۆرئاوا، شەڕەنگزیی، داگیرکاری تورکی عوسمانی، ئازار و مەینەتییەکانی گەلی لوبنان و خۆرهەڵات بەدەست ئەم داگیرکارە دڕندەیییەوە. « کۆمەڵێک بابەتی تر.

لەرووی تەکنیکی نووسینیشەوە، نووسەر هەوڵیداوە جوانترین لەهەمانکاتیشدا مۆدێرینترین شێوازی نووسین بەکاربهێنێت، هەموو ئەمانەش وایکردووە کە نووسەرێکی مەزنی جیهان لێدەربچێت و کارەکانی بۆ زۆربەی زمانەکانی جیهانیش وەربگڕێت.

لێرەدا جێگەی خۆیەتی کە دەستخۆشی لە کاک ئازاد بکەین، بۆ وەرگێڕانی تەواوی کارەکانی ئەم کەڵە نووسەرەی جیهان و هیوای کاری جوانتری بۆ دەخوازین.

سەرچاوە:
جوبران خەلیل جوبران. کۆی کارە عەرەبی و ئینگلیزییەکان. بەرگی یەکەم. وەرگێڕانی: ئازاد بەرزنجی. چاپی یەکەم. دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان. سلێمانی . 2021

لە دەفتەری بیرەوەریی رۆژانەوە

بەشی بیست و یەک

دوێنێ دوا نیوەڕۆ کۆڕێکی هاوبەشمان لەگەڵ “محەمەد عەدنان” لە سەنتەری گەنجان پێشکەش کرد، کە سەدان گەنج تیایدا ئامادەبوون و باسەکەم لەژێر ناونیشانی “چەپاندنی سێکسی لەکۆمەڵگەی ساناتۆسدا”. بووە جێی مشتومڕێکی زۆر و هەرا و دەنگە دەنگیشی لێکەوتەوە. ئەوە یەکەمجارە کۆڕێک لە سەنتەری گەنجان ئەو قەرەباڵغییە دروست بکا، لە هەمووی گرنگتر مناقەشە و جەدەلی زۆریش بە دوای خۆیدا بهێنێ. چوونکە لەلایەن هەندێ گەنجی محافیزکار و کاریگەر بە ئاین، بۆچوونەکانی من بە دژە ئاین و پێشوەخت و ناواقیعی لێکدرایەوە. ئەمەش وایکرد سێ سەعات مناقەشەی توند و پڕ دەنگ بەرزکردنەوەی بێ ئەنجام رووبدا. ئەمە بەریەکەوتنی ئاڕاستە دژەکان بوو کە کارێکی زۆر پێویستە، چوونکە بە وتەی لینین “دیالێکتیک بەریەککەوتنی دژەکانە”. 

لەو 40 دەقیقەی تەرخانکرابوو بۆم کە قسەکانی خۆمی تیا بکەم. بە خێرایی هەوڵمدا بەراووردکارییەک بکەم لە نێوان دیدی “فرۆید” وەک دامەزرێنەری قوتابخانەی دەرونشیکاریی لەگەڵ دیدی “هربرت مارکۆزە” یەکێک لە فەیلەسووفەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرت، چوونکە دیدی پێچەوانەیان لە هەمبەر چەپاندنی سێکسی هەیە. بە بڕوای فرۆید چەپاندنی سێکسی مامانی شارستانییەت و داهێنانە، هەرچی مارکۆزیشە پێیوایە چەپاندنی سێکسی هۆکارە بۆ تێکشاندنی دەروونی مرۆڤ و بەرهەمهێنانی کۆمەڵگەی پاسیڤ، بۆیە لەپەنا شۆڕشی کۆمەڵایەتییەوە، شۆڕشی سێکسیش بە پێیویستییەکی پلە یەک ئەزانێ. پاشان بە چڕیی باسم لە کۆمەڵگەی کوردیی کرد وەک کۆمەڵگەیەکی مەرگدۆست “ساناتۆس” کە چۆن لە هەوڵی چەپاندنی سێکسیی تاکەکانی خۆیدایە.

لە کۆڕەکەدا هەوڵمدابوو، دیسکۆرسێکی رەخنەیی لە ژێر رۆشنایی دیدی فرۆید و مارکۆز، ئاڕاستەی کۆمەڵگەی کوردیی بکەم. زۆریش گەرەکم بوو کرۆکی روانینی “فرۆید” لەهەمبەر چەمکەکان لیبیدۆ و من و ئەو و منی باڵا بگەیەنمە ئامادەبووان. بەو پێیەی فرۆید دەروونی مرۆڤ دابەش ئەکات بۆ سێ حاڵەت. یەکەم: ئەو “Id” یان لیبیدۆ، ژێدەری سەرەکی رەمەک و ئارەزووەکانە. دووەم: من “ego” کە ناوەندگیرە لە نێوان ئەو و منی باڵادا. بە دیوێکی تردا منێکی بە ئاگایە و کاری باڵانس راگرتنە لەگەڵ داواکاریی ئید و رازیکردنی منی باڵادا. سێیەم: منی باڵا ” super ego” ئەمە لە دیدی فرۆیددا حاڵەتی پێگەیشتن و کەسایەتی دامەزراوە کە کاری پارێزگاریی بەها ئاکارییەکان و رەوشتە کۆمەڵایەتییەکانە. ئەم سێ حاڵەتە دەروونی هەر مرۆڤێک پێکدێنن.

روونکردنەوەی ئەو چەمکانە بۆ ئەو گەنجانە کە توانای تێگەیشتنیان کەمتر بوو لەو دابەشکارییە فرۆیدییە کۆمەکی زۆری کردین بۆ روونکردنەوەی باسەکەمان و پێدانی زانیاریی لەسەر دیدگای دەروونشیکاریی فرۆید. جگە لەمەش باسەکەمان گەیشتەوە بە شۆڕشی خوێندکارانی پاریس “مایۆی 1968” کە هربرت مارکۆزە بە باوکی ئەو شۆڕشە دائەنرێ. مارکۆز پێیوایە ئازادکردنی کۆمەڵگە واتە رەهاکردنی لیبیدۆ کە ئەوەش لەبری لەناوبردنی شارستانییەتی مرۆڤ، هەوێنی دروستکردنی شارستانییەتێکی پێشکەوتووترە. بۆ ئەمەش گەنجانی بە پێشڕەوی ئەو شۆڕشە ئەزانی، چوونکە بە دیدی ئەو چینی کرێکار “پڕۆلیتاریا” هێزی شۆڕشگێڕانەی خۆی لە دەستداوە و تێکەڵ بووە بە رۆحی سەرمایەداریی. هەر بۆیە شۆڕشی 1968 قەرزاری هزری مارکۆزە.

ئەگەر چی سێ لایەنگری رەوتە ئیسلامییەکان، کردیانە هاوار هاوار، گوایە ئەو قسانەی من بانگەشەیە بۆ فەسادی سێکسی. یەکێک لەوانە وتی: ئەوانەی تەرحت کرد بۆ خوشکەکانت بە رەوای ئەبینی؟. منیش وتم ئاخر من کێم ببمە کوێخای ژیانی خۆشکەکانم؟. بۆچی ئەبێت ئازادیی ئەوان لە دەستی مندا بێ؟ کێ مافی داوە بە من هێڵ بۆ ئازادیی ئەو ژمارە مرۆڤە دابنێم پەیوەندیی خوێن بە منیانەوە ئەبەستێتەوە؟. زۆرێک لە رۆشنبیرانی ئێمە باسی ئازادیی سێکس ئەکەن، کاتێ ئەگاتە ئەو پرسیارەی ئەمە بۆ خوشک و کچ و هاوسەری خۆت بەرەوا ئەبینی؟ دەمیان ئەبێت بە تەڵەی تەقیوەوە، وایانزانی منیش هەر ئەو تایپەم. بۆیە بە چەپڵەرێزانی ئامادەبووان رسی پرسیارە قۆڕەکەیانم کردەوە بە خوری و دەرسێکم دادان تەشی رسراو چیتر با نەدەن. 

7-11-1999

—————————-

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 72-75 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

کتێبی”ڕۆژنامەنووسیی ئەدەبی” لە دوو بەش خۆی دەبینێتەوە، بەشی یەکەمی داڕشتنەوەی تیۆرییەک لەسەر ڕەگەزی ڕۆژنامەنووسیی ئەدەبی، لەگەڵ خەمڵاندن و ساخکردنەوەی مێژووی ڕۆژنامەنووسیی ئەدەبی کوردی و بەرواری دیرۆکییانەی ڕۆژنامەنووسیی هونەری کوردی. سەرجەمی ئەم هەوڵە بۆ پشتڕاست کردنەوەی مێژووی ڕەگەزی دیدارسازیی ئەدەبیی، لە ڕێی گەڕۆکیی و هەڵدانەوەی ڕۆژنامە و گۆڤارە کۆنە کوردییەکانەوە بووە.
بەشی دووەم پێکدێت لە حەوت دیداری نووسەرانی کورد، لەبارەی شیعر و چیرۆک و ڕۆمان و وەرگێڕانەوە.
پرسیارسازیی وێژەیی، جۆرێکە لە ڕێخۆشکردن بۆ ڕێدۆزیی بەرهەم و تێگەشتن لە ئەزموونی نووسەر. هۆکاری پاڵنەرانەی دەستبردن بۆ کارێکی لەم جۆرە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو بۆشاییە ئەکادیمی و ڕۆشنبیرییەی لەناوەندی توێژینەوەی کوردیدا، درککردن بەوەی نەنگیی دەبێت گەر ژێدەرێکمان لەسەر ئەم ڕەگەزە ڕۆژنامەوانییە و مێژووەکەی بەردەست نەبێت.

سروشکم نەقشی چاوی تۆ دەکێشێ
جێگەم سەردارەکەی ( مەنسوورە ) ئەمشەو
نالی
مينا تەمێ
بە نێو تەونی تاريکی پەنجەرەيەکا
ڕێ دەبڕم و ياساغ دەبم
لە بەر داڵانی کۆشکێکا
کيژێ لە ناڵە و قيژەی دا
دايکێ لە نائاگایی داخورپا
کۆرپەيەکی دەڵەمە لە خەو زڕا
يەکێ ون و ئەويتر دەستوپێ زنجير
سەف سەف زيندە چاڵکردن بوو
گوندێک ڕووخا ، بووە کاولۆک
شارێ خاپوور
نوقمی تەم و سپی پۆشی
نيشتيمانێ ئەنفالکرا
کچە کوردێ ڕاپسکاو لە ئامێز و لەزەتخۆشی
ياخی لە خود وێڵی سارا
ئەو دەمانە
ساتەکانيش پەژموردەيە و ياساغی شەو
تاريکی و دەنگ
بە سەر باڵی بايەقوش دێ
مناڵێکی ترساو تۆقيو
بە دەم شەو لەبان دەخزێ
گورگی شەوێ
بە سەر دەسرازەی ساوايا
لوورە لوورێ
پرياسکەيە…..
چەشنی هەورێکی گرمۆڵە
ئافات هێنە و شین دەگێڕێ
پەلەقاژەی مەلەوانێکی نێو دەريا
کەناری ئاو هەر وا بووە
لە ڕۆخی هەر لەنگەرێکا
پەرێشانی غەدری ڕۆژين
لە بەر پانتایی حەوزێکی قەوزاوی داين
کەچی گەورەی بچوک خۆرين
هەرايە حەشرە حەشامات
ئا ه و حەسرەت بۆ جاسەنە و دێرسيم دەبەين
کچەکانمان ناو نا مەهاباد و کوڕەکانيش ئاراس
ترپە ترپی هەنگاوەکان لە تەک ئێمەی ياخی بووی خود
مەتەرێز کپ دەکەينەوە
ئەو ئاتەشە لە مەجمەری فردريکيان نەخشەی نە بوو
لە پيلانی دڕندانيان
ئاسۆی ڕوونمان لێخنی بوو
لێزانی سەردەستەی بزاڤ
خوليا نەبوو
تەکيە و خانەقای پياوچاکان
( أنا الحق ) ێ ياساغکرا
ئيشقی خاک و چرۆی گوڵێ
میهر و دلۆڤانييەک بوو
نە کەس بەو بوو نە بوو بە کەس
رۆحە و بە سەر سەوڵی بەلەم گوژم دەدا
گڤەی با دێ لرفەی زريان و دەريايە
پەلکەزێڕينەی بەهارێ بە سيمامانا نابارێ
ڕووی چەمەنی عەدەمێکە
ئاونگ لە زنەوە هەڵدێ
پەپوولەيەکی ڕۆح سووکە و
هەناسەی ئۆخەی بە دەم ڕەشەبا دەدا
زەنگی ئەهريمەن دێ و
مينا خێوێ خۆی دەنوێنێ
گوڵ هەناری ژينی زەردمان
بە تۆبزی مايل بە عەرعەرێ کرا
ڕووگەی تاوان
بووە بانگ و
بێ ئابروویی و شلێوی ياسا دەردەخا
لەچکە سووری کچە گەرمێن
بۆ ئۆخژنی و ڕاکەڕاکی بای هەوەسباز
گيربووی دڕکی باغی خاڵەبازيانييە
پرچی زەمبوور شانە دەکا
تارای سپی ، جاجم ئاسا
بە سەر ئیشقی ئازادی شار دادەبارێ
ڕايەڵەی دووبەری زەمەن بە سەر باڵی پەڕەسێلکە
ئاسمانی پاک دەشينێنێ
هاوار ….. هاوار …..
نازانین نا
هانا بۆ کام کتێب و دەريچە بەرين
کە قورئان ئەتک و سوتاو بێ
مزگەوت کاوڵاشێک و من بن چەپۆک
چەشنی سەگێ پەتی ملم بە مەيليان هەڵدەسووڕێ
ڕاپسکان و خۆتەيار بوونم قەت پەی پێ نەبردووە
هێندە ترس وەک مەنجەنيق لە هەناوما شاتاوڵی بۆ هێناوم
بۆ ساتێ دەرنەپەڕيوە
سەبری ئەيوب ناگا بە من
ئەو لە منەوە فێر بووە
ليستە و بە تاوانی گومڕا
لە تەوێڵمی دەنێن و نايبڕنەوە
گەلە کۆيەکی تۆمەتە و
ملم وەبەر تەپی خوێن پژان دەکا و نايبڕنەوە
دوێنێ لە گۆڕی کفن سوور
لە سەر چەمێکی پڕ لە گوڵ
ميوە لە گەڵای دارانا پڕترين بوون
خووڕەی ئاوان لە دەرياکانی ئێرە تێر لرفە بوون
ساتەوەختی گوللەباران
مەرگی لێرە
بە گەڵای گوڵی خوێناوی
لە بەر لێزمەی ئاونگباران
جۆڕاوگەی خوێنمان لێ دەتکێ
بن نساری دار سێوێکە
پيرەمێردێ بە ساڵاچوو
مژی لە جگەرەی دەدا
لە بەر خۆ و بن لێوەوە
مەملەکەتی خوێن و بەفر
چرۆی هەڵوەرينی ڕۆحی و سوتماکی خاک بە با دەدا

٢٩ / ٧ / ٢٠٠٢
هەولێر

چاوخشانێک بەسەر هەڵوەشانەوەی سەردانەکەی ئیبراهیم رەئیسی بۆ کۆنفرانسی کەشوهەوای سکۆتلەندا

هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنەکانی موقاومەتی ئێران لە دادگاییکردنی تاوانکار (حەمید نوری) لە وڵاتی سوید، که ئێستا بە هۆی دەوری کارای موجاهیدینی خەلق خێراییەکی بەرچاوی بە خۆیەوە گرتووە و بووەتە هەڕەشەیەکی جیددی بۆ سەر رژێمی ئیران و کرێگرتە ناسراو و نەناسراوەکانی ئەم رژێمە و هەروەها هاوکات لەگەڵ هەوڵدانی ئەم رژێمە بۆ لە باربردنی ئەم پێشکەوتن و گەشەسەندنانەی هێزە بەرهەڵستکاری ئێران، بە رێگەی ناردنە دەرەوەی (ئیبراهیم رەئیسی) بۆ کۆنفەڕانسی گۆڕانی کەش و هەوا لە شاری (گڵاسکۆ) لە سکۆتلەندا، ئەبینین رژێم ئێران لە ستراتیژی دا تووشی شکستێکی گەورە بووەتەوە و بە هەلوەشاندنەوەی سەفەر و ئامادەبوونی ئیبراهیم رەئیسی لەم کۆنفەڕانسەدا، پرسی رووخاندنی رژێمی ئێرانی بە چەند قات کردووە بە رۆژەڤی کۆڕ و کۆمەڵانی جیهان.
کۆنفرانسی گۆڕانی کەش و هەوا
سکۆتلەندا لە 31ی ئۆکتۆبەر بۆ 12ی نوڤەمبەری 2021 میواندارێتی کۆنفرانسێکی گۆڕانی کەش و هەوا دەکات بە ئامادەبوونی سەرۆک دەوڵەتان و کەسایەتییە سیاسی و ئەکادیمییەکان، بۆ تاوتوێکردنی ڕێگاکان لە پێناو پاککردنەوەی کەش و هەوای زەوی لە پیسبوون و گازی کاولکاریی کەش و هەوا.
عەلی خامنەئی لە بەرانبەر قەیرانی رووخاندنی رژێمەکەیدا و بە مەبەستی پەراوێزخستنی و پەردەپۆشکردنی پرۆسەی بەپەلەی دادگاییکردنی حەمید نوری و بە تایبەتی، بزووتنەوەی دادخوازیی خوێنی زیندانیانی کۆمەڵکوژکراو لە ساڵی 1988، بە نیاز بوو ئیبراهیم ڕەئیسی بنێرێت بۆ بەشداریکردن لەم کۆنفەڕانسەدا. بەڵام جارێکیتر نوقمی هەڵەکردنەکان بوو لە چاندنی پیلانگێڕیی و ئابڕووچوونی بۆ مایەوە!
وریابوونی موقاومەتی ئێران و هەنگاوێکی بە کات و گرنگ!
ڕژێمی دەسەڵاتداری ئێران کە سەبارەت بە (مرۆڤ) خاوەن ریکۆردی دوژمنایەتیکردنی مافەکانی مرۆڤە، ئێستا سەبارەت بە (ژینگە)یش دۆڕاوی دۆخەکەیە و ڕوخسارێکی قێزەونانەتری لە خۆی دەرخست لە بەردەم کامێراکانی جیهاندا. لە ئەنجامدا ئەوەی لە پێش هەموو شتێکدا بەرچاو دەکەوێت، وریایی و ئامادەبوونی موقاومەتی ئێرانە، کە لە هەموو شوێنێک و بە کردار، بەرەنگاری مانەوەی ئەم ڕژێمە ناڕەوا و نامرۆڤیە بووەتەوە و بازنەی گەمارۆییەکی توندتری خستۆتە سەر رژێمی ئێران.

لایەنگران و پشتیوانانی ئەم موقاومەتە لە ڕەهەندی یاساییدا چەندین بەڵگەنامەیان پێشکەشی پۆلیسی سکۆتلەندا کردووە و داوایان کردووە بەدواداچوون بکرێت دەربارەی ئیبراهیم رەئیسی کە بە پێی یاسای دادوەری نێودەوڵەتی لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت.
سترۆن ستیڤنسۆن، نوێنەری پێشووی پەرلەمانی ئەوروپا لە سکۆتلەنداوە و پشتیوانی دێرینی موقاومەتی ئێران کە سکاڵانامەیەکی ناردووە بۆ پۆلیسی سکۆتلەندا بۆ پێ و شوێنگرتن و دادگاییکردنی رەئیسی لەو وڵاتە بە رۆژنامەی سەراسەریی (تایمز)ی وت: “ئێمە داوامان لە پۆلیسی سکۆتلەندا کردووە کار بکات بۆ بەدواداچوونی کەیسەکە بۆ ئەوەی لەسەر پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و لەسێدارەدانەکانی سەرووی دادوەریی، ئیبراهیم رەئیسی بخاتە ژێر لێکۆڵینەوە”. رۆژنامەی تایمز هەروەها نوسیویەتی “پۆلیسی سکۆتلەندا وتی کە ئەو زانیارییانەی وەرگرتووە و هەڵسەنگاندنی بۆ دەکات”.
ستیڤنسۆن لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا وتی:”ئێمە لە هەموو وڵاتێکدا بەدواداچوونی بۆ دەکەین بۆ ئەوەی رەئیسی دەستگیر بکرێت و نابێت پارێزبەندی لەسەر هەبێت. لە مانگی خەزەڵوەری ساڵی 2019 کە ئیبراهیم رەئیسی سەرۆکی دەسەڵاتی دادوەری بووە، زیاتر لە 1500 ئێرانی کۆمەڵکوژ کراون”. ستیڤنسۆن ئەوەشی وت: “هەروەها لە کەنەدا و هۆڵەندایش ڕێوشوێنی هاوشێوە گیراوەتە بەر بە مەبەستی دادگاییکردنی رەئیسی لە دادگاکاندا”.
هاوکات بەڕێوەبەری بەرنامەکانی ئەمنستی ئینتەرناشناڵ لە سکۆتلەندا گوتی: بەڵگەکان ئەوە پشتڕاست دەکەنەوە کە ئیبراهیم ڕائیسی لە ساڵی 1988 ئەندامی دەستەی مەرگ بووە کە زیاتر لە 30 هەزار زیندانیی سیاسی کۆمەڵکوژ کردووە. هەر بۆیە رەئیسی دەبێت بە هۆی تێوەگلانی لەو تاوانەدا لە ژێر یاسای نێودەوڵەتیدا لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت.
هاوکات رەوەندی ئێرانی و لایەنگرانی موجاهیدینی خەلق، زنجیرەیەک خۆپیشاندانی پڕ سۆزیان لە چەندین پایتەخت و شاری گەورەی ئەوروپا ئەنجامدا، کە بریتین لە بەرلین، لەندەن، ئەمستردام، پاریس و ستۆکهۆڵم، بە دروشمی “میرغەزەب ڕەئیسی دادگایی بکەن!” کە جێی سەرنجی بەربڵاوی کۆڕ و کۆمەلانی سیاسی و رۆژنامەوانی بووە.

شکست و ئابڕووچوونێکی گەورە بۆ ئیبراهیم رەئیسی!
لەبەرامبەر ئەو ڕێ و شوێنە کردەییانەی موقاومەتی ئێران بۆ رێگریکردن لە سەردانەکەی ئەم تاوانبارە بۆ وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریکی، وەلی فەقیهی دەسەڵاتداری ئێران لە ترسی دەستگیرکردنی سەرۆکە بووکەڵەکەی، واتا ئیبراهیم رەئیسی، ڕایگەیاند کە رەئیسی ئامادەی کۆنفەڕانسەکەی گڵاسکۆ نابێت!
شیاوی باسە چەند رۆژێک بەر لە ئێستا، کە دانیشتنی ساڵانەی کۆمەڵگای گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بەڕێوەچوو لە نیۆیورک و باشترین دەرفەت رەخسا بۆ عەلی خامنەیی کە ڕەئیسی بنێرێت بە مەبەستی ئامادەبوون لە دانیشتکەکەدا، بەڵام عەلی خامنەئی ناچارکرا بە بیانووی “کۆرۆنا” سەردانەکەی رەئیسی بۆ نیۆیۆرک هەڵوەشێنێتەوە. بەڵام میدیاکانی ڕژێم دانیان بەوەدا نا کە هۆکاری هەڵوەشانەوەی سەردانەکەی رەئیسی بۆ دانیشتنی ساڵانەی کۆمەڵگای گشتی، بەر لە هەموو شتێک، نیگەرانییە لەمەڕ دەستگیرکردن و دادگاییکردنی رەئیسی و دەرەنجام، سەرکەوتنی چالاکییەکانی موقاومەتی ئێران!
هەڵوێستی موقاومەتی ئێران و موجاهیدینی خەلق و چوار دەیە تێکۆشانی بێوچان لەمەڕ دەرخستنی سیما و پێناسەی راستەقینەی ئەم رژێمە و ئاشکراکردنی تاوانەکانی و ناڕەوابوونی، ئێستا لە جیهاندا دەنگی داوەتەوە و لە هەموو شوێنێکی ئەم جیهانەدا باس دەکرێت. مایک پۆمپیۆ وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەمریکایش بە راشکاوی ڕاگەیاند کە “هەر جۆرە سازشکردنێک لەگەڵ ئیبراهیم ڕەئیسی مانای سازانە لەگەڵ ئەم کۆمەڵکوژە. ئێمە دەبێت بۆ هاوپەیمانەکانمان لە ئەوروپا و ئاسیا ئەوە ڕوون بکەینەوە کە ئەوانیش ناوبراو بخەنە ژێر لێپرسینەوە” (گردبوونەوەی جیهانیی ئێرانی ئازاد، تەمموزی 1400).

هەڵوەشانەوەی سەردانەکەی ئیبراهیم رەئیسی بۆ گلاسگۆ
ڕۆژی دووشەممە 10ی تشرینی یەکەمی 1400، سەعید خەتیبزادە، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی رژێم لە راگەیەندراوێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، کە تاوانبار رەئیسی ناچێت بو گلاسگۆ بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانسی کەش و هەوه. بەڵام بۆچی؟ خەتیبزادە ئەو ئامادەنەبوونەی بە “تەواونەبوونی ئەندامێتی ڕژێمی ئێران لە پەیماننامەی کەش و هەوا” بەستەوە کە ئەمەش بیانوویەکە و بەس! چون هەر لەم کۆنفرانسە هەواڵییەدا بە دووفاقییەتەوە وتی “شاندی پسپۆڕیی کۆماری ئیسلامی بەشداری ئەم کۆبوونەوەیە دەکات”
وەرزی هەڵمەت و پێشڕەویی موقاومەتی ئێران!

ئەوەی راستی بێت، گرنگتر لە ئەندامبوون یان ئەندام نەبوون لەم پەیماننامەیەدا، پێویستیی ڕژێمە بە ئامادەبوونی ئیبراهیم رەئیسی (تاوانباری گەورەی مێژووی ئێران) لە گۆڕەپانی سیاسیی ڕۆژئاوادا. ڕژێم بە بەردەوامیی دەیهەوێت دەرفەتێکی دەگمەن و گرینگی لەمجۆرە بقۆزێتەوە. چونکە یەکێک لە قەیرانە جیددی و ستراتیژییەکانی ڕژێمی ئێران دوورخستنەوە و گۆشەگیربوونی نێودەوڵەتیی ئەم ڕژێمەیە لە ناو کۆمەڵگای جیهانیدا و لەگەڵ ئەوەیشدا، هەبوونی خێرایی لە پرۆسەی گەشەسەندنی موقاومەتی ئێرانە لە ئاستی ناوخۆی ئێران و دەرەوەی ئێراندا.
هەموو بەڵگەکان ئێستا شایەتی ئەوە دەدەن کە “وەرزی هەڵمەت و پێشڕەویی موقاومەتی ئێران لە دواقۆناغی کۆتایی ئەم ڕژێمە دەستی پێکردووە کە تیایدا، کەیسی دادخوازیی خوێنی شەهیدان فاکتەرێکی هەرە هاندەر بووە. دوای ئەوەی موقاومەتی ئێران پرۆژەگەلێکی وەک تیرۆریزم و بەرهەمهێنانی چەکی ناوکی و دەستتێوەردانی ئەم رژێمە لە کاروباری ناوخۆی وڵاتانی ئاشکرا کردووە، ئێستا لەقاودانی “دۆسێیەی پێشێلکاریی گەورەی رژێم لەمەڕ مافەکانی مرۆڤ لە ناوخۆی ئیران”، بووەتە جێی سەرنجی کۆمەڵگای جیهانی و لە هەمانکاتدا بووەتە هۆی خۆشحاڵبوونی خەڵکی ئێران و لایەنە سیاسییە بەرهەڵستکارەکان کە پێویستە هەر هەموویان لە دەوری هێزی سەرەکیی موقاومەتی ئێران کۆ ببنەوە و پشتگیری ئەم هێزە بن.

کۆتایی

عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و لێکۆڵەری سیاسی

لەوەتەی شانۆ هەیە تا ئەمڕۆشی لەگەڵ دابێت، كاراكتەر كرۆكی بنەڕەتی درامایە، بەڵام هەمیشە سروشتی كاراكتەر لەگۆڕان دابووە، بەپێی پێویستی دراماو شانۆو گۆڕانكارییەكانی پێشكەوتنی سەردەم و خواستەكانی .
دروست كردنی كاراكتەر وەك بونیاتێكی بنەڕەتی لەپێكهاتەی شانۆیی دا، سەرچاوەی كۆكردنەوەی فەلسەفەو ئایدیای شانۆیە، بۆ گەیاندنی ئەو پەیامەی دەرهێنەر دەیەوێت لەرێگەی كاراكتەرەوە بیگەیەنێتە وەرگر.
بۆ چۆنیەتی رەسم كردنی ئەو كاراكتەرەش لە كاری درامی دا، دەرهێنەر هەمیشە پێویستی بەئەكتەرێكی ئەكتیف هەیە، لەو ئەكتەرانەی توانستێكی كارامەی جەستەیی و خەیاڵێكی بەر بڵاوو سەلیقەیەكی درێژ و هوشیاریەكی باشیان هەیە، بۆ بەرجەستە كردنی ئەو كاراكتەرانەی لە سەر شانۆ بینەر تێر دەكەن، لە وێناكردنی ئەو كاراكتەرانە بەرووە جیا جیاكانیانەوە .
پەیوەندی ئەكتەرو كاراكتەر
پەیوەندی ئەكتەر بەكاراكتەرەوە پەیوەندییەكی رۆحی و جەستەییە، زۆر جاران ئەو پەیوەندییە بە شێوەیەك ئاوێتەی یەكتر دەبن، بینەر هەست بەوە بكات، كاراكتەری سەر شانۆ زۆر جوانتر ببینێت لە كاراكتەرێكی راستەقینە، ئەگەر واش نەكات، ئەوە ئەو مانایە دەگەیەنێت كە ئەكتەر دەست كورت بووە لە گەیاندنی ئامانجە راستەقینەكە.
ئەكتەر بەرلەوەی بەرجەستەی درامی كاراكتەرێك بكات، دەبێت لەچەندین رووەوە ئامادە باشیەكی زانستی و رۆشنبیریی قوڵی هەبێ‌ بۆ ناسینی بیری نووسەرو ئەو فەلسەفەیەی دەیەوێت لەرێگەی كاراكتەرێكەوە بیگەیەنێ‌، هەر بۆ نموونە ئەگەر دەرهێنەرێك یا ئەكتەرێك ئاشنا بەچیخەف و شێوازو ستایلی چیخەف نەبن، هەرگیز ناتوانن كاراكتەرێكی چیخەفی لەسەر شانۆ نیشان بدەن.
ئەگەربرێخت وستانسلافسکى و بیتەربرۆك نەناسن ناتوانن سەركەوتوو بن لەبەرجەستەكردنی ستایلی هیچ لەو خاوەن تیۆرانەی شانۆ.
كەواتە ئەكتەر بەر لەهەموو شتێك پێویستی بەباگراوندێكی رۆشنبیریی تیۆریی و پراكتیكی هەیە لەسەر میتۆدە جیاوازەكان و شێوازو رێبازە جیهانیەكان.
بۆیە سەركەوتنی كاراكتەر تاراددەیەكی زۆر پەیوەستی بەتوانستی ئەكتەر هەیە لەرووی جەستەیی و فیزیكی و پێرفۆرمانسەوە، تا توانای گۆڕینی كاراكتەرەكانی هەبێت لەكاتی پێویست دا.
یاخود ئەم فۆرمە فرە كاراكتەرییەی تەنیا ئەكتەرێك لەنمایشێكدا، بەچەندین فۆرمی لێكتر جودا بەرجەستەیان دەكات، بەپێكهاتەیەكی هارمۆنی و درامی ئەكتەرو دەرهێنەرو تێكست نووس فەراهەم دەبێت، بەفۆرمێك زۆر جاران ئەكتەر دەگەیەنێتە حاڵەتێكی جیاواز و نا تەقلیدی لەنواندندا.
لەشانۆگەری (گەشتەكەی حەسەن) ی كامەران رەئووف هەر دیمەنێك لەشانۆگەریەكەدا شانۆگەرییەكی نیمچە سەربەخۆیە و پێنج كاراكتەر لەیەك نمایشدا لەلایەن یەك ئەكتەر بەرجەستە دەكرێت، بۆ هەر دیمەنێك كاراكتەرێكی سەربەخۆ، هەر كاراكتەرێك لەرەگو ریشەوە لەگەڵ تێكڕای كاراكتەرەكانی دیكەی نمایش لەیەكتر جودان و هەر یەكەو فۆرمێك و وێنەیەك و تام و چێژێكی تایبەتی خۆیان وەردەگرن، لەكەسایەتی، سروشتی نواندن، دەنگ، شێوە.
گرنگتر لەوە ئەوەیە ئەو ئەكتەرە لەهەمان كات و شوێندا بتوانێت ئەو ئامادەییە هونەریی و دەروونییەی هەبێت، بتوانێت كاراكتەرەكانی خۆی بەخێرایی بگۆرَێت و هەریەك لەوان خەسڵەت و سروشت و فۆرمی تایبەتی خۆی بداتێ‌، بێ‌ ئەوەی لە نرخ و بەهای هیچ لەو كاراكتەرانە لەسەر حیسابی ئەوی تریان كەم كاتەوە، بەڵكو بەهەمان ریتمی داهێنان بەردەوام بێت لەپێرفۆرمانسی نواندندا،
بەتایبەت لەكاتی مەودای دووری نێوان كاراكتەرەكان لەرووی سروشت و فۆرم و شێوازی نواندن بۆ هەريه ك لەكاراكتەرەكان .
ئەمەش راستیەك دەردەخاو ئەوە دەسەلمێنێ‌، كەم ئەكتەری كورد لەرووی هاوسەنگ راگرتنی توانای جەستەیی و هونەرییی و خێرایی گۆڕینی خەسڵەتەكانی كاراكتەر، توانای كامەران رەئووفیان تێدایە.
لەگەشتەكەی حەسەن دا سەختە بۆ ئەكتەرێك بتوانێت لە یەك كاتدا بتوانێت ببێتە كاراكتەرێكی دڵ رەق و توندو تیژی وەك (عەلی كەشتیەوان) به بيجه وانه ى ( سەلامی كەمانچەژەن) كە كاراكتەرێكی هێمن و ئارامە و پاك و بێگەردی و بەرائەتی مرۆیی لێ‌ دەباری، یاخود كوێرەوەری كاراكتەرێكی وەك ( ئیبراهیمی دێوانە) بگۆڕێ‌ بەكاراكتەرێكی تاوانباری وەك (حەسەن) هەر یەكەو بەفۆرمی تایبەتی خۆیان.
بینەر لەچەندین كاراكتەری لێك جودا لەهەر یەك لەوان چێژێك دەبینی، رقی لەهەندێكیان دەبێتەوەو هەندێكی تریانی خۆش بوێت .
ئەوە هونەری ئەكتەرە وات لێ‌ دەكات ئەو هەستە دەروونیەت بۆ دروست بێت، ئەمە بەڵگەی نا تەقلیدیەتی نواندنە لای ئەكتەر، كە هەرگیز ساڵانی تەمەنی نواندن نابێتە پێوەر بۆ دەرچوون لەقالبێكی دیاری كراوی نواندنی هەندێ‌ ئەكتەر، چونكە تەقلیدیەت بە راددەیەك بە سەر هەندێ‌ لەو ئەكتەرانەدا زاڵە كە تا ئەوان لەسەر شانۆ مابن، ناتوانن خۆیان لەو مۆرك و تەقلیدیەتە رزگاربكەن كە پێیانەوە نووساوە.

فاكتەرەكانی ئەو كلێشە گرتنەی نواندن ولاوازی توانستی ئەو جۆرە ئەكتەرانە زۆرن، گرنگترینیان :

1.سنووردار بوونی توانستی پێرفۆرمانسی ئەكتەر لەرووی جەستەو دەنگ و ئیلقا.
2.دوور كەوتنەوەی لەراهێنان و وۆرك شۆپ و پرۆڤە .
3.كار كردنی لەگەڵ یەك دەرهێنەرو راهاتن لەسەر یەك فۆرمی دیاری كراوی نواندن و یەك ستایل .
4.هەندێ‌ ئەكتەر، بەتایبەت ئەوانەی نواندن نەبۆتە پیشەی بەردەوامیان ناتوانن جەستەی خۆیان پەروەردە بكەن، لەهەمان كاتیشدا ئاستی هوشیاریی و كولتووری شانۆییان پەرە پێ‌ بدەن، بەپشت بەستن بەخۆیان .
5.دووركەوتنەوەیان لە بینینی ئەزموونی گەلان و نەشووما نەبوونی بەهرەكانیان .
6 .لاوازی هەندی دەرهێنەر لەرووی شارەزایی و پسپۆری بۆ دروست كردنەوەی ئەكتەرو راهێنانیان لەسەر میتۆدێكی دیاری كراوی جیهانیی، چونكە هەندێ‌ لەو دەرهێنەرانە تا ئێستا لەرووی تیۆری و پراكتیكییەوە ناتوانن راهێنان لە سەر رێبازی ستانسلافسكی و گەورە دەرهێنەرەكانی تر لەرووی ئامادە كردنی ئەكتەرەوە بكە، یا جیاوازی ستایلی ئەو راهێنەرە جیهانیانەی وەك برێخت و مایر هۆلد و بیتەر برۆك و ئارتۆو ئەوانی تر بزانن، بۆ ئەوەی لەكاتی كاركردن لەسەرستایل و میتۆدی هەر یەكێ‌ لەوان بزانن ئایا بە چ ستایلێك نواندن دەكەن، پاشان تێگەیشتنی دروستی ئەكتەر لەكاراكتەرەكەی و ئەبعادو و گوتاری ئەو كاراكتەرەو خەسڵەتەكانی تێ‌ بگەن .

هەندێ‌ ئەكتەرهەیە لەژیانی هونەریی خۆیدا رۆڵی چەندین كاراكتەر دەبینێت، بەرۆڵە سەركەوتوو ناسەركەوتووەكانیشەوە، بەڵام ئەوان لەنێوان سەدان لەو كاراكتەرانە ناوداریەتی تەنیا بە كاراكتەرێكەوە دەردەكەن، ئەو كاراكتەرە تا ئەبەد دەبێتە ناونیشانیان و پێیانەوە دەناسرێنەوە،
پرسیارەكە ئەوەیە ئایا هۆكار چیە ئەو ئەكتەرە لەنێوان ئەو هەموو كاراكتەرە جیا جیا یانەوە لەسەر تەنیا كاراكتەرێك دەگیرسێتەوەو لێی جیا نابێتەوەو تەنیا لەسەر ئەو كاراكتەرە دەگاتە لوتكە، بەدرێژایی تەمەنی خەون بەوێنەیەكی هاوتای ئەو كاراكتەرە دەبینێ‌ و نایدۆزێتەوە، رەنگە وەلامدانەوەی ئەو پرسیارەش پێویستی بەوەڵامدانەوەیەكی زانستی تێرو تەسەڵە .

با بگەڕێینەوە دواوەو بپرسین چمكی كاراكتەر چیە ؟ دیارە كاراكتەر ئەو كەسە دەگرێتەوە كە ئەكتەرێك لەسەر شانۆ نمایشی كەسایەتیەكەی دەكات بۆ وێنا كردنی ئەو كاراكتەرەو بەرجەستەكردنی خەسڵەتەكانی لەچەندین لایەنی جیا جیای فسیۆلۆژی و ماددی و كۆمەڵایەتی و دەروونییەوە ، چەشنی كاراكتەرە ناودارەكانی وەك هاملێت، ماكبیس ،لیر پاشا، ئۆدیب، ئوتیلل، كە هەر یەك لەوان بوونەتە هاوڕێ‌ ی زۆرینەی بینەرانی شانۆ لەهەموو جیهانداو هەر یەك لەوان كاریگەرییەكی لەدەروونیاندا دروست كردووەو بینەر ناتوانێ‌ لە بیریان كات.
دروست كردنی ئەو كاراكتەرانە وێنەیەكن لەمێشكی نووسەرێك و دەرهێنەرێك دەیانهێنێتە سەر شانۆو ئەكتەرێك لەسەر شانۆ بەرجەستەیان دەكات، بەڵام بەرجەستە كردنێك كە لەسەر شانۆ مێژوو دروست بكەن .
دروست كردنی كاراكتەر كارێكی هونەریی وردە بۆ دەرهێنەر، كە تێیدا رەچاوی چەندین بنەما دەكات لەوانە:

1. لەرووی فسیۆلۆژی و مادییەوە:
   كورتی و درێژی باڵای كاراكتەر، كێش و رەنگی پێست،جوانیی و ناشیرینی، تەمەن، چونكە زۆر جاران بزووتنەوەی كاراكتەر لەسەر ئاستی تەمەن دیاری دەكرێت.

   2 . لەرووی كۆمەڵایەتیەوە:
   چینی كۆمەڵایەتی و ئاستی رۆشنبیریی و هەلومەرجی دارایی و خێزانداریی و داب و نەریت و بیروباوەڕ، كاریگەری خۆیان هەیە لەسەر ناساندنی كاراكتەر .

   3.لایەنی دەروونی:
   نیشاندانی توانست و بەهرەی كاراكتەر لەرووی سەركەوتنی، یاخود لاوازی كاراكتەرو كەم توانایی لەكارو كاریگەرییە دەروونیەكان لەسەر ئەو كاراكتەرە، ئایا ئەو كاراكتەرە گرێ‌ ی دەروونی هەیە ؟ یاخود تێڕوانینی چۆنە بەرامبەر بەژیان ؟
   كاراكتەرەكان بەگشتی كە دابەشی دوو بەش دەبن لەوانە كاراكتەری سەرەكی و كاراكتەری لاوەكی و چەند جۆرێكیان لێ‌ دروست دەبێت، لەوانە:
   1.كاراكتەری كۆمێدی و دەم بەپێكەنین .
   2.كاراكتەری تراژیدی و ئاڵۆزو گرژو داخراو .
   گرنگە بۆ رەسم كردن و دروست كردنی كاراكتەر دەرهێنەر رەچاوی لایەنی كۆمەڵایەتی بكات، بۆ دیاری كردنی خەسڵەتەكانی كاراكتەر لەرووی ژینگەی دەورو بەرو پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان و ئاستی ئابووری.
   هەروەها لایەنی دەروونی بۆ دیاری كردنی كاراكتەر بەلایەنێكی گرنگ دەزانرێت بۆ ئەوەی سایكۆلۆژیەتی كاراكتەرو عەقلیەتی بزانرێت، روون بێتەوە ئایا كاراكتەر هەڵگری ئایدیاو ئامانج و گوتارێكی مرۆییە، یاخود نا .

   ئەكتەر كە دوای كاراكتە ر سەرچاوەی هەرە بنەڕەتی دەبێت بۆ بەرجەستە كردنی كاراكتەر، گرنگە بایەخ بەچەند تەوەرێكی گرنگ بدات:
   1.پێویستی بە ئامادەكارییە دەروونیەكانە كە بریتین لە:

   دروست كردنی خەیاڵَێكی بەر بڵاوو قوڵ بوونەوە لە خەسڵەتەكانی كاراكتەرو خۆ ئامادە كردن لەگەڵ رووداوو ئەتمۆسفیری نمایشەكە، راهاتن لە گەڵ قەزای نمایش و دیكۆرو رووناكی و ئارایشت و جلوبەرگ
   2.پرۆڤەی جەستەیی بەردەوام و بەوا داچوون بۆ تێگەیشتنی تەواو لە كاراكتەرەكە، لەوانەش لەپیرفۆرمانس و دەنگ و ئیلقا.
   3 . بڕوا بەخۆ بوون لەبەرجەستەكردنی رۆڵەكەو خۆ ئامادەكردنێكی دەروونی بێ‌ گرێ‌ .
   ئەكتەر دەبێت لەوە بگات كە هەموو كاتێك لەبەردەم ئەزموونێكی نوێ‌ دایەو بەرەنگاربوونەوەی هەر ئەزموونێكیش تاقیكرنەوەیەكی سەختە، هەر نیگەرانیەك لای ئەكتەر دروست بێت، ئەگەری روخانی زۆرتر دەبێت له سەركەوتنی.

بە چاوی کانی لێم مەڕوانە
من رووباری عەشقم
بە چاوی تریفە لێم مەڕوانە
من پەلکەزێڕینەی ئەوینم
بە چاوی باران لێم مەڕوانە
من زریانی ماچم
بە چاوی زەوی لێم مەڕوانە
من ئاسمانی ئەبەدیی تۆم

هەستەکانم گزنگیان لێ ئەڕژێ
تەنیا جارێک بە خەیاڵ
چاوم لە خۆر داگرتووە
پێکەنینەکانم فرمێسکیان لێ ئەچۆڕێ
تەنیا جارێک بە خەیاڵ
توند توند تۆم لە باوەش گرتووە

هەرچی هات
شمشێری پێ بوو
تەنها برینی لەسەر رۆحم هەڵکۆڵی
هەرچی رۆیشت
جانتایەکی پەمەیی لەگەڵ خۆی برد
کە پڕ پڕ بوو لە خەون و خەیاڵەکانم

گەشتی خەیاڵم ناوەستێ
تا تۆ لە ئاسمانی جەنجاڵی
ئەوینداریی نەدۆزمەوە
زمانی شیعرم ناپژێ
تا تۆ لە هەزاران بەیتدا
بە پەڕەمووچی جوانی
لەسەر دەفتەری فەنتازیا
نەنووسمەوە

کە هاتم وەک رەشەبایەک دێم
چۆن رەشەبا
درەخت رووت ئەکاتەوە
منیش هەر بەو جۆرە
رووتت ئەکەمەوە
چۆن رەشەبا، سەما
بە چڵ و پۆ ئەکات
منیش هەروا
مەمکت ئەخەمە سەما
چۆن رەشەبا، هەور
لەسەر دڵی ئاسمان رائەماڵێ
منیش سەرپۆشی شەرم
لەسەری تۆ لا ئەبەم

کە تۆم بینی
با ستیانەکەت لە رەنگی چاوم
کاڵتر بێ
دەستەکانت بۆنی مێخەکی
شیعری لێ بێ
ماچەکانت تاڤگە بن
وەک بارانی چێژ
بەسەر لێوەکانمدا هەڵڕژێ

تۆ کە ئەستێرەیەکی خۆشبەختی
نازانم بۆچی خۆت دەخەیتە
باوەشی ئاسمانێکی
پڕ غەمی وەک منەوە؟
تۆ کە فانۆسێکی دڵتەڕیت
نازانم بۆچی خۆت دەخەیتە
بەردەم گەردەلوولێکی
سەر شێتی وەک منەوە؟
تۆ کە باڵندەیەکی بەرزەفڕی
نازانم بۆچی خۆت دەخەیتە
نێو زیندان و قەفەزی
دڵی مەجنونێکی وەک منەوە؟؟

شتێک من و تۆ، کۆ دەکاتەوە
لەوانەیە سترانێکی قەرەجی بێت
لە ژێر رەشماڵی عەشقدا
لەوانەیە هێڵێک بێت
لە نیگای من بەرەو تۆ
لەوانەیە بزەیەکی وەریو بێ
لە لێوی تۆوە بەرەو من
لەوانەشە گوڵی تۆ بێت
لەسەر تابووتی مەرگی من

تۆ کە لە گۆرانی من تێناگەیت
ئاوازی چیم بۆ دەژەنی؟
تۆ کە توانای خوێندنەوەی
دڵۆپێک فرمێسکت نییە
چۆن تەفسیری گریانەکانم دەکەیت؟
تۆ کە لە لەنجە و لاری هەوری
حەزە نارنجییەکانم تێناگەیت
چۆن لە حیکمەتی بارین حاڵی دەبیت؟
تۆ کە نابینیت خەریکە دەمرم
لە شەوە قەترانییەکانی غەریبیدا
چۆن پێناسەی ژیانم بۆ دەکەیت؟

من هەموو کاتێک لێرە نیم
نامەت بۆ بنێرم
رەنگە رۆژێک بێت
زۆر چاوەڕوان و تامەزرۆی
یەک تاکە نامەیەکم بیت
تێیدا نووسیبێتم
خۆشم ئەوێی
بەڵام ئیدی رەنگە چاوی قەڵەمەکەم
کوێر بووبێت
هەستەکانم لە گۆڕێکی تەنگدا
زیندە بەچاڵ بووبن
ئەوسا ناچار دەبیت
لاپەڕەی یادەوەریی
ناو دڵ و سۆزت هەڵبدەیتەوە و
بە دوای هەر نۆ پیتی
“خ ۆ ش م ئ ە و ێ ی”دا
بگەڕێیت و نەیدۆزیتەوە

شیعری: ستیڤان شەمزینی

نەخشەرێگەیەکی بەدییل، بۆ فەشەلی حیکایەتەکانی کوردایەتیی

هادیی حەمەڕەشید
کامیار سابیر

ئەگەر سەردەمی شێخ مەحمودیش بپەڕێنین، تەنیا لە چلەکانی چەرخی رابردووەوە دەست پێ بکەین، نزیکەی هەشتا ساڵە گەلی کورد لە کوردستانی عێراقدا، بە ئومێدی دەستڕاگەیشتن بە مافە سیاسییەکانی، لە نێوان گێژاوێکی سیاسیی پێچەڵ پێچەڵدا، دێت و ئەڕوات، ئەوە سیی ساڵیشە دەسەڵاتی حیزبی کوردیی و بنەماڵە سیاسییەکانی کوردمان بیینی کە ئەگەر بە ویژدانەوە تەعبییری لێ بکرێ، ئەبێ بگوترێ فاشیلتریین دەسەڵات و حوکمڕانییە لەسەر رووی زەویی، بە تایبەتییش لە گەندەڵیی و برسییکردنی بە ئەنقەستی خەڵک و بەهەدەردانی سامانی نیشتمانییدا. گەورەتریین کێشەی سیاسیی ئەو حیزب و کەسایەتییانەی خۆیان بە نەیار و رەخنەگری سیاسیی ئەم فەشەلە سیاسییەی هەرێم و حیزبەکانی ئەزانن، بێ گوتارییە! گوتارێکی سیاسیی جیاوازیان نییە کە لە پارتیی و یەکێتیی و دووکانە سیاسییەکانی تر، جودایان بکاتەوە.
ئەم بێ گوتارییە، نەبوونی روئییەی سیاسیی و هێزێکی ئۆپۆزیسیۆن کە بتوانێ فۆرمەڵەی داخوازییەکانی خەڵک بکات کە زیاتر لە عەدالەتی کۆمەڵاتییدا جێگیر ئەبن، وەکو هێزێکی کارای ئۆپۆزیسیۆن، گوتارێک تەبەنیی بکات کە ببێ بە جێگەی متمانەی بەشێکی زۆر لە خەڵکی ناڕازیی، بە تەواویی لە هەڵبژاردنەکانی عێراق( ١٠ ئۆکتۆبەری ٢٠٢١)، رەنگی دایەوە و زۆریینە پەنایان بۆ بایکۆت برد.
بایکۆتی بەریین لە ئاستی عێراق و هەرێمیشدا، بەشی هەرە زۆری بۆ ئەوە ئەگەڕێتەوە کە هێزێک یان پارادایمێکی جیاوازتر لە هێزە طائیفیی، قەومیی، ئیسلامیی و گەندەڵەکان، بوونیان نییە و خەڵك متمانەی بە ئۆپۆزیسیۆنی شەریکی دزەکان نەماوە، بایکۆتەکە سەرتاسەری عێراقی گرتەوە و بەغداد لە پێش هەموو شارەکانەوە بوو. هاوکات، بایکۆتی هەرێم، ئەفسانەی دەسەڵاتداریی پارتیی و یەکێتیی، تووشی زەمیینلەرزە کرد. لە نەبوونی ئۆپۆزیسیۆنێکدا کە جێگەی متمانەی خەڵکی ناڕازیی بێت، شاری سلێمانیی شکۆی یەکێتیی و گۆڕانی شکاند و ٪٨ ی خەڵکیان لەگەڵدایە کە دیارە زۆریینەیان موچەخۆرن یان لە ترسی برسییەتیی و نانبڕیین، دەنگیان پێ ئەدەن. بۆ پارتیی و بادینانیش هەمان راچڵەکیین هەیە.

گۆڕان، ئۆپۆزیسیۆنی زۆر ناشیریین کرد. یەکێتیی نوێ لە دوای کودێتای ٨ی تەمموزەوە، بە تەواویی بووە بە دووکانێکی سیاسیی کە مەئمورییەتەکەی بە هەندێ مەئمور سپێردراوە کە هەموویان لەو دزیی و تاڵانییەی کوردستاندا، لەگەڵ پارتیی شەریکن( بە پشکی زۆر کەمەوە). گرنگتریین شت لە دوای ئەم هەڵبژاردنەوە، ئەوەیە چۆن بەشێکی کارا لە خەڵکی بایکۆت، بە کاری هاوبەش و بییروڕا گۆڕیینەوە، ئەم بێ ئاسۆییە لە سیاسەتدا، بە گوتارێکی سیاسیی جوداوە، تێپەڕێنن و روئییەیەکی سیاسیی و عەقڵانیی، هەڵاوێردراو لە سیاسەتی فاشیلی کوردایەتیی و حیزب و بنەماڵەکانی، تەبەنیی بکەن؟ بە دڵنیاییەوە، ئێمە باوەڕمان وایە پێش هەموو شتێ ئەبێ گوتار و روئییەکەی لە گوتاری زاڵی کوردایەتیی و ئەو تیجاڕەتە نەتەوەییەی بەناوی کوردەوە ئەکرێ، داببڕێت. هاوکات، لەو گەندەڵیی و پۆپیولیزمەش رزگار بکرێ کە خەڵکێکی زۆر بۆ پارە و بەرژەوەندیی تایبەتیی خۆیان، سیاسەت ئەکەن و لە بەها گشتییەکان و مۆڕاڵە کۆمەڵایەتییەکان، دایئەبڕن.

کورد لە کوردستانی عێراقدا، ئەوە نزیکەی ١٠٠ ساڵە دەستوپێ لەگەڵ عێراقدا نەرم ئەکات، هەمیشە وەکو ئەوەی ستەمێکی زۆر گەورەی لێ کرابێت، وەکو قوربانییەک خۆی نیشان ئەدا کە ستەمێکی لێ کراوە، لە دونیادا وێنەی نەبووە و نییە. سیاسەتی باوی کوردایەتیی، گوتارەکەی زاڵە، یان دروستتر، چیرۆکێکی باڵادەستە کە زیاتر نەتەوەییەکانی کورد، حیزبەکانیان وشێخە سیاسییەکانی رێبازە دیینییەکان( نەقشبەندیی و قادریی) و ئەو نوخبانەی هەمیشە، خزمەتی بنەماڵە سیاسییەکانیان کردووە، ئەگرێتەوە. چیرۆکی سیاسەتی کوردیی لەو بەشەی پێیدەگوترا ویلایەتی موصڵ و لە هەندێ دۆخیشدا بە کوردستانی باشوور( نەک باشووری کوردستان) لە ناوەڕاستی بیستەکانی چەرخی رابردوودا، پێش لکاندنی بە دوو ویلایەتەکەی تری عێراقەوە( بەصرە و بەغداد)، وردە وردە فۆرمەڵە ئەبوو، چیرۆکێکە لە شێخ مەحمودەوە، دەست پێئەکات و بە ریفراندۆم و کوردایەتییەکەی پۆست ریفراندۆم و کودێتاکەی ماڵی تاڵەبانیی لە ٨ی تەمموزی ٢٠٢١ دا دژ بە ئامۆزاکەیان( لاهور جەنگیی)، درێژەی هەیە( نەک کۆتایی هاتبێت).

تێپەڕبوونی صەدەیەک، زەمەنێکی زۆر دوور و درێژە بۆ لێکەوتە سیاسیی و ئاڵوگۆڕە سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و کولتوورییەکانی هەر نەتەوە، گەل و جڤاکێک، چەندیین نەوە چوونە ژێر خاکەوە، چەندیین نەوەی تریش لە هەڕەتی گەنجیی و لاوییەتییدان بە دەردەسەرییەکانی کوردبوون و ئازاری خورافەکانی کوردایەتییەوە، ئەناڵێنن، وێڕای ئەوەی سەری چەندیین نەوەی تریش سپیی بوو، یان بەدیار چیرۆکە گەلگامشییەکانی بزوتنەوەی سیاسیی کوردەوە، پییر بوون. لە هەمووی سەیرتر، ئەم بزوتنەوە پرۆکسییەی کە لە شێخ مەحمودەوە درێژ ئەبێتەوە بۆ بارزانیی و کوڕ و کوڕەزاکانی، هەمیشە رۆڵی قەییومیان بۆ تورکیای ئەوکات و ئێستا گێڕاوە، بەڵام بە ئەدەبییاتی شاعیرانەی کوردایەتیی، ناونراوە، بزوتنەوەی رزگارییخوازی کوردستان! بێئەوەی چوار کەس هەبن و پرسیار لەوە بکەن، ئەجێندای ئەو بزوتنەوەیە، لە کێ رزگار ئەبێت و بۆ کوێ ئەچێت؟

ئەمەی سەرەوە، بەشی یەکەمە لە زنجییرە وتارێک بە هاوبەشیی ئەینووسین و درێژەی ئەبێت.

ڕەزا عەلی‌پوورم وەک دەنگێکی جیاوازی شیعریی، لەتەک هەردووک شاعیری تری ڕۆژهەڵاتی کوردستان ساڵح سووزەنی و یوونس ڕەزایی ناسی و بۆ من جێگەی سرنجڕاکێشان و خوێندنەوە بووە.
یەکەم بەرهەمە شیعریی ناوبراوم ساڵی 2014 خوێندەوە بەناونیشانی “قاڵییەک دەناسم لە هەرچی گوڵیەتی ماندووە”. دووەم بەرهەمە شیعرییشم ساڵی 2016 خوێندەوە بەناونیشانی “کڕاکە”.
خوێندنه‌وه‌ی ئەو دوو بەرهەمه وایكرد وەک تێنووی شیعر چاوەڕێی بەرهەمی شیعریی دیکەی ناوبراو ببم. تا ئەوەی دوا بەرهەمی (ئەلف/یا)م بەدەستەوە گرت. بەڵام ئەمجارە شیعر نا، بەڵکوو ڕۆمان. ڕۆمانێک کە نووسەرەکەی هەر وەک شاعیرێک کە نەدیتراو دیتراو دەکات، خوویایە.
نووسەری ڕاستەقینە، ئەوەیە کە دوای خوێنەر ناکەوێت، به‌ڵكوو به‌شداریی به‌ خوێنه‌ر ده‌كات، ئه‌م دوانه‌كه‌وتن و به‌شداریپێكردنی خوێنه‌ره‌ دوو شتی لێكجیاوازن. به‌هه‌مه‌ حاڵ، لێره‌دا ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت نووسینه‌كه‌مان له‌ دوو خاڵدا بخه‌ینه‌ڕوو:

یه‌كه‌م:
زمانی ڕۆمانی ئەلف/یا زمانێکی سەرشێتە، زمانێکە وەک ڕووبارێکی بەخووڕ، لەگەڵ خۆیدا دەتبات و پێشینەیەکیشت لێی نییە، تا بە دوورگەکانی خۆیت نەگەیه‌نێت، نازانیت بە کوێ دەگەیت، لە کام کەنار گیرساویتەوە. ڕاستیی نووسینی بەرهەمی باشیش ئا ئەمەیە، کە چارەنووسی خوێنەر دەداتەوە دەست کەناری دەریای خۆی.
له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بیی وه‌ك شیعر، چیرۆك و ڕۆماندا، هاوکێشەکی پێچەوانە له‌ ئارادایه‌‌، واته‌ خوێنه‌ر له‌گه‌ڵ به‌رهه‌م و به‌رهه‌م له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر. هاوكێشه‌ی خوێنه‌ر له‌گه‌ڵ به‌رهه‌م‌، هاوكێشه‌یه‌كی باوه‌، واته‌ ئەو ڕۆمان/ده‌قه‌ی كه‌ نووسەر لەگەڵیدا خۆشخوانە، ئەو ڕۆمانەیە کە نووسەر ناژێنێت بۆ زەمەنێکی نادیار، بەڵکوو دەیژێنێت بۆ شاگەشکەبوون و كۆكردنه‌وه‌ی به‌رده‌نگ، كه‌ لەگەڵ مردنی نووسه‌ری ده‌قه‌كه‌شدا، ئەوه‌ ده‌قه‌كه‌ خۆی، دەفەوتێن. چونکە نووسەر لەگەڵیدا لەدایکنەبووە.

هاوكێشه‌ی پێچه‌وانه‌ی دووه‌م هاوكێشه‌ی ده‌قه‌ له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر، له‌م هاوكێشه‌یه‌دا‌ ئەو ده‌قه‌ی كه‌ نووسەر لەگەڵیدا ده‌ژیێت، هه‌ردووكیان منداڵی یه‌ك پزدانن و له‌ یه‌ك پزداندا به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌ڵیانكردووه‌، ژیاون و هاتوونه‌ته‌ دنیاوه‌، به‌ڵام به‌ مردنی نووسه‌ره‌كه‌ی، ده‌قه‌كه‌ ناكه‌وێت، نه‌كه‌وتنی ده‌قیش نه‌كه‌وتن و هێشتنه‌وه‌ی ڕووحی نووسه‌ره‌. ئەو ده‌قه‌یە کە دواجار دەفریای نووسەر دێت و له‌ كاتگه‌شتی خوێندنه‌وه‌دا به‌شداریی به‌ مانه‌وه‌ی نووسه‌ر ده‌كات. بێگومان ڕۆمانی ئەلف/یاش ده‌كه‌وێته‌ هاوكێشه‌ی دووه‌م. له‌ هاوكێشه‌ی دووه‌مدا، ده‌ق هەڵگری ڕووحی نووسەرە بۆ ئایندەیەکی دوور و هه‌رده‌م له‌ گفتوگۆدایه‌ له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر، هه‌ر بۆیه‌شه‌ به‌ ناوی هاوكێشه‌ی ده‌ق له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر ده‌ناسرێت‌، ئه‌و جۆره‌ ده‌قانه‌ی سه‌ر به‌م هاوكێشه‌یه‌ن‌ خوێنه‌ر له‌ خوێندنه‌وه‌یاندا تووشی هەراسانیی، جاڕسبوون، به‌ڵام ملنه‌دان ده‌كه‌ن. ده‌قی سه‌ر به‌م هاوكێشه‌یه‌ ده‌قێكی‌ سرکە و به‌رده‌وام لە خوێندنه‌وه‌ی نوێدایه‌.

خاڵی دووه‌م كه‌ پێویسته‌ له‌م ڕۆمانه‌دا ئاوڕی لێبده‌ینه‌وه‌ بێماڵیییه¬*‌.
له‌ ڕۆمانی ئه‌لف/یادا ڕووبه‌ڕووی دوو هاوكێشه‌ی بێماڵیی ده‌بینه‌وه‌. ماڵ ته‌نی وه‌ك شوێنی نیشته‌جێبوون نا، ماڵ وه‌ك شوێنی ئارامیی. بێماڵییش وه‌ك له‌ده‌ستدانی ئه‌و ئارامییه‌ی كه‌ هه‌مانه؛ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ به‌ها و پیرۆزیییه‌كان، هۆگربوون به‌ نه‌ریتی جێگیر و نه‌بزواوی سیاسیی، فه‌رهه‌نگیی‌ و ڕۆتین و… تاد. جا ڕۆمانی ئه‌لف/یا له‌ ڕوویه‌كی تری نووسینه‌وه‌، بێماڵیییه‌، واته‌ تێكشكاندنی سووننه‌ت و باویی نووسینه‌ پلۆت، دیالۆگ و زمان، گۆشه‌نیگا و كاره‌كته‌ر، ڕێزمان و…
له‌ ڕۆمانی ئه‌لف/یادا هاوكێشه‌ی یه‌كه‌م په‌یوه‌سته‌ به‌ یووسف و هاوكێشه‌ی دووه‌م به‌ داود ئامێدیییه‌وه‌ په‌یوه‌سته‌. هاوكێشه‌ی یه‌كه‌م تایبه‌ته‌ به‌ كاره‌كته‌ر یووسف. یووسف كه‌سێكی ڕاڕا، شپرزه‌، نامۆیه‌ و له‌نێوان ده‌یان كێشه‌دایه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ هه‌ندێكجار له‌ ڕۆمانه‌كه‌دا په‌نا ببردرێته‌ به‌ر خۆدوواندن و كاره‌كته‌ر له‌گه‌ڵ خۆی بدوێت. ئه‌م خۆدواندنه‌ش زیاتر‌ ئه‌وه‌ی لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌ و ئه‌وه‌ خوویا ده‌كا، كه‌ باری ده‌روونیی كاره‌كته‌ره‌كه‌‌ له‌ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تیی و خێزانییه‌وه‌ ڕاڕا و گوماناویی، په‌شۆكایی و سه‌رگه‌ردانه‌، ترس و چاودێریی، له‌ده‌ستدانی ماڵ كه‌ تاكه‌ شوێنێك كه‌ یووسف پێیه‌وه‌ په‌یوه‌ست بێت، له‌ به‌رانبه‌ر هه‌موو شتێك كه‌ هه‌یه‌تی و ئه‌وه‌یش كه‌ نییه‌تی ماڵه‌، به‌ڵام له‌وێدا به‌ده‌ر له‌ ترس و چاودێریی سیاسیی، ژیانی دڵسارد و ڕووحكوژی ڕۆژگار و بێبه‌زه‌ییه‌كه‌ی، ماڵێك/خانوویه‌كه‌ كه‌ هه‌یه‌تی بۆ ئه‌وه‌ی دواجار تێیدا بمرێت:
“ئه‌ی ئه‌گه‌ر بیفرۆشم له‌ كوێ بژیم؟
له‌كوێ بمرم؟ نه‌م گوتبوو.
ئه‌وه‌ی هێشتا به‌م شاره‌وه‌ توندتوند گرێیداوم ئه‌م ماڵه‌یه‌.” (عەلی‌پوور، 2020: 16)
لێره‌دا ده‌بینین، ماڵ گوزارشته‌ به‌ ژیان و مانه‌وه‌. ژیان و مانه‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌سته‌ به‌ خاك و نیشتمان. خاك و نیشتیمانیش په‌یوه‌سته‌ به‌ دووانه‌ی ئازادیی و ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌. مرۆڤ به‌بێ ناسنامه‌ و ئازادیی كۆیله‌ و كۆڵه‌واره‌. كه‌واته‌ له‌لای یووسف بێماڵیی واتا‌ی كۆچ و به‌ڕێگه‌وه‌بوون ناگه‌یه‌نێت، ئه‌وه‌نده‌ی مانای زیندووبوون و مكوڕبوون ده‌گه‌یه‌نێت له‌ نیشتیماندا، هه‌موو ئه‌مانه‌ وایكردووه‌ دیوێكی جیاوازی یووسف له‌ بێماڵییدا له‌ دیوی ئامێدیی جوودا بكاته‌وه‌. بۆیه‌‌ وتمان نیشتیمانیش، چونكه‌ ماڵ له‌ ئه‌لف/یادا فره‌ڕه‌هه‌نده‌.
له‌ هاوكێشه‌ی دووه‌مدا جیاوازییه‌كی پێچه‌وانه‌ و دژ ده‌بینرێت له‌گه‌ڵ هاوكێشه‌ی یه‌كه‌م، له‌ڕووی ماڵ و بێماڵییه‌وه‌. هاوكێشه‌ی دووه‌م په‌یوه‌سته‌ به‌ داوود ئامێدییه‌وه‌. داود ئامێدیی هه‌ڵگری ڕووحێكی بزۆز، جێگیرنه‌بوو، نه‌گونجا و ناته‌با له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ر و ته‌واوی كایه‌كانی تری ژیان، بۆیه‌ ده‌بینین هه‌رگیز به‌ ته‌واوه‌تی جێگیر نییه‌، هه‌ر جاره‌ و له‌ شوێنێكه‌؛ ژێر ئاسمانی ئه‌و هه‌مان ئه‌و گه‌زه‌ ئاسمانه‌ی یووسف نییه‌ جا هه‌ر له‌ زیندانه‌وه‌ بگره‌ تا بگره‌وبێره‌ی له‌گه‌ڵ له‌یلا، حافز و ساخكردنه‌وه‌ی ده‌ستنووسه‌كانی ئامێدیی. هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ زۆر شتدا ئه‌م دوو كاره‌كته‌ره‌ ده‌بنه‌وه‌ به‌ یه‌ك، به‌ڵام بابه‌تی نووسینی ئێمه‌ ده‌رخستن و پێشاندانی ئه‌مه‌یان نییه‌.

ئامێدیی به‌هۆی كه‌مته‌رخه‌مییه‌وه‌ یان ئاگاییه‌وه‌ بووبێت، هه‌ڵگری ڕووحێكه‌ كه‌ ده‌یه‌وێت به‌ربه‌ست ببڕێت، یانیش به‌ره‌و ڕووی هه‌ڵبشاخێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی یووسف تێدامانه‌ له‌نێو نۆرمی ژیان و دواجار ناچاریییه‌كه‌ ملی پێده‌دات. ئامێدیی خۆی نه‌بان ده‌كات و له‌ژێر سێبه‌ری ئه‌م نه‌بانییه‌دا ده‌یه‌وێت ئه‌و ڕاستییه‌ی كه‌ له‌ نه‌كران به‌ده‌ره‌ بینووسێت، ئه‌وه‌ بنووسێت كه‌ خۆی ده‌یه‌وێت نه‌ك ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وێت، ئه‌مه‌ش تێكشكاندن و هه‌ڵته‌كاندنی نۆڕمێكی فره‌سه‌خته‌. ‌نه‌نووسینه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌گوترێت، ڕووه‌رچه‌رخاندنه‌ له‌ ماڵ، ماڵ لێره‌دا وه‌ك وابه‌سته‌بوون به‌ ژیانێكی یه‌كڕه‌نگ، یه‌كده‌نگ، نه‌ریتیی و باو، هه‌ڵاتن له‌و ماڵه‌ شوێنهه‌ڵگرتنی بێماڵیییه‌، ڕووه‌رگه‌ڕاندنه‌ له‌ ماڵی باوك بۆ ماڵی بێماڵیی و به‌های نوێ. ڕه‌تكردنه‌وه‌ واته‌ ڕازیینه‌بوون و ده‌ستوپێوه‌ندنه‌بوونیه‌تی بۆ ئه‌ماره‌ت، میرمونشی و ئه‌وانی دیكه‌، ئه‌نجامه‌كه‌شی لێڕوونه، ناچاره‌ و مل نادات، پێویستیی ڕۆڵی خۆی ده‌گێڕێت و خۆی لێ خه‌مسارد ده‌كات. كه‌چی له‌لای كاره‌كته‌ره‌كه‌ی تر كه‌ یووسفه‌، ڕه‌تكردنه‌وه‌ نییه‌ و زۆرجار ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یه‌وێت بیڵێت نایڵێت. بۆیه‌ ملده‌دات، ڕازییبوونی یووسف ناچارییی و پێویستییه‌كه‌ بۆ پاره‌ و ڕووه‌رچه‌رخاندنی نییه‌.
ئامێدیی له گه‌ڕیده‌ییدا بێماڵیی هه‌ڵده‌بژێرێت و ده‌ربه‌ده‌ریی. بۆ ئه‌وه‌ی شوێنێك كه‌ دواجار دوا شوێنه‌، كه‌ نازانێت كوێیه‌ تێیدا بمرێت، نه‌ك وه‌ك یووسف، كه‌ ماڵ یه‌كه‌م شوێنه‌ و ده‌شیه‌وێت دواجار جه‌سته‌یه‌كی سار به‌ مۆته‌كه‌ و ملدانه‌ ناچاریییه‌كه‌ی، تێدا بسپێرێت.

له‌ كۆتاییدا ده‌مه‌وێت بڵێم، نووسین له‌مه‌ڕ ئه‌لف/یا فره‌سه‌خت و تاقه‌تپڕووكێنه‌. كه‌شی ڕۆمانه‌كه‌، ترس و چاودێریی، گرژیی و په‌رۆشیی، سه‌رگه‌ردانیی و خه‌م، ڕاڕایی و گرفته‌كانی، باڵ به‌سه‌ر خوێنه‌ردا ده‌كێشێت. هه‌بوونی دوو چیرۆك، دوو كاره‌كته‌ر و دوو زه‌مه‌ن؛ كه‌ له‌یه‌كچوون و جیاوازیان هه‌یه، ئاڵۆزییه‌كی زۆری دروستكردووه‌ ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ گفتوگۆیه‌كان، كه‌ هه‌ندێك جار سه‌خت ده‌بێت كه‌ بزانی كامه‌ كاره‌كته‌ره‌یه‌ كه‌ ده‌په‌یڤێت‌. سه‌رباری ئه‌مه‌ چیرۆكی یووسف، گه‌شه‌پێده‌ر و به‌رده‌وامیی چیرۆكی ئامێدییه‌، له‌ دوو زه‌مه‌نی جیاوازدا، كه‌ بۆ نووسه‌ر و هه‌م بۆ خوێنه‌ریش بیركردنه‌وه‌ له‌وه‌ی ئه‌م دوو چیرۆكه‌ له‌ كوێدا به‌ر یه‌ك بكه‌ون و كۆببنه‌وه‌، فره‌ سه‌خته‌.

سۆران محه‌مه‌ده‌سووره‌
سنە

“ئەدەب و خراپە” کتێبێکە لە دیووە نهێنی و شاراوەکانی داهێنانی نووسین و دەقی ئەدەبی دەکۆڵێتەوە. هەوڵێکی جدی جۆرج باتای فەیلەسوفی فەرەنسییە بۆ گەڕان بە ناوچە شاراوەکانی نووسین و دەروون و لاشعوری نووسەران و داهێنانی فیکری، لە پاڵ ئەمەشدا ڕەخنەکردنی ئەدەبە بە گشتی.
باتای لە پێشەکی کتێبەکەدا دەڵێت “ئەدەب بێتاوان نییە” ئەو تاوانبارە و دەبێت دانی پێدابنێت تەنیا بە دانپێدانانی تێوەگلانی لە زانینی خراپەدا دەتوانێت ئەدەبیات بە تەواوی پەیوەندی بکات. بۆ سەلماندنی ئەم بیرۆکەیە لەم کتێبەدا باتای زنجیرەیەک لێکۆڵینەوە لەسەر کارەکانی هەشت نووسەری دیار دەستپێدەکات کە هەر یەک لە: ئیمیلی برۆنتی، بودلێر، بلیک، میشێل، کافکا، پرۆست، و لە کۆتاییدا جینی.

لە 21ی ئایاری 1958 دوای بڵاوبوونەوەی کتێبی (ئەدەب و خراپە) ، پیر دومیات دیالۆگێکی لەگەڵ جۆرج باتای ئەنجامدا، بۆ قسەکردن لەبارەی کتێبەکەوە، بێگومان ئەوە تاکە دیالۆگی تەلەفیزیۆنییە کە باتای قبوڵی کردووە.
پیەر دۆمیات: بەڕێز باتای بەر لەوەی بچینە سەر ناوەڕۆکی کتێبەکە کە ئێمە چەند پرسیارێکی تێدا دەکەین، ناونیشانی کتێبەکە دەپشکنین…
…دەتوانی پێمان بڵێیت دەربارەی چ خراپەیەک قسە دەکەیت؟
جۆرج باتای: پێم وایە دوو جۆر خراپەی ناکۆک لە بنەمادا هەیە. یەکەمیان سەبارەت بە پێویستیی ئەوەی کە شتەکان لە ڕوانگەی مرۆڤەوە باش کار بکەن و دواتر ئامانجە خوازراوەکان بەدەست بهێنن. لەکاتێکدا ئەویتریان ئەرێنییە بە ڕێگەگرتن لە هەندێک تابۆ بنەڕەتیەکان، بۆ نموونە ڕێگری لە کوشتن و قەدەغەکردنی هەندێک ئەگەرە سێکسییەکان.
پیەر دۆمیات: ئایا دەتەوێت بڵێیت ئەدەبیات لە خراپە جیا ناکرێتەوە و بە شێوەیەکی ڕیشەیی بەیەکتر بەستراونەتەوە؟
جۆرج باتای: بەڵێ، بە باوەڕی من بێگومان ڕەنگە لە سەرەتادا دەرنەکەوێت، بەڵام پێم وایە ئەگەر ئەدەبیات لە خراپە دوور بکەوێتەوە، بەم زووانە بێزار دەبێت. ئەمە لەوانەیە سەرسوڕهێنەر دەربکەوێت. لەگەڵ ئەوەشدا من پێم وایە دەبێت دەستبەجێ لەوە تێبگەین کە ئەدەب پێویستی بە تاقیکردنەوەی نیگەرانیی هەیە و ئەو نیگەرانییە هەمیشە لەسەر بنەمای شتێکە کە ڕوو لە خراپە دەکات، شتێک کە بە دڵنیاییەوە دەبێتە گۆڕێکی خراپەی گەورە و بەو شێوەیە دواتر خوێنەری دەخاتە بەردەم ئاسۆیەک، یان لانی کەم لەبەردەم ئەگەری چیرۆکێک کە خراپە بۆ ئەو کەسانەی گرنگی پێ دەدەن دەگێڕێتەوە. ئاسۆ وە نموونەیەک پێشکەشدەکەم بۆ ئاسانکردنی بارودۆخەکە، لە ڕۆمانێکەوە کە خوێنەرەکەی ڕووبەڕووی هەڵوێستێکی ڕقاوی و گرژی دەبێتەوە ئەمە وا دەکات ئەدەبیات لە بێزاری خوێنەری خۆی بەدوور بگرێت..
پیەر دۆمیات: نووسەر، یان لە هەر حاڵەتێکدا نووسەرێکی باش، هەمیشە تاوانبارە کاتێک دەنوسێت؟
جۆرج باتای: زۆرینەی نووسەران هەستی پێ ناکەن لەگەڵ ئەوەشدا، من قەناعەتم بەم گوناهە قوڵانە هەیە. نووسین هەمیشە شتێکە سەبارەت بە ئەنجامدانی پێچەوانەی ئیشە.. لە ڕوانگەی منەوە، ئەمە لەلای من لۆجیکی و تەواو دەرناکەوێت، لەگەڵ ئەوەشدا، هەموو کتێبەکانی وەکو ڕابواردن وایە.
پیەر دۆمیات: پیەر دومییت: ئایا دەتوانیت ناوی نووسەرێک یان دوو نووسەر بنێیت کە تۆمەتبار بوون بە نووسین؟ یان ئەوان هەست بە تاوانباری دەکەن چونکە ئەوان نووسەر بوون؟
جۆرج باتای: بەڵێ، پێم وایە بودلێر و کافکا هەن، کە من لە کتێبەکەمدا مامەڵەم لەگەڵ کردووە. هەردوو کیشیان بە پێچەوانەوە ئاگادار بوون لەوەی کە ئەوان لەولاوە خراپ و گوناهکار بوون. بۆ بودلێر، دیار بوو: لەژێر ناونیشانی گوڵی خراپەدا نووسی، وە ئەمە ئەو شتەیە کە بە وردی نوێنەرایەتی بیرۆکەکەی دەکات.. سەبارەت بە کافکا، ئەو بە رونتر ئەمە دەردەبڕێت ئەو پێی وایە کە ئەو تەنها بەهۆی یاخیبوونی لە دژی خێزانەکەی نووسیویەتی، پاشان خۆی لە پێگەیەکی تاوانکاریدا داناوە ڕاستە خێزانەکەی هەستیان بە تاوان کرد چونکە ئەو ژیانی بەخشی بە نووسین. زۆر بەسوودتر دەبوو بۆ ئەوەی ئەو مۆدێلەی کە خێزانەکە لە دوای خۆی بەجێی هێشتبوو، واتە بە کردەوەیەکی بازرگانی تێوەگلێنێت و بۆیە بە جێهێشتنی ئەو مۆدێلە ڕێگایەکی خراپی گرتەبەر.
پیەر دۆمیات: پێت وایە کافکا و بودلێر تاوانبار بوون بە نووسینیان؟
جۆرج باتای: پێم وایە هەستیان بە نائاسایی کردووە و هەروەها دەریاخستووە کە ئەوان لە پێگەی منداڵێکن لە بەردەم دایک و باوکیاندا لە ئەنجامدا منداڵێک کە لە دژی خێزانەکەی یاخی بوو خۆی دەخاتە پێگەیەکی خراپەوە چونکە بەبیری دێتەوە کە دایک و باوکی خۆشیانویستووە بەردەوام پێیان وتووە کە نابێت ئەو کارە بکات ئەمە خراپە بە هەستی بەهێزی تاکایەتی هاوتەمەنەکانی، بەڵام ئەگەر لە نووسیندا هەست بە تاوانباری بکەیت، چونکە ئەدەب منداڵانەیە، دەبێت وا بیر بکەیتەوە کە ئەدەب زۆر منداڵانەیە.
پیەر دۆمیات: بەڵام ئەگەر هەست بە تاوانباری بکەیت سەبارەت بە نووسین چونکە ئەدەب منداڵانەیە، دەبێت وا بیر بکەیتەوە کە ئەدەب زۆر منداڵانەیە؟
جۆرج باتای: پێم وایە شتێک هەیە بە شێوەیەکی بنەڕەتی منداڵانە دەربارەی ئەدەب. ڕەنگە ئەمە کەمێک ناتەبا بێت لەگەڵ سەرسامی هەندێک کەس بۆ ئەدەبیات و من هاوبەشی ئەو سەرسامییە دەکەم، بەڵام پێم وایە ئەدەبیات بە قووڵتر و بنچینەتر تێناگات مەگەر بیخەینە لای منداڵەکە، ئەمەش مانای ئەوە نییە کە ئێمە لە شوێنەکەی نکوڵی لێدەکەین
پیەر دۆمیات: تۆ کتێبێکت لەسەر ئیرۆتیکیزم نووسیوە. ئایا لە ڕوانگەی تۆ لە ئەدەبیاتدا شتێکی ئیرۆتیکی و ئیرۆتیکای منداڵانە هەیە؟
جۆرج باتای: نازانم ئەدەبیات بە گشتی جیاوازە لە ئیرۆتیکیزم، بەڵام بە گرنگی دەزانم کە لە کاراکتەری منداڵانەی ئیرۆتیک، ئیرۆتیکیزمی تەواو، تێبگەم. ئیرۆتیک، کاتێک منداڵێک ڕوودەکاتە یاریەک، یارییەکی قەدەغەکراو. ئەو کەسەی کە بەلای ئیرۆتیکیزمدا ڕادەکێشرێت ئەو کەسەیە کە خۆی لە بارودۆخێکدا لەبەردەم دایک و باوکیدا دەبینێتەوە ئەو دەترسێت لەوەی کە لەوانەیە بەسەری دابێن، بەڵام زۆر دوور دەکەوێتەوە بۆ هەستکردن بەو ترسە، بۆیە وەک گەورە ئاساییەکان وەک پێویست دەرناکەوێت، دەبێت هەست بە ترس بکات. هەروەها گرنگە خۆی لەو دۆخەدا بدۆزێتەوە کە منداڵ بووە، واتە تێیدا بەردەوام هەست بە مەترسی ڕەخنە دەکات، هەرچەندە دڵڕەقانە. نەتوانراوە
پیەر دۆمیات: پێم گرنگە بگەڕێمەوە سەر ناونیشانی کتێبەکە، ئایا بەو جۆرە منداڵیی و بەمنداڵانە تاوانبارکردنانە بە گشتی سەرکۆنەکردنی ئەدەب و خراپە پێک ناهێنن؟
جۆرج باتای: جۆرج پاتای: بێگومان ئاگادارکردنەوەیە، واتە دەبێت هۆشداری بدەین لە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسی، بەڵام دەکرێت ئەوەی ئاگادارمان کردەوە لە ئامرازەکانی بەرەنگاربوونەوەی ئەم مەترسییە بدەین، ڕووبەڕووی ئەو مەترسییە ببینەوە کە بە بڕوای من مەترسییەکی گەورە و جیددیە، بەڵام مرۆڤ تەنیا مرۆڤ با بیر لە تراجی و شکسپیر و زۆر حاڵەتی تر بکەینەوە کە زۆر لە ئەوان دەچێت. ئەدەب ئەوەیە کە وامان لێدەکات ڕووبەڕووی خراپترین ببینەوە و بزانین چۆن بەرەنگاری ببینەوە و زاڵبین بەسەریدا. بە کورتی، هەر کەسێک یاری بکات لە یاریەکەدا هێزی ئەوە دەدۆزێتەوە کە زاڵ بێت بەسەر ترسناکی یاریەکەدا.

پێشەکی و وەرگێرانی: هاوڕێ خالید

بەشی بیست

ئێستا کاتژمێر چواری عەسرە، دوێنێ لە نەخۆشخانەی فریاکەوتنی سلێمانی دەرچووم، پاش ئەوەی سێ رۆژ لەوێ مابوومەوە، بەهۆی ئەوەی لەلایەن گروپێک لە ئیسلامییەکانەوە بە سەرپەرشتی “فەرهەنگ نامۆ” لە نزیک گۆڕستانی شێخ محێدین “پشت مۆزەخانەی سلێمانی” بە چەقۆ هێرشم کرایە سەر، لە دوو لاوە برینداریان کردم، ئەمە زنجیرەیەک رووداوی بەرنامە بۆ داڕێژراوە دژی کۆمۆنیستەکان. سێ رۆژ بەر لەو رووداوەی من، هاوڕێی کۆمۆنیستمان “فەرهاد فەرەج”ی نووسەر و سەرنووسەری رۆژنامەی “پەیڕەو” لە شەوی 17-10 ماڵەکەی خۆیدا بە دەمانچەی بێدەنگ تیرۆر کرا. تیرۆری کۆمۆنیستەکان لەهەشت ساڵی دوای راپەڕینەوە بۆتە دیاردەیە. چوونکە هەردوو لایەنی ئیسلامی و ناسیۆنالیزم، ئەجیندای چەپ بە هەڕەشە لەسەر ئایندەی سیاسیی خۆیان ئەبینن.
پێشتریش لەلایەن “فەرهەنگ نامۆ”ەوە هەڕەشەی کوشتنم لێکرابوو، کە چەندان گەنجم لە گەڕەکەکەی ئەو و ناو مزگەوتەکانەوە هێنایە دەرەوە و بە بیری چەپ و کۆمۆنیزم هزرم رۆشن کردنەوە. زیاتر لە پەنجا گەنجم تەنیا لە گەڕەکی سەهۆڵەکە و شێخ محێدین لە دەوری حەلقەکەی خۆمان کۆکردۆتەوە کە هەندێکیان زۆر چالاکن لە نموونەی هاوڕێیان “سۆزدار، خالید ئەژی، دۆستی کەمال، بەهادینە سوور، نەوشیروان، نەوزاد مام حەسەن”. ئەمانە بەشێکیان پێشتر هاتۆچۆی مزگەوتیان ئەکرد، بەڵام ئێستا لە چالاکترین کۆمۆنیستەکانن، چالاکترین خوێنەرەکانن، ئەوان سەرەتا بەهۆی منەوە بوون بە کۆمۆنیست، بەڵام هەنووکە لە خۆم چالاکتر فەعالیەتی سیاسیی و رۆشنگەریی ئەکەن. ئەوەش بووە هۆی تەقینەوەی تووڕەیی ئیسلامییەکان لە بەرامبەرم.
هۆکارێکی تریش ئەوەیە، سەرەتای ئەمساڵ کاتێ ئەندامێکی سەرکردایەتی بزووتنەوەی یەکبوونی ئیسلامی کە وا بزانم جێگری وەزیری ئەوقافیشە لە بڵندگۆی مزگەوتی “عوسمانی کوڕی عەفان” لە گەڕەکی شێخ محێدین، وتاری ئاگرینی ئەخوێندەوە بۆ سەدان هەرزەکار و تێیدا فەتوای کوشتنی کۆمۆنیستەکانی ئەدا، سەدان گەنجی بەنجکراو بە تریاکی ئاین حەماس گرتبوونی،. تیمەکەی ئێمەش بڕیارماندا بچینە ناو مزگەوتەکە و دەمکوتی بکەین، تیمەکەش پێکهاتبووین لە”عەباس، خالید ئەژی، هەڵکەوت کۆنفۆ، سۆزدار، خۆم”. بەهۆی ئەوەی کارەبا نەبوو بە پاتری ئۆتۆمبیلیش بڵندگۆکەیان خستبووە کار، دوو لۆکز هۆڵی مزگەوتەکەی رووناک ئەکردەوە، عەباس چووە ژێر دانەیەکیان، سۆزداریش چووە ژێر ئەویتر. خالید و هەڵکەوت کۆنفۆ و من چووینە نزیکی مەلاکە، کە دە دوانزە چەکداریش پاسەوانیان ئەکرد. کۆدی ئێمە ئەوەبوو کە کەوتنە هاوار هاواری تەکبیر، سۆزدار و عەباس لۆکزەکان بکوژێننەوە و ئێمەش پەلاماری مەلا بدەین.
هەر بەو جۆرە بوو کاتی مەلا وتی “ئەبێ رەگی ئەو کۆمۆنیستە مەلعونانە لە ریشەوە دەربکەین، بۆ ئەوەی بزانن ئوممەتی ئیسلام و کوردی موسڵمان قبوڵیان ناکا”. عەباس و سۆزدار خێرا پڕیان دایە لۆکزەکان و کوژاندیانەوە ئێمەش بە مشتەکۆڵە و شەق کەوتینە سەر دەموچاوی مەلا، لە هەر چوار لاوە بووە بە تێکڕژان و میلی چەک راکێشان، بەڵام بە خێرایی کارەکەمان ئەنجامدا و بەرەو دەرگای سەرەکی مزگەوتەکە هەڵاتین. کە هاتینە دەرەوە “سمکۆی تەهای سەید عەلی” کە هاوڕێمان بوو بەڵام کۆمۆنیست نەبوو، ئێمەی بینی و بەهۆی ئەوەی باوکی ئەفسەرێکی باڵا بوو، هەمیشە چەکی پێبوو، کڵاشینکۆفێکی مزەلی پێبوو کە مەخزەنی هەفتا و پێنجی لەسەر بوو، میلی راکێشا رووەو مزگەوتەکە تا ئێمە دوور کەوتینەوە، ئیتر بەو جۆرە دەرباز بووین، دواتر هەواڵمان بۆ هات کە مەلاکەمان باش وێران کردووە.
لە تۆڵەی ئەمەدا ویستیان بە چەقۆ لەناوم ببەن، “فەرهەنگ نامۆ” کە ناسیاویشمان هەیە، باشترین تیرۆریست بوو ئەو کارەیان پێ سپاردبوو، چوونکە بیرمە پێش چەند ساڵ چەندین پەیکەر و کاری تەشکیلی “شیلان”ی خوشکی شکاندبوو بە بیانووی ئەوەی حەرامە، ئەو سڵ لە هیچ توندوتیژییەک ناکاتەوە. لای کەسێکیش وتبووی گوایە من زانیاریی لە دژی ئیسلامییەکان لە رۆژنامەی “رۆژنامەنووس” لەسەر شێوەی چالاکی و شانە و رێکخستنە ئیسلامییە چەکدار و بێ چەکەکان بڵاو ئەکەمەوە. بەڵام راستییەکەی ئەوەیە دوور و نزیک پەیوەندییم بەو رۆژنامەوە نییە، تەنیا ئەوە نەبێ سەرنووسەری ئەو رۆژنامەیە هاوڕێیەکی ئاساییمە. سەیرە خانەوادەی ئێمە ئەزموونێکی تاڵمان هەیە لەگەڵ ماڵی “نامۆ”! چوونکە پێش چەند ساڵیش “حەمەسوور”ی برای کە مفەوەزی ئاسایشی یەکێتییە هاتە سەر ماڵمان لەگەڵ ئەو تیمەی ماڵەکەیان پشکنین کە نیازیان وابوو خانووەکەمان لێ داگیر بکەن.!.
بیر لە شتی ناخۆش ناکەمەوە، دڵنیام رۆژێک ئێمە سەرئەکەوین، ئەوانیش وەک تیرۆریست ناویان ئەچێتە ناو چیرۆکەکانی مێژووەوە. دڵنیام کە خۆری ئێمە هەڵهات، ئەوان شەمشەکوێرەئاسا ئەچنەوە ناو تاریکایی.
دێڕە شیعرێکم هەیە ئێستا:
خۆر وەک خەنجەرێکی زێڕ جەرگی تاریکی هەڵدەڕێ
ئاسمان دوای هەورە رەشەکان روون روون ئەبێتەوە
زەوی دوای لافاو دڵی وەک خامێکی سپی پاک ئەبێتەوە
مرۆڤیش پێویستی بە خەنجەری تیژی بیرێکی رووناک و
راماڵینی هەوری رەشی کینە و لافاوی شۆڕشێکە

24-10-1999

ستیڤان شەمزینی

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 67-72 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

مۆته‌كه‌ی شه‌و و ڕۆژان

زه‌وی خه‌ون به‌ له‌دایك بوونی په‌یامبه‌رێك ده‌بینێ
ئاسۆكان له‌ داد پڕ بكا
زه‌وی خه‌ون به‌ وه‌له‌دبوونی وه‌رزان ده‌بینێ
منیش له‌ شه‌قامدا ته‌رمێكم هه‌ڵگرتووه‌
تا كه‌ شه‌و داهات
له‌ باخچه‌یه‌ك
یا قه‌حپه‌خانه‌یه‌ك بینێژم .
له‌ قاوه‌خانه‌یه‌ك
یا به‌ تاراییه‌كی نوور
چه‌هره‌ی خۆم له‌ خوا و له‌ تۆ بشارمه‌وه‌ ..
مه‌ست له‌ شه‌رمان
ده‌گریم
گۆرانییه‌كه‌ ده‌ڵێ :
دوای ئه‌وه‌ی ده‌نگی بولبول پڕ كرا
سترانبێژ كه‌ له‌ قه‌وانێكدا گۆرانی بۆ خۆر ده‌چڕێ
پاش ئه‌وه‌ی فرۆشرا و سه‌ری گۆرانیبیژ سپی بوو
خوێنی گوڵیش به‌سه‌ر ئاسۆدا هاته‌ خوار
گۆرانییه‌كه‌ چی ده‌وت ؟
چۆله‌كه‌ش به‌‌سه‌ر شۆسته‌ی شه‌وا ده‌مرن
په‌یامبه‌ری چاوه‌ڕوانكراویش
هێشتا له‌ ئه‌شكه‌وتدا نوستووه‌
هێشتا باران به‌سه‌ر دیواری ماڵه‌ به‌ساڵاچووه‌كانه‌وه‌یه‌
سه‌ربانی شارانیش دووگیان و
ڕیكلامی ده‌ڵاڵه‌كانی خانوو
به‌ خوێن
له‌دایك بوون و مردنی وشه‌ ده‌نوسێته‌وه‌
منیش ته‌رمێكم له‌ شه‌قاما هه‌ڵگرتووه‌
ڕووی خۆم له‌ خوا و له‌ تۆ شاردوه‌ته‌وه‌ .

بۆ ده‌گری ؟
ئه‌ی ڕووباری ئه‌فسانه‌یی
كه‌ شیر ده‌داته‌ مه‌مكی شار
خاشاكی به‌ره‌و ده‌ریایان هه‌ڵگرتووه‌
به‌ ئه‌سپه‌ تۆپیوه‌كان و
پاشماوه‌ی گالیسكه‌ تێكشكاوه‌كانه‌وه‌
منیش له‌دایك بوونی ڕۆژ
له‌ چاوی ئه‌و پشیلانه‌ ده‌‌بینم
ئاوزنگ ئه‌ده‌ن
دوای ئه‌وه‌ی ده‌نگی بولبول پڕ كرا و
سترانبێژیش كه‌ گۆرانی بۆ خۆر له‌ قه‌وانێكا ده‌چڕی ..
ته‌رمه‌كه‌ ده‌گریا
وه‌ختێ من له‌ شه‌قامدا به‌ دوای تۆدا ده‌گه‌ڕام
كه‌ ڕۆژ مرد پێكگه‌یشتین
پاشان شه‌و دوای ڕۆژێ هات
ڕۆژێكی دیش پاش ئه‌و ڕۆژه و
قه‌وانه‌كه‌ ده‌خوولێته‌وه ..‌
گۆرانیبێژه‌كه‌یش به‌ ده‌نگێك
ساڵان كه‌رخییان كردووه‌
هه‌ڵپه‌یه‌تی به‌و دیو تاریكایی ڕێ ده‌كا
.. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. .. .. ..
گۆرانییه‌كه‌ چی ده‌وت ؟
گۆرانییه‌كه‌ چی ده‌وت ؟

كه‌شیش

ڕۆژگاری هاوین و جه‌سته‌ی گوڵ
كه‌ له‌ ژێر ماچی نووردا ده‌مرن
لاقه‌كراوێكی شه‌كه‌ت
چایش له‌سه‌ر ئاگردا ده‌كوڵێ

• كێ لێره‌یه‌ ؟
  قه‌وانێك ده‌خوولێته‌وه‌
• كه‌س
  شه‌و له‌گه‌ڵ ڕۆژدا یه‌ك ده‌گرێ
  جه‌سته‌ی گوڵیش له‌سه‌ر ئاگره‌
  تۆیش له‌‌ ژێر لێومه‌وه‌ كاهینێكی نهێنییان ده‌دركێنێ
  قوربانییه‌كه‌ قه‌ساب به‌ مه‌مكی ڕووتییه‌وه‌
  به‌ دیواری هه‌ڵواسیوه ..
  ئه‌ی ئه‌و ژنه‌ی به‌ ئه‌شكه‌وته‌كانی بۆرژان و
  ئه‌فسانه‌ و جادوودا سه‌ر ده‌كه‌وێ
  ده‌چێته‌ باڵ جادووگه‌ر و شه‌ڕوان و شاعیر
  گوڵی هاوینه‌یش كه‌ له‌ بێشه‌ڵاناندا ده‌مرێ
  له‌ ژێر لێوه‌كانمدا نهێنی هه‌ڵخه‌له‌تێنه‌ری ده‌دركێنێ
  منداڵیی ڕۆژ و
  ئه‌سپی ده‌ریا و یاقووتی ئه‌شكه‌وته‌كانی ئاگر و
  ترپه‌ی‌ بارانم پێ ده‌به‌خشێ ..
• كه‌س نییه‌
  له‌ قووڵایی شه‌وانی بابل دا بووین
  به‌سه‌ر شووره‌كانییوه‌ شه‌ڕمان ده‌كرد ..
  من و تۆ ڕووپۆشی عاشقانمان پۆشی بوو
  به‌سه‌ر شووره‌كانه‌وه‌ بووین
  له‌ژێر ماچی ئه‌و هاوینه‌دا ده‌مردین
  كه‌ نامرێ
  به‌ دوای گالیسكه‌كانی نووردا ده‌كه‌وتین
  من و تۆ ده‌یپۆشین ..
  هه‌ردووكمان به‌سه‌ر قه‌وانێكه‌وه‌ بووین ده‌خوولایه‌وه‌
  یاقووتی چاوی جادووگه‌ری شار ده‌دزین
  گۆرانییه‌كی خه‌مبار
  به‌ گه‌ڕه‌كه‌كانیدا ده‌سوڕێینه‌وه .‌
  ئه‌ی ژنی له‌دایك بوون و مه‌رگ
  كه‌ له‌ بانگی كه‌ڵه‌شێر و
  پێكه‌نینی قه‌ره‌جه‌ پاشاكان چاوه‌ڕێ ده‌كه‌ی
  له‌ كوێوه‌ دێی ؟
  بۆ كوێ ده‌چی ؟
  ئێمه‌ به‌سه‌ر شووره‌كانه‌وه‌ بووین
  من و تۆ ڕووپۆشی عاشقانمان پۆشی بوو
  مردبووین
  قوربانیی خواوه‌ندی قوڕ
  بۆ فورات ده‌نێرین
  جه‌سته‌ی گوڵیش له‌‌ ژێر ماچی نووره‌وه‌
  لاقه‌ كراو و شه‌كه‌ت
  تۆیش پێده‌كه‌نی
  به‌ ڕووتی بۆ خۆر پێده‌كه‌نی
  ئێمه‌ به‌سه‌ر شووره‌كانییه‌وه
  سرووتمان ده‌نواند
  ئه‌ی ئه‌و ژنه‌ی له‌ ئه‌شكه‌وته‌كانی خه‌ودا لاقه‌ ده‌كرێی
  له‌ باخچه‌كانی فورات
  له‌ ژێر ماچی قوڕدا
  وه‌ختێ له‌ دایك ده‌بی
  له‌ كوێوه‌ دێی و ؟
  بۆ كوێ ده‌چی ؟

(*) هه‌ر دوو قه‌سیده‌ له‌ به‌شی دووه‌می ( عبدالوهاب البیاتی – الاعمال الشعریة ) بڵاوكردنه‌وه‌ی ( المؤسسة العربية للدراسات والنشر – بيروت )
چاپی 1995 كراون به‌ كوردی . بڕوانه‌ لاپه‌ڕه‌ 207 و 209 .

‌

‌

‌

با ببریسکێتەوە،،،
چرا گڕینەکانی زەردەپەڕ،
هەزاران بازووی مەشخەڵی سوور،
شکانی شەختەی مێژوی سیخناخ..
بە نائۆمێدی و مەرگ ،،
با ببریسکێتەوە،،،
چرای درەوشاوەی زەردەپەڕ،،،
ژێربەیداخی خوێن،
هەزاران بازووی مەشخەڵی سوور،
بڵند هەڵیکا،،
چارۆکەی ئەفسوناوی کەشتی هیوای دوور..
خۆر دابگرن،
بێلانەکان،،،
کۆیلەکانی ماشین و سکرین ،،
چەرخێکی نوێ،،
با کڵپەبگرێ ،
جارێکی تر…
جیهانێکی مۆمیاکراو،،
تروسکەی چاو ،،
بڵند سەیرکا، وەک..
هەڵکشانی ئەستێرەیەک،،
بازووی ئاڵتون،
خۆر دابگرن،
چەرخێکی نوێ،،
بینوسنەوە سرودی یاخیبونێکی مەزن..
لە ماشین وداتای ژەهر،،
لە بۆرسەی دڵ ،،
با کڵپەبگرێ ،
مەشخەڵێکی تر،،
با بدرەوشێتەوە،
چرای مەزنی زەردەپەڕ،،
هەزاران بازووی مەشخەڵی سوور.

شیعر/ کاوە عوسمان عومەر
………………………………………………………………..
وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەر
(Mabel Amber )
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە

ڕوسۆ، کوڕی دەوڵەتشاری ژنێڤ، لێ نووسەر و هونەرمەند و فەیلەسوفی فەڕەنسی، زۆر بەقووڵی بەریەککەوتنەکانی کەسی خۆی و دەسەڵات بەهەند وەردەگرێت. خەریکبوونی تیۆرییانەی ئەو بەم پرسەوە قۆناغبڕە بە کاریگەیی قووڵەوە لە دەرەوەی فەڕەنساش. ئەمە بەوەدا ڕووندەبێتەوە کە زۆرینەی فەیلەسوفانی هاوچەرخی مەگەر تەنیا لەنێو کتێبەکانی مێژووی فەلسەفەدا ناوببرێن، بۆ نموونە ڤۆلتێر، لێ ڕوسۆ تا ئەمڕۆ هەنووکەییە.
ڕوسۆ یەکێکە لە فەیلەسوفانی “تیۆریی مافی سروشتی”، کە ناسراوترین نوێنەرانی بریتین لە تۆماس هۆبس و جۆن لۆک. فەیلەسوف لەم شێوەیەی فەلسەفاندندا تیۆرییانە دەسەڵاتدارییەکی ڕەوا بە تێڕوانینی خۆی بنیاتدەنێت، بۆ ئەم مەبەستەش لە پەیوەندییە دەوڵەتییەکانی سەردەمەوە بەرەو پاش دەگەڕێتەوە بۆ نێو ڕەوشێکی سروشتی، واتا بۆ نێو پێکەوەژیانی مرۆڤان پێش دامەزراندنی دەوڵەت، تاکو ئیدی لەم ڕەوشەوە ئەرگومێنتەکانی خۆی بۆ بناغەڕشتنی دەوڵەتێکی ماف هەڵبهێنجێت. بێگومان هەر فەیلەسوفێکیان بەگوێرەی مرۆڤدیدییەکەی خۆی گۆڕان بە ئەنترۆپۆلۆژییەک (مرۆڤناسییەک) دەدات و تێیدا گریمانەی پەیوەندییە بەسروشتی بنیاتنراوەکانی نێوان مرۆڤان دەکات. دیدێکی کورت و پوخت لە هەر یەکەی تیۆرییەکانی هۆبس و لۆک گەرەکە یاریدەمان بدات ڕوونتر پرسی سوڤەرێنێتی (دەسەڵاتداری) لای ڕوسۆ ببینین.

هۆبس و لۆک، وەک دوو فەیلەسوفی سیستەماتیکی ئینگلیزی، ئەزمونگەران، لێ ئەزمونگەری لای هۆبس پتر واتای سێنسوالیزم (سێنسگەرایی) دەگەیەنێت، واتا ئەم گریمانە دەکات کە سێنسەکان (حەواسەکان) بەسەر مرۆڤاندا سەروەرن و بەمەش دەیانکەن بە بەرژەوەندگەرا. جگە لەوە ئەم دوو فەیلەسوفە “مێژوو” ناناسن، بەڵکو لە سەرەتاوە گریمانەی ڕەوشێکی سەرجەمییانەی سروشتی دەکەن. بە شێوەیەکی دی ببێژین، هزرینی مێژوویی لە فەلسەفاندندا بۆ یەکەم جار لای ژۆن-ژاک ڕوسۆ سەرهەڵدەدات.
هۆبس لەو ڕۆژانەدا دێتە جیهانەوە کە فیلیپی ئیسپانی گەلەکەشتییەکەی خۆی بەناوی “ئەرماندا” بۆ هێرشبردنە سەر لەندەن ئامادەکردبوو و دانیشتوانی ئەو شارە لە ترسدا تۆقیبوون. هۆبس سەبارەت بە زایینی خۆی دەبێژێت: “دایکم دووانەی هێنایە جیهانەوە: من و ترس”. ئەم هەستە خۆییە کە هۆبسی کامڵ دەریدەبڕێت، لە ئەنترۆپۆلۆژییەکەیدا وێنەدەداتەوە و مرۆڤ ناودەنێت “گورگ”. ئەو لە سێنسگەراییەوە، لە ڕوانگەی بارگاویبوونی سێنسە مرۆڤییەکانەوە بە خواست و بەرژەوەندیی خۆیی، سەرجەم پەیوەندییەکانی نێو ڕەوشی سروشتی ناو دەنێت “دۆخی جەنگی یەک دژ بە یەک”، ئەمەش وەک سەرئەنجامی سروشتی مرۆڤی گورگ. لێرەدا گەرەکە ئاماژە بۆ ئەوە بدەین کە جەنگ لای ئەو تەنیا واتای شەڕی فیزیکی ناگەیەنێت، بۆ نموونە کوشتار بە چەکی جیاواز، بەڵکو بوختان، فیتنەیی، ماچ و پاشقول، زەمکردن، تا دەگات بە داگیرکردنی ناڕەوای زەوی و باخی کەسانی دی، یان سامانکۆکردنەوە لەسەر ورگی خەڵک و هتد، مۆرکی ئەم ڕەوشەن. ئاخر مرۆڤ وەک بەرژەوەندگەرا هەر شتێک وەردەگرێت کە بۆ ئەو شادیبەخش بێت، لێ هەر شتێک بۆ ئەو شادیهێن نەبێت یان بە بەرژەوەندییەکانی نەگونجێت، ڕەتی دەکاتەوە. بێگومان لە ڕەوشی سروشتیدا یاسای ئەرێنیی سروشتی هەن کە بڕێک ڕەوشی جەنگ هێوردەکەنەوە، وەک: سڵاوکردن، بەهاناوەچوون، هەستان لەبەر میوان و هاوشێوەیان، لێ پێکڕای ئەم ڕەفتارانە تەنیا بۆ بەرژەوەندیی خۆیی دەنوێنرێن. بەکورتی: ئەمە ڕەوشێکی هەژار، داماو و دازناوە کە تا سەر مرۆڤان بەرگەی ناگرن. لە حەوسەڵەیاندا نامێنێت. بۆیە زەروورەی پەیمانێکی جڤاکی ناچاریان دەکات هەڵوێست وەربگرن:
“من بەو مەرجە دەستبەرداری مافی خۆم بۆ هەبوونی هەر شتێک دەبم، کە تۆش دەستبەرداری هەمان مافی خۆت بۆ هەبوونی هەر شتێک ببیت”.
لێ ئەم پەیمانە جڤاکییە هێشتا ناتەواوە، بەس نییە بۆ “هەڵبەستن”ی دەوڵەت. ئاخر تەنیا کاتێک بەرژەوەندچییان ڕادەگیرێن و بەمەش پەیمانە جڤاکییەکە وەک دەوڵەت کارایی خۆی وەردەگرێت، گەر سەرجەمی پەیماندەران مافی خۆیان تەسلیمی سوڤەرێنێک (سەروەرێک) بکەن کە دەبێت ڕەها (ئەب-سولوت = لێ-جیابۆوە) بێت، واتا خۆی لە دەرەوەی دەوڵەت ببینێتەوە، ئەوجا بە یاسا و زەبری چەک ژیانی ئاشتەوایی بسەپێنێت، سزای ئەوانە بدات کە پێویستە و پاداشتی ئەوانە بداتەوە کە شایستەیین.
هەروەها جۆن لۆک ڕەوشێکی سروشتیی سەرجەمییانە دیاری دەکات. لەم ڕەوشەدا مرۆڤان بە یاریدەی ئاوەزی خودابەخش پێکەوە بەئاشتی دەژین، پێکڕا ئازادن و بە دەستوێژی سروشتی خەریکی ئاڵوگۆڕن (مەڕێک بە فەردەیەک گەنم). لەم ڕەوشەدا هیچ کەس مافی نییە هەبوونی ماف بۆ هەر شتێک لە هیچ کەس زەوتبکات. موڵکایەتی مافێکی پیرۆزی هەمووانە. وەلێ هەمووان وەک یەک ئاوەزیان بەگەڕناخەن و چوست و چالاک نین کە ئیدی تا ڕادەی شیان زەویی فراوان بۆ چاندن بەپیت بکەن. چالاک و ئاوەزمەندەکان بەم مۆرکەیان لە باقییەکەی دیکەی نێوەندە جڤاکی-سروشتییەکە جیادەبنەوە. جگە لەوە کرداری بەرزکردنەوەی ڕێژەی بەرهەمهێنان کە تایبەتە بە ئەوان، لە بەرژەوەندیی هەموواندایە، چونکە ئەو ئاوەزمەند و چالاکانە پەرە بە داهاتی گەلەکی دەدەن. بۆیە کێ تەمەڵ بێت و زەویی بۆ چاندن بۆ نەمێنێتەوە، مافی نییە گلەیی بکات، چونکە کەسی یەکەم بەهێزی ئاوەز و بازووی خۆی تا ڕادەی شیان زەویوزاری فراوانی بەپیتکردووە و زیاد لە پێداویستیی خۆی بەرهەمی خستۆتەوە. بەم شێوەیە بە هاتنەئارای جیاوازی موڵکایەتی، بەتایبەتیش بە سەرهەڵدانی پارە وەک دەستوێژی ئاڵوگۆڕ کە نە بۆگەن دەکات و نە دەوەرێت، ڕەوشی سروشتیی پڕ لە ئاشتەوایی وەردەگۆڕرێت بۆ دۆخی جەنگی یەک دژ بە یەک، کە بەتایبەتی زیانی بۆ دەوڵەمەندەکان دەبێت، چونکە جارێ ئینستانسێک لەگۆڕێ نییە کە مافی موڵکایەتی دیاری بکات و ئاشتەوایی جڤاکی بسەپێنێت. لێرەوە ئیدی پەیمانی جڤاکی پێویست دەبێت و پێکڕا بە ڕێبەریی دەوڵەمەندەکان حکومەتێک پێکدەهێنن، لە نێوەندیشیدا، کەواتە نەک لە دەرەوە وەک لای هۆبس، سوڤەرێن خۆی دەبینێتەوە. سوڤەرێن بە دەنگی زۆرینە دێتە سەر حوکم و هەر بە دەنگی زۆرینە وەک پێویست لادەبرێت. ئەم تیۆرییە دەچێتە نێو دەستووری دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە.
ڕوسۆ تیۆرییەکانی “مافی سروشتی”ی پێش خۆی چاک دەناسی. لێ ئەم، بۆ نموونە وەک هۆبس و لۆک، فەیلەسوفێکی ساردوسڕ نەبوو کە تەنیا بە داڕشتنی لۆژیکی، یان بە زمانی هۆبس ببێژین، “بەبێ خشڵ”، خۆی دەرببڕێت. هۆبس دەیگۆت، فەلسەفە وشک و ناشرینە، مەبەستیشی لەوە بوو کە نابێت لە فەلسەفەدا کەمترین “ڕەوانبێژی” هەبێت. لێ ئێمە بە نموونەی ڕوسۆ هاوکات بەر هزری “دێلیکاتێس”ی فەڕەنسی دەکەوین، کە واتای “بەچێژ، بەتام” دەگەیەنێت و لەم پەیوەندییەی هزرینیشدا ئاماژەیەکە بۆ داڕشتنی جوان کە لە بنەڕەتدا ئەدگاری ئەدەبە. بێگومان گەرەکە ئاماژە بۆ ئەوە بدەین کە ڕوسۆ خۆیشی نووسەری ئەدەبی و هونەرمەند بوو و ئەم ئەدگارەی لە نووسینەکانیدا وێنەدەداتەوە.
ڕوسۆ لە “دیسکورزی نایەکسانی”دا (1755) گۆڕان بە ئەنترۆپۆلۆژییەکەی دەدات. بەم نووسینەی ئەو هزرینی فەلسەفەیی-مێژوویی دێتە نێو فەلسەفەوە بە کاریگەریی قووڵەوە نەک تەنیا لەسەر ئیدیالیزمی ئەڵمانی، بەڵکو لەسەر مارکسیزمیش. ئەنترۆپۆلۆژیی مارکسیزم کتومت ئەنترۆپۆلۆژییەکەی ڕوسۆیە.
ڕوسۆ پەیوەند بە ڕەوشی سروشتییەوە پێشبینیی “ناتورێک”ی، یان زیندەوەرێکی مرۆڤیانەی ئاژەڵئاسا دەکات کە لەنێو خودی سروشتەوە دەر-چووە بەبێ ئەوەی خاوەنی ئاوەز و زمان یان ڕەوشت بێت. ئەم مرۆڤە تەنانەت خواستی بەکۆمەڵایەتیبوونی نییە، بۆیە پەیوەندیی تەنانەت بە هاوڕەگەزی خۆیەوە نییە، بەڵکو بۆ خۆی دەژی و تەنیا مشوری ساتارکردنی پێداویستییەکانى دەخوات، پێداویستییەکانیش بریتین لە خواردن و خواردنەوە، نووستن و جووتبون.
گرنگترین مۆرکی مرۆڤ لە ڕەوشی سروشتیدا بریتییە لە ڕەمەکی “خۆخۆشویستن” کە سروشت بۆ مسۆگەرکردنى خۆهێشتنەوە پێیداوە. ڕەمەکى خۆخۆشویستن بە دیدی ڕوسۆ سیمایەکى باشى مرۆڤى سروشتە، چونکە بەهۆى ئەو ڕەمەکەوە بەردەوام خەریکى خۆیەتى و لێرەشەوە دەیبزوێنێت بۆ ئەوەی خۆی وەک تاک بپارێزێت. مرۆڤ بێگومان ترسى لە ئازار و برسێتى هەیە، ئەوە نەک بەهۆى مەرگەوە، چونکە ئاژەڵ هەرگیز نازانێت کەى دەمرێت. مرۆڤ لە ڕەوتی بەکۆمەڵایەتیبووندا بە مەئریفەی مەرگ و وەى دەگات.
“بەزەیى” ڕەمەکێکى دیکەى سروشتییە و چە لاى مرۆڤ و چە لاى ئاژەڵ بەدى دەکرێت، بۆ نموونە لاى ئەسپ. بەزەیى “نەویستن ى مرۆڤە بۆ بینینى هاوڕەگەزەکەى لە ئازاردا”، بۆیە خێرا لە تەنگانەدا بەهانایەوە دەچێت، بەمەش بەزەیی دەبێتە هۆى هێشتنەوەى ڕەگەزى مرۆڤ، چونکە سنوورێک بۆ خۆخۆشویستن دادەنێت و نایەڵێت کاریگەرییەکى نالەبارى هەبێت. ڕوسۆ بەزەیى لە ڕەوشی سروشتیدا بەرانبەر ڕەوشت لە ڕەوشی جڤاکیدا دادەنێت.
“خۆشەویستى” یەکێکە لەو ڕەمەکانە کە بەسەر هەموو بەربەستێکدا زاڵ دەبێت. لێ خۆشەویستی دوو جۆرە کە ڕوسۆ ناویان دەنێت جەستەیى و دەروونی. یەکەمیان ڕەمەکێکی گشتییە کە ڕەگەزێک بۆ لاى ڕەگەزەکەى دى دەبات، دووەمیان مەیلێکە کە ڕەمەکە گشتییەکە بە کەسێکى تایبەتییەوە بەند دەکات. مرۆڤى سروشت بە دیدی ڕوسۆ تەنیا خۆشەویستیى جەستەیى دەناسێت و دوای بەیەکگەیشتنی ڕەگەزەکان و جووتبوونیان، لە یەکدی دووردەکەونەوە، تەنانەت زارۆک دایکی خۆی جێدەهێڵێت دوای ئەوەی پێویستی پێی نامێنێت. بە پێچەوانەشەوە خۆشەویستیى دەروونى هەستێکە کە لەتەک کولتووردا دێتە ئاراوە، واتا لەتەک ئەو خو و نەریتانەدا کە کۆمەڵێک لەسەریان ڕێکدەکەوێت.
ئێمە گەرەکە لای ڕوسۆ جیاوازی لە نێوان دوو قۆناغی ڕەوشی سروشتیدا بکەین: لە ڕەوشی سەرەتایی سروشتیدا نە “من”ی مرۆڤ و نە زمان لەگۆڕێن. لێ پەیوەندیی نێوان مرۆڤان و ژینگە، هەروەها کێشەی ساتارکردنی پێداویستییە مرۆڤییەکان، هێدی هێدی شێوەیەکی نزیککەوتنەوە لە یەکدی پێویست دەکەن. ئاخر درەختی بەرز هەن و مرۆڤ هێندە ئاسان دەستی بە بەری گرتوویان ناگات، ئاژەڵی دڕندە هەن و بە هەمان خۆراکی ئەو خۆیان دەژێنن، کەواتە ڕوودەکەنە ژیانی ئەو و ناچاری دەکەن فێری ڕاکردن یان بەرگریکردن ببێت، لێرەشدا چەکە سەرەتاییەکانی بەرد و لکی درەختن. بە خڕبوونەوەی ناچارەکیی مرۆڤان کۆمەڵگەلی بچووک دێنەئاراوە کە ئەندامانیان بە خواستی خۆیان لە یەکدی نزیککەوتوونەتەوە، جگە لەوە پێکڕا هاومافن، یەکسانن، ئازادن. هەموو هاوکاریی یەکدی دەکەن تاکو پێداویستییەکانیان ساتار بکەن.
ڕوسۆ لە ڕەوتی داڕشتنی پرۆسەی بەکۆمەڵایەتیبووندا ئێکسکورزێک دەکات بە خەریکبوونێکی زمانفەلسەفەییەوە لەتەک سەرهەڵدانی زماندا. ئەو بەم فەلسەفەیەی زمان خودای سەردەمەکەی، واتا ئاوەزی ئەزەلی، لەسەر تەختی دەسەڵات دادەگرێت و پێشانی دەدات کە چۆن هەموو تێگەکانی مرۆڤ “هێدی هێدی” لە ڕەوتی بەکۆمەڵایەتیبووندا سەریانهەڵداوە.
یەکەم زمان کە لە ڕەوشى سەرەتایی سروشتیدا پێویستە، بریتییە لە “هاوار” کە ڕەمەکییانە بەهۆی مەترسى یان ئازارەوە لە مرۆڤ هەڵدەستێت و مرۆڤ بەو دەنگە داواى یارمەتى لە هاوڕەگەزى دەکات. پاشان لەتەک پەرەسەندنى گرفتەکانى ژیان و لە ڕەوتى بەکۆمەڵایەتیبووندا دەربڕین بە دەنگی جیاواز و گەیەنراو بە بزووتنێکى تایبەتیى لەش (بە ژست) دەوڵەمەند دەکرێت تاکو واتاکە ڕوونتر بکرێتەوە. مرۆڤ سەرەتا بابەتە دیار و بزێوەکان بە ئاماژە و بابەتەکانى بیستن بە دەنگ ڕوون دەکاتەوە، لێ تەنیا بابەتەکانى ئامادە دیارى دەکات، ئەویش نەک هەموو کات، چونکە بابەتەکان بە هاتنى تاریکى دیار نامێنن و چیدى شیاوى بەکارهێنان نابن. بۆیە ئێستا “سەرنج” پتر پێویست دەبێت. سەرەڕای ئەوە جارێ دەستوێژی دەنگ زەحمەتە بۆیان بەهۆی ئۆرگانە تورتەکانی زمانەوە، چونکە ڕاهێنانیان پێنەکراوە. لە سەرێکى دیکەوە دەبێت وشەکانیان واتایەکى زۆر فراوانیان هەبووبێت، دەبێت بە یەک وشە ڕستەیەکیان دەربڕى بێت، چونکە جارێ نەیان توانیوە ئاخافتن بەسەر ڕستەى تێگەیەنەردا بەش بکەن. مرۆڤ بەدووى ئەمەدا و بە تەقەلایەکى زۆر و درێژخایەن فێر دەبێت، بکەر لە تەواوکەر و ڤێرب لە ناو جیا بکاتەوە، لێ ناوەکان جارێ ناوى خۆیى بوون و چاوگیش تاکە فۆرمى ڤێرب بووە. تێگەى ڕاناو زۆر درەنگتر دێتە ئاراوە، چونکە هەموو ڕاناوێک ڕوو دەکاتە واژەیەکى ئەبستراکت، هەروەها چونکە ئەبستراکتکردنەکان چالاکییەکى ناسروشتى و درێژخایەنى هۆشمانن. لە ڕەوتی کارابوونی زماندا هەر بابەتێک ناوێکى تایبەتیى لێ دەنرێت بەبێ گرنگیدان بە ڕەگەز و جۆرەکان. گەر داربەڕوویەک ناو بنرێت “ب”، ئەوا دەبێت دارگوێزێک ناوبنرێت “پ”، چونکە یەکەم تێگە کە مرۆڤ لە دوو شتەوە چێى دەکات، تێگەی “جیاوازى”یە، ئەمەش کاتێکى درێژخایەنى تێڕوانینى دەوێت، تا ئیدی مرۆڤ دەزانێت کە داخۆ ئەو دوو شتە لە چیدا جیاوازن یان یەکدەگرنەوە. ئاخر ناولێنانێکى بەم چەشنە ئاسان نییە، چونکە سەرەتا دەبێت مۆرکى بابەتەکان بناسرێت و ئەوجا ئەو لایەنە کە لە یەکیان جیا دەکاتەوە، ئەمانەش پێش پلەى جیاوازیکردن و ناولێنانن. جگە لەوە تێگەکان لە هۆشى مرۆڤدا ناچەسپێن گەر وشەکان یاریدەدەر نەبن، هۆشیش لە ڕستەدا نەبێت لێیان تێناگات. کەواتە مرۆڤ دەبێت فێری ئاخافتن ببێت، کە “هێدی هێدی” لەتەک بەکۆمەڵایەتیبووندا دێتەدی، بەتایبەتى لەنێو خێزاندا، لێرەش بەتایبەتى لاى زارۆک، چونکە ناچارە پێداویستییەکانى بە دایکى ڕابگەیەنێت.
ڕوسۆ دوای ئەم ئێکسکورزە ڕوودەکاتەوە پرۆسەی بەکۆمەڵایەتیبوون. بە تەشەنەى ڕەگەزى مرۆڤ بەنێو جیهاندا گرفتەکانى مرۆڤان پەرەدەسێنن. جۆری زەوییەکان کە ئەوان لەسەریان دەژین و کەژەکانى ساڵ دەبن بەهۆى ڕێکخستنى شێوازى جیاى گوزەران. ساڵى نەهات، زستانى درێژخایەن و سارد، هاوینى گەرم و پڕووکێنەر، دەبن بەهۆی سەرهەڵدانی وزەى جیاوازی چالاکی لەنێو مرۆڤاندا. مرۆڤان لە کەنارى دەریا و ڕوبارەکاندا قولاپ دروست دەکەن و دەبن بە ماسیگر و ماسیخۆر؛ لە دارستانەکاندا تیروکەوان دروست دەکەن و دەبن بە ڕاوچى و شەڕانى؛ لە ناوچە ساردەکاندا دەکەونە بەخێوکردنى ئاژەڵ و بە پێستەکانیان خۆیان دەپۆشن، تا ئیدی جارێک بروسکەیەکى ئاگر هەڵگیرسێنەر ئاگریان پێدەناسێنێت و ئەوانیش بۆ خۆپاراستن لە سەرما بەکاری دەهێنن، پاشان فێرى دەستوێژێک دەبن بۆ ئەوەى ئەو توخمە بپارێزن و سەرلەنوێ ئاگر هەڵبگیرسێننەوە. ئەم گۆڕانە نوێیانە دەسەڵات بە مرۆڤان دەدەن مامەڵەیەکی دی لەتەک ئاژەڵاندا بکەن، کە ئیدی پتر بێدار دەبنەوە، ئەوجا فێرى “تەڵەنانەوە” و “فێڵ” ى دیکە دەبن، تا لە کۆتاییدا دەبن بە وەستاى “بەخێوکردن”.
لێ خزانى مرۆڤ بۆ نێو هزرین لەوەش قووڵتر بڕ دەکات: مرۆڤ بە ڕوانینی بۆ دەرەوە هاوکات فێر دەبێت لە خۆى بڕوانێت، بەم ڕێیەشەوە میانەیەک لە نێوان خۆى و جیهانى دەرەوەیدا دەهێنێتە گۆڕێ. ئەمە دەسپێکی “نامۆبوون”ی مرۆڤە لە خۆی، چونکە بە ڕوانین لە خۆ یەکانەی مرۆڤ دەپچڕێت – دەبێت بە دوو بەشەوە. سەرەڕای ئەوە ئێستا لە ناخی مرۆڤدا ئارەزووى “نازین” دەپشکوێت و هاوکات خۆى وەک ڕەگەز لە سەرووى ئاژەڵەوە دادەنێت، کە پاشان لێرەوە فێردەبێت لەنێو ڕەگەزەکەى خۆیشیدا جیاوازی بکات. ئاخر تاکى مرۆڤ لە ڕوانینیدا بۆ دەرەوە هاوڕەگەزى خۆیشى دەکەوێتە بەرچاو.
ئەم گۆڕانانە زۆر درێژخایەنن و هەنگاوەکان هێواش دەنرێن، لێ توانا بە مرۆڤان دەدەن هەنگاوى خێراتر بنێن: تا چەند هۆش پێبگات، ئەوەندەش بەرهەمەکانى چالاکیى لەشیان کامڵتر دەبن. ئێستا چیدى مرۆڤ لەنێو ئەشکەوتدا نانوێت، بەڵکو بە ئامرازى بەردین “خانوو” لە قوڕ و لکى درەخت دروست دەکات. ڕوسۆ ئەم گۆڕانە نوێیە ناو دەنێت “یەکەم شۆڕش (ڕێڤۆلوسیۆن)”. مرۆڤان بەهۆی ئەم گۆڕانەوە بەسەر خێزانى جیاوازدا بەش دەبن، سەرەڕای ئەوە بەشداربووانى ئەم کۆمەڵە بچووکانە جارێ لە یەکێتیدا پێکەوەدەژین، چونکە ئازاد و یەکسانن. ئەم ڕەوشەی ئێستا ئەوەیە کە لە مارکسیزمدا ناودەنرێت “کۆمونەی سەرەتایی”.
لێ ئەم ڕەوشە لەنێو خۆیدا یەکەمین توخمەکانی سەرهەڵدانی نایەکسانیی لەخۆگرتووە، چونکە ئازاترین و جوانترین کەس، دەنگخۆشترین و باشترین سەماکەر و هتد بەزۆریی “دەرکیان پێدەکرێت”، بەمەش فێری “ناز” و “فیز” دەبن. ئەوجا گەرچی ئەم ڕەوشە هێشتا هەر “لاوێتیی ڕاستینەی مرۆڤایەتییە” و هیچ ناچارییەکی بۆ تێکچوون لە خۆ نەگرتووە، وەلێ کتوپڕ ڕوداوێک سەرجەم ژیان دەگۆڕێت، هەروەک ببێژین، “کودەتایەک” بەسەر ژیانی ئازادی و یەکسانی و خۆشەویستیدا ڕوودەدات، کە ڕوسۆ بەم شێوەیە دەریدەبڕێت:
“یەکەم کەس کە بە بیریدا هات ببێژێت ‘ئەم زەوییە هینی منە’، ئەوجا کەسانێکی زۆری ساویلکە بڕوایان پێکرد، ئەو کەسە دامەزرێنەری ڕاستینەی سیڤیلیزاسیۆنە / ژیارییە”.
کەواتە ئاگایی موڵکداری هۆکاری کۆتاییهێنانە بە ڕەوشی “سەرەتایی” سروشتی و دەستپێکردنی قۆناغی دووەمی ئەو ڕەوشە. ئیدی هەرکەس دەیەوێت خاوەندار بێت، بەم ڕێیەشەوە ئێستا “خۆویستی” جێ بە خۆخۆشویستن لێژ دەکات، تەنانەت سەروەری بەسەریدا وەردەگرێت. ئەم هەستە تەواو نێگەتیڤە، چونکە مرۆڤ بەهۆیەوە گیرۆدەی خۆی دەبێت و هۆش و ئارەزووی تەنیا بە بەرژەوەندییە ماتەریەلەکانییەوە خەریک دەبن. خۆویستی دەردە و مرۆڤ بەهۆیەوە لە خۆی وەک بەشێک سروشت نامۆبووە.
بەکارهێنانى زەوى بۆ کشتیارى و پاشان دابەشاندنى، ڕاستەوخۆ ماف بە خاوەنى دەدات بۆ ئەوەى بەرهەمەکەى بۆ خۆى هەڵبگرێت و پاشان زەوییەکە خۆیشى وەربگرێت. لێرەوە موڵکداریى بەردەوام سەرهەڵدەدات، کە ساڵ بە ساڵ دەگۆڕرێت بۆ خاوەنداریى تایبەتى. کشتیارى بە دیدی ڕوسۆ بریتییە لە بناغەى سەرهەڵدانى خاوەندارى و دامەزراندنى حکومەت و دانانى یاسا.
لە ئەنجامى کارى دابەشدا کشتیار و کارکەرى مێتال لە یەکدى جیادەبنەوە، هاوکات ناچار دەبن بەرهەمەکانیان لەگەڵ یەکدیدا بگۆڕنەوە. لێ ڕادەى جیاوازى پێداویستییە ئابوورییەکان دەبێت بەهۆی سەرهەڵدانی ئاستى جیاوازى بەندبوونی نێویەکی لەنێو سەرجەم دانیشتواندا، تا لە کۆتایى ئەم گۆڕانە بەردەوامەدا موڵکدار و بێموڵک سەرهەڵدەدەن و بەرانبەر یەکدى دەوەستنەوە. موڵکدارەکان پشت بە “مافى سروشتی” دەبەستن، واتا بەو کاتە کە دەستیان بەسەر یەکەم موڵکدا گرت، لێ بێموڵکەکان جەخت لە “مافى بەهێزتران” دەکەن. سەرەڕای ئەوە موڵکدارەکان جارێ ناتوانن مافێک بسەپێنن کە بەو پێیە بێموڵکەکان لە “هەبوونى ماف بۆ هەر شتێک” بەدەربکرێن. سەرەنجامی ئەم بەدپەیوەندییە بریتییە لە “جەنگى یەک دژ بە یەک” کە بەتایبەتى زیان بە دەوڵەمەندەکان دەگەیەنێت، چونکە لە لایەک لەنێو خۆیاندا یەکگرتوو نین و لە لایەکى دى هێزێکى ئەوتۆیان نییە کە خۆیان و موڵکەکانیان بپارێزێت. ڕوسۆ لێرەشدا بە بۆهاتنێکی بلیمەتانە وەرچەرخانەکە ڕووندەکاتەوە: “دەوڵەمەند” پلانێکى “بێڕادە فێڵبازانە” دەچنێت: “پەیمانى جڤاکی”. دەوڵەمەند ڕووی دەمی دەکاتە مرۆڤەکانى دەورى:
“با یەک بگرین، تا لاوازان لە چەوساندنەوە بپارێزین و تەمائکاران بەگیربهێنین، تا بۆ هەر یەکەمان ئەوە مسۆگەر بکەین کە هینى ئەو خۆیەتى؛ با پەیڕەوەکانى ئاشتى و دادپەروەرى دابڕێژین، تاکو هەموومان بۆ پێکەوەژیان ناچار بکەن؛ بە کورتى، لەجیاتى ئەوەى هێزەکانى خۆمان بۆ تێکشکاندنى خۆمان بخەینە گەڕ، لە دەسەڵاتدارییەکى تاک و بڵنددا یەکیان دەخەین، تاکو بەگوێرەی یاساى دانایانە ڕێبەریمان بکات، ئەندامانى جڤاک بپارێزێت و بەرگرییان لێ بکات، دوژمن بشکێنێت و ژیانى گشتى لەنێو بەختیارییەکى نەگۆڕدا مسۆگەر بکات”.
بەم شێوەیە هەژارانی لەژمارەنەهاتوو بۆ پەیمانێک ناچاردەکرێن کە بەتایبەتی زیان بە خۆیان دەگەیەنێت، چونکە ئێستا بۆ هەمیشە ڕەوایەتی بە نایەکسانیی جڤاکی دەدرێت.

“دیسکورزی نایەکسانی” بە سەرهەڵدانی دەوڵەتی بێدادی دەوڵەمەندەکان کۆتایی پێدێت. ڕوسۆ چەند ساڵێک دوای ئەو نووسینە (1762)، بە نووسینێکی دیکەی تیۆرییانە خۆی بە پرسی دەسەڵاتدارییەکی ڕەواوە خەریکدەکات: “پەیمانی جڤاکی”.
دەستپێکی ئەم نووسینە ڕستە بەناوبانگەکەیەتی کە دەبێژێت: “مرۆڤ بەئازادی دێتە جیهانەوە، لێ لە گشت لا لە کۆت و زنجیردایە”. ئێمە بێگومان بۆ تێگەیشتن لەم ڕستەیە دەبێت پرسیار و وەڵامەکانی دوای ئەو بخوێنینەوە. ئاخر ڕوسۆ بەدوویدا دەپرسێت: “ئایا چۆن ئەوە هاتۆتە ئاراوە؟”، ئەوجا خۆی وەڵام دەداتەوە: “نازانم”؛ “ئایا چۆن ئەوە چارەسەر دەکرێت؟ باوەڕ دەکەم بتوانم وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە”. ڕوسۆ بە “پەیمانێکی جڤاکی” وەڵامی کێشەی ئازادیی مرۆڤ و پێکەوەژیان دەداتەوە، وەلێ وەڵامەکانی گەلێک دژبێژی لە خۆ دەگرن. ئاخر وەک گۆتمان ئەو سیستەمگەرا نەبوو و دەرچەیەکی هزرینی لۆگیکی بچەسپێنێت.
ئازادی پرسی ڕوسۆیە. لێ ئازادی هەردەم دەشێت وەک هەقیقەتێکی ناخەکییانەی مرۆڤ لەگۆڕێ بێت، واتا جیاوازە لە پابەندی مرۆڤان بە دەسەڵاتدارانەوە، بە ڕەوشە ئابووری و جڤاکییەکانەوە. ئەمەش قووڵترین کێشەی بنیاتنانی دەسەڵاتی سیاسییە.
لای ڕوسۆ بەبێ پێکەوەگرێدانی پەیمانی جڤاکی (دەوڵەت) و ئەخلاق نەشیاوە دەسەڵاتدارییەکی سیاسیی ڕەوا دابمەزرێنرێت، کە ئاشکرایە لەبرییەکە بۆ دەوڵەتی ستەمکاری دەوڵەمەندەکان. ئەم فێڵبازانە دواى تێکچوونى دۆخى ئاشتەوایى و ئاسایشی سروشتی خەڵکیان بۆ خاتری بەرژەوەندیى تایبەتییان فریو دا و لە خۆویستییەوە پەیمانێکى جڤاکییان بەسەردا زیتکردنەوە، وەک ستەمکار بەسەریانەوە زیتبوونەوە. ڕوسۆ بە پێچەوانەوە پەیمانێکی جڤاکیی دەوێت کە “لە نێویدا هەرکەس، کاتێک لەتەک هەموواندا یەکی گرتووە، تەنیا گوێرایەڵى خۆى بێت” و هاوکات وەک “ئەندام” هەمەکییانە (تۆتال) لەتەک جڤاکدا یەکبگرێتەوە. لێرەدا واژەی “هەرکەس” ئاشکرای دەکات کە ئەو مەرجە بەبێ جیاوازى چواندنی بۆ سەرجەم پەیمانبەستووان هەیە، کەواتە هیچ کەس بۆی نییە داوا بکات ئەو مافانەی بۆ بهێڵرێنەوە کە پێش بەستنی پەیمان هەیبوون، یان گەر تەنانەت کەمترین بڕی لەو مافانەی پێشووی پێبدرێتەوە، پەیمانی جڤاکی هەڵدەوەشێتەوە.
ئێمە لەم پەیمانە جڤاکییەی ڕوسۆدا کۆکردنەوەی مافەکانمان نییە، یان بە شێوەیەکی نێگەتیڤ ببێژین، گەلەکۆمەکێمان نییە، گەڕەلاوژێی سوننەتیمان نییە، بەڵکو بەستنی پەیمانێکمان هەیە لە پرنسیپی چەسپێنراوەوە. ڕوسۆ ئەم پرنسیپە ناو دەنێت “ویستی گشتی” وەک دەرهاویشتەی ویژدان.

پەیمانی جڤاکی فاکتە، سەرهەڵدانێکی سیاسییە، لێ ویستی گشتی فاکت نییە، بەڵکو ئاڕاستەییە، بریتییە لە “گەرەک” و فۆرمێک دەچەسپێنێت کە لە دوو ڕووەوە کارایی وەردەگرێت: دەبێت لە ناخى هەر تاکێک و هاوکات لە ناخى هەموواندا هەبێت. واتا: ویست “گەرەکە” گشتی بێت پەیوەند بە هەر تاکێکی پەیمانبەستووەوە، کەواتە هەمووان بەبێ جیاوازى بگرێتەوە، هەروەها “گەرەکە” ئاڕاستەى سەرجەم، واتا خۆی کرابێت. ئەوجا لەبەر ئەوەی ئێستا ویستێکى ئۆبژێکتیڤییە کە بە مرۆڤ نابێژێت “چى” ئەنجام بدات، بەڵکو فەرمان دەدات کە “چۆن” گەرەکە ئەو بڕیار بدات بۆ ئەوەی خۆی و کردارەکانی چاک بن، ئەوا بریتییە لە ئۆتۆنۆمى و ئازادى.
ئێمە بۆ تێگەیشتن لە ویستی گشتی وەک ویستی سەرجەم گەرەکە لە پێکهێنانێکی دیکەی جڤاکی بڕوانین کە ڕوسۆ ناوی دەنێت “ویستى هەمووان” وەک کۆی ویستەکان. لێرەدا بەر تێزەکەی تیۆریی گێشتاڵت دەکەوین کە دەبێژێت: “سەرجەم / فۆرم گەورەترە لە کۆی کەرتەکان”. بۆ نموونە فۆرمی خانوویەک کە بەنێو خانووەکەدا “هەڵهاتووە”، گەورەترە لە کۆی کەرتەکانی خانووەکە، وەک بەرد، دەرگە، پەنجەرە و هتد. ئەم فۆرمە سەرجەمییە ئامانجی پەیمانە جڤاکییەکەی ڕوسۆیە، بە پێچەوانەشەوە ویستى هەمووان تەنیا کۆى بەرژەوەندییە جیاکانە، چونکە هەر تاکێک پەیمانەکەی بە مەرجی ڕەچاوکردنی بەرژەوەندییەکانی قبووڵکردووە. ئێمە لەم کێشەیە باشتر تێدەگەین، گەر لە هەڵوێستى ڕوسۆ بەرانبەر پارتى سیاسى و دەستە و تاقمە یەکگرتووەکان بڕوانین. هەموو پارێکی سیاسی دەشێت پەیوەند بە خۆیەوە ویستێکی گشتی، لێ پەیوەند بە سەرجەم جڤاکەوە ویستێکی تایبەتیی هەبێت. بۆیە ڕوسۆ داوا دەکات کە نابێت لەنێو دەوڵەتدا پارتى سیاسى هەبێت، چونکە پارت شوێن بەرژەوەندییەکانی خۆی دەکەوێت، بەو ڕێیەشەوە زیان بە دەوڵەت، واتا بە “گەلی یەکگرتوو” دەگەیەنێت. هەروەها جیاوازیکردنی ڕوسۆ لە نێوان “سیتۆیا” و “بۆرژوا”دا کلیلێکمان بۆ تێگەیشتن لە پەیمانە جڤاکییەکەی ئەو پێدەدات. ئەوانەی یەکەم پەیمانبەستووانن، ئەوانەی دووەم، واتا بۆرژواکان، دوای بەرژەوەندیی تایبەتییان، دوای ویستی تایبەتیی خۆیان، دەکەون.

کەواتە ڕوسۆ لەم پەیوەندییەی پەیمانی جڤاکیشدا دەکەوێتەوە بەردەم کێشەی ئەو نامۆبوونەی نێو دۆخی سروشتییانەی جەنگی یەک دژ بە یەک کە لە “دیسکورزی نایەکسانی”دا دایڕشت. بێگومان ئەم کێشەیەی نامۆبوون هەر تاکێک دەگرێتەوە، کەواتە زۆر قووڵتر لە پەیوەندییە نوێ سەرهەڵداوەکانی نێو دەوڵەت بڕدەکات (کە لە خوارەوە ڕوونتر دەبێتەوە). سەرەتا ئێمە لە دەوڵەتەکەی ڕوسۆدا کە ناوی دەنێت “ڕێپوبلیک / کۆمار”، لە لایەک پەیمانبەستووانمان هەن کە بەویژدانانە لە پێناوی بەرژەوەندیی گشتیدا لە ویستی گشتیی خۆیانەوە کردار دەنوێنن، لە لایەکی دی “لە وڵاتدا” کەسان هەن کە گوێ لە دەنگی ویژدان ناگرن، بەڵکو خۆویستیى بێجڵەو وەک بناغەى تێڕوانین و ژیانیان دادەنێن. ئێمە لێرەدا بەڕوونی تیۆریی “سوڤەرێن”ەکەی ڕوسۆ دەبینین. لای هۆبس پەیمانبەستووان سەرجەم مافی خۆیان بە سوڤەرێنێک دەدەن کە لە دەرەوەی قەوارە سیاسییەکەوە، دەوڵەتەوە، بەسەریانەوە حوکم دەکات؛ جۆن لۆک سوڤەرێنێک بە دەنگی زۆرینە لە نێوەندی قەوارە سیاسییەکەدا بۆ حوکمڕانی دادەنێت؛ لای ڕوسۆ بە پێچەوانەوە یەکگرتووان خۆیان بریتین لە سوڤەرێن، کە لەسەر ڕێنومای ویستی گشتی سەرجەمە ویستێکی گشتی پێکدەهێنن، بۆیە ئەم سوڤەرێنە نەشیاوە بەرژەوەندییەکى جیاى لە هینى ئەوان خۆیان هەبێت. ئەوجا ئەنجامدانی ویستى گشتى بریتییە لە سوڤەرێنێتی و تەنیا ئەم بۆى هەیە دەوڵەت ڕووەو ئەو ئامانجە بەڕێوەبەرێت کە خودی دەوڵەت لە پێناویدا دامەزراوە: بەختیاریى گشتی. تیۆریی سوڤەرێنی ڕوسۆ بریتییە لە تیۆریی دێمۆکراتییەکی جەماوەری.
لێ چۆن پەیمانی جڤاکی بەبێ پرنسیپی ویستی گشتی کارایی وەرناگرێت، بەهەمان شێوە سوڤەرێنێتی ناتوانێت بەبێ بنەڕەتێکی گشتگیر ئامانجەکانی چالاکبوونی خۆی بەدیبهێنێت. ئەم بنەڕەتە بریتییە لە یاسا کە گەرەکە دەوڵەت بەرەو ئامانجی دامەزراندنی ئاڕاستە بدات. لەم ڕوانگەیەوە پەیمانی جڤاکی یان دەوڵەت لای ڕوسۆ قەوارەیەکی چەسپێنراوی ویستی گشتییە، لێ هاوکات پرۆژەیە، واتا لە بزووتندایە ڕووەو بەدیهێنانی بەختیاریی گشتی، ئەمەش وەک نیشانەی ئاشتبوونەوەی، واتا یەکگرتنەوەی مرۆڤ لەتەک خودی خۆیدا – وەک کۆتاییهێنان بە نامۆبوون (کۆمونیزمە یوتۆپییەکەی مارکسیزم).

ڕوسۆ لەم پەیوەندییەشدا خزاوەتەوە نێو دژبێژییەوە، لێرەشدا بەر کێشەیەکی نامۆبوونی مرۆڤ لە خۆی و سروشت دەکەوین کە لە سەرەوە پێشانمان دا. ڕوسۆ یاسا وەک بەرجەستەبوونی ویستى گشتی، وەک یاسای سەرجەم “گەل”ی پەیمانبەستوو بۆ هەمووان دیاری دەکات، لێ هاوکات دەبێژێت: گەرچی “گەل” هەردەم چاکەی دەوێت، ئەویش چونکە لە ویستی گشتیی خۆیەوە کردار دەنوێنێت و هاوکات خۆی خستۆتە ژێر ڕکێڤی ویستی گشتییەوە وەک ویستی سەرجەم، سەرەڕای ئەوە هەموو کات لە لایەنى خۆیەوە کێشە ئاڵۆزەکان نابینێت و ئەو بڕیارانە ناناسێت کە ویستى گشتى بەڕێوە دەبەن. ئاخر بڕیارەکان ڕۆشن نین، بۆیە پێویستییەک بەرۆکیان دەگرێت: پێویستە ڕێگەى ڕاستی پێشانی گەل بدرێت و کێشە و بڕیارە ئاڵۆزەکانى بۆ ڕوون بکرێنەوە.
لەم ڕوانگەیەوە دەوڵەت پێویستی بە “لێجیسلاتوێر”ە (یاسادانەرە)، واتا بە “مرۆڤێکى شاز” کە خاوەنى “ژیرییەکى نائاسایى” و “دەروونێکى میهرەبان”ە، کە هەموو سۆزەکانى مرۆڤ دەناسێت و لەژێر ڕکێفى هیچ کامیاندا نییە، کە بەختیارییەکی سەربەخۆی لە بەختیاریی گەل هەیە و سەرەڕای ئەوە مشوری بەختیاریى گەل دەخوات. ڕوسۆ پەیوەند بە لێجیسلاتوێرەوە تەنانەت دەبێژێت: “مرۆڤ پێویستیى بە خودایەکە تاکو یاسای بۆ دابنێت”. لێ ئەم داواکارییەی ڕوسۆ پێویستی بە ڕوونکردنەوەی زیاتر هەیە.
لێجیسلاتوێر یاسادانەر نییە. گەر ئەو دانەرى یاسا بێت، ئەوسا یاساکان هینى خۆى دەبن، کەواتە لە نێویاندا ویستی تایبەتیی خۆی بەرجەستە دەکات. لەم ڕوانگەیەوە تێگەی لێجیسلاتوێری ڕوسۆ تەنیا دەستوێژێکی کۆنستروکسیۆنە. ڕوسۆ دەبێژێت: “لێجیسلاتوێر کۆمار دادەمەزرێنێت، لێ خۆى لە دەستوور بەدوور دەگرێت. پێگەى ئەو ئاستێکى تایبەتى و بەرزترە و هیچ پەیوەندییەکى بە دەسەڵاتداریى مرۆڤەوە نییە”. ئەو تەنیا بەڕێى داناییەکەیەوە ویست و بەختیاریى گەل دەناسێتەوە، هاوکات ئەرکێک لە ئەستۆیدایە کە هاوشێوەى پێگەکەى شازە: لەبەرئەوەی گەلى خۆیەکخستوو لە زمانى مۆرالپەروەرى و دانایى، واتا لە زمانى یاسادانەر (و فەیلەسوف) تێناگات، هەروەها لەبەر ئەوەی هەموو ئەندامێکى جڤاک تەنیا بەو پلانانە ڕازى دەبێت کە پێى هەڵدەسووڕرێن و تێیاندا سوودی خۆیی دەبینێت، ئەوا ئەرکى سەرەکیى لێجیسلاتوێر بریتییە لە پەروەردە. لێرەدا ئاشکرایە کە گەل دەبێت ئۆتۆرێتیی ئەوی ناساندبێت تاکو ئیدی بتوانێت ئەرکە یەکجار “مەزن و دژوار”کەی بەجێبگەیەنێت کە ڕوسۆ دەیخاتە ئەستۆی: لێجیسلاتوێر دەبێت پێکهاتەى ناخەکییانەی مرۆڤ هەڵبگێڕێتەوە و کەسێتییەکی دیکەی پێبدات؛ دەبێت لە مرۆڤ هێزە خۆییەکانى بسەنێت و هێزى دیکەى ئەوتۆى پێبدات کە بە ئەو نامۆن و بەبێ یارمەتیى کەسانى دى نازانێت بەکاریان بهێنێت؛ دەبێت فۆرمی هەر ئەندامێک کە لە خۆیدا سەرجەمێکى کامڵ و سەربەخۆیە، بۆ کەرتى سەرجەمێکى گەورەتر وەربگۆڕێت!

ئامانجی ڕوسۆ لەم ئەرکە “مەزن و دژوار”ەی لێجیسلاتوێردا ئەوەیە کە “ئاگایی جڤاک ببێت بە بەرهەمى دەستوور”. ئێمە لەم ڕوانگەیەوە گۆڕانێکى مێژووییمان لای ڕوسۆ هەیە بە ئامانجێکی دیاریکراوەوە: “پەرجوى یاسا” گەرەکە هاوڵاتییان بەو ئازادییە بگەیەنێتەوە کە لە دۆخی سەرەتایی سروشتیدا مۆرکی ئەوان بوو. لێ لەبەر ئەوەی دەشێت ئەو ئەرکە بۆ خودی لێجیسلاتوێر ببێت بە مایەی لێهزرین، یان ببێژین، تەنانەت ببێت بە مایەی سەرئێشە، ئەوا زۆر جار ناچارە لە پێناوی بڕواهێناندا بە ڕاڤەی کێشە زۆر و ئاڵۆزەکان هانا بۆ ئۆتۆرێتییەکى دیکە بەرێت کە بەبێ زەبر و گفتدان بڕواهێنەر بێت بە مرۆڤ، واتا هانا بۆ ئاسمان بەرێت، هاوشێوەی باوکانی گەلان (موسا، لیکروگ، محەمەد) کە هانایان بۆ ئاسمان بردووە و بانگى خودایەکیان کردووە، هاوکات دانایی خۆیان وەک پەیامى نێرراوى خودا ڕاگەیاندووە تاکو گەلەکانیان بڕوایان پێبکەن. مەسەلەکە لای ڕوسۆ لەم پەیوەندییەدا ئەوەیە، کە گەر مرۆڤ یاساکان وەک دەربڕینى ویستى خودایەکى ئەزەلى ببینێت، ئەوسا ناتوانێت لێیان لا بدات، هاوشێوەی یاساکانى سروشت کە هەرگیز مرۆڤ ناتوانێت وەریانبچەرخێنێت، کەواتە یاساکان هاوشێوەی یاساکانی سروشت وەک زەروورە وەردەگرێت و بە ڕێگرى ئازادیى خۆى دایان نانێت.
گەچی سەرجەم دەسەڵات لای گەلی پەیمانبەستووە وەک سوڤەرێن، سەرەڕای ئەوە گەرەکە حکومەتێک بۆ بەڕێوەبردنی کاروبارە پێویستەکانی کۆمار پێکبهێنرێت. لێ پرسی بەڕێوەبەرایەتی لای ڕوسۆ لاوەکییە، گرنگ ئەوەیە کە سوڤەرێن بەردەوام چالاک بێت: گەرەکە کۆمیتە جیاوازەکانی سەرجەم ناوچەکان لە کۆبوونەوەی بەردەوامی پێویستدا بن، گەرەکە “دێمۆکراتییەکی خۆسەری” بریتی بێت لە کەتواری جڤاک، هاوکات هەر سوڤەرێن خۆی چاودێریی هەر هەنگاوێکی حکومەت بکات تا دەرفەتی نەبێت لە ئەرکی پێدراوی کە خزمەتکاریی سوڤەرێنە، لابدات. ئەرکی حکومەتێکی بەم چەشنە ئەوە نییە کە هەژاران لە دەوڵەمەندان بپارێزێت، بەڵکو ئەوەیە کە ڕێ لە کۆکردنەوەی سامانی زۆر لە هەمووان بگرێت. بێگومان ڕوسۆ دژی خاوەنداریی تایبەتی نییە، بە پێچەوانەوە بە مافێکی نەشیاوی دەستبەرداریی دادەنێت. گرنگ ئەوەیە کە نابێت لە کۆماردا دەوڵەمەند و هەژار هەبن.

کۆمار دوو زەمینەی ئابووریی پێویستە: کشتیاری کە یەکەم دابینکەری ئاسایشی جڤاکی و ئایندەی کۆمارە، ئەوجا پیشەی دەستی. ڕوسۆ دژی ئیندوستریی زەبەلاح بوو. ئێمە لێرەشدا سەرلەنوێ ئاماژەیەک بۆ گەلی پەیمانبەستوو وەردەگرینەوە. کشتیاران سەرجەم پێداویستییە خۆراکییەکانی کۆمار دابین دەکەن، پیشەگەرانی دەستی ئامرازە پێویستەکان بەرهەمدەهێنن. ئێمە لێرە لای ئەو توێژەین کە لە مارکسیزمدا ناودەنرێت “وردە بۆرژوا”. ڕوسۆ لای ئەمان لە ماڵی خۆیدا بوو. ئاخر پیشەگەرانی دەستی بە داهاتی کەم ڕازی دەبن، هاوکات کار بە کەسانی دیکە دەدەن، واتا بە شاگردەکانیان، بەمەش لە بەرژەوەندیی کۆماردا هەڵوێست وەردەگرن. ڕوسۆ لە ڕۆمانی “ئێمیل”دا ئامۆژگاریی ئێمیل دەکات کە گەرەکە لە تەمەنی گەنجێتیدا فێری پیشەیەکی دەستی ببێت، چونکە بەو ڕێیەوە ئازاد دەبێت: کەی قسەیەکی ناشرینی پێبگۆترێت، هەگبەکەی دەپێچێتەوە و دەڕوات، ئەوجا لەتەک خۆیدا “هەردوو دەستی دەبات”. پیشەگەری دەستی وەک کشتیار نییە کە دەشێت ڕۆژی چەند جار لەسەر زەوییەکەی ڕسوا بکرێت. بێگومان ئاشکرایە لێرەدا ڕوسۆ لە کشتیارانی نێو ڕەوشی سروشتی دەدوێت نەک نێو ڕەوشی کۆماری.
ئێمە لە سەرەوە بە نموونەی پەرجوی یاسا و رۆڵی لێجیسلاتوێر بینیمان کە ڕوسۆ زۆر ڕیشەییترە لەوەی تەنیا بە پەیمانێکی پراگماتییانەی جڤاکی قایل بێت. ئێستاش بە هەمان شێوە، دوای دیاریکردنی سوڤەرێنێتی و رۆڵی حکومەت و ئابووریی دەوڵەت، بنەڕەتێکی دیکەی “شوناسی کۆمارەکەی” دەچەسپێنێت کە بەڕاستی شۆڕشگێڕە: کۆمار زەمینەیەکی ڕەوانیی پێویستە، واتا ئاینێک وەک لەبریی بۆ ئاینی کریستیانی. ئاخر هەموو دەوڵەتێک پێویستی بە ئاینە وەک بناغەیەکی شوناسییانەی یەکێتیی دەوڵەت. ڕوسۆ ئەم ئاینە ناو دەنێت “ئاینى هاوڵاتى” کە تەواو جیاوازە لە ئاینی کریستیانی (یان ئاینە ئاسمانییەکانی دی). ئاینی کریستیانی داوای ملکەچی لە مرۆڤان دەکات و ڕێنوما ئاینییەکانی خۆی بەسەریاندا دەسەپێنێت، ئەوانیش دەبێت بێچەندوچوون ڕازی بن پێیان، هەروەها دەبێت ڕێکخراوە دامەزراوەییەکەی قبووڵ بکەن، کەواتە ڕێیان پێنادات وەک هاوڵاتیی ئازاد ئەرکەکانیان گونجاو بە توانستیان ڕابپەڕێنن. “ئاینی هاوڵاتی” بە پێچەوانەوە گەرەکە پاڵهێز بێت بۆ ئەوەی هاوڵاتیان فرمانەکانى خۆیانیان “خۆشبوێت”، ئەمەش بەواتای، گەرەکە ڕێنوماکانی وەک لاى کریستیانەکان “دۆگم نەبن”، بەڵکو دەرهاویشتەی “هەستى جڤاک” بن و بەمەش بە هەر هاوڵاتییەکی پەیمانبەستوو ئاشنابن. تەنیا بەڕێى ئەم هەستەى سەرجەم جڤاکەوە دەرفەت دەڕەخسێت بۆ ئەوەى هەر ئەندامێک بتوانێت “هاوڵاتییەکى چاکى دەوڵەت و ژێردەستەیەکى دڵسۆزی یاساکان” بێت. بۆیە گەرەکە بنەماکانى ئاینى هاوڵاتى بە ژمارە کەم بن، هاوکات ڕوون بن و پێویستیان بە ڕاڤەکردن نەبێت. گرنگترینی بنەما پۆزەتیڤەکانى ئیمان بریتین لە: هەبوونی خودایەتییەکى ئاوەزمەند، پیرۆزیى پەیمانى جڤاکى و یاساکان.
بێگومان چۆن لەنێو کۆماردا کەسان و گروپی جیاواز هەن کە دوای ویستی تایبەتیی خۆیان دەکەون، بۆ نموونە “بۆرژواکان” یان تاقمە سیاسییەکان، بە هەمان شێوە مەرج نییە لە پرسی ئاینی هاوڵاتیشدا هەمووان بڕوای پێبهێنن. ڕوسۆ لەم ڕەوشەدا ماف بە سوڤەرێن دەدات ئەو کەسانە لە دەوڵەت بکاتە دەرەوە کە بڕوایان بە ئاینی نوێی کۆمار نەهێناوە، لێ نەک وەک بێئیمان (ئەمە هەڵوێستی کریستیانەکان بوو لەدژی کەسانی دی)، بەڵکو وەک “دوژمنى جڤاک” کە یاساکان و دادپەروەرییان خۆشناوێت، یان ژیانیان لەکاتى پێویستدا بۆ فرمانەکانیان بەخت ناکەن. ڕوسۆ هەر لەم پەیوەندییەدا هەڵوێستێکی توند لەدژی ئەو کەسانە وەردەگرێت کە بەرواڵەت، نەک ناخەکییانە، بڕوا بە بنەماکانى ئاینی نوێ دەهێنن و هاوکات تا ڕادەی شیان بە پێچەوانەی ئەوانەوە کردار دەنوێنن. سوڤەرێن گەرەکە سزاى مەرگ بەسەر ئەم جۆرە کەسانەدا بسەپێنێت.
گەرچی ڕوسۆ دژبەری شۆڕشی بگۆڕی پەیوەندییە جڤاکییەکان بوو، بەڵکو تەنیا تیۆرییەکی جڤاکی بەداد دادەنێت، سەرەڕای ئەوە لە ڕووی هزرییەوە ڕوسۆ دەبێت بە یەکێک لە ڕێخۆشکەرانی شۆڕشی فەڕەنسی، هاوکات کتێبی “پەیمانی جڤاکی” دەبێت بە ئینجیلی ژاکۆبییەکان و ڕۆبسپیا بەتایبەتی کە تەنانەت لە “ئاینی هاوڵاتی”یەکەی ڕوسۆوە ئاینێکی نوێ بۆ دەوڵەتی فەڕەنسی بنیاتدەنێن و ڕایدەگەیەنن.

دوێنێ له‌ خوێندنه‌وه‌ى ڕۆمانى”داگیركردنى تاریكى” نوسه‌رى كورد به‌ختیار عه‌لى بوومه‌وه‌. من هه‌میشه‌ عه‌وداڵى جیاوازى و جیانووسى و ده‌رچوون له‌ تایپه‌ كلاسیكه‌كانى بیركردنه‌وه‌ و كار و كردارم. له‌ ئیشه‌كانیشمدا پشت به‌ بیركردنه‌وه‌ى ڕه‌خنه‌ییانه‌ ده‌به‌ستم و بۆ نوسین و به‌رهه‌مى ئه‌وانى تریش دۆلۆز وته‌نى هه‌میشه‌ زمانى دووه‌م كه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ به‌كاردێنم. داگیركردنى تاریكى ڕۆمانێكى جیاوازه‌ هه‌م له‌ ڕووى تیمه‌(بیرۆكه‌ى سه‌ره‌كیى) و خولانه‌وه‌ له‌ ده‌ورى ئه‌م تیمه‌یه‌ تا كۆتایى، هه‌میش له‌ ڕووى ئاگایى نووسه‌ر له‌ نه‌پچڕانى خه‌یاڵ و نه‌ترازان و نه‌خلیسكانى بۆ سه‌ر بیرۆكه‌ په‌راوێزیه‌كان كه‌ له‌ خۆیدا ئه‌م نه‌خزینه‌ به‌ڵگه‌ى پارێزگاریكردنى نوسه‌ره‌ له‌سه‌ر یه‌كێتى بابه‌ت و مانه‌وه‌ى له‌ خه‌یاڵستانى خۆى و دواتر به‌ستنه‌وه‌ى ئه‌م خه‌یاڵستانه‌ به‌ (شوێن) كه‌ جوگرافیایه‌ و ئینجا به‌ زه‌مه‌ن كه‌ مێژووى به‌سه‌رهاته‌ جۆراوجۆره‌كانه‌.

ئیشكردنى جیاواز له‌سه‌ر ئه‌م هه‌موو ڕوداوانه‌ بیرێكى ڕێكخراوى ئۆرگانیزه‌كراوى ده‌وێ هه‌روه‌ك ئالان بادیۆ ده‌ڵێ بۆ چاره‌سه‌ركردنه‌ هزریه‌كانى ئه‌م هه‌مو ناهۆمۆجینیه‌ته‌. به‌ختیار عه‌لى ئه‌زمونێكى دورودرێژى له‌ نوسین هه‌یه‌ چ له‌ ڕۆمان و شیعر و چ له‌ بواره‌كانى هزرى فه‌لسه‌فى و سیاسیى دا، له‌ لایه‌ن نوسه‌ر و كه‌سانى تره‌وه‌ گه‌لێك له‌سه‌ر لایه‌نى نوسین و زمانى نوسینه‌كه‌ى نوسراوه‌، من لێره‌دا ته‌نها سوكه‌ ئاماژه‌یه‌ك له‌ ڕووى زمانه‌وه‌ به‌ خودى ناونیشانه‌كه‌ و دواتر تیمه‌ى سه‌ره‌كى ڕۆمانه‌كه‌ ده‌كه‌م كه‌ هه‌رهه‌مووى له‌سه‌ر ونبونى زمان و دواتر دۆزینه‌وه‌یه‌تى.

له‌ ناونیشان قسه‌ى به‌ختیار له‌سه‌ر تاریكیه‌، ئه‌م جۆره‌ تاریكیه‌ش به‌ مانا فڕۆیدى و دواتر لاكانیه‌كه‌ى پانتاییه‌كى له‌ بن نه‌هاتووى هه‌یه‌ له‌ خود و كیانى تاكه‌كان و هیچ هێزێك تواناى ئه‌وه‌ى نه‌بووه‌ تا بنى بنه‌وه‌ى بچێت و سه‌ره‌نجام هه‌ر هه‌مووى داگیر بكات و بیخاته‌ ژێر ڕوناكایى ئاگایى و (من) ه‌ هوشیاره‌كانه‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ وا باشتر ده‌بوو كاك به‌ختیار زیاتر خۆى به‌ سكیماى ئه‌بیستیمۆلۆجى(نه‌خشه‌ى سیستمى مه‌عریفیى) كه‌ له‌ زماندا به‌رجه‌سته‌یه‌ ماندوو كردبایه‌، ئه‌وسا ئه‌و كه‌مه‌ هه‌ڵانه‌ش كه‌ تێیكه‌وتوون نه‌ده‌بینران و ڕه‌مزییه‌تى وشه‌ و ئایدیه‌م و چه‌مكه‌كانیش وردتر ئامانجه‌كانیان ده‌رده‌خست. هه‌ڵبه‌ته‌ دڵنیام كه‌ كاك به‌ختیار بایه‌خى زمان و دنیاى زمان وه‌ك ئه‌لته‌رنه‌یتیڤێكى لاكانیانه‌ى نه‌ست و كۆنه‌ستى خه‌ڵك ده‌زانێ و باش له‌وه‌ حاڵیه‌ كه‌ زمان ده‌لاله‌تێكى وجودیانه‌ى هه‌یه‌ و پێكهێنه‌رى هۆش و مانا وجودیه‌كانى ژیانه‌ بۆ تاك و بۆ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك، جا بۆیه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ كه‌ لاى من جیاوازه‌ و ده‌رچونیشه‌ له‌ تایپى له‌سه‌ر ڕاهاتووى ئیشه‌كانى به‌ختیار زۆر باڵاتر ده‌رده‌كه‌وت گه‌ر هاتبا و به‌ باڵایى زمان و ڕێساكانی له‌ ده‌ورى تیمه‌ى زمانی نەتەوەیی كه‌ هه‌رچى ڕۆمانه‌كه‌ هه‌یه‌ له‌ سه‌رى دامه‌زراوه‌ خولابایه‌وه‌، چون مادامه‌كێ گرفتى ڕۆمانه‌كه‌ له‌ ڕووى میتۆدیه‌وه‌ ململانێیه‌كى وجودیانه‌یه‌ له‌ نێوان مان و نه‌مانى زمانێك كه‌ كوردیه‌ له‌ لایه‌ك و توتالیتاریزمى زمانى توركیى له‌ لایه‌كى تر، ده‌بوو زمانى نوسینى ڕۆمانه‌كه‌ش به‌قه‌د فراوانى خه‌یاڵى به‌ختیار و پڕۆژه‌ تۆلیرانس(لێبورده‌)ییه‌كه‌ى كه‌ ده‌ربڕى به‌یه‌كه‌وه‌ژیان و داننانه‌ به‌ جیاوازیه‌ سروشتى و ئینسانیه‌كان باڵا بوایه‌.
داگیركردنى تاریكى له‌ خودى تاكه‌كاندا هه‌وڵێكى فڕۆیدیانه‌یه‌ بۆ فراوانكردنى ئاگایى و كه‌مكردنه‌وه‌ى چه‌پاو و هه‌موو ئه‌و زانیاریانه‌ى تاك له‌ ژیانى خۆى ده‌ره‌قه‌تیان نه‌هات یا بۆى نه‌لوا وه‌دیانبێنێ، به‌ڵام له‌ تێگه‌یشتنى خه‌یاڵى به‌ختیاردا سه‌راوكه‌وتنه‌وه‌ى هه‌موو ئه‌و بڤه‌ و قه‌ده‌غه‌كراوانه‌یه‌ كه‌ مێژوویه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ى ئیراده‌ى تاكه‌كان به‌ره‌و تاریكایى خودى تاكه‌كانى بردوون و له‌ نوته‌كه‌كانى هه‌ر یه‌كه‌یاندا واى خه‌فه‌كردوون به‌ حیسابى پڕۆژه‌ى داگیركاریى تا ئه‌به‌د ڕوناكایى نابیننه‌وه‌. ئه‌م جۆره‌ له‌ موتوربه‌كاریه‌ له‌ نێوان تێكستێكى ئه‌ده‌بى وه‌ك ڕۆمان و ڕوانینێكى سایكۆلۆژیانه‌ ئاگایى نوسه‌ر هه‌م له‌ سایكۆلۆجى و هه‌م له‌ سایكۆلینگویستیك به‌ تایبه‌ت تیۆره‌ چۆمسكیه‌كه‌ نیشان ده‌دا.
به‌ختیار ژیرانه‌ ویستویه‌تى ڕاستیه‌كى تا سنورێكى زۆر غه‌ریزى و سرووشتى كه‌ به‌ تێپه‌ڕینى كات له‌ چوارچێوه‌یه‌كى كولتووریى و كۆمه‌ڵایه‌تى ئاخنراوه‌(زمان و كولتورى نه‌ته‌وه‌، كۆمه‌ڵگه‌) بۆ خوێنه‌ر به‌ جۆره‌ ئاسایى و نائاساییه‌كه‌یه‌وه‌!! وه‌دیاربخات، كه‌ ئیدى شه‌ڕ له‌گه‌ڵ یاسا سروشتیه‌كانى زمان و دیارده‌ سایكۆنه‌ته‌وه‌ییه‌كان و ده‌رونكۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ناكرێت كه‌ نه‌ته‌وه‌ى تورك له‌ چوارچێوه‌ى كولتوورى ڕقه‌وه‌ به‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كانى خۆیدا ده‌یسه‌پێنێ و له‌م ئه‌زمونه‌وه‌ ڕاستیه‌كى غه‌ریزى كه‌ له‌ قوڵایى تاریكستانى نه‌ست و كۆنه‌ستى هه‌ر تاك و نه‌ته‌وه‌یه‌ك حه‌شاره‌ ده‌رده‌خا، ئه‌ویش بێهوده‌یى سیستمه‌ توتالیتار و ڕه‌یسیسته‌كانه‌ كه‌ هه‌رگیز ئامانجه‌كانیان نایه‌نه‌ دى، به‌ڵكو ئارامى و ئاسوده‌یى ده‌رونكۆمه‌ڵایه‌تى و دواتر سیاسى و كولتوورى به‌دوادا دێت. خۆ ئه‌وه‌ لاى زانستخوازان ئاشكرایه‌ كه‌ تیۆرى مانه‌وه‌ بۆ به‌هێزه‌ى داروین ئه‌وه‌نده‌ى لاى مرۆڤ په‌یوه‌سته‌ به‌ به‌رهه‌مهێنانى تواناى عه‌قڵ نیو ئه‌وه‌نده‌ په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ به‌رهه‌مى هێزى بیۆلۆجیه‌وه‌ كه‌ تاریق ئاكانسۆ پێیوابوو پیرۆزه‌.

به‌یه‌كه‌وه‌به‌ستنه‌وه‌ مێژووییه‌كه‌ى ڕۆمانى”داگیركردنى تاریكى” جۆرێك له‌ شۆڕبونه‌وه‌یه‌كى ئاركیۆلۆژیانه‌ى چینه‌ زه‌مه‌نیه‌كانى پێوه‌ دیاره‌ و به‌ختیار بونیادگه‌ریانه‌ ده‌سه‌ڵاتى وێرانسازیى كه‌ غه‌ریزه‌ى شه‌ڕانگێزى ده‌وڵه‌تى تورك نماینده‌یه‌تى هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌ و دیارده‌ناسیانه‌ش ده‌سه‌ڵاتى بونیاتنانه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ى (زمانێك، دابێك، نه‌ریتێك) كه‌ له‌ تاریكاییدا شاردراوه‌ته‌وه‌ وه‌دیارده‌خا، چون ئیشه‌كه‌ى به‌ختیار سه‌رله‌به‌رى ده‌رچونه‌ له‌ تاریكایى و چونه‌ به‌ره‌و ڕوناكیى، ئه‌م دیارده‌ هیبۆكراتیه‌ كه‌ دواتر بوو به‌ بناغه‌ى دیارده‌ناسیى ئه‌و ڕاستیه‌مان فێرده‌كا كه‌ هه‌موو ده‌ركه‌وتنێك له‌ تاریكاییه‌وه‌ به‌ره‌و ڕووناكایى له‌ قوڵاییه‌كى غه‌ریزیه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات و مرۆڤ له‌ جینیتیك و سروشتى خۆیدا بۆى ئاماده‌یه‌ گه‌ر شوبنهاوه‌ر وته‌نى ئیراده‌ى پیاده‌كردنى ئه‌م حه‌ز یا غه‌ریزه‌ى هه‌بێت. ڕیزكردن و تواناى له‌یه‌كگرێدانى ڕووداوه‌كان و ناساندنى هه‌ر ڕووداوێك به‌ كاره‌كتەره‌كانیه‌وه‌ و دواتر دیاركردنى بكه‌ر و سازێنه‌ره‌كانى هه‌ر ڕوداوێك شاره‌زاییه‌كى زۆرى له‌ ڕۆماننوس پێده‌وێ كه‌ به‌ختیار له‌م كاره‌یدا یه‌كێتیه‌كى هۆش و گێڕانه‌وه‌مان نیشان ده‌دا كه‌ پێموایه‌ ئه‌م پێكهاتانه‌ له‌گه‌ڵ هیتریش ڕۆمانه‌كه‌یان بردووه‌ته‌ ئاستێكى جیهانیى ئه‌وتۆ كه‌ هه‌ر له‌ گێڕانه‌وه‌دا قه‌تیس نیه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ى له‌م تابلۆ هه‌مه‌ جۆره‌ غه‌مگین و خه‌مۆكیانه‌وه‌ ئاماژه‌گه‌لێكى حه‌ز و ئاره‌زوویه‌كى ژیاندۆستیانه‌ لاى مرۆڤگه‌لێكه‌وه‌ كه‌ كوردن(وه‌ك سایكۆلۆجیه‌تى نه‌ته‌وه‌) بۆ ده‌ره‌وه‌ى خۆى ده‌رده‌خا، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ ستراتیجى تێكسته‌كه‌ به‌ گشتیى و نیشاندانیه‌تى به‌وه‌ى له‌به‌رانبه‌ر وێرانسازیدا كه‌ له‌ ناخى هه‌ر تاكێكدا هه‌یه‌ غه‌ریزه‌یه‌كى به‌رده‌وامى و ژیانسازیى هه‌یه‌.
ئه‌گه‌رچى به‌ختیار عه‌لى له‌ ته‌واوى ئه‌م تێكسته‌ 721 لاپه‌ڕه‌یدا كه‌ نزیكه‌ى په‌نجا ساڵ ئه‌زموونى كه‌مالیزمى تێئاخنیوه‌ پڕمان ده‌كا له‌ نیگه‌رانى و دڵه‌ڕاوكێ و خه‌مۆكى و نائارامیى، به‌ڵام به‌ تێگه‌یشتنى من گه‌ر ئه‌و له‌ ستراتیجه‌ فڕۆیدیه‌كه‌ى بۆى چوبێ كه‌ له‌ بنچینه‌دا فڕۆیدیش داروینیى بووه‌ ئه‌وه‌ له‌ كۆتاییدا هه‌ر گه‌یشتنه‌ ئامانج مه‌رجى سه‌ره‌كیه‌، جا چ له‌ تاریكاییه‌وه‌ به‌ره‌و ڕوناكیى بچن، یا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ ڕوناكیه‌وه‌ بۆ تاریكایى شۆڕبینه‌وه‌. كه‌ ده‌ڵێم فڕۆید داروینى بووه‌ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و به‌رهه‌مهێنێكى ئینسانیانه‌ى هێز و به‌هێز بووه‌ و نه‌ك وه‌ك تاریق ئاكانسۆ به‌ هه‌ڵه‌ ملى دابێته‌ به‌ر تیۆرى مانه‌وه‌ بۆ به‌هێزه‌ى داروین.

به‌ مانایه‌كى تر ئه‌م ڕۆمانه‌ په‌رداخێكمان نیشان ده‌دا نیوه‌ى ئاوى تیایه‌ و نیوه‌شى به‌تاڵه‌ له‌ ئاو، هه‌ن سه‌رنجیان له‌سه‌ر به‌تاڵاییه‌كه‌یه‌ و ئه‌مانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ئێمه‌دا زۆرینه‌ن و ته‌نانه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ڕۆمانه‌كه‌شدا هه‌ر زۆرینه‌ن. هه‌شن سه‌رنجیان له‌سه‌ر به‌شه‌كه‌ى تره‌ كه‌ ئاوه‌ و ئه‌مانه‌ش به‌ ئومێد و گه‌شبینه‌كانن و بێگومان هه‌م له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى خۆمان به‌ گشتى و له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ڕۆمانه‌كه‌ى به‌ختیاردا كه‌مینه‌ن. ئه‌وه‌ى من تا ئێستا تێیگه‌یشتبم به‌ختیار له‌ نائومێدیه‌وه‌ به‌ره‌و ئومێد ده‌چێ كه‌ له‌ ڕووى پۆزێتیڤ سایكۆلۆجیه‌وه‌ یا له‌ ڕووى سایكۆوجودیه‌وه‌ تا ئاست و ماوه‌یه‌كى زۆر نیگه‌رانى به‌رهه‌مدێنێ، به‌ڵام ده‌رچوون له‌ ده‌رونێكى ڕوناكه‌وه‌ به‌ره‌و تاریكستانى خود سه‌ره‌نجام هه‌ر ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئاسۆیه‌كى پۆزێتیڤ دواى ئه‌وه‌ى سه‌ره‌تا تین و تاقه‌تێكى زۆرمان لێ زه‌وت ده‌كا، كه‌چى ئه‌گه‌ر تا بكرێ ڕوبه‌رى ڕوناكى فراوان بكه‌ین سه‌ره‌نجام به‌شێوه‌یه‌كى ئاسایى ڕوبه‌ره‌كانى تاریكایى كه‌مده‌بنه‌وه‌. ئه‌م ڕوانینه‌ به‌سه‌ر ڕۆمان و تێكسته‌ هزریه‌كانیشدا جێبه‌جێ ده‌بێ، جا بۆیه‌ ئه‌گه‌ر به‌ختیار له‌ پێشدا ئه‌م توانا هزرى و ئه‌ده‌بى و خه‌یاڵیه‌ فراوانه‌ى خۆى له‌ پڕۆژه‌ى ڕوناككردنه‌وه‌ى بینیندا خه‌رج كردبا و له‌وێوه‌ تیشكى زیاترى خستبایه‌ سه‌ر نوته‌ك و نێگه‌تیڤه‌كان خوێنه‌رى زیاتر شه‌یداى مانه‌وه‌ له‌ فه‌زاى ڕۆمانه‌كانى ده‌كرد و له‌ كۆتاییشدا چون ئیشه‌كه‌ى ئه‌و له‌ بنچینه‌دا له‌ چوارچێوه‌ى تۆلیرانس(لێبورده‌یى)یه‌ خوێنه‌ر له‌گه‌ڵ ته‌واوبونى ڕۆمانه‌كه‌ كۆتاییش به‌ ڕق و توڕه‌ییه‌كانى ده‌هات.

له‌م ڕۆمانه‌ جوانه‌ى به‌ختیاردا جێگه‌ى ئه‌وه‌ ده‌بۆوه‌ گه‌ر چه‌ند دیمه‌ن و دیارده‌ و ڕوداوێكى ئومێدبه‌خش و شادیهێنیشى تیابایه‌، چون مادامه‌كێ ململانێ و ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌ چێژ له‌م هه‌ڵبه‌ز و دابه‌زانه‌ى ژیانیش هه‌ر هه‌ن، ئه‌م ڕایه‌ زۆر سایكۆوجودیانه‌یه‌ و مرۆڤى چالاك هه‌ر به‌ته‌نها له‌سه‌ر مردن نادوێ به‌قه‌د ئه‌وه‌ى قسه‌ى له‌سه‌ر ژیانیش به‌هه‌مان شێوه‌ و قه‌باره‌ هه‌یه‌ و دنیایه‌ك بابه‌تى خۆشه‌ویستیش له‌ هه‌ناوى وجوده‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن و پڕیشیه‌تى له‌ مه‌یلى ئازادى و ئومێد بۆخواستنى و ئینجا خودى ڕۆمانى”داگیركردنى تاریكى” تێكستێكى وجودیه‌ و هه‌ر بۆیه‌ش ده‌بوایه‌ هه‌ر چه‌مكى مردن زاڵ نه‌بوایه‌، به‌ڵكو (خۆشه‌ویستى و ئازادى و ژیان)یش به‌قه‌د ئه‌و ئاماده‌بونایه‌.

ده‌ستخۆشى له‌ كاك به‌ختیار ده‌كه‌م بۆ ئه‌م ڕۆمانه‌ هه‌ره‌ جوان و هاوسه‌نگ و جیهانیه‌ى، ئه‌گه‌رچى ماندوو بووم له‌ خوێندنه‌وه‌ی به‌هۆى ئه‌م ترس و تۆقین و خوێن و مردنه‌وه‌، به‌ڵام له‌ كۆتاییدا به‌ختیار ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌گه‌یه‌نێ كه‌ هه‌ر شه‌ڕێكى له‌م جۆره‌ و هه‌ر جۆره‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستى و خۆگیڤكردنه‌وه‌یه‌كى سه‌رده‌ستانه‌ كۆتاییه‌كه‌ى و بگره‌ به‌رده‌وامیه‌كه‌ى نائارامى و نائاسوده‌یى ڕه‌وانى و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌.

ماندوبونه‌كه‌م له‌ خوێندنه‌وه‌ى ئه‌م تێكسته‌ به‌ فیڕۆ نه‌چوو، چون به‌ختیار زۆر هوشیارانه‌ بابه‌تێكى ئینسانى گه‌وره‌ى خستۆته‌ نێو تێكستێكى ئه‌ده‌بى باڵاى ئه‌وتۆ كه‌ پڕیه‌تى له‌ فیگۆرى مانادار هه‌ر هه‌مویان له‌ وێنه‌یه‌كى جه‌شته‌ڵتیانه‌ى گه‌وره‌تردا سه‌رده‌مێكمان له‌ تابلۆیه‌كى وجودیدا بۆ ده‌نه‌خشێنن.

محه‌مه‌د ته‌ها حوسێن

یەکەم چاپی لە دوو توێی ڕۆمانێکی قەبارە مەزنی٤١٤لاپەڕەیی لە٢٠٠٣/٤/١٤، لێ بڵاو بووەوە، نوسەرەکەی لەژێر ناوی خوازراوی(مەهدی حەیدەر)ئەو ڕۆمانەی لەچاپداوەوناوی ڕاستەقینەی خۆی نەنووسیوەو تائێستا ناسنامەی ڕاستەقینەی ڕۆمانەکە ئاشکرانەبووە بەشێک پێیان وایه عەبدولڕەحمان مونیف، یاخود فوئاد تکرلی لەوەدەچێ نووسەرەکەی بێت ،بەڵام ئەمانە هیچیان پشت ڕاست نەبووەتەوەو کەس نازانێت کێ نووسەری ڕاستەقینەی«جیهانی سەدام حوسێن»ە.
بەهەرحاڵ هەرکێ بێت ،نوسەرەکەی، گرنگ دەست و قەڵەمی خۆش بێت و شاکارێکی جوان و بەرزی ئەدەبی لەبارەی دیکتاتۆرە گۆڕبەگۆڕەکەی عیراق پێشەشکردین،
نووسەری ناونادیار لەپشەکی ڕۆمانەکەیەوە لەبارەی ڕۆمانەکەیەوە پێمان دەڵێت«ئەو ڕۆمانە کارێکی مێژوویی نییە، بەڵکوو کارێکە بەرهەمی خەیاڵە، خەیاڵێک واقع بۆمەبەستی بونیاتنانی خەیاڵێکی هاوشێوەی دنیای عیراقی بەکاردێنیت.. جارانێک ڕێک وەکو عێراق و هەندێک جاریش پێچەوانەیەتی.”
نووسەر بۆماوەی دەساڵ(١٩٩٢-٢٠٠٢)، خەریکی نووسینی ڕۆمانەکە بووە، لەهەردوک وڵاتی نیپال-پیرۆ،
«جیهانی سەدام حوسێن».
ڕۆمانێکە تەنها داهێنراوێکی زادەی خەیاڵێکی ڕوت و گێڕانەوەیەکی سادەو ساکاری کۆمەڵێک چیرۆکی فانتازی و ئەفسانەیی نییە، بەڵکو ڕۆمانێکە، تێکەڵیەکە لەژیانی کەسێنی، مێژوو و خەیاڵ و نووسەر خەیاڵ لەبەرژەوەندی واقع دادەڕێژێتەوەو باس لەحەقیقەتی ژیان دەکات لەوڵاتێک کە پێی دەڵێن عیراق، ڕۆمانێکە ئەگەر نەتوانین بەدیاری کراوی پۆلینی بکەین، بۆ کامە بەش، ئەوە دەتوانین بڵێین داستانێکی مرۆڤانەی ئەدەبی مەزنە، ئەدەبێکە باس لەدیکتاتۆر دەکات و لەشێوەی ڕۆمانەکانی (جەنابی سەرۆک-ی میگێل ئەنخل ئاستۆریاس )و (پایزی پەتریکێک-ی گابرێل گارسیا مارکیز). هەردووک نووسەری ناودارو جیهانی و ئەمریکای لاتین، بە ئەدەبی دیکتاتۆرو لەڕیزی ڕۆمانەمەزنە جیهانیەکان دایبنێین.
«جیهانی سەدام حوسێن».
جیهانێک پڕی لە ڕق و کینە، تیرۆرو تۆڵە،پیلان و کوشتن، فاشیەت و دیکتاتۆریەت، سیخناخ لە ترس و دڵەڕاوکێ، کابوس و فۆبیا. جیهانێک، خاڵی لە مرۆڤایەتی و ویژدان، جیهانێک بێبەش لە سۆزو میهرەبانی، لەهێمنی و جوانی، لەئازادی و عەدالەت و کامەرانی، «جیهانی سەدام حوسێن».
جیهانێک،لێوان لێو لە دۆسیەی نهێنی و هەواڵی ڕۆژنامەوانی و ڕاستی مێژوویی لەبارەی سەرکردەی دیکتاتۆرو تۆتالیتار جەنابی سەدام حوسێنی فاشیست.
نووسەرلەکاتی جەنگی دوومی کەنداو دەسپێدەکات، لەو کاتەی: ١٦/یەنایەری/ ساڵی١٩٩١، ئەمریکا هێرش دەکاتە سەر بەغدا،
لەبەرەبەیانی ئەو ڕۆژەدا،سەدامی دیکتاتۆر هێشتا لەپڕمەی خەودایە،لەژێر زەمینی یاریگای تۆپی پێ، ٥کیلۆمەتر لەکۆشکی سەرۆکایەتی دوور، لەوشوێنەی تەنراوەتەوە بە هێزو پاسەوانی کۆماری، ئینجا باس لەسەردەمی دروووستبوونی دەوڵەتی عیراق و سەردەمی پاشایەتی و حومڕانی پاشاکان و کاتی ڕۆخانی سیستەمی پاشایەتی لەعێراق و کۆتایی هەیمەنە و ئینتیدابی بەریتانیەکان لەو وڵاتە دەکات و پاشان ڕێڕەوی ڕووداوەکان درێژدەبێتەوە بۆ دواترو سەردەمی نوری سەعید و عەبدولسەلام عارف و عەبدولکەریم قاسم و ئەحمەد حەسەن بەکرو تا سەردەمی سەدام حوسێنی شۆڤینی.
نووسەر لە«جیهانی سەدام حوسێن»دا. گەشتێکی زەمەنی بە لاپەڕەکان و وێستگەکانی ژیانی دیکتاتۆری کۆچکردوو (سەدام حوسێن) بەخوێنەر دەکات و بە تەواوی لایەنەکانی ژیان و قۆناغەکانی ژیانی ئەو تۆتالیتارو فاشیستەئاشناماندەکات،باس لە وێستگە بەوێستگەی ژیانی سەرکردەی دیکتاتۆردەکات،لەژیانی منداڵی و لەو کاتەی سەدام تەمەنی پێنج ساڵان دەبێت و لەماڵی خاڵی(خەیرواللە تلفاح) دەبێت،لەشاری تکریت، کاتێک ئینگلیزەکان خاڵی دەخەنەزیندانەوە، ئینجا ژیانی سەدام لەگەڵ (سەبحە)ی دایکی لەگوندی شویش،دزی، کارکردن، خوێندن، هاروهاجی سەدام و ڕاوەدوونان و بەردبارانکردنی لای مناڵانی دێ،دواترچونی سەدام بۆ ماڵی خاڵۆی لە کەرخ، ئینجا چونی بۆ شاری تکریت، بەغدا،هاوڕێیەتی سەدام و هاوڕێ بەعسیە تکریتیەکەی خاڵی عەقید(ئەحمەدحەسەن بەکر)، چیرۆکی پرۆسەی هاوسەرگیری کردنی سەدامی دیکتاتۆر لەگەڵ کچە خاڵەکەی(ساجیدە خەیرواللە تلفاح).
پەیوەندیکردنی سەدام بەڕیزەکانی بەعس و وەرگرتنی پۆستی کارو باری ئەمنی لەناوحیزب،ململانێی نێوان شیوعیەکان و بەعسیەکان لەدوای ڕوخانی سیستەمی پاشایەتی و چیرۆکی برینداربوون و زیندانی کردن و ڕاکردنی سەدامی فاشیست ،لەدوای هەوڵی کودەتایەکی شکستخواردووی بەعسیەکان بۆ تیرۆرکردنی(عەبدولکەریم قاسم). ئەمانەو دەیان زانیاری و چیرۆکی ترلەنێو دوو توێی ئەم ڕۆمانەدا هەن، لەبارەی دیکتاتۆری پێشوو(سەدام حوسێن).
«جیهانی سەدام حوسێن».
چیڕۆکی ژیانی کەسێکە، کەژیانی سەراپا کودەتاو خوێنڕشتن و تیرۆرکردن بوو،کەسێک زۆر لەتەمەنێکی زووەوە پەیوەندیدەکات بە ڕێکخستنەکانی فاشیسترین حیزبی سەدەی بیستەم(حیزبی بەعس)، ئەو کەسەی لەپێناو حیزبە شۆڤێنیەکەی و مەبدەئەفاشیستیەکانی، ئیتر دەبێت بەمەزنترین دڕندەی عیراق و پاڵەوانی حیزبی بەعس و هەرکاتێک حیزب بیەوێت کەسێک تیرۆربکات، سەدام ڕادەسپێرن بۆ تیرۆرکردنی و ئەرک و ڕۆڵی سەدام لەناوحیزب دەبێت بە پاکتاوکردن و تیرۆرکردنی هەموو ئەوکەسانەی حیزب بەڕەخنەگرو نەیارو ئۆپۆزسیۆن و ڕکابەری خۆی دەزانێت و هەرکاتێک حیزب لەکەسێک توڕەدەبێت و دەیەوێت لەنێوی بەرێت، سەدام لەگەڵ کومەڵەک کەسیتری بەڵتەجی بەعسی بەو ڕۆڵی لەناوبردن و تەسفیەکردن و کوشتنە هەڵدەستێت،سەدام بەو جۆرە دەبێت بە کەسێکی دڵرەق و فاشیست و تەسفیەچی و کودەتاچی و ئیتر بەچەک هێرشدەکاتە سەر کەژاوەی ئۆتۆمبیلەکانی عەبدولسەلام عارف و شکست دێنێت و ڕادەکات بۆ میسرو دواتر کودەتا بەسەر هاوڕێکەی (حەسەن بەکر)دەکات و لەدەسەڵات لایدەبات و دەگات بەهەڕەمی دەسەڵات و لوتکەی بڕیاردان و بەفیعلی دەبێت بە کەسی یەکەمی وڵات و سەرۆکی دەوڵەت و مێژووی عیراق هێندەی تر ڕەش و خوێناویتر دەکات و سیخناخی دەکات لە خوێن و توندو تیژی و پاکتاوکردن و تیرۆرکردن و بۆ ماوەی ٣٤ساڵ ،بێ وەستان و بێ بڕانەوەو بەزەبری هێزو کوتەک و ئاگرو ئاسن حوکمی خەڵک دەکات و دەوڵەتێکی پۆلیسی قەمعی تۆتالیتێری ڕۆدەنێت و هەرچی دەنگێکی ناڕازی و ڕەنگێکی جیاوازو نابەعسی بێت، هەمووی دەخنکێنێت و دەسڕێتەوەو وڵات یەکپارچه دەکات بە بەعسیستان و ئەنفالستان و شۆڤینیستان و لەسایەی حوکمی بەعسیزمدا ئیتر هەناسەیەک بۆ ئازادی و شوێنێک بۆ کەسی نا بەعسی نامێنێتەوەو تۆ بە بیرو باوەڕ، بەعسی و فاشی نەبیت،چارەنووست پاکتاوکردن و تیرۆرکردن و ئەنفال و کیمیابارانکردن و لەناوچون و نەمانە، یاخود یاخی بوون و ڕووبەڕووبوونەوەو جەنگ و شۆڕشە، یا ڕاکردن و وڵات جێ هێشتن و ڕووکردن لەغەریبی و تاراوگەو هەندەرانە، یان سەرشۆڕی و جاشێتی و کۆیلەیەتی بۆ بەعس و ڕادەست بوون بە بەعسیەکانە، بەوشێوەیه ژیان لەژێر دەسەڵاتی بەعس لەعیراقدا زۆر لەپێشەخۆی وێرانترو کاوڵتردەبێت، ئەو عیراقەی کە نووسەر لەبارەیەوەدەڵێت( لەدوای دەرچوونی هەر بەیان نامەیەکی تازەی بەعس، پیاوەکانی بەعس گەمارۆی ماڵەکان دەدەن و کۆمەڵێک پیاو ون دەبن-دەڕفێندرێن) بەو چەشنە لەسایەی حیزبی بەعس و حوکمی سەدام حوسێندا، ئەمن و ئارامی، ئازادی و ژیان، ئاشتی و خۆشگوزەرانی بەیەکجاری لەوڵات بارگەیان تێکدەنێن و باردەکەن، یاخود لەپشت چواردیواری بەندیخانەکانی بەعس دەست و پێو دەمیان دەبەسترێتەوەو بەنددەکرێن، یا لەسەردەستی جەلادەکانی بەعسیزم لەسێدارەدەدرێن و بۆماوەی سیواچوار ساڵ، خوێنڕشتن و بێ سەروشوێن کردن و کوشتن و تیرۆرکردن و پاکتاوکردن و ئەنفالکردن و تەعریبکردن و بە بەعسکردن دەبێت بە سیمای سەرەکی ژیان و بنەماکانی دەوڵەتی عیراق، لەژێر هەژمونی سێبەری دەسەڵاتی بەعسی تیرۆرست و تۆقێنەرو دڕندە، لەژێر دەستی سەدامی کورد کوژو مرۆڤ کوژی ڕەگەزپەرست و لەمۆڕاڵ و مرۆڤ داچۆڕاو،ئەو عەقڵیەتە شۆڤێنیەی تەعریبکردن و ئەنفالکردن و کوشتن و تیرۆرکردنەی تائێستایش ، لەژێرناو بەپاساو بەشێوازو لەناودەمامکیتر بەتایبەتی لەدژی نەتەوەی کورد درێژەی پێدەدرێت و کۆتایی نەهاتووە و هەرماوە.
..

شەماڵ بارەوانی

وەرزی نۆیەم

کزە با ساردەکەی ئەم باکوورە
یاری بە تاڵ تاڵی پرچت ئەکرد
رەشەبا بێ ئۆقرەکەی ناو من
جۆلانەی بە بورکانی هەستت ئەکرد
کە لە ئامێزم گرتیت
دڵم وەک تاڤگەیەک کەوتە هاژە
کە لە چاویشم ون بوویت
بە فرمێسکم وت خۆت بگرە و مەبارێ
سبەی دێتەوە ژوان دووبارە

من و تۆ هەر ئەوەندە جیاوازین
من شەرابی سوور دەنۆشم و
تۆ شەرابی سپی
من و تۆ هەر ئەوەندە جیاوازین
تۆ گوڵی سپی باخی سۆزم
بۆ دەکەیتە چەپک و
من گوڵی سووری شیعرت
لە باخچەی هەست بۆ ئەڕنم
من و تۆ هەر ئەوەندە لێک دوورین
هەڵاوی هەناسەت وەک ئۆکسجین
دەڕژێتە نێو سییەکانمەوە

زۆر جادووگەرانە لێت ئەڕوانیم
بۆیە ماچەکانم بوونە پەپولەی شیعر و
لەسەر گوڵەباخی لێوت نیشتنەوە
زۆر رۆمانسییانە لێم ئەڕوانیت
هەنسکەکانت بوون بە قاقای پێکەنین و
رژانە نێو بێ ئۆقرەیی دڵمەوە

لە وێستگەی شەمەندەفەر
هەر لەگەڵ نیگاکردنەکانی تۆدا
چاوی تامەزرۆم لە فرمێسکا نغرۆ ئەبێ
لە وڵاتی وەیشومە و بەفردا
رۆحی شەیدای چاوەڕوانم
لە لەشی ناسکی شیعر دەئاڵێت
وەرە ئەی ئاگری کڵپەسەندوو
سەری بەستووم لە مێژە
تینووی گڕی سووری تۆیە

بریا دەمتوانی میلی کاتژمێر رابگرم
زەمەن لەو بینینەدا بوەستێنم
تا بۆ هەمیشە لە ژوانی تۆدا بمێنمەوە
بریا دەمتوانی هەستی خۆمت پێبڵێم و
پڕ بە هەموو ئاسمان هاوارم بکردایە
خۆشم ئەوێی گوڵە ئەستێرە
بریا دەمتوانی ببمە هەورێک
دڵۆپ دڵۆپ، تنۆک تنۆک
بەسەر ژنێتیتدا بباریمایە

ئەمڕۆ رۆژێکی قەترانییە
لە ئاسمانەوە بێزاریی ئەبارێت
سەیرە من هەر عەشقی تۆم
بەسەردا ئەبارێ!
ئەمشەو شەوێکی شەختەیە
لە هەموو لایەکەوە گڤەی رەشەبایە
سەیرە من هەر شنەبای عەشقی تۆ
بەرەو رووم دێ!

لەودیو پایز و
گەڵاڕێزانی خەندەکانمەوە
بەهاری عەشقت، ئامێزی
بۆ منی شاعیری دڵشکاو کردۆتەوە
لەودیو زەمەنی چەقۆ و
زمانی بڕاوی هاوارە خەمۆکەکانمەوە
بزەیەکی عەشقی تۆ
هەزار شەوی تەنهایی
بۆ ئەبەد بیر بردمەوە

ئەو ساتە کابوساوییانەی
بە دیار تەماشای وێنەیەکی لاویمەوە
پیر پیر بووم
تۆ بوویتە شەرابێکی جادوویی و
لەگەڵ یەکەم پێکی عەشقت
سەرلەنوێ لە دایک بوومەوە
ئەو کاتە تەمومژاوییانەی
پرسەم بۆ مەرگی لاولاو دانابوو
شینم بۆ فڕینی چۆلەکەی
خۆشنوودیم دەگێڕا
تۆ وەک شاخێکی بەفرین
بەسەر عەشقی مندا
هەرەست هێنا

تۆ لە شەوی دەیجورمدا چرایت
لە وشکەساڵیمدا شەستە بارانیت
لە تەنهاییمدا هاوڕێی ئازارەکانیت
لە بێدەنگیمدا هاواریت
لە بێکەسیمدا هەموو کەسیت
لە ئاسمانمدا ئەستێرە گەشەیت
لە زەوی چاوەکانمدا رووباریت
لە خەونمدا واقیعت
لە واقیعمدا خەونێکی جوانیت
لە دڵیشمدا مەجنونترین لەیلایت

ئەڵێم ..
کۆترێکی لای خۆمان ،
هەڵفڕێ بەرەو هەندەران ..
تۆ بڵێی کۆترەکانی ئەوێ ،
پەنجە مۆرێ لێوەرگرن و
لە قوتویەکی ژەنگاوی
قەراغ شارا ، ڕایگرن و ..
هەفتەی حەوت دەنک گەنم و
حەوت قوم ئاو و ..
هەتا پێنج ساڵ ،
لێی یاساغ بکرێ هەڵفڕین ؟

خاڵخاڵۆکەیەکی لای خۆمان ،
لە گیرفانی قاچاخچیەکا ،
گەر ڕێی بکەوێتە ئەڵمانیا ..
تۆ بڵێی بیخەنە کەمپ و ..
پێی بڵێن : تا خاڵەکانت سپی نەبن ،
بۆت نیە باڵت لێک نێیت و ..
بە دوو دڵۆپ چەسپی خێرا ،
باڵەکانی داخەن و
بیکەن بە کیسەڵ ؟

ئەڵێم سەیرە ..
تۆ بڵێی سەرۆکە زۆر و بۆرەکان ،
کە لە سەر فەرشی سوور ئەڕۆن ،
بەعزە جارێ شەرمەزار نەبن بۆ تاوێ ؟
کە لە پەنجەرەی فڕۆکە تایبەتەکان ، ئەبینن ،
هاووڵاتییەکان لە بنی دەریای ئیجەدا ،
لەسەر مێزی قرشەکان بە ڕیز دانراون ؟

ئەڵێم چەند سەیرە ،
ڕۆژێکیان ،
مێشولەیەکی لای خۆمان ،
ڕێی بکەوێتە فنلەندا ..
لەوێ نەهێڵن یەک دڵۆپ خوێن بمژێت و
سێ ژەم مەعکەرۆنەی بەنێ ..!

ئاخر سەیرە ،
شوتیەکی بەشارەتیی ،
ڕێی بکەوێتە لەندەن و ..
لەوێ بە قاش قاشکراویی
جا بە سنوورداشکراویی
بینێرنەوە بۆ ئەستەمبوڵ ..

ناوەندی ڕۆشنبیریی مەم و زین لەدرێژەی کار و چاڵاکییە ئەدەبی و ڕۆشنبیرییەکانی، دووەمین فێستیڤاڵی ساڵانەی مەم و زین، بە درووشمی:
“ دا خەلقی نەبێژتن کو ئەکراد
بێ مەعریفەتن بێ ئەسڵ و بنیاد (خانی)
لە هەولێر سازدەکات.
فێستیڤاڵی مەم و زین فێستیڤاڵێکی ساڵانەی ئەدەبییە، کە ناوەندی ڕۆشنبیریی مەم و زین بەڕێوەی دەبات، لەپێناو زیاتر برەودان بە کەرتی ڕۆشنبیریی و ئەدەبی لە کوردستان.
وا بڕیارە ٢٠ی ئەم مانگە لە هۆڵی ڕۆشنبیریی لە هەولێر دووەمین فێستیڤاڵی مەم و زین بەڕێوە بچێت.
لە فێستیڤاڵەکەدا پانێڵی ( ڕەوشی ئەدەبیات لە کوردستان) پێشکەش دەکرێت، بە ئامادە بوونی لێکۆڵەر و نووسەرانی هەر چوارپارچەی کوردستان. هەروەها لە فێستیڤاڵەکەدا نووسەرێکی دیار و کاریگەری کورد خەڵاتی دووەمین فێستیڤاڵی مەم و زینی پێشکەش دەکرێت .

مه‌نسوور جیهانی ـ

کورته‌ فیلمی “سپی پۆش” له‌ نووسینی سیناریۆ و ده‌رهێنانی “ره‌زا فه‌هیمی” که له کوردستان وێنه‌گیراوه وه‌کوو فیلمی هه‌ڵبژارده‌ی به‌شی نێونه‌ته‌وه‌یی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی کورته‌ فیلمی تاران که‌ رووداوی په‌سندکراوی ئه‌کادیمیای ئۆسکاره‌، نوێنه‌رایه‌تی سینه‌مای کورته‌ فیلمی ئێران له‌ نه‌وه‌د و چواره‌مین خه‌ڵاتی ئۆسکار له‌ ساڵی 2022 له‌ ئه‌ستۆی دایه‌.
کورته‌ فیلمی “سپی پۆش” به‌رهه‌می “ره‌زا فه‌هیمی” که‌ ساڵی رابردوو خه‌ڵاتی گه‌وره‌ی به‌شی نێونه‌ته‌وه‌یی سی و حه‌وته‌مین خولی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی کورته‌ فیلمی تاران بۆ خۆی مسۆگه‌ر کرد، له کوردستان وێنه‌گیراوه و کۆمه‌ڵێک له ستافی په‌شه‌گه‌ڕیی سینه‌مای کوردستان له‌م به‌رهه‌مه‌دا به‌شدارییان کردووه، به‌ پێی یاسا و رێکارنامه‌ی ئه‌کادیمیای ئۆسکار، وه‌کوو نوێنه‌ری سینه‌مای کورته‌ فیلمی ئێران له‌ نێو کۆی کورته‌ فیلمه‌کانی ناسێندراو له‌ لایه‌ن ئه‌و فێستیڤاڵانه‌ی که‌ مه‌رجه‌کانی ئه‌کادیمیای ئۆسکاریان هه‌یه‌، ئاماده‌ ده‌بێت.
به‌ له‌به‌ر چاو گرتنی ده‌ست‌نیشان کردنی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی کورته‌ فیلمی تاران له‌ پێڕستی فێستیڤاڵه‌کانی “ئۆسکارکوالیفاید”، ئه‌م فێستیڤاڵه‌ و فێستیڤاڵه‌کانی دیکه‌ی ئاماده‌بوو له‌م لیسته‌دا، به‌ پێی یاسا و رێساکانی ئۆسکار، ده‌توانن له‌ ماوه‌ی کاتی دیاری کراوی 1ی ئوکتۆبه‌ری هه‌مان ساڵ تا 30ی سێپتێمبه‌ری ساڵی دواتر، ناوی کورته‌ فیلمی هه‌ڵبژارده‌ی هه‌مان خول له‌ رووداوه‌که‌ به‌م ئه‌کادیمیایه‌ بناسێنن. هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌، کورته‌ فیلمی “سپی پۆش” به‌رهه‌می “ره‌زا فه‌هیمی” که‌ له‌ سی و حه‌وته‌مین خولی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی کورته‌ فیلمی تاران، خه‌ڵاتی گه‌وره‌ی به‌شی نێونه‌ته‌وه‌یی به‌ده‌ستهێنا، له‌ ئۆسکاری 2022 به‌شداری ده‌کات.
نه‌وه‌د و چواره‌مین خه‌ڵاتی ئۆسکار له‌ به‌شی کورته‌ فیلمه‌کاندا، میوانداری به‌رهه‌م گه‌لێک ده‌بێت که‌ له‌ رۆژانی یه‌کی ئوکتۆبه‌ری 2020 تا کۆتایی سێپتێمبه‌ری 2021 له‌ فێستیڤاڵه‌کانی په‌سندکراوی ئۆسکار له‌سه‌ر ئاستی جیهان، هه‌ڵبژێردرێن و به‌م ئه‌کادیمیایه‌ ناسێندرابێتن.
کورته‌ فیلمی “سپی پۆش” که‌ به‌ پاڵپشتی ئه‌نجومه‌نی سینه‌مای لاوانی ئێران به‌رهه‌م هێنراوه‌، پێشتر له‌ رووداوه‌کانی گرینگی نێونه‌ته‌وه‌یی وه‌کوو؛ فێستیڤاڵی “کله‌رمۆن فران”ی فه‌ره‌نسا، فێستیڤاڵی “شۆرت شۆرتس”ی ژاپۆن (له‌ فێستیڤاڵه‌کانی ئۆسکارکوالیفاید)، فێستیڤاڵی “کۆنکورتۆ”ی ئیتاڵیا و چه‌ندین فێستیڤاڵی سینه‌مایی دیکه‌ به‌شداری کردووه‌.
فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی کورته‌ فیلمی تاران به‌ ئاماده‌بوون له‌ ریزی پێڕستی فێستیڤاڵه‌کانی په‌سندکراوی ئه‌کادیمیای ئۆسکار که‌ بۆ یه‌که‌مین جار له‌ مێژووی سینه‌مای ئێراندا هاتۆته‌ ئاراوه‌، فیلمی هه‌ڵبژارده‌ی خه‌ڵاتی گه‌وره‌ی به‌شی نێونه‌ته‌وه‌یی خۆی له‌ هه‌ر خولێکی فێستیڤاڵه‌که‌دا، هه‌موو سالێک به‌ ئه‌کادیمیای ئۆسکار ده‌ناسێنێت.
“سادق مووسەوی” بەڕێوبەریی گشتی ئەنجوومەنی سینەمای لاوانی ئێران بە ئاماژە بەوەی کە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران، لە لایەن ئەنجوومەنی سینەمای لاوانی ئێرانەوە بەڕێوەدەچێت، گوتی: لە قاڕەی ئاسیا وڵاتانێکی دەگمەن لەوانە: ژاپۆن، کۆریای باشوور، هیندستان، سەنگاپوور، تورکیا و لە باکووری کیشوەری ئەفریقاشدا تەنیا وڵاتی میسر ئەو شانازییەیان هەیە کە فێستیڤاڵەکانی ئۆسکار کوالیفایدیان هەبێت. لە ئێستادا، تەنیا 127 فێستیڤاڵی سینەمایی لە ئاستی دنیادا بوونیان هەیە کە “ئۆسکار کوالیفاید” بن.
مووسەوی لە درێژەی ئەم وتووێژەدا گوتی: لە ئێستادا، زیاتر لە 10 هەزار فێستیڤاڵی باوەڕپێکرا و باوەڕپێنەکرا لە جیهاندا، بەڕێوەدەچن؛ لەم هەمان کاتدا، فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران، پێگەیەکی باشی لە ئاستی جیهاندا هەیە. ئەم ڕووداوە سینەماییە لە لایەنی کۆنی و باوەڕپێکراوییەوە؛ گرینگترین فێستیڤاڵی کورتە فیلم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دێتەئەمار.
بەڕێوبەریی گشتی ئەنجوومەنی سینەمای لاوانی ئێران له کۆتایی قسه‌کانیدا گوتی: دوای لابردنی ئاستەنگە نێودەوڵەتییەکانی ناردنی پارە، ناونووسی بەلاشی فیلمەکان وەلادەنێردرێت و وەکوو فێستیڤاڵەکانی دیکەی جیهان، ئێمەش خەرجی ناونووسی لە بەشداربووان وەردەگرین و بەم شێوەیە، فێستیڤاڵیش دەتوانێت تەواوی خەرجەکانی خۆی دابینبکات. لە ئێستادا ناونووسی بەرهەمەکان لە فێستیڤاڵی کورتە فیلمی تاران و هەروەها پێشکەش کردنی بەرنامەکانی بۆ سینەماکارانی کورتە فیلم، بەلاشە.

رووداوەکان و سەرەڕۆییە سیاسییەکانی ئەوانەی ریفراندۆمی ٢٠١٧یان سەپاند کە لە مەطبەخی هێزە ئیقلیمییەکاندا، ئامادەکرابوو، ئاکامە تراژیدییەکانی بە ١٦ی ئۆکتۆبەر، کۆتایی هات. ١٦ی ئۆکتۆبەر، باڵۆنی پڕ لە هاژووژی نەتەوەیی ریفراندۆم و ئینفیصاڵییە پرۆکسییە ئیقلیمییەکانی فس کردەوە. غروری ئەو نەژادیی و طائیفییە کوردییەی تێكشکاند کە ئەیویست دەستی موخابەراتی تورکیا بگرێت و سنوورەکانی میثاقی میللیی لە ئەجێندای ئەردۆغان و پرۆکسییە کوردەکاندا( پارتیی و بارزانیی و یەکێتیی مولحەق و …تاد)، رەنگڕێژ بکاتەوە.

١٦ ئۆکتۆبەر، راستکردنەوەی مەسارێکی سیاسیی مورتەزیقەی ئیقلیمیی بوو کە ئەیویست بەشێکی گەورە( ئەگەر هەمووی نا) ی کوردستانی عێراق و ویلایەتی موصڵ، لە عێراق داببڕێ و وەکو میثاقی میللیی کەمالیستەکان، بۆ سەر خاکی تورکیای ئێستا، بیگەڕێننەوە. هاوکات، راستکردنەوەی هەڵەیەکی ستراتیژیی کارەستباری ریفراندۆمێکی قاصیرانە بوو کە کۆمەڵێ تاجیری میلیاردێری نەوت و مافیای ئیمارەتی شێخنشیینیی سەر بە تورکیا، لە ژێر ناوی ئەوەی کۆمەڵێ ئینفیصاڵیی ( نەژادیی و نەتەوەیی و طائیفیی) بۆ دەغدەدەغەدانی مەشاعیری نەژادی کورد و ختوکەی گوتاری ناسیۆنالیستانەی کوردایەتیی و هارکردنی رەگی مەذهەبییەتی سوننییگەریی بەرامبەر بە شیعەگەریی و رقبوونەوە لە عێراق و لە بەغداد، کەمپەینێكی ناعەقڵانیی و ناواقیعیی و سەرەڕۆیانەیان، کرد.

ریفراندۆمی قەومچییە کوردەکانی سەر بە مەدرەسەی فاشیلی کوردایەتیی کە لە مەطبەخێکی ئیقلیمییدا، ئامادە کرابوو، کارتی دووەمیان بوو، پاش ئەوەی کارتی یەکەمیان، تێرۆریزمەکەی داعش لەسەر دەستی هێزە عێراقییەکان بە دەرەجەی یەکەم و پێشمەرگە ( کە زۆریینەیان کوڕی فەقیروهەژاری کورد بوون) بە دەرەجەی دووەم، هەیبەتە عەسکەرییەکەی تێکشکێنرا. لە کاتێکدا، بەشێکی زۆر لەوانەی خۆیان بە زەعیمی رۆحیی پێشمەرگە ئەزانی، لەگەڵ قیادە مەیدانییەکانی داعشدا، لە هەمان ئەجێندای ئیقلمییەوە، دەستوریان وەرئەگرت و دوژمنایەتیی عێراقیان ئەکرد و تیجاڕەتیان پێکەوە ئەکرد و گوتاری بەتاڵ و بوغزی کوردایەتیی و رقوکیینەی نەژادیی  و حیقدی طائیفییان بەرامبەر  عێراق و عەرەبی شیعە، هەڵئەڕشت و مارکێتینگی سیاسیی و  ئابوورییان، پێوە ئەکرد.

پاش ئەوەی تاجیرە میلیاردێرەکانی  کوردایەتیی، گوێیان لەو هەموو بانگەوازە نێودەوڵەتیی و ئیقلیمیی و ناوخۆییەی کوردستان و عێراق، نەگرت،  بۆ جێکەوتکردنی بەرژەوەندیی ئیقلیمیی و ئیمارەتەکەی خۆیان،  بە حەماقەتی سیاسیی عوصابییانە، ملیان نا بە ئینتیحارێکی سیاسییەوە کە یەکێکە لە گەورەتریین فەشەلە سیاسییەکانیان، بێگومان، بۆ بەرپەرچدانەوەی خیانەتێکی لەو چەشنە کە بە دەسیسەی ئیقلیمیی، خیانەت بەرامبەر سەروەریی خاکی عێراق بکرێ، ئەبێ بەپێی قانون و دەستور و سیادەی عێراق( کە سیادەی هەرێمیش ئەکات)، سنوورێک بۆ گەڕەلاوژە و پرۆژەی پێکەوەلکاندنی( ئیلحاق- annexation  ) کەرکوک و ناوچە جێناکۆکەکان بە تورکیای نیۆعوثمانیی ئەردۆغانییەوە، دابنرێ. سوپای عێراق، مەوقیفێکی نیشتمانیی جەرییئانەی نواند کە کەرکوکی لە دەست چەتەکانی کوردایەتیی، سەندەوە. لە واقیعیشدا، ئەوە میلیشیای پێشمەرگەیە کە خیانەتیان لە وڵاتەکەی خۆیان لەو عێراقە کرد کە دەستورەکەی نەک هەر گەلی کورد، ئەپارێزێ، بەڵکو کورد بە جدیی و بە فیعلیی لە حوکمڕانییدا، بەشدارە. خیانەت ئەوەیە کە تفەنگ بنێی بە سوپای فیدراڵیی وڵاتەکەتەوە، وەکو چییش؟ وەکو میلیشیای قاندراوی ئیقلیمیی و بە دەستوری موخابەراتی وڵاتانی تر، ئەم خیانەتە بەرامبەر سوپا و نیشتمانەکەی خۆت بکەیت.  

ئەمساڵیش، دوای چوار ساڵ لە فەشەلی ئەو خیانەتە گەورەیەی ریفراندۆم، بۆ ئەوەی ئاژاوەی قەومیی و طائیفیی  سەرلەنوێ لە کەرکوکدا بنرێتەوە و بە تایبەتییش لەسەروبەندی ١٦ی ئۆکتۆبەردا، بە دەسیسەی موخابەراتیی و حیزبیی، کۆمەڵێ گەنجی سەرلێشێواو، بە حیقدی نەتەوەیی و طائیفیی، بار ئەکەن و بە بۆنەی بردنەوەی هەڵبژاردنێکی پڕ لە ساختەکاریی، تەقە بەسەر هێزە ئەمنییە عێراقییەکاندا( نەک حەشدی شەعبیی) ئەکەن. ئەوەی جێگەی نیگەرانییە، پاش چوار ساڵ لە ریفراندۆمی گەمژانە، هێشتا کۆمەڵێ حیزب، سیاسیی و نوخبەی رۆشنبییریی کە بە ئەندێشەی خۆیان، نەیار و رەخنەگری سیاسەتەکانی پارتیین، کەچیی لە ترسی تەخویین بێت یان لەبەر رەپبوونی دەمارە قەومییەکانیان،  دووبارە و دە بارە، بە شیعاراتی نەتەوەیی و نەژادیی و طائیفییەوە، ئەکەونەوە ناو داوە موخابەراتییەکانەوە و شەڕ و گێچەڵ بە عێراق ئەفرۆشن و گوایە حەشدی شەعبیی( وێڕای ئەوە هێزێکی طائیفییە، بەڵام حەشد هیچ دەخالەتێکی نەکردووە) دەستدرێژیی بۆ سەر کەرامەت و شەرەفی کوردایەتییی ئەو گەنجانە، کردووە.

ریفراندۆم، چۆن فەشەلی پێ هێنرا؟ ئەبێ نانەوەی ئەم ئاژاوەگێڕییە و ئەم تەخرییبە سیاسییانەی ئەمساڵیش، بە دەست و گوتارێکی نیشتمانیی، بە گوتاری پێکەوەژیان و عێراقییانە، سەرومڕ، بکوترێتەوە و  هەوڵی نەزۆکی موخابەراتی ئیقلیمیی تێک بشکێنرێتەوە. خۆشبەختانە، هێزێکی عێراقیی لەبەر حەساسییەتی دۆخەکە، هاتن و دۆخەکەیان کۆنترۆڵ کرد،  بۆ ئەوەی هەندێ کورد و تورکمانی نزیک لە پارتیی و بەرەی تورکمانیی، بیانووی ئاژاوەی نێوان پێکهاتەکان نەقۆزنەوە و بە پەڵپی ئەوەی کە تورکمانەکان ژیانیان لە مەترسییدایە و تورکیا پەلکێش  نەکەن، هەروەکو چۆن بۆ نزیک بەعشیقە، هێنایان و هێزێکی مودەڕەبی عەسکەریی و موخابەراتیی لەوێ جێگییر کراوە.

تورکیا و پارتیی، تورکیا و داعش و پرۆکسییە تورکمانەکان و ئەجناسەکانی کوردایەتیی، لە ریفراندۆمدا، فەشەلێکی گەورەیان خوارد و بە زەبری هێز و بۆ پاراستنی کەرکوک و کەرکوکییەکان، بۆ پووچەڵکردنەوەی پیلان و پلانە ئیقلیمییەکان، هێزە چەکدارەکانی عێراق، سوپای نیشتمانیی عێراق و میلیشیاکانی حەشدی شەعبیی، میلیشیاکانی کوردایەتییان( پێشمەرگە)، لە کەرکوک و ناوچە جێناکۆکەکان، دەرپەڕاند یان هەندێکیان سەحبیان کردەوە( کە کارێکی عەقڵانییان کرد). ئێستا دووبارە، لە گەرمەی تەزویری ئیلیکترۆنیی ئینتیخابییدا لە عێراق کە حیلفی سوننیی-کوردیی- عەرەبیی( ئیماراتیی) و طائیفیی( تورکیا) و شیعیی ئیطلاعاتیی خۆگونجێن لەگەڵ سیاسەتەکانی ئەمێریکا و سعودییە، سەرگەرمی ئەو نەشئە سیاسییەی بردنەوەن، تورکیا لە رێگەی پارتیی و تورکمانەکان و قەومییەکانی کوردەوە، جارێکی تر ئەیەوێ ئاژاوە بنێتەوە و نەخشە رێگەیەک بۆ هێنانی هێزەکانی تورکیا بدۆزنەوە، بەڵام کاتێ کە ئەزانن شکستیان خوارد، خۆیان لە بابەتەکە ئەدزنەوە و بەسەر دۆستەکە و شەریکەکەیاندا ( یەکێتیی) ئەهێنن و خۆیانی لێ نەبان ئەکەن و گوتاری عێراقیی و نیشتمانیی، بۆ بەلاڕێدابردنی پیلانەکە، تەخشان ئەکەن.

ئەو هێزە عێراقییەی هەندێکیان لە بەغدادەوە هاتبوون، بۆ گرتن و لێپێچیینەوە لەوانەی تەقەیان کردووە و ئاژاوەی قەومیی و طائیفییان نایەوە، مەبەستی سەرەکییان ئەوە بووە کە بیانوو بە تورکیا نەدرێ کە چاوی لە کانگای وزەی کەرکوک و چەمچەماڵ و گەرمیانە. هاتنی دەستوبردی ئەم هێزە ئەمنیی و عەسکەریی و موخابەراتییەی سەر بە دامودەسگاکانی عێراق، گەر ئەمێریکا یان ئێران یاخود حکومەتی عێراقیی لە پشتەوە بووبێت، شایانی دەستخۆشیی لێکردنە، چونکە ئەجێنداکەیان پاراستنی پێکەوەژیانی ئاشتییانەی پێکهاتەکانی کەرکوک، بووە. هاوکات، بڕیینی ئەو دەستانەیە کە ئەیانەوێ بە خەونی نەخۆشی هەڵوەشانەوەی پەیماننامەکانی سایکس پیکۆ، لۆزان، سەرگەرم بن و  سنوورە پانتورکییەکەی بگەڕێننەوە بۆ ویلایەتی موصڵ و بەتایبەتییش بۆ کەرکوک و ئەجێندا  ئایدیۆلۆژیی، سیاسیی و ئابوورییەکانیان، جێکەوت بکەن.

چوار ساڵ لەمەوبەر، لە رێگەی ریفراندۆمەوە، هەوڵ درا، کەرکوک بخرێتە قوڕگی تورکیاوە،  ئەم جارە، لە رێگەی بەدەستخستنی پارێزگاری کەرکوک بۆ پارتیی یان تورکمانەکان، بە گەمەی دێمۆکراسیی و هەڵبژاردن و زۆریینە( بە هاوکاریی ناسیۆنالیزمی عەرەبیی سوننیی) ئەیانەوێت ئەم کارە بکەن. مەعلومە چۆن قیادەی یەکێتیی کۆن، ئامادە بوون پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق،  بە پارتیی بفرۆشن و صەد میلیۆن دۆلار وەربگرن، ئەوە ئەمجارە، یەکێتیی نوێ، لەسایەی سەرکردایەتییەکی پرۆ-پارتیی و سەری سەرۆک کۆمارێکی زۆر لاواز و بەرژەوەندییخوازەوە( کە ئامادەیە لە پێناوی کورسییەکەی خۆیدا نەک کەرکوک، بگرە سلێمانییش بخاتە سەر صینییەکی زێڕیین و پێشکەشی ئەردۆغانی بکات)،  پۆستی پارێزگاری کەرکوک، وەکو دیاریی یەکڕیزیی کورد! لەژێر بەنجی شیعاری بەیەکەوە بەهێزتریین و تەصدیقکردنەوەی مەرجەعی عولیای بارزانیی، پێشکەشی پارتیی بکەن. ئەوەی رێگرە لەم کارە، یەکێتیی، گۆڕان، نەوەی نوێ، یەکگرتوو، نوخبەی سیاسیی و ثەقافیی کورد نییە، بەڵکو دەسگا قووڵەکانی عێراق و هێزە ئەمنیی و موخابەراتیی و عەسکەرییەکانی عێراقە. بە واتایەکی تر نیشتمانییبوون( لە ئاستی عێراق) و عێراقییبوون و پاراستنی سیادەی عێراقییە کە رێگرە لەم پلان و پیلانانەی تورکیا و تورکمانە پرۆکسییەکان و هێڵی تیجاڕیی  کوردایەتیی و ناسیۆنالیزمە نەوتییە-کوردییەکە.

بەڵێ ١٦ی ئۆکتۆبەر، قەرارێکی صائیب و عەقڵانیی و جەرییئانەی عێراقیی بوو لە هەمبەر قەرارێکی پرۆکسییانەی کوردایەتییە چەتەگەرییە شێخنشیینییە بنەماڵەییەکەدا کە رۆڵی جێکەوتکردنی ئەجێنداکانی تورکیای پێ سپێردرابوو. هاوکات، ١٦ی ئۆکتۆبەر، دەحری خیانەتێکی گەورەی وەکو ریفراندۆمی کرد و پێچایەوە. بەهەمان شێوەش، هەڵمەتی هێزە عێراقییەکان لەم چەند رۆژەی رابردوودا، دەحری پیلان و پلانی چەندەمیین جارەی تورکیا و پارتیی و بەرەی تورکمانییە کە خەونی سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی بە میثاقی میلییەوە ئەبیینن.  دیارە، ئەمانە بە هاوکاریی مێنتاڵیتیی  نەخۆشی کوردایەتیی و قیادەی یەکێتییە نوێکان کە ئامادەن کەرکوک بخەنە موقایەضەوە و مانگانە و ساڵانە پارەی کۆنتراکتی فرۆشتنی کەرکوک، بە پارتیی و بە تورکیا، وەربگرن.

لاوان عەلیی – کامیار سابیر

چاوخشانێک بەسەر ڕەنگدانەوەی بەربڵاوی بزوتنەوەی دادخوازیی زیندانییە قەتڵوعامکراوەکان لە ئێران!

لەلایەن عەبدولڕەحمان گەورکی (مهابادی) نووسەر و لێکۆڵەری سیاسی

کۆمەڵگای گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان هەموو ساڵێک لە نێوان دوو مانگی سێپتەمبەر و دیسەمبەر کۆبوونەوەی ساڵانەی خۆی ئەنجام دەدات بە ئامادەبوونی کەسانی یەکەمی وڵاتان. سەرەڕای پێویستییەکی بەهێزی ڕژێمی مەزهەبی دەسەڵاتدار لە ئێران بۆ ئامادەبوون لەو کۆبوونەوەیەدا، ئیبراهیم ڕەئیسی سەرۆک کۆمار بەفەرمانی وەلی فەقیهی دەسەڵاتداری ئێران، ئامادەی کۆبوونەوەکە نەبوو و ڕایگەیاند کە ناچێت بۆ نیویۆرک و ئەویش پرسیارە لای هەمووان دروست کرد کە بۆچی نەچووە بۆ ئەم کۆبوونەوەیە؟!

ڕەنگدانەوەی بزووتنەوەی (دادخوازی) لە جیهاندا!
دوای ئەوەی لە ساڵی 2016 و لە لایەن موقاومەتی ئێرانەوە (بزووتنەوەی دادخوازی) بۆ خوێنی زیندانیانی قەتڵوعامکراوی ساڵی 1988ی راگەیاندرا، زۆر بە خێرایی ئەم هەنگاوە هەموو وڵاتانی جیهانی گرتەوە و لە لایەن بەشێکی زۆر لە دەوڵەتان و کەسایەتییەکان و کۆڕ و کۆمەڵە نێونەتەوەییەکان پشگیری کرا. چون ئەم تاوانە، نموونەیەکی زەقی (ژینوساید) بووە کە تیایدا زیاتر لە 30 هەزار ئەندام و لایەنگرانی ئەم موقاومەتە قەتڵوعام کران و ئێستا زیاتر لە 30 ساڵیشە بەهۆی سیاسەتی سازان و خەمساردی ڕۆژئاواوە، ئەم دۆسیەیە بە نەکراوەیی ماوەتەوە و یەکێک لە ئەنجامدەرانی ئەم تاوانە گەورەیەیش، واتا (ئیبراهیم ڕەئیسی) وەک سەرکۆماری رژێمی ویلایەتی فەقیهی دانراوە کە بۆ مانەوەی ڕژێم و بەردەوامیی کوشتن و جینۆساید راسپێردراوە.
ئەمڕۆ بە هۆی راگەیاندنی بزوتنەوە دادخوازی، بیر و ڕای گشتی جیهان سەرنجی خستۆتە سەر ڕۆڵی ئیبراهیم رەئیسی لەم “کۆمەڵکوژی” و “تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی”یەدا. هەر ئەوەیش فاکتەری سەرەکییە لە ناوزەدکردنی ئیبراهیم ڕائیسی لە لیستی سزادراوەکانی وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکا لە 4ی تشرینی دووەمی 2019دا.
هەرچەندە وەلی فەقیهی دەسەڵاتداری ئێران زۆر پێویستی بە ئامادەبوونی بووکەڵەکەی (واتا رەئیسی) بوو لە دانیشتنی ساڵانەی ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتوەکان، بەڵام باشی دەیزانی کە “تاڵبوون”ی زۆر قورستر دەبێت لە “خەونە شیرینەکان”ی. بۆیە ئیبراهیم رەئیسی نارد بۆ تاجیکستان بۆ ئەوەی نەچێت بۆ نیویۆرک! چونکە جیاوازی نێوان تاجیکستان و نیویۆرک هەر زۆر زۆرە. ڕاستییەکی گرنگ لێرەدا کە خامنەیی و ڕەئیسی دەیانهەوێت پەردەپۆشی بکەن، ڕاستیی بزووتنەوەی دادخوازی و ڕەنگدانەوەیەتی لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا!

دانپێدانان بۆ شکستی ڕژێمی ئێران و سەرکەوتنی موقاومەت!
ئێستا کۆدەنگییەکی جیهانی هەیە لە نێوان بەشێکی زۆری دەوڵەتان و دەسەڵاتداران و هەروەها کۆمەڵگای نێودەوڵەتی سەبارەت بە “پێویستی لێکۆڵینەوە” لە سەر ئەو تاوانەی ڕووی داوە. هەر ئەوەیش بووە هۆی ئەوەی کە ڕژێمی ئێران و ئیبراهیم رەئیسی لە چوون بۆ نیویۆرک بترسن. بە رادەیەک کە تەنانەت ڕژێمی ئێران نەتوانێت قەڵغانی “پارێزبەندی سیاسی” بۆ ئامادەبوونی رەئیسی لە نیویۆرک بە کار بهێنێت. کەواتە لە شکستی ئەم رژێمە بەرانبەر بە موقاومەت، هیچ ناوێکیتر هەڵناگرێت!
یەکێک لە شارەزاکانی حکومەت بەناوی (بەهەشتی پور) گوتی” لەڕووی یاسای نێودەوڵەتیەوە ناتوانن سەرۆکی وڵاتێک دەستگیر بکەن لەبەر ئەوەی تۆمەتبارکراوە بەتاوانی جەنگ یان بەشداریکردنی لە تاواندا”
یەکێکیتر لە پارێزەرانی حکومەت بە ناوی (نیعمەت ئەحمەدی) وتی:”هەلومەرجەکە بۆ ئەم گەشتە گونجاو نین. بۆ نموونە ئێستا دادگاییکردنی (حمید نوری) لە شاری ستۆکهۆڵمی سوید لە ئاڕادایە کە تیایدا چەندین جار ناوی رەئیسی هێنراوە… من پێموایە ئەوەی وایکردووە ڕەئیسی و ڕاوێژکارەکانی بەشداری لە کۆبوونەوەی کۆمەڵگای گشتی UN نەکەن ئەوەیە کە لەوانەیە رەوەندی ئێرانیی نیشتەجێ لە ئەمریکا، یان دەزگا و ڕێکخراوەکان، دژی رەئیسی کار بکەن (ڕۆژنامەی جیهانی سەنعەت، 18ی سێپتەمبەری 1400).
ئەمە دانپێدانانێکی زۆر گرنگە دەربارەی شکست و بەدناوبوونی ڕژێمی ئیران و ئیبراهیم رەئیسی لە ئێران و جیهاندا. دانپێدانانێک بە سەرکەوتنی ئەو موقاومەتەی ماوەی زیاتر لە (4) دەیەیە، بە بەردەوامی و ماندوویی نەناسانە، تاوانەکانی ئەم رژێمەی ئاشکرا کردووە بە ئێستایشەوە و بووە بە (دەنگ) بۆ گەلی ئێران لە سەرتاسەری جیهان و لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا.

بەهێزنواندنی ڕژێمی ویلایەتی فەقیهی!
بەر بە پێکەنین خۆتان مەگرن کاتێک گوێبیستی قسەکانی ئیمامی جومعە و نوێنەری عەلی خامنەئی لە مەشهەد، (عەلەمولهودا)ی خەزووری ئیبراهیم ڕەئیسی دەبن سەبارەت بە چوونی زاواکەی (واتا رەئیسی) بۆ تاجیکستان کە دەڵێت: “گەشتێکی کاریگەر بوو بە دەرەوەی ئێران دژ بە ئیستیکبار و ئەمریکا کە بە نیاز بوون رژێمەکەمان بڕووخێنن! کەچی ئەم گەشتە شکستی هێنا بە رەوتی سزا ئابوورییەکان بەتەواوی … هێشتا ئێران نەبووە بە ئەندام لە رێککەوتننامەی شانگهای… کەچی جیهانی ڕۆژهەڵات لەبەردەم جیهانی ڕۆژئاوادا هاتووەتە پاڵ ئێمە و لەبەردەمماندا زەلیلە، دەسەڵاتمان گەیشتۆتە ئەم رادەیە!”

نامەیەکی تۆقێنەر بەرانبەر بە رەئیسی!
لە سەروبەندی 76هەمین دانیشتنەکانی کۆمەڵگای گشتی نەتەوە یەکگرتووەکاندا، 407 نوخبەی ئێرانی، کە بریتین لە زانایان، پرۆفیسۆرانی زانکۆ، ئەکادیمیست، دکتۆر، توێژەران، بەڕێوەبەرانی پیشەسازی و خاوەن بازرگانییە ئێرانییەکانی دانیشتووی ئەمریکا، لە نامەکەی سەرئاواڵادا بۆ سەرۆکی ئەمریکا، نووسیویانە: “داوا لە حکومەتەکەتان دەکەین بە راشکاوی رابگەیەنن کە ئیبراهیم رەئیسی نوێنەرایەتیی خەڵکی ئێران ناکات”. ئەوان لە نامەکەیاندا جەختیان لەسەر گرنگترین هەڵوێستە سیاسی و ستراتیژییەکانی موجاهیدین و موقاومەتی ئێران کردووە و لەوانە، ئاماژەیان بە پلاتڤۆڕمە (10) خاڵیەکەی خاتوو مەریەم ڕەجەوی کردووە کە تیایدا هاتووە: پێویستە ئەمریکا پشتگیری بکات لە داخوازی خەڵکی ئێران بۆ کۆمارێکی دیموکراتی و غەیرەناوکەیی و داخوازی بۆ جیاکردنەوەی دین لە حکومەت”.
ئەوانەی نامەکەیان واژۆ کردووە و هەر هەموویان لە کۆمەڵگای ئەمریکیدا،خاوەن پێگە و متمانەی تایبەتن لە ئاستی نوێنەرانی هەلبژێردراوی ئەو وڵاتە و دەوری یەکلاییکەرەوەیان هەیە بەسەر میدیا و کۆڕ و کۆمەڵانی فیکری و زانکۆکان و کۆنگرێس و حکومەتی ئەمریکادا و زۆربەیان لە لایەن رێکخستنەکان و ئەنجوومەنەکانی لایەنگری موجاهیدین و موقاومەتی ئێرانەوە رێکخراون، نەک تەنها رەوتێکی بەهێزی سیاسی و کۆمەڵایەتین لە ناو کۆمەڵگای ئێرانیەکانی دانیشتووی ئەمریکادا، بەڵکو لە ئاستی هەرەبەرزی ئەمریکادا لە لایەن هەر دوو گەوره حیزبی ئەمریکاوە بە بەربڵاوی پشتیوانییان لێدەکرێت.
ئەم کارە نوێیەی ئیمزاکارانی نامەکە، جارێکی دیکە تیشکی خستە سەر ئەو ڕاستییە لە جیهاندا کە ڵخەڵکی ئێران و بە تایبەتی بەشی بەئاگای کۆمەڵگای ئێران، بە تەواوی ڕژێمی ویلایەتی فەقیهی ئاخوندی ڕەتدەکاتەوە و ئەوە قبوڵ ناکات کە بکوژ و جەللادی قەتڵوعامکردنەکەی ساڵی 1988 بەناوی خەڵکی ئێرانەوە لە کۆبوونەوەی کۆمەڵگای گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ئامادە بێت و وتار پێشکەش بکات!”.

سازدانی:خەلیل کەیوان
وەرگێڕانی کاوە عومەر
دەقی ئەم نوسیننە لەسەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید وەرگیراوە

بەدوای هێرشی ئەم دواییانەی کۆماری ئیسلامیدا بۆسەر هێزە نەیارەکانی خۆی لە کوردستانی عیراق و بۆبارانی بنکەکانیان قسەوباێک هاتە کایەوە لەنێو هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆنی ڕاچڵەکاند بوو.پرسیارو بۆچونێک لەم بارەیەوە خرابونە ڕوو و هەروەها ڕێکاریش بۆ ڕوبەڕوبونەوەی کۆماری ئیسلامی هاتبویە ئاراوە.سەبارەت بەو بابەتە لەگەڵ حەمید تەقوایی گفتوگۆ دەکەین.
حەمید تەقوایی:ئەمە یەکەم جار نیە کە کۆماری ئیسلامی هێرش دەکاتە سەر نەیارەکانی خۆی لە کوردستانی عێراق ڕوبەڕوبونەوە و ڕاوەستانەوەی خەڵکی کوردستان و حزب و ڕێکخراوەکانیان لەبەرانبەر کۆماری ئیسلامیدا لەچەند دەیە لەمەوبەرەوەو لەسەرەتای هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامیەوە دەستی پێکردوەو بێپسانەوە بەردەوامی هەیە.ئایا ئەم ڕوبەڕوبونەوەی ئێستا بەردەوامی هەمان ڕەوەندە کە چەند دەیە لەمەوبەر دەستی پیکردوە یا ئەوەی کە هۆکارو فاکتەری تازەی بۆ زیاد بووە؟

حەمید تەقوایی:ئەم هێرشانە لەبارودۆخێکی تازەدا ڕویانداوەو لەم ڕوانگەیەوە لەگەڵ ڕابردو جیاوازە هەروەک ئێوە وتتان سیاسەتی کۆماری ئیسلامی هەمیشە سەرکوت و هێرش بوە بۆسەر هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن بووە.لە تیرۆری لە دەرەوەی وڵاتەوە بگریت تا دەستگیری و زیندان ولە سەرتاسەری ئێران تا هێرش بۆسەر هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن لە کوردستانی عێراق . بەو مانایە ئەم هێرشە تازەیە ڕوداوێکی نوێ نیە بەڵام ئە م جارە ،هەم پێگەی کۆماری ئیسلامی لە ئێران وناوچەکە و هەم بارودۆخی نێونەتەوەیی بەتەواوەتی لەسەردەمەکانی پێشو جیاوازە و ئەم جموجوڵەی کۆماری ئیسلامیش دەبێت هەر لەسەر ئەم بنەمایە شرۆڤەی بۆ بکرێت.تا ئەوجێگەیەی کە بە کۆماری ئیسلامی خۆی دەگەڕیتەوە لە لاوازترین پێگەی خۆیدایە لە ڕوبەڕو بونەوەی خەڵکدا.ناڕەزایەتیکا،مانگرتنەکان و تەواوی کۆبونەوەو جوڵانەوە ناڕەزەیەتیەکان لە شەقامەکاندا و لەمەیدیا کۆمەڵایەتیەکاندا زۆر فراوان بوەتەوە.لەم ڕۆژانەدا ئێمە ناڕەزایەتی فروان و سەرتا سەری بێ وێنەی مامۆستایان دەبینین،کرێکارانی هەفت تەپە قوناغێکی تازەی ناڕەزایەتیان دەست پێکردوە کە لەقوڕگرتنی دەرگای شورای ئیسلامی یەکیک لە هەنگاوەکانی ئەم قۆناغەیان بووە،دەنگی ناڕەزایەتی بزوتنەوەی دادخوازی و خێزانی قوربانیەکان و تەواوی ئەو چالاکوانانەی کە کاریان دادگایی سەرکردەکانی ڕژێمە بەهۆی تاوانی ٤٠ساڵەیانەوە بەرزترو پێگەیشتوتر لە هەموو کاتێکی تر،هاواری دادخوازی کە لە بڕیاری مەحکوکردنی دادگای ئۆنتاریۆی کەنەدا لە دژی خامنەیی و سەرانی تری سوپای پاسداران بەهۆی کوشتاری گەشتیارانی فڕینی ژمارە ٧٥٢،لە دادگای دادگایی حەمید نوری لە هاوکارانی سەرۆکی ئەنجومەنی مەرگ لە کوشتاری زیندانیە سیاسیەکانی ساڵی ٦٧(١٩٨٦)لە ئاستی جیهانی بوتە دەنگدانەوەیەکی گەورە و بە دادگایی “ئۆکتۆبەر تریبوناڵ”کە بڕیارە لە ساڵ یادی کوشتاری ئۆکتۆبەری ساڵی ٩٨(٢٠١٩) لەدەرەوەی وڵات بەڕێوە بچێت.فراوانترو بەهێزتر دەبێت،پرۆژەی داخوازی ئاشکرا و ڕاشکاوی خامنەیی بەهۆی بەرپرسیارەتی ڕاستەوخۆی لە کارەساتی کرۆنادا لە لایەن کەسایەتی وهەڵسوڕاوانی بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکان و هتد و هتد،هەموو ئاماژەی بارودۆخی پڕ جموجوڵی ڕادیکاڵ و خەباتکارانەیە لە کۆمەڵگەدا.
ئەم بارودۆخەی کۆماری ئیسلامی زیاتر وزیاتر لە بارودۆخێکی تێکشکاو و بەرگریکارانەدا ڕاگرتوە.دانانی ڕەئیسیش نەیتوانی دەردێکی حکومەت دەوابکات و تەنانەت ڕوبەڕوبونەوەی لەگەڵ سەرۆک کۆماری جەلاددایشدا زیادکرد بۆ لیستی ناڕەزایەتیە کۆمەڵایەتیەکان.لە وڵاتی عێراقیشدا ئیتر کۆماری ئیسلامی ئەو هێزەی ڕابردوی نیەبەتایبەتی بەهۆی ئەو بزوتنەوە جەماوەریە وە کە دوو ساڵ لەمەوبەر دەستی پێکردو بە شۆڕشی ئۆکتۆبەر ناو دەبرا.ئەم بزوتنەوە ڕاست و ئاشکرا لە دژی دەوڵەتی قەمی ئاینی لەو وڵاتەدا،داوای دەوڵەتی مەدەنی وسکۆلارە وداوایەکی تایبەتیشیان کردنە دەرەوەی هێزەکانیکۆماری ئیسلامیە لە عێراقدا.
لە لوبنانێش لە کاتی ئاگرکەوتنەوە گەورەکەی ساڵی ڕابردوو لە بێروت ڕویدا بزوتنەوەی ناڕەزایەتی لە دژی دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە بەڕێکەتوە لایەنێکی گرنگی دژایەتی حزبوڵایە،وەک هێزیکی دەستکرد وگرێدراو بەکۆماری ئیسلامیەوەیە.(دواین هەواڵ ئەوەیە کە بەدروشمی حزبوڵا تیرۆریستە هاتونەتە ناو شەقامەکان).

هەموو ئەمانە نیشاندەری پێگەی لاواز بوی کۆماری ئیسلامین لە ناوچەکە.لە ئاستی نێو نەتەوەیشدا لەگەڵ هاتنەسەرکاری ڕەئیسی کۆماری ئیسلامی زیاتر لە هەموو کاتێکی تر ڕسواو بێ ئابڕو بووە.کۆی ئەم بارودۆخانە زەمینە خۆشکەری هێرشی کۆماری ئیسلامین بۆ سەر هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆنە.ئەم هەنگاوێک نیە کە لەبەر بەهێزی نرابێت بەڵکو هەوڵێکە بۆ قەرەبوکردنەوەی ئەو پێگە بەتەواوەتی پاشەکشە پێکراوەی ڕژێم لە ئێران وعێراق و لە ئاستی جیهانیدا.زیاتر ئەم شاخ وشان هەڵتەکاندن موشەک وەشاندنە ناوچەییەی کۆماری ئیسلامی لە بارودۆخی لاوازیدا ڕوئەدەن هیرشەکانی ئەم دوایانەشی لەم نەریتە بەدەر نیە.

خەلیل کەیوان:.هەندێک لە باوەڕەدان کە چونە دەرەوەی ئەمەریکا لە ئەفغانستان و گەڕانەوەی تالیبان ڕێگای ئاوەڵاکردوە بۆ ئەوەی کۆماری ئیسلامی برەو بەهێزی خۆی بدات لە ناوچەکەدا و هێرش بۆسەر ئۆپۆزۆسیۆن لە کوردستانی عێراق نمونەی ئەم هەوڵانەی حکومەتە بۆ ڕاگرتنی پێگەی خۆی لە عێراق و ناوچەکەدا.بۆچونی ئێوە لەم بارەیەوە چیە؟

حەمید تەقوایی:بە بۆچونی من گەڕانەوەی تالیبان نابێتە هۆی بەهێز بونی کۆماری ئیسلامی.سەربەخۆ لە کاردانەوە و هەوڵ و بانگەشەکانی ڕژێم لەم بارەیەوە.لەواقیعیشدا گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ دەسەڵات مانای بەهێز بونی کۆماری ئیسلامی نیە.بۆچی یەکەم تالیبان سەربە باڵی سونەی تیرۆریزمی ئیسلامیە و،لە جۆری ئەلقایدە و داعشە و لەم لایەنەوە دوژمنی ناوچەیی کۆماری ئیسلامیە، بەهاوپەیمان و پێکهاتوو لەگەڵی حساب ناکرێت،ڕاستە کەلەناو هێزە پێکهێنەرەکانی تالیباندا کۆماری ئیسلامی لایەنگری هەیە بەڵام تالیبان لەبنەڕەتدا و لەگشتیەتی خۆیدا نوینەرایەتی خەت وسیاسەتێک دەکات کە بەتەواوەتی پێچەوانە یەو تەنانەت لە دژی هێزە ئیسلامیەکانی هاوشێوەی کۆماری ئیسلامیە.نمونەیەکیشی قسەکانی ئەم دواییانەی حەقانییە. کە سەرکردەی هێزوکردەوە تیرۆریستیەکانی تالیبانە و بەپیاوی بەهێزی دەوڵەتی تالیبان حساب دەکرێت لە قسەوباسێکیدا ڕاشکاوانەو توند هێرشی کردە سەر بەشیعەکردن و پیرۆزیەکانی شێعەکان.بێگومان ئەم ڕەوەندە بەردەوامی دەبێت.لەم لایەنەوە دەتوانی بڵێیت کە گەڕانەوەی تالیبان دەبێتە هۆی توندتر بونەوەی بەربەرامبەرکێ و کێشمەکێشی زیاتری نێوان دەوڵەتی نوێی ئەفغانستان دەبێت لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا نەک هاوکاری نێوانیان.
دوهەم هۆکارێکی گرنگتر ئەوەیە کە گەڕانەوەی تالیبان جارێکی ترتاوانەکانی هێزە ئیسلامیەکانی بە شیعەو سونەو هەموو باڵەکانی تریەوە، لە ئاستی جیهانیدا خستوەتە ڕوو لە بەرانبەر چاوی خەڵکی دونیادا دای ناوە.بەتایبەتی دوژمنایەتی تالیبان لەگەڵ ژناندا لوتکەی وەحشیگەری و تاوانکاری ئەو هێزانە دێنێتەوە بیری هەموان.ئەمڕۆ لە ئەفغانستان خۆشیداو لە زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا بزوتنەوەی بەرگری لەمافەکانی ژنان و ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ دەوڵەتی تالیبان و بزوتنەوەی “ژنان لە دژی تالیبان” چالاک بوەتەوە.بەم شێوەیە جارێکی تر دەوڵەتانی ئیسلامی خستوەتە ژێر فشارەوە بەومانایەی کە کۆماری ئیسلامیش یەکێک لە شکستخواردوەکانی ئەم ئاڵوگۆڕە بوو.
دروشمی ئیماراتی ئیسلامی مان ناوێت کەلە تاران وزۆرێک لە شارەکانی تری ئێراندا ڕویدا لەڕستیدا دیوەکەی تری کۆماری ئیسلامیمان ناوێتە.
لە عێراقیشدا بەهۆی ئەو بزوتنەوە سکۆلاریستیەی کە پێشتر ئاماژەم پێدا کاریگەری کۆماری ئیسلامی بەرەو لاوازی دەڕوات و تەنانەت لە کوردستانی عێراقیش خەڵکی چەندن جارلە دژی حکومەتی هەرێم و بەدیاریکراویش بەشی یەکێتی نیشتیمانی کە لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا پەیوەندی زۆر نزیکیان هەیە ڕژاونەتە سەر شەقامەکان.
کۆی ئەم بارودۆخە نیشاندەری ئەوەن کە گەڕانەوەی تالیبان وەک فاکتەرێک لە بەهێز بونی کۆماری ئیسلامی بەکار بهێنرێت.تەنانەت ئەگەر رژێم بەحساب کردن لەسەر چونەدەرەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ئەفغانستان و بە ئامانجی بەهێزکردنی پێگەی خۆی لە عێراق دەستی بۆ ئەو هێرشانەی ئەم دواییانە بردبێت،ئەوە لە کردەوەدا بەو ئامانجە ناگات.
خەلیل کەیوان:لەوەڵام بە پرسیاری یەکەمدا ئاماژەیەکتان بە هاتنەسەرکاری ڕەئیسی کردبوو.هەڵبژاردنی ڕەئیسی چ کاریگەریەکی هەیەلەسەر هێرشەکانی ئەم دوایانە بۆسەر هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن لە کوردستانی عێراق ؟ئایا ئەم کارە گؤڕانکارێەکی لە هاوسەنگی هێزی نیوان خەڵک وحکومەت ولە نیوان خەڵک و هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن و لەناویشیاندا ئەو هێزە نەیارانەی کەلە کوردستانی عێراق نیشتە جێن پێکهێناوە؟ئایا کۆماری ئیسلامی پێگەیەکی بەهێزتری بەدەستهێناوە لە پاش هەڵبژاردن؟

حەمید تەقوایی: بە بۆچونی من پەیوەندی نێوان هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا گۆڕانی بەسەردا هاتووە بەڵام لەبەرژەوەندی خەڵک و هێزە سەرنگوم خوازەکان.بە بۆچونی من دانانی ڕەئیسی پێگەی کۆماری ئیسلامی زۆر لەسەردەمی پیشوو لاوازتر کردوە؟

خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ڕەئسی هەڵبژاردەی هیچ کەس نەبوو.دەتوانیت بڵێت هەموو هەڵبژاردنەکانی کۆماری ئیسلامی کەم تا زۆر بەو شێوەیە بووە.بەڵام ئەم جارە بابەتەکە جیاواز بوو.ئەم جارە تەنانەت بەشێک لە حکومەتیش بایکۆتی هەڵبژاردنیان کرد بوو،تەنانەت لە قاویشیان ئەدان.ئەمجارە هەڵسوڕاوان و کەسایەتیە ناڕازیەکان لەوانە دایکانی دادخواز ڕاشکاوانەو بەئاشکرا ڕایانگەیاند کە دەنگی ئێمە سەرنگوم کردنە.ئەمە یەکێک لە تاریک ونوتەکترین و پڕ شەرمەزارترین هەڵبژاردنەکانی کۆماری ئیسلامی بوو. هەموان ڕەئیسی وەکو فێرکراو کەسێکی دانراوی خامنەئی دەناسن و ڕژێمیش هەوڵیێک بۆ داپۆشینی ئەم بابەتە لەخۆی نیشان نەداوە و تەنانەت خۆیان لە ئاشکراکردنی سود وەرگرتنیان لەدەنگەکانی خەڵکیش بواردوە.
خالێکی گرنگتر ئەوەیە کە ڕەئیسی بەهۆی دەوری ڕاستەوخۆی لە کوشتاری بەکۆمەڵی ساڵی ٦٧داتەنانەت بەرلە هەڵبژاردنیش لە لایەن خەڵکی ئێران و زۆرێک لە دەزگا ڕاگەیاندنەکانی جیهانەوە “شانازی” نازناوی جەلادی پێبڕا زۆرێک لە ئەندامانی کابینەکەی ناویان لە لیستی تیرۆردایە و داواکراون.ڕەئیسی ئەمڕۆ لەلایەک بوەتە جێگەی گاڵتەو نوکتەی خەڵکی.لەلایەکی تریشەوە دادگایکردنی بوتە قسەوباسی باوی ناو خەڵک و میدیا کۆمەڵایەتیەکان و ئەرکێکی گرنگی بزوتنەوەی دادخوازی.
بەو هۆیەوە ئەگەرچی کۆماری ئیسلامی بەو خەیاڵ و ئامانجەی کە هێزو ڕیزەکانی خۆی لە ژێر خەتی خامنەییدا ڕێکبخات ولە بەرانبەر کۆمەڵگەدا بەهێز دەربکەویت ڕەئیسیان هێنایە سەرکار بەڵام ئەم کارە بەپێچەوانەی خۆی شکایەوە،ئێستا ئەوە نزیکەی سێ مانگ بەسەر دانانی ڕەئیسیدا دەگوزەرێت و ئەبینیت کە لەو ماوەیەدا ناڕەزایەتی و مانگرتنی کرێکاری وبزوتنەوەی مامۆستایان و بزوتنەوەی دادخوازی وبزوتنەوەی دژی لە سێدارەدان و هتد و هتد ڕۆژ بەڕۆژ پەرە دەسەنێت و.کۆمەڵگە لە جۆش وخرۆشدایە و بەتایبەت کەسایەتی وچالاکوان و هەڵسوڕاوان بەناوو وێنەی خۆیانەوە لە دژی خامنەیی و تەواوی کۆماری ئیسلامی دەنگ و هاواری خۆیان بەرزکردوەتەوە.
ئەمڕۆ دادگایی خامنەیی بەهۆی دەورو نەخشی لە بڵاو بونەوەی ڤایرۆسی کرۆنا و کوشتاری خەڵک بوەتە بابەت وقسەوباسێکی ئاشکراو گشتی ئاکتیڤیستەکان.ئەمانە هەموو نیشانی ئەدەن کە پرۆژەی ترساندن و هێزنواندنی ڕژێم لە ڕێگەی دانانی ڕەئیسی و کابینەی ئاسایشی-سەربازی بەهیچ کوێ نەگەیشتوە و خەریکە ئاکامێ پیچەوەنە ئەدات بەدەستەوە.

خەلیل کەیوان:با چاوێک بە بارودۆخی ناوچەیی کوردستانیشدا بگێڕین.ئایا ستەمی میللی لە کوردستان نابێتە هۆکاری ئەوەی کە پرۆسەی سیاسی لەو بەشەی ئێران جیاوازتر بێت لە تەواوی بەشەکانی تری وڵات؟بۆ نمونە ئەگەری ئەوە نیە کە کۆماری ئیسلامی لە کوردستان بکریتە دەرەوە و هێشتا لە تەواوی شارەکانی ئێراندا لە دەسەلاتدا مابێت؟وادێتە پێش چاو کە زۆربەی ئەوحزب و هێزانەی کە لەکوردستان چالاکی دەکەن بەم پرۆسەیەوە پیچراون.دەبینین کەلەپەیوەند بە نارەازایەتیە سەرتاسریەکانەوە لە ئیران بی جوڵەن یان کەم جوڵەن و خۆیان لەتەک پرۆسە سەرتاسەریەکاندا نابینن،لەم بارەیەوە بۆچونتان چیە؟

حەمید تەقوایی:پێویستە لەم بارەیەوە چەند خاڵێک بهێنمەوە بیر.

یەکەم تا ئەو جێگایەی کە بە بزوتنەوە ناڕەزایەتیە کرێکاریەکان وتەواوی و بزوتنەوەحەقخوازانەکان دەگەڕێتەوە کۆمەڵگەی کوردستان لە هەر قۆناغێکی تر زیاتر نزیکترو گریدراوترن بە خەڵکی ناڕازیەوە لە سەرتاسەری ئێراندا.بۆنمونە ئەگەر بزوتنەوەی کریکاری لەبەرچاو بگرین ئەبینین چۆن دەستی هەڵسوڕاوانی خەباتی کریکاری کوردستان لەناودەستی هەڵسوڕاوانی کرێکاری سەرتاسەری ئێراندایە و بەچ شێوەیەک هاوشان وهاورێی و پیکەوەگرێدراو پێکەوە دەجوڵینەوە.لە ناڕەزایەتی دژی لە سێدارەدان،بزوتنەوەی دادخوازی،بزوتنەوەی بەرگری لە مافەکانی مندالان،ناڕەزایەتی لە دژی تێکدانی ژینگە و هتدیش لە کوردستان زۆر چالاکە و ئەوانە هەمووی کیشەی سەرتاسەرین.ئاشکرایە کە کێشەیەکی تایبەت بە کوردستان مەسەلەی ستەمی میللی و هەڵاواردنی میللیە بەڵام ئەمەش بە مانای جیاکردنەوەی خەباتی خەڵکی کوردستان نیە لە بەشەکانی تری ئێران.بەو مانایە نیە کە خەڵکی کوردستان تەنها لە هەڵاواردنی میللی ناڕازین و لەمەسەلەکانی ترداکە وەکویەکە بویان گرنگ نیە.بەپێچەوانەوە،ئەم ستەمە تایبەتە بۆتە هۆکاری ئەوەی کە خەڵکی کوردستان بەشێوەیەکی تایبەت دژی کۆماری ئیسلامی و هەموو ئەو کوێرەوەریانەی کە بەسەر کۆمەڵگەیدا سەپاندوە چالاکبن.
خالێکی تر ئەوەیە کە هەر بەوشێوەی کە کوردستان لەگەڵ هاتنەسەر کاری کۆماری ئیسلامیدا سەنگەرێکی گرنگی درێژەدان بە شۆرشی ٥٧بوو،ئەمڕۆش بە بەرەیەکی گرنگ لە خەباتی سەرنگوم خوازانەی هەموو خەڵکی ئێران هەژمار دەکرێت.بونی سەتەمی میللی حسابی کوردستان جیاناکاتەوە بەڵکو لە خەباتی سەرتاسەری ئێراندا جێگایەکی تایبەتی پێ دەبەخشێت.ئەوەی کە جەماوەری خەڵکی کوردستان وهەڵسوڕاوانی بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکانی ئیستا لەکوردستان بەکردەوە بەدەستیان هێناوە ئەوەیە کەلە دژی کۆماری ئیسلامی ئەبێت لەگەڵ خەڵکی سەرتاسەری ئیران بجوڵێنەوە هەتا ئەوەی کە ستم و هەڵاواردنی میللیش بتوانرێت چارەسەر بکرێت.ئەمە ئەو پرۆسەو جیهەتگیریەیەکەلە هەناوی کۆمەڵگەی کوردستاندا دەیبینین.

سەرئەنجام خاڵی کۆتایی ئەوەی کە کاتێک خەت وکارکردی ئەحزابێک کە لەو ناوچەیە نیشەجێن دەبینیت جۆرێک ناوچەگەری بەسەر ستراتیجی وسیاسەتەکانیاندا زاڵە.واتە ڕێک بە پێچەوانەی بزوتنەوە و جوڵانەوە ناڕەزایەتیەکان لە کۆمەڵگەدا ئەوان زۆرتر لەناوچەگەری پێچراون و ئەیانەوێت بە کیشەی میللی لە چوارچێوەی ناوچەیی کوردستان و بە پشت بەستن بە”حزبە براکانیان”لە کوردستانی عێراق وەڵام بدەنەوە.هەر بەو هۆیەشەوەیە کە ئەو سیناریۆیەی کە ئاماژەت پیدا،سیناریۆی ئازادی کوردستان لەپێش ناوچەکانیتر،بەرجەستەیە بۆیان.بۆی هەیە ڕوداوێکی وەها ڕوبدات بۆیان بەڵام ئەمە بەرهەمی هاوکیشە و هاوسەنگی هێزی ناوچەیی نیە،بەڵکو ئاکامی داغ بونی زەوی ژێر پیی کۆماری ئیسلامیە لە سەرتاسەری ئێراندا،بەدڵنیاییەوە ئەکرێت بڵێیت کە لەدەرەوەی وەدەرنانی کۆماری ئیسلامی لە کوردستان لەگەڵ سەرنگوم کردنی لە تەواوی ئێراندا مەودایەکی زۆریان نابێت.
بەڵام هێزە ئۆپۆزۆسیۆنەکانی نیشتەجێی کوردستانی عێراق لە بنەمادا بە جەختکردنەوە لەسەر مەسەلەی میللی چارەنوسی کوردستانی ئێران گرێ ئەدەنەوە بە ناوچە کوردنیشینەکان لە وڵاتانی تردابەتایبەت لەو کاتەوە کە ئەم هێزانە بارەگاکانیان گواستوەتەوە بۆ هەرێمی کوردستان کەلە ژێر دەسەڵاتدارێتی ئەحزابی ناسیۆنالیستدایە.لەڕوی دیپلۆماسی وحساباتی سیاسی-عەمەلی و پراگماتیش نزیکی زیاتریان لەگەڵ حزبە”برا”کوردەکانیان لە عێراق دۆزیوەتەوە،کۆی ئەم بارودۆخانە ئاسۆیەکی کورت بینانەی ناوچەی،ناسیۆنالیسی و هەلپەرستانەی زاڵکردوە بەسەر سیاسەتەکانیاندا.ئەبێت ڕەخنە لەو سیاسەتانە بگرین و لەقاویان بدەین.لەم ڕوانگەیەشەوە بارودۆخی سیاسی وکۆمەڵایەتی و کەشی ناڕەزایەتی و خەباتکارانە لە ئێران و تەنانەت کوردستانی عێراقدا لە بەرژەوەندی هێزە کۆمۆنیستەکان و لە زەرەی ناسیۆنالیستەکانە.بۆچی کەلە لایەکەوە زیاتر لە هەرسەردەمێکی تر هەڵپێکراو هاوڕاو تێکەڵاوبوە و ئاوێتە بوە لەگەڵ خەباتی جەماوەری خەڵکدا لە بەشەکانی تری ئێراندا دەجوڵێتەوە و لە لایەکی تریشەوە ئەزمونی خودی حکومەتی هەرێم لە کوردستانی عێراق بەهەموانی نیشانداوە کە ئەو هێزانەی کەلەسەر بنەمای کێشەی کورد و شوناسی میللی و کوردی و هاوکێشەکانی ناوچەکە سەیری ئاڵوگۆڕەکان دەکەن چۆن لەبەرانبەر خواستە ڕەواکانی خەڵک لە کوردستان خۆیدا دەوەستنەوە.
تائەوجێگەیەی کە پەیوەست دەبێتەوە بە هێزە چەپ وکۆمۆنیستەکان و حزبیکی وەکو حزبی ئێمەوە وەڵامەکە ئەوەیە کە هەر لەو کاتەی کە ئەبێت ناڕەزایەتی و وەڵامی تایبەت بە کێشەی میللی و هەڵاواردن و ستەمی میللی هەیە ئەبێت هاوچارەنوسی و هاوسەنگەری و یەکێتی خەڵک لە سەرتاسەری ئێراندا بکەینە تەوەرە و جەخت لەسەر ڕوخاندنی کۆماری ئیسلامی بەهێزی شۆرشی سەرتاسەری لە ئێران و.چارەسەری کیشەی هەڵاواردن وستەمی میللیش بەتەواوەتی گرێی خواردوە بە ڕوخاندنی کۆماری ئیسلامیەوە و لەو ڕوەشەوە خەباتی یەکگرتوی خەڵک لە سەرتاسەری ئێراندادژی ئەو حکومەتە.
خەلیل کەیوان:لە ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ هێرشی کۆماری ئیسلامیدا بۆ سەر بارەگاکانی ئۆپۆزۆسیۆن لە کوردستانی عێراق ئەبێت چی بکرێت؟ئەوهێزانەی کە کەوتونەتە بەر هێرش و بەرهەڵستکارەکانی تری کۆماری ئیسلامی و لەوانەش حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لەم بارەیە ئەبێت چ سیاسەتێکیان هەبێت؟
حەمید تەقوایی: بەبۆچونی من دەکرێت لە سێ ئاستدا دەست بۆ ڕوبەڕوبونەوەی ئەم بارودۆخە ببرێت.یەکەم چالاکی و تێکۆشان لە ئاستی کۆمەڵگەی ئێراندایە.هەربەوشێوەی کەلە سەروترەوە ئاماژەم پێدائەمڕۆ لە کۆمەڵگەداناڕەزایەتیەکی پەرەگرتوو لە ئارادایە.بەڵام ناڕەزایەتی وتێکۆشانی کرێکاران و مامۆستایان وخانەنیشینان و دادخوازان وبەشەجۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگە لە مەیدانەکان وبەرە جیاوازەکانیدا دژی کۆماری ئیسلامین.لەم ناڕەزایەتی و بزوتنەوانەدا کۆمەڵێک خواستی دیاریکراو دەخرێتە ڕوو.ئێمە وەک ئەو هێزانەی کەلەم بزوتنەوانەدا بەشدارو چالاکین وئەرکمان هەیە، ئەبێت هەوڵبدەین کەناڕەزایەتی لە دژی هێرشی ڕژێم بۆسەر هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن لە کوردستانی عێراق و مەحکومکردنی ئەم هەوڵەی ڕژێم لە قسەوباس و دروشم و داخوازیەکانی ئەم ناڕەزایەتیانەدا بگونجێنین وبیخەینە دەستوری کارەکانیانەوە.وای دابنێین لە بەیاننامەو ئەو بانگەوازانەی کە مامۆستایان یان خانەنیشینان بڵاوی دەکەنەوە یان لە ناڕەزایەتیەکانی کانونی نوسەراندا یان لە تۆڕی میدیاکۆمەڵایەتیەکاندا و هتد دەتوانرێت مەسەلەی مەحکومکردنی هێرشی کۆماری ئیسلامی بۆسەر حزبە ئۆپۆزۆسیۆنەکان لە هەرێمی کوردستان و داخوازی ئەوەی کە ڕژێم بەوهۆیەوە ئەبێت لێپێچینەوەی لەگەڵدا بکرێت و وەڵامبداتەوە بەفراوانی بڵاوبکرێتەوە.

ئەبێت سەرنجمان لای ئەوەبێت کە ڕژێم لە هیچ سەردەمێکیدا هێندەی ئیستا پێگەی لاوازو لەرزۆک نەبووە.لەم بارودۆخەدا ئەتوانرێت و ئەبێت ڕێکخراوکردن و بەرەوپیش بردنی ناڕەزایەتی وبزوتنەوەکان و کەمپینە خەباتکارانەکان لە دژی کۆماری ئیسلامی لە مەیدانە جیاوازەکاندا توانای بەکردەوەکردنی سیاسەتی هێرش بەرانەو پەلوپۆ هاویشتنەکانی لە دژی هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆنی لێ زەوت بکەین.
لایەنێکی تر لە کوردستان خۆیدایە.لە کوردستانیشدا سەرباری ئەو چالاکیانەی کە ڕونمکردوە،دەواتوانرێت ئامادەکاری بۆ مانگرتنی گشتی بکرێت و ڕێکبخرێت.لەبیرتانە کە سێ ساڵ لەمەوبەر هێرشێکی هاوشێوەی ئەوەی ئەمڕۆ بۆ سەر حزبە ئۆپۆزۆسیۆنەکانی نیشتەجێی کوردستانی عێراق ئەنجامدراکە هاوکات بوو لەگەڵ لە سێدارەدانی سی چالاکی سیاسی کە ئەوانیش زانیار و لوقمان مرادی و ڕامین حەسەن پەناهی بون،ئەو کاتە لە وەڵام بەو دەست درێژی وتاوانانەی حکومەتدا،لەگەڵ بانگەوازو پشتیوانی حزبە چالاکەکانی ئۆپۆزۆسیۆن لە کوردستان لە وانەش حزبی ئێمە مانگرتنێکی گشتی و ناڕەزایەتی لە شارەکانی کوردستانی ئێران ئەنجام درا.ئەمڕۆش ئەو کارە لەتوانادایە.بەتایبەتی ئەکەر کردەی سەربازی ڕژێم لە دژی هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن بەردەوامی بێت.مانگرتنی گشتی وناڕەزایەتی پێویستی و زەمینەی زیاتر پەیدا دەکات،
بۆئەوەی کە مانگرتنی گشتی دروست ببیت،بێگومان ئەبیت هاوئاهەنگی هەبیت لە نێوان هەموو حزبە چالاکەکانی لەکوردستان.سێ سال لەمەوبەریش بەهۆی ئەو هاوئاهەنگی وهاوراییەوە بوو کە مانگرتن توانرا ئەنجام بدریت.من لەم دوایانەدا لە کۆبونەوەیەکی کڵاب هاوسدا ( (clubhouseکە نوێنەرانی حزبە چالاکەکانی ئۆپۆزۆسیۆن لە کوردستان ئامادە بون تێیدا ئەم بابەتەم پیشنیار کرد و بەهیوام ئەمجارەش ئەو هاوئاهەنگی و هاوڕاییە ئەنجام بدرێت.بەڵام لە هەمان کاتێشدا ئەبێت جەخت لەوە بکەمەوە کە تەنانەت ئەگەر بەهەر هۆکارێکیشەوە ئەم کارە ئەنجام نەدرا ئەتوانرێت بە هاوئاهەنگی وهاورایی لەگەڵ هێزە چالاکەکانی ناوچەکەدا لە جەرگەی ئەو بزوتنەوە ناڕەزایەتیە پەرەگرتوانەی کە لەشارەکانی کوردستاندا لە ئارادان چالاکانە ترو هەمە لایەنەتر لە ناوچەکانی تری ئێران داواکاری وباسی وەستانی ئەم سیاسەتانەی کۆماری ئیسلامی و مەحکومکردنی ڕژێم بخریتە ڕوو و سەرنجی هەڵسوڕاوانی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیەکانیشی بۆ ڕابکێشرێت.

سەرئەنجام ئەبێت جەخت لە ناڕەزایەتیەکی جیهانی بکەینەوە.حزبی ئێمە لە مێژە کەمپینێکی جیهانی بۆ بایکۆت کردنی کۆماری ئیسلامی لەبەرنامەی کارەکانی خۆیدا داناوە.تاوانەکانی کۆماری ئیسلامی لەناوخۆی ئیران وناوچەکەدا،لەوانەش تاوانی کوشتاری ئابان و تاوانی تەقەکردن لە فڕۆکەنەفەرهەڵگرە ئۆکرانیەکە کە سەرنجی دونیای بۆ خۆی ڕاکێشا،لەسێدارەدانی ناڕازیەکان و نەیارانی سیاسی،دانانی ڕەئیسی جەلاد بەسەرۆک کۆمار و بەگشتی هەڵویست وساسەتە دژی مرۆڤانەکان و تاوانکارانەکانی ڕژێم ناوەرۆک و کرۆکی بابەتی کەمپینێکە کە ئامانجی بایکۆت کردنی جیهانی حکومەت و بەشوین پەراویز خستنی وەیەتی لەڕوی دیپلۆماسی و هونەری و وەرزشی و سەربازیەوە.هێرشی کۆماری ئیسلامی بۆ سەر هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن لە هەرێمی کوردستانیش دەبێت بۆ ئەو لیستە زیاد بکەین.داواکاری من لەو هێزانەی ئۆپۆزۆسیۆن ئەوەیە کە پەیوەست ببن بە کەمپینی بایکۆتی کۆماری ئیسلامیەوە.ئەبێت لە هەموو جێگایەک ڕایگەیەنین کە کۆماری ئیسلامی بەهۆی تاوانە پەرگرتوەکانیەوە لەوانە هێرشی ڕۆکێت و ساروخ و فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان بۆسەر هێزە ئۆپۆزۆسیۆنەکانی لە وڵاتێکی تر مەحکومە و نابێت ئێران وەک دەوڵەت بەڕەسمی بناسرێت.ئەم جوڵانەوەیە دەتوانێت ڕژێم لە ئاستی جیهانیشدا بخاتە ژێر فشارەوە،هێرشەکانی بۆسەر ئۆپۆزۆسیۆن پاشەکشە پێبکات.
کۆی ئەم پیشڕەویانە بەلەبەرچاوگرتنی هەلومەرجی گشتی کۆمەڵگە و بارودۆخی ئەزمەگرتوی حکومەت،نەک تەنها پارێزگاری لە ئۆپۆزۆسیۆن لە هەرێمی کوردستان لەبەرانبەر دەستدرێژیەکانی حکومەتدا ئەبێت بەڵکو مەیدانێکی نوێش بۆ بزوتنەوەی سەرنخون خوازی خەڵکی ئێران دەکاتەوە.

٣ ئۆکتۆبەری ٢٠٢١

پەراوێز:
پاش ئەنجامدان و ئامادەکردنی ئەم چاوپێکەوتنە ئەو هەواڵەم سەبارەت بە کاردانەوەی دەوڵەتی عێراق بینی لەبەرانبەر هەڕەشەو هەنگاوەکانی ئەم دواییانەی کۆماری ئیسلامی
عبدولخالق العزاوی ئەندامئی ئەنجومەنی ئاسایش و بەرگری لەپەڕلەمانی عێراق وتی کە دەوڵەتی ئەم وڵاتە ناتوانێت وەڵام بە(دەستدرێژیەکانی ئێران) بۆسەر هەرمی کوردستان لە باکوری وڵات بداتەوە.
العزاوی یەک شەممە ١٩سیپتەمبەر لە گفتوگۆیەکدا لەگەڵ تۆڕی هەوالی “ڕوداو”دا سەبارەت بە قسەکانی محمەد باقڕی،سەرۆکی ئەرکانی سوپای ئێران کە بریتی بوو لەوەی کە تاران کردەوە سەربازیەکانی لە کوردستان برەوپێ ئەدات،وتی ئەم دەربڕینانە”جدی نین وتەنها بە ئامانجی پڕوپاگەندەی دەزگا ڕاگەیاندنەکان ئەنجام ئەدرێن.”
ئەندامەکەی پەڕلەمانی عێراق ئەوەشی زیادکردکە:”لایەنی ئێرانی موددەعیەکە زۆر ئامانجی سەربازی هەیە لەهەرێمی کوردستان وئەمەش قبوڵکراونیە.”
ئەم قسانە هەر لەوکاتەدا کە نیشاندەری هەڵویستی لاوازو نەبڕاوەی دەوڵەتی عێراق لە پەیوەند بە سنوربەزاندنی کۆماری ئیسلامی بۆ سەرخاکی ئەو وڵاتەیە.ڕاستیەکیش ئاشکرا دەکات.ئەو ڕاستیەی کە ئەوهەڕەشەو و بانگەشانەی کۆماری ئیسلامی لەبارەی کردەوە سەربازیەکانیەوە لە سەر خاکی ئەو وڵاتەدا دەیکات زۆرتر لایەنی تەبلیغاتی هەیە تا کردەیی وسەربازی.
کۆماری ئیسلامی بەبێ هاوکاری وبەلای کەمەوە بەبێ ڕەزامەندی دەوڵەتی عێراق و هەرێمی کوردستان توانای پەرەدان بە کردە سەربازیەکانی خۆی لە ناوچەکانی هەرێم و جێ بەجێ کردنی ئەو ئامانجانەی کە بانگەشەیان بۆ دەکات کە پێکهاتوە لە تێکشکاندنی بارەگای هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن وکردنە دەرەوەیان لە خاکی عێراقدا نابێت.هەر ئەم دەربڕینانەی بەرپرسانی عێراق نیشانی ئەدەن کە نزیکایەتی ڕژێمی عێراق لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا تا ئەو ئاستە نیە کەدژی هێزە ئۆپۆزۆسیۆنە ئیرانیەکان دەست بۆ کارێک بەرێت و تەنانەت لە بەرانبەر هەڕەشەو هێرشی سەربازی کۆماری ئیسلامیدا بێ دەنگ بێت.ئەوە نمونەیەکی تری لاوازی پێگەی کۆماری ئیسلامیە لە عێراقدا.
لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا بەهەر ڕادەیەکێش کە هاتوهاوارەکانی کۆماری ئیسلامی لایەنی تەبلیغاتی هەبێت و یا دەوڵەتی عێراق، لە بەرانبەر ئەوەدا ئەبێت لە گرنگی مامەڵەیی چالاک و هێرش بەرانەی ئێمەی هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن کەم نەکاتەوە.تەنانەت بانگەشەکانی ڕژێم لە دژی هێزەکانی ئۆپۆزۆسیۆن ئەبێت لە لایەن ئێمەوە وەڵامی شایستە وەربگرێتەوە.

گۆشت بە هەموو جۆرەکانییەوە ئەوەندە بزنسێکی گەورەیە ژینگەی بۆ وێرانکراوە و بە سەدەها توێژەروە و زانایانی بەرگریکەریش لێی، بۆ بەکرێگیراوە. هاوکاتیش توێژەروان و زانایانێك کە لە ڕاستی مەترسی گۆشت هەم بۆ سەر تەندروستی و هەم لەسەر سروشت و کۆمەڵ هەن و لە هەوڵێکی زۆردان بۆ گەیاندنی ئەو حەقیقەتە. ئا لەم بارەیەوە بە سەدەها وتار و نامیلکە و کتێب نوسراون .

لەم ڕۆژانەشدا ڕۆژنامەی گاردیانی بریتانی هەر زۆر بە کورتی هەندێك ئاماری لەسەر پرسی گۆشت و خواردنی بڵاوکردەوە، بۆ نمونە لە ئەوروپادا نزیکەی یەك ملوێن کەس لە بزنسی گۆشتدا کاردەکەن زۆربەشیان لە هەلومەرجێکی زۆر خراپدا ئەم کارە دەکەن. زۆرێك لەم کرێکارانە کرێکارە کۆچەرەکانن واتە بێیانە، کە لە سەدا 40 بۆ 50 کرێ کەمتر لەو کرێکارانە وەردەگرن کە ڕاستەوخۆ لە لایەن کۆمپانیاکانەوە خراونەتە کارەوە. ئەو پارەیەی کە خراوەتە ئەم بزنسەوە 190 ملیار پاوەندی ستێرلینییە. یەکێك لەو کۆمپانیانە لە هۆڵندەیە و گۆشت دەنێرێتەدەرەوە، پار ساڵ بایی 7.5 ملیار پاوەند گۆشیان هەناردەکردوو. لە سەدا 90 هێزی کاریش لەوێ کرێکارە بێیانەکانن / کۆچەرەکانن کە کۆنتراکتیان کاتییە و هەر کات بەڕیوەبەری یاخود ئیدارەی کۆمپانیاکە بیەوێت دەتوانێت دەریان بکات و هیچ مافێکیشیان پێنەدا. هۆکاری کارکردنی کرێکارانی بێیانە لەم بوارەدا ئەوەیە کە خەڵکی لۆکاڵ نایانەوێت لە بزنسی گۆشتدا کار بکەن بە هۆی خراپی هەلومەرجی سەر کارەکەوە.

گاردیان باس لەوە دەکات کە بریتانییەکان خواردنی گۆشتیان بە بڕی لە سەدا 17 لە ماوەی دەیەیەکدا، کەمکردۆتەوە بەڵام هێشتا ئەمە کافی نییە و دەکرێت کە ئەم ڕێژەیە بۆ مەبەستی تەندروستی و بۆ ژینگەش زیادبکرێت بۆ لە سەد30 دەنا هاووڵاتیان زەرەرمەند دەبن.
لە بریتانیا نەخۆشییەکانی وەکو جۆری نەخۆشی دڵ و شەکرە و قۆڵۆن و لەبیرچونەوە و هەندێك جۆری شێرپەنجە، خواردنی گۆشت ڕۆڵێکی گەوەرەی لەسەریان هەیە. هەر لەبەر ئەمەشە کە حکومەت ستراتیجییەتی دە ساڵی ئایندەی کەمکردنەوەی گۆشتە بە بڕی لە سەدا 30 .
بە گوێرەی توێژینەوەیەکی نوێ کە لە جۆنڕاڵی Lancet Planetary Health بڵاوکراوەتەوە لە نێوانی ساڵانی 2008/09 بۆ 2018/19 بڕی بەکارهێنانی گۆشت لە ڕۆژێکدا لە 103 گرامەوە کەمبوەتەوە بۆ 83 گرام. تووێژینەوەکە وردتر دەبێتەوە تا ئەو رادەیەیەی کە دەڵێت لە خواردنی گۆشتدا 13.7 گرام لە گۆشتی پرۆسەکراودا 7 گرام کەمکراوەتەوە و هاوکاتیش لە گۆشتی سپیدا بە 3.2 گرام زیاتر بەکارهێنراوە.
توێژینەوەکە خاڵێکی سەرسوڕهێنەری خسۆتە ڕوو، ئەویش ئەوانەی کە لە نێوانی ساڵانی 1980کان و 90کان لە دایکبوون گۆشتخۆرێکی سەیرن ، هەروەها ئەوانەشی کە لە دوای 1999 وە لە دایکبوون تاکە گروپێکن بە تێپەڕبوونی زەمەن زیاتر گۆشیان خواردووە . هاوکاتیش نەوەی نوێ ئەوانەی کە 19 ساڵ و منداڵترن ژینگە و پاراستنی ژینگەیان لا زۆر مەبەستە و کەمکردنەوەی گۆشتخواردن لایان زۆر گرنگە.
توێژینەوەکە نیشانی دەدات کە خواردنی 70 گرام زیاتر لە گۆشت لە ڕۆژێکدا مەترسی لەسەر تەندروستی دروستدەکات، بە دوورکەوتنەوە لە گۆشت و دەستکەوتنی پرۆتینی تەواو خواردنی نیسك و دانەوێڵە و چەرەسات و فاسۆالیا و لۆبیا و زۆری تر لە چەشنی خواردنە ڕووەکیەکان یارمەتیدەرێکی گەورەن لە هەموو ڕویەکەوە.

کارایی گۆشت لەسەر ژینگە:
لە توێژینەوەیەکی دیکەدا ئاوا بەرچاو خراوە کە نزیکەی لە سەدا 60 ی غازی گرینهاوس [Greenhouses ] لە ئەنجامی پرۆسەکردنی خوراکەوەیە، لەبەر ئەوەی بەرهەمهێنانی گۆشت لە جیهان دووجار دەبیتە هۆی پیسکردن، هەر ئاوا خۆراکێكیش کە لە ڕووەک پەیدادەکرێت. ئەمەش بە هۆی پەروەردەکردنی ئاژەڵەوە بۆ مەبەستی خواردن. ڕژێمی خواردن بە بەرهەمهێنانییەوە و بە بەپیتکردنی بە هۆی مادەی کیمیاوییەوە و گواستنەوەیەوەی گۆشت و شیرەمەنییەکان لە ساڵێکدا نزیکەی 1.7 ملیار تەن مەتری لە غازی گرینهاوس دروستدەکات. هەر بە تەنها ئەمەریکا لە سەدا 35ی ئەو غازە دەردەکات .
بەخێوکردنی ئاژەڵ و سەربڕینیان زۆر زۆر خراپە بۆ ژینگەیەك کە بۆ بەرهەمهێنانی سەوزە و خواردنی ڕوەکی و میوەیە. بەکارهێنانی بەرهەمی بەراز و ئاژەڵەکانی تر و هەروەها گیانلەبەرەکانی دیکە بە بڕی لە سەدا 57 بەرپرسیارن لە دانەوەی غازی دووەم ئۆکدسیدی کاربۆن لە بەرانبەر هەموو خواردنی بەرهەمهێنراودا. توێژینەوەکە دەڵێت لە سەدا 29ی دەرکردنی یا دانەوەی ئەو غازانە لە ئامادەکردنی خواردەمەنی ڕوەکیەوەیە.
پەروەردەکردنی ئاژەڵ پانتاییەکی گەورەی زەوی دەوێت کە ئەمەش دەبێت دارستان و جەنگەڵەکانی بۆ ببڕیتەوە هەر ئاواش ئامادەکردنی پانتاییەکی گەورەتر بۆ ئامادەکردنی خۆراکیان. بۆ بەرهەمێنانی گۆشت پیویست بە بە ئامادەکردنی خواردنی زیاتر بۆ ئاژەڵ هەیە و ئەمەش یانی زیادکردنی غازی دووم ئۆکسیسد. بۆ بەرهەمهێنانی یەك کیلۆ لە دانەوێڵە 2 کیلۆ غازی گرینهاوس دروستدەبێت بەڵام بۆ بەرهەمهێنانی یەك کیلۆ گۆشتی گوێرەکە 70 کیلۆ دانەوەی غاز دروستدەبێت.
زانەکانی ئەو بوارە باوەڕیان وایە لە مەسەلەی گۆشتخواردندا دەبێت بیر لە گۆڕینی ستایەلی ژیان بکرتێتەوە، دەڵێن گۆشتخواردن بووەتە ئەو کولتورە کە لە ئێستادا هەر یەکێك لەم سەرزەوییە 3 مریشك خواردنێتی.
ڕاپۆرتێکی بەشی کشتوکاڵ و خۆراك لە UN دەڵێت لە سەدا 14ی دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە بەرهەمی گۆشت و شیرەمەنییەوە دێت هەروەها گۆڕانی ژیگەش پشکی گەوەرەی بەردەکەوێت لە برسێتیدا. هەر ئەو ڕاپۆرتە دڵنیایی ئەوە دەکاتەوە کە سێیەکی خۆراك لە جیهاندا لە مەترسیدایە ئەگەر بەرهەمەهێنانی گرینهاوس کە بڕێ زۆر لە غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن، دەداتەوە، لەم بڕەی ئێستای زیاتر ببێت.
ئەمە کورتەیەکی ئەو توێژینەوانە بوو کە توێژینەوەیەکی مەیدانی بووە کە لە 200 وڵاتدا بەڕێکراوە و دەرکەوتووە کە ئەمەریکای لاتین زیاترین پشکی دانەوەی غازی بەردەکەوێت بەهۆی خواردنی گۆشتەوە، بەدوای ئەوێشدا خواروی ڕۆژەهەڵات و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و پاشان ولاتی چین، دێت . خواردنی گۆشت بە هۆکاری گۆڕانی کولتور و تا ڕادەیەك باشبونی ژیانی خەڵکەوە لە هیندستان و لە چین-دا لە نێوانی گەنجانا لە هەڵکشاندایە.

Zaherbaher.com
زاهیر باهیر
15/10/20

یەکەم:
بزوتنەوەی گۆڕان وەک هێمای ئەنتی گەندەڵی و پرۆ چاکسازی ئەناسرا،کەمیشن ئەوانەی هیوایان لەسەر گۆڕان هەڵنەچنیبوو تەنانەت ئەوانەی دژیایەتیشیان ئەکرد.

کاتێک گۆڕان لە ترۆپک و درەوشانەوەیا بوو، خەڵکانێکی زۆری هەلپەرست و پۆستپەرست، دەسەڵاتخواز و پەرژەوەندیخواز، خۆپەرست و خۆسەپێن، بەجۆرێک خۆیانخزانە ناو گۆڕانەوە کە هیچ بوارێکیان بۆ گۆڕانخوازی دڵخوازی چاکسازی و پاکسازی نەهێشتەوە، بەڵکو لەڕێی خۆبردنەپێشەوەو ماستاوکردنەوە بوون بە کەسی خاوەن بڕیار و دەسەڵاتداری گردەکە و لەوێشەوە بۆ ئەندام پەرلەمان و وەزیر و پلە باڵاکانیتر.

لەڕاستیا ئەو خەڵکانە بەدوای پەرژەوەندی تایبەتی خۆیانەوەن و هەڵگری هیچ ئایدۆلۆژیا و باوەڕێک نین، ئەوان بەپلەبەندی پۆل پۆل گۆڕانیان گووشی و پاشان بەردێکیان فڕیایە ناو کانیەکەی.

دووەم:
هۆکاری شکستی بزوتنەوەی گۆڕان زۆرن بەڵام دووان لەوانە زۆر زەقن یەکێکیان ئەوەبوو کە خەڵکی ناڕازی لە سیاسەت و بەڕێوەبردنی پارتی و یەکێتی لە دەوری گۆڕان کۆبوونەوە، بەڵام گۆڕان چووە ناو حکومەتەکەی پارتی و هاوپەیمانیشی لەگەڵ یەکێتیا واژۆکرد، ئیتر دەنگدەری گۆڕان بزوتنەوەیەیان وەک شاگردی سیاسەتی ئەو دوو حیزبە ئەبینی، لەبری ئەوەی چاوەڕێی دەستی شاگردبن، گەڕان بۆ خودی وەستاکە.
هۆکاری دووەم دەنگە ناڕازییەکانی ناو خودی گۆڕان بوون، ئەمانیش دوو بەش بوون.
١. ئەوانە بوون کە بۆ ئیمتیاز و دەستکەوت هاتبوونە ناو بزوتنەوەکە کە ئەمانیش دوو بەشن، بەشێک لەم گرووپە ئەوەی ویستیان دەستیان کەوت، لەسفرەوە بوون بە ژمارەیەکی دیار و مامەڵەیان بەخۆیانەوە کرد و خۆیانفرۆشت و کڕران. بەشی دووەمی ئەم گرووپە لە قەلان لە کۆترانیش بوون واتە نە لەناو گۆڕنا هیچیان دەستکەوت نەبەهۆی گۆڕانیشەوە هیچیان دەستکەوت.
٢. دەنگە مشورخۆرە ناڕازییەکانی ناو گۆڕان، ئەو دڵسۆزانە بوون کە ئەیانزانی گۆڕان ڕێیەکی هەڵەی هەڵبژاردووە، ئەمانە نەیانئەتوانی لەڕێبازی نەوشیروان مستەفا لابەن بۆیە گۆڕانیان جێهێشت، مەخابن ئەو خەڵکە دڵسۆزەش بوون بەچەن بەرەیەکی جیاوازەوە و هەماهەنگی یەکیان نەکرد.
بەڵام ئەوەی گۆڕانی زیاتر بێ هێزو لاوزکرد خەڵکە دڵسۆزەکەی بوون، کە زیاتر و توندتر لە ڕکەبەرانی گۆڕان هێرشیان ئەکردە سەر بزوتنەوەکە بەڵکو بتوانن بەئاگای بهێننەوە، بەجۆرێک کە ڕکابەرانی گۆڕان بێدەنگ بوو بوون، ئەوان لەبری ئەمانیش بزوتنەوەکەیان ئەکووتی. کرم لەدارنەبێ هەرگیز ناوەکەی بۆ کۆڵ ناکرێ.

سێیەم:
شکست بێکەسە، بەپێچەوانەشەوە هەمووان خاوەنداری سەرکەوتنن.
ئێستا لای زۆرینە گۆڕان گڵۆڵەی سەرەولێژە، باس لە هەڵوەشانەوە و پووکانەوەی زیاتری ئەکرێ، لەڕاستیا ئەگەر خەڵکێک بیت بە ڕق و تۆڵەوە بیر بکەیتەوە ئەوا ئەو بۆچوونە ڕاستە، بەڵام ئەم گلانەی ئێستای گۆڕان دیوێکی تری شارەوەشی هەیە کە تەنها دەنگدەرەکانی گۆڕان کۆدەکەی ئەزانن.

گۆڕان حیزبێکی ستالینی تەقلیدی نیە تا کار بۆ سەرخستنی ئایدۆلۆژیایەکی دیارکراو بکات، بەڵکو گۆڕان بزوتنەوەیەکی جەماوەری خۆڕسکە، هێز لە شەقام و زۆرینەی بەرهەڵستکاری خراپەکاری و گەندەڵی و نادادییەوە وەرەگرێ، هەرکاتێ بگەڕێتەوە سەر ڕێچکەی خۆی ئەتوانێ متمانەی جەماورەکەی بەدەستبهێنێتەوە بەڵام پێویستی بەکاتە.
گۆڕان لە هیچ حیزبێکی کوردستان ناچێ نە ئەوانەی چەندین سەدەیە بوونیان هەیە نە ئەوانەی لەم دواییانەشا دروست بوون، چونکوم ئەم بزوتنەوەیە لەبری سوپایەک لە ئەندام و لایەنگری مووچەخۆر ، هەزاران دەنگدەری هۆشیاری هەیە کە بزوتنەوەکە خودی خۆی هۆشیار و بیرفراوانی کردون کە چاو لەنادادی و گەندەڵی نەپۆشن، هەڵبەتە ئەو جەماوەرەی گۆڕان دروستی کردن خەڵکێن ئەتوانن جێگۆڕکێ بکەن دەنگ بەلایەنێکی ئەیەن کە ڕژدبێ لەسەر بەڵێنەکانی و بەکردار جێبەجێیان بکات ئەمەش کارێکت زۆر تەندروستە و ئاسۆیەکی گەشە بۆ داهاتوو. گۆڕان داهێنانی لەجۆری حوکمڕانی کوردستانا کرد و بۆیەکەمجار ئۆپۆزسیۆنی دروست کرد، کاتێ گۆڕان دروست بوو ئاوی گەندەڵی بەژێر خەوی خۆشی میلەتا ئەڕۆی.

چوارەم:
گۆڕان کاتێ دروست بوو کە هەرێمی کوردستان لە لایەن دوو حیزبەوە بەڕێوەئەبرا، بڕیار و دەرکردنی یاساکان هەمیشە بەکۆی دەنگ دەرئەچوێنرا، هیچ دەنگێکی ناڕازی بوونی نەبوو تا گۆڕان هات و ئەو مۆدێلەی گۆڕی، بەکردار ئۆپۆزسیۆنی کارای هێنایە ناو کایەی سیاسی و بەڕێوەبردنی وڵاتەوە.

گۆران شۆڕشێکی هۆشیاری بەرپاکرد و خەڵکی فێرکرد بۆ یەکەم جار بڵێن “نەخێر”، مۆدێلێکی پەرلەمانی دروستکرد کە دەرچووانی یاساکان بەکۆی دەنگ نەبێت، گفتوگۆو تێچوون و ووشەگۆڕینەوە و بەرهەڵستکاری لەبەرامبەر هەردوو حیزبی خۆسەپێنی دەسەڵاتداردا بەرپاکرد، بۆیەکەمجار ئیستی لە دابەشکردن و برابەشی ماڵی میلەتکرد لەنێوان دوو بنەماڵەی دەسەڵاتدار و دارودەستەکانیانەوە.

گۆڕان دەستی کرد بە پەروەدەکردنی گەل، چاویلکەی کردە چاوی خەواڵووی زۆرینەی خەویار و خەوخۆشەکان، ڕۆژنامەنوسانی فێرکرد کە بوێرانە ڕووماڵ بکەن و لەنوسینا خاتری خراپەکاران نەگرن، خەڵکی بە ماف و ئەرکەکانی ئاشناکرد، ژمارەی شاراوەو نادیاری داهاتی گشتی بۆیەکمجار خستە سەر شاشەو پەڕەی ڕۆژنامەکان، ووشەی بودجەی کرد بە ووشەیەکی ئاسان و سانا کە خەڵکانی سادە و بگرە نەخوێنەواریش لێیتێبگات نەک تەنها ئابوریناس و دەسەڵاتداتان.

پێنجەم:
لەناکاو گۆڕان دەستی لەمانە هەمووی هەڵگرت بە شێوەی ئاشکرا و بەرچاو، ئەگەرچی لەکارنامەی گۆڕانا ئەوانەی لەسەرەوە ناومانهێنان هەمیشە بەشێکی دانەبڕاوی کاری گۆڕان بووە بەڵام، چووە ناو حکومەت و بوو بەبەشێک لەو دەسەڵاتەی کەخودی خۆی لەدایک بووی ژانی ئەو ئازار و نادادی و گەندەڵیە بوو، گۆڕان لەدامێنی لەکەدارو کۆشی دڕاوی یەکێتیەوە هاتەدەرێ کەچی هاوپەیمانی لەگەڵا بەستن و چووە ژێر چەتری ئەو حیزبەوە کە ئەمەیان بۆ گۆڕانخوازان وەک هەڵگرتنەوەی تفی ڕۆکراوبوو.

بەشداری کردنی حکومەت لەگەڵ پارتیا بۆ دەنگدەر و بەشێکی زۆری هەڵسوڕاو سەرکردەکانی گۆڕان خەتی سوربوو، بەڵام هاوپەیمانی گۆڕان لەگەڵ یەکێتی دوابزماری مەرگی بزوتنەوەکەبوو بۆ دەنگدەرەکانی.
پارتی وەزارەتی دارایی بۆ گۆڕان دیاری کرد، بەڵام پارەی وەزارەتەکەی لە وەزارەت سامانە سروشتیەکان هێشتەوە، ڕاوێژکاری سەرۆکی حکومەتیشی بۆ ئەو وەزارەتە دانا کە زۆر زیاتر لەوەزیرەکەی گۆڕان دەرئەکەوێت و پێش وەزیر زانیارییەکان بڵاوئەکاتەوە، کەچی گۆڕان بێ دەنگ بوو.
ماڵی یەکێتی پەنجەرەیەکی ساغی پێوەنەماوە، هاوسەرۆکەکان بەئاشکرا باس لە دزی و ڕفان و قاچاخچێتی یەکتر ئەکەن، بەردی بناغەی گۆڕان دەرئەهێنن تا دیواری ماڵە ڕوخاوەکەیانی پێدروستبکەن. دەنگدەری گۆڕان ئەمانەی ئەبینی بۆیە بەکردار و بەدەنگنەیان وەڵامی ئەندازیارەکانی ئەو هەڵانەیان یایەوە.

شەشەم:
دەنگدەری گۆڕان تووشی شۆک بوو، نەیئەتوانی گۆڕان بناسێتەوە، لە دوو هەڵبژاردنا و لە دوو کاتی جیاوازا گۆڕانی ئاگادارکردەوە و دوو کارتی زەردی بەڕووا بەرزکردەوە، مەخابن بەرپرسانی گۆڕان باش لەوە حاڵی نەبوون و لەسەر هەڵەو لووت بەرزی و بێ منەتی بەردەوام بوون تا لەدواین هەڵبژاردنی ١٠ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢١دا دەنگدەری گۆڕان بەناچاری کارتی سوری بە ڕووا بەرزکردەوەو کردیە دەرەوەی یارییەکە.

هەڵبەتە کارتە سورەکەی دەنگدەری گۆڕان خەڵات و متمانە و دووپاتکردنەوەی وەفاو ڕژدبوونە بۆ ڕێبازەکەی نەوشیروان مستەفا، فرسەتێکیشە بۆ گۆڕان کە سەرلەنوێ خۆی کۆکاتەوەو بەنەفەسی ساڵی ٢٠٠٩وە بێتەوە ناو گۆڕەپان و هەوڵی بەدەستهێنانی متمانە بات، بەهیچ جۆرێ لە دەسەڵات نزیکنەبێتەوە تا خودی خۆی ئەبێ بەزۆرینە و پێکهێنەری حکومەت نەک بەشدارپێکراوی دەسەڵات، ئەبێ لە کاری کردەیا هەمیشە گۆڕان لەسەر کارنامە و ڕێبازەکەی خۆی ڕژدبێ و دەستی لێبەرنەیا.

حەوتەم:
گۆڕان خۆشبەختە لەوەی کە ئەو بزوتنەوەیە جەماوەرێکی هەیە لە دەنگدەری هیچ حیزبێکیتر ناچن. هاوکار و ڕێنیشاندەرن بۆ سەرکەوتن و جەربەزەو و خاوەنڕیارێشن لەکاتی لادان و سەرپێچیکردن.
شکستەکەی گۆڕان هەستێکی چەند سەرە، هەم پەژارە و گەشبینیە هەم شەرم و شکۆیە.
پەژارە و شەرمە چونکە ئەوەی کاک نەوشیروان دروستی کرد زۆر بەهەرزان فرۆشراو زۆریش بەئاسانیش ڕوخێنرا.
گەشبینی و شکۆشە چونکوم دەنگدەرانی گۆڕان خەڵکانێکی حیزبی و ئایدۆلوژی پەرست دەرنەچوون، بەڵکو هەڵگر و دەروێشی ڕێبازێکی نوێی سیاسی بوون کە دووربێ لە خۆپەرستی، خۆسەپێنی، گەندەڵی، عەشق و شەیدابوونی کورسی.

هەشتەم:
هەر عورف و عادەتی سیاسی وایە، هەر حیزبێک تووشی شکستبێت بەتایبەتی ئەو شکستە کەمەر شکێنەی گۆڕان، ڕاستەوخۆ سەرۆک و سەرکرادیەتی دەستلەکارئەکێشنەوە. خانەی ڕاپەڕاندن، جڤاتی نیشتمانی، جڤاتی گشتی و کۆی ژوورەکان شکۆی بزوتنەوەی گۆڕان بپارێزن و بەرپرسیاریەتی هەڵگرن و دەستلەکاربکێشنەوە، نەک تەنها داوای لێبوردن بکەن.
دەست لەکارکێشانەوەی ڕێکخەرو خانەی ڕاپەڕاندن نیوەی ڕێگایە بەرەو هەڵسانەوە، ئەوان بەکردار بەو کارە هەستان، ئەوەش ڕێچکەشکێن و ئازایانە بوو. ئێستا کاتی ئەوەیە بزوتنەوەکە بڕیار لەسەر مانەوە یان نەمانەوەی لە حکومەتی هەرێم و حکومەتە خۆجێیەکان و کێشەی موڵکداری گردەکە و کۆمپانیات ووشەش بات، هاوتەریب دڵسۆزانی گۆڕان و هەموو هەڵسوڕاو گۆڕانخوازە زویرەکان بەکردار هەنگاوبنێنن بۆ ژیانەوەی ئەو بزوتنەوەیە.
کات هاوکارنییە ئەگەر خەمخۆرە زویرەکانی ئەو بزوتنەوەیە ئێستا هەنگاونەنێنن بۆ بوژانەوەو ژیانەوەی بزوتنەوەکە، ئەوا دوورنیە بزوتنەوەکە بەهەمان کەرەستەی پێشووی بەردەست، دەست بە بیناکردنەوە بکاتەوە، بەڵام نە کەرستەی پێویست بەردەستەو نە وەستای کارامەی جۆراجۆر بۆ دروستکردنەوە و بنیاتنانەوە، چونکە سەلمێنرا گۆڕان پێویستی بە هەموو ئەوبیروڕا جیاوازانە هەبوو بۆ پایەکانی هەیکەلەی بزوتنەوەکە.
بەرنامەو پەیڕەوی گۆڕان تا ئێستاش باشترینە، ئەگەرچی زۆریش کۆپی کراوەتەوە، بەڵام پێویستی بە خەڵکيکە توانای هەڵگرتنی ئەوبارە قورسەی هەبێت وەک کاک نەوشیروان.

نۆیەم:
پەیامی ئەم هەڵبژاردنە ئەوەیە کە زۆرینەی خەڵکی کوردستان ناڕازییەو بەرەی بایکۆت یەکەمە، کە ڕێژەکەی ٪٥٥ زیاتر بووە، واتە دەنگی بەرەی بایکۆت بەتەنها لە هەموو حیزبەکانی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن گەورەترە و تەنها پێویستی بەسەرکردایەتیەکی هۆشیار هەیە بتوانێ خواستەکانیان جێبەجێ بکات و بیانهێنێتەوە سەر سندوقی دەنگدان.

دەیەم:
شکستەکەی گۆڕان تەنها هەڵەی سەرکردایەتیەکەی نیە، بەڵکو هەڵەی کۆی سیستمی سیاسی هەرێمە کە هەمیشە گەورە بچوک ئەخوات و هێز زاڵترە لە مەنتق.
پەیکەری ڕێکخراوەیی هەرێمی کوردستان و عێراق تێکشکاو بێ فەڕە، لەبەرژەوەندی زلهێز و خاوەن دەسەڵاتا ئەڕوات بەڕێوە، بۆیە کاتێک حیزبێک ئەتوانێ باس لەسەرکەوتن بکات کە کۆی سیستمی سیاسی ئەو وڵاتە بخایە ژێر پرسیارەوە و لە ئەلفەوە بۆ یای بگۆڕێ.
بەڵگەش ئەوەیە کە زۆرینەی خەڵکی عێراق ق هەرێمی کوردستانیش بەبایکۆت و دەنگ سوتان وەڵامی کۆی حیزبەکان و سیستمی سیاسی وڵاتیاناوەتەوە.
کاتێک زۆرینە ئەگەڕێنەوە سەر سندوقەکانی هەڵبژاردن کە هێزێک هەبێ لە هیچ یەکێک لەم حیزبانەی ئێستا نەچێ، سەرلەبەری مۆدێلی سیاسی و دەوڵەتداری بێلایەنانە داڕێژێتەوە، هاوڵاتی سەنتەربێ، ئاین و حیزب لە دەوڵەت جیاکرێنەوە، بنەماڵە و خێزانەکان لە خاوندارێتی حیزب دوورکەونەوە، دەسەڵات بۆ گەل بگەڕێنرێتەوە، زیندانی سیاسی نەمێنێ و ڕەتکرێتەوە.

سامانی وەستا بەکر
١٥-١٠-٢٠٢١ سوید-ستۆکهۆڵم

بەشی نۆزدە

هاوڕێ.. خۆکوشتن بڕیارێکی عەقڵانییە.. هاوڕێ.. ئەمڕۆ لە خوێندنەوەی رۆمانی “الاخوە کارامازوف”ی دیستۆیفسکی بوومەوە، ژیان ئەو فەوزایەیە کە برایانی کارامازۆڤ مومارەسەی دەکەن و ئەنجامەکەشی بە زیندان و شێتبوون و گرێی دەروونی و ئازاری ویژدان کۆتایی دێت، وەک ئەوەی بەسەر ئەو سێ برایەدا دێت لەم رۆمانەدا. لەم رۆمانەدا بە روونی هەست بە “گرێی ئۆدیب” دەکەین، رۆمانەکە دانسقەیە و توانا سنووردارەکەی من دەرەقەتی وەسفی نایەت. هاوڕێ.. خەون مەبینە چوونکە خەون بینین لەم وڵاتەدا تاوانە و دەکرێ رۆژێک لە قەنارە بدرێی لەسەری. بیر بکەرەوە “دیۆنسیۆس” چۆن “مارسیاس”ی نزیکی خۆی لە سێدارە دەدات بە پاساوی ئەوەی “مارسیاس” لە خەونیدا کوشتوویەتی. هاوڕێم بڕیاری عەقڵانی ئەوەیە پێش ئەوەی لەسەر خەونێک لۆرکائاسا بمانکوژن، چاکترە خۆکوژیی ئەنجام بدەین. خۆکوشتن ترسنۆکیی نییە، تۆ بڕوا دەکەیت ڤان کوخ و سادق هیدایەت ترسنۆک بووبن؟.
هاوڕێ، ژیان لەوە ناماقووڵترە خۆمان سەرقاڵی دۆزینەوەی پاساو بکەین تا ماقووڵیی ژیان بۆ خودی خۆمان بسەلمێنین. ئێمە چۆن ئەتوانین خۆمان فریو بدەین، کاتێ لە پەنجەرەی فەلسەفەوە دیمەنی تۆقێنەری چنینەوەی ژیان لەلایەن مەرگەوە ئەبینین؟. ئەڵێم ژیان پووچە، با لە پووچێتییەکی تێبگەین و لەززەتی لێ وەربگرین، هەر کات توانای لەززەت وەرگرتنمان نەدا، پێش ئەوەی مەرگ سەنگەرەکە بەسەرماندا بڕوخێنێ، با بە خۆکوژیی خۆمان بدەینە بەر رێژنەی مەرگ. خۆمان بدەینە دەست عەدەم و گەڕانەوە بۆ هیچ. هاوڕێ.. سەیری ئەو خەڵکە بکە، چەند دڵخۆشن بێ ئەوەی بزانن بۆچی؟. سەیری بکە چۆن مەرگیان بە ناوی ژیانەوە دەرخوارد دەدرێ و هێشتاش توند توند دەستیان بەو ژیانەوە گرتووە کە لە راستیدا مەرگە؟. سەیر بکە ئەو خەڵکە چۆن لە قەفەزدا زەماوەند و شایی بۆ ئازادیی ئەگێڕن؟! سەیر بکە چۆن کاغەزێکی وەک پارە جڵەو و رەشمەی کردوون؟ هیچ هەستیش بەوە ناکەن پارە بۆتە خودایان. سەیر بکە بزانە ئەژدیهای کەلتوور چۆن خەریکی چنینی پەتی سێدارەی گەردنی ئازادییەکانمانە؟ ئەو ئازادییانەی یارمەتیمان ئەدەن چێژ لە پووچی ژیان وەربگرین.
هاوڕێ.. تۆ ببینە خەڵک چۆن ئەسڵەمنەوە لە بیروڕاکانم. دەسەڵات و حزبەکان و ئایدۆلۆجییەکان بە خەتەرم ئەزانن! ئەزانی بۆچی؟ چوونکە لە هەقیقەتی ژیان تێگەیشتووم کە نهێلیزمە. لەبەرئەوەی ئازادیی مەعنەوییمان بەدەستهێناوە!. رەهابووم لە هەموو کۆت و بەندە کۆمەڵایەتییەکان و لە تەڵزگەی ترادیسیۆنە باوەکان خۆم دەرباز کردووە. ئازادیی شتێکی خۆش نییە. ئازادیی هەمیشە راڕایی و شڵەژانی دەروونییە. بۆیە زۆربەی مرۆڤە ئازادەکان لە ئاوێنەی کۆمەڵگەوە بە شێت ئەبینرێن. خۆشبەختی لە کۆیلەیی و نەزانیندایە. ئەگەر ئەتەوێ چێژ وەربگری لەم ژیانە پووچە ئەبێت خۆیشت پووچ بیت و گاگەلی بڕۆیت لەگەڵ ژیان.
هاوڕێ.. ئێستا تێگەیشتی من بۆ هەمیشە تەنها و گۆشەگیر و پەڕاگەندەم لە ناوەوە؟ ئێستا تێدەگەیت نوکتە و گاڵتە و گەپەکانم هەوڵێکە بۆ دەربازبوون لەم هەستی تەنهاییە. کێ تێدەگات لێم؟ هاوڕێ بەس تۆ تێدەگەی. هاوڕێ کەسێکی ئیحساساتیم و هەموو بڕیارێکم لای دڵمە نەک لای ئاوەزم، زۆرجاریش داوام لێدەکەن دڵم زیندە بەچاڵ بکەم، چوونکە سادەیی ئەو منی فەوتاند “دیارە دڵ بە مانا مەجازییەکەی نەک ئەو ترومپایەی کاری پاڵاوتنی خوێنە”. هاوڕێ تۆ تاکە هاوڕێمی، ئەی ئازارە نەبڕاوەکانم. هەر بۆیە رازی دڵم بۆ تۆ باس ئەکەم. تۆ بە وەفاترین هاوڕێی و لەگەڵم ئەمێنیتەوە تا هەتایە. ئەی ئازارە شیرینەکانم تۆ تاکە هاوڕێی هەموو رۆژگارەکانی.

ستیڤان شەمزینی

9-9-199

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 64-67 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

ئەردۆگانی رەگەزپەرست و دیکتاتۆری سەرکۆماری تورکیای زیندانستان. دوای ئەوەی کە بە هـۆی سیاسەتە چەوت و سەقەتەکـانی و قـورخکردن و تاكـڕەوی لە دەسەڵاەت و لە بڕیارەکانی تورکیادا، لە هەموو فـایلەکاندا، لە سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی تورکیایدا تووشی شکستی سیاسی و سەربازی و پەیـوەنـدییە نێودەوڵەتییەکانی کردووە. ژێرخانی ئابووری تورکیاش تادێت زیاتر و زیاتر دادەتەپێت و لیرەی تورکییش بەرامبەر بە دۆلار زۆر بێ نرخ بـووە. رێـژەی هـاتنی گەشتیاران بۆ تـورکیا زۆر زۆر کەمبۆتەوە.

رێـژەی بێـکاری لە سـەدا پیست و پێنجی تێپەڕانـدووە. زۆربەی خەڵـکی تورکیا لە ژێر هـێڵی هـەژاری و بـرسێتیدا دەژیـن. ئـازادی و دیمـوکراتی و مافـەکانی مـرۆڤ و مافی دەربڕین و ئـازادی رۆژنـامەوانی و میـدیـا لە تورکیادا بـوونیان نییە. تورکیا لە بـواری ئـازادی و مافەکانی مـرۆڤ لە لیستی رەش دایە. تورکیا لە پێشبەندی ئەو وڵاتانە دایە کە پێشێلی مافەکانی مـرۆڤ و ئـازادی دەکات، بە داپڵـۆسین و سەرکـوتکردن و کوشتن و گرتن و زیندانیکردن و ئەشکەنجەدان و تیرۆرکردن و بێسەروشوێنکردن وەڵامی داوا رەواکانی خەڵـکی داوەتـەوە و دەداتـەوە.
ئەردۆگان نکووڵی لە بوونی کێشەی کورد لە تورکیا دەکات. لە کاتێکدا، زیـاتر لە سەد ساڵە تورکیا بە دەم چـارەسەرنـەکـردنی کێشەی کوردەوە دەناڵـێنێ. نکـووڵی لە بوونی (٢٥) ملیـۆن کـورد لە باکـووری کوردسـتان دەکـات. نـەک هـەر دان بە هـیچ مافـێکی سادەی کورد دا نانێت. بەڵکـو تا سەر ئێساق رقی لە کوردە و دژایەتی نەتـەوەی کورد دەکات لە هەر شوێنێکـدا بێت. کورد بـووە بە شــێرپەنجەی سـەر دڵی و لێی نابێـتەوە.
بێێگومان ئەردۆگـانی دروستکەر و هـاوپەیمانی داعـشی تـیرۆریستە. دوای ئەوەی لە سـوریا و لیبیادا شکـستی هـێنا. نەشی تـوانی پەیـوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتـانی عـەرەبیدا ئاسایی بکاتەوە. چونـکە دەوڵەتانی عـەرەبی خەریـکە لە دووڕووی و لە نیاز گەڵاوی ئەردۆگان تێبگەن، ئەوەش دەزانن کە ئەردۆگان سەرۆکی “اخوان الشیاطین”ە و لەگەڵ گورگـدا گوشـت دەخـوات و لەگـەڵ مەڕیشدا شـین ەکات.
ئەردۆگان دوای ئەوەی کە لەلایەن سەرۆک کۆماری ئەمریکا “جـۆ بایـدن” ەوە، ڕووی پـێ نـەدا و پێشـوازیی لێ نەکـرد و نە ویستی چـاوی پێبکەوێـت. سـەرۆکی رووسیاش
“فـلادیـمێر پـۆتین” لە کـۆبـوونەوەی “سوتـشی” لە رووسیا. بە رووییەکی ساردەوە پێشـوازی لێکـرد. چونـکە باش لە دووڕوویی و نیـازگـڵاویی ئەردۆگان تێگەیشـتووە.

لایـەکی کەشەوە، لە لایـەن پەرەلـەمـانی ئەورۆپییـەوە، چەنـد جـارێـک سەرزەنشـت و پرۆتیستـۆ کرا، لە بەرامبەر پێشیلکارییەکانی مافەکانی مرۆڤ و سەرکوتکردنی ئازادی را و رۆژنـامـەگەری و ئـازاد نەکـردنی سـەلاحـەدیـن دێـمـیرتـاش و عـوسـمان کـاڤـالا. جەخـتیشیان لەوە کـردەوە، کە بەم پاشەڵ خـوێنـاوی و پیسیـیەوە، مەحـاڵە کە تـورکیا ببێـت بە ئەنـدامی یەکـێتی دەوڵـەتـانی ئـەوروپـا.
دەوڵەتانی ئەوروپا چەنـد جارێک ئەوەشیان دووبـارە کردەوە، کە ئەردۆگان بازارگانی بە پەنـابەرانی سوریـاوە دەکات. بۆ بەرژەوەندی خۆی ئەم کێشەیەی قۆستۆتەوە نەک لە رووی بەزەیی و مرۆڤایەتییەوە. تا ێێستا چەنـد ملیار دۆلاری لە یەکـێتی دەوڵەتانی ئەوروپـا وەرگـرتـووە.
لە گەڕان بە دوای نەوت و گازیشدا لە دەریای سپی ناوەڕاسـتدا، لە دەرەوەی سنووری ئـاوی تـورکیادا، لەمـەش شکـستی هـێنا و سەریـان پێ شـۆرکـرد.
لە نـاوخـۆی تـورکیاشـدا، رۆژ لە دوای رۆژ، لایەنگـرانی پارتەکـەی ئەردۆگـان، پـارتی نـاداد و ناگەشەکردن لە پاشەکشـێدایە، زیاتـریش دزی و گەندەڵییەکانیان ئاشکـرا دەبن. تەنیا پاڵپشتی حـیزبە نەتـەوەپەرستەکەی باخچەلی رەگەزپەرستە. کە تەنیا بـۆ دژایەتی گەلی کورد بوونە بە هاوپەیمانی ئەردوگان. خەڵکی بێزاربـووش لە زیادبـوون دان. بە پێچـەوانـەوەشـەوە، حـیزبە ئـۆپـۆزسـیۆنـەکـانی تورکیـا، زیـاتر بەهـێزبـوونـە و زیـاتر رووبەڕووی گەندەڵییەکان و تەخشان و پەخشانکـردنی ئەردۆگان بە پارەی مییللەتەوە بوونە. کە بۆتە هۆکاری سەرکی دابڕانی تورکیا لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و داروخانی ئابـووری و بێ نرخبوونی بەهـای لیرەی تورکی و بەرزبوونەوەی نرخەکانی خۆراک و شتومەکە پێویستییەکان، بڵاوبـوونـەوەی گـرانی و هـەژاری وبێکاری لە تـورکیادا.
ئەرۆگـانی گیلەپیاو، دەیـەوێت، سەرنجی خـەڵکی بە لایەکی تردا بەرێت و هەمـوو ئەم قـەیـرانانە لە بیری خەڵکی تورکیـا بباتەوە. ئەمەش بە لای خەڵکی تورکیا و دەوڵەتانی ناوچـەکەوە، شـتـێکی نـامـۆ و تـازە نییە. هـەر کـاتێک ئەردۆگـان شـکـستی هـێنابێـت. هەرەشەی لە کورد کـردووە، ئۆپەراسـیۆنی سەربازی لە دژی کوردسـتان ئەنجامـداوە.
ئێستاش ئەردۆگانی خوێنڕێـژ و نامەرد کە بە رقـی کورد ئـاوسە، نیازی گڵاوی ئەوەیە کـۆمەڵکـوژییـەکی تـازە لە دژی گـەلی بێتـاوانـمان لە رۆژئـاوای کوردستان ئەنجـامـدا.
زۆر بێ شەرمانە، هەڕەشەی ئەوەی کرد، کە ئۆپەراسیۆنی سەربازی دەکەین و هێڕش دەکـەینە سەر رۆژئـاوای کوردسـتان. دوا بە دوای خۆشیدا، مەولـوود چاوشی وەزیری دەرەوە و وەزیـری بەرگریشیان خەلووسی ئاکار، هەمان هەڕەشیان دووبـارە کـردەوە. کە بە هەمان ئایدۆلـۆژیای بۆگەن و رەگەزپەرستی و رق لە کـورد پەروەردە کـراون.
بۆ ئەم مەبەستە و نیـازە گڵاوەیـان، ئەردۆگانی ناپیاو، جـگە لـەوەی کە لەشکـرێکی گەورەی دڕنـدەی بە تانـگ و تـۆپ و زرێپـۆش و فـرۆکەی جـەنگی و درۆن، ئامـادە کردووە. هەروەهـا جاشە ئیسلامییە بەکرێگـیراوەکانییشی لە بەرەی نوسـرە و داعـش لە سوریا. خستۆتە ئامادە باشی و چەکی نوێی بۆ ناردوون، تا لەگەڵ سوپای تورکیادا، پێـکەوە هـێڕش بکـەنـە سـەر رۆژئـاوای کوردسـتان. ئەردۆگـانی سیکـۆپـاتی، وەک هـێڕشەکانی پێشووتـری بە جاشەکانی و لەشکـرە ئامادەکـراوەکەی وتـووە: سـەر بۆ ئێـمە و تـاڵانی و دزی بـۆ ئێـوە. دەستـیـش لـە منـداڵی نـاو لانکـیشـیان مـەپـارێـزن. دەیەوێت سیاسەتی “زەوی سـووتـمـاک” لە رۆژئـاوای کوردستان دا ئەنـجـام بـدات.
دەیەوێت بەم تاوانە نامەردییە تـازانەی لایەنگـرتن و دەنگەکانی رەگەزپەرستەکانی تورکیـا بەدەستبهـێنێت بـۆ هەڵـبژاردنەکـانی داهـاتـوو لە تـورکیادا. واتە ئامانجـێکی سیاسی و هـەڵـبژاردنی لە پشـتەوەیە.
مەبەستم ئەوە نییە کە ترس بخەمە دڵی رۆڵە قارەمانەکانی گەلی کوردمان لە رۆژئاوای کوردستان. ئەوان باش لەم هەڕەشە و نیازگڵاوی و نامەردییانەی ئەردۆگانی خوێنڕێـژ تێگەیشتوون. هەموو خراپی و و تاوانێـکی قـێزەوەنیان لێـدەوەشــێتەوە. کۆمەڵکـوژی دێـرسـیم و ئاگـری و دۆڵی زیـلان و چەنـدین شـوێنی تـرمان لە باکـووری کوردستانـدا، لە بیرمان نەچـۆتەوە و لە بیرمان ناچـێتەوە. رۆژیـش نییە کە لە شاری “عـەفـرین”ی داگیرکراودا، چەنـدین تـاوانی کوشتن و رفـانـدن و پەلاماردن و بێسەر و شوێنکـردنی لاوانی کوردمان نەکەن ئەم بێڕەوشتانە هەموو تاوان و بێڕەوشتییەکیان لێدەوەشێتەوە.
گەر ئەردۆگانی دکتاتـۆری لەخـۆبایی، کەرایەتییەکی وابکات، با باش بزانێت بە ئاسانی بـۆی ناچـێتە سەر و باجـێکی زۆری ئـەم سەرەکێشی و بێ ئەقـڵییەی دەداتەوە. خۆیان باش ئەوە دەزانن، کە مەحاڵە و هەرگیز ناتوانن بە زەبـر و بە هـێز و لەشکـرکێـشی و بە کۆمەڵکوژی، چـۆک بە گەلی قـارەمـان و خـۆڕاگـر و کۆڵنەدەری کوردمان دابـدەن.
رۆژئـاوای کوردسـتان. رۆژئـاوای هـەمـوو کوردێـکی دڵسـۆز و کوردسـتان پـەروەرە. هەمـوومـان رۆژئـاڤـایـن و چارەنـووسمان یەکە. هـەر کـوردێـک هـەڵـوێـستی نەبێـت، هـاشا کـورد و کوردستانی نیـیە.
خوشک و برایانی دڵسۆز و کورد و کوردسـتان پەروەر، پێویستە هەڵـوێستمان هەبێت. ئەوەی لە توانمـان دایە و پێمان بکـرێت درێـغی نەکـەین. ئـەرکی نەتـەوەیی و رەوشتی هەموومانە، کە ئامادەبین بە هەر شێوازێک بێت، بۆ رووبـەڕووبـوونەوە و بەرنگاری هـەر هـێڕشی تـورکیای داگـیرکەر و رەگـەزپەرسـت بـۆ سـەر رۆژئـاوای کوردسـتان.

ئەی حـیزبە ئیسلامییەکانی کوردستان. نیازتـان وابـوو، کە شەڕکەری کورد بـۆ غـەزە بنـێرن و لـە دژی ئیسرائیـل شەڕبـکەن. گـەر کەمـێک هـەسـت و هـاوبەسـتەبـوون و غـیرەتان هـەیە. شەڕکەرتـان بۆ رۆژئاوای کوردستان بنێرن. با شەڕی لە دژی تورکیا بـکەن. ئەگەر ئیسرائیـل بە داگـیرکەری فـەلـەسـتین دەزان ـ ئەگەرچی خـاکی ئیسرائیـل خاکی خۆیەتی ـ تـورکیاش داگـیرکەری کوردستانە. کوردسـتان خـاکی کوردە و تورکیـا بە کوشتن و وێـرانکردن داگـیری کردووە. دەزانـن و لەبیرتانە، کە مـەلا ئەردۆگـانییە رەگەزپەرستە بەکرێگیراوکان، لە کاتی داگیرکردنی شاری عەفـرین دا، لە وتـارەکـانی نوێـژی هـەینی مزگەوتەکانی ئیستەنبول و ئەنکەرەدا، فەتـوای ئەوەیان دا. گەر مار و دووپشکتان بینی مەیکـوژن، بەڵام گەر کوردتان بینی بیکـوژن. ئەی نەشتـان بینی کە سـەرۆکی رێکخـراوی حەمـاسی ئیسـلامی فـەلـەستیـنی “خـالیـد مەشـعـەل” بە بۆنـەی داگـیرکردنی شاری عەفـرینەوە پیرۆزبایی لە خوێنڕێـژ ئەردۆگان کرد و شاباشی کرد؟
ئەی بیرتان نایات، کە بەعسییە عەرەبە شۆڤێنییەکان، کە نەوەکانی خەلیفەکان و خالید بن وەلید و قەقاع سەعدن، چۆن پەلاماری کوردستانیان دا. کۆمەڵکوژی و کیمیاباران و ئەنفالیان لە کورد کرد هەر لەبەر ئەوەی کە کوردین. کام دەوڵەتی ئیسلامی و عەرەبی کەمترین بڕوا لەسەر کورد هاتنە قسە و لۆمەی سەدامیان کـرد؟. بەس بە خرافـاتی بێ بنەما مێشکی سڤیل و خۆشبڕوای خەڵکی کورد بشۆنەوە. ئێوە پێش ئەوەی ئیسلام بن کوردن. گەر هەڵـویستی نەتەوەییتان نەبێـت.. ئەوسا قسەیەکی ترمـان دەبێت.
خۆشک و برایانی کوردمان. هەموومان دەزانین کە نیازی گڵاوی تورکیا لە هێڕشکردنه سەر رۆژئاوای کوردستان چییە. هەموومان کوردین و کوردستان نیشتمانی پیـرۆزمانە، لـە ئـەوپـەڕی باکـووریەوە تـا ئـەوپـەڕی باشـووری، لـە ئـەوپـەڕی رۆژهـەڵاتـیەوە تـا ئـەوپـەڕی رۆژئـاوای، خـاکی پیـرۆزی هەمـوو کوردێـکی دڵسـۆزە، لە هـەر شـوێنـێکی کوردستانـدا بـژی. با هەمـوومان یەکگـرتـوو و یەکـدەنـگ و یەک هەڵـویستبین، ئەرکی پێویستی ئەستۆمان بەدی بهـێنین. ئەگینا شەرمەزاری گەلەکەمان و مێژوومـان دەبیـن.
درود بۆ رۆحی شاعـیری نەمر و نەتەوەیی کوردمان “فـایـق بێـکەس” کە دەڵـێت:
قـەت مـەڵـێن دوژمـن بەهـێزە تـۆپ و تەیـارەی هـەیە
ئیـتـفـاقـتان گـەر هـەبێ زۆر زەحمەتە خـۆی رابگـرێ

١٥/ ئوکتۆبەر/٢٠٢١

سێبەرێک بەدوای هەتاوەوە..

به دوورکەوتنەوە ، مەمترسێنە ..
خۆم یەکێکم
لە داهێنەرانی دووریی ..
گۆشەی نیمچە تاریک و
ڕوناکی
زەردەخەنەیەکتە ، منی
لە چواردەورت هێشتۆتەوە ..
ئەگینا هەرچی گەڵایە ،
بۆ تاوێ سەوز ئەبێ لام و
لە دوای تاوێ ، لێبۆتەوە ..

بەفر..

بەفر دراوسێمە و ..
تەنانەت بە زستانیش ،
نە خۆی ..
نە جۆگەلەیەکی دێتە بەردەرگام ..
منیش ناچمە بەردەرگای ..

باران..

چوارساڵ لە زانکۆ و ..
چوار ساڵ لە عەسکەریی ، هاوڕێم بوو ..
ئێستا نە خۆی ،
نە تاوێکی دێتە بەردەرگام ..
منیش ناچمە بەردەرگای …

ئەمە براکوژیی پێ ئەڵێن ..
یان عینادیی ..
یان بێ منەتیی ..
یان جیاوازی چینایەتیی ؟
نازانم …

لەسەردەمی ئێستادا، شیعر پانتاییەکی زۆری دنیای ئەدەبی داگیر کردووە، تایبەت لەئەدەبی کوردییەوە کە باسەکەی ئێمە پەیوەندی بە وەوە هەیە، لێرەوە سەرنجتان بۆ چەند هۆکارێک ڕادەکێشین کە بوونەتە هۆکاری سەرەکی و بنچینەیی لە بەشاعیر بوونی گەنجان و نووسینی شیعر یان پەخشان یاخود هەر دەربڕینێکی تر کە بۆ خۆ خاڵی کردنەوەی ناخییەتی و ڕزگار بوونە لەو دەردو کوڵە پڕ ژانەی لەسینەی هەریەکێکیاندا پەنگی خواردووەتەوە و وەک گڕکانێک دەیڕژێتە دەرەوەی ناخی و خۆی لەو ئێش و ژانە ڕزگار دەکات، کە ئەمەش بێگومان هەمووی ناچێتە چوارچێوەی شیعر و پەخشانی جوان و ڕاست و بەماناوە، بەڵکو زۆرجار دەردە دڵێکە و کەسی نووسەر خۆی پێیەوە مژووڵ دەکات و دەیەوێ لەڕێی نووسین، کوڵ و ژانی دڵی بەو نووسینە خاڵی بکاتەوە، چونکە پڕۆسەی نووسین لەیەکەم ئامانجدا بەتاڵکردنەوە و خاڵی بوونی ناخە لەو ئازار و ژانەی لەدڵی مرۆڤەکان پەنگی خواردووەتەوە، هۆکاری سەرەکی و بنەڕەتی بریتییە لە بێکاری و زەحمەتی ژیان و بێ پارەیی و ئێش و ئازار و مەینەتی ڕۆژگار، کە هەموو ئەمانە وایان کردووە، گەنجانێک دەست بدەنە پێنووس و خەم و مەینەتی ڕۆژگار لەدڵ دەرکەن و بیخەنە دوو توێی لاپەڕەکان و بەناوی نامیلکە و دیوان و بەرهەمی شیعری بڵاوی بکەنەوە، لەلایەکی تر خیانەت و نەگونجان و ڕاڕایی و تاڵی و سوێری و داوای زۆری ڕەگەزی مێ لە بەرامبەر شووکردن و ماڵ و حاڵی دوا ڕۆژیدا بوونەتە ڕێگری ئەو بەیەک گەیشتن و بەیەک شادبوونە، بۆیە زۆرێک لەو کەسانە کە تووشی ئەو جۆرە بارودۆخە بووینە خۆیان لەناو شیعردا دەدۆزنەوە و ڕوو دەکەنە شیعر نووسین و شیعر دەکەنە پاڵنەری دەربڕینی ئێش و ژان و ئازارەکانیان. ئەمە جگە لەوەی ئەو شوێن و نەتەوە و وڵاتانەی کێشە و گرفت و شەڕ و شۆڕیان تێدایە شاعیریان زیاترە و زیاتر بەشیعرەوە سەرقاڵن، هەروەک (ئیبن سەلام) دەڵێ:
ئەو نەتەوانەی شەڕیان تێدایە زیاتر شیعر دەنووسن و شاعیریان زیاترە، کەواتا هۆکار زۆرن بۆ بوونە شاعیر یان شیعر نووس، چونکە وەک لەسەرەتاوە وتمان ئەمانە هەمووی ناچنە خانەی شاعیر و شیعرەوە، بەڵکو دیوارێکی ئاسنین هەیە کەوەک سنوور لەنێوان ئەو دوانەدا، ئەمەش بەرهەمی باش و جوان دەتوانێ ئەو سنورە لێک جیا بکاتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا شیعری ئەمڕۆی کوردی خاوەن شاعیری جواننووس و باشە، ڕۆژانە بەرهەمی جوان و باش دەبینین و لەبەرامبەریشدا بەرهەمی کرچ و کاڵ و خراپ زۆر زیاترە و ڕۆژانەش ژمارەی بنووس لەزیاد بووندایە، ئەوەی جێی داخە زۆرێک لەو شاعیرە جواننووسانە نەناسێنراون و زۆرێکیش لەو وشە ڕێزکەر و بنووسانە زیاد لە مافی خۆیان مافیان دراوەتێ و بەشان و باڵیاندا هەڵدراوە و گەورە کراون، تەنانەت هەندێکیان وەک بازرگان کەوتونەتە گیانی شیعر و ڕۆژانە دەیان شیعر دەنووسن، لەکاتێکدا مەرج نییە هەموو ڕۆژێک شیعر بنووسرێ و هەموو مانگێک نامیلکەیەک یان بەرهەمێک بخەیتە بازاڕەوە.

خاڵی بوونی هەندێ دەق لەهەست و سۆز و ئاواز و ڕیتمی شیعری وای کردووە بەرهەمەکە هەموو شت بێت تەنیا شیعر نەبێ، کەواتا زۆر گرنگە شیعر هەست و سۆز و دەربڕینێکی جوان و باش بێت و خاڵی نەبێ لە واتای شیعر، بەدیوێکی تر ناکرێ شیعر تەنیا چەند وشەیەکی ڕووت و بێ مانا و سادە بێت، شیعر تەنیا دەربڕین نییە، شیعر تەنیا وشە ڕیزکردن نییە، شیعر تەنیا پڕکردنەوەى لاپەڕە سپییەکان نییە بە وشەى سواو و بێ مان و دووبارە، ماکس فرێش دەڵێ:(نووسەر بۆ ئەوە دەنووسێ تا باشتر بەرگەى نەهامەتییەکانى ژیان بگرێت)(1).کەواتا ئەبێ نووسەر ژیان بنووسێتەوە و ئێش و ئازارەکان ببنە کارەکتەر و ژانى ژیان نیشان بدەن و ئازارەکانى مرۆڤ بخەنە ڕوو یان شیعر هەر بۆ ئەوە نییە شاعیر بۆ خودى خۆى بینووسێت و تەنیا خودى خۆى ماناى بکاتەوە، ئەبێ خوێنەریش لەو واتا مەجازى و نهێنییانە بگات و بیان دۆزێتەوە کە شاعیر بەهۆى کۆد و ڕەمز و فەلسەفەوە لەناو بۆتەى شیعر دەیان شارێتەوە، لەلایەکى تر شیعر ئەگەر چێژى پێ نەبەخشى و نەیتوانى دەروونت بخاتە ئارامی و چێژێک نەخاتە دڵتەوە شیعر بوونى لە چیدایە؟

ڕیچارد هێرد دەڵێ:(شیعر هونەرێکە مەبەستى ئەنجامدانى گەورەترین چێژ بەخشینە بە گوێگر).(2)

لەلایەکى تر زۆر بوونى شیعر پەیوەندى بەو بێ سانسۆرى و نەبوونى فلتەرێکى چاک و باش لە کەسانى شارەزا و لێزان لەچاپخانە و وەزارەتى رۆشنبیرى واى کردووە هەرچى بێ، بەبێ خوێندنەوە و جیاکردنەوەى باش و خراپ لەچاپ بدرێ و بکرێتە کتێب و ناوى بنرێ(نامیلکە، دیوان، بەرهەم) لێرەوە تەنیا باس لەو زۆرى و بۆرییەى شیعر کراوە و دەکرێ ئەگەرنا بێینە سەر خالى تر و تایبەتمەندى ترى شیعر لەزۆربەى بەرهەم و دیوان و نامیلکە شیعرییەکان بێبەش دەبن لە ناوى شیعر و تەنیا چەند وشە ڕیزکردنێک لەخۆیان دەگرن، چونکە زمان گرنگترین شتە لە شیعردا کەچى لە شیعرى ئەمرۆدا زۆر بەکەمى ئەو خاڵە بنەڕەتییەى شیعر هەست پێدەکەین و دەیبینین. چونکە (بەبێ زمانێک کە هەڵگرى هەردوو ڕەگەزى ئێستاتیکا و بابەت بێت، ئەستەمە دەقێک ببێ بەشیعر)(3)

کاروان حەسەن ـ هەولێر

—————————–

سەرچاوە:

(1)ئەنتەرنێت.

(2) دەروازەى شیعر ناسین، جەمال حەبیب الله (بێدار)، لەبڵاوکراوەکانى دەزگاى نارین، 2012 ل18

(3) گه‌ڕان به‌دوای جیهانێكی دیكه‌دا ، سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی ،له‌بلاوكراوه‌كانی سه‌نته‌ری لێكۆڵینه‌وه‌ی فیكری و ئه‌ده‌بی نما ، چاپی یه‌كه‌م . هه‌ولێر 2011 ل 5

ئه‌و چێژ و هێزی به‌رده‌وامییه‌ی خوێنه‌ر له‌ خوێندنه‌وه‌ی شیعر وه‌ریده‌گرێت، شاعیر له‌ نووسینیدا وه‌ریناگرێت. شاعیربوون پێویستی به‌ داناییه‌كی په‌یبه‌ر هه‌یه‌. به‌ ده‌ربڕینێكی زۆر ساده‌ پێویسته‌ به‌ گه‌رمییه‌كی زۆره‌وه‌ له‌ زه‌ین و خه‌یاڵیدا دانایه‌كی په‌یبه‌ربێت، زه‌ین و خه‌یاڵی بینینێكی ئاگایانه‌بن. چاوانی بنووقێنێ و هێزی شاراوه‌ ببینێ.
وه‌شانی نووسیار، سوپاس بۆ ئه‌و متمانه‌یه‌ی به‌ بۆچوون و تێگه‌یشتنی منتان كردووه‌. بۆ خه‌ڵاتێكی باوه‌ڕپێكراو، كۆمه‌ڵێك كۆشیعرتان بۆ ناردووم تا من پێوانه‌ی كردار و خاڵی په‌یوه‌ندییان بم، به‌هره‌ی هۆشمه‌ندیی و كارامه‌یی زمانیان بناسم.
بێ هیچ (ئا) و (نا)یه‌ك بۆچوون و تێگه‌یشتنم بۆ: شیعری بێگه‌رد له‌ سه‌رووی هه‌موو (ئا) و (نا)یه‌كان، له‌كرده‌ی گه‌ڵاڵه‌كردندا ده‌گه‌یه‌نم.
سه‌ره‌تا بیرم له‌ هه‌موو خاڵه‌ كاریگه‌ره‌كان كرده‌وه‌، وه‌ك تێگه‌یشتن و هه‌ستپێكردن. نزیكه‌ی چل ساڵی خه‌ریكبوونی خۆم به‌ شیعره‌وه‌ پێیاندا تێپه‌ڕیوم، بوونه‌ته‌ تیشكۆ و ناوه‌ندێك تێیاندا بیرم كردووه‌ته‌وه‌ و هه‌ڵوه‌سته‌یان پێكردووم‌. ئه‌و پێودانگانه‌م بۆ پێوه‌ربوون دانا و ڕایه‌ڵ و تانوپۆی پێوه‌ربوونم برده‌وه‌ ناویان، به‌ سروشتی خۆیان له ‌هۆكاری گه‌شه‌ و گۆڕانیان وردبوومه‌وه‌.
1- زمان – ئاستدار – یه‌كئاست. 2- وێنه‌ی ئه‌ندازه‌یی – فه‌زای وێنه‌. 3- شێواز – ڕه‌گه‌زی كتوپڕی – یه‌كێتی بابه‌ت – گۆشه‌ی ڕوانین – ئازادی نه‌ست – ئاماژه‌. 4- میتافۆڕ. 5- ده‌ربڕین – هه‌ڵچوون – ته‌ئه‌ممول – په‌یامی هونه‌ری. 6- ڕه‌هه‌ند و به‌های ئێستێتیكی. 7- ڕێنووس. 8- دابه‌شكردنی وێنه‌ له‌سه‌ر ڕووبه‌ری كاغه‌ز – مۆسیقا.
(ئه‌و خاڵانه‌ی ‌دامناون كه‌مه‌یه‌كی كه‌میانم به‌دی كرد.) دوای هه‌موو پێوه‌ره‌كان، بۆم ده‌ركه‌وت زمانی ئاستدار ده‌توانێت جیهانبینی خۆی بدۆزێته‌وه‌، هه‌موو ئه‌و خاڵانه‌ش بێت شیعرییه‌ت وه‌ك ناوه‌ندێك تیشكه‌كانی لێ هه‌ڵده‌گرێ و ده‌شیگه‌ڕێنێته‌وه‌ ناوی، هێزی شیعرییه‌ت و ئێستێتیكای خۆدروستكردن به‌رهه‌م ده‌هێنێت. هه‌موو ئاسته‌كان نموونه‌ی زۆر لێك جیانین، قووڵایی دۆخی شیعرییان نه‌خه‌مڵیوه‌ و سیما و كه‌شوهه‌وایان ته‌واو نه‌ڕسكاوه‌. كۆشیعر هه‌یه‌ لایه‌نی یه‌كێتی بنیادی تێدا دره‌وشاوه‌یه‌ و تێیدا كه‌وتمه‌ مه‌ترسی بیركردنه‌وه‌ و هه‌ڵبژاردن.
پێنج جار هه‌موو كۆشیعره‌كانم خوێنده‌وه‌، دڵنیایییه‌كی زۆرم وه‌رگرت. هه‌ر جارێك بۆ ڕاگرتن له‌ ئاست داوای پێوه‌ری پێودانگێك، زه‌ین و خه‌یاڵ و پێوه‌ری هه‌موو هه‌لومه‌رجه‌كانم كرد، بوومه‌ خوێنه‌ری نه‌بینراوی كتێبه‌كان، چێژی خۆم نه‌سه‌پاندووه‌. كارم به‌ بۆچوون و تێگه‌یشتن و خواستی شیعرییه‌ت و پێوه‌ره‌ هونه‌رییه‌كان كردووه‌. خاڵی دوابۆچوون و تێگه‌یشتن و پێوه‌رم دانا، كۆمه‌ڵێك خه‌سڵه‌ت وایكرد‌ ئازادی به‌ خۆم بده‌م كۆشیعری: (كێڵگه‌ی به‌تاڵ) بۆ خه‌ڵات ده‌ستنیشان بكه‌م.
كرۆكی نوێبه‌خشی له‌ سه‌ره‌تا و كۆتاییدا خۆلادانه‌ له‌ زمانی په‌ككه‌وتوو، شاعیری ده‌ستنیشانكراو له‌ زمانی په‌ككه‌وتوو خۆی لاداوه‌ و له‌ناو زمانی شاعیرانی تریش ون نه‌بووه. زمانی له‌ ڕسته‌ی ساده‌وه‌ گواستووه‌ته‌وه‌ بۆ ڕسته‌ی لێكدراو. له‌ ترپه‌ و ئاوازدا فۆرمی زه‌ینی پێداوه. به‌ ته‌كنیك و ئاستی جیاجیا به‌كاریهێناوه‌‌‌.

له‌مانادا خه‌سڵه‌ت ده‌داته‌ وێنه‌ی پڕ و چێژی لێ هه‌ڵده‌قوڵێنێ. هه‌ڵكۆڵینیشی له‌ هه‌سته‌كانی خۆی كردووه‌‌.
ستایش بۆ داهێنان و ئه‌و لاوانه‌ی خۆبوونی خۆیان ده‌سته‌به‌ركردووه‌ و هه‌ڵكۆڵین له‌ هه‌سته‌كانی خۆیان ده‌كه‌ن، به‌ چاپكردنی ئه‌م كۆشیعره‌ به‌هره‌یه‌كی نوێ له‌ شیعری كوردیدا ده‌رده‌كه‌وێت.

20/5/2021 هه‌ولێر

تێبینی:
وه‌شانی نووسیار، ساڵانه‌ خه‌ڵاتی چاپكردنی سێ كتێبی هه‌یه‌. كۆشیعرێك، كۆچیرۆكێك، ڕۆمانێك. ئه‌م سه‌رنجانه‌ بۆ خه‌ڵاتی چاپكردنی كۆشیعری ئه‌مساڵ نووسراوه‌.

ئۆکتۆبەر: وەکو لە بەیاننامەی حزبیشدا هاتووە، هەڵبژاردنی ئەمجارە بۆ سازدانەی حکومەتی عێراقە، کە لەئاکامی خرۆشانە جەماوەریەکانی شارەکانی بەغداو خوارووی عێراقەوە تووشی قەیران بوو وە هەڵوەشایەوە. حکومەتەکەی کازمی وەکو حکومەتێکی کاربەڕێکەر، ئەرکی خۆی بە سازدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە دەستنیشان کرد، گوایە خواستێکی سەرەکی خۆپیشاندەرانیش بووە. بەڵام ئەوەی لەماوەی رۆژانی ڕابروودا دەبینرا ئەوەیە کە خەڵكێکی زۆر بەشداری هەڵبژاردن ناکەن. ئایا بەڕای ئێوە ئەم هەڵبژاردنە وەڵامە بە خواستی خۆپیشاندەران، ئەگەر وایە بۆچی ئەو ژمارە زۆرە لەخەڵك بەشداری ناکەن!؟

عوسمانی حاجی مارف: هەڵوەشانەوەی حکومەتی عێراق ئاکامی ئەو بنبەست و قەیرانەی دەسەڵاتی سیاسیە، کە لە ئەنجامی ئەو ئالوگۆڕانەی لە هەلومەرجی سیاسی ناوچەکەدا بەگشتی و، لە عیراقدا بەتایبەتی پێشهاتووە، لە پاشەکشەو شکستەکانی ئەمریکاوە تا دەخالەت و کێشمەکێشی ووڵاتانی زلهێزی دنیاو ناوچەکەو دابەزینی ئاستی هاوسەنگی ئەو هێزانەی پێناسەی خۆیان لە پێکهێنانی دەسەڵاتی سیاسی عێراقدا کردووە، لە هەمانکاتدا پیادەکردنی ئەزمونێکی شکست خواردیان لە چۆنیەتی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە نیشانداین و بەرجەستەترین نمونەی جەردەیی و دزی و گەندەڵی بون لە بەکارهێنانی دەسەڵاتی سیاسیدا، وەک خۆشتان ئاماژەتان پێداوە، ناڕەزایەتیەکانی ئۆکتۆبەریش کاریگەریەکی بنەرەتی بون کە ئەو دەسەڵاتە ناچار بکات ئەو حکومەتە هەڵوەشیتەوەو حکومەتی کاتی کاربەڕێکەر بخەنە سەرکار.
هەڵبژاردنێک بەهەر فۆرمو شێوازێک خۆی بنوێنێت و چەندین فێڵ و ساختەکاری تیا بەکاربهێنرێت، هەرچۆنێک بێت تێیپەڕێنن، گرنگترین مەسەلە ئەوەیە لە دۆخێکی وەها نالەبارو ناسازو نەگونجاودا حەتمیە ئەو هەڵبژاردنە ناتوانێت و بۆی ناکرێت بەهیچ جۆرێک کاریگەر بێت لەسەر ئارامکردنەوەی گێژاوێکی سیاسی کە چەندین ساڵە چارەنوسی عێراقی خستۆتە ژێر باڵی خۆیەوە. هەر بۆیە پێویستە مەسەلەیەک کە زۆر جێگای سەرنجمان بێت، گەر تەواوی هەڵبژاردنەکانی پێشوی عێراق ئەو واقعیەتەی خستە بەردەممان کە نە ئایندەی عێراقی لەو گێژاوە دەرهێناو نە وەڵامی بە هیچ خواست و پێداویستیەکانی خەڵکدایەوە، ئیتر لە هەلومەرجێکی پڕ گێژاوی سیاسی زیاترو بن بەستو شكستی دەسەڵاتی سیاسی وئابڕوچون و ڕیسوابونی تەواوی ئەو هێزانەی لە پرۆسەی سیاسی عێراقدا ڕۆلیان بوەو هەیە، ئێستا دەبێت خەڵکی عێراق کام چاوەڕوانی و کام ئومێدی بە هەڵبژاردنی ئەم دەستەو تاقمە مافیا ئیسلامی و تائفی و عروبانە و کوردایەتی هەبێت، کە لەڕێگەی هێزی چەکداری و بەناوی هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەتێکی تەوافقیەوە دەسەڵاتی میلیشیاکان چەندین ساڵە سەروەت و سامانی عێراق و کوردستانیان قۆرخکردووە.
ئەم دەسەڵاتە تەواو بۆگەن و ڕیسوا بووە، هەر بۆیە ڕوخانی لای خەڵکی عێراق بوە بە بەهێزترین دروشم و خواست. بۆ ڕوخانی ئەم دەسەڵاتە بێ پاشەکشەو بێ سازشە هەنگاوەکان تابێت خێراترو فراوان تر دەبێت، گەر سەرنج بدەن لە دەستەواژەی دروشم و ناڕەزایەتیەکانیان، نەک هەر ناخوازن بەشداری لە هەڵبژاردنەکاندا بکەن، بەڵکو دروشمی بایکۆتیان پێ کەم و ناتەواوە، هەڵوەشانەوەی ئەم دەسەڵاتەو وەستانەوە لەبەرامبەر تەواوی پرۆسەی سیاسی ئەم هێزانەدا، بزوتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی بەرفراوانی هێناوەتە پێشەوە، پێویستە ئاسۆی ئەو بزوتنەوەیە بەرەو پێشترو سەرکەوتن هەنگاو بنێت، تا کۆتایی بە تەواوی پرۆسەی سیاسی و دەسەڵاتی ئەو هیزانە بهێنێت.

ئۆکتۆبەر: لەحاڵەتی بەشداری نەکردنی رێژەیەکی بەرچاو لە خەڵکی عێراق، ئایا ئاکامی هەڵبژاردنەکان چی لێدێت؟ ئایا دەکرێ ئەو حکومەتەی وەکو بەرەنجامی ئەو هەڵبژاردنە پێكدێت، شەرعیەتی سیاسی و یاسایی هەبێت، چ لەئاستی جیهانیدا و چ لە ئاستی ناوخۆیدا؟ ئایا بەڕای ئێوە ئەگەری ئەوە هەیە کە هەر حکومەتێك پێك بێت؟

عوسمانی حاجی مارف: لە ئاستی جیهاندا هیچ پێوانەیەک نەخراوەتە بەردەست بۆ شەرعیەت دان بە هەڵبژاردن، تا ڕێژەی چەند لە دانیشتوانی هەر ووڵاتێک بەشداری لە پرۆسەی هەڵبژاردن بکەن یان بەشداری نەکەن، ئەو هەڵبژاردنە بە فەرمی دەناسرێت یان ناناسرێت! پێکهاتەی سیستمی دیموکراتی ئەوەی خستۆتە ڕوو، هەر چەندێک لە هاووڵاتیان بەشداری بکەن دەسەڵاتدارێتی بۆرجوازی کاروباری دەسەڵاتی سیاسی خۆیانی پێ ڕایی دەکەن، هەڵبژاردن تەنها جیاکردنەوەی دەنگەکانە بۆ دیاریکردنی زۆرترین ڕێژەی دەنگدەر بە حزب و لایەنێک یا لیستێک، ئەویش لەسەر بنەمای دابەشکردنی ڕێژەی بەشداربوان و، دەنگەکان بەسەر ژمارەی ئەو کورسیانەی دیاریکراون بۆ پەرلەمان و پێکهێنانی حکومەتەکەیان، ئیتر هەر رێژەیەک بەشداری دەنگدان بکات بۆیان گرنگ نیە. بۆیە لەم بارەیەوە بۆ هەڵبژاردنەکانی عێراقیش پێویست ناکات لە سۆنگەی شەرعیەتی سیاسیەوە بچینە سەرئەوەی کە ئایا ئەتوانن حکومەت پێک بهێنن؟ بەرای من لەم بارەیەوە هێزە سیاسیەکان دەرگیر نین و کاری خۆیان تێدەپەڕێنن، بەڵکو ئەو ناڕەزایەتیە جەماوەریە فراونەی لە ڕاپەرینی ئۆکتۆبەرەوە بەرەو ڕویین و خواستی ڕوخانی دەسەڵاتی سیاسی دروشمی سەرەکی ئەو ڕاپەرینە بوو، ئیمکانی تێکدانی پێکهاتەی حکومەتی دوای ئەم هەڵبژاردنە دەخاتە بەردەمیان. لەلایەکی ترەوە بنبەست و قەیرانی دەسەڵات، لە پێکهاتەی ئەم هێزە میلیشیا ئیسلامی و تائفی و عروبەو کوردایەتیەی هەڤدە ساڵە ئەزمونێکی شكستخواردوی وەهایان نیشانداوین کە دوبارەکردنەوەی هەمان شێواز لە پێکهێنانی حکومەتی تەوافق کارێكی نەک ئاسان نیە بۆیان بەڵکو ئەگەری ئەوە هەیە بارگرژی و ناجێگیری سیاسی زیاترو قەیرانی قوڵتر لە عێراقدا بخولقێنن.

ئۆکتۆبەر: ئەگەرهاتوو مەسەلەی پێکهێنانی حکومەت بەوجۆرە بوو کە هێزەکان لەنێوان خۆیاندا رێك نەکەون، ئایا ئەگەری تێكچوونی بارودۆخی ئاسایش و ئارامی عێراق هەیە؟ ئایا دەوری دەوڵەتانی ناوچەکە لەپرسی پێکهێنانی حکومەتدا چەندە دەتوانێ کاریگەری هەبێت؟
عوسمانی حاجی مارف: جارێ پێش هەموو شتێک عێراق بۆ خۆی نە ئاسایشی هەیەو نە ئارامی، نەبونی ئەم نائارامیە و نەبونی ئاسایش و گێژاوی،سیاسی، ئاکامی هەلومەرجێکی سیاسیە کە لەداگیرکاری ئەمریکا و وێرانکردنی عێراقەوە بەسەر خەڵکدا سەپێنراوە، تا دابەشکردن و بەتاڵابردنی سەرەوت سامانی عێراق لە لایەن دەستەو تاقمو گروپی میلیشیایی ئیسلامی و تائفی و قەومیەکانەوە، کە مایەی ژیان و گوزەرانێکی دۆزەخ ئاسایە بۆ دانیشتوانی عێراق. ئەم هێزە سیاسیانە حکومەت پێک بهێنن یا پێکی نەهێنن هیچ کات لە ڕاستای سیاسەتی ئارامکردنەوەو کۆتایی هێنان بە گێژاوی سیاسی نین، هێزی ڕاوڕوت و تاڵانی و دزی و جەردەیین، بەڵکو سود لەو گێژاو نائارمیە وەردەگرن، تەنها یەک ڕێگا ئومێد بەخشە بۆ ئارام بونەوەی عێراق، ڕاماڵین و پاکردنەوەی عێراقە لەم جڕوجانەوەرانە.

ئۆکتۆبەر: ئەگەرهاتوو خەڵکی کوردستان بەرێژەیەکی کەم بەشداری هەڵبژاردنیان کرد، تا چ ڕادەیەك ئەوە کاریگەری دەبێت لەسەر نوێنەرایەتیکردنی خەڵکی کوردستان لە بەغدا؟ ئایا نابێتەهۆی باڵادەستبوونی حکومەتی ناوەندی بەسەر کوردستاندا؟

عوسمانی حاجی مارف: پرۆسەی هەڵبژاردن لە کوردستانیش هەرچۆنێک بێت حزبەکانی کوردایەتی لەسەر ئەوە نەوەستاون ڕێژەی بەشداربوان چەندە، هەرچەندێک بەشداری لە هەڵبژاردندا هەبێت، بەشیك بۆ شەراکەت لەدەسەڵاتی سیاسی لە ناوەندا بەدەست دەهێنن، بەڵکو لە ڕێگەی هاوسەنگی هێزەوە دەچنە ناو پرۆسەی سیاسی بۆ ڕێکەوتن لەگەڵ هێزە میلیشیاکانی عێراقدا، بۆیە ئەوان نوێنەرایەتی خەڵکی کوردستان ناکەن، بەڵکو حکومەتێک کە لە عێراق لەسەر بنەما تەوافقی دەستەو تاقمی هێزی میلیشیا تائفی دامەزرابێت ،کە جەردەیی و تاڵانی و دزی بەرنامەکەیان بێت حزبە کوردیەکانیش دەبنە شەریکە بەشی ئەو هێزانە.
ئەوەش کە پێویستە ڕۆشن بێت بۆمان عێراق و کوردستان لە نێوان ئەو هێزە تائفی و عروبەو کوردایەتی و بنەمالەکاندا دابەشکراوە، ئەوە هاوسەنگی هێزە ئەتوانێ باڵادەستی هەر هێزو لایەنێک دیار بکات نەک دەنگدانی خەڵک و هەڵبژاردن.

ئۆکتۆبەر: لەحاڵەتی پێك نەهاتنی حکومەتی عێراق و تێكچوونی بارودۆخی سیاسی و ئەمنی، بارودۆخی سیاسی و ئەمنی کوردستان چی بەسەردێت؟ دەبێ خەڵکی کوردستان لەم بارەدا چی بکەن؟

عوسمان حاجی مارف: بەو ئاقارەی کە بە دەوری حزبەکانی کوردایەتی هەمیشە چارەنوسی کوردستان گرێدراوە بە بەرژوەندی و پەیوەندی و یەکپارچەیی عێراق و حکومەتی فیدراڵیەوەو جێگاو ڕێگایەک کە لە هاوکێشە سیاسیەکاندا بویانەو پاشکۆی بەرژەوەندیە سیاسیەکانی ووڵاتان بون، بەردەوام ناجێگیری سیاسی لە کوردستانیشدا واقعیەتی ژیان و گوزەران و چارەنوسی خەڵک بووە.
بەو مانایەی ئەم هەڵبژاردنەی ئێستای عێراق لە لایەک جێگای ئەوپەڕی ناڕەزایەتی و نەفرەتی خەڵکە و، لەلایەکی ترەوە دوای هەڵبژاردن پێکهێنانی حکومەتی عێراق، لە نێو ئەو جەنجاڵ و ئاڵوگوڕە سیاسیانەی ناوچەکەو عێراقدا ئاسۆکەی دیار نیەو دەرگیرە لە ناو قەیرانێکی قوڵدا. لەهەمانکاتدا کێشەکانی هەرێم و بەغدا لە هەمان چوارچێوەدا یاریکردن بە چارەنوسی خەڵک بەسەر دەبرێت، هەڵبەتە ئاشکرایە کە دوای ئەم هەڵبژاردنەو چونە ناو پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتەوە ئەو ئەگەرانەی لە پێشهاتنی دۆخێکی نالەبارتر پێشبینی بۆ ئایندەی عێراق دەکرێت، کوردستان بێبەش نابێت لە دۆخی نالەباری هەرئاڵوگۆڕێک کەبەسەر عێراقدا ڕوبدات، بۆ خەڵکی کوردستان ئەو ڕێگایە کارسازە کە وەک بەشێک لە ناڕەزایەتیەکانی عێراق توڕەیی و ناڕەزایەتیەکانیان وەها عەمەلی کەنەوەو گەشە پێبدەن کە کۆتایی بەدەسەڵاتی بزوتنەوەی کوردایەتی بهێنن و دەسەڵاتی نوێنەرانی ڕاستەقینەی خەڵک لە شوراکاندا هەڵبژێرن و حکومەتی شورایی دامەزرێنن.

لە نیوە شەوا،،
کوپێک قاوەیە،،
خوێنی ڕەشی شیعر،
سەرهەڵگرتنی من،
لە نیشتمانێ، ،،
دەرگاکانیم بیرچوەتەوە،
یان ئەو، سنورەکانی لێداخستووم،،
خەیاڵ ئەکەم، لە ئۆقیانوسی وشە، کاتێ..
سروەی گڕەی مەرگێکی قەشەنگ بردوومی!
کە جەستەم ئێستا هەورە،
سڵاوم لەو پۆلە ڕیشۆڵە بەدنەفرەتیانەی ئاسمانی خەمگینیە!
کێڵگەی زەمەن ڕێگاکانیم وونکردوە!
تارمایی ئەو ئافرەتەی، لە کتێبێ…
لە بارانی شەستە سەفەر!
هەزار مانگی بوهەیمی پێشکەش کردم!،
سەر لەبەیانی کۆچێکی پرتەقاڵی..
وەک باڵی تاوسی حەسرەت،،،
وەک ئاوازی..
نامۆیی بەم زیندەگی تەنیاییە،،
جێمان دێڵێ،،
هەرلەهەمان ڕێگە ی دووری کازیوەوە، ئازیز..
چاوەڕێم کە،
لە ژێر گلۆپە تەڕەکانا،
با بلەرزم، و تەزیوبم،،
لە ژێر پیانۆی نەرمی نمەکانی بیرەوەریت،،
کەسێ بە مەی جوانی کازیوە مەست بێ،،
کوا گوێ ئەداتە زوقم و تەمو مژی تەنیایی؟!
لێوم پڕە لە ژەهری غوربەت،،،
تازە دەبێ هەمووی نۆش کەم،،،
دادەچۆڕێتە دڵ..
ئەو ووردە لمە زبرانەی بیرەوەریت!
ئەسوتێ بەهارێ،،،
لە ڕوباری ئەندێشە ی کوژراوەکانی ڕۆژەکانی غوبار!
هەڵدوەشێتەوە، بیناسازی پەیکەرتاشی ..
کۆشکی بڕیار،
کاتێ هارمۆنیکای مەرگ لەبەردەم دەرگایە..
لەوێندەرێ،
خۆم بە نیگرۆ درەوشاوەکانی..
خۆرێکی نیوەشەوی پەمەیی ئەشۆم،،
لەوێ، کتێبی ئاو ئەخوێنمەوە، تاوەکو…
لە تاقیکردنەوەی کچی فلوتژەنی..
سەر کانی موحیبەت دەرچم!
بیرۆکەی خۆکوشتنی ساتە ئاڵتونیەکانی ئێستاش،
هەر بە هەڵواسراوی،،
بە زنجیری بنمیچی دۆزەخی ڕۆح خۆیەوە قەشەنگە!
ئەرێ دەشتایی سپێدە،،
لە کوێوە دەست پێدەکات…؟!
کام هەنگاو لە قیبلەنمای ڕوناکیەوە دەستپێکەین؟
من هەر خۆم،
پێش چونە دارستانی جێهێشتنەوە،
ناوی خۆم لەسەر بەردەکانی مێژووی شەوێکی زامدار..
ئەنوسم، بەردەوام لە نامیهرەبانیەکانی دنیا،
هەڵدێم و دێم و دەچم،،
لە نێو بێستانی چنارە بڕاوەکانی کتێبەوە،
وێڵ و سەرگەردان ئەبم،،
با بە شێوەیەکی ترا داڕشتنی ژیان بنوسینەوە!
بە شێوەیەکی تر،،
لە خۆڵەمێێشی بونا،،
شکۆفەی نیگامان گزنگکەن!
بەلەمێ، لە گوناحی مانەوە،
کە شەپۆلە زیویەکانی تەمەن ،
تا پەنجەرەی دورخەی شادومانیمان هاتوە!،،
زۆر جار پێویستە بەخشندە بین،،
لەگەڵ نەمانی ئەو ساتانەی،،
هیچ مانایەکی نیە!
تەماشای شانۆی ژیان دەکەم،
لە ڕوناکی درۆی لێو!،لە بزەی..
پێش فەنابوون، لە سۆراخی ..
مرواریە نەدۆزراوەکانی خۆشبەختی،،،
هەر هیچ مانایەکی نیە!..
بونمان ، هەر خۆی،،
هاتنی کاغەزی سوتاوی نامەیەکی بێ ناونیشان بوو،
لە دانایی چاوەڕوانیش..
سەر دەرناکەم،
هەر چۆلەکەیەکی ڕەشی گومڕایی..
لە پەنجەرە هەڵەکانی دوێنێوە بەدی کەم،،
وا خەیاڵ ئەکەم نەبوبم،،
لە خەوێکی قووڵی بێئاگایی ئەم دنیایەم،،
ناشتوانم، هەنجیرە مۆرەکانی منداڵی،،،
بچنمەوە جارێکی تر،
ناشتوانم ، بە دوای سیمرخی..
گڕگرتووی تەما نەچم،
پروشەکانی یادەوەریتم بۆ ناگیرێ!!،
ئەی ئەوەی توشی تەنگەژەی ..
چوون و نەچوونی کردم!
هەرگیز، ڕستە ئەرخەوانیەکانی..
جوانی تۆم بۆ نانوسرێتەوە،،،
لەسەر کەناری یەکانگیر بە تاڵایی جودایی..
ببینە، لە سیحری پایزێکی..
جەستە فرمێسک و سەراب،،
خۆم بەخشیوەتە،،
شەبەنگی شارێ..
بەرەو ئاسۆی شکستی مرۆڤەکان،
سەری خۆی هەڵگرت،
مردوەکانیشی سەری خۆیان هەڵگرت،
پیرەمێردە نیشتەجێکانی چیاو خۆڵیش،
بە شکۆوە ،
کەلە سەری خۆیان،،،
لە پشت داری ڕوناکیەوە شاردەوە،،
زێوانیش پێشبینی لەوە نەئەکرد،،
ژن و پیاوەکان…
لە قاپی لمینا،
هە نگوینی ڕۆژە تاڵەکانیان بەش کەن، ،،
لە پایتەختی تارماییشەوە،،
کوڕە بێ دڵەکان و کچە بێ ڕۆحەکان،،
بەسانایی، ڕەهێڵە مۆسیقای فەنا…
ئەوانیشی هێنا،
دەمێکە، چوەتە دەریاچەی خەفەتەوە،،،
گوڵە سپیە سیسەکانی تەمەن،
ئۆرکۆدیۆنی ناخ ئەشکەنجەگرتووی شوێنیش،،،
بەردەوامە لە ژەنینی حەسرەتی نامۆبوون ،،،
کاتێ هەموو سەرهەڵگرتوەکان،
لە فارگۆنی شەمەندەفەرەکانی بیرچونا،
دێن و دەچن،،،
لای من ئاماژەکانی زەردەپەڕی ئەڤین،،
هیچ مانایەکی تری نەماوە،،
چونکە بروسکەی ژیان خۆی،،
کورت خایەنە،،،
تۆ ئەی زەریاوان..
ببینە، رؤحم لە هەڵزنەی ..
چیای زەریایە،
سەرسەختە دڵ،
مەوداکانی نێوان ئاسمان و شەپۆلم،،
بەزاندوە،،،
ئەم نیوە شەوە..
لەسەر لوتکەی بەرزی چیای زەریا ،،
دوا مەشخەڵی عیشقێکی درەوشاوەم داگیرساندوە!
………………………………………………………………..
وێنەکە تابلۆیەکی نیگارکێشی نەرویجی
Peder Balke – Seascape.

بمبەرەوە بۆ مێژووی پێش هەڵوەرینم
لە زستانی پڕ رەهێڵەی ئەوینی ساردتدا
بمبەرەوە بۆ چاخی پێش خنکام
لە سەرابی نێو سەحرای چاوەکانتدا
دەتبەخشمەوە بە رۆژانی تەنهایی
کە باخچەیەک دەرگای بەهاری لێ نەکردیەوە
دەتبەمەوە بۆ نێو رۆژانی پێش ناسینم
کە خۆر لە پشت هەورەوە خۆی لێ دەشاردیەوە

چاوەڕوانیم قەوزەی کرد
تۆ هێشتا بیرت لە سەفەرێک نەکردۆتەوە
بەرەو خاکی هەستم
سەبری ئەیووبم پچڕا
تۆ هێشتا بیرت لە هاتنێک نەکردۆتەوە
پێش وەستانی کاتژمێری تەمەنم

لە مەسیح بێ تاوانترم
دامگرە بەخاچی پرچەکانتەوە و
لەنێو پەلکەزێڕینە بمنێژە
لە ئاوی کانی روونترم
مەهێڵە دابڕان لێڵم بکا و
لە نێو چۆمی ژنێتیتدا بمهێڵەوە

وەرە ئەی لە مەریم پاکیزەتر
وەرە ئەی لە باران تەڕتر
وەرە ئەی لە مانگەشەو رووناکتر
وەرە ئەی لە پەروانە سووتاوتر
لێرە لە ناو دڵی من
لێرە لەناو موروە سەوزەکانی چاوم
لێرە لەناو شەوانی دوور و درێژم
ماچێکی تر دەنووسینەوە
لەسەر پەڕەی لێوەکانمان،
لە پەرستگای لێکئاڵانمان
نوێژێکی خۆشنود دائەبەستین

مەڕۆ
برینێک لە تەنهاییمدا جێمەهێڵە
مەڕۆ
دوا گەڵا بە درەختی ئومێدەوە مەوەرێنە
کتوپڕ مەڕۆ درزێک مەخەرە
پەنجەرەکانی پەلکەزێڕینەوە
مەڕۆ و دوای خۆت
دەرگای خەونم لەسەر دامەخە
مەڕۆ و دوای تۆ
ئیدی من لە خۆم ئەڕەنجێم
مەڕۆ و دوای رۆشتنی تۆ
ئیدی نەورەسێکی دڵخۆش نیم و
لە هیچ ئاسمانێکی تردا
لە شەقەی باڵ نادەم

پرسیار مەکە
ئەو دڵە بێگەردەم لە کوێ بوو
بەیانییەک دوو فریشتەی خودا
لە ناو چەمی عەشقدا دڵیان شۆردمەوە
پرسیار مەکە
ئەو دڵە غەمبارەم لە کوێ بوو
عەسرێک وەک ئاوی کانییەک
رێبوارێکی نامۆ لێڵی کرد
پرسیار مەکە
ئەو دڵە کوژراوەم لە کوێ بوو
ئێوارەیەک وەک ریشۆڵەیەکی پەڕاگەندە
لە سەفەرێکدا بەرەو باکوور
بە گوللەی عەشقێکی وێڵەوە بوو

ئاڵای ئەم عەشقەت
لەسەر کەلاوە کۆنەکانی دڵم
بەرز دەکەمەوە
دەستە تەزیوەکانم
بەتینی پەنجە گڕاوییەکانی تۆ
گەرم دەکەمەوە

خۆشم ئەوێی
هەر وەک ئەو باڵندەیەی جگە لە ئاسمان
شوێنێکی تری نییە بۆ فڕین
خۆشم ئەوێی
وەک ئەو شەپۆلەی جگە لە کەنار
جێگەی تری نییە بۆ سرەوتن

هەرچەند لە چاوەکانتم روانی
بە بێدەنگی هەموو شتێکیان پێ وتم
هەرچەند پەنجەکانتم گووشی
گەرمی هەستت گەیشتە بەفراوی رۆحم
سەیرە نە من توانیم دێڕێک بڵێم
نە تۆ توانیت دڵت بکەیتەوە!!

شیعری: ستیڤان شەمزینی

     سيادسەت و دەوڵەت يان دەوڵەتداری دوو چەمکی جياواز و پانتایی و ڕەهەندی فراوانی هەيە، لە هەمانکاتيشدا ليکترازان لە يەکدی قبوڵ ناکەن و هاوشيوەی ڕەوتەڕێی شەمەندەفەرن بێ يەک هەڵناکەن و يەکيان بێ ئەوی دی ڕەوتی ژيان ڕادەگرێ.

    لە سەروبەندی بانگەشەی هەڵبژاردن بۆ خولێکی نوێی پاڕلەمانی ئێراق، لايەنە لاوازەکان جگە لە پەلاڕێدا بردنی ڕاستييەکان و چەواشەکردنی تاکی کورد و دەنگدەری کورد، پەلاماری لايەنی زلهێزی کوردستان و ئێراقيان دەدا، و ئیدی هەريەکە و بەجۆرێکی فرتوفێڵاوی تۆمەتباری بە کوێخايەتیان دەکرد. کار گەيشتە ئەوەی لايەنی سياسی دەرەوەی سنووری کوردستان و داگيرکەری کوردستانی باشوور خۆ هەڵقورتێنێتە  نێو ئەو تەشهيرکردن و هيرشبردن و رێگريکردنانەی لە سنووری شەنگال ڕووياندا, ئاقيبەت و دەرئەنجام وا بەرچاوييەک ڕوون بۆتەوە و هەموو ئەو بانگوسەڵا ناڕەوايانەی ڕۆژانی بانگەشە جگە لە بڵقی سەر ئاو هيچی ديکە نەبوون، رۆژگاری کورديش هەر بە درەوشانەوەی خۆرەکەی خۆی مايەوە. 

    گەرەکە لێرەوە هەڵوێستەيەک بکەين و کەمێک شرۆڤەی سەردەميانە و ديفاکتۆیی نێودەوڵەتی و هەرێمايەتی بکەين بۆ خودی ئەو ڕووداوانەی لە کوردستانی باشوور دەگوزەرێ و پەنجە بخەينە سەر ڕاستی و دروستی کە هەميشە لەو ڕوانگەيەوە هەڵدەقولێ. بەش بەحاڵی خۆم کورد بە جۆرێک ناسيوناليزمی توندڕەو دەبينم  کەچی ناسيۆناليزمی خەڵک بە شؤڤێنيزم دەزانێ ، هەرچەندە تاڵ و قورسە کە وادەڵێم ،  لە کاتێکدا بۆ خۆی هيچی لەوە کەمتر نييە، کە هەرگيز ئامادە نييە کەمێک سازشی لە سەر بکات و بێتە خوارێ لەو مکووڕبوونەی خۆی، و بەرچاو ڕوونييەکی ياسا نێودەوڵەتييەکان لە بەرچاو بگرێ.

    ديقەت بدەن، کورد زۆر لای ئاساييە عارەب بيست و یەوەندە دەوڵەتە و زياتريش بێ، لە هزر و بيری خۆيشيدا وا لێکدانەوە و شرۆڤە دەکات وڵاتانی عارەبی بەرەو دابەشبوونی زيتريش دەبات و گرەو لە سەر دابەشبوونی ليبيا و سوريا و ئێراق و يەمەن دەکات کە ئێستا ئاڵۆزی و گرفت و کێشەيان تێدايە، شرۆڤەکانی لەو ئاستەدا چەق نابەستێ و پەل بۆ ئايندەی نزيکيش دەبات و باس لە دابەشبوونی ئێران و تورکيا دەکات، ئەمانە جگە لە خەياڵ و لێکدانەوەی چەواشەکاريانە و نادروست و ناسەردەميانە هيچی ديکە نین، هاوکات گەمەکردنيشە بە سۆزی تاکی کورد و فريودانيان، لە بەرامبەردا کوێرانە وا بۆ خۆی بە ڕەوای دەزانێ لە مەڵاتييەوە تا دوورگەی خەرج ئیمبراتۆڕيەتيک پێک دەهێنی و هەموو جيهان بکەوێتە ژێر ڕکێفييەوە بە زلهێزەکانی دونياوە، بێ ئاگا لەوەی کە لە ڕووی ئابوورييەوە ئەم ناوچە هەستيارترين و دەوڵەمەندترين دەوڵەت دەبێ لە جيهاندا، وەک لايەنی سەربازيش کورد گەلێکی ئازان و پێشمەرگە بۆ جيهانی سەلماند کە چ هێزێکی شەڕکەرە، ئەوە نەبێ کورد تەنها لەم سەردەمەدا وا چەلەنگ و بوێر بووبێ ، بەڵکو لە سەردەمی زەینەفونەوە ئەم لايەنە دەرکەوتووە. ئەم يەک دەوڵەتە گەورەييەی کورد کە هەندێ لايەن بانگەشەی بۆ دەکەن جگە لە خەياڵ بڵاوی و فريودان و بە کوشتدانی رۆڵەکانی ئەم سەردەمە هيچی ديکە نين، و هيچ ئامانج و مەبەستێک بە دەست ناهێنن، و ناکرێنە چوارچێوەی ستراتيژی هيچ بزوتنەوەيەکی رزگاريخوازی کوردستان. دەرئەنجامە بەراييەکان لمۆزی ئەوانەی کوتايەوە کە هەرەشەی لە باربردنی هەرێمی کوردستانی باشوور دروشميان بوو. 

     دوای ڕاپەڕێنی بەهاری ١٩٩١ و لەو رۆژگارانەدا لە سنووری سلێمانی وا خەڵکی تێگەيەنرا بوون کە ئۆتۆنۆمی داخوازييەکی کۆن باو و بە سەرچووە و گاڵتەيان بە هەڵگرانی و بە بەدەستهێنەرانی ئەو مافە دەکرد، کەچی دروێنەی ئەم گاڵتەجاڕييە شانزەی ئۆکتۆبەر بوو، گەرەکە بڵێین نە من و نە هەموو ئەوانەی بە بيروباوەڕێکی يەقين و چەسپاوەوە کە هۆگر و ئینتیما و ئاشقی ئەو خۆرە زەردەن کە ئاوابوون لە نيشتيمانی کورد نازانێ وا گۆشکراون، هێرش و پەلاماردان و قسە نەشياو و هەجوو و جنێويان لێ ببارێ، کە ئەو جۆرە پەلاماردانانە سانايە و بە هەموو کەسێ دەکرێ، وەلێ حيکمەت و عەقڵانييەت و ئاشتی ويستی و سەرکەوتن بە هەموو کەس و گروپ و لايەنێک ناکرێ… بۆيە چاوەنواڕی توندی و پەلاماردانمان لێ مەکەن… کەچی لە بەرامبەردا لە ماوەی بانگەشەکەدا نەيارانی هەڵگرانی ئەو پەيامە هێمنانە بێنيمان چيانکرد و حاڵەتەکەيان گەياندە مريشکە ڕەشە، گەر کەسێک و سەرۆکێک بە حيکمەت و عەقڵانيەت و هێمنييەوە کۆنترۆڵی دۆخەکەی نەکردباکە کوردانە و کوردپەرەوەری و کوردايەتی و کوردستان خۆشەويستی بوو، لەو پەڕی ئارامي و دان بەخۆدا گرتن دەرکەوتن کە نەيار و ڕەقيبانی دۆراندۆر ئاگری بن کايەکەيان پوکايەوە و مەرامەکان سەری نەگرت، کە جگە لەو پەلامارە ناوخۆييانە دەيانويست لە ڕێی شەنگال و بە فيتی قەنديل و ئەوديوی قەنديلەوە فيتنە و ئاشوبێکی تر بخوڵقێنن، ئێستا سەرکەوتوو بووی زۆرينە بە هەموو ئەوانە دەڵێن ئەرێ سەندوقەکانی دەنگدان و گەلەکۆمەکەی خۆتان لێ ديارە؟ 

    کورد بە گشتی زۆر زۆر ئاسوودە و دڵخۆش بوو کاتێک شەست دەوڵەت لە هاوپەيمانێتێکی نێودەوڵەتیدا بە زەبری هێز سوپا داگيرکەرەکەی سەددامی لە دەوڵەتی کوێت وەدەرنا، کەچی لای گوناه و تاوان و کوفرە ئەو هاوپەيمانييە نێودەوڵەتييە يان هاوشێوەی ئەوە بۆ پاککردنەوە و ئازادکردنەوەی قەنديل بگيرێتەبەر، با بە هەڵچوون و سۆزەوە وەڵامت نەبێ و ديقەتی ئەم ژانرە نەدەی، عەقڵانييەت و سياسيانە و ياساييانە و سەردەميانە بيربکەينەوە، هەروەک پێشتريش باسمکرد، ئاخۆ کورد خاوەن ئەو لۆبييە گەورە و ديپلۆماسييتە نێودەوڵەتييەيە کە بتوانێت نەخشەی چوار دەوڵەت بگۆڕێت، ئەمە نەک خەيالە بگرە لەو ديو ديوارە کۆنکرێتييەکانی خەياڵيشەوەيە، با چيتر خەياڵ پڵاوی بير نەکەينەوە و فريودانی تاکی کورد بەس بێت، با بڕوامان وا بێت لە چوارچێوەی ئەم وڵاتانەدا بتوانین مافەکانمان دەستەبەر بکەين و بۆ ئەو مەبەستە تێ بکۆشين، پاشان کە زەمەن رێی خۆش کرد هەر پارچەيەک  لەو چوار پارچەيەی کوردستان بۆ خۆی دەوڵەت بوونی خۆی جاڕ بدات، لێرەوە دەبينە چەند دەوڵەتێک نەک ئیمبراتۆڕييەتێک، گرينگە ئەو کات سەدداميانە بير نەکەينەوە و يەکدی داگير ناکەين.

    نها نە دەوڵەتين نە هيچ، ئەوەی هەيە کوردستانی باشور لە چوارچێوەی هەرێمێکی دانپێدا نراو خودان کيانێکە، و هيوا و ئومێدی چل مليۆن مرۆڤی بێ مافی نەتەوەييە، کەچی بە ناوی بزاڤی رزگاريخوازييەوە ناو بە ناو و لێرە و لەوێوە پەلاماری دەدرێت و ڕۆڵەکانی شەهيد دەکرێ، هەر يەکە و بە جۆرێک لە جۆرەکان و لە قۆڵێک لەو قۆڵانەی چواردەورييەوە.. دەربارەی شەڕی برا کوژيش، پێشتريش زۆر لەلای ئێمە ئاسایی بوو کە ئێستايش هەروايە وڵاتە عارەبييەکان بەگژ يەکدا بچنەوە و سوپا بنێرنە سەر يەکدی، ئا ئەوە بە شەڕی برا کوژی نازانن، کەچی ئەوەی لیرە  ڕوودەدا بە ناوی برا کوشتن هاژوهوش دەخوڵقێندرێ، کەچی بۆ خۆيشی بە رەوای دەزانی بمکوژێ و منيش بێ نوتق بم.

     شتێکی ديکە کە زۆرجار سەرنج رادەکێشێ ئەوەيە هەندێ خەڵکی کاڵفام و بێ ئاگا لە دنيا وا بير دەکەنەوە و بانگ و سەڵايشی بۆ دەدەن و دەڵێن خەڵک لە سەددام حوسێن ڕاپەڕی چۆن لە دەسەڵاتی ئێستا ڕاناپيڕێت، ئەو خەڵکە نەزان و فريودراوانە لە بيری خۆيان دەبەنەوە کە سەددام حسێن و هێزەکەی ئەو هێزە هاوپەيمانە نێودەوڵەتييە شڕووڕی نەکردايە، زەمينە نەدەسازا ڕاپەڕين بخوڵقێ و ئێستايش لە بن چەکمەی پۆستاڵ و زەبر و زەنگی سەددام دەبوون و ئەو جورئەتی قسە کردنەی ئێستات نەدەبوو.

    بەر لە دوماهی و ئاوابوونی ئەم نووسينە دەکارێ بيژين، زۆربەی هەرە زۆری ئەوانەی لە خولی پێشووی پارلەمانی ئێراق کە ئەندام پاڕڵەمان بوون  جگە لە يک دووانێکيان نەبێ کە لە بەرەی دژبەری نەتەوەیی و کوردستانی و ئەم کيانی هەرێمە  دەوەستانەوە، سەر ئاو کەوتن و لە گەڵ لافاوی دەنگی دەنگدەران ڕاماڵران و مليان نا، لە زبڵدانێکن نە کەس ئیرەييان پێ دەبات نە مرۆڤی کورد ديقەتيان دەدات، قێزە ونن قێزە ون.

ئەڵمانيا 

١١/١٠.٢٠٢١

بەشی هەژدە

ئازارێکی زۆر ئەچێژم لەو دیمەنەی رۆشنبیرە “جیددی” و بە حیساب سکۆلارەکانمان مەستی تەوژمێک بوون بە ناوی “ئیسلامگەرای میانڕەو”.!. من وشەی جیددیم لە نێوان دوو کەوانەدا بۆ ئەو رۆشنبیرانە بەکار بردووە. هەر چەند لام ئاشکرایە، ئەوان هەڵەی میتۆدی ئەکەن و سەرئەنجام بە شەرمەوە ئەم روانگانەی خۆیان بیر دێتەوە. لەم رۆژانە لە هۆڵی رۆشنبیریی سلێمانی لە یەکێک لە سیمینارەکاندا کاک “رێبین هەردی” یەکێک لە سیما دیارەکانی پڕۆژەی “رەهەند” بە حەماسەوە و بە بێنەوبەردەی تێزە فەلسەفییەکانی هەندێ بیرمەندی خۆرئاوایی لە هەوڵی ئەوەدا بوو، یەکگرتووی ئیسلامی و کۆی رەوتی ئیخوان لە توندڕەویی ئیسلامی جیا بکاتەوە. زیاد لەمەش بە “ریفۆرم”ی محەمەدی خاتەمی، سەرۆکی ئێران شاگەشگە ببوو، هەروەک چۆن “فۆکۆ” کاتی خۆی مەستی شۆڕشی ئێران و شاگەشگە ببوو بە “ئیمام خومەینی”.
لە هەقیقەتدا، ئەمە مەترسییەکە لەلایەن رۆشنبیرانەوە دەستیپێکردووە، چۆن ئەتوانن باز بدەن بەسەر مێژوو و راستییە تاڵەکاندا؟. ئەم نۆرمە رۆشنبیرە کوردە کە لە ژێر کاریگەریی تێزەکانی “ئەمیل زۆلا”دان و خۆیان بە نوێنەری داوا و خەونەکانی گەنج و کۆمەڵگە ئەزانن، هەموو پلاتفۆرمیان بووە بە ئیخوانیزەی کۆمەڵگە بە گشتیی و گەنج بە تایبەتی. ئەو تێفکرینەیان ئاوکردنە ناو ئاشی ئیخوان و ئیسلامیستە توندڕەوەکانە، کە ئەیانەوێ کۆمەڵگە بگەڕێننەوە بۆ زەلکاوەکانی مێژووی تاریکی خەلافەتی ئیسلامی.

مارکس لە تێزی چوارەمی تێزەکان دەربارەی فویەرباخ ئەنووسێ “فویەرباخ لە واقیعەوە دەست بەکارئەبێ، کە ئاین ئینسانی لە زاتی خۆی دوورخستۆتەوە، لەسەر ئەم بناغەیە دنیا دابەش ئەکات بۆ دوو جۆر: دنیایەکی خەیاڵکردی ئاینی و دنیایەکی واقیعی”. هێشتا رۆشنبیرە کوردەکان تەرویج بۆ جیهانی ئاینی ئەکەن، نایەنەوێ مرۆڤ لە تەڵزگەی ئاین و غەیبانییەت رزگاری ببێت، هێشتا چاوەڕێی ئەوە ئەکەن مورشیدی گشتی ئیخوان ببێتە “مارتن لۆسەر” و ریفۆرمی ئاینی لە ئیسلامدا بکا!! ئەو ریفۆرمەی پێش چەندان سەدە موعتەزیلە نەیانتوانی ئەنجامی بدەن و لە بەرانبەر رەوتی حەنبەلییەکاندا بەزین. بڵاوکردنەوەی ئەم جۆرە تێزانە باوەشێنکردنی خەونی قووڵی مرۆڤی کوردە تاکو هۆشیاریی ماتریالیستی بەرپێی رۆشن نەکاتەوە.

محەمەد عابد ئەلجابری، بیرمەندی عەرەب ئەنووسێ “ماتریالیزمی مێژوویی لە شیکردنەوەی مێژوودا لەو فۆرمە گشتییەدا وێنا ئەکرێت کە خەڵک خۆیان دروستکەری مێژووی خۆیانن”. ئەمە دروستترین پێناسەیە بۆ دیدی ماتریالیستی، بەڵام رۆشنبیرانی ئێمە هێشتا مجامەلەی ئەوانە ئەکەن پێیانوایە مرۆڤ کائینێکی بێدەسەڵاتی خودایە، لە کاتێکدا من لەو هەموو دەسەڵاتەی مرۆڤ ئەترسم، کە خەریکە جەرگی کەون هەڵدەکۆڵێ. بەهەرحاڵ پێموایە رۆشنبیرانی کورد ئەبێت بە خۆیاندا بچنەوە و چاو بگێڕننەوە بە تەرح و روانگەکانی خۆیاندا.
ئێستا ئەڕۆم بۆ بارەگای حزب بزانم تا چەند ئەو هەواڵە راستە کە لە بوومەلەرزەکەی پێرێی شاری ئەستەمبوڵ هەردوو هاوڕێ “ئیسماعیل – مهاباد” ژیانیان لە دەستداوە؟. هیوادارم هەواڵەکە راست نەبێ، چوونکە جیا لەوەی دوو هاوڕێی زۆر نزیکن، دوو کۆمۆنیستی چالاک و نموونەی دوو ئینسانی ئازادیخواز بوون. تەلەفزیۆنی پەکەکە باس لەوە ئەکات دەیان هەزار کەس بوونەتە قوربانی لەو رووداوەدا کە ژمارەیەک لەوانە کوردی عێراقن.
ئەڕۆم سۆراخێک ئەکەم….

18-8-1999

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 61-64 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

گوڵنـاز و شابـاز، کچـێکی جـوانکـیلەی نـۆ مانـگانیـان هـەبـوو. نـاوی “لانـە” بـوو.
رۆژێکی هـاوین، شاباز وەک رۆژانی تر زوو لە خەو هەڵسا. دوای نـان خواردن، چوو بۆ سەر کـارەکەی. گوڵنـاز خـانیـش تەشـتێ هـەویـری شـێلا بـۆ ئـەوەی بیکات بە نـان.
دوای نیوەڕۆی ئەو ڕۆژە، لانەی تێر شیر کرد. تاوێک هەڵیپەڕاند و یاریی لەگەڵدا کرد. ئینجا خستییە ناو لانکەکەی، لەگەڵ راژەنیندا لایـلایەی بۆ دەکرد. لانـە خەوی لێکەوت.
گوڵنـاز خان تەنـوورەکەی داخـست. سەبەتەیەک نان و کولێرە بە کونجـیی جوانی کرد. وەک هـەموو جـارێـک کە نـانی دەکـرد، چـوار نـان و سـێ کـولـێرەی جیـاکـردەوە. کە بیبات بۆ نەنـە گـوڵچـین، پیـرەژنێکی هـەژار و بێـکەس بـوو. ماڵـەکەی لە ئەوسەری کۆڵانـەکەیـان بـوو.
گوڵنـاز خـان: ئـەم نـان و کولـێرانە دەبـەم بۆ نەنـە گـوڵچـین، زوو دەگەڕێمـەوە، پێش ئـەوەی کە لانـە لە خـەو هـەڵـبسـێـت.
گۆڵنـاز خان چـوو بۆ ماڵی نەنـە گوڵچـین. هـەر لە بەردەم دەرگای ماڵکەیـدا، نانەکانی داێـی. مـاوەیـەکی کـەم پێـکەوە وەسـتان. لـەم کـاتـەدا، دەنـگی هـۆڕیـنی ئـۆتـۆمبـێـلی ئاگرکوژێنـەوە هات. گوڵنـاز خان دڵی داخورپا و ترسا. نەنـە گوڵچـین هەستی پێکـرد.
نەنـە گوڵچـین: کچـم دڵت نەتـرسێ. ئەمە شارە و زۆر شت تێـیدا روودەدات، لەوانەیە ئاگـر لە پـووش و پـەڵاش بەربـووبێـت.
لەم کاتەدا، دوو ئـۆتـۆمبێلی ئاگرکـۆژێنەوە و ئـۆتـۆمبێلـێکی فـریـاکەوتن (ئەمبوڵانس) بە بەردەمیانـدا تێپەڕین. خەڵکیش بە دوایاندا رایـان کرد. گوڵنازیش لەگەڵ خەڵکەکەدا رایکـرد. لـە دوورەوە بیـنی ئـاگـر و دوکـەڵ لە خانـووەکەیـانەوە بەرزبـوونـەتـەوە. کە گەیشتە بەردەم ماڵەکەیـان، پـڕ بە دەم هـاواری کـرد: کچـەکەم.. ئـەی هـاوار کچەکـەم. تەکـانیـدا کە بچـێـتە ژوورەوە، پیـاوانی ئاگـرکـوژێنـەوە، گـرتیان و پێیـان وت: نـەڕۆی دەسـووتێی.
گۆڵنـاز خـان خۆی لە دەستـیان راپـسکانـد و بەنـاو گـڕی ئاگـر و چـڕه دوکـەڵـدا خـۆی گەیـانـدە لای لانکەکەی لانـە. خۆشـبەختـانە ئاگـرەکە نەگەیشـتـبووە ژوورەکـەی لانـە. زۆر بـە خـێرایی لانـەی لە لانـکەکـەی دەرهـێـنا. بـە خـێرایتـریـش بەتـانـیـیەکی لە ئـاو هەڵکـێشا و ئاڵانـدی بە لانـەوە و گـرتی بە باوەشییەوە. بەناو ئاگـرەکەدا هـاتە دەرەوە. لانـە هـیچی لـێنەهـاتبـوو. بـەڵام دەستەکـانی گوڵنـاز خـان زۆر سووتـابـون.
ژنانی هاوسێیان لانـەیان لە گوڵناز خان وەرگرت. ئۆتۆمبێلی فـریاکەوتنەکەش، یەکسەر گوڵنـاز خـانی بـۆ نەخـۆشخـانە بـرد. پیـاوانی ئـاگـرکوژێنـەوە ئاگـرەکەیـان گـوژانـدەوە.

دوای دو هەفـتە لە تیمارکردن، گوڵناز خان لە نەخۆشخانە دەرچـوو. بەڵام شوێنەواری سووتاوییەکە بە دەستەکانییەوە دیاربوو. پێستی دەستەکانی سوور و کورژەوە ببوون.

گوڵنـاز خـان: بـە لامـەوە گرنـگ ئـەوەیـە، کـە لانـەی کچـم لـە سووتـان رزگـارکـرد و هـیچی لـێـنەهـاتـووە.
تەمەنی لانـە بوو بە نـۆ سـاڵ، لە پـۆلی چـوارەمی قـوتابخـانەی بنـەڕەتیـدا بوو. تا ئەو رۆژە لە دایکی نەپـرسیـبوو، کە بـۆچـی دەستەکـانی سـوورهەڵگەڕاو و هـەڵـقـرچاون. دایکـیشی ئەوەی بە خەیـاڵـدا دەهـات، کە رۆژێک لە رۆژان، لانـە پرسیاری ناشیرینی دەسـتەکـانی لـێبکات.
لانـە: دایـکە پێـستی دەسـتەکـانـت بـۆ سـورهـەڵـگەڕاو و ناشـیرینـن؟
گوڵنـاز خـان کە رۆژی ئاگـر بەربـوون لـە مـاڵـەکەیـانی هـاتـەوە بیـر و بەرچـاوێ، کە چـۆن لەنـاو ئاگـر و دوکەڵـدا لانـەی جگەرگـۆشـەی لە سووتـان رزگارکرد. تـەزوو بە لەشـیدا هـات و هەنـاسەیەک قـووڵی هـەڵکـێـشا و چـاوەکانی پـڕبـوون لە فـرمـێـسک.
لانـە: دایکە وابزانم بە هەڵە ئەم پرسیارەم لێتکرد. بۆ چاوەکانت پڕبوونە لە فرمێسک؟
گوڵنـاز خـان: نا کچـی شـیرینـم. ئێستا بـۆت دەگـێڕمەوە، دەستەکـانـم بۆ وا ناشـیریـنن. دەستەکـانـم سپی و جـوان و خەپـانە بـوون. وەک ئێـستا پێـستەکەی سـوورهـەڵگەڕا و چـرچ و ناشیریـن نەبـوون.. بەسەرهاتی سووتانی ماڵـەکەیان و چۆنێتی رزگارکردنی و سووتـانی دەسـتەکـانی بـۆ گـێڕایـەوە.
لانـە کە چـیرۆکی سووتـانی دەستەکـانی دایکی زانی، گـریا و چـاوە گەشەکانی پـڕبوون لە فـرمێسک. باوەشی بە دایکـیـدا کـرد و تـێر روومـەتەکـانی و دەسـتەکـانی مـاچ کـرد.
لانـە: دایکە گیـان، لێـم ببـوورە. لە ئەمـڕۆە دەستەکـانی تـۆ، جـوانـترین دەستی دایکـن لە جیهـانـدا. ئـەم دەسـتانـەی تـۆ مـنـیان لـە سـووتـان رزگـارکـرد.

(*) منـداڵە خۆشەویستەکانی کوردسـتان، ئەمە بەسەرهـاتێکی راسـتی نییە. داڕشتنی زادەی بیر و خەیاڵی خـۆمە. مەبەستم لەم چـیرۆکە، دڵسۆزی و قـوربانیـدانی دایکانە. کە ئامـادەن گیـانی خـۆشـیان لە پێـناوی منـداڵـەکـانیـانـدا ببـەخـشـن.
سـویـد: ٢٠٢١

( ١ )
زیاتر لە دوری با،
زیاتر لەگەیشتنی باڵە ڕەشەکانی..
پەلەوەرەکانی مەرگ،،،
زیاتر لە نا ڕۆشنی..
تابلۆی پرسیارەکان،
زیاتر لە کوژانەوەی مۆمی فرمێسک..
زیاتر لە سەرەتای شەو،،
بیرت ئەکەم،

( ٢ )
ژیان پشویەکی پێشوەختە،
دوای ماندوبوونی ڕۆح..
بە عیشقی زڕ،،
نیشانەگرتنی…
تیرە قوڕقوشمیەکانی بارانە،
لە ئاوێنەی ڕەشی درزبووی زەمەن،،
( ٣ )
فرمێسکێکی درەختکی تینوو..
بۆ درەنگە وەرزی وشکەساڵی عیشق،،
بۆم بخەرە نامەبەری…
پایزێکی سەرابپۆش،،،،
دڵنیابە، لەگەڵ وەرینی..
پروشەکانی یادەوەریت،،
ئەگاتە نێو دەستی شەختەی..
پەیکەری غوربەت
( ٤ )
لە بۆشایی چوون و نەچوون،،
بوون و نەبوون،
ئەمێنمەوە، تا ئەبەد،،،
چی بەندەرێ ، جێم هێشتوە،،،
ئەگاتە تۆ؟
چی کێڵگە ڕەوشەنی..
بێستانی سپی شەوە ،،
بۆت نابێتە دارستانێ،،
لە شیعرە چرۆ؟
( ٥ )
نە زوو ، نە درەنگ،
کەسی تر ناگات،
بۆ دروێنەوەی..
گوڵە گەنمەکانی مانا ،
دەرگا داخە..
لە تارمایەکانی دوای شنەبای..
تەنیایی خۆت،،،
دڵنیابە ، نە سبەینێ،
نە سەدان سبەی..
کەس ناگاتە جێ..
گوڵدانێکە،
چاوەڕوانی،،
پڕ لە خونچەی ئەرخەوانی فرمێسک،،
دڵۆپە خوێنی شیعرە،،
لە دڵەوە بۆی ئەڕژێ

( ٦ )
پوشو پەڵاشی ئارامی دڵی هاتوەکانی سوتان
ئاگرستانی پرسیاری ئەزەل،،
لە ژێر مۆمی خۆرئاوابوونێک،،
وەک چاوی ڕەشی مەرگ،،
ڕەهایی ئەو شتانەی ،،
لە کەشتی خودی خۆمانا باریان ئەکەین،،
بۆ ئەودیو قەراخ ڕوباری ..
ئێسک و پروسکی ڕۆژە بابردوەکان.
( ٧ )
شاریش دەبرێ،
گوزەرکردوانی،،
نێو تەپ و تۆز… و…
بێ دەنگی دوای جەنگ،
هەژارەکان، خۆڵەمێشی …
خاکی هەزار شەوە خوێن،،
لێوان لێو بە بە بەردی کات،
خاچی ڕەشی جەستەی خۆیان،،
لە کوڵناوە،،
بەرەو دەروازە تەمتومانی ..
نیشتمان..و..
نانیشتمان،،،
( ٨ )
لە نەگەڕانەوەی زەریا،،
بۆ بیابانی جەستە..
لە بیرچوونی دیواری ڕابردوو،،
بۆ ترپەی دڵی کاتژمێر،،
وشەیەکیش ناڵێم، تەنها..
تابلۆی پەیکەرێک،،،
لە سەراب ئەبم بۆت.

………………………………………………………………..
وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری ئێرلەندی
(Brands Amon )
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە

ئاواز : داریوش

“””””””””

دوای نمایشەکە ، سەیرم کە

وەک شەترنجی زەمانە

هەر کەس وەک ” داش”ێ

لەم یارییەیا ئەمێنێ

یەکێ وەک ئێمە پیادەیە

یەکێ سەدساڵ سوارەیە

نەفەرێ خوێن ئەدۆشێ

یەکێ خاوەنی دوو قەڵا

لایەک هەموو ڕەش

لەیەک هەموو سپین

ڕوو بە ڕووی یەکتر

تەمەنی ئێمەیان هەیە

بۆ یاری کردن

لە سەرەتای یارییەوە

لە ماڵی تۆ و من

لەبەر دەم ئەسپی دوژمن

ئەو هەموو سەربازە ڕائەگرن

ببینە ، یاری ئەمڕۆ

لە نێوانی” شا ” و وەزیر

ئێستا بێ جوڵە

لە پشتمانەوە سەنگەر ئەگرن

تاج و تەختی “شا”ی دوێنێ

لە قەڵاکەیا ، نامێنن

بە خەیاڵیان ئەم تاجە

بۆ هەمیشە وا لە سەریان

لە بیریا چووە ئەو” شا” یەی

بەسەد ” داش ” نەیدۆڕان

تاجی سەری بەدەستی

لەشکری ” پیادە ” فڕێ دا

ئەوەی یارییەکە بە ئێمە ئەیا

ئەوەیە کە ” داش ” لێئەکاتەوە

ئەوەیە نە شا ، نە سەرباز

نە سپی ، نە ڕەشە

دوای نمایشەکە سەیرم کە

ڕۆمانێکی قەبارە مەزنی٦٥٠لاپەڕەیی- خەیاڵی- مێژوویی(مارکۆس زۆساک) نووسەرو ڕۆماننووسی ئستورالیەو یەکەم چاپی لەساڵی٢٠٠٥لێ بڵاوبووەو لەساڵی ٢٠١٣، فیلمێکی سینەمایی هەر بەهەمان ناونیشان لێ بەرهەم هێندرا، توانی چەندین خەڵات بەدەست بێنێت و بەپێی لیستی ڕۆژنامەی(نیویورک تایمز) بۆ ماوەی٢٣٠هەفتە، ژمارە پێوانەی لە پڕفرۆشترین تۆمارکردووەو پڕفرۆشترین ڕۆمان بووە،
ڕوداوەکانی ناو دوو توێی ئەو ڕۆمانە باس لەتاریکترینی قوناغی ژیان و چرکەساتی مێژووی مرۆڤایەتی دەکات، سەردەمی دەسەڵاتدارێتی نازیەکان و حوکمی هیتلەر،لەکاتی دووەم جەنگی جیهانیدا،لەئەڵمانیا، ئەو کاتەی تەواوی ئەڵمانیا، سیستەمێکی دیکتاتۆرانەی تۆتالیتارانەی نازیزمانەی پۆلیسی و قەمعی بەڕێوەی دەبات و بیری ڕەگەزپەرستی لەترۆپکدایەو کابوسی هەژاری و دێوەزمەی برسیەتی تەنگی بەژیانی خەڵک هەڵچنیوەو تارمایی تەمی ترسی نازیەکان هەموو لایەکی ژیانی تەنیوەو خەڵکی بەدەست دەیان موعانات و، نەهامەتیەکانی جەنگەوە دەناڵێنێن و خەم و ئازارو تراژیدیاکانی ژیان لەسایەی جەنگدا گیانیان دەهاڕێت، ئەو جەنگەی کەسایەتی و دەروونی ڕوخاندوون و هەموو بونی تێک و پێکی شکاندوون و ژیانێکی پڕ لە کابوساوی لەگەڵ دەنگی فڕۆکەو تەقەی جەنگ و بوردومانە یەک لەدوای یەکەکان بەڕێدەکەن،جەنگێک جەستەی وڵات و مرۆڤەکانی پارچە پارچەکردووەو دەیان و سەدان هەزار مرۆڤ دەبن بە قوربانی و سوتەمەنی ئاگرە بێ ئامانەکەی، بەو شێوەیە خەڵکی لەگەڵ ترس و مەرگ، لەگەڵ تراژیدیاو نەهامەتی و ئازارەکان ژیانێکی کۆڵەمەرگانە بەڕێدەکەن،ئاسمانی ئاڵمانیا، تەمی بیری ڕاسیزم و ڕەگەزپەرستی دایپۆشیوەو جووەکان توشی چەوساندنەوەو ئیبادەو کۆمەڵکوژی دەبنەوە لەلایان نازیەکانەوە، هیچ ئاسۆیەک و ئومێدەک و دەروازەیەک نییە بۆ قورتاربوون و چوونە دەر لەو دۆخە دۆزەخیە، تائەو کاتی لەساڵی١٩٤٥، ئەمریکیەکان دێنە ناو ئەڵمانیاو نازیەت شکست دێنێت و بتی هیتلەر بۆ هەتاهەتایە دەکەوێت و کابوسی نازیزم لەناو دەچێت و تاریکایی و تەمی دەمارگیری و دەگەزپەرستی و دەسەڵاتی دیکتاتۆرانە،لەئەڵمانیا، ئاوا دەبێت و بەیەکجاری ون دەبێت، لەو ڕۆمانە، مەرگ گێڕەڕەوە(راوی)ڕووداوەکانە، پاڵەوانی «كچە كتێب دزەكە».

(لیزل) کچێکی تەمەن نۆساڵانەو حوکومەتی نازی بەبیانوی ئەوەی دایک و باوکی شیوعین، لەگەڵ براکەی کە دواتر دەمرێت، لیزل و براکەی لەدایک و باوکی دەسەنێت و خانەوادەیەکی هەژار، خانەوادەی هۆبێرمان، پێک دێن لە (هانز هۆبرمان) و (روزا)ی هاوسەری، وەک کچی خۆیان تەبەنیان دەکەن و لەخۆیاندەگرن ژیاندەکات، ئەوخانەوادەی لەژیانێکی پڕ لە ترس و قەڵەق و نیگەرانیدا دەژین، بەهۆی دەسەڵاتی نازیەکانەوە، ئەو کاتەی(ماکس)جو دێت و لەترسی ڕاوەدونانی نازیزمەکان خۆی لەژێرزەمینی ماڵەکەی ئەوان حەشاردەدات، قوڕی ترسەکەیان دەقات خەستردەبێت و هێندەیتر مۆتەکەی ترس لەنازییەت باڵیان بەسەردا دەکێشێت، ئەو نازیەتەی هەرچی کتێبە کە لەگەڵ بیری نازیزمدا ناگونجێت هەموویان کۆدەکاتەوەو گڕیان تێبەردەدات و دەیانسوتێنێت و خوێندنەوەی هەر کتێبێک، جگە لەکتێبەکانی حیزبی نازی وەکو کفرێکی ئاشکراو دەرچوون لە یاسای نازیەت و سەرپێچیکردنی بڕیارەکانی هیتلەرو تاوانێکی گەورە ئەژماردەکرێت و خوێنەرەکەی بەتوندترین شێوە سزادەدرێت، هەموو خەڵکی لەژێر هەڕەشەوهێزو فشار ناچاردەکات ئاڵای نازیزم لەماڵەکانیان هەڵبواسن، مناڵەکان لەقوتابخانە درووشمی نازیزیەت بڵێنەوەو هەموان بە ئایدیۆلۆجیەتی نازیزم تەلقین دەدرێن و بەو بیرە ڕەگەزپەرستانەو فاشیانەگۆشدەکرێن و فێری دەمارگیری و ڕق و توندو تیژی دەکرێن و دەروونی پاکیان دەشوێندرێت و دەکرێن بە خزمەتکارو جێ بەجێکاری ئارەزو ئەجێندای نازیزم،
لیزیل، ئەوکاتەی ماکس دێت،ماگس جو، گەشتی خوێندنەوەو چوونە نێو دنیای کتێب و تێکەڵبوونی ئەو بەکتێب دەست پێدەکات و کتێبگەلێک دەخوێنێتەوە، کە لەگەڵ ئاست و تەمەنەکەی ئەو ناگونجێت،هەر لێرەشەوەیە گەشتی دزینی کتێبی لیزیل دەستپێدەکات و نازناوی کچەکتێب دزەکە وەردەگرێت و ئەو هەر کتێبێک کە دەیدزێت و دوای ئەوەی کە دەخوێنێتەوە، دەیگەڕێنێتەوە بۆ شوێنی خۆی،
من لێرەوە کۆتایی بەگێڕانەوەی چیرۆکەکانی ڕۆمانەکە دێنم و پاشماوەو تەواوی ڕووداوەکان و هەرچیترو ئەوەیتری ماوە، بۆخوێنەر خۆی جێ دێڵم بڕوات چیرۆک و بەسەرهاتی ڕۆمانەکە تەواوبکات، تاوەکو بزانێت لەئەنجامدا چیرۆکی ژیانی لیزل و هانز، ڕۆزا، دایک و باوکی ڕاستەقینەی، هاوڕێکانی(ماکس ، و ڕۆدی) و دۆخی ژیان، بەکوێ دەگات و چی لێدێت.
..
شەماڵ بارەوانی

کتێبی ( نۆبەرەی مەرگم دیت) خۆی لە بیست و سێ چیڕۆکی فانتازی مێژوویی و ئایینی و فەلسەفی وتراژیدی تاک و شیوەنی مرۆڤایەتی دەبینێتەوە .

هەڵبەتە خوێندنەوەی هەر کتێبک ، بە پێی جیاوازی گۆشەنیگاکان، دەتوانرێ ، دەیەها و سەدەها ، تێڕوانینی لێ هەڵبهێنجرێت.
هەمیشــــە گوتوومە، بۆ خوێندنەوەی هەر کتێبێک ، پێویستە خوێنەر واز لە شتی سادەو بە ئاسانی گەیشتن بەوەی دەیهەوێت بهێنێت، بەڵــکوو ، پێویستە لە دیووی دووەمی نووسینەکە بکۆڵێتەوە ماندوو بێت.

خۆشبەختانە ( نۆبەرەی مەرگم دیت) ، پڕە لە کۆد و
شتی شاراوە کە خوێنەر پەرۆش و ماندوو دەکات، ماندووبوون بەمانا سستبوون و بێزاربوونی نا ، بەڵکوو ، بەمانای باڵایی نووسەر و پەرۆشی خوێنەری بە سەلیقەو لێهاتوو.

ــ ئەو لایەنە باشانەی کە من لە “نۆبەرەی مەرگم دیت “بینیم

١ – شینی نووسەر بۆمرۆڤایەتی: تۆی خوێنەر کاتێ نۆبەرەی مەرگم دیت ، دەخوێنیتەوە، هەست بە ژان و ئێشێکی ڕۆحی دەکەیت، کە ڕادەچڵەکێی ، بۆ مەینەتەکانی کۆمەڵگە و پیاو سالاری و هەژاری، کوشتن و قڕکردن و پڕکردنەوەی ئازارێک بە ئازارێکیتر بۆ گەیشتن بە خۆشبەختی.

٢ ـ فەلسەفەی قووڵ: هەمیشە لە نووسینەکانی نووسەر و چیڕۆکنووس ” دڵشاد کاوانی” هەست بە قووڵییەکی زۆری فکری دەکەیت ، هیچ کات مانای شتەکانت وەها بە ئاسانی نادات بە دەستەوە، دەیەوێت خوێنەر ، بەشێکی گەورە بێت لە نووسینەکانی و دەتباتە جیهانێک، تا شتەکان نەدۆزیتەوە ، ناتوانی بێیتەوە جیهانی حەقیقی.

٣ – ورووژاندنی بابەتی هەستیار: زۆرجار لە کۆمەڵگەی ئێمە، ناتوانین وەها بە ئاسانی باسی شتگەلێک بکەین ، بەتایبەتی لە مەسەلەی ئایین بەڵام نووسەر زۆر لێهاتوانە بە قەڵەمەکەی کۆت و بەندی شکاندووە ئەوەتا ، لە چیڕۆکی هەشتی ” ئیمپڕاتۆریای ژن” کە باس لەوە دەکات، ژنان پێویستە بێنەدەر و کۆتایی بە پیاوسالاری بهێنرێت، جیهانەکە دەکات بە هی ژن دوور لە نێرینە ، لە دەربڕینێکا دەڵێت” خوداش ناچار بوو یەکێک ڕەوانە بکات پێغەرێکی ژن و بە زمانی ژن بدووێ.”!!

٤ – ڕۆح بە بەرداکردنی نووسین : بۆ نووسەرێک کە ئازاری کۆمەڵگە دەنووسێتەوە، ڕەنگە شتێکی قوڕس نەبێت ، تۆ و منێکی خوێنەر هەست نەکەین، کە دەربڕین و چیڕۆکەکانی هەتا وشە بە وشەی نێو کتێبەکە بۆ خۆی ڕۆحێکە، ئەوەتا لە چیڕۆکی پانزەی ” هەرگیز پاشگەز نابمەوە” لە دێڕەکانی کۆتاییدا دەڵێت ” خوێنی سنگ و دڵە بە سۆزەکەی نەورۆز و سەر و مێشکی کاوەی دڵسۆز ، لەگەڵ خوێنی دامێنی پاکی نیشتمان بەیەکەوە ڕژانە سەرخاک، لەگەڵ گریانی خاک بوو بە جۆگەڵەیەک و پاشان بوو بە دەریا ، سەربازەکانی تێدا خنکاند و دەرگا پۆڵاینەکانی شکاند”.
٥ – درووستکردنی خوێنەری باڵا: یەکێک لەو خاڵە گرنگانەی کە من لەو چیڕۆکانە بەدیم کرد ، ئەوەبوو، دەشێ خوێنەرێکی ئاسایی بکاتە خوێنەرێکی سەخت و باڵا ڕوانین، مەحاڵە تۆ کتێبی دڵشاد کاوانی بخوێنیتەوە ، کەچی سێ جار بیری لێ نەکەیتەوە.

جیهانبینی ، لەم کۆمەڵە چیڕۆکە ، بەڕای من زیاتر ئاشنات دەکات، بۆ ئێشی مرۆڤایەتی، قوڵبوونەوەیەکی سەخت و تێگەیشتن لە ئایین و فەلسەفە وەک خۆی، ئەوەی زۆر گرنگە، واقیعی ڕەشی کۆمەڵگەی لە ڕێگای فانتازیا بە شێوازێکی ئەدەبی بە خوێنەر دەگەیەنێت.
لە کۆی ئەو چیڕۆکانەی کە خوێندمەوە، چەند دانەیەکیان لای من زۆرتر سەرنجڕاکێش و بەچێژ بوون ئەمانە بوون.
لەوانە:
ـ منداڵەکانی ئاگر.
ـ تارای بووکی ئاشتی.
ـ ماری ڕەش و داپیرەی ڕەش.
ـ هەرگیز پاشگەز نابمەوە.
ـ نووسەری چاو پێڵاو.
ـ دادگا.
لە کۆتاییدا ، هیوای سەرکەوتن بۆ چێڕۆکنووس و ڕۆمانووس م. دڵشاد کاوانی دەخوازم.
بە هیوام بۆ هەمیشە قەڵەمەکەی ئازارەکانی کۆمەڵگە بنووسێتەوە، وەک چۆن هەر بە ئەمەش وایکردووە ، جیاواز بێت لە هەر نووسەرێکیتر.

میدیا خۆشناو

تاهیر عیسا

دوای دوو ڕۆژی تر، بۆ چەندین جارو جارێکی تر، گەمەی کۆمەڵێک دزو مافیای بێ مۆڕاڵی هەتا سەر ئیسکان، بێمۆڕاڵ و بێ ئەخلاق، لەژێر ناوی گەمەی پڕ لە گاڵتەجاڕئاسای هەڵبژاردندا، دووبارەدەکرێتەوە!
کەئینسان زەحمەتە بتوانێت لەناو ئەم هەموو بۆگەناو و زێرابە پیسانەدا، لەنێوان ئەو هەموو ڤایڕۆسە کوشندانەی کۆمەڵگادا، کامیان بەخراپ و کامیان بە خراپترو کامیشیان بە خرپترینەکان بزانێت، هەتا لانی کەم بتوانێت، خراپەکان هەڵبژێرێت و لە خراپترو خراپترینەکانیش پارێز و دوورەپەرێزی بکات!
کۆمەڵێک بێمۆڕاڵی بەمەعنای وشەکە خۆی، یان شەعبیانەتر، بێئەخلاقی سیاسیی و ویژدانی و کۆمەڵایەتی، کە لەماوەی سی ساڵی حوکمڕانییاندا، ناوە ناوەو تاوە نا تاوێک، لەم گەمەی وەعدو وەعیدی بڕ لەدرۆی بێ ئەخلاقیەدا، وەکو قەوانێکی سواو بەردەوام بۆ خەڵکی هەژارو بێدەرەتانی کوردستانی لێدەدەن و فریوو چەواشەی چەندین بارەی دەکەنەوە !
هەر کەسێکی مەحڕوم وبەشخوراو، لەم عێڕاق وکوردستانەدا، بەچاوگێڕانەوەو ئاوڕدانەوە لەڕابردووی دوورو نزیکی خۆیدا، بۆ ئەوەی بتوانێت داوەریی لەسەر گەمەو شۆخی هەڵبژاردنی ئەم مافیایەنەدا بکات، پێویست بەوە ناکات، نەڕۆژنامەوانێک بێت،یان نەسیاسیی و خوێنەرو لێکۆڵەرێکی کارامە، هەر بەنیگاو چاو فکرو تێڕوانینی زۆر سەرپێیانە، تۆزێک و بۆ چەند چرکەیەک ژیانی خۆی و خێزان و کەس و کارە زەحمەتکێشەکەی دەورو بەری، بەراورد بەژیانی فیرعەون ئاساییانەی ئەم سیاسییە بێمۆڕاڵانەو خێزان و کەس و کاری دەوروبەریانەوە بکات، بەراوردێکی مەسکەن وماڵ وحاڵی خۆی و ئەم ناجەنابانەی ناو کایەی سیاسیی ئەم کۆمەڵگایە و سەرکردە دزو مافیاکانی بکات، دەتوانێت لەوە تێبگات، کە ئەمانە نەک تەنیا مەعدەنێکی بێکەڵک و بێ بەها بوون، بەڵکو ڤایڕۆسێکی بێئەندازە کوشندەی کۆمەڵگاش بوون و بوونەتە بارێکی قورس بەسەر شانی کۆمەڵگاوە!
تۆزقاڵێک، بڕوانێتە شانۆی سیاسیی و ئابووریی وکۆمەڵایەتی هەر ئەم چەند ساڵانەی ڕابردوو، هەر لە خەڵتان خوێنکردنی بەدەیان خۆپیشاندەرەوە، هەتا تیرۆری چالاک و ڕۆژنامەوانانێک کە لەڕیزی پێشەوەی ناڕازیەکانی کۆمەڵگادا، بیرو هۆش وقەڵەمەکانیان لەخزمەتی ژیانێکی باشتردا خستبووەگەڕو خەڵتانی خوێنکران، هەتا دەگات بەو چالاک و هەڵسوڕاوانەی ئەمڕۆش کە لەزیندانەکانی بنەماڵەی بارزانیدا یاری بەچارەنوسیانەوە دەکرێت و ئازاری دەروونی خۆیان وکەس و کارو خێزانەکانیان دەدرێت و هەر جارە ناجارێکیش بەبیانووی بێبنەما، دادگایکردنیان دوادەخرێت، تەنانەت هەندێکیشیان لەدادگای بنەماڵەی بارزانیدا بەچەندین ساڵ حوکمدراون، بەڵگەن بۆ ئەوەی کە ئەوەی لەناو ئەم کەش وهەوایەشدا، لەژێر هەر ناوو دروشمێکدا بەشدارە، هاوشانی ئەمانە ڕەوایەت و شەرعیەت بە حوکم ودەسەڵاتی ئەم دەستەو تاقمە دژە ئینسانی و مافیایانە دەدات و هەمان یاساو ڕێساو حوکمی قەرەقوشئاسای ئێستای سیستەم، بۆ ئایندەش درێژە پێبدات و دەیهێڵێتەوە!
هەر لە بەناو چەپ وپێشکەوتوو خوازیی ناو ئەم یاریەوە، هەتا دەگات بە سەر بەخۆ کانیان و هەتا دەگات بە کۆنەپەرسترینیانەوە، وردو درشتی، بەهەر ناوێکەوە ئەمڕۆ، پڕوپاگەندەی باشترکردنی ژیانی خەڵک و کۆمەڵگای عێڕاق و کوردستان بکات، درۆیەکی شاخدار دەکات و ئامانج تەنها هێشتنەوەی سیستەمی هەرێمی کوردستانی دزی وتاڵانیە، ئامانج تەنیاو تەنیا سەرمایەگوزاری وبیزنسێکە لەسەر حیسابی دەنگی خەڵک، بۆ شەرعیەتدان بەدزیی و تاڵانیەکانیان لەدەورەیەکی دیکەی حوکمڕانیاندا.
هەر دەورانەو بەملیاران دۆلار تەرخان وتەخشان وپەخشانی ئەم گەمە بێکەڵکە دەکرێت، چی لەڕێگای پڕوپاگەندەی درۆکانیانەوە، چی دواتریش لەو ئیمتیازە بێشومارەی لەم گەمەیەدا وەریدەگرن و چی لەو سەرمایە زەبەلاحەی لەم ڕێگایەدا دەی چننەوە، تەنیاو تەنیا لەسەر حیسابی خەڵک و بەرهەم وداهاتێکە، کە دەبوایا بەپێی یاسای بۆ هەر کەس بەپێی تواناو بۆ هەر کەس بەپێی پێویست، هەم کارو هەم داهاتەکەیشی دابەشبکرایا، نەک کۆمەڵێک دزو درۆزن و ساختە چی لەنێوان خۆیان بەپێی یاسای دارستان، دابەشکاری وقۆڕخکاریی تێدا بکەن!
هەر لەئێستاوە ژێر بەژێر کەوتوونەتە مامەڵەو سەودا لەسەر پۆستەکانیان، ئەوانەی هەتا دوێنێ و ئەمڕۆش مەسەلەی ڕیفڕاندۆمیان کردۆتە بابەتێکی تەبلیغاتی و خەڵکی کوردزمانی ساویلکەی پێفریو دەدرێت و ختوکەی هەستی قەومچێتیانەی پێدەدەن، وا ئێستا لەبەرامبەر پۆستی سەرۆک کۆماری عێڕاقی یەکپارچەدا نرخەکەی گەیشتۆتە سەد ملیۆن دۆلار !
بەئاشکرا پێمان دەڵێن کە خەریکی چبزنسێکی بێڕەوشتانەن لەسەر حیسابی دەنگ وهەست و نەستی خەڵکی هەژارو داماوی کوردستان.
ئەمانە هێندە بێ ڕەوشت و بێمۆڕاڵن، تەنانەت، موچەی بێ لێبڕینی ئەم دەورانەی هەڵبژاردنی موچە خۆرانیشیان بەمەرجی دووسەد ملیار دیناری بەغداوە بەستۆتەوە، کە هاوشانی ئەم بێ لێبڕینەش نرخی نان و سوتەمەنی و تەواوی کاڵاو کەل و پەل و پێداویستییە گرنگەکانی ژیانی ڕۆژانەی خەڵکیشیان زیاتر لەئاستی ئەم بێ لێبڕینە بردۆتە سەرەوە، کە ئەمەش ئەگەر جارێک بە زیانی موچە خۆران تەواو بووە، ئەوا چەندینجار بەزیانی بێکاران لەلایەک و هەروەها بەزیانی کاسبکارو خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش، کە قوتی ڕۆژانەی خۆیان و خێزانیان تەنیا لەڕێگای فرۆشتنی هێزی کاری ڕۆژانەوە دابین دەبێت، تەواو بووە!
تەنانەت، مەسروربارزانی سەرۆکی حکومەتی مافیاگەرێتی و تاڵانی، ڕۆژ نییە موچەخۆران بەدەردی گیسکەکەی هەیاس نەبات و بەچکە گورگیان پیشان نەدات و دەڵێت ئێمە موچە بێ لێبڕین دەدەین، ئەگەر بەغدا دووسەد ملیار دینارەکەمان بۆبنێرێت، ئەمە وەک ئاماژەیەک بۆ ئەوەی کە ئەمە بەردەوام نابێت و دەشڵێت خۆ ئەگەر نەینێرێت لەکوێی بهێنین؟! کەچی لەمیدیاکانی پەکەکەوە بڵاو کرایەوە کە تورکیا چل و دوو ملیار دۆلاری بنەماڵەی بارزانی بۆمەبەستی فشارو ناچار کردنیان بەشەڕی پەکەکە دەست بەسەرداگرتووە!
بەپێی فاکت و واقیعی چەندین ساڵەی عێڕاق و کوردستان، هەڵبژاردن نەک ڕێگایەک نەبووە بۆ باشترکردنی کەمترین ڕادەی ژیانی خەڵک، بەڵکو بەپێچەوانەوە هەڵبژاردن هەرچی زیاتر ڕێگایەک بووە بۆ بێ ئیرادەکردنی خەڵک و خراپترکردنی ژیانی خەڵک، کە هەرچی زیاتر لەم چوارچێوەیەدا خەڵکی عێڕاق وکوردستانی دووچاری بێئومێدی بێ ئاسۆییەکی گەورەکردۆتەوە! بۆیە، لەپاڵ ڕاست وچەوتدا هێنان بەسەرتاپای ئەم پڕۆسەیە، ڕاست وچەوت لاهێنانە بەسەرتاپایئەم سیستەمە، نە بایکۆت و نە کاغەزی سپی و نە ڕاست وچەوت داهێنان بەسەر کارتەکان و نە تێک و پێکدانی سندوقی دەنگدان و کەش و هەوای دەنگدانیش، ناتوانێت شتێک لەم دۆخەدا بگۆڕێت، بەبێ وشیاربوونەوەی گشتی خەڵک، وشیار بوونەوەش هەتا ئاستی هەستکردن بە بەرپرسیارێتی لەئاستی ئاڵ و گۆڕی ڕیشەیی لەکۆمەڵگادا، بەقازانجی ژیانێکی باشترو دنیایەکی باشتر!
دنیای باشترو ژیانی باشتریش، لە جیهان بینی سۆسیالیستانەوە سەرچاوەدەگرێت، کە لەناو ناخ ودەرون و ویستی نائاگاییانەی هەر ئینسانێکی زەحمەتکێش و مەزڵوم و مەحڕومی دنیادا بوونی هەیە!
ویستی تێرو تەسەلی لەژیان و دەستڕاگەیشتن بە تەواوی پێداویستیەکانی ژیانی ڕۆژانەو ویستی ئاسودەگی و ئارامی و خۆشبەختی وەک یەکی، ویستی گەڕان و گەشت وگوزارو سەفرەو سیاحەت، ویستی دەستڕاگەیشتن بە ماڵ ومەسکەن و پێداویستیەکانی، ویستی دەستڕاگەیشتن، بە دکتۆرو دەرمان و ویستی هەر کەس بەپێی تواناو هەر کەس بەپێی پێویست، ئەمە تەنیا فەنتازیاو خەون و خەیاڵێک نییە کەئینسان نەتوانێت بەدی بهێنێت، بەڵکو لەهەندێک گۆشەو کەناری دنیادا، بەبەراورد بەهەندێک گۆشەو کەناری تری دنیادا، بەشێوەیەکی نسبی گەورە لەڕێگای خەبات وتێکۆشانی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشدا، بەدیهاتووە.
هەر ئەم گەشەو بەرەو پێشچوونە، بەهەر ئەندازەیەک لەوڵاتانی دواکەوتوودا بڕواتە پێش، بەشێوەیەکی تەریبیش، لەوڵاتانی پێشکەوتوودا بەرەو ئەم جیهانە سۆسیالیستیە هەنگاو دەنێت ودەستەبەردەبێت، ئەمە حوکمی ڕولەپێشی مێژووە.
بەدیل بۆ هەڵبژاردن، جگە لەم تێگەیشتنە بۆ ژیان، نامان گەیەنێتە هیچ پنتێکی دیکەو تەنیا دووچاری سەرگەردانی و خولانەوە لەناو هەمان بازنەی دووبارەبوودا دەبین.
ئەمەش بەشێوەیەک لەناو پانتایی بەرفراوانی جیهاندا، هەم بەشێوەی ئاسۆیی و هەم بەشێوەی ستوونی، دەبێت بڕواتە پێش. مێژووش ئەم ویستە سۆسیالیستیە نائاگاییەی لەناو ناخ ودەروونی هەر تاکێکماندا بوونی هەیە، بەشکڵێکی ئاگایانە و وشیارانە، لەناو پڕۆسەی ململانێی و مشت ومڕی هێزە ڕەش و تاریکەکان لەلایەک و هێزی یەکسانیخوازو ئازادیخوازی کۆمەڵگای ئینسانیدا بەقازانجی ژیانێکی باشترو دنیایەکی باشتردا ئەمڕۆ بێت یان سبەی بەدڵنیاییەوە یەکلادەکاتەوە!

تاهیر عیسا
٨/١٠/٢٠٢١

دوای تۆ بڕیار ئەدەم سەفەر بکەم
بەڵام نازانم بۆ کوێ!
پاش تۆ بڕیار ئەدەم بمێنمەوە
بەڵام نازانم لە کوێ!!
دوای تۆ هەموو مێژووم
پڕ دەبێت لە ئێشی نەبڕاوە
پاش تۆ ئەوەی لێرە ئەمرێت
شاعیرێکی روح سووتاوە

کە هەر ئەڕۆیت با یادگاریی
ناو جانتای سەفەرت من بم
کە هەر ئەڕۆیت با فرمێسکی
رێگای دوورت هەر من بم
کە هەر ئەڕۆیت با دواهەمین
دڵداری عومرت من بم
کە هەر ئەڕۆیت بهێڵە
ئەوەی هاوسەفەرتە هەر من بم

چیدی چاوەڕوانت ناکەم
سەرم هەڵدەگرم و دەڕۆم
بەڵام هەرچی یادگارییەکانتە
دەیبەم لەگەڵ خۆم
چیدی لە بۆتەی
شیعرێکی تەڕدا ناتنووسمەوە
چوون هەرچی گەڵای شیعرمە
دانە دانە لەبەردەمتا
بە زەلیلی هەڵوەران

بەو هەموو گڕەی من
نەتتوانی مۆمێک داگیرسێنی
بۆ رووناککردنەوەی
ئەو تاریکستانەی ناو رۆحت
پاش ئەو هەموو چاوەڕوانییە
نەتتوانی هەنگاوێک بنێی
بەرەو ئەو سەنگەرەی عەشق
کە بە خوێنی خۆم سوورم کردبوو

هیچ شتێکم نەوت بەر لەوەی فویەک
لە چرای تەمەن بکەم
چونکە لە کۆتایی هەر شەوێکدا
نەمووت عاشقتم
لەم ئێوارەی تەمەنەدا
هەموو شتێکم بە ناتەواویی جێهێشت
چون نە توانیم لە خۆم تێبگەم
نە فریا کەوتم تۆ بنووسمەوە

چ زەمەنێکی تاعوونییە ئەم چەرخە
مریەم لەشفرۆشی ئەکا
عیسا لە خاچەکەی هاتۆتە خوار و
نیشتمان هەڕاج ئەکا
منیش لە لیستی عاشقەکاندا
ناوی خۆم ئەسڕمەوە و
تۆش بەسەر پشتی ئەسپی ماڵئاواییەوە
خوێنساردانە لێم ئەڕوانی

لە حکایەتەکانی داپیرەم
لە شەوانی زستاندا ئەوەم بیر ماوە
دەیووت پێکەنینم پێوە نایێ
خودا ئەم پێکەنینە بەخێر بگێڕێ
لە چیرۆکی عەشقی مندا
تەنها ئەوەم لە یاد ماوە
تەنانەت خوداش نە پێکەنین
نە گریانی بەخێر نەگێڕا

لەگەڵ هەموو ئازارەکانما
خۆشەویستی تۆم هەیە
لە پەنا نیشتمانێکی زامدارەوە
چەند سەیرە
عەشقی تۆ تیمارە!!
لەگەڵ هەموو پووچییەکانی
ئەم تفتییەی ناوی ژیانە
چەند سەیرە
خۆشەویستیت تاکە ماقوڵە
خۆمی پێوە سەرقاڵ بکەم!!

من نازانم شیعرێک بنووسم
بۆ وەرینی گەڵاکانی پایزی عەشقت
من ناتوانم سەمایەک بکەم
لەسەر ئەو بەستەڵەکەی ناوی دڵی تۆیە
تۆ نازانیت حەیرانێک بڵێیت
لاس و غەزال لە شەقامی خەیاڵێکدا
دەستیان لەناو دەستی یەکتر بێ
تۆ ناتوانیت سەرچۆپی زەماوەندێک بگریت
تیایدا زین بووکی یەک شەوەی مەم بێ

شیعری: ستیڤان شەمزینی

تیۆری: “هەموو یان هیچ” ی مرۆڤی ئایدیاڵ
هەڵهێنجان، لە کتێبی:
<<هەشت لە گرنگترین ئەرگیومێنتە خراپەکانی فەلسەفەی ڕۆژئاوا >>*
د. ئەندریا بۆنیۆر
<وشە باوەکان ئەتوانن لە تەڵەی دەروونیدا گیرمان بکەن.>

پێشەکی: هاوڕێ خالید

د.ئەندریا بۆنیۆر، خاتوونێکی ئەمریکییە، دکتۆرای Clinical psychology هەیە.لە ناونیشانی ئەم وتارەدا،* کە دواتر دەکرێت بە کتێب بەم ڕستەیە دەستپێدەکات : (وشە باوەکان ئەتوانن لە تەڵەی دەروونیدا گیرمان بکەن.) ئەم ڕستەیە، بریتییە لە ” کۆجیتۆ و جەوهەری کتێبەکە بەتەواوی” پێکدێت لە هەشت چەمکی دوالیستیانە، هەر یەک لە پەڕەگرافێکدا ورد دەکاتەوە، لەوێدا باسی کاریگەری زمان دەکات وەک ئامرازێک لەسەر دەروونی مرۆڤ، هەڵبەتە لێرە مەبەست لە زمان Language یان Tongue نییە، بەڵکو مەبەست”واتا” ی زمانە،”ئەو پەیوەندییەی لە نێوان زمان و مێشکدا هەیە و تێگەیشتن درووستدەکات”…. وتارەکە زۆر ناچێتە بنج و بناوانی بابەتەکە، لەسەر چییەتی و چۆنییەتی و سروشتی (زمان) هیچ ناڵێت، بەڵکو تەنها وەک پزیشکێکی ڕاوێژگار سەرنجی لەسەر “ئازاری دەروونی” نەخۆشە. لەگەڵیدا کۆمەڵێک لە چەمک یان وشەی گشتی شیدەکاتەوە. لە شێوەی ئامۆژگارییدا، یان شێوەیەک لە ڕۆشنبیری دەروونیی <حوکمدان بە وشە گشتییەکان و گشتاندنی حوکمەکان>، ڕەتدەکاتەوە. بە هۆکاری نەخۆشی لەسەر دەرووندا دایاندەنێت. لە راستیدا دەروازە کردنەوە، بەڕووی بابەتێکی فرە ڕەهەندی وا زۆر گرنگە. قەیلەسوفانانی هاوچەرخ زۆرترین قسەیان لەبارەی نامۆبوونەوە، وەک پەتایەکی سیستەمی سەرمایەداری کردووە. دیارترینیان میشیل فۆکۆیە، کە لە شێوەی نەخۆشی یا شێتبوون گرنگی پێداوە. لەم کارەشدا توێژەرەکەی کاری لەسەر پشکی خۆی لە بابەتەکەدا کردووە، ئەو پشکانەی کە زۆر گرنگتریشن، زۆرینەی ماوەتەوە پێویست دەکات، پسپۆرانی بەبایەخەوە وەریبگرن. چونکە دواجار دەروونی مرۆڤ لە دنیای جەنجاڵی سەرمایەداری و ناو مەتریاڵەکان ئێستادا. زووتر و زیاتر و توندتر، دەپێکرێت. ئەو لە کۆتایی وتارەکەیدا بەمشێوەیە کۆتایی پێدێنێت : <وشە باوەکان دەتوانن لە تەڵەی دەروونییدا، گیرمان بکەن.> ئەم کۆتاییە، دەبێتە خاڵی سەرەتا و دەستپێکی پسپۆڕییەکانیتر.. ئێمەجگە لەو پێشەکییە، ئەو بەشەی کە پەیوەندیدارە بە ئێمەوە توێژینەوەیەکمان لەبارەیەوە دەستپێکردووە. ئەگەر ئەو دەرئەنجامە بکەینەوە بە پرسیار، بپرسین: ئایا گرفتی ئەمە، لە کوێدایە ؟ لە کورتترین دەربڕیندا، دەتوانین بەمشێوەیە وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە:
وەک بیر خستنەوەیەکیش ئەسلی گرفتەکە، لە ڕستەیەکەدا کورتدەکەینەوە. قسەکەی د.ئەندریا، لەسەر: چۆنییەتی ئەنجامی ئەو پەیوەندییەیە کە لە نێوان (زمان و دەروون) ە، بە نەخۆش خستن لەسەر دەروون کاریگەری دادەنێت….بۆ تێگەیشتنی ورد لەمە ڕستەکە هەڵدەوەشێنینەوە، وەزیفەی ڕەگەزەکانی ئەو پەیوەندییە، خۆی دەردەخات:

• زمان، ئامرازی دەربڕینە.
• دەروون، ئەو(یەکە)یە کە وشەکانی بەرەوڕوو دەکرێتەوە، واتا ئامانجەکەیە
• وشە باوەکان : هۆکاری بابەتین، کە لە میتافیزیک و دین و ئەخلاقی گشتیەوە هاتوونەتە ناو زمانی ژیانی ڕۆژانە. ئەمە ئەو خالەیە کە پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە فەلسەفەوە هەیە. لە ئاوێتەبوونی ئەم سێ توخمە، ئەتمۆسفێریکی بابەتی درووستدەبێت. دەرئەنجام،
• تەڵەی زمان: لە کۆتاییدا، تەقینی بە دەرووندا، توانای نەخۆش خستنی ئێمەی هەیە.
  فەلسەفە لەو پیوەندییەدا چۆن کاریگەری دادەنێت؟
  فەلسەفە لەڕێگەی سیستەمێک له چەمک و دەستەواژە زمانەوانییە میتافیزیکیەکان وەک: (حەقیەقەت، ڕەها، گشت، هیچ، بوون، زانیین، نەزانیین، چاکە، خراپە، ڕاستەقینە، و هتد….)، کاتێک ئەو چەمکانە دێنە ناو زمانی ژیانی رۆژانە و خەڵک گیرۆدەی بەکارهێنانی دەبن لە سیاقی نادروست، بێسەروپایی بەکارهێنانیان حوکمی هەڵەی لێدەکەوێتەوە. مرۆڤی ئایدیاڵ دەیباتە ناو پڕۆژەکانی و خەونی شەوەکانی. کاتێکیش ئەو پڕاو پڕییە بەدی نایەت، سەرئەنجام مرۆڤی ئایدیاڵ دووچاری (نامۆبوون) مرۆڤ ناتوانێت تەواو حەقیقی بێت، بەلام دەتوانێت بانگەشەی بڕێک لە حەقیقیەت بکات ئەویش بە واقیعی بوونی. چونکە، بوونی مرۆڤ بوونێکی واقیعییە، پێش ئەوەی حەقیقی بێت. بوونی حەقیقیی مرۆڤ پێکدێ لە: ((بەشێکی بچووک لە هەموو، بەشێکی زۆر لە هیچ))، بەو واتایە: ((حەقیقەت، پێکهاتووە لە بەشێکی بچووک لە بوونی من، لەگەڵ بەشێکی گەورە لە بوونی ئەوانیتر)) کەواتا هەموو مرۆڤێک زۆرترین ڕێژەی حەقیقەتی کەمە. ئەو مەودا فراوانەی دەکەوێتە نێوان چەمکەکان.سنور و مەودای واقیعە. مرۆڤ دەتوانێت بوونی حەقیقی خۆی لە هەر ڕێژەیەک بەرجەستە بکات. ئیتر هەر چۆنێک بێت وەک ئەوەی هیچ شتێک کامڵ نییە، ئەوا زمانیش لەڕێگەی دەربڕین و هەڵە بێ سەروپاکانی، لە ڕێگەی حوکمی ڕەها و ویستی ڕەها و باوەڕ و بانگەشە بۆ ڕەهایی، ئەوە دووپاتدەکاتەوە..

مرۆڤی ئایدیاڵی میتافیزیکی:
میتافیزیک لە ڕێگەی دین و ئەخلاقەوە دێتە ناو کۆمەڵگا و خۆی دەخزێنێتە ناو دەروونی تاکەکان. واعیزان و لایەنگرانی چەمکە گشتییەکان و وەسفی دنیای ئەودیو سروشت لە مەجلیسەکانیاندا دەخەنە ناو ڕستەکانیانەوە، بەجۆرێک باس لە کامڵی و ئەبەدییەت و شەربەتی حەقیقەت دەکەن، مرۆڤ هەر بە جارێک واقیعی مەوجودی لەبەر چاو ڕەش دەبێ و حەزدەکات تا کات ماوە زووتر بمرێت. زیاتر لەسەر پووچکردن و بەهیچ دانانی واقیعی مەوجود لە دنیای خەونە بچووکەکان وجودیان چاڵاکە. سەرەئەنجام مرۆڤ دووچاری (نامۆبوون) و دەکەن. ڕەنگدانەوەی لە دونیای سیاسی و کۆمەڵایەتیش دەبێت. دەمارگیرانە حەز لە بەکارهێنانی گوزارشت و چەمکە گشتییەکان دەکەن. جا چ لەسەر ئاستی تاکەکەس، چ لە ئاستی گروپ و کۆمەڵ لە حوکمەکاندا. مرۆڤی میتافیزیکیی، بوونەکەی بوونێکی نا واقیعیی و دەرە مێژووە. لۆجیکی ئەم جۆرە مرۆڤانە بریتییە لە: (سفر یاحود سەد) لە هەڵبژاردنەکانیدا، هەتا سادەترین جوڵانەوەکانی، ویستێکی ئایدیالانەی لە تەکدایە. (نەوەد و نۆ) پلە دونیای واقیع جێدێڵن، بەرەو دونیای حەقیقەت لە خەیاڵدا. ئەمەش زۆرجار لە ژێر پاڵەپەستۆ و فشاری توندی دەروونی، دووچاری هەڵخلیسکان و داڕمانی دەروونی دەبنەوە. زۆرجاریش .شۆک و بەرکەوتنە دەروونییەکان، مرۆڤ بەرەو بژاردە نێگەتیڤەکەی دەبەن و. یان بەرەوە جۆرێک لە دەمارکیری، پاڵ بە دەروونی مرۆڤەوە دەنێن، بەرەو سەرکێشی و لادان. ئەم نووسەرە بەڕێزە کۆمەکییت دەکات لەم کتێبەیدا، چەمکەکانی تاوتوێکردووە و بەوردی ڕوونی کردوونەتەوە….

<<هەشت لە گرنگترین ئەرگیومێنتە خراپەکانی فەلسەفەی ڕۆژئاوا >>*
بە قەڵەمی. د. ئەندریا بۆنیۆر
و.هاوڕێ خالید

<وشە باوەکان ئەتوانن لە تەڵەی دەروونیدا گیرمان بکەن.>
دەیان ساڵە توێژینەوە دەروونییەکان، کار لەسەر شێوازی بیرکردنەوەی نەرێنی دەکەن، کە لەگەڵ زیادبوونی مەترسی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ و نائومێدیدا پەیوەستن. یەکێک لەم جۆرە بیرکردنەوەکان شتێکە کە من لەگەڵ نەحۆشەکانم زۆر کارم بۆ نەهێشتنی کردووە، ئەویش بیرکردنەوەی: “هەموو شتێک یان هیچ”ە.
هەروەها پێیشی دەوترێت بیرکردنەوەی ڕەش و سپی یان بیرکردنەوەی دوالیستی، بیرۆکە بنەڕەتییەکە ئەوەیە لەبری ئەوەی بتوانێت بە وردی بارودۆخەکە هەڵبسەنگێنێت (بەتایبەتی تا ڕادەیەک نەرێنی)، کەسێکیتر شتەکان لە ڕووی ئەوەوە بە ئاشکراتر دەبینێت.
بۆ نموونە، سەرنج لەم دەربرینانە بدە: شتەکان نەک تەنها تێکدەچن ، بەڵکو بەتەواوی تێکدەشکێنن. ئەمڕۆ تۆزێک خراپ ناڕوات — ئەوە خراپترین رۆژە تا ئێستا. ئەوە نییە کە هەندێک کەس زەحمەتیان هەیە !
بێگومان ئەگەری ئەوە هەیە کە قسەکانمان کەمێک زیادەڕۆیی تێدابێت و دواتر لەڕووی دەروونییەوە بەو شێوەیە زیانبەخش نەبێت چونکە زۆربەمان کورتە ڕێگایەکمان هەیە بۆ دەرچوون. بەڵام زیانە ڕاستەقینەکان کاتێک دەبێت کە بیرکردنەوەی هەموو شتێک یان هیچ شتێک، درێژخایەن بێت. ببێ بە خوو و ئەو شێوازەی کە ئێمە لە ژینگەی خۆماندا وەها مامەڵە بکەین. جیهان زۆر بە زەقی و نەرێنی بەشێوەیەکی بەرچاو ببینین. ئەمە بە نۆرەی خۆی وامان لێدەکات هەست بە بێدەسەڵاتی و ڕەشبینی بکەین بەرامبەر خۆمان و خۆشەویستانمان و جیهانی دەوروبەرمان.

“هەمیشە”
یەکێک لە باوترین وشەکانی بیرکردنەوە هەموو شتێک یان هیچ شتێکە، “هەمیشە” زۆرجار بە شێوەیەکی نەرێنی بەکاردێت، بۆ وەرگرتنی یەک یان چەند حاڵەتێکی دیاریکراو و گشتگیر بۆ ئیدانەکردنی کەسایەتی کەسێک یان سروشتی ئەزموونەکانمان. زۆر جار لەگەڵ گشتاندنەکان لە بارەی ڕەفتار یان کەسایەتی کەسێکی ترەوە تێکەڵ دەکرێت، وەک “هەمیشە درەنگ دەکەویت”، “تۆ هەمیشە ئەو کارە دەکەیت” یان “من هەمیشە ئیستغلال دەکرێم” بە دڵنیاییەوە، لەوانەیە چەند جارێک هەبێت کە “هەمیشە” هەست بە وردی بکات. بەڵام لە کاتەکانی تردا، تۆ لە بازنەیەکی باوەڕدا دەهێڵێتەوە کە شتەکان باشتر نابن، یان ڕێگرە لە درێژکردنەوەی هەندێک خۆڕاگری و تێگەیشتن بۆ کەسێک.

“هەرگیز”
ژێرەوەی “هەمیشە”، “هەرگیز” ناتوانێت زیانێکی یەکسان بکات کاتێک بەکاردێت بۆ ڕزگاربوون لە هیوا، نەرمی، یان سودی گومانەکە. زۆر جار نییە کە “هەرگیز” لە پەیوەندی نێوان کەسیدا ڕاست بێت، وە زۆر بە دەگمەن یارمەتیدەرە بۆ بینینی شتەکان لەو چەمکانەدا. بە هەمان شێوە، “هەرگیز” زۆر جار دەکرێت بە شێوەیەکی نەرێنی بگەڕێندرێتەوە بۆ ناوەوە، وەک “هەرگیز پشوویەک وەرناگرم”، “هەرگیز نازانم چی بڵێم لە ئاهەنگەکان”، یان “هەرگیز لە پریزێنتەیشنەکاندا باش کار ناکەم” لەوەش زیاتر، دەکرێت وەک شێوازێک بەکار بهێنرێت بۆ مانەوە لە دیدی نەرێنی بۆ داهاتوو، وەک “هەرگیز هیچ شتێک نادەم” یان “شتەکان هەرگیز باشتر نابن”

“هەموو شتێک”
“هەموو شتێک” زۆر جار بێمەبەستە کاتێک کە بەکاردێت بۆ دروستکردنی چیای مۆلێهیل، بۆ جوڵانەوە لە شتێکی دیاریکراو بۆ ئەنجامدانی گشتاندنێکی جیهانی. دەکرێت زۆر وزەبەخش بێت کە بڵێین “هەموو شتێک” لە ماوەی زنجیرەیەک ڕووداوی پێشوودا بە هەڵەدا دەڕوات، بۆ نموونە ئەگەر بتوانێت زوو بە پێکەنینەوە هەڵی بوەشێنێت، ئەوا ئەمە زۆر ناکارامەیی نییە. بەڵام کاتێک هەست بە “هەموو شتێک” دەکات بە هەڵە دەڕوات، ئەمەش خۆی لە خۆیدا دەبێتە عەقڵییەتیەک کە ڕێگەت لێ دەگرێت کە ئەو شتەی کە بە دروستی دەگوزەرێت ببینیت.
“بەتەواوی”
وشەیەک کە زۆر بەناوبانگ بووە لە ڤالی کچ لە ڕۆژەکانی 1980 وە زۆر جار بەکاردێت بە شێوازی ئەرێنی (“تەواو ڕاد، رە!”)، وەک زۆر جار پێدەچێت بەشێک بێت لە بیرکردنەوە لە هەموو یان هیچ لە ئاراستەیەکی نەرێنی:”ئەم کارە بەتەواوی بۆگەنە”؛ “شتێک تەواو هەڵەیە لەگەڵیدا”؛ “ماڵەکەم بەرازێکی تەواوە” کاتێک تۆ لە بەشێکەوە دەچیتە سەر هەمووی بە خێرایی و نادروستی، تۆ خۆت کوێر دەکەیت لە بینینی پۆزیتیڤی شاراوەی بارودۆخێک یان کەسێک، دانانی فلتەرەکان کە چاکە دەپارێزن بۆ ئەوەی لەگەڵ تێڕوانینە دامەزراوەکەت کە خراپەکان بناسێت – کە تۆ بە گیر دەهێڵێتەوە.

“تێکچوو”
بە دڵنیاییەوە هەندێک شت لە ژیاندا بە تەواوی تێکدەشکێت: تەلەفۆنەکەت کاتێک بە ئامێری شوشتندا دەڕوات، ماڵێک لە کارتەکان کاتێک لێیدایەوە. بەڵام وشەی “تێکچوو” زۆرجار بەکاردێت بۆ کارەسات لە ماوەی سەرزەنشتکردن یان ناکۆکیدا. ئایا تا ئێستا هاوبەشەکەت یان منداڵەکانت تاوانبار کردووە بە “وێرانکردنی” شتێک لە ڕوداوێکی تایبەت؟، یان بیرت لەوە کردۆتەوە کاتێک کە تۆ لەسەر پڕۆژەیەکی تایبەتیت کە ئیشت دەکەیت بەو شێوەیەی کە ئێستا هەمووی تێکچووە؟ لەوانەیە یارمەتیدەر بێت لەو حاڵەتانەدا بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی ئەزموونەکە. ئایا ئەو خەباتە بەشێکە لە گەشەکردن کە دواتر دەیدات؟ ئایا لایەنی دۆخەکە هەیە کە دەتوانرێت بە شێوەیەکی ئەرێنی ڕزگاری ببێت؟ ئایا ڕێگایەکی نوێ ڕووناککراوەتەوە کە یارمەتیت بدات شتێک فێرببیت؟، یان بە یەک جار هەموو ناکۆکییەکە چارەسەر بکەیت بۆ کە هەمیشە لەژێر ڕووکەشدا شاردراوەتەوە؟ ئەگەر وابێت، کەواتە هیچ شتێک بە ڕاستی تێک نەچووە.
“ناتوانم”.
وەک چۆن لەگەڵ وشەی “تێکچوو”، لە راستیدا کاتێک هەیە کە “ناتوانێت” مانای هەبێت. بەڵام زۆر جاریش هەیە کە بە شێوەیەکی زۆر گشتگیر بەکار دەهێنرێت تەنیا هەستی بێدەرەتانی و نائومێدی زیاتر دەکات و شێوازێک لە خۆ تێکدان دەچەسپێنێت، وەک: “ئەمە ناتوانرێت چاک بکرێت”، “من ناتوانم هیچ کارێکی دروست بکەم”؛ “ناتوانم ئەمە چارەسەر بکەم” سەیری ئەوە بکە کە چۆن ئەم وشەیە لە ژیانی ڕۆژانەتدا بەکاردێنیت ئایا دەکرێت بەڕاستی ئەو وشەیە بە شێوازێک بەکاربێنیت کە نەچێتە ناو بیری نەرێنیەوە؟ ئایا ئەوە دەستوەردانە بەمەبەستی هەڵسەنگاندنێکی واقیعی تواناکانی تۆیە؟

“هەموو کەس” یان “هیچ کەس”
دیارە لەم ژینگە سیاسییە پڕ هەراو تۆمەتەدا عەقڵییەتی “ئێمە دژی ئەوانین” ڕەگی داکوتاوە. تووڕەیی زیادی کردووە، کۆمەڵەی تر زۆر بوون– کە دەتوانێت ببێتە هۆی ڕق و کینە. کاتێک ئەم دووانە تێکەڵ دەبن. یەک میکانیزم هەیە بۆ دەربازبوون. ئەویش ئەوەیە کە گرووپە گەورەکانی خەڵک کە ڕاستیش نین، بەڵام خەڵک بە بیرکردنەوەیەکی نەرێنی، لایەنگری لە گرووپە گەورەترەکان بکەن.. ئەگەر وشەی “هەموو کەس” یان “هیچ کەس” زیاتر بەکار بێت، ئایا بەگشتی (سینگڵەکانیش بە تایبەتی) بە شێوەیەکی نەرێنی وا بیرناکەنەوە لەو “هەموو کەس” ە، نۆرەی تۆ ناهێنێت، یان “هیچ کەس” گرنگی بە شتێکی تۆ نادات؟ ئەی دەربارەی ئەوەی کە لەوانەیە هەستەکانت ئازار درابێت وەک ئەنجامێک دژی جیهان ڕووبەڕوو دەبیتەوە، چونکە ئازارت دراوە یان خیانەتت لێکراوە؟.
“چی تر”
وەک وشەکانیتر کاتێک هەیە کە دەکرێت ئەم وشەیە بە شێوازی ئەرێنی بەکار بهێنرێت.. وەک: بڕیاردان بۆ ڕاگرتنی خوی خراپ و وازهێنان و پەشیمانی لێی. بەڵام لە هەندێ کاتیتردا، ئەوە بەکاردێت بۆ ئەو شتانەی ڕابردوو گۆڕاون و نوێنەرایەتی ئەو شێواندنە مەعریفییە دەکەن بۆ دابەزاندنی تواناکانی تۆ… ئەمانە پۆلە بیرۆکەیەکی باون وەک “خەڵک زۆر باش نین” یان “من چیتر لە لەوەدا باش نیم”

یەکێک لە کتێبە ناسراوەکانی جیهان رۆمانی ” دۆن کیشۆت”ە لە نووسینی نووسەری ئیسپانی ” میگێل دی سێرڤانتس”. ئەم کتێبە بە دایکی رۆمان دادەنرێت لە مێژوودا، لێرەوە ژانری رۆمان خۆی خستە ناو ئەدەبیاتی جیهانەوە. وا بۆ سەرو 400 ساڵ دەچێت بەسەر چاپ بوونی ئەم کتێبەدا، لەپاش ئەم رۆمانەش هەزاران رۆمانی تر چاپبوون، لێ هێشتا ئەم رۆمانە وەکو خۆرێکی پرشنگدار لەناو کتێبخانەی جیهاندا دەدرەوشێتەوە.
ئەم رۆمانە بەشی یەکەمی لە ساڵی 1605 دا نووسراوە بەشی دووەمیشی ساڵی 1615 چاپکراوە. هەرچەندە لە جیهاندا هێندەی ناوی رۆمانەکە ناسراوە، ناوی نووسەرەکە ناسراو نییە، دیارە لەمەشدا سێرڤانتس شانسی نەبوو، هەتا لەژیاندا بوو زۆر سوودی لێوەرنەگرت، لەپاش خۆشی، رۆمانەکە ناوبانگی لە نووسەرەکەی بردووە، ئەمەش بەدبەختییەکی ترە بۆ نووسەر.
ساڵی 2002 ئەکادیمیای نەرویژی راپرسییەکی لە جیهاندا کردبوو لەبارەی بەهێزترین و مەزنترین کتێبی ئەدەبی جیهان، راپرسیەکە 54 وڵاتی گرتبووە، لەو راپرسیەدا رۆمانی دۆن کیشۆت بە یەکەم دەرچوو، لە پێش کارەکانی دۆستۆیڤسیکی و مۆلێر ودانتی و شکسپیرەوە بوو.
هیچ کتێبێک هێندەی ئەم کتێبە کاریگەری بەسەر کەلتوری جیهان بەجێنەهێشتووە، هەتاوەکو ئێستا 50 شاکاری موزیکی و 26 جار فیلمی لێدەرهێنراوە، چەندینجار لەسەر تەختی شانۆکانی جیهان نمایشكراوە، لەناو هونەری بالێتیشدا لقێک بەناوی ” بالێتی دۆن کیشۆتی ” دانراوە. تەنانەت کراویشە بە فیلمی کارتۆنی بۆ منداڵان. لەرووی ئەدەبیشەوە تەواوی ئەدیبانی جیهانی سەرسامکردووە. گەورە نووسەری روسی دۆستۆیڤسکی لەبارەی ئەم رۆمانەوە دەڵێت: سێرڤانتس قووڵترین و بەهێزترین نووسەری جیهانە، ئەم رۆمانەش دوایین وشە و جوانترین فکری مرۆڤایەتییە.
هەموو ئەمانە وامان لێدەکات کە لەبەردەم ئەم کتێبەدا تێڕامانی قوول بکەین و بپرسین، هۆکاری ئەم هەموو کاریگەرییە گەورەیە چییە؟

پێشئەوەی دەستبکەم بە خوێندنەوەی رۆمانەکە، چەندین وتارم لەبارەیەوە بە زمانی ئەڵمانیی و عەرەبی خوێندبۆوە، ئەم هەموو وتار و لێکۆڵینەوە زۆرانە لەبارەی ئەم کتێبەوە بووە مایەی سەرنجی زیاترم.
زۆر دەمێکە دەمویست رۆمانی ” دۆن کیشۆت” ی نووسەری ئیسپانی ” سێرڤانتس بخوێنمەوە. ئەمساڵ چاپێکی عەرەبی زۆرباشم دەستکەوت، کە نزیکەی 970 لاپەڕەیە و هەردوو بەشەکەی تێدایە و لەلایەن نووسەری ناسراوی میسری ” عەبدولرەحمان بەدەوی” لە ئیسپانییەوە کراوەتە عەرەبی. بۆیە دەستمکرد بە خوێندنەوەی، نایشارمەوە چ لەرووی ناوەڕۆک و چ لەرووی شێوازی نووسینیشەوە، زۆر جێژم لێبینی. ئەم رۆمانە کۆمەڵێک چیرۆکی سەیرو جوانی تێدایە، چەندین بەسەرهات و سەرکێشی تێدایە، جگەلەوەش زانیاری مێژوویی زۆر گرنگی تێدایە لەبارەی گەلانی ئەوروپا و خۆرهەڵاتەوە.
دەستەواژەی ” دۆن کیشۆت” زۆرجار بەرگوێمان دەکەوێت کە گوزارشت لە کەسایەتییەکی “خەیاڵاویی، زۆرجاریش “فشەکەر” بەکاردێت. جگە لەوەش ئەم رۆمانە تەنها لە بواری ئەدەبدا جێگەی خۆی نەکردەوە، بەڵکە لە بوارەکانی تریشدا کاریگەری خۆی بەجێهشتووە بەتایبەتی لە بواری هونەری تابلۆکێشان، موزیک، ئۆپێرا، فیلم، شانۆ. جگەلەوەش زۆر نووسەری تر سوودیان لە حکایەتە جۆراجۆرەکان ناو رۆمانەکە وەرگرتووەو لە رۆمانەکانی خۆیاندا بەکاریهێناوە.
هەتاوەکو ئەمڕۆ لە جیهاندا زۆر کتێب و لێکۆڵینەوە لەبارەی ئەم رۆمانەوە نووسراوەو هەر کەسەو بەپێی تێگەیشتن و جیهان بینی خۆی قسەی لەبارەوە کردووە، لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێک بخەمە سەر ئەم رۆمانە مەزنەی جیهان، کە ماوەی 400 ساڵە، تەواوی جیهانی سەرقاڵ کردووە.
سەرەتا پێمخۆشە کەمێک باسی سرڤانتس و ئەو سەردەمە بکەم کە تێیدا ژیاوە، چونکە چ زەمەن و چ شوێنیش هاوکاریمان دەکات لەم نووسەرەو بەرهەمە جوانەکانی بگەین.

نووسەرێکی بەدبەخت
کاتێک سەیری ژیانی سێرڤانتسم کرد، بینیم وەکو زۆرێک لە نووسەرانی تری جیهان، ژیانێکی زۆر ناخۆش و هەژار و بەدبەخت ژیاوە. هەژاریی، زیندان، ئاوارەیی، برسێتی، نەبوونی خێزانێکی بەختەوەر، کوولەمەرگی ژیاوە.
سێرڤانتس لە 29 ی سێپتەمبەری ساڵی 1547 لە شاری ئەلکالا دی ئیناریس لە ئیسپانیا لەدایک بووەو لە 22 ئەپریلی ساڵی 1616 لە تەمەنی 68 ساڵیدا کۆچی دواییکردووە. هەرچەندە باوکی جەراحێکی ناودار بووەو دایکیشی لە بنەماڵەیەکی ئاینی بووە. پاشان دەچێت بۆ شاری ئیشبیلیە لە قوتابخانەی یەسوعییەکان ئایین دەخوێنێت.
سێرڤانتس سێ برای تری هەبووە. باوکی پێشتر ئامۆژگاری منداڵەکانی کردووە کە سێ رێگە هەیە بۆ گەیشتن بە مەزنیی و خۆشگوزەرانی: یەکەمیان کارکردن لە بواری سەربازیدا. دووەمیان، بازرگانی لەگەڵ هیندوستان. سێهەمیان کڵێسە واتە ببیتە قەشە. سێرڤانتس یەکەمیان هەڵدەبژێرێت و دەبێتە سەرباز. گەرچی براکانی تری یەکێکیان کڵێسە هەڵدەبژێرێت، ئەوی تریشیان بازرگانی.
جێگەی ئاماژەیە لەکاتی باسکردنی حکایەتی ” دیلەکەدا” لەبەرگی دووەمدا، هەمان حکایەتی ژیانی شەخسی خۆی بەکاردەهێنێت، بەڵام ناوەکەی گۆڕیوەو دەڵێت: پیاوێک هەبووە سێ کوڕی هەبووەو، ئەم ئامۆژگارییەی کردوون.

پاشئەوەی خوێندن تەواو دەکات، ئیسپانیا بەجێدەهێڵێت و دەچێت بۆ ئیتالیا. کۆمەڵێک هۆکار هەیە بۆ ئەم سەفەرەی، هەندێک سەرچاوە دەڵێن گوایە کێشەی شەخسی لەگەڵ کەسێکدا هەبووە، هەندێکی تر دەڵێن گوایە حوکمی یاسایی لەسەر بووە کە سزای 10 ساڵ بدرێت و دەستی بڕن. بۆیە ئەویش بڕیاریداوە رابکات.
بەهەرحاڵ سەفەری بۆ ئیتالیا لە رووی کەلتورییەوە سوودی زۆر لێوەرگرتووە، ئەو لە کاتێکدا سەردانی ئیتالیای کردووە، کە لە قۆناغی رێنانسازدا بووەو شارە گەورەکانی وەکو فلۆرەنسا و ناپۆلی و ڤینیسیا و میلانۆی بینیووە. وەکو خۆشی لە رۆمانەکەیدا دەڵێت: “شاری ناپۆلی جوانترین و دەوڵەمەندترین شاری جیهان بوو. ل157 بەرگی دووەم.” هەرچەندە ئێستا ناپۆلی یەکێکە لە شارە هەژارەکانی ئیتالیا. لەهەمانکاتیشدا فێربوونی زمانی ئیتالیا، دەرگایەکەی گەورەی بۆ کردۆتەوە تاوەکو شارەزایی کەلتوری دەوڵەمەندی ئیتالی بێت. ژیانی لە ئیتالیا، کاریگەری گەورەی بەسەرەوە هەبووەو لە رۆمانی دۆن کیشۆتیدا رەنگدانەوەی گەورەی هەبووە.
لەساڵی 1568 دەبێتە سەرباز و دواتریش دەچێتە کەشتیگەلی ئیسپانییەوەو بەشداری جەنگەکانی ئەم سوپایە دەکات دژی تورکە عوسمانییەکان، بەتایبەتی جەنگی لیپانتۆی ساڵی 1571. لەم جەنگەکەدا سوپای ئیسپانیا و ئەوروپییە هاوپەیمانەکانی جەنگەکە دەبەنەوە. ژیانی سەربازی لە رۆمانی دۆنکیشۆتدا رەنگدانەوەی گەورەی هەبووە.

دواتر کاتێک دەگەڕێتەوە بۆ ئیسپانیا لە رێگەدا کۆمەڵێک کەشتی چەتەی تورکی دەیگرن و ماوەی پێنچ ساڵ لە جەزائیر وەکو دیل و کۆیلە دەگیرێت. دواتر نامە بۆ کاتبی پادشا ڤلیپی ئیسپانیا دەنێرێت تاوەکو فریای ئەو و 500 ئیسپانی تر بکەون، کە کەوتونەتە دەستی سوپای تورکەکان لە جەزائیر. سێرڤانتس ماوەی 5 ساڵ لە جەزائیر دەمێنێتەوە دواتر ساڵی 1580 لە ئەنجامی دانوستانی شاندی ئیسپانیا، 500 ئۆقیە دەدەن بە حاکمی جەزائیر و ئازاد دەکرێن.
کاتێکیش دەگەڕێتەوە بۆ ئیسپانیا، سێرڤانتس هەژاریی و بێکاریی و برسێتی بەرۆکی دەگرێت و تامی ئازادییەکەی ناکات. پاشان دەچێتە شاری مەدرید لەوێندەر لەگەڵ “کەنتالینا دی پالنتیوس” خێزان پێكدەهێنت، بەڵام زۆر سەرکەوتوو نابێت و کێشەی زۆری دەبێت لەگەڵ ئەم ژنە. لەم ژنەش تاکە کچێكی دەبێت، بەداخەوە کاتێک ئەم کچەی گەورە دەبێت، رووبەروی سکانداڵێکی گەورەی یاسایی و کۆمەڵایەتی دەکاتەوە، ئەمەش هێندەی تر دەروونی ئەم کەڵە نووسەرە دەهەژێنێت.
سێرڤانتس وەکو بەشێكی زۆری نووسەرانی جیهان، هەتا لەژیاندا بوو، هەژاریی و برسێتی، زیندان، دەربەدەریی زۆری بینیووە. ژیان زۆر بێرەحمانە بووە لەگەڵیدا، ئەم ئازارو مەینەتییانەشی، کاریگەری گەورەی بەسەر شێوازی نووسین و بیرکرنەوەی ئەم نووسەرە هەبووە، بەتایبەتی لە رۆمانی دۆنکیشۆتدا، کە بە شێوازێکی گاڵتەئامێزی رەخنە لە کۆمەڵگەی ئیسپانی دەگرێت بەتایبەتی چینی دەوڵەمەند و پیاوانی ئایینی و دەسەڵاتدارانی میرو میرزادەکان.

ناوەڕۆکی رۆمانەکە
ئەم رۆمانە باسی ژیانی نەجیبزادەیەکی ئیسپانی دەکات کە ناوی “ئەلونسۆ کیشانو”یە کە تەمەنی سەرو پەنچا ساڵە لەگەڵ خوشکەزایەکیی و خزمەتکارێکی، لە گوندێكی هەرێمی لامنتشا دەژین، ئەم هەرێمە دەکەوێتە ناوەڕاستی ئیسپانیا. ئەو خاوەنی کێڵگەیەکە و زەویوزاری هەیە و خەریکی کشتوکاڵ کردنە. رەوشی ژیانی باشە و کێشەی دارایی نییە،بەڵام کێشەی ئەم پیاوە ئەوەیە ماوەیەکی زۆر خەریکی خوێندنەوەی چیرۆکی سوارچاکیی دەبێت کە لەو کاتەدا واتە لە سەدەکانی 15 و 16 دا لە ئیسپانیادا زۆر برەویی هەبووە. ئەلونسۆ پاشماوەیەک بڕیارێکی شێتانە دەدات و ژیانێکی نوێ بۆ خۆی هەڵدەبژێرێت.
پاشان دەکەوێتە حاڵەتێکی دەروونی خراپەوەو خۆی لێدەبێتە کەسێکی بەهێز و قارەمان کە ئەمەش لە رووی دەروونییەوە پێی دەڵێن” شێتی خۆ بەگەورەزانین و نەجرسیەتێکی توندڕەوانە” ئەو خۆی لێدەبێتە سوارچاکێکی ئازا و قارەمان و سەرکێش، کە دەیەوێت دژی زوڵم وستەم بوەستێتەوە داکۆکی لە خەڵكی هەژارو ستەمدیدە بکات، هەربۆیە بڕیار دەدات ماڵ و گوند بەجێبهێڵێت و دەستبکات بە گەڕان وپشکنین بەناو وڵات و دژی ستەمکاری بوەستێتەوە. لەمەشدا دراوسێیەكیی هەژاری دێتە ناو مەیدانەوەو بەشداری ئەم سەرکێشییە دەکات کە ئەویش “سانشوا پانزا” یە ، ئەمیش جوتیارێکی هەژارە لەگەڵ ژنەکەیی و کچەکەیدا ژیانێکی هەژارانە دەژین، بەڵام ئەمیش بە بڕیارە شێتانەکەی میرەکەی سەرسام دەبێت و دوای دەکەوێت، هەرچەندە ژنەکەی دژی ئەم بڕیارەیە.
ئەلونسۆ یەکسەر نازناوێکی نوێ بۆ خۆی هەڵدەبژێرێت کە ئەویش ” دۆن کیشۆت، یان دۆن کیخۆت” ئەمەش دەبێتە ناونیشانی رۆمانەکە. سواری ئەسپە پیرەکەی دەبێت کە ناوی رۆسینانتە و سانشواش بە سواری کەرەکەیەوە دوای دەکەوێت.

دۆن کیشۆت و سانشوای خزمەتکاری دەستدەکەن بە گەڕان بەناو شارو شارۆچکەکان و گوندەکانی ئیسپانیا و لەمەشدا رووبەروی کۆمەڵێک رووداوی سەیرو سەمەرە دەبنەوە. لە هەمووشی سەیرتر مێشك و دونیا بینینی دۆن کیشۆتە، کە دەتوانم بڵێم نزیکە لە شێتییەوە، لەم کاروانی گەڕانەدا رووبەروی کۆمەڵێک رووداو دەبێتەوە، لەهەموویان گرنگتر جەنگی لە دژی کۆمەڵێک ئاشی هەوایی پێی وایە ئەمانە کەسانی ئەفسوناوین و هاتون ئەم بکوژن، یان پەلاماردانی گاڕان و شوانەکانی پێی وایە ئەمانە سوارچاکن و هاتوون پەلاماری بددەن، یان ئازادکردنی کۆمەڵێک دزو چەتە، پاشئەوەی هەڵیدەخەڵەتێنن کە گوایە بەناڕەوا گیراوان، دواتریش کاتێک ئازادییان دەکات، دەستدەکەن بەدزین و رووتکردنەوەی ئەو. یان پەلاماردانی کاروانێکی پرسە ، پێی وایە پەلاماری لەشكرێک دەدات. یان هۆتێلێکی لێدەبێتە کۆشكی شاهانە و خۆشی بە ئیمپراتۆر دەبینێت، یان دەکەوێتە شەڕە شمشێر لەگەڵ دارودرەخت. هەموو ئەمانەش بەوپەڕی قەناعەتییەوە دەیکات و پێی وایە ئەمانە چیرۆکی هەقیقیین. لەمەدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە ئەو جەوە فەنتازیی و خەیاڵیەی دۆن کیشۆت تێیدا دەژی، هی کەسێکی ئاسایی نییە. ئەو هەمیشە لە خەیاڵیدا کۆمەڵێک شت دروست دەکات، کە زۆر دوورن لە راستییەوە، خۆی لەمەدا قارەمانە و سوارچاکی یەکەمە.
دواتریش چیرۆكێکی خۆشەویستی خەیاڵیئامێزی بۆ خۆی دروست دەکات لەگەڵ ژنە گوندیەکی ئاسایی، کە لێیدەبێتە شازادە خاتوونێکی مەزن، ئەویش “دەلسنیا دێل یویوسو” دۆن کیشۆت لەمەشدا بەشێوەیەکی خەیاڵئامێزی عاشقی ئەم ژنە لادێیە دەبێت و لێی دەبێتە شازادە خانمێکی جوان و ناسک و نازدار، لەحاڵەتێکدا ئەو ژنێکی ئاسایی گوندییە. خۆشی لە دیالۆگێکیدا لەگەڵ خانمە دۆق هرموسا دەڵێت: خۆشم نازانم ئایا دەلسنیا بوونی هەیە یان نا، ئایا راستییە یان خەیاڵییە، ئەم شتانەش پێویست ناکات هێندە لێی قووڵ بینەوە،بەڵام ئەوەی دەیزانم کە ئەو خانمە هەموو سیفاتکی جوانیی و باشی تێدایە کە دەبێت لە ژنێکدا هەبێت.ل 379 بەرگی دووەم.
پاشماوەیەک دۆن کیشۆت نامەیەک بۆ خۆشەویستەکەی دەنێرێت و خۆی دەداتە شاخێک و لەوێندەر کوڕێکی شێت دەناسێت کەبە هۆی چیرۆکێکی خۆشەویستییەوە رەوشی ژیانی تێكدەچێت، ماوەیەک لە ئەشکەوتێکدا خۆی دوورە پەرێز دەگرێت.

خودناسین
لەهەمووشی سەیرتر سانشۆی خزمەتکاریشی تووشی هەمان نەخۆشی “میر”ەکەی دەبێت، کاتێک دۆن کیشۆت بەڵێنی پێدەدات کە هەموو ئیسپانیای لە پیاوخراپان پاکردەوە، بیکاتە والی دوورگەیەکی ئیسپانیا، ئەویش لەم خەونەدا دەژی. تا دەگەنە لای میرێک و کاتێک بەم حیکایەتەیان دەزانێت بە درۆوە سانشۆ دەکەنە والی دوورگەیەک، سانشۆش زۆر دڵی خۆشدەبێت، بەڵام دواتر پیلانێکی بۆ دادەنێن و گوایە لەشكری دوژمن دێتە دورگەکە، سانشۆش زۆر تێکدەچێت و دەترسێت، دواتر بڕیار دەدات کە بگەڕێتەوە بۆلای دۆن کیشۆتی ئاغای، چونکە بۆی دەردەکەوێت کە ئەو ئەهلی دەسەڵات نییە و ناتوانێت ببێتە حاکمی هیچ شوێنێک. ئەم خودناسینەش پەیامێکی گرنگی تری رۆمانەکەیە.

دوو هاوڕێی بەئەمەک
لە گوندەکەدا دۆن کیشۆت دوو هاوڕێی نزیکی دەبن، یەکێکیان قەشەیە ئەوی تریش سەرتاشێکە. ئەمان دەزانن کە دۆن کیشۆت لە رووی دەروونییەوە نەخۆش کەوتووە، هەوڵ دەدەن بە دوایدا بگەڕێن و وای لێ بکەن و بە هەر شێوەیەک بووە بیگرن و بیهێننەوە بۆ گوندەکەی خۆیان و دووبارە خەریکی ژیانی ئاسایی بێتەوە. لەمەشدا هەوڵ دەدەن کوڕێکی گەنج پەیدا بکەن کە لە رووی جەستەییەوە زۆر بەهێزە، بە فێڵ دەیبەنە بەردەم دۆن کیشۆت و پێی دەڵێن ئەمە سوارچاکێکە دەیەوێت لەگەڵدا بێتە مەیدانی شمشێربازییەوە. یەکەمجار دۆن کیشۆت بەسەریدا سەردەکەوێت، بەڵام دوای ماوەیەکی تر ئەمان دووبارە هەوڵ دەدەنەوە بە شێوەیەکی تر فێڵی لێبکەن، ئەمجارە بەمەرجێک یارییەکە دەکەن، کە هەرکامیان دۆڕاندی دەبێت واز لە سوارچاکی بهێنێت. لەکۆتاییدا دۆن کیشۆت دەیدۆڕێنێت دووبارە لەگەڵ سانشۆ دەیگەڕێننەوە بۆ گوندەکەیان.
لەکۆتاییشدا دۆن کیشۆت دێتەوە هۆش خۆی، بەڵام هیچ سوودی نابێت چونکە لە کۆتایی تەمەنیدایە و رووبەروی نەخۆشییەکی قورس دەبێتەوە و کۆچی دوایی دەکات.

شێوازی نووسین
رۆمانەکە بە دوو بەش نووسراوە، بەشی یەکەمیان لە 52 فەسڵ پێکهاتووە، ئەم بەشەیان ساڵی 1605 نووسراوەو چاپکراوە، بەشی دووەمیان کە زۆرترە لە 74 فەسڵ پێکهاتووە و ساڵی 1615 نووسراوە و چاپکراوە.
یەکێک لە خاڵە بەهێز و گرنگەکانی ئەم رۆمانە شێوازی نووسینیەتی، چونکە وەکو پێشتریش ئاماژەمان پێکرد، ئەم رۆمانە دەبێتە سەرەتای نووسینی رۆمان لە هەموو جیهاندا. نووسەر بە پێچەوانەی چیرۆکەکانی سەدەی ناوەڕاستەوە کە زیاتر سیمایەکی حکایەتئامێز و فەنتازیی و خەیاڵ بەسەریدا زاڵبوو. بەڵام لەم رۆمانەدا نووسەر هەوڵیداوە زیاتر ریالیزم تێیدا زال بێت.
جگەلەوەش کۆمەڵێک تەکنیکی نوێی داناوە کە دواتر لە ژانری رۆماندا بەکاردێت بەتایبەتی تەکنیکی ” دیالۆگ، ڤرە دەنگی، وەسفکردنی پاڵەوان لەهەموو روویەوە بەتایبەتی لایەنی دەروونیی و کۆمەڵایەتی، گرێی ئەدەبی، رەگەزی کتوپڕ. بوونی پاڵەوانی زۆر، مۆنۆلۆگ”.
لەهەمووی گرنگتر دانانی رەگەزی ڤرە دەنگیی و گرێی ئەدەبییە، ئەمەش لە بەشێکی زۆری رۆمانەکەدا دیارە. لە زۆر حاڵەتەدا بەتایبەتی لەکاتی باسکردنی چیرۆکە زۆرەکانی ناو رۆمانەکە هەردوو رەگەزی گرێی ئەدەبیی و فلاش باگ بەکار دەهێنێت. بۆ نموونە لە فەسڵی 27 لە بەرگی یەکەم باسی حکایەتی کردینۆ و لۆسندەی خۆشەویستەکەی دەکات، بەلام تەواوی ناکات تا لە فەسڵی 36 بەرگی یەکەم تەواوی دەکات.
خاڵێکی بەهێزی تری ئەم رۆمانە چۆنێتی داڕشتن و وەسفکردنی پاڵەوانی ناو رۆمانەکەیە، کە نووسەر زۆر بەجوانی باسی هەموو لایەنی پاڵەوانەکان دەکات، ئەم وەسفە وردەش بۆئەوە دەگەڕێتەوە کە بەشێكی زۆری ئەو پاڵەوانانەی کە نووسەر باسی کردوون، لەژیانی تایبەتی خۆیدا بینیوین و مامەڵەی لەگەڵدا کردوون، بۆیە زۆرباش توانیویەتی لەناو رۆمانەکەیدا باسیان بکات.

قسەکردن لەگەڵ: خوێنەر
لەزۆر شوێندا نووسەر دەکەوێتە گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەران، ئەمەش جۆرێکی نوێیبووە لەو سەردەمەدا کە نووسەر لەگەڵ خوێنەردا قسە بکات. لەلایەکی ترەوە سێرڤانتس نووسەرێکی هەڵبژاردووە بۆ رۆمانەکەی کە ئەویش مێژوونوسێکی عەرەبە بەناوی سەیدی حامد بن الابل. من خۆشم لەم شێوازی نووسینە تێناگەم بۆچی نووسەر ئەم کارەی کردووە، بەڵام لەهەمانکاتیشدا جۆرێکی نوێ بووە لە شێوازی نووسین.

دژایەتیکردنی ئەدەبی سوارچاکی سەدەکانی ناڤین
پەیامی سەرەکی ئەم رۆمانە هەر لەسەرەتاوە دیارە ئەویش دژایەتیکردنی ئەدەبی سوارچاکیی سەدەکانی ناڤینە. نووسەر هەوڵیداوە ئەوە پیشانی خوێنەر بدات، کە هۆکاری تێکچوونی باری دەروونی دۆن کیشۆت ئەو ئەدەبەیە کە لەو سەدەیەدا باوی بوو.
وەک پێشتریش وتم ئەم رۆمانە کۆتاییهێنا بە ئەدەبی سوارچاکی کەلە سەدەکانی ناڤیندا برەویی هەبوو، لە زۆرشوێنی رۆمانەکەشدا بە راستەوخۆیی دژایەتی ئەم ئەدەبە دەکات.

بۆ نموونە لە زاری قەشەکەوە دەڵێت:
“من رقم لە هەموو ئەدەبی سوارچاکییە و دەمەوێت هەرچی ئەو کتێبانە هەیە کە لە کتێبخانەکەی دۆن کیخۆتدا هەن، هەموویان بسووتێنم، ئەدەبی سوارچاکی زەرەری گەورە بە دەوڵەت دەگەیەنێت، هانی فەساد دەدات و لەدەستدانی کاتی خەڵکی دەکات، هەمووشیان لەرووی ناوەڕۆکەوە یەک شتن، یەکێکیان بخوێنیتەوە دەزانیت ئەوانی تریش هەمان شتن، هەمووشی لە خورافاتی کۆن سەریهەڵداوە، چیرۆکەکانیان مایەی گاڵتەجارییە و هەموو ناوەڕۆکەکانی مایەی پێکەنین و گاڵتەجاریە بەعەقڵی خەڵکی، چونکە هەموو چیرۆکەکان دوورن لەراستیی و واقیعەوە. ل133 . بەرگی دووەم

هەوڵی دزینی لەلایەن نووسەرێکی ترەوە
هەمیشە دزینی ئەدەبی کێشەیەکی گەورەی ناو جیهانی ئەدەب بووە. لەپاش تەواوبوونی بەشی یەکەمی رۆمانەکە، نووسەرێکی ساختەچی و نەیاری سێرڤانتس بەناوی ئەلونسو دی ئابیانیدا لەساڵی 1614 هەڵدەستێت بە نووسینی بەشی دووەمی رۆمانەکەی دۆن کیشۆت. لەرێگەی ئەمەشەوە دەیەوێت رق وکینەی خۆی بە سێرڤانتس تەواو بکات، چونکە رۆمانەکەی بە زمانێکی زبر و قسەی ناشرین و سووک نووسیبوو. هەرئەمەش وا لە سێرڤانتس دەکات کە پەلە بکات لە تەواوکردنی بەشی دووەمی رۆمانەکە و لە ساڵی 1615 دا بەشی دووەم بڵاودەکاتەوە. جێگەی ئاماژەیە لە پێشەکی بەشی دووەمی رۆمانەکەدا، باسی ئەم هەوڵی دزینە دەکات لەلایەن ئەلونسو دی ئابیانیدا. هەرچەندە ئەم هەوڵە نەزۆکەی ئەو نووسەرە سەری نەگرت و جیهان تەنها باسی کتێبەکەی سێرڤانتس دەکات.

بابەتە گرنگەکانی ناو ئەم رۆمانە
ئەم رۆمانە جگە لەرووی ئەدەبییەوە لە رووی ناوەڕۆکیشەوە قسەی لە کۆمەڵێک بابەتی گرنگ کردووە کە پەیوەنیان بە مرۆڤەوە هەبووەو نووسەر هەوڵیداوە قسەی خۆی لەبارەیانەوە بکات و لە پێش هەمووشیانەوە “جەنگ و ئاشتی، ئازادیی و کۆیلایەتی، خۆشەویستی، رق و کینە، خودناسین”.

نەخۆشی خۆبەگەورەزانین و لە وەهمدا ژیان
پەیامی سەرەکی ئەم رۆمانە باسکردنی ئەو کەسانەیە کە لەرووی دەروونییەوە دەکەونە حاڵەتێکی زۆر خراپەوەو وێنەیەکی شێواویان لەبارەی خودی خۆیانەوە هەیە و پێیان وایە کە کەسێکی مەزن و گەورەن و لە وەهمدا دەژین و ناتوان رووی راستی خۆیان و دەوروبەر وەکو خۆی ببینن. ئەمەش نەخۆشییەکی دەروونی زۆر خراپە، بەداخەوە بەشێکی خەڵکیش تووشی ئەم نەخۆشییە دەبن بەتایبەتی سیاسەتمەدارەکان.

مرۆڤ
مرۆڤ دەبێتە چەقی بیرکردنەوەی نووسەر و لە زۆر شوێندا بەشێوەی جیاواز قسەی خۆی لەمبارەیەوە کردووە. بەتایبەتی لایەنی دەروونی گرنگی زۆری هەیە، چونکە ئەو حاڵەتەی دۆن کیشۆت، تووشی زۆر کەس دەبێتەوە کە پێی وایە کەسێکی مەزن و ئازا و قارەمانە، بەڵام لە راستیدا بەو شێوەیە نییە.
لە دیالۆگێکیدا لەگەڵ سانشۆی خزمەتکارییدا دەڵێت:
مرۆڤەکان سەر زەوی چوار جۆرن:
یەکەم: پێشتر خاوەنی هیج نەبوون دواتر دەبنە خاوەنی هەمووشتێک بۆ نموونە ئالی عوسمان، پیێشتر کۆمەڵێک شوانی هیچوپوچ بوون، ئێستا بوونەتە خاوەن دەسەڵات.
دووەم: ئەوانەن کە لە بنەچەوە خاوەنی سامان و دەسەڵات بوون، خۆشیان پارێزگاری لەو سامانە دەکەن و زیاتری دەکەن، بۆ نموونە میرەکان کە بە میراتی بۆیان ماوەتەوە.
سێیەمیان: ئەوانەی کە پێشتر خاوەنی سامان و دەسەڵاتی زۆر بوون، ئێستا هیچیان بۆ نەماوەتەوەو لەناوچوون، بۆ نموونە حاکمەکانی دەوڵەتی میدیی و ئاشووریی و یۆنانی وبەربەرەکان.
چوارەمیان: کە زیاتر خەڵکی گشتی یان بۆرە خەڵک دەگرێتەوە، ئەمانە هیچ سوودیان نییە تەنها ژمارەی زیندووەکان زیاد دەکەن و هیچ سوودێکیان بۆ مرۆڤایەتی نییە. ل 214 بەرگی دووەم.

جەنگ و ئاشتی
ئەم رۆمانە زۆرجار یارمەتیمان دەدات کە ئاگاداری رەوشی ژیانی سیاسی و ئابووریی و کۆمەڵایەتی ئیسپانیا و تاڕادەیەکیش جیهان بین لە سەدەی پانزەو شانزەدا. نووسەر لەم رۆمانەدا هەوڵیداوە لەپەنا سەرکێشەییەکانی دۆن کیشۆتدا باسی ژیانی سیاسی ئیسپانیاش بکات بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندی بە جەنگەوە هەیە. بەتایبەتی جەنگ لە دژی داگیرکاری تورکی. ئەم رۆمانە لە زۆر شوێندا باسی مەینەتییەکان جەنگی کردووە.
لەهەمانکاتیشدا لە زۆرشوێندا هەستی دژایەتییکردنی جەنگی تێدا بەدیدەکەین. بۆ نموونە لە بەشی دووەمدا دەڵێت: کەسانی ژیر و حەکیم و دەوڵەتە باشەکان، هیچ کاتێک خۆیان ناخەنە ناو جەنگەوە تەنها لە چوار حاڵەتەدا نەبێت: یەکەمیان : بەرگرییکردن لە ژیانی خۆیان. دووەم: بەرگرییکردن لە شەرەفی خۆیان و ژن و ماڵ و منداڵیان. سێیەم: بەرگرییکردن لە عەقیدەی کاتۆلیکی. چوارەمیان: بەرگرییکردن لە پادشاکانیان. بەڵام هەڵگیرساندنی جەنگ بەناوی تۆڵسەندنەوەی زاڵمانەیە، چونکە هیچ تۆڵەکردنەوەیەک عادیلانە نییە و دژی شەریعەتی مەسیحییە، چونکە مەسیح داوامان لێدەکات دوژمنەکانمان خۆشبوێت. ل 349 بەرگی دووەم.
لەلایەکی تریشەوە دژی تاوانەکانی جەنگ دەوستێتەوە لەمەشدا ئەو تەنها سەرکردەکان بە تاوانبار نازانێت، بەڵکە سەربازەکانیش لای ئەو تاوانبارن. ” ئەو سەربازەی کە فەرمانێکی سەرۆکەکەی جێبەجێدەکات، بەم کارەی لە کاری سەرۆکەکەی کەمتر نییە و ئەویش تاوانبارە. ل 120 بەرگی یەکەم
لەهەمانکاتیشدا زۆر هاوسۆزە لەگەڵ سەربازەکان و پێی وایە ئەوان هەمیشە قووربانی جەنگەکانن لەمبارەیەوە دەڵێت: “سەربازەکان لەبەر مووچەیەکی مانگانەی کەم، خۆیان دەخنە ژیانێکی مەترسیدارەوە، زۆرجاریش وەریناگرن. زۆربەشیان جلوبەرگی باشیان لەبەر نییە، لە زستاندا لە سەرما نایانپارێزێت، زۆربەیان لە مەیدانی جەنگدا قاچ یان دەست، یا سەریان دەپەڕێت، گەر شانسیان هەبێت و خوداش رەحمیان پێبکات و بریندار دەبن. هەمیشە سەربازەکان لە جەنگەکاندا زەرەرمەندی سەرەکین و ژمارەیان لەناو کوژراوەکاندا هەزارانن، لە جەنگەکانیشدا هیچ کاتێک سەرباز سوودمەند نین بەڵکو سوودمەندەکان سێ و چوار کەسن. لەبەرئەوە سەربازەکان زۆرترین زیان دەکەن و هیچ سوودمەند نین. ل 58 بەرگی دووەم.

ئازادیی
لە زۆر شوێندا قسەی لەبارەی ئازادییەوە کردووە. لە دیالۆگۆکیدا لەگەڵ سانشۆ دەڵێت: هاوڕێم، گرانبەهاترین نیعمەت کە خودا بە مرۆڤی بەخشیوە، ئازادییە، بەهاو نرخی ئازادی لە هەرچی سامانی سەر زەویی و ئەوانەشی کە لە ژێر دەریاکاندا شاراونەتەوە، بەنرختر و گرانترە. هەر لەبەرئەویش دەبێت مرۆڤ و ژیانی خۆی لەپێناودا بەخت بکات، هەروەها دژی کۆیلایەتی بوەستێتەوە کە دوژمنی ئازادیە، ل 532 بەرگی دووەم.

رۆحی شۆڕشگێری
راستە دۆن کیشۆت لەلایەکەوە گوزارشت لە کەسێک دەکات کە لە رووی دەروونییەوە تووشی کێشە بووە و لەوەهمی کەسایەتییەکی بەهێزدا دەژیی، بەڵام لەلایەکی ترەوە دۆن کیشۆت گوزارشت لە رۆحی کەسایەتیی شۆڕشگێڕیش دەکات، چونکە لە زۆر شوێندا باس لەوە دەکات کە ئەو لە دژی ستەمکاران و پارێزگارییکردن لە خەڵكی هەژار و ستەمدیدە خەبات دەکات، ئەمەش لە سەدەکانی دواتر خۆی لە گیانی کەسانی شۆڕشگێردا دەبینێتەوە.
لە دیالۆگۆکیدا لەگەڵ سانشۆ دەڵێت: پەیامی من ئەوەیە کە دژی ستەم و چەوسانەوە بوەستمەوەو هاوکاری کەسانی هەژارو لێقەوماو چەوساوە بکەم، ل 198 بەرگی یەکەم.

گیڤاریزم و دۆن کیشۆت
لە زۆر شوێنیشدا هەست بە رۆحیەتی گیڤاریزم دەکەم، لە زۆر شوێندا دۆن کیشۆت دەڵێیت گیڤارایە قسە دەکات. دڵنیام کە گیڤاراش ئەم رۆمانەی خوێندۆتەوە کاریگەری لێکردووە.
“من پیشەی سوارچاکی رێگەم پێ نادات کە رێچکەیەکی تر بگرم، چونکە ئیسراحەت و خواردنی بەتام و خۆش و جلوبەرگی کەشخە و رابواردن، ئەمانە بۆ پیاوی ناو کۆشکەکان دروستبووە، بەڵام ئەوانەی کە پێیان دەڵێن سوارچاک، دەبێت ژیانێکی ناخۆش بژین و کەمبخەون و هەمیشەش چەکیان لەشان بێت، کە منیش یەکێکم لەوانە. ل118 بەرگی یەکەم
هەروەها لەپاش ئەوەی چوار رۆژ لە ماڵی دۆن بیجۆی نەجیبزادە دەمێنێتەوە زۆر خزمەتی دەکەن، بەڵام چیتر رازی نابێت لەوێ بمێنێتەوەو دەڵێت: “نابێت سوارچاک لە ژیانێکی خۆشیی و رەفاهەتدا بژیی، چونکە ئەمە لە کاروانی گەڕان و سەرکێشی دووریدەخاتەوە. ل 289 بەرگی دووەم “
تاڕادەیەکی زۆریش گیڤاراش هەمان شت دەڵێت، ئەو دەڵێت کە کەسی شۆڕشگێر نابێت ژیانی بۆرجوازیانە بژیی، بەڵکو دەبێت ژیاێکی هەژارانە و شۆڕشگێڕانە بژیی و هەمیشە چەکی لەشان بێت.
بە بڕوای من دۆن کیشۆت هەڵگری پەیامێکی شۆڕشگێریشە کە دواتر کاریگەری گەورەی بەسەر گەلانی ئیسپانی زمانەوە داناوە، نەک لە ئیسپانیا بەڵکو لە ئەمریکای لاتینیش، هەتاوەکو ئەمڕۆش ئەمریکای لاتین لانکەیەکی بەهێزی بزووتنەوە شۆڕشگێرییەکانە.

خۆشەویستی
لەم رۆمانەدا کۆمەڵێک چیرۆکی خۆشەویستی هەمەجۆر و جوانی تێدایە، کەهەریەکەیان گوزارشت لە حاڵەتێکی خۆشەویستی دەکات، دەتوانم بڵێم خۆشەویستی پانتاییەکی گەورەی لەم رۆمانەدا داگیرکردووەو نووسەریش لە زۆر شوێندا قسەی خۆی لەمبارەیەوە کردووە.
“خۆشەویستی وەکو مەرگ وایە، تووشی کۆشکی پادشا مەزنەکان و کەلاوەی شوانکارە هەژارەکانیش دەبێتەوە، کاتێکیش خۆشەویستی بەتەواوەتی دەست بەسەر دڵی کەسێکدا بگرێت، ئەوا یەکەمین شت کە دەیکات، نەهێشتنی هەموو جۆرە ترس و شەرم و حەیایەکە،،ل535 بەرگی دووەم.

دەوڵەمەندیی و هەژاریی و پیسکەیی
لەمبارەیەوە دۆن کیشۆت قسەی خۆی دەکات و دەڵێت:
دەوڵەمەندی بەبێ بەخشندەیی، هچ نییە جگە کەسێکی پیسکەی سواڵکەر نەبێت، خاوەندارێتی سامان گرنگ نییە، بەڵکە چۆنێتی بەکارهێنانی دەبێتە هۆی خۆشیی و کامەرانی بۆ مرۆڤ، لەسەرو ئەمەشەوە دەبێت بزانیت، چۆن دەتوانیت بەشێوەیەکی باش و گونجاو بەکاریبهێنیت. ل 214 بەرگ دووەم.

جوانناسی
وەکو پشتریش وتم دۆن کیشۆت قسەی لەسەر هەموو شتێک کردووەو زۆرجاریش قسەکانی جددیەت و ژیریی پێوە دیارە، بۆ نموونە کاتێک باسی جوانناسی دەکات دەڵێت:
“دوو جۆر جوانی هەیە، جوانی جەستە و جوانی رۆح. جوانی رۆح لە رێز، ئەمانەت، رەوشتی باش، پیاوچاکیی و میواندۆستیی و سەخاوەت و پەروەردەی باشدا دەردەکەوێت. ئەگەر ژنێکیش زیاتر هەست بە جوانی رۆح بکات و لە جوانی جەستە، ئەوا ئەوکاتە عیشقەکە بەهێزتر و توندوتیژتر دەبێت. ل 535
جوانی بۆ ژنی شەریف وەکو ئاگرێک وایە لە دوورەوە دەبرسیکێتەوە یان وەکو شمشێرێک کە ناجووڵێت، ئاگرێکیش لە دوورەوە کەس ناسووتێنێت، شمشێرێکیش کە ئەگەر لێی نزیک نەکەویتەوە و نەجووڵێت، کەس بریندار ناکات ،ل131 بەرگی یەکەم
ئامۆژگاری دەسەڵات
ئەوکاتەی سانشۆ بە درۆوە دەکرێتە والی دوورگەیەک، دۆن کیشۆت دەستدەکات بە ئامۆژگارییکردنی کە چۆن دەبێت مامەڵە بکات لەگەڵ دەسەڵاتدا. لەمبارەیەوە دەڵێت:
یەکەم خودا بناسە، چونکە لەخودا پەرستیدا حیکمەت هەیە.
دووەم: خۆت بناسە و بزانە کە تۆ خاوەنی چیت، تووشی غرورو لووتبەرزی نەبیت، لەبیرت نەچێت کە تۆ کاتی خۆی شوانی بەراز بوویت، لە بنەچەی خۆت پەشیمان نەبیتەوەو کەسێکی خاکی بە.
سێیەم: با هەست و هەوا تەحکوم نەکات ، چونکە ئەمانە دەبنە هۆی جەهالەت، با زیاتر فرمێسکی کەسی هەژار کارت تێبکات، تاوەکو سکاڵای کەسی دەوڵەمەند. هەوڵ بددە بەدوای هەقیقەتدا بگەڕیێت، هەوڵ بددە حوکمی یاسا جێبەجێبکەیت، لە سزای توندی یاسا مەترسە چونکە زۆرجار ئەو دادوەرانەی حوکمی توند دەدەن زیاتر دەناسرێن تاوەکو ئەوانەی حوکمی سووکی خەڵكی دەدەن. ئەگەر كرا حوکم بەسەر کێشەیەکی کەسێکی دوژمنت بدەیت، واز لە سووکایەتیپێکردن و جنێودان بهێنە، تەنها پشت بەهەقیقەتی رووداوەکان ببەستە، هەمیشە ئەوەت لەیاد بێت کە مرۆڤ ئەگەری زۆری هەیە کە هەڵە بکات و توشی سروشتێکی گەندەڵ بێت، بەڵام تۆ کەسێکی بە بەزەیی ل 438 بەرگی دووەم.

گەلانی خۆرهەڵات لە رۆمانی دۆن کیشۆتدا
راستە مەیدانی سەرەکی رۆمانەکە ئیسپانیایە، بەڵام نووسەر هەوڵیداوە لە رێگەی کۆمەڵێک پاڵەوان و حکایەتەوە، تیشك بخاتە سەر گەلانی تری نا ئەوروپی بەتایبەتی گەلانی باکووری ئەفریقا و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. جێگەی ئاماژەیە بەحوکمی ئەوەی سێرڤانتس خۆی ماوەیەک لە جەزائیر گیراوە، کەمێک شارەزایی لەگەلانی موسڵمان وەرگرتووە. لە ل162 لەبەرگی یەکەمدا باسی فارس و عەرەب و میدیاکان دەکات، هەروەها لە ل 298 باس لە زمانی کلدانیی دەکات، هەروەها لە ل 218 لە بەرگی دووەم دا باسی گەلانی ئاشووری و میدیاکان دەکات کە پێشتر خاوەنی شارستانی دەسەڵاتی گەورە بوو . هەموو ئەمانە گوزارشت لەوە دەکەن کە نووسەر تارادەیەکی باش لە چاو سەردەمەکەی خۆیدا، زانیاریی باشی هەبووە لە بارەی گەلانی غەیرە ئەوروپی.
بەڵام ئەوەی کە لە زۆرشوێندا باسی کراوە عەرەبە، وەکو وتم رۆمانەکەی بەناوی مێژوونوسێکی عەرەبەوە نووسیوە، جگەلەوەش لە زۆر حکایەتیدا باسی عەرەب و وڵاتانی باکووری ئەفریقا یان وەکو عەرەبەکان دەڵێن ” مەغریبی عەرەبی” دەکات. دووبارە لەمەشدا ژیانی شەخسیی رۆڵی هەیە چونکە ماوەیەک لە جەزائیردا گیراوە. لەلایەکی تریشەوە ئیسپانییەکان لەهەموو گەلان تری ئەوروپا پەیوەندیان زیاتر بووە لەگەڵ عەرەبەکان، ئەمەش بەهۆی جوگرافیا و جەنگەوە بووە. هەرچەندە بە گشتی وێنەی عەرەب لەم رۆمانەدا خراپ نییە.
تورک
نووسەر لە زۆر شوێندا باسی تورک دەکات، وێنەی تورکیش لەم رۆمانەدا، وێنە راستەقینەکەیان کە بریتییە لە داگیرکاریی و پەلاماردانی گەلانی ناوچەکە. جا موسڵمان بن یان مەسیحی. لە ل63 بەرگی دووەم باسی هەڵمەتی داگیرکردنی تورک دەکات بۆ دورگەی قوبرس، کەئەوکاتەش قوبرسییەکان گیریان خواردووە بەدەست ئەم هێزە داگیرکارییەوە کە بەداخەوە هەتاوەکو ئەمڕۆش بەرۆکیان بەرنادات و بەشێک لە خاکی قوبرسی داگیرکردووە. لەهەمووی گرنگتر کاتێک باسی حاجی موراد دەکات. لە ل81 لە بەرگی دووەمدا دەڵێت: مەغریبییەکان بە سروشتی خۆیان زۆر لە تورکەکان دەترسن، بەتایبەتی سەربازە تورکەکان، چونکە لە راستیدا زۆر دڕندەن و بەوپەڕی دڵرەقییەوە مامەڵە لەگەڵ مەغریبییەکان دەکەن، بەجۆرێک مامەڵە لەگەڵ مەغریبییەکان دەکەن وەکو بڵێیت ئەمانە کۆیلەی ئەوانن.

کاریگەری بەسەر ئەدەب و هونەری جیهانەوە
دیارە ئەم رۆمانە جگە لەوەی توانی ببێتە هۆی لەدایک بوونی ژانرێکی نوێی ئەدەبی کە ئەویش رۆمانە، کاریگەری گەورەشی بەسەر لایەنەکانی تری فەرهەنگی ئەوروپییەوە داناوە بەتایبەتی “شانۆ، ئۆپێرا، فیلم، تابلۆکێشان، موزیک” بەجۆرێک هیچ رۆمانێکی تر هێندەی دۆن کیشۆت کاریگەری دانەناوە.
لە بواری موزیکەوە هەتاوەکو ئەمڕۆش کۆمەڵێک سۆناتا و شاکاری موزیکی مەزنی جوان بەناوی دۆن کیشۆتەوە لەدایک بووەو کۆمەڵێک موزیکژەنی جیهانیش کەوتوونەتە ژێر کاریگەری ئەم رۆمانەوەو ئیلهامی شاکاری موزیکی زۆر جوانی پێبەخشیون.
بۆیەکەمجار موزیکژەنی بەناوبانگی ئەڵمانی یوهان ڤلیپ فۆرتچ لە ساڵی 1690 شاکارێکی موزیکی بەناونیشانی “Der irrende Ritter Don Quixotte de la Mancia ” ئامادەکرد و ئەم شاکارەش لە شاری هابۆرگ نمایشكرا. دوایین شاکاری موزیکیش لە ساڵی 2014 بوو ئەویش لەلایەن کۆمپۆنیستی ئەڵمانی تیۆ روپرێشت بوو. هەتاوەکو ئێستا 50 شاکاری موزیکی بەناوی دۆن کیشۆتەوە بەرهەمهاتووە.
لەرووی فیلمیشەوە نزیکەی 26 فیلمی لەسەر بەرهەمهێنراوە. بۆیەکەمجار لە ساڵی 1926 کارێکی هاوبەشی دەنیمارکیی و ئیسپانی بوو کەلەلایەن کۆمەڵێک هونەرمەندی ئیسپانیی و دەنیمارکی بەرهەمهێنرا. دوایینجاریش لە ساڵی 2018 بوو. هەروەها چەندینجاریش کراوەتە فیلمی کارتۆنی، دوایینجار لەساڵی 2007 بوو لە ئیسپانیا بەرهەمهاتووە.

لەرووی هونەری بالێتیشەوە لە ساڵی 6918 لیۆن مینوکوس بالێتێکی تایبەت بەناوی ” دۆن کیشۆت’ دانراوەو لە هۆڵی شانۆیی ” بۆلشەوی ” لە مۆسکۆ نمایشکراو هەتاوەکو ئێستاش ئەو جۆرە بالێتە ماوە.
لەرووی شانۆشەوە چەندینجار کراوەتە دەقی شانۆیی لەسەر تەختی شانۆی زۆربەی وڵاتانی جیهان نمایشکراوە، لەراستیدا رۆمانەک وانووسراوە کە دەتوانرێت بۆ کاری شانۆیی بەکاربهێنرێت، جگە لەوەش لەناو رۆمانەکەشدا دەقێكی شانۆیشی تێدایە. بۆیەکەمجار لە ساڵی 1694 لەلایەن شانۆنوس و چیرۆکنوسی ئینگلیزی تۆماس ئورفای لەشاری لەندەن وەکو دەقی شانۆیی نمایشکرد. دوایینجاریش وەکو دەقی شانۆیی لە لایەن شانۆنوسی ئەڵمانی کریستۆف بوش لە سالی 2016 لە شاری کیلی ئەڵمانیا نمایشکرا.
لەرووی ئەدەبیشەوە کاریگەری گەورەی بەسەر تەواوی ئەدیبانی جیهانەوە هەبووە، زۆربەی رۆمانووسی جیهانیش کاری گەورەی تێکردوون، لەپێش هەمووشیانەوە نووسەر ناسراوی روسی دۆستۆیڤسکی، لەبارەی دۆن کیشۆتەوە دەڵێت: سێرڤانتس قووڵترین و بەهێزترین نووسەری جیهانە، ئەم رۆمانەش دوایین وشە و جوانترین فکری مرۆڤایەتییە. ئەگەر لە مرۆڤ پرسیار بکەن، چی لە ژیاندا چی فێربوویت؟ چیت لە ژیان دەستکەوتووە؟ ئەوکاتە مرۆڤ زۆر بە بێدەنگی دەتوانێت رۆمانی دۆن کیشۆت پێشكەش بکات و بڵێت: ئەمە کورتەی ژیانی منە، ئایا دەتوانن ئیدانەم بکەن لەسەر ئەوە؟
جگە لە دۆستیڤسکی کۆمەڵێک نووسەری تری جیهان سوودی گەورەیان لەم رۆمانە وەرگرتووە لەوانە : شانۆنووسی ناوداری فەرەنسی مۆلێر، فرانس کافکا، گراهام گرین، ” بۆ یەکەمجاریش لە مێژووی ئەدەبیدا ژنە نووسەری ئینگلیزی چارلۆتە لێنۆکس لە ساڵی 1752 دا رۆمانێکی بەناوی ” ژنانی دۆن کێشۆت The Female Quixote نووسی. ساڵی 1917 فرانس کافکاش چیرۆكیکی بەناوی ” هەقیقەتی شانشۆ پانسا” نووسی. سانشۆ خزمەتکارەکەی دۆن کیشۆت بوو.

چەند سەرنجێك
لەپەنا ئەوەی کە ئەم کتێبە بەیەکێک لە کتێبە مەزنەکانی جیهان دادەنرێت، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە ئەم کتێبە کێشەی نییە جا لە رووی شیوازی نووسین بێت یان ناوەڕۆکەوە.
لەرووی شێوازی نووسینەوە هەست دەکەیت کەهەندێکجار نووسەر چیرۆکەکانی تەواو ناکات یان لەبیری چۆتەوە بۆ نموونە لەکاتی باسکردنی حیکایەتی دزینی کەرەکەی سانشۆ، هەروەکو عەبدولرەحمان بەدەویش سەرنجی ئەم خاڵەی داوەو دەڵێت: سێرڤانتس خۆی بە تەواوەتی باسی رووداوی چیرۆکی دزینی کەرەکەی سانشۆی نەکردووە کەچی دەیخاتە پاڵی نووسەری رۆمانەکە کە ئەویش سیدی حامیدە. ئەو لە فەسڵی 23 بەرگی یەکەم دەڵێت خینس دی یاسمونتە کەرەکەی سانشۆی دزیوە، کەچی دواتر لە فەسڵی 30 دا بەرەبەیانێک کەرەکەی دۆزیوەتەوە.
هەروەها زۆرجاریش هەستدەکەیت کە حیکایەتەکان دووبارە بوونەتەوە، بەتایبەتی حکایەتی خۆشەویستییەکان، کە زۆربەیان لەرووی ناوەڕۆکەوە لەیەکەوە نزیکن.

زاڵبوونی کاریگەری حیکایەتی هەزار یەک شەوە
کاتێک ئەم رۆمانە دەخوێنیتەوە کە پێکهاتووە لە کۆمەڵێك چیرۆکی هەمەجۆر، زۆرجار هەست دەکەیت کە ئەم رۆمانە لەژێرکاریگەری “هەزار و یەک شەوەدا” نووسراوە، چونکە ئەمیش لە کۆمەڵێک حیکایەتی جیاواز پێکدێت. دیارە نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت کە کتێبی “هەزار و یەک شەوە” کاریگەری گەورەی بەسەر ئەدەبیاتی ئەوروپی هەبووە بەتایبەتی ئیتالیی و ئیسپانی.

دژایەتیکردنی ئەدیب و نووسەران
خاڵێکی گرنگی تر لەم رۆمانەدا نووسەر لە هەندێک شوێندا دژی ئەهلی قەڵەم دەوەستێتەوە، بەتایبەتی لەکاتی هەڵسەنگاندانیان لەگەڵ سەربازەکاندا. لەکاتێکدا خۆشی ئەهلی قەڵەم بووە لەمبارەیەوە دەڵێت:
هەمیشە ئەهلی ئەدەب، بەزمانە درێژەکانیان و پارچە شیعرەکانیان، وەسیلەیەکی باش دەدۆزنەوە بۆ ژیانیان. لەکاتی جەنگەکانیشدا ئەوان لە سەربازەکان زیاتریان دەستدەکەوێت. خەڵکانێک هەن دەڵێن، بەبێ ئەدەب جەنگ نابێت، چونکە جەنگیش پێویستی بە کۆمەڵێک یاساو رێسا هەیە، ئەوانیش لە ئەدەبەوە سەرچاوە دەگرن. ل 59 بەرگی دووەم.

دوا قسە
دیارە ئەم کتێبە قسەی زۆر هەڵدەگرێت کە لێرەدا بواری ئەوە نییە باسی هەموو خاڵەکان بکەین و هەموو لایەنەکانی بۆ خوێنەر باسبکەین، بەڵام دەتوانم بڵێم ئەم رۆمانە چ لە رووی ناوەڕۆک و چ لەرووی شێوازەوە، یەکێکە لە کتێبە مەزنە ئەدەبییەکانی جیهان و گەورەترین کاریگەری هەبووە بەسەر ئەدەبی و فەرهەنگی جیهانەوە، هەتاوەکو ئەمڕۆش کاریگەری ماوەو دەمێنێت.

—————————–

سەرچاوەکان:
1/میغیل دی سیرفانتس. دون کیخوتە. ترجـمة عبدالرحمن البدوي. دار المدی للثقافة و النشر.سوریا.1998
2/ عبدالهادي سعدون. 400 عام على رواية «دون كيخوته»: الفارس النبيل لا يزال يحارب طواحين الهواء!. https://al-akhbar.com/
3/ لماذا اختارت اسبانيا الجزائر لإحياء ذكرى صاحب “دون كيشوت”؟. www.bbc.com/arabic
4/ Herr und Diener – Don Quijote und Sancho Panza. www.grin.com
5/ Don Quijote . http://www.klassiker-der-weltliteratur.de

مرۆڤ دەمێک ڕۆمانێک ، چيرۆکێک، ياداشتنامەيەک،یا هەرجۆرە کتێبێکی دیکە دەگرێت بەدەستەوە ،پاش خوێندنەوەی چەند لاپەڕەيەک بۆی دەردەکەوێت کە ئەم پەرتوکەی بەدەستیەوەیەتی سەرکەوتووە ياخود نا،ئەوش بەوەی کە تاچ ئەندازەيەک توانای ڕاکێشانی سەرنجی خوێنەری هەیە.
پەرتووکی سەکەوتوو ياخود نووسينی سەرکەوتوو ئەوەيە کە دێڕ لە دووای دێڕ ، لاپەڕە لەدووای لاپەڕە پەلکێشت کات بۆ قوڵایی ، نووسينی بڕشت و بەپێز وا لە خوێنەر دەکات تەنانەت لەکاتی نانخواردنيشدا دەستبەرداری نەبێت ، بەوەی چاوێکی لەسەر پەرتووکەبێت و چاوەکەی دیکەی لەسەر خوانەکەی بێت .کتێبی سەرکەوتوو لەوەدا بەرجەستە دەبێت دەمێک ڕووداوەکانی نێوی وەک دەنکە مرواری ببەستێت بەیەکەوە و هیچ ڕووداوێکی لێ زایەنەبێت و لە تۆمارگای زهندا وەک خۆیان بمێننەوە.
ئەم جۆرە کتێبانە زۆر جار دووجۆر هەست لەکن خوێنەر درووست دەکەن،هەستێک دەڵێ دەخوازم زووبگەمە کۆتایی ،دەخوازم بگەمە ئامانج و مەبەستی نووسەر و دەمەوێت بەخێرایی کۆدەکان بکەمەوەو لە ڕێگەیانەوە بگەم بە پەیڤە کۆتاییەکان،هەستێکیش دەڵێت نەخێر ناخوازم لەخوێندنەوەی ببمەوە ،ناخوازم فەزای فراوان و ئەندێشەی جوانی پڕ لە ڕازی هەمەڕەنگ هەمەڕووداو جێبهێڵم.
لەبەرامبەردا دەشێ هەندێ کتێب هەبن هەستێکی سەلبی لەکن خوێنەر درووستبکەن و هەڵسەنگاندنێکی وای لا درووست بببێ کە ئەم کتێبە لەهیچ ڕوویەکەوە سەرنجڕاکێش نیە ،بەوەی پاش چەند لاپەڕەيەک لێی بێزار دەبێت و ڕەنگە تەواوی نەکات ودەستبەرداری خوێندنەوەی ببێت.
کۆتایی مانگی ئاگوست لە گوبنهاگن، نووسەری هاوڕێم، بەڕێز کاک هيدايەتی مەلاعەلی پەڕتوکە نوێکەی بە نێوی [خوێنڕێژێکی بێتاوان] نمايشکرد .
لە بەرگی یەکەمی کتێبەکەدا ،خوار ناونیشانەکە نووسراوە { گێڕانەوە هيدايەت مەلاعەلی،} ،واتە ئەم بەرهەمە بریتیە لە گێڕانەوەی بەسەرهاتێک کە لەزەمەنێکی ڕابردوودا ڕوویانداوە و خودی نووسەر پاڵەوانی نێو ڕووداوەکانیەتی. دەکرێ ئەم بەرهەمە چەندین پێناسە هەڵبگرێت ،بۆنمونە دەکرێ وەک گێڕانەوەيەک لە قاڵبی فەنتازيادا پێناسە بکرێت ،دەکرێ وەک ڕۆمانێکی حەقیقەت ئامێز سەيربکرێت ،دەکرێ وەک ياداشتنامەی سەردەمێکی دیاریکراو بناسرێت، دەکرێت وەک بەسەرهاتێک لە چوارچێوەیەکی ئەدەبیدا هەڵسەنگێنرێت، کەواتە ئەوە خودی خوێنەرە لە چ گۆشە نیگایەکەوە سەیری دەکات و چ ناونیشان و پێناسەیەکی پێدەبەخشێت.
بێگومان قسەکردن و هەڵوەستەکردن لە مەر سەرجەم بەسەرهات و ڕووداوەکانی نێو پەرتوکەکە {بەووردی }،کاتی زۆری دەوێت ، بۆیە هەوڵدەدەم پتر تیشک بخەمە سەر هەندێک ڕووداوی گێڕانەوەکە ، کە بەلامەوە گرنگن زیاتر سەرنجمیان ڕاکێشاوە.

يەکەم:

پەڕتوکەکە سەبارەت بە ژينگەيەک ، يا باژێڕێک نووسراوە کە کارئەکتەرە سەرەکیەکە خەڵکی ئەوێيە،کە با ژێڕی هەڵەبجەیە ، خۆشبەختانە منيش خەڵکی ئەوێم و تاڕادەیەکی باش شارەزای کوونووکەلەبەر و جێگەکانم،جاکەسێک لە ژينەيەکدا گەورە بوبێت کە مەکۆی ڕووداوەکانە ،دیارە باشتر پەی بەلايەنە شاراوەکان وناواخنی ئەو دێڕانە دەبات وەک کەسێکی نامۆ کە لەدورەوە بيخوێنێتەوە.
ئەو گەڕەکەی کە بووەتە شانۆی نمایشی ڕووداوەکان ،گەڕەکی ( کانی عاشقان)ە ، ڕاستە من لەو گەڕەکە نەژياوم ،بەڵام بەهۆی بچوکی شارەکە لەو سەردەمەدا ،زۆربەی دانیشتوانەکەی شارەزاي کوچەوکۆڵانەکانی بوون ،تەنانەت دەمانزانی ماڵی فڵان و فيسار لەکويدايەو حەوشەو دەرگانیان چۆنن و چ ڕەنگن ، جا زۆربەی ئەو شوێنانەی کە کاک هيدايەت ئاماژەیان پێدەکات و هەڵوەستەیان لەسەر دەکات ، ئەز لە دەمی خوێندنەوەدا وەک فلاش باگ گوزەرم پێدا دەکردن و بە خەياڵ دەمهێنانە بەردیدی خۆم .

دووەم:

لايەنکی زۆرجوان و گەشی پەڕتوکەکە ،ئەو زمانەيە کەبەکاری هێناوە، زمان زۆر گرنگە بۆ نووسين ، زمانی بڕشت کليلی نووسینە،زمان ئەو سيحريە کەخوێنەر دەخاتە حاڵەتی ڕامان ، زمانی زەنگین و هەمە گوزارشت چێژی تایبەت دەبەخشێتە خوێنەر ،گەر هێزی زمان نەبێت نووسين لە چەند دێڕێکی ڕەق و وشک و بێ بزاوت بەولاوە هيچی تر ناگەيەنێت ،کاک هيدايەت توانیویەتی زمانێکی شيرين بکا بەبەرگی ئەم نووسينەيدا ، لە زۆر جێگەدا، وشەگەلێک ،ڕستەیەک ياخود دەستەواژەیەکی بەجۆرێکی وا ئەدەبی داڕشتوە کە خوێنەر سەرسام دەبێت و دەپرسێت کە لە چ گەنجینەیەکەوە وەریگرتوون؟ بە بۆچوونی من ئەوە بۆخۆی مانای شارەزايە لە زماندا، تواناسازی و زەنگینیە لە دەربڕیندا ، سەیری ئەم چەند نمونەیە بکەن: [وەک ئەوەی تازە لە کەرنەڤاڵی سەما گەڕابنەوە – ڕۆحم زیاتر تژی دەبێت لە موجیزەی شینایی خەیاڵم-لەتەک پۆلێک باڵندەی دڵخۆشدا دەڕوات{لاپەڕە 8} -وەک کەرەی سەر نانی گەرم بەڕۆح و جەستەی یەکدیدا دەتوانەوە{ لاپەڕە13} – ڕێگایەکی کوورت بوو بەڵام پڕ لە ئاوازودەنگ و ڕەنگ بوو- ڕێگایەک ئاشنا بە هەنگاو و نیگاو وترپەکانی دڵم{ لاپەڕە15}-تا بەقوڵایدا ڕۆبچیت، دووڕ و مەرجانی زیاتری تێدا دەدۆزیتەوە { لاپەڕە28}- من لەو پارچە قوماشە دەچووم کە دراوە بەسەر تەنافداو بیریان چووە لێی بکەنەوە-من لەپاش ئەو پرسیارە نەفرەتیەوە ،وەک باڵندەیەکی غەمگین باڵ کرام و خرامە نێو قەفەزێکی ئاسنین{لاپەڕە 83}.
نووسەر دەيتوانی هەمان مەبەست و هەمان وشە یا هەمان دەستەواژەی بەکاربهێنایە کە لە ژیانی ڕۆژانەماندا بەکاری دەهێنین ، بەڵام ئەمەی نەکردووە ، بەڵکو بۆ ئەوەی گوزارشتەکان ،مەبەستەکان ،پەرەگرافەکان لای خوێنەر جوانتر و دڵگیرتربن ،چووە زمانێکی ئەدەبی ڕەوانی بەکار هێناوە . هاوزەمان زۆر دەستەواژە و ڕستە هەن کە بە سێ چوار جۆری ئەدەبی دایڕشتووە وهۆنيويەتەوە ، ئەمە بۆخۆی جوانی بەخشیوە بە ڕستەکەو و جێگەی تێڕمانە ، بۆ نمونە دەمێک باسی حەوشەکەی ماڵی خۆيان دەکات ،کەدايکی چۆن بەجۆرەها گوڵ ڕازاندویەتەوە و چۆن ئێوارانی هاوینان ئاویداون و ئاوڕشێنی ئەو ناوەی کردوە و چۆن سفرە ڕازێنراوەتەوە و لەنێو بۆن و بەرامی گوڵ و درەخت و ئاسەواری ئاوڕشێن و فێنکی هەوا و نانخواردنی بەکۆمەڵ و بەقسە و پێکەنين ، پێکڕا ئەمانە جۆرە هارمۆنیایەکیان پێکهێناوە ،کە ئارامیان بەخشیوە بە خێزانەکە.
ئەم جۆرە وەسفکردنەی ماڵ و دەوروبەر و گەڕەگ ،سەلیقەیەی تایبەت دەخوازێت کە لە هەمووکەسدا مەوجوود نیە و هەمووکەس ناتوانێت ئەم جوانکاریەی تێدابکات.
لە جێگەیەکی تردا باس لە قەيسەریەکەی باژێڕ دەکات کە باوکی لەوێدا دووکانداربووە، ئەو قەيسەريە بەیەکێک لە پێگە کلتوري و ئەفسوناویەکانی شار هەژمار دەکرا،{ بەداخەوە بەعس پاش کیمیابارانەکە ڕووخانی بەمەش بەشێک لە کەلەپووری ئەو باژێڕەی مەحفکردەوە}. لەکن باژێڕوانان ، ئەو قەيسەريە، وەک جێگە و مەنزڵگای حەج وسوکنابەخش وابوو ،دەگمەن ڕوویداوە کەسێک ڕێگەی کەوتبێتە{مەیدانەکە} و کوورتە پیاسەیەکی بەنێو قەیسەریەدا نەکردبێت. پەیوەست بەو قەیسەریەوە هيدايەت لەوێدا باسی چەند شتێک دەکات کە سەرنجڕاکێشن، يەکێکيان چاودێریکردنی ئەو پەڕەسێلکانەیە کە لە بنمیچەکاندا هێلانەيان چێکردووە ، هیدایەت سەرنجی وەردی دەخاتە سەر هاتووچۆو و جولەو چۆنیەتی بەخێوکردنی زەڕنەقووتەکانیان .ئەمە بۆخۆی تیژی نیگاو ئارەزووی چاودێری وردی مێرد منداڵێک دەگەيەنێت بۆ کائینێکی بچوک کە بوونەتە بەشێک لە بزاوتی قەیسەریەکە .هەر لەهەمان قەیسەریدا کە ئەم بۆ جێگرەوەی باوکی نیوەڕوان چووەتە ئەوێ ،هاوکات کۆمەڵێک مێردمنداڵی هاوتەمەنی کە ئەوانیش زیاتر هەر لەوکاتەداو بۆ هەمان مەبەست لەوێ بوون ،ئەمانە بۆ چەندکاتژمێرێک بوونەتە برادەی یەکتری .ئەم مێردمنداڵانە لە ماوەی ئەو چەندکاتژمێرەدا {ئاتمۆسفێر}ێکی تايبەتيان بۆخۆيان درووستکردووە ،بە باسوخواستی هەمەچەشنە و گەمەی جۆراوجۆر و سەرنجی تەنزئامێزی ڕێبواران کاتەکەیان بەسەربردووە.

ڕووداويکی تر کە دەشێ زۆربەمان هەستمان پێکردبێت و بیزانين،یاخود ڕەنگە بەسەرماندا هاتبێت ،کاریگەری خراپ وزیانبەخشی باڵادەستی مرۆڤە بەهێزەکانە ، جا بەهێزی جەستە ياخود ئەقڵبێت،يا گەورەیی تەمەن بێت، بەداخەوە زۆر جار ئەم {گەورانە} منداڵی لەخوارخۆيان، ئیدی برای بچوکبێت ياخود خزم ودەوروبەر، بەکاریان هێناون بۆکاری نادرووست و قيزەوەن ، ئەتوانم بڵێم ئەو کارانە لە کلتووری ڕۆژهەڵاتیدا باوە و ڕەنگە هەتا ئێستاش هەر مابێت. جا کاک هيدايە ئەم [گەورەییە] لەدوو جێگەدا و وەک دوو چەمک لەدوو ڕووداوی جیاوازدا باسدەکات .
يەکێکیان کارکردنی بووە وەک پەيامبەرێک بۆ بردنی فەرمایشەکانی {گەورەیەک} ،کە بریتی بوون لە حەزو ئارەزوە سێکسیەکانی و هێنانەوەی وەڵامەکان لە جەمسەری خانمێکەوە. ئەم کابرايە و برادەرەکانی بۆ گەشتن بەو ژنە [کۆدی تایبەتیان] بەکار هێناوە کە هیدایەت لێی تێنەگەشتووە ،بەڵکو تەنها گەیاندنی لەسەربووە ،ئەویش لەژێر فشارو ترسدا. سەرەتا لەمەسەلەکە نەگەشتووەو لە پاکی و بێئاگایدا ئەو کارەی کردوە ،بەڵام لەدوايدا کە بۆی دەردەکەوێت مەسەلە چیەو خەریکە کۆدەکان دەکاتەوە ،ئیدی هێدی هێدی خۆی دەکشێنێتەوە .
چەند [گەورە]یەکی تر لەتووخمێکی دیکە و لە نمایشێکی نائینسانیدا هیدایەت ناچار دەکەن تا چاو لە دزيەیەکانیان بپۆشێت،دزیلێکراویش خودی هیدایەت خۆیەتی و بەدیاری کراویش دەغیلەکەی باوکی. لەو دەمەی باوکی نووسەر بۆ نانخواردنی نیوەڕۆ و پشوودان گەڕاوەتەوە بۆماڵەوە،ئەمیش وەک هەمووجار لەبری باوکی ئاگای لەداوکان بووە ،هەندێک جار چەند گەورەیەک یەک دوو منداڵيان ناردۆتە سەری بۆ ئەوەی لە دەخیلەکەی باوکی پارە دەربهێنن ، ئەوێش نەيتوانيوە ڕێگربێت یا ناڕەزایی دەرببڕێت چونکە [دزە گەورەکان] لە دوورەوە چاودێرييان کردووە و بەزمانی جەستە هەڕەشەيان لێکردووە، ئەوەش بۆخۆی دووجار کارێکی نەشیاو قيزەوەنە ،یەکەم تێکدان و لەکەدارکردنی کەسایەتی منداڵ بە بەکارهێنان و بەدزکردنیان کە پێدەچێت ئەوانیش بەدەر لەخواستی خۆیان ولەژێر فشارو ترسدا بەوکارە هەستابن، دووەم دزیلێکراوە کە بێگومان لەکاتی کردارەکەدا بەدۆخێکی دەروونی نالەباردا تێپەڕیوە ،بەوەی لەبەرچاوی خۆی لە ڕەنج و ماندووبوونی باوکی دەبەن ،بێ ئەوەی هیچی بۆ بکرێت. ئەوەی لام جێگەی پرسیارە ،چۆنە کاک هیدایەت ئەم باسەی لای باوکی نەدرکاندوە؟ ياخود ئايا باوکی هەستی بەوە نەکردووە کە پارەی دەغيلەکە کەمیکردووە ؟

ناونيشانی پەڕتوکەکەش شایانی هەڵوێستەیە،جێگەی خۆیەتی بپرسین کە بۆچی کاک هیدایەت ئەم ناونیشانەی بەخشیوەتە کتێبەکەی؟ ( خوێنڕێژێکی بێتاوان) چ واتاو ماناو مەدلوولێکی هەیە؟دەکرێ کەسێک خوێنڕێژبێت و هاوزەمان بێتاوانیش بێت؟
ئایا خوێنڕشتن بۆخۆی تاوان نیە؟بەدیوەکەی دیکەدا دەپرسم ،ئایا بێتاوان ئەوەیە کە خوێنەکەی ڕژاوە یا ئەوەی تاوانەکەی ئەنجامداوە؟بۆ کردنەوەی ئەم لوغزە ئاڵۆزە هەردەپێ پەنا بۆخودی نووسەر بەرین کە بەسانی ڕوونیکردوەتەوە ،مەبەست ڕشتنی چ جۆر خوێنێکەو بۆ چ مەبەستێک ڕژاوە.
چیرۆکە{خوێنڕشتنە}لەوێوە دەست پێدەکات کە خێزانێک وەک کرێچی دێنە نێو حەوشەکەيان و کچێکيان دەبێت کەچەند ساڵێک لە کاک هيدايە بەتەمەنتردەبێت، دروستبونی پەيوەندي ئەم کرێچیە نوێیەو ئەم مێردمنداڵە لەو ساتەوەختەوە دەستپێدەکات کە ستایلی قژی کچەکە سەرنجی هیدایەت ڕادەکێشێت و لێی دەپرسێت [قژت بەچی وا وەک بورمە لول کردووە؟ ]، پرسیارێکی گەلێک سادە وەک سادەیی هەر پرسیارێک، بێ مەبەست لەزاری موراهیقێکەوە دەرچووە ، ئيدی ئەم پرسیارە دەبێتە داچەقاندنی یەکەم کۆڵەکەی بەندیخانەیەکی ڕۆحی ، دەبێتە درێژکردنەوەی یەکەم تەونی جاجڵۆکەی ڕاوکردنی نێچیرێک ،نێچیرێک کە ڕاوکردنی زۆر سانابووە ،چۆن و چ کات ویستبێتی بۆ مەرامی خۆی بەکاريهێناوە .
ڕۆشتن لەگەڵ ڕەوتی ڕووداوەکاندا ئەوەمان بۆ ڕووندەبێتەوە کە ئەم کچە {سادییە} کۆتوبەندی هیدایەتی بەجۆرێک کردوە ،کە نەيتوانیوە بێ فەرمانی ئەو جوڵەيەک بکات ،یاخود بەکام و ئارەزوی خۆی بڕوات ، بخوات وبژی، بەجۆرێک یەخسیری کردوە کە بووەتە ئامێری بەڕيمۆکۆنترۆڵ ، بە ڕیمۆنکۆنترۆڵەکەی لەماڵەوە و لەدەرەوە بزاوتەکانی بۆ دیاری کردوە و چی ويستی خۆی لەسەربوبێ پیکردوە ،تەنانەت وای لێکردوە کە هێدی هێدی لە خودی خێزانەکەشی هەم بەجەستە و هەم بەهەست دووربخاتەوە و وەک نامۆیەک ڕەفتار بکات ،بەتایبەتی لەتەک کاکیدا. ئەم فشارە دەرونیە گەشتوە بەوەی ڕێگەی پێنەداوە لەگەڵ هاوڕێکانی گەڕەک وازی بکات ، ئەم دابڕانە کووتووپڕە لە کن هاوڕێکانیشی بووەتە جێگەی پرسیار ،ئەمیش هەرجارە بە بەهانەیەکی [ناموقنیع] وەڵامی داونەتەوە .
بۆدەربازبوون لەو دۆخە کەهەرخۆی زانیویەتی ئاسەوارو کاریگەریە جەستەیی و دەروونیەکانی چەند قوڵ و بەسوێیە،پێویستی بە بڕیارێکی بوێرانە هەبووە کە پێی بڵێ[ستۆپ] ،پێی بڵێ بەسە ئیتر من گەمەی دەستت نیم، دەمەوێ بۆخۆم بژیم نەک بۆتۆ. پێيدەچێ لەودەمەدا ئەو بڕیارو هەڵوێستە لەدایک نەبووبێت ،یاخود بيرکرنەوەی هەر هێندە بووبێت کە ملکەچی فەرمایشە [سەربازیەکان ]ی بەرامبەرەکەی بێت. ئەم بێ دەنگیە سامناکە ئاکامێکی خراپ و مەترسیداری دابەدەستەوە،ئەو ئاکامەی ژیانی ئەو دەمەی نووسەری وێران کردو ونغرۆی قوڵایی کێشەیەکی کرد کە دەربازبوون لێی ئەستەم بوو.بەهۆیەوە هەموو دەرگاکان بەسەریدا داخرابوون ، کەسێکی دڵسۆزی شک نەدەبرد بەهانایەوە بێت و دەستی بگرێت و لەو زۆنکاوە دەریبهێنێت،دەبوو بەتەنها ئەو جەنگە سەپێنراوە بکات.

لێرەدا پرسيارێک دێتە پێش ؟ دەمێک دەبینن کە هيدايەت نەهەڵسوکەوتی هەڵسوکەوتە ، نەخوێندنی خوێندنە ، نان خواردنی نانخواردنە ،نەڕەفتاری لە خوێندنگاو نێو ماڵ ئاسايیە ،تا ئەو ڕادەیەی زۆر جار خۆی لە نانخواردنی خێزانی بەبیانوی کوورتمەودا دزيوەتەوە و لەگەڵ خێزانەکەیدا نانی نەخواردوە ،مەعانات وایلێکردوە ڕۆژبەڕۆژ زەردو لاواز بووە، بێ ئارەزوو ،کەمدووبووە. جا پرسيارە کە ئەوەيە ئەرێ بۆ تەنها جارێک کەسێک لەخێزانەی لێیان نەپرسی { بۆ ڕەفتارت وەک جاران نیە؟ } یاخود براگەورەکەی کە کوڕە گەورەی ماڵ بووە و پاش باوکی بەرپرسیاریەتی خێزانی لە ئەستۆ بووە ، کاتێک کە { لەقافا گرتوويەتی} ، بۆچی بانگی نەکردووە و پێی بڵێت برای بچوکم ئەم کارە باش نیەو خۆت دوورخەرەوە لەوکچە؟ بەپێچەوانەوە لەبری ئەوەی چارەسەری کێشەکەی بکات توانج و تانەی لێداوە ،ئەوەش بۆتە هۆی زياتر دوورکەوتنەوەی هیدایەت لەوبرایەی و سەرجەم خێزانەکەی. وەک خۆی دەڵێت شەش مانگ قسەی لەگەڵدا نەکردووە، ئاخر ئەمە چ براگەورەییەکە دەمێک برا بچوکەکەت بۆماوەی شەش مانگ دوو وشەت لەگەڵدا نەگۆڕێتەوە و تۆش مێشێک میوانت نەبێت و لەهۆکارەکەی نەپرسیت؟بە بۆچوونم ئەم جۆرە هەڵسوکەوتە لەزۆرحاڵەتدا دەگەڕێتەوە بۆ ئاستی نزمی ڕۆشنبيری و خەمساردی ئەو کەسانەو کۆمەڵگا.
وێرای ئەمە خودی هيدايەتیش کەم تەرخەم بووە ،بەوەی بۆچی بانگی براکەی خۆی نەکردووە و بەڕاکشاوانە هەموو شتێکی بۆ باسبکردايە و داوی ئامۆژگاری بکردایە؟ تا وەک مەسەلە کوردیەکە دەڵێت[ زەرەر لە نيوەی بگەڕێتەوە هەر باشە]،ئەوکات توشی ئەم کارەساتە نەدەبوو کە بەدڵنیاییەوە زۆر ئازاری ڕۆحی داوە.
هیدایەت بەو تەمەن و کەم ئەزموونەی ژیانەوە بتوانێت ئامۆژگاری هاوڕێ خوێندکارەکەی بکات و قەناعەتی پێبکات کە دووربکەوێتەوە لەو پەیوەندیە ئەوینداریە بێ ئاکامەی تێی کەوتووە ،ئەی بۆچی کاکە نەیتوانی ئەو کارە بۆ براکەی خۆی بکات؟لەوانەیە گەر برا گەورە بە ئەرکی برایانەی خۆی هەستیایە ئەو دەمە هیدایەتیش ئەو ئازارەی لە سینەیدا بۆ ئەم ماوە درێژە هەڵنەدەگرت کە لە ئاکامدا بەم کتێبە گوزارشتی لێکرد.
خاڵیکی تر کە دەمەوێت ئاماژەی پێبکەم ،پەیوەستە بە براکانی کچەکەوە ، وەک کاک هيدايەت باسيان دەکات، يەکيک لەبراکانی {پێموابێت ناونجی بووە}زۆر تێگەيشتوو،هۆشیارو ڕوناکبيربووە{ئەهلی کتێب بووە} .دەمێک برا گچکەکەی هەستی بەپەيوەنديەکەی نیوان هیدایەت و خوشکەکەی خۆی کردوە ويستويەتی ئەو باسە بوروژێنێ و بیکاتە کێشە ،بەلام ئەو ڕێگری لێکردووە ونەیهێشتووە لەسەری بڕوات و پێی گووتووە{ نەکەی کێشە درووست بکەیت و بەدەستی خۆت ئابڕوی خێزانەکەمان وخوشکەکەمان بەریت} .گەر ئەو برایە خاوەنی ئەو تێگەشتنە جوانە نەبوایە و ئاقڵانە لە مەسەلەکەی نەڕوانیایە،کەسێکی کەلەڕەق و مێشک بەتاڵ بوایە،وەک چۆن لە ڕابردوو و ئێستادا بەهۆی هەمان مەسەلەوە هەزارەها کارەساتی لێکەوتوەتەوە ، لەوانیە ئەمەش کارەساتی بخولقاندایە. بەداخەوە ئەم هەڵوێستە ‌هۆشمەند و عەقلانیە لەهەموو خێزانێکدا بوونی نیەو نمونەی ئەم چەشنە مرۆڤانە دەگمەنن.

خاڵێکی دیکە کە لەکن من گرنگە و شایانی ئاماژەیە ،ئەوەيە کە بيلێم ،ئەوەی کاک هيدات نووسیویەتی شتێکی نوێيە لەدنيای نووسيندا ، گێڕانەوەی بەسەرهاتێک کە لە فەترەيەکی مێردمنداڵيدا پێیدا تێپەڕیەوە و ڕووداوەکانی بۆ نزیکەی چواردەیە لەسنگی پەنگخواردويدا هەڵیگرتووە ،ئێستا تواني لەزمانی ئەم پەرتوکەوە دەريببڕێت، دەربڕینێکی {بوێرانە}و بێ زیادوکەم.
ڕۆژی ڕێوڕەسمی ناساندنی کتێبەکەی کە لەکۆپنهاگن بەڕێوەچوو، لەمیانەی باسەکەیدا دەربارەی کتێبەکە ،کاک هیدایەی لە بڕگەیەکدا گووتی[پێدەچێت پاش خوێندنەوەی ،کەسانێک هەبن ڕقیان لێم ببێەوە یا بەجۆرێکی بوغزاوی لێم بڕوانن،هاوزەمان لەوانەیە بڕێک لەو خوێنەرانە بەچاوی بەزەیی و وەک بوێر لێم بڕوانن و پتر منیان خۆش بووێت ] پێدەچێت هەردوو حاڵەتەکە ڕووبدات بەڵام دڵنیام کە تێڕوانینە {ئیجابیەکە} زۆر زیاتر دەبێت. بەشبەحاڵی خۆم چێژم لە خوێندنەوەی وەرگرت ،هەر بۆیە دەستخۆشی لێدەکەم بۆ ڕاستگۆیی و بوێری .
هيوادارم هەرکەسێ دەيخوێنێتەوە هەقی خوێ پێبدات وبەچاوی ڕەخنەی بابەتیانە لێی بڕوانێت ،هاوکات ئومێدەوارم بۆ لەمەودوا هەموومان ئەو بوێريەی ئەومان تێدابێت،بەوەی هەرکەسێکمان لە ڕابردوودا دووچاری گرفتێکی جەستەیی یا دەروونی بوبینەوە ، خەفەی نەکەین و لەسینەماندا بەندی نەکەین ، بەڵکو هەوڵبدەین لە دووتوێی پەڕەو و پەڕتوکێکدا یا بەهەرجۆرێک کە دەگونجێت دەریببڕین، کە ئەوەش دوو ئامانج دەپێکێت يەکەم : لەڕووی دەروونيەوە کەسەکە ئاسودەدەبێت ولەو فشارە نەفرەتيەی دەروونی دەربازدەبێت.
دووەم: خەڵکی ئاشنا دەکات بەم جۆرەکێشانە کەنوێن {لە ئاشکراکردنیاندا} ،چونکە هەتا ئێستا کەسێک ئەو بوێریەی مامۆستا هيدایەتی نەبووە ،بێت ڕووداوە قێزەوەنەکانی سەردەمی منداڵی،مێردمنداڵی یا گەنجێتی خۆی بۆکەس ئاشکرا بکات یا بەشوەيەک بينووسيتەوە و ئێمەش خوێندنەوەمان بۆی هەبێت.
لەهەمان مەراسیمدا کاک ( ريبوار حەمەمە فەرج) ی شاعيرو شانۆکار وئەکتەر ،لە ڕووی هونەریەوە پێناسەيەکی جوانی بۆ پەرتوکە کرد وخستيە چواچێوەيەکی هونەريەوە، وەک ئەوەی کە خۆی سيناريوی بۆ دانابێت و گەر لەشانۆدا نمايش بکرێت چ جۆرە ڕەنگدانەوەیەکی هونەری هەڵدەگرێت ،دیارە باسەکەی کاک ڕێبوار بابەتەکەی دەوڵەمەند کرد و جێگەی دەستخۆشیە .
لە کۆتایدا دووبارە دەستخۆشی لەکاک هيدات دەکەم ،بۆ ئازایەتیەکەی ، هەم بۆ بەخشینی داهاتی پەرتوکەکەی، کە بەخشيە ڕێخراوەکەی [کاک لوقمان و مەهاباد خانی هاوژینی ]کە ئەوانیش شتومەک و پێداویستی پێدەکڕن و دەینێرن بۆ خەلکانی کەم دەرامەت و خاوەن پيداويستی تایبەت لە کوردستان ،بەمەش کارێکی ئینسانی ئەنجام دەدەن وشایانی ڕێز و دەستخۆشین.
هيوادارم وەک بەندە ئەوەی لەم نووسینەدا پێمکراوە ،توانیبێتم تاڕادەیەک وەک پێویست تیشکم خستبێتە سەر هەندێک لایەنی پەرتوکەکە .

” نوێنەرەکانی” میللەت ئەمجارەش داوامان لێدەکەن بیانخەینەوە سەر کورسی دەسەڵات ، بیانبەینەوە بەر ناز و نیعمەت ، بیانکەین بە توێژاڵێکی باڵادەستی سەرو خۆمان، بۆ دەستدرێژیکردنە سەرمان و خواردنی مافەکانمان، بۆ خواست و مەبەستی تایبەتی، نەک ئێمە، بەڵکو خۆیان.
ئەمڕۆ مەزاتخانەیەك لە عێراق و کوردستاندا دانراوە، بەڵتەچییەکان، ناشیرترین و فێڵبازترین کەسانی ” نیشتمان” لەو مەزاتخانەیەدا خۆیان هەڕاج دەکەن، بە نرخێکی گەلێك گران ، نەك هەرزان . نرخێکە کە تۆ ئومێد و توانا و ویژدان و خواستی خۆتی بۆ 4 ساڵ یاخود زیاتر پێدەفرۆشی، ویژدانی خۆت لەدەستدەدەیت، قسە و متمانەی خۆت لە بەین دەبەیت، دواتریش پەشیمانیت دادت نادات.
ئێمە لە بەرانبەر ئەزموونێكی تێشکاوی نەك هەر کوردستانیی یاخودی عێراقیی بەڵکو جیهانی شکستخواردووداین ، ئێمە لەبەردەم گەورەترین درۆی مێژووییداین ، درۆیەك کە چەند سەدەیەکە لە وڵاتانی ڕۆژئاوا و ئەمەریکا چەندبارە دەبێتەوە، هاوکاتیش ئەم پرۆسەیە لە عەوێزەی گۆڕانکارییە لاوەکییەکانیشدا نەهاتووە. لە باری چاککردنی ژیانی خراپی خەڵکیدا نییە، گەندەڵیی، نەبوونی ئازادیی و دادوەری کۆمەڵایەتی و نایەکسانی بنەبڕ ناکات، کێشەی چینایەتی و پلەداریی [ هیرراشییەتی] نێو کۆمەڵ چارەسەرناکات ، کێشەکانی وەکو بێ خانووبەرەیی، بەتاڵەیی، گرانی پێداویستییەکانی ژیان، زوڵم و زۆر، هەڵاواردن و جودایی نێوان نەتەوەکان، ڕەگەزەکان دەستکاری ناکات.
لەم پرۆسەیەدا ئێمە نوێنەرانی بزنس و سامانداران و هەڵدەبژێرین، خزمەتکاران و پارێزەرانی دەوڵەت و سیستەمەکە، هەڵدەبژێرین، ئەوانەی کە دەستنیشانیان دەکەین تەنها ئەوانەن کە بەجێهێنەری یاخود جێبەجێکاری فرمانەکانی هێزە ڕەش و تاریکەکانن، بەجێگەیاندنی ئەجەندە شاراوەکانی کۆمپانیا زەبەڵاحەکان و بانقەکان و هەرە ساماندارانی جیهانین، ” نوێنەر” ەکانی ئێمە تەنها فرمانە سەپێنراوەکانی ئەوان شەرعیەت پێدەدەن، بۆمان دەکەنە یاسا و یاساکەش دەئاڵێتە گەردنمان و سڕمان دەکات، توانامان دیاریدەکات، ڕوانگە و بیرکردنەوەمان نا کارا دەکات.
گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان لەوێوە و بە هۆی ئەو ” نوێنەرانەمانەوە” ناکرێن گەر ئەوانە بکرانایە هەر دەمێك بوو هەڵبژاردن یاساخ کرابوو. ئاخر دەچێتە ئاوەزی کێوە کە خەڵکانی دەستڕۆیشتوو پرۆسەیەك بۆ تۆ ڕەواببینن، کە خۆیان زەرەرمەند بکات؟!!
لە ماوەی 4 ساڵ یازیاتر ئەوەی کە ئێمە هەڵیان دەبژێرین تەنها پەنجە هەڵبڕین و دەنگدانە بە هەندێك کێشە و پرسی لاوەکی ، هەموومان ئەوانەمان بینیوە. ئەوەی کە گرنگە و دێتە پێشەوە لەو ماوەیەدا کە ئەو ” نوێنەرانە” متمانەیان پێکراوە، هیچیێك لەو پرسە سەرکەییانە ناهێرێنە ناو دیوەخانەکە، لە پشتی ئەمانەوە قسەی لەسەر دەکرێت و دەرگای بۆ ئاوەڵا دەکرێت، یاخود هەر بە ئۆتۆماتیکی پرسەکان خۆیان بەڕێدەچن، زۆریان ڕەنگە لە تەمەنماناد هەر نەزانیین، چی کراوە و چی بووە.
سەرەڕای ئەوانەش ئەوەی کە دەسەڵاتی فیعلی هەیە پۆلیسێكە لەسەر شەقام، سەربازێکە ئەمنێکە لە خاڵی چاودێری و پشکنینا، بەڕیوەبەری قوتابخانە ، خەستخانە دائیرەیەکە ، سەرۆکی کۆمپانیا یا بانقێکە، دادگایە، سەرۆکی پۆلیسە ، ئەمنە ، جێنڕاڵێکی نێو سوپایە، سەرۆکی خێزانێکە یا تیرەیەك یا هۆزێکە. هەرچی بێتە سەر تەختی فرمانداریی یا هەر کەس بە ” نوێنەرت” هەڵبژێریت ئەم دەسەڵاتانەی سەرەوە کە بەشێکی زۆر کەمن ناگۆڕێن و بگرە مەترسیدارتریش دەبن.

ئەی جێگرەوە [بەدیل] چییە؟
بەدیل دەنگنەدانە و گەیاندنی پەیامە بە دەسەڵاتداران کە کورد وتەنی ” ئەو خورمایەی ئەوان خواردویانە، دەنکەکەی لە گیرفانی ئێمەدایە” . دەنگنەدان پلەی هۆشیاری سەرەتایی خەڵکە ، هەنگاوی گرنگی یەکەمە.
هەنگاوی دووهەم خۆڕێکخستنمانە لە شوێنی خۆێندن و سەرکار و گەڕەك و گوندە. تاوو توێکردنی ئەم ئەزموونە شکستخواردوەیە، دۆزینەوەی ڕێگای نوێیە لە بەرگریکردنی لە خۆمان و لە بەدەستهێنانی ویست و داواکاریەکانمانا، پشتکردنە پارتەکان و بازاڕکردن بۆ شتە ناپێویستییە زیادەکانە، بەگژاچوونەوەی نەریت و خویەکە کە ئێمە هەموومان پێی نەیارین، بەڵام ناچارکراوین، ئەو خوو نەریتانەی خەسڵەتی جیهانگیرییە . کردنی کۆبوونەوەی فراوان و قسەکردنە لەسەر کێشەکانمان و دانی بڕیارەکانە بە دەستەجەمعی لە ڕێگای دیمۆکراتی ڕاستەوخۆوە. کە هەموو کەس مافی دەنگدان و قسەکردن و لێدوانی لەسەر تەواوی پرسەکان و کێشەکان هەیە تا ئەو ڕادەیەی کە ڕای تاکە کەسێکیش کە گەنجێکی 14 یا 15 ساڵ بێت وێرای جیاوازی ڕاو بۆچونی دەکرێت، زۆر بە هەند وەرگیرێت. کردنی کاری هەرەوەزییە و کۆمەك و یارمەتی هەرەوەزیانە ، ژیانی هەروەزیانەیە. ژینگە دۆستی و پاراستنی و ژیانی هارمۆنیانە لەگەڵ سروشتدایە، کردنی کۆمەڵە بە کۆمەڵێکی ئیکۆلۆجیی.
ئەوەی کە گرنگە لەو کۆبوەنەوە گشتیانەدا ڕەتکردنەوەی هەموو جۆرە نوێنەرایەتییەکە، واتە ڕەتکردنەوەی بیرۆکراییەت. ئەوەی کە بەڕیوەدەبرێت و دەبێتە سیستەم لەوێدا بوونی ‘ نێردەرە’ یاخود ‘ ڕاسپێرەر’ واتە وەڤد یاخود مەندوب کە ئەرکی ئەمان لە ناردنیانا بۆ هەر شوێنێک تەنها گەیاندنی ڕاسپاردەکانە و هێنانەوەی وەڵامە بۆ کۆبوونەوەکانی خەڵکی، لەمە زیاتر هیچ مافێکیان نیە بە سازشکردن یا قەبوڵکردنی شتێك، یا خاڵێك لە دەرەوەی ئەوەی کە پێیان وتراوە یا ڕاسپێرراوە.
ئەمانە ڕێگا سەرەتاییەکانن، من دەڵیم راستەکانن لە هەوڵی چارەسەرکردنی کێشەکانمانا. چارەسەری سەرەکی لەوێوە هەنگاو دەنرێت بە بڕیار و ڕازیبوونی هەموان لە کۆبونەوەکانا ، کە خۆیان باشتر لە خەڵکانی دەرەوەی خۆیان، دەیزانن.

Zaherbaher.com
زاهیر باهیر
06/10/2021

بەدوای بەڵگەنامەکانی ویکیلیکس و بەڵگەنامەکانی پەنەمادا، کە ویکیلیکس بەسەدان هەزار مەلەفی سەربازیی و دبلۆماسی نهێنی ئەمریكا و وڵاتانی دیكەی سەرمایەداری ئاشكرا کرد، بەدوایدا ئاشکرا کردنی بەڵگەنامەکانی پەنەما کە نزیکەی ١١ ملیۆن و نیو بەڵگە لەسەر دزی و بەتاڵانبردن و پێشێلکردنی یاسا لەلایەن سەرانی حزبە بۆرژوازیەکان و سەرانی دەوڵەتە سەرمایەداریەکانەوە ئاشکرابوو، ئەوا ئەمڕۆش جارێکی تر میدیای جیهانی بۆرژوازی بێشەرمانە لای سەرەوەی لاپەڕەو یەکەمی هەواڵەکانیان وەک هەمیشە ڕووی گەندەڵکاری دەسەڵاتدارانی بۆرژوازی و سەرمایەداری لە ئاستی دنیادا لە بەڵگەنامەیەکی نویدا بەناوی بەڵگەنامەکانی پاندۆرا ” Pandora Papers ” کە ماهیەتی دژی ئینسانی نیزامی سەرمایەداری لە قێزەونترین و گەورەترین گەندەڵی و دزی لەئاستی دنیادا خستەڕوو.
بەڵگەنامەکانی پاندۆرا لەسەر گەندەڵی و کاری مافیایی و دزینی سەروەت و سامانی کۆمەڵگە و وەرگرتنی پارە لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەلایەن حزب و دەوڵەتەکانەوە بەناوی کۆمەک بۆ خەڵکی وڵاتەکانیان، بەڵام بردن و سەرفکرنی بۆخۆیان و کڕینی کۆمپانیا و خانووبەرەو کێڵگەی جۆراوجۆر بۆ شەخسی خۆیان و خێزانەکانیان، لەولایشەوە زۆربەی کۆمەڵگا کە لەسەدا نەودونۆ پێکدەهێنن ژیانی مەمرەومەژی بەسەردەبەن.
ئەم بەڵگەنامانە ” Pandora Papers ” لەلایەن؛ یەکێتی نێودەوڵەتی ڕۆژنامەنوسانی لێکۆڵەرەوە International Consortium of Investigative Journalists – ICIJ کە ١٢ ملیۆن فایلە دەستکەوتووەو بەردەوام لەبڵاوکردنەوەدایە لەسەر سامانی هەزاران لە ملیۆنێرو ملیاردێر لەسەرانی حزبە بۆرژوازیەکان و سەرانی دەوڵەتانی سەرمایەدار و بازرگان و کەسانی جۆراوجۆری تری دەوریان کەبەشێکیان هێشتا لەدەسەڵاتدان و بەشێکیان پێشتر هەبوون، کە چۆن سەروەت و سامانی کۆمەڵگا بەتاڵان دەبەن و دەیبەنە دەرەوەی وڵاتەکانیان.
بەڵگەنامەکانی پاندۆرا بەگەورەترین بەڵگەنامە دادەنرێت لەسەدەی بیست و یەکدا کە بۆرژوازی و دەسەڵاتەکانیان هەربەوەشەوە ناوەستن بەڵکو لەگەڵ تاڵیبان و حوسیەکان دادەنیشن و وڵاتیان تەسلیم دەکەن و دەستی بەشار ئەسەدو دەیان سەرانی خوێنڕێژو ئینسانکوژی وەکو “ئیبراهیم رەئیسی” سەرۆک کۆماری تازەی ئێران دەگرن و بەڕەسمی دەیانناسێنن و هەروەها سەروەت و سامانی کۆمەڵگا بەشێوەی جۆراوجۆر کە موڵك و ماڵی خەڵکی کرێکارو زەحمەتكێشی کۆمەڵگایە تەسلیمیان دەکەن و ئەوانیش دەیدزن و رەوانەی وڵاتانی دیکەی دەکەن بەشێوەی جۆراوجۆر.
لەناو ئەم بەڵگەنامانەدا گەندەڵی و کاری مافیایی دەیان سەرۆک وەزیران و سەرۆکی وڵاتانی تێدایە، سەدان بەرپرسی گەورەی دەسەڵاتی پلە باڵای سەربازی، وەزیر، دادوەر، ملياردێری جیهانی و سەرۆکی بەشەجیا جیاکانی وڵات و دادوەری تێدایە کە نزیکەی سەد وڵاتی جیهانی لەخۆگرتوە.
لەو گەندەڵکارانە سەرانی ئوردون، سەران و حزبەکانی ئێستا و رابردووی بەریتانیا و روسیا و چەندین وڵاتی دیکەشی تێدایە، کە بە تریلیۆن دۆلار لەلایەن کەسایەتییە سەرمایەدارە جیهانییەکانەوە بەنهێنی و لەرێگەی کڕینی موڵکەوە شاردراوەتەوە. بۆ ئەم بەڵگەنامانە بە هەزارن لە میدیا و رۆژنامەنوس و دامەزراوەی لەئاستی نزیکەی ١٢٠ وڵاتدا بەشداریان لە لێکۆڵینەوەکەدا کردووە.

لە ناو سەرکردەی دەوڵەتانەدا کە ‘ مەلیک حسێن ‘ ی ئۆردنی تێدایە وەک باقی سەرانی حزبەکانی کوردایەتی و سەرانی میلیشیایی عێراق و مەلاکانی جمهوری ئیسلامی ئێران نزیکەی سەد ملیۆن دۆلاری رەوانەی بازاڕەکانی ئەوروپا و ئەمریکا کردووەو خانووی پێکڕیووە.
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کۆمەکی کوردستان دەکات و سەرانی حزبەکانی کوردایەتی چۆن دەیخۆن و کۆمپانیای جۆراوجۆری پێدەکڕن و دەینێرنە دەرەوە، پادشای ئۆردۆنیش هەمانکاری ئەمانی کردووە. سەرانی دەسەڵاتی بۆرژوازی لەهەر شوێنێک بن یەک ماهیەتی دزی و گەندەڵکاریان هەیە و لەکاتی دەنگدانیشدا بەردەمی کۆچەو شەقامەکانی ماڵە هەژاران دەگرن بۆ دەنگدان و دوای دەنگدانیش لەسەر حسابی خەڵک سەروەت و سامانی کۆمەڵگاو ئەوەی کۆمەڵگای نێودەوڵەتیش وەک کۆمەک ئەینێرێت بۆ خەڵک، ئەوا دەیدزن و رەوانەی دەرەوەی وڵاتەکانیانی دەکەن، بۆئەوەی ئەگەر وەک حوسنی موبارک و زین العابدین و قەزافی و عومەر حەسەن بەشیر کەوتنەبەر شاڵاوی توڕەیی خەڵک ئەو پارە دزراوانە سەلامەت بن.
ئێمە خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشی لەهەر شوێنێکی ئەم جیهانەدا کەهەین، تەنیا رێگایەک لەبەردەمماندا بۆ رزگاربوون لەو دەستەوتاقمە گەندەڵکارو مافیاو دزی و گەندەڵ و شەڕو کوشتاریان، خۆجیاکردنەوەیە لە سیاسەت و کارنامەی حزبەکانیان و بەریزی چیانەیەتی سەربەخۆوە ناڕەزایەتی دەربڕین و خۆمان رێکخراو بکەین لە شوراو رێکخراوەو حزبی کرێکاری و کۆمۆنیستی و خۆماندا.

٤/١٠/٢٠٢١
بۆ ئاشنابوون بە به‌ڵگه‌نامه‌کانی په‌نه‌ما لینکی خوارەوە کیلک بکە:
https://www.hkkurdistan.org/?p=2302

ووشەی پەرلەمان لە زمانی فەڕەنسیەوە ھاتووە و واتە ئاخاوتن. پەرلەمان بە شاندێک ئەوترێت کە لە ھەر وڵاتێک لەلایەن خەڵکەوە ھەڵئەبژێررێ بۆ دانانی یاسا و چاودێریکردن بەسەر چۆنیتیی بەڕێوەچوونی. لە کوردیا ئەنجومەنی نیشتمانیشی پێئەوترێ. پەرلەمان چاودێریی ھەموو کاروبارێکی دەوڵەت ئەکات و بە گەورەترین و باڵاترین سەرچاوەی دەسەڵاتی وڵات ئەژمێررێت، هەڵبەتە لەو وڵاتانەی کە دیموکراتی ڕاستەقینە ئەزموون ئەکەن.
پەرلەمان بەواتای فراوانکردنی پانتایی بڕیار و حوکمداری، دانپیانان بەبوونی جیاوازی لەکۆمەڵگایا، پەرلەمان ئەو ناوەندەیە کە جیاوازەکان لەڕێگای ووشە گۆڕینەوەو دانوستانەوە ململانێی یەکدی ئەکەن.

چەندبارە خۆ کاندیدکردنەوەی پەرلەمانتار:
پەرلەمانتاری تازە هەڵبژیراوی بێئەزموونی پێشتر پێویستی بە ساڵێک تا دوو ساڵ ئەبێ تا بەتەواوەتی فێروبێ و قاڵبێ لەکاری پەرلەمانتاری، لە هەرێمی کوردستان لەڕێی مێدیاوە بەگشتی وە بەتایبەتر سۆسیال مێدیا کارێک کراوە کە خۆ کاندیدەکردنەوەی پەرلەمانتار بۆ خولی دووەم بووە بەنەنگی و خولی سێیەم هەرنابێ باسکرێت وەک کفرێکی سیاسی و ئەخلاقی لێی ئەڕوانرێ لەکاتێکا ئەمە کارێکی ئاساییە لەزۆر وڵات.
پەرلەمانتار تا زیاتر کاری پەرلەمانی بکات شارەزای زۆرترئەبێت، زاڵترئەبێت بەسەر کارەکەیا و لەڕێی ئەو ئەزموونەی پێشترییەوە ئەتوانێ سود لەهەڵە و بۆشاییەکان بکات و بەسودی دەنگدارانی بیشکێنێتەوە.
کاتێک پەرلەمنتارێک خۆی کاندید ئەکاتەوە تا ئاستێک ئازاییەکی زۆری تیایە، چونکە ئەوە تاقیکردنەوەیەکە کە دەنگدەر لەسەر تواناو کارەکانی پێشووی هەڵسەنگاندنی بۆئەکات، ئەگەر کاندید لەخولی پێشوترا سەرکەوتوونەبووبێ ئیتر ئەوە کاری دەنگدەرە لەڕێی دەنگیانەوە وەڵامی بەنەوە و سەرینەخەن بۆ خولێکیتر، نابێ هەموو ئەوانەی خۆیان کاندید ئەکەنەوە بەوە تاوانبار بکرێن کە بۆ گیرفان پڕکردن و کێکی ئەندام پەرلەمانی ئەچن.

هەڵەی خۆ کاندیدکردنەوە:
کاندیدکردنەوەی پەرلەمانتاری حیزب کاتێک هەڵەیە کە ئەو حیزبە کەسانێک دووبارە کاندید ئەکەنەوە کە پێشتر سەلماندوویەتی توانای ئەو شەڕە سەختە دیموکراسییەی ناو پەرلەمانی نیە، نە خودی خۆی خاوەنی هیچ پرۆژەیەکە نە توانای کارکردنی لەسەر پرۆژەی حیزبەکەشی هەیە، بەڵام حیزب دووبارە کاندیدی ئەکەنەوە چونکە ئەندامێکی چالاک و بەرگریکارێکی باشی حیزبە، یان خزمایەتی و نزیکی لە بەرپرسێکی ناو حیزبەکان هەیە. بەشێک لەمە بۆ کاندیدی سەربەخۆش هەر ڕاستە بەتایبەتی کەسێک کە ئەزانێ لەماوەی خولی پێشووا هێندەی ڕۆژێکی ئەندامێکی چالاکی هاورێی لەهەمان خول کاریگەری نەبووە ئیتر گومان دروست ئەبێ ئایا بۆ دەسکەوت وداهات ئەچێ یان پرۆژەی هەیە لەکاتێکا لەماوەی چوار ساڵا هیچ شتێکی ئەوتۆی نەکردووە بێجگە لە دەست بەرزکردنەوە.

وەهمی ئەنجامی خێراو بەپەلە لە پەرلەمان:
ڕوناکی زۆر ئەبێتە هۆکاری نەبینین بەبۆچوونی هایگدەر، بەڵام زۆر قسەکردن لەسەر دیاردەیەک ئەبێتە هۆکاری تاریک بوون یان باش نەنینین لای ئارێنت.
پەرلەمان دەزگایەکی یاسا دەرکردن و چاودێری لایەنی دەسەڵاتدارە، واتە نە پەرلەمانتار گۆچانی سیحری پێیە نە پەرلەمانیش لایەنی جێبەجێکەرە. پەرلەمان دەزگایە بۆ گۆڕانکاری و باشترکردنی گوزەران کە لەسەرخۆو بەهێمنی و پلەبەندی کاری بۆئەکات، پەرلەمان توانای گۆڕانکاری یان ئینقلانی نیە، بەڵکو هەر خودی دروست بوونی پەرلەمان بۆ نەهێشتنی ئینقلاب و گۆڕانکاری بەپەلە و چاوەڕوانەکراوە.
پەرلەمان شوێنێکە بۆ یەکلای کردنەوەی پرسە سیاسیەکان بەشێوەیەکی دیموکراسی، کاریگەری لەسەر مووچە، بژێوی، خزمەتگوزاری…هتد دائەنێ. مەرجیش نیە هەمیشە خاوەن هەق سەرکەوتووبێ بەڵکو یەکێک لە نەنگییەکانی پەرلەمان ئەوەیە کە زۆرینە براوەیە ئەگەرچی لەسەر هەقیش نەبێ هەربۆیە پەرلەمانتاری چالاک و بوێر و خاوەن ئەزموون گرنگە تا بتوانن زۆرینە لەسەر پرسە گرنگەکان دروست بکەن.

کاندیدی جۆراوجۆر:
مەرج نیە تەنها خەڵکانی یاساناس و خاوەن بڕوانامەی باڵا کاندیدبن، پەرلەمان شوێنێکە بۆ دەرکردنی یاسا بۆ کۆی کایە جیاوەزەکانی ژیان. ناکرێ تەنها یاساناس ئەندام پەرلەمانبن چونکە ئەمان تەنها پسپۆڕی بوارێکن بەڵام بەشەکانی وەک کشتوکاڵ، پیشەسازی، بازرگانی، پەروەردە…هتد پێویستیان بە خەڵکانی پسپۆڕی بوارەکانی خۆیان هەیە. ئەکرێ خەڵکانی چالاک و بوێریش کاندیدبن بێ هیچ ئەزموونێکی پێشووتر و پشت بەخۆیان و چالاکیان لەماوەیەکی دیارکراوا پسپۆڕی لەیەکێک لەبوارەکانا وەرگرن و زۆر سەرکەوتوانەش کارەکانیان ئەنجامبەن.

زمانزانی:
ڕاستە عێراق وڵاتێکە زۆرینەی عەرەبە و زمانی عەرەبی زمانی زۆرینەیە، بەڵام لە دەستوری عێراقا زمانی کوردیش زمانێکی فەرمی دانپیانراوە.
ئەگەر کاندیدێکی کورد زمانی عەرەبی نەزانێ نە نەنگییە، نە لەدەرەوەی مەرجەکانی خۆکاندیدکردنە، چونکە ئەکرێ کەسێکی کورد ئەندام پەرلەمانی عێراقی بێت و زمانی عەرەبیش نەزانێ، چونکە بەپێی یاسا مافی ئەوەی هەیە کە داوای وەرگێرىکات و کارەکانی ئەنجامبات.
بەڵام زۆر باشتر و گرنگتر و کارئاسانکەرترە بۆ ئەندام پەرلەمان کە هەرسێ زمانی کوردی، عەرەبی و ئنگلیزیش بزانێ، هەڵبەتە تا ئێستا دانیشتنەکانی پەرلەمانی عێراقی بە زمانی عەرەبی بەڕێوەئەچێ و نوسین و یاسا نوسراوەکانیش هەر بەو زمانە دەرئەچن و بڵاوئەکرێنەوە، ئەندام پەرلەمان لەڕێگەی سەردانکردنی دەرەوەی وڵات یان ئەو شاندە جۆراوجۆرە جیهانیانەی سەردانی پەرلەمان ئەکەن و زۆربەی هەرە زۆریان زمانی ئنگلیزی وەک زمانێکی جیهانی بەکارئەهێنن، زمانی کوردی کە زمانی دایکە بۆ کورد، گرنگە ئەندام پەرلەمان شارەزاییەکی زۆری تیاهەبێ لە ڕەوانبێژی و نوسینیش، بەداخەوە هەموو ئەندام پەرلەمانە کوردەکان ئەو شارەزاییە پێویستەیان لەزمانەکەی خۆیانا نیە.

بەشداریکردن:
خەڵکی بەگشتی چاوەڕێی گۆڕانکاری ئەکەن لەڕێی پەرلەمانەوە بەڵام خەڵکانی ناڕازی ئەو چاوڕێیەیان زیاتر و زۆرترە کەچی بەشداری دەنگدانیش ناکەن! ناکرێ بتەوێ گۆڕانکاری بەدڵ و خواستی تۆ ڕووبات وبەشداریش نەکەی.
لە پەرلەمانا چەندین حیزب و ئایدیای جیاواز بوونی هەیە، ئەمانە هەموویان لە ڕکابەرایەتی بەردەوامان تا بتوانن زۆرینە بەدەستبهێنن بۆ سەرخستنی کارو پرۆژەکانیان. واباوە زۆرینە حکومەت پێکئەهێنن و کەمینەکانیش لەڕێگەی ڕێکەوتن و هاوپەیمانیەوە یان ئەبن بە هاوبەش یان هاوکاری زۆرینە بۆ پێکهێنانی حکومەت، یان ئەبن بە ئۆپۆزسیۆن.
لایەنی ئۆپۆزسیۆن هەمیشە لە ڕکابەرایەتی لایەنی دەسەڵاتداران لەڕێگەی ڕەخنەو پرۆژەی جێگرەوە، یان وەک هەندێک وڵات ئۆپۆزسیۆن حکومەتی سێبەریش دروست ئەکەن.
خەڵکانی ڕەخنەگری هەردوو لایەنی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنیش، بەگشتی چوار ساڵ جارێک دەرفەتێکیان بۆ رێئەکەوێ کە تۆڵەی خۆیان لە هەموو ئەوانە بکەنەوە کە سەرکەوتوونەبوون و نەیاتوانیوە ژیانێکی شایستە و خزمەتگوزاری پێویست پێشکەش بکەن، تۆڵەش لەوانە بکەنەوە کە پانەبدی ئەو بەڵێنانە نەبوون کە بە خەڵکیاناوە، بەڵام سەیر ئەوەیە کەهەندێک لە ڕەخنەگران بە نەچوونە سەر سندوقەکان و بەشداری نەکردنی هەڵبژاردن پێیان وابێ کە تۆڵەی خۆیان ئەکەنەوە، بێئاگا لەوەی بەو جۆرە ئاو ئەکەنەن ئاشی هەموو ئەوانەی لەماوەی چورا ساڵی پێشوترا بوونەتە هۆکاری ئەو هەموو ناڕەزاییەی کە لای کەسی ناڕازی دروست بووە، بە بەشداری نەکردنی هاوکار ئەبێ بۆ چوار ساڵی تری هاوشێوەی پێشوو، ئەمە ئەگەر خراپتریش نەبێ.

شەڕی پەرلەمان:
پەرلەمان شوێنێک نیە بۆ بۆ شەڕی نەتەوە جیاوازەکان، بەڵکو ڕاست ئەوەیە کە لەچوراچێوەی ئەو دەزگا گرنگەیا لێکنزیکبوونەوە و لێکتێگەشتن بۆ داواکاری و پێویستییەکانی نەتەوە جیاوزەکان بکرێ.
نابێ ئەندام پەرلەمان بە مەبەستی تۆڵە و کێشەی نەتەوایەتی بنێرێت بۆ پەرلەمان، بەڵکو گرنگە هەم حیزبەکان هەم سەربەخۆکان بەمەبەستی زۆرترین دەستکەوت لەچوراچێوەی دەستورا ڕوو لەو دەزگایەبکەن تا ئاستی بەدەسیهێنانی سەربەخۆیش کە دەستور ڕێگەی پێیاوە، زۆرترین و شارەزاترین پسپۆڕی جیاواز کاندیدبێ تا بتوانێ لەو ململانێ دیموکراسییەیا سەرکەوتووبێ، بەپێی پسپۆڕی و شارەزای بەشداری لیژنە جیاوازەکان بکەن نەک شتیتر.

نوێنەرایەتی:
ڕاستە حیزب خەڵکانێکی نزیک و ئەندامی حیزب کاندید ئەکات، سەربەخۆش هەوڵئەیا پشت بەخۆی ببەستێ، بەڵام خەڵکی هۆشیار لەچوارچێوەی ئەو بەڵێنانەی لەکاتی هەڵبژاردنەکانا بانگەشەی بۆئەکەن دەنگیان ئەیەنێ، بۆیە دوای بوونیان بەئەندام پەرلەمان نە حیزبییەکان نوێنەری حیزبین، نە سەربەخۆش نوێنەری خۆیانن، بەڵکو هەموو ئەوانە قەرزاری ئەو بەڵێنانەن کە بەخەڵکیاناوە و ئەبێ ببن بە نوێنەری بەڵێنەکانیان و نوێنەری دەنگدەرەکانیان.
ڕوناکی زۆر ئەبێتە هۆکاری نەبینین ، بەڵام زۆر قسەکردن لەسەر دیاردەیەک ئەبێتە هۆکاری تاریک بوون یان باش نەنینین.

سامانی وەستا بەکر ٦-١٠-٢٠٢١ سوید- ستۆکهۆڵم

فلاشباک..
لە دەفتەری بیرەوەریی رۆژانەوە

ستیڤان شەمزینی
بەشی حەڤدە

پێرێ گروپی کامگاران لە هۆڵی رۆشنبیریی کۆنسێرتێکی گۆرانی وتنیان ئەنجامدا. گوێیان پڕکردین لە ئاواز و میلۆدی کوردیی خۆش. مامەڵەکردنی ئەوان لەگەڵ مۆسیقای کوردیی زۆر ناوازەیە، چریکەی بێ خەوش و تۆنی دەنگی “بێژەن کامکار” لە وەسفکردن نایەت. ئەو دەنگە ئەڵێی شمشاڵێکی غەریبە بە لێوی کچە قەرەجێکەوە. هەر ئەڵێی گریانی مۆسیقایە و بە پەنجەی خوا ئەژەنرێ. پێرێ ئەوەندە ئاواز و تۆنی خۆشی گۆرانی و مۆسیقا هاتە ناو مێشکمەوە، ئەمڕۆ هەروەک دوێنێ ئارامم، زۆر هێمنانە بیر لە نووسینی نامەیەک ئەکەمەوە بۆ یار. رەنگە لەو نامەیەدا پێناسەیەک بۆ مەعشووق دابتاشم، هیچ شاعیرێ لە شیعردا نەینووسیبێتەوە یان هیچ دێوانەیەک پەی پێ نەبردبێ، ئەمەیە کاریگەریی مۆسیقا و گۆرانی راستەقینە.
ئێستا من بە پێچەوانەی “سوارە ئەلیخانیزادە”وە ئەمەوێ لەم شاخ و کەژەوە، بگەڕێمەوە بۆ شارەکەم. چوونکە “سوارە” لە شیعرەکەیدا، ئەیەوێ بگەڕێتەوە گوندەکەی خۆی و شار “کە شاری گوڵەکەیەتی” جێبهێڵێت، وەلێ ئەمە گەڕانەوەیەکی نوستالیجییە بۆ رابردووی نزیک، بەڵام هەر چەشنە گەڕانەوەیەک بێ، دواجار هەر گەڕانەوەیە بۆ دوێنێ. وەک لە سەرەتای شیعرەکەیەوە بەم جۆرە دەستپێدەکات:
گوڵم.. دڵم پڕە لە دەرد و کوڵ..
ئەڵێم بڕۆم لە شارەکەت
ئەڵێم بە جامێ ئاوی کانیاوی دێیەکەم..
عیلاجی کەم کولی دڵی پڕم..
لە دەردی ئینتیزارەکەت..
ئەز دەخوازم، بگەڕێمەوە شار، خەمی دڵم بە با بدەم، پاش ئینتیزارێَکی یەک رۆژی، نامەوێ لەم گوندە دڵگیرە بمێنمەوە. پەلەمە هەرچی زووترە بڕۆمە لای دلبەر. زۆریش حەز ئەکەم شتێک لە بارەی شیعری کاک “سوارە” بنووسم، چوونکە هێشتا شاعیرێکی گومناوە لە دیوی ئێمە، لە کاتێکدا سوارە یەکێک لەو شاعیرانەیە کە سیمای شیعری کوردیی گۆڕیوە بە تایبەت لە کوردستانی ئێران. وەک چۆن گۆران و شێخ نوری، لە کوردستانی عێراق بە تازەکردنەوەی شیعری کوردیی هەستان، “سوارە”ش یەکێک لەو شاعیرانەیە لە کوردستانی ئێران هەمان کاری بە ئەنجام گەیاندووە، بەڵام بە داخم ناوبانگی ئەدەبی نەگەیشتۆتە لای نەوەی نوێی شیعری کوردیی.
ئەبێ ئێستا لەبەر شەوقی چرایەک، بابەتێک بنووسمەوە، فەزایەکی عیرفانی هەیەـ، بیر لە سەد ساڵ بەر لە ئێستا ئەکەمەوە، ئەو ساتانەی هێندەی دڵسافی خەڵک ژیان خۆش و سادە بوو. پێموایە “نزار قەبانی”یە کە وتی “تەکنۆلۆجیا دڕندەیە”. ئەمە وتەیەکە مرۆڤ ئەگەر بڕواتە قووڵاییەکەی رەهەندی فەلسەفی جۆراوجۆری هەیە. ژیان لەلایەن کەمینەیەکی مشەخۆرەوە لە زۆرینەیەکی بێشوومار تاڵکراوە. زۆرجار رەشبین ئەبم بەرانبەر بەو زاراوەی پێی ئەوترێ خەبات و تێکۆشان. وەک چۆن “دی ساد” لە شانۆگەی “مارا -ساد”ی پیتەر ڤایس ئەڵێ “هیچ باوەڕێک بە ئایدیالیستەکان ناکەم. چوونکە بە تاریکە رێدا ئەڕۆن، باوەڕیشم بە هیچ قوربانییەک نییە با بۆ قەزیەیەکی پیرۆزیش بێ. تەنها باوەڕم بەخۆمە. خۆم و کەسی تر نا”. دەستم لە کاتی نووسینەوەی ئەم دێڕانە ئەلەرزێ، ئەترسم رۆژێک دابێ پەشیمان بینەوە لەوەی ژیانی خۆمان پێشکەش بە خەبات کرد!!. ترسم هەیە ئەو شۆڕشەی ئێمە بانگەشەی بۆ ئەکەین، تەنیا گۆڕینی مەلامیحەکان بێ. ئەگەر وابێ چۆن ئەم تەمەنە لە کیسچووە ئەگەڕێتەوە؟. بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەوەیە ئایا ئێمە شۆڕشمان پێ ئەکرێ؟. نازانم.
27-3-1999..

گوندی سوسێ

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 58-61 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

ل سالا ١٧٨٩ ێ ل فەرەنسا بارێ سیاسی و جڤاکی دا هاتە هەژاندن ،
لیبرالیان کودەتا ب سەرکەفتیانە ئەنجام دابوو ، جڤاتا چینان ب داخوازا
لیبرالیان ب پێکهاتەیا سێ چینان (خانەدان، زەلامێن ئاینی، گەل ) ل ٥ مەها
گولانا سالا ١٧٨٩ ێ ئێکەمین کومبوون کر .

ئەڤ کومبوونێن دهاتە کرن گەفەکا مەزن بوو بو رژێما مەلکایەتی ، لویسێ
چواردێ بریار دا کومبوون د ژورێن جودا بێتە کرن ژلایێ هەر چینەکێ ، چینێن
خانەدان و زەلامێن دینی بریارا مەلکی پەسەندکر ، بەلێ چینا گەل ئەڤ
بڕیارە ڕەدکر و بریاردا کومبوونێ پێکهاتانە ب ئێکگرتی بەردەوام بیت .

دەنگێ وێرانبوونا رژێما مەلکایەتی ل کولانێن فەرەنسا بەرزبوونێ دابوو ، ل
٩ ی تیرمەهێ جڤاتا گەل خو ب جڤاتا دامەزرێنەر راگەهاند ، لویسێ چواردێ
تاکە هەلبژارتن دەست دابوو : بکارئینانا چەکی .

کولانێن پاریسێ ژلایێ سوپایێ رژێمێ هاتبوو داگیرکرن ، بەرسڤا خەلکێ
پاریسێ زیندانا باستیلێ ڤەگرت ، ١٤ ی تیرمەهێ دا خەلکێ پاریسێ دەست دانا
سەر زیندانا باستیلێ و بەرپرسێ زیندانێ کوشتن .

مەلکێ فەڕەنسا لویسێ چواردێ پێنگاڤێن هێدی ل ژورا خویا تایبەت ل کوچکا
ڤێرسای دا دگەرا ،د ژور هەمان ژور بوو، بەلێ مەلك نە هەمان مەلک بوو ،
زور بێ هێز بوو .

ژورا نێزیکی مەلکی کومبوونا جڤاتا چینان (Etajenero) دهاتە کرن ، لویسێ
چواردێ هەردوو دەست تێکدان و ب دەنگێ دەستێن لویسی دەرکەفتی پارێزەرەك
هاتە ژورا تایبەتا مەلکی ،مەلکی داخواز دا پارێزەری : ناکری (وەزیرێ
دارایی یێ فەرەنسا ) ئاگادار بکەن ، دێ بەشداری جڤاتا دامەزرێنەرا کەم .

لویسێ چواردێ ئەڤ بڕیارە دا داکو ل فەرەنسا شەرێ ناڤخویی روینەدەت ،
ئامانجا وی راگەهاندنا بریارا کێشانا سوپایێ رژێمێ ژ جاددەیێن پاریسێ و
راگەیاندنا دووبارە دامەزراندنا ناکری وەکو وەزیرێ دارایی بو جڤاتا
دامەزرێنەران ، پێنگاڤێن لویسی د ژورا خویا تایبەت دا بلەزتر دبوون ، ١٠
سالان دا قەیرانێن جڤاکی و ئابوری فەرەنسا دهەژاند ، قەرزێن دهاتە
وەرگرتن ژ دەرڤە ئاستێ خوشگوزەرانی ب دەمکی بەرزکربوو ، بەلێ ئەو دەمە ب
دووماهی هاتبوو ، ئابوریا فەرەنسا ل ژێر قەرزان دهاتە هەرشاندن ، داهاتیێ
فەرەنسا ٥٥٠ ملیون فرەنگێن فڕەنسی بوو بەلێ ٣٠٠ ملیون بوو گرتنا قەرزان
دهاتە خەرج کرن .

جاددێن فەرەنسا هاتبوون نوێ کرن ، بینایەتێن بەرز دهاتە دروست کرن ،
هەروەکو فەرەنسا ل پێش ١٠ سالان پێشکەفتیتر بوو ، بەلێ پێشکەفتن بەس بو
چینێن خانەدان و زەلامێن دینی بوون . نفوسا فەرەنسا %١٠ بێ کاربوون ،
باجا گرانا خوشگوزەریا چینێن خانەدار و زەلامێن دینی بو خەلکێ بوون .

لویسێ چواردێ چارەسەری دیت ب دەستدانا چەند دەسەلاتێن خو ،بریارێن
چاکسازیێن نوێ رژێمێ دناڤ خودا دژایەتی هەبوو ، ژ ڕاستبوونێ گەلەك دویر
بوون ، ئەڤ بریارێن چاکسازیا رژێمێ دویر ژ راستیێ شورەشا فەرەنسا
دەستپێکر ، لویسێ چواردێ لێبیرکرنا وێ چەندێ نەکربوو رژێمەکا هاتی
هەرفاندن ب دروشمێن چاکسازیان نابیتە چارەسەر ، لویسێ چواردێ ل ژێر
گیوتنێ گیانێ خو ژ دەست دا ، بەلکی ئەو گیوتینە رژێما لویسی بوو ، ئەڤە
دەرسەکە بو کەسانێن تێبگەهیت .

نێچیرڤان ز
•

له‌و رۆژه‌وه‌ بریاردرا هه ڵپژاردنی پێشوه‌خته‌ له‌ عێراق بكرێت حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات به‌ پاره‌و قوتی خه‌ڵكه‌وه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ بانگه‌شه‌و دابه‌شكردنی پاداشت وخه‌ڵات له‌ ده‌مانچه‌و لاپتۆپ و كارتۆنه‌ خۆراكی ئێكسپایری وڵاتان و له‌ هه‌مووی سه‌یرتر كیسه‌ ئاردیش بێبه‌ش نه‌بووه‌ له‌و خه‌یراته‌ی ده‌سه‌ڵات.
به‌رپرسانی حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات هێزیانداوه‌ته‌ به‌ر خۆیان و له‌ قاوغی ترس ده‌رباز بوون فێری ته‌قله‌بازو باڵه‌ فرین بوون له‌ كۆشكه‌كانیان چوونه‌ ده‌ره‌وه‌و روویانكرده‌ شاره‌كان و ده‌ستیانكرده‌ درۆو ده‌له‌سه‌و هه‌ر‌چی بكه‌ن جێی متمانه‌و به‌ڵین نین چونكه‌ له‌ رابردوودا به‌ڵێنی گه‌وره‌و قه‌به‌یاندا به‌ڵام راستگۆ نه‌بوون و، بێ له‌ ئه‌ندامه‌كانی خۆیان كه‌س پێشوازی لێنه‌كردن.
له‌ رووی راگه‌یاندنه‌وه‌ دریغی ناكه‌ن و هه‌رچیان هه‌یه‌و نییه‌ خستوویانه‌ته‌ گه‌رو به‌وانه‌ی خۆشیان نه‌وه‌ستاون به‌ڵكو ده‌ستیان به‌ كرینی كه‌ناڵه‌ سه‌ربه‌خۆو كۆمه‌ڵاییه‌تییه‌كان و، كرینی رۆژنامه‌نووس و كه‌سانی رۆشنبیری چاوچنۆكی ( موسته‌فید) له‌ وه‌رگرتنی ئۆتۆمبیل ، زه‌وی و خانوو تا ئه‌گاته‌ كارتۆنه‌ خۆراكی ئێكسپایه‌رو، حێی ئاماژه‌یه‌ حزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات خاوه‌نی سه‌دان ئیزگه‌ی رادیۆ ، ویستگه‌ی ته‌له‌فه‌زیۆن ، سته‌لایت و رۆژنامه‌ وماڵپه‌رن و ، تا ئێستا ده‌سته‌ی ده‌ستپاكی هه‌رێمی كوردستان نه‌یتوانیوه‌ و ناتوانێت لێپێچینه‌وه‌ له‌وه‌ بكات ئه‌م حزبانه‌ی ده‌سه‌ڵات چۆنچۆنی بوونه‌ته‌ خاوه‌نی دامه‌زراوه‌كانی راگه‌یاندن و، ئه‌و پاره‌ زۆره‌ی بۆیان ته‌رخانكراوه‌و، ئه‌وه‌ی جێی سه‌رسورمانه‌ سه‌رۆك هه‌رێم و سه‌رۆك وه‌زیران و جێگره‌كه‌ی خاونداریتی به‌شێكی زۆری ئه‌و ده‌زگانه‌ ئه‌كه‌ن.
نازانم ئه‌م به‌رپرسانه‌ به‌ڵێنی چی به‌ هاوڵاتیان ئه‌ده‌ن. ؟ به‌ڵێنی موچه‌ ، موچه‌ی كوردستان هه‌موو سه‌ری مانگێك فه‌رمانبه‌ران وپێشمه‌رگه‌ و خه‌ڵكی تریش تووشی دڵه‌راوكی و شۆك ئه‌كات و، قه‌وانه‌ سواوه‌كه‌ی حكومه‌ت لێئه‌درێته‌و ئایا به‌غدا پاره‌ ره‌وانه‌ی كوردستان ئه‌كات یان ناكات ! و، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ پاره‌ی هه‌رێم گه‌ر نه‌دزریت به‌شی هه‌موو شتێك ئه‌كات.
به‌ڵێنی چه‌ ئه‌ده‌ن؟ كاره‌با ، وا (30) سی ساڵه‌ حكومه‌ت دۆش داماوه‌و هیچی پێ ناكرێت له‌ درۆ زیاترو جێی وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌ پێش ـ 9 ـ ساڵ به‌رپرسێكی گه‌وره‌ ( زۆر زه‌به‌لاح) وتی : له‌ پاش ساڵێك ئه‌گه‌ر كاره‌بامان بۆ میلله‌ت ئاماده‌ نه‌كرد واز له‌ به‌رپرسیارێتی ئه‌هێنم به‌ڵام كاره‌با نه‌هاتوو كاكی به‌رپرس درۆیه‌كی زلی كردو بۆ چه‌ند ساڵێك له‌ حزبه‌كه‌ی تۆراو پاشان بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ستكه‌وته‌كانی نه‌فه‌وتی و بیپارێزێت گه‌رایه‌وه‌و ئیستاش هه‌ر له‌ په‌رپرسه‌ باڵاكانی حزبه‌كه‌یه‌تی.
كاتێك نێچێرڤان بارزانی پێش چه‌ند ساڵێك سه‌رۆك وه‌زیرانی حكومه‌ت بوو وتی هه‌ولێر ئه‌كه‌ینه‌ دووبه‌ی ! به‌ڵام هه‌ولێر بوو به‌ تكساس و به‌به‌رچاوی هاوڵاتیانه‌و له‌ سه‌ر ترافیك لایت هاوڵاتییه‌كی بێ تاوان درایه‌ به‌ر رێژه‌نه‌ی ده‌مانچه‌و، كابرای بكوژ ئازادانه‌ ئه‌سورێته‌و چونكه‌ خزمێكی ئه‌ندام سه‌ركردایه‌تییه‌ له‌ حزبێكی گه‌وره‌!!!.
به‌ڵێنی چی ئه‌ده‌ن؟ هه‌ولێر پایته‌ختی كوردستان له‌ بێ ئاوی خنكان و، هاواری ژنی به‌ساڵاچوو منداڵان له‌ هه‌موو گه‌ره‌كانی هه‌ژاران به‌رزئه‌بووه‌وه‌ داوای ئاویان ئه‌كردو، به‌رپرسان بێشه‌رمانه‌ ئه‌ڵێن ئێمه‌ هاتووین بۆ ئه‌وه‌ی خزمه‌تی هاوڵاتیان بكه‌ین به‌ڵام هاوڵاتیان له‌ هه‌موو قۆڵێكه‌وه‌ گاڵته‌ به‌ به‌ڵێنه‌كانیان ئه‌كه‌ن.
له‌ عێراق به‌رپرسێكی باڵا ئه‌ڵێت : ئه‌م هه‌ڵپژاردنه‌ كه‌ له‌ پاش چه‌ند رۆژێك به‌رێوه‌ئه‌چێت رووداوێكی مێژوویی گرنگه‌و بارودۆخی عێراق به‌ره‌و چاكسازی ئه‌بات و، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا محه‌مه‌د ئه‌لحه‌لبوسی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق ( په‌رله‌مان) له‌باتی ئه‌وه‌ی داوا بكات توركیا له‌ خاكی كوردستان وعێراق بچێته‌ ده‌ره‌وه‌ سه‌ردانی رووره‌شی فاشیست ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆكان ئه‌كات و هه‌روا به‌عسی رووره‌ش خه‌میش ئه‌لخه‌نجه‌ری شه‌لاتی به‌ ناوی ئه‌میندارێتی پرۆژه‌ی عه‌ره‌ب ئه‌ڵێت كۆبوونه‌وه‌یه‌كی میژوویمان ئه‌نجامدا.
هیچ پارتێكی كوردستانی له‌ بانگه‌شه‌كانیاندا ناوێرن داوا بكه‌ن جه‌نده‌رمه‌كانی توركیا برۆنه‌وه‌ بۆ وڵاتی خۆیان و ده‌ست له‌ داگیركردنی كوردستان هه‌ڵگرن و، نازانم هه‌ڵپژاردن له‌ ژێر چه‌تری توركیای ره‌گه‌زپه‌رست مانای چییه‌؟ حكومه‌تی كوردستان ناوێرێت به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك سه‌ركۆنه‌ی ده‌ستدرێژی و بۆردوومانه‌كانی توركیا و ئیران بكات.
به‌ڵێنی چی ئه‌ده‌ن؟ قوتابخانه‌كان بوونه‌ته‌ وێرانه‌، به‌ زستان سه‌رما و به‌ هاوین له‌ به‌ر گه‌رما هه‌ر قوتابییه‌ك پارچه‌ مه‌قه‌بایه‌كی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌و باوه‌شێن ئه‌كات و منداڵانی به‌رپرسان قه‌مچان به‌ دۆلاره‌وه‌ ئه‌كه‌ن و به‌و شێوه‌یه‌ش قوتابخانه‌و زانكۆ ته‌واو ئه‌كه‌ن و، له‌ به‌ر بێ ئیشی روو له‌ هه‌نده‌ران ئه‌كه‌ن.
به‌ڵێنی چی ئه‌ده‌ن؟ ئێوه‌ ناتوانن مامۆستایانی وانه‌پێژ دابمه‌زرێنن و، ئه‌وه‌نده‌ درۆتان كردووه‌ كه‌س باوه‌ری به‌ ئێوه‌ نه‌ماوه‌.
به‌ڵێن مه‌ده‌ن وهه‌ولێرو شاره‌كان بپارێزن و ، واز له‌ درۆ بێنن خۆڵ مه‌كه‌نه‌ چاوی خه‌ڵك و، شاره‌زایانی بواری سه‌ربازی له‌ هاوپه‌یمانێتی وڵاتان دژ به‌ داعش ئه‌ڵێن له‌ ساڵی 2014 ئه‌و هێزه‌ی له‌ شه‌نگال بوو نه‌یتوانی ئێزدییه‌كان بپارێزێت وله‌ ئێستاشدا مه‌ترسی له‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان زۆره‌ هه‌رچه‌نده‌ خاوه‌نی هێزێكی زه‌به‌لاحه‌ به‌ڵام توانای نییه‌ هاوڵاتیان و خاكه‌كه‌ی بپارێزێت و هۆكاره‌كانی ئه‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ گه‌نده‌ڵی و دزی و پشتگوێخستنی هێزی پێشمه‌رگه‌ و، هه‌ر له‌و سونگه‌یه‌وه‌ له‌ مانگی رابردوو له‌ 24/9/2021 له‌ هه‌ولێر پایته‌خت ـ 312 ـ كه‌س له‌ به‌عسیه‌ خوێرێژه‌كانی رژێمه‌كه‌ی سه‌دام حوسه‌ین و سه‌رۆك هۆزو عه‌شیره‌ته‌كان كۆنگره‌یه‌ك به‌ستراو له‌ هه‌مووی سه‌یرتر سه‌رانی هه‌رێم وتیان ئێمه‌ ئاگامان لێی نییه‌و ئه‌وانه‌ له‌ ئوتێلێك كۆبوونه‌ته‌وه و، ئه‌وه‌ش بووه‌ته جێی پێكه‌نین و گاڵته‌جاری‌، 312 كه‌س له‌ ئوتێایك خرئه‌بنه‌وه‌و ئاسایش و پۆلیش ئاگایان لێی نییه‌.
شتێك پیویسته‌ بوترێت حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان خه‌ڵكی سڤیلی بی تاوان كه‌ داوای موچه‌ی خۆیان كردووه ئه‌داته‌ به‌رشه‌ق و ‌له‌ زیندانه‌كان توندكردووه‌ به‌ توومه‌تی سیخوری و ئه‌مه‌ش درۆیه‌كی شاخداره‌ و، ئه‌و كه‌سانه‌ دوورن له‌و تومه‌ته‌ خراوه‌ته‌ پاڵیان و پیویسته‌ سه‌روه‌ری دادگاكان بپارێزرێت و، حكومه‌ت بوێر بێت گه‌لی كوردستان ئاگادار بكات و بڵیت ئه‌و كه‌سانه‌ په‌یوه‌ندی یان سۆزیان له‌ گه‌ل پارتی كرێكارانی كوردستان PKK هه‌یه‌و نابێت چیتر خه‌ڵك چه‌واشه‌ بكات و، دیاره‌ هه‌رچی خراپه‌كارییه‌ك توركیا ئه‌یكات ئه‌خرێته‌ ئۆباڵی پ.ك.ك .
چیتر درۆ مه‌كه‌ن و به‌ڵێن مه‌ده‌ن و، ئێوه‌ شایسته‌ی ئه‌وه‌ نین هه‌رێمی كوردستان به‌رێوه‌ ببه‌ن و گه‌لی كوردستان لێتان تووره‌یه‌و گله‌یه‌كانیان كه‌ڵه‌كه‌ی كردووه‌و ئه‌گه‌ر بته‌قێته‌وه‌به‌بی شك به‌رپرسان رائه‌مالێنێت ، له‌ وڵاتان حكومه‌تێك شكست بێنێت ده‌ست له‌كارئه‌كێشیته‌وه‌و له‌ كۆتاییدا پیویسته‌ بڵێن نا بۆحزبه‌كانی ده‌سه‌ڵات ،شه‌ق و تێهه‌ڵدان و به‌ ناو دادپه‌روه‌ری زیندانیكردنی ئازادیخوازان.

7/9/2021

چاوخشانێک بەسەر پێوەر و پێوانەکانە لەمەڕ هێزە رەسەنەکانی بەرەی بەرهەڵستکاریدا!

عەبدولڕەحمان گەورکی نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

لە هەموو شوێنێکی دنیادا، بۆ ئەوەی دیمەنی ڕاستەقینەی موقاومەتێک بە دروستی هەڵبسەنگێنرێت، دەبێت ببینرێت کێ هێزی سەرەکیی موقاومەتە و ئامادەی مەیدانە! چ سنوورێکی هەیە بەرانبەر بە هێزی دەسەڵاتدار و لەگەڵ هێزەکانی کۆمەڵگا (چ سیاسی و چ کۆمەڵایەتی)؟ هەروەها گرنگە بزانین ئەم هێزە چۆن دەڕوانێتە کێشەکانی کۆمەڵگا و ناسنامەی چییە و خاوەن چ بەرنامە و پلانێکە؟ سیاسەت و ستراتیژی و نەخشەڕێگای چییە بۆ کۆمەڵگا؟ بۆ هەڵسەنگاندنێکی وردتر پێویستە بزانین خاوەن چ مێژوویەکە و پێکهاتەی ئەندام و کادرەکانی چییە؟
ئەمانە یەکەم پێوەرن کە یارمەتیمان دەدەن بۆ هەڵسەنگاندنی موقاومەت بە شێوەیەکی راست و دروست و واقیعیانە. بێگومان کاردانەوەکانی “هێزی دەسەڵاتدار” لە بەرامبەر ئەم “هێزە” دا دەکرێت بە پێوەرێک دابنرێت. چونکە ئەمە یەکێکە لە میتۆدە زانستییەکانی پێناسەکردنی هێزێک بە رێگەی دژبەرانییەوە!

هێزی ناوەندیی موقاوەمەتی ئێران لە زمانی هێزی دەسەڵاتدارەوە!
هەموومان شاهیدی ئەوە بووین کە ویلایەتی فەقیهی دەسەڵاتدار لە ئێران، هەر لە سەرەتای دامەزراندنیەوە تا ئەمڕۆ هەمیشە (رێکخراوی موجاهیدینی خەلقی ئێران)ی بە هەڕەشەی سەرەکی خۆی دەزانێت و لەم راستەوە لە هیچ پیلانگێڕییەکی سەربازی و سیاسی و دەروونی و دێواندنی، لە ناوخۆ و دەرەوەی ئێران دەرحەق بەو رێکخراوە سڵی نەکردۆتەوە و بۆ ئەمکارە بە ملیارد دۆڵاری خەرج کردووە بە ئێستایشەوە، کە باسکردنی وردەکارییەکانی، بە سەدان کتێب و فیلم و… هەڵدەگرێت!

هەروەها زۆر سروشتی و زانستی و لۆژیکی دەبێت ئەو دوو هێزە لە هەموو پرس و کێشە و بوارەکاندا، هەڵوێستی دژ بە یەکیان هەبێت. لە روانین بۆ سەر پرسەکان تا کردار و کردەوە بەرامبەر بە هەر کامەیان. لە سیاسەت و بەرنامەوە تا چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ کۆمەڵگا و خەڵکدا. دوو هێزی تەواو ناکۆک و ناتەبا و دژ بە یەک، کە مانەوەی یەکێکیان بە واتای فەوتانی ئەویتریان دێت!

هێڵی سووری موقاومەتی ئێران!
“دوژمنی دوژمنی من دۆستی منە” بەپێی ئەم ئەزموونە مێژووییەی شۆڕشەکانی جیهان، هەموو ئەو هێزانەی دژ بە دیکتاتۆریی ولایەتی فەقیهی دەسەڵاتدارن لە ئێران، پێکەوە چەندین (خاڵی هاوبەش)یان هەیە. کەواتە دەبێت خاڵە هاوبەشەکان بپارێزرێن. ئەمانە “سنوورێکی سووری بنەڕەتی”یش لەخۆی دەگرێت. هێڵی سووری نێوان هێزی دەسەڵاتدار و هێزە بەرهەڵستکارەکان. کەواتە ئەوە وەک ئەرکێکی خەباتکارانە دەکەوێتە سەر هێزەکانی بەرهەڵستکاری بەرانبەر بە هێزی دەسەڵاتدار کە ببنە بانگدەر و برەودەر و هاندەری ئەم هێڵە سوورە و بەردەوام سووربوونی زیاتر بکەن!

شێوازی هەڵسوکەوتی راست و دروست لەگەڵ رووداوەکان!
ئێستا کاتێک سەیری مێژووی چەند دەیەی ڕابردووی موقاومەتی ئێران دەکەین، دەبینین کە ئەم موقاومەتە پێشوازیی کردووە لە هەموو هەنگاوێک بەرامبەر هێزی دەسەڵاتدار و لە هەموو کات و شوێنێکدا ڕێزی لێگرتوون تا ئەو ڕادەیەی هەندێک جار، تەنانەت بۆ هێزەکانی موقاومەت لە سەرەتادا، جێی پرسیار یان لێڵبوونن!

هەر لە جیابوونەوەی یەکەم سەرۆککۆماری رژێمەوە تا جیابوونەوەی بەڕێز حوسێنعەلی مونتەزیری لە پۆستی جێگرەوەی خومەینی، لە هێرشی رژێم بۆ سەر لایەنە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران تا هەڕەشەی هێرشکردن بۆ سەر لایەنە سیاسییەکانی کوردستانی عێراق لە لایەن حکومەتەکەی سەر بە ویلایەتی فەقیهی ئاخوندی لەو وڵاتە لە نۆڤەمبەری 2012. لە دوورکەوتنەوەی رواڵەتیی بزوتنەوەی بەناو سەوز(!) لە خامنەئی تا هاتوهوشکردنە رواڵەتییەکانی کوڕی دیکتاتۆرە لەبارچووەکەی شا بەرانبەر بە ڕژێمی ئێستای ئێران و… هتد.

لەگەڵ ئەمانەدا بوترێت کە هەر موقاومەتی ئێران بوو ئاڵاهەڵگر و پێشەنگ، لە ئاشکراکردنی دەستتێوەردانەکانی رژێمی ئێران لە کاروباری وڵاتانی دوور و نزیک و هەروەها پرۆژە تیرۆریستی و ئەتۆمییەکانی ئەم رژێمەدا!

ڕەسەنایەتی هێزەکان لە کوێوە دەست پێدەکات؟
لە ڕوانگەی موقاومەتی ئێرانەوە ئەوەی (ڕەسەن) بێت “دوورکەوتنەوەی هێزەکانی بەرهەڵستکارە لەو ڕژێمەی دوژمنی سەرەکیی گەلانی ئێرانە”، نەک ئەو ناکۆکی و ڕەخنانەی کە لە ناو موقاومەت و نێوان هێزەکانی بەرهەڵستکاریدا هەستی پێ دەکرێت. چون ئاسایی و سروشتین. موقاومەتی ئێران تەواو ئاگادارە لەو شتانە و بە گەشبینیەوە هەنگاوی بۆ ئەم قۆناغە هەڵگرتووە. هەربۆیە لە روانگەی موقاومەتی ئێرانەوە “رەسەنایەتی و گرینگی لە یەکگرتوویی هێزەکانی بەرەی گەل و بەرهەڵستکارەکاندایە”. جا بۆیە لە روانگەی موقاومەتی ئێرانەوە، نزیک بوونەوە لە ڕژێمی ئێران، واتای دوورکەوتنەوەیە لە بەرەی گەل و بەرژەوەندییەکانی خەڵک کە دەبێت بەرهەڵستی بکرێت!

کاریگەرییەکان!
ئەو هێز و لایەنانەی نەیاری ویلایەتی فەقیهن، چ بیانهەوێت یا نەیانهەوێت، دەور و چالاکییەکانی هێزی ناوەندی و سەرەکیی موقاومەت کاریگەرە بە سەریانەوە. هەر لەو چوارچێوەیەدا سەرباری ئەگەری هەبوونی ناکۆکی و ڕەخنەکان، هێزەکانی بەرهەڵستکار هاوبەش دەبن لە هەوراز و نشێوی تایبەت بە هەنگاوەنانەکانی ئەو هێزە و هەر لەم رێڕەوەدایە کە تاقی دەکرێنەوە. ئەگەر هێزێک دوژمنایەتیکردنی هێزی سەرەکیی موقاومەت بگرێتە بەر، یاسامەند دەبێتە لاگری هێزی دەسەڵاتدار. واتا دوژمن!

لەبەر ئەوەی هێزی سەرەکیی موقاومەت، هەرگیز لە بەرانبەر هێزی دەسەڵاتدار، هێزەکانی دیکە بە تەنیا جێ ناهێڵێت لە بەرەنگاربوونەوەی ڕژێمی دەسەڵاتداردا، ئومێد وایە هێزەکانی بەرەی موقاومەتیش، دەستپێشخەری لە خۆیان نیشان بدەن بۆ مانەوە لە بەرەی بەرهەڵستکاری و بەرژەوەندییەکانی گەل و دیوی راست و درووستی مێژوودا و رێگەی پێچەوانە نەگرنە بەر. چون لاڕێیە و ڕێگا نییە. هەڵەیە و تەنها دەبێتە هۆی درێژکردنەوەی تەمەنی هێزی دەسەڵاتدار و بە ئازارترکردنی چارەنووسی کۆمەڵگا. کەواتە یەکەم وانە لە ئەزموونەکانی ڕابردوو بریتییە لە پێویستیی یەکڕێزیی کردەیی و زیاترکردنی هاوکاری بۆ لاوازکردن و لێکترازانی (دوژمنی هاوبەش)!

وریابوونێکی پێویست و گرنگ!
لە تۆمارگەی مێژوودا هاتووە کە لە هەر بەرخۆدانێکدا، (هێزی دەسەڵاتدار) بەدوای شێواندنی هێڵە سوورەکان و لێکترازانی بەشەکانی موقاومەتەوەیە بۆ زەبر وەشاندن لە کیانی بەرهەڵستکاری و بە تایبەت زەبر وەشاندن لە هێزی سەرەکیی موقاومەت، کە جگە لە لێدانی جەستەیی و فیزیایی، دوورخستنەوەی هێزەکانە لە دەوری. هەر بۆیە دەبێت وریاییەکی بەردەوام هەبێت لە “دەمامک”، “درووشم” و “پیلانگێڕی”، کە هەندێک جار، بە (شتی بریقەدار) دەپێچرێتەوە و پێشکەش دەکرێت. کەم نین هێزی ساختەیی و رواڵەتی کە پاش ماوەیەک وەک گیای بەهاری، سەوز دەبن و بە خێرایی کاڵ دەبنەوە! چون دەستی هێزی دەسەڵاتداریان لە پشتە یاخود بێ رەگ و ریشەن لە ناو کۆمەڵگادا.

دواوتە!
بە وتەی دوژمن و بەشێکی زۆر لە گەلانی جیهان، ئێستا (موقاومەتی خەڵکی ئێران) پێگەیەکی سەقامگیر و چەسپاوی هەیە لە گۆڕەپانی خەبات و تێکۆشان بەرانبەر بە رژێمی دەسەڵاتدار لە ئێران و لێهاتوویی و کارامەیی ئەو هێزە، سەلمێندراوە وەک “تاکە بەدیلی دیموکراتی دژی ئەم ڕژێمە” و وەک راستییەکی حاشاهەڵنەگر. بەدیلێک کە بە سەرکەوتنی بەسەر رژێمی ویلایەتی فەقیهیدا، هەموو هێزە رەسەنەکانی کۆمەڵگا، بە هەر مەڕام و بیر و باوەڕ و خواستێکەوە، سوودمەند دەبن لە دەستکەوتەکانی ئەم موقاومەتە.

بۆیە دەبێت بە رێزەوە سەیری ئەم هێزە سەرەکی و ناوەندییەی گۆڕەپانەکە بکەین و ئەو ڕاستییەیش لەبەرچاو بگرین کە لەم بەرەیەدا، لایەنانیتر هەن جگە لە “ئێمە و مانان”! جا بۆیە لەبەر خۆشەویستیی گەل و نیشتمان و بۆ ئەوەی خەڵک لە چنگ ستەم و تاوانی رژێم رزگار بکەین و ئازادی و دادپەروەری لە جێی دابنێین، پێویستە هەموو شتێک لە ڕووخاندنی ئەم ڕژێمەوە دەست پێ بکەین و بەس!
کۆتایی

۱
،حیکایەتی تەنیایی خۆم بۆ گێڕایەوە
لە قاقای گریانی دا
.بەرد

۲
،خوایە هیچ بایێ
لە هەڵەبجەوە هەڵنەکات
.مارانگەستەی بۆنی سێوم

۳
،بولبولێک دەناسم
پیانۆژەنە ـ
لەم چڵ بۆ ئەو چڵ.

٤
باخێکی بێ خاوەن،
تەراتێنی تێدا دەکەن ـ
ڕەشەباکان.

٥
دیکتاتۆر،
بە بەردێک دوو چۆلەکە دەپێکێتـ
نان و ئازادی.

٦
چیمەنێک،
سوپای زەمەن تاڵانی کرد ـ
قژم.

۷
پەنجەرەکەم دەکەمەوە،
بۆ ئامێزم بە پەلەیە ـ
کزەبا.

٨
بە تەم بڵێن
یەخەی ئەو کۆڵانە بەردا ـ
غەریبی منداڵییم دەکەم.

۹
گەڵایەکی بێ ناونیشان،
شەپۆلی با بۆ کوێی دەبا،
قەرەج.

۱۰
تاوە تەرزە،
وێڵی دوای پەناگەیە ـ
پاساری.

۱۱
لەناو هەمەرە دوکەڵاوییەکەدا،
ئەوەی بە بیرمدا دەهات مردن نەبوو ـ
چاوەکانت بوون.

۱۲
کوێراییان داهاتووە،
شەوی هاوینیش نادرەوشێنەوە ـ
ئەستێرەکانی سەر شانم.

۱۳
گۆڕێکە،
بە بەرم تەنگە ـ
نیشتیمان.

۱٤
زیندانی ئینفرادی،
تیایدا سمکۆڵان دەکات ـ
ئەسپی خەیاڵ.

۱٥
سەر بە تەریقەتی هەڵۆم،
بەیعەت بە نشێوان نادەم ـ
لوتکە نەبێ.

۱٦
شەوانی ئاب دەست بە کارەباوە ناگرێ،
ملیارەها گڵۆپ دادەگیرسێنێت ـ
ئاسمان .

۱۷
دراوسێکەم لە برسا مرد،
رووخساریم بە تف سواخ دا ـ
شاشەی تیڤییەکەم.

۱٨
کاسەی سەرم
له چاڵێکدا بشارنەوە
(خۆشبەختی پیشەی من نییە).

نیشتمانێ،،
لە چنگە لمێ،
لە پەنجەکان وەری،،
کۆشکە کانی غوربەت، جێمانە،
تا کۆتا، دڵم…
لای شەپۆلی ئەو کەنارانەی..
لە چاوی تۆدان،،
وەک داری ئازار،
شکۆفەی خونچەکانی خۆرم چنیوەتەوە،
هەر نەهاتی، پرسیت..
چی ڕوی نەدا، لە ژێر
تەرزەی تەنیایی نیشتمانێ،،
فڕۆشرا، و ماڵێکیش..
بۆ کوکوختیە سپیەکانی شیعر نەمان،،
شەقامەکان پڕن ..
لە پیاوی تەنیا،،
سپێدە زەردە نەخۆشەکانیش..
پڕن لە کۆچی ژنە ڕەشپۆشەکانی..
جەنگە بێ پەرواکان،
گیتاری پڕغەمی..
شەوە سەربڕاوەکان،
لە خەوی تاڵی نەگەڕانەوە..
سەریان نایە سەر،،
بەردی جەستەی یەکتر،
خەمی بێنیشتمانی کۆچەرەکان،
بێدار بوون ، لە خاکی پڕ پرسیار..
عاشقبوون ،،،
لە ساتەوەختی ڕۆچوو،،
خەڵووزی گڕی گومان..
لە وڵاتێ ، بەسەر باڵی شکاوی ..
پەروانەی قەدەرەوە، شەکەتی..
ئەو تارماییانەی،
پەیامبەرێکیشیان نەبوو،،
ئەو بێ لانانەی..
لە ژێر پردە جێ ماوەکانی…
بەهەشتێکی وێرانەدا،
نە بیر لە مردن ئەکەنەوە ،،
زوڵفی تەڕی فریشتەکانی شیعریش،
لە ئامێزی شەختەیان ، نائاڵی،،
ماندوو شەکەت،
تارماییەکانی شەوی غوربەت،،
بێ بروسکەی دەربازبوون،
خۆڵبارینی بێمانایی،
ئابڵۆقەی دان،،
مەنجەنیقی بێ حەقیقەت ،
لە زەمینێک ،
هەنگاو بە هەنگاو،،
لە خاچدرا،،
خەیاڵ دەکەم،،،
لە شەپۆلێکی سرکی تر ،،
دروستبونەوەی تاڤگەیەکی تر،،
کێڵگەیەکی سەربەستی شاراوەی تر،
چرایەکی ڕەوشەنی تر.
سروودی ئەبەدیەتیەکی تر.

………………………………………………………………..
وێنەکە تابلۆیەکی نیگارکێشی فەرەنسی
Claude Oscar Monet / Evenining at Argenteuil

قەدەری من و تۆ
هەروەک قەدەری ئاو و ئاگر وایە
من ئاگرێکم لە ئاوی بە خوڕی
چاوەکانتا ئەکوژێمەوە
قەدەری تۆ و من
وەک چارەنووسی کەشتی و دەریا وایە
تۆ کەشتییەکی بروسکە ئاسا
بە دەریای هەستما تێدەپەڕیت

زەمەنێک شک نابەم
لە دەرەوەی زەمەنی بێ ئۆقرەییەکانم
ئاگردانێک شک نابەم جگە
لە کڵپە و گڕی هەناسەکانم
کەسێک لەم دنیا گەورەیە
هاوڕێم نییە جگە لە وەهمەکانم
مەعشووقێکیشم نییە بەدەر
لە خەیاڵی نێو شیعرەکانم

ئازیزم، تۆ ناتوانیت
بەرگەی سەرکێشییەکانم بگریت
ناتوانیت خۆت بدەیتە
بەر شەپۆلی ئاگرەکانم
ئازیزم، تۆ ناتوانیت
لە شیعرەکانمدا خۆت رەسم بکەیت
ناتوانیت کورتە وچانێکیش بدەیت
لەنێو گەردەلوولەکانم

لێم تێناگەیت چۆن گەڵاجاڕی ئومێدم
بە نائومێدیی سووتاند
لێم حاڵی نیت چۆن
لە نیشتمانێکی بێ جوگرافیاوە هاتووم
دەرکی ئەوە ناکەیت
بینم نا بەهەر کانییەکەوە سوێراو بوو
ئەو دەریای عەشقەی بەدوایدا رامدەکرد
تەنها سەراب بوو

خەڵکی شەرابی هیوا ئەنۆشن
من بێهیوایی ئەمخواتەوە
خەڵکی کۆنیاکی رق هەڵدەقوڕێنن
من ئەوین هەڵمدەقوڕێنێ
خەڵکی گۆرانی بۆ مردوو ئەچڕن
من ژیان بە ستران ئەمچڕێ
خەڵکی گۆڕ بۆ عەشق هەڵدەکەنن
من عەشق گۆڕم بۆ هەڵدەکەنێ

نیگارکێشێکم بە پەڕەمووچی گریان
تابلۆ ئەنەخشێنم
سەیرە وێنەی هەرچی دەکێشم
شێوەی دێتەوە سەر تۆ!
مۆسیقاژەنێکی نامۆم
بە پەنجەی خەیاڵ پیانۆ ئەژەنم
سەیرە هەر ئاوازێ ئەژەنم
ناگاتە دامێنی دەنگی ناسکی تۆ!

کە تیری ئەوینت چەقییە دڵم
خوێنی شادمانیم بەربوو و
کێڵگەی وشکبووی چاوەڕوانیم
سەرلەبەر بوو بە باخ
کە هەنگاوی جێهێشتنم
رۆژی روونی کردمە شەوەزەنگ
وەک ئەستێرەیەکی پرشنگدار
لە چاوی ئاسماندا کوژامەوە

شەوان بە دیار گۆرانییەکی غەریبەوە
خەو دەمباتەوە و
بەیانیان بە هاواری
نێو خەونەکانی بێ تۆیی رادەچڵەکێم
بەهاران خوێنی عەشقم
ئەزێتە نێو دڵی بێروونی تۆوە
پایزان گەڵا گەڵای
پیرە درەختی تەمەنم
لەبەر پێتا ئەوەرێ

لەوەتی بیرم دێ هۆنراوە
بۆ خۆشەویستی ئەنووسم و
هیچ کاتێ شۆخە ژنێک
شیعرێکی تەڕی منی هەڵنەگرتەوە
لەوەتی فامم کردۆتەوە
لەبەردەم قاپی عەشقدا هەڵئەلەرزم
هیچ ساتێ کچێک بە ئاگردانی
جەستەی گەرمی نەکردمەوە

لەگەڵ نزیکبوونەوە لە ساتەکانی ھەڵبژاردنی پەڕلەمانی عێڕاق، پرسی دەنگدان بە کاندید و لیست و قەوارە و ڕێکخراوە سیاسیەکان گەرمە و جێگەی بایەخی ھاوڵاتیانە، چونکە دەرئەنجامی ھەڵبژاردنەکان پەیوەستە بە ئایندەی ھەموومان، ھەم دەکرێ لەم ڕێگەیەوە دۆخی ژیانمان بگۆڕین و ھەمیش ئاستی سیاسی و ھۆشیاری کۆمەڵانی خەڵکی پێ بناسینەوە و لەوە بگەین ئێمە لە چ ئاستێکداین.
لە کۆمەڵە پێشکەوتووەکان بابەتی دەنگدان بە پارتە سیاسیەکان بە ھەستیاری سەیر دەکرێت، لە لایەک ڕاستەوخۆ دیدگەی تاکەکان بۆ دونیا بینین و ئایندەیان نیشان دەدات، لە لایەکیتر دەرخەری ھۆشیاری تاکەکانە، کە پێمان دەڵێت ئێمە کێین و چیمان دەوێت.
ھەڵبژاردنی پەڕلەمانی عێڕاق دوای ئەو ھەموو ڕووداوە سیاسیەی کە لە ماوەی چوار ساڵی پێشوو و بگرە هەشت ساڵی ڕابردوو كە لە كێڵگەی سیاسی عێڕاق و هەرێمی كوردستان ڕوویدا، ناکرێ و نابێ بێ لێکدانەوە و گەنگەشەکە کردن بڕیاری دەنگدان بە لیستەکان بەسەرمان تێبپەڕێت، ئەگەر دەنگدەر بێ ڕامان ئەو بڕیارە بدات مافی ڕەخنە گرتنی لە لایەنە سیاسیەکان نابێت، بۆیە دەبێت دەنگدان وەک پڕۆسەیەکی بە دیموکراتیزەکردن سەیر بکەین، ھەم بیکەین بە ئامرازێکی کاریگەر تا لایەنە سیاسیەکان ناچار بە خزمەتکردن و بە خۆ گۆڕین و خۆ گونجان لەگەڵ پێشھاتە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکان بکەین، ھەمیش بە کۆ دەنگی ژیانی ئێستامان کە پڕ کراوە لە نائومێدی و گرژی و نادیاری و ئاستی خراپی گوزەرانمان و ئایندەمان تێبپەڕێنین.
لە دوای ھەڵبژاردنی پەڕلەمانی عێڕاق لە ساڵی ٢٠١٨، ھەندێک لە ھێزەکان بە گۆڕانکاری گەورە دەنگەکانیان ھەڵبەز و دابەزی کرد، خۆشبەختانە جەماوەر و دۆست و لایەنگرە ھۆشیارەکانی (ی. ن. ک)، وەک چۆن بە ئاگایی خۆیان لە هەڵبژاردنی پەڕلەمانی کوردستان ئەو دەم (ی.ن.ک) دەنگەکانی کەم کرد، جەماوەرەکەی پەیامێکی ڕوونیان بە سەرکردایەتی ئەو حیزبەدا ھاوکات لە ماوەی کەمتر لە چەند مانگێک، کە بینیان سەرکرایەتی سیاسی حیزبەکەی خۆیان، بە خۆیاندا چوونەوە و سیاسەتی ڕوونتریان پەیڕەو کرد و ئاکار و دونیابینینی خۆیان بۆ یارییە سیاسیەکە گۆڕی، کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان لە ھەڵبژاردنی پەڕلەمانی عێڕاق، یەکێتیان کردەوە بە ھێزێکی کاریگەر و بەمەش توانیان پێگەی سیاسی یەکێتی لە ھەرێمی کوردستان بەرز بکەنەوە.
بە گەڕانەوە بۆ لێکەوتە سیاسیەکانی ئەوێ ڕۆژێ و ئەو دۆخە قوڕسەی وا بۆ ماوەی چەندین ساڵە بەسەر کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان سەپێندراوە، دەکرێ لە ڕوانگەیەکی سیاسی شیکردنەوەی بۆ بکەین و بەمەش ھۆکاری دەنگدانمان بە لایەنەکان دەرببڕین، دیارە بە لای ئێمەشەوە ناکرێ و نابێ دەنگ بە یەکێتی نەدەینەوە، بۆیە لە خوارەوە دوای خستنەڕووی چەند خاڵێک ڕوونی دەکەینەوە کە بۆ دەبێ جارێکیتر ھەموومان متمانە بە (ی. ن. ک) بكەین و لە چوارچێوەی لیستی هاوپەیمانی كوردستان دەنگی پێبدەینەوە:
یەکەم: لە دوای دەرئەنجامەکانی ھەڵبژاردنی پەڕلەمانی ھەرێمی کوردستانەوە لە ساڵی ٢٠١٣-2018، جەماوەری یەکێتی نیگەرانکرا لە لایەن پارتیەوە، بەوەی کە پارتی ویستی دەرفەت لە دۆخی لاوازی یەکێتی و کێشە ناوەخۆییەکانی وەربگرێت و ھێزیتر بکاتە ئەڵتەرناتیڤ، کە زوو دەرکەوت وەھمە ھێزێکی مێژوو کرد و خاوەن ھەزاران شەھید و جەماوەرێکی ھۆشیار و خۆ بە بەرپرسیارزان و بە پەرۆشی وەک یەکێتی پەراوێز بخرێت، بەمە بۆ کوردستانیان سەلمێندرا یەکێتی ئەگەرچی دەنگیشی کەم کردبێ بەڵام سەنگی ماوە.
دووەم: هێزە ئۆپۆزسیۆنەکانی هەرێمی کوردستان، کە لە ڕووی جوگرافیای سیاسیەوە ھەمیشە قەرزارباری یەکێتین، بەوەی پێگەیان لە ژێر قەڵەمڕەوی یەکێتیە، ئەمە جگە لەوەی کە یەکێتی بە گیانێکی وەرزشی و میھرەبانانە ھەموو شتێکی لێ قبوڵ کردوون، پێش یەکتر دەکەوتن بۆ بەرکەوتنی لەتێک کێکی زیاتری حکومەت، بەڵام بە دەنگە زۆرەکانمان لە ھەڵبژاردنی پەڕلەمانی عێڕاق پەیامی ڕوونمان بە ھێزەکاندا و نەیانتوانی بێ یەکێتی حکومەت پێکبھێنن.
سێیەم: ئەو دەم بە بەخشینی پۆستەکانی یەکێتی بە لایەنیتر، بە تایبەت مەلەفی پێشمەرگە و دارایی، یەکێتی ئارامی گرت و بە لەبەر چاوگرتنی ئازادی سیاسیی و باوەڕ نەبوونمان بە دەسیسەی سیاسی و موئامەرە قبوڵمان کرد، بەڵام ھەر زوو زەواجی سیاسی ئەو لایەنانە کۆتایی ھات و دڕدۆنگی سیاسی شوێنی ھەستکردن بە بەرپرسیاریەتی گرتەوە و چاویان لە بەرژەوەندیە گشتیەکان کوێر کرد و شوێن بەرژەوەندییە سیاسیە بچووکەکان کەوتن، قۆچی عینادیان لە یەکتر گیر کرد و کوردستانیان تووشی کێشەی قوڵ کرد و دۆخی سیاسیان بە بنبەست گەیاند، دیسانەوە بۆ کوردستانیان سەلمێندرایەوە ھێزی ڕەسەن لە پێناو ھەڵپەی سیاسی خەڵک تووشی کارەسات ناکات، ھاوکات کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان گەورەیی و کارامەیی یەکێتیان بۆ دەرکەوت کە لەو سەردەمەی یەکێتی دەخیلەی کوردستانی لا بوو چۆن خۆشگوزەرانی بە دیھێنا بوو، لە شەڕی داعشیش سەرباری ئەوەی ئێمە کەمترین چەک و ھاوکاری ھاوپەیمانی نێودەوڵەتیمان بە دەست دەگەیشت، تەنانەت کار گەیشتە ئەوەی میلانەکان لە بازاڕەكانی چەکی قاچاغ دەفڕۆشرا، بەڵام یەکێتی بە خوێنی شەھیدانمان کە زۆرێک لە سەرکردە و فەرماندە ئازاکانمان کە بە دەیان ساڵ لە ژێر تێزەکانی نیشتیمان پەروەری و جەنابی مام پێگەیێندرابوون، خۆڕاگری کرد و خاکی کوردستانیانی لە ھەژموونی داعش پاراست بەڵام ھێزیتر لەگەڵ داعش دەشکان، ئەمە جگە لەوەی کە بە شایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان ئەگەر ھێزەکانی یەکێتی نەبووان مەخمور ئازاد نە دەکرا و ھەولێریش دەگیرا لە لایەن داعشەوە.
چوارەم: پارتی دیموکراتی کوردستان بە داخستنی دەرگای پەڕلەمان و بردنی قفڵی پارەکانی کوردستان بۆ وڵاتێکی هەرێمی بە ناوی سەربەخۆیی دارایی، گۆڕانی ئاوت کرد و جارێکیتر خشتی دیواری بەرلین و دێگەڵەی ھەڵچنیەوە، هێزەکان لە جیاتی تێگەیشن لە ئاستی بەرزی ھەستکردنی یەکێتی بە پاراستنی دۆخەکە و میھرەبانی یەکێتی بۆ ھێزەکان، زوو کەوتنە پەلاماری یەکێتی و کەڕنای ھەڵوەشاندنەوەی ئیدارەی ھاوبەشیان لێدا و ویستیان کوردستان بە کرداری بکرێتەوە بە دوو پارچە و یەکێتی لە سلێمانی گەمارۆ بدەن و لەوێشەوە ململانێی بکەن و لاوازی بکەن، دیسانەوە یەکێتی بە ڕادەستکردنەوەی پۆستی پارێزگاری سلێمانی بە بزووتنەوەی گۆڕان لە دۆخێک کە گۆڕان زۆریش بێ ھێز ببوو و تووشی گەمارۆی سیاسیش ببوو، یەکێتی بەم ھەڵوێستەی دەریخست تاقە ھێزی بەرپرسیارە لە کوردستان و ئارامی سیاسی بۆ سلێمانی گەڕاندەوە و لە ڕێگەی نوێنەرەکانیشی لە حکومەت زۆرترین خزمەت و پڕۆژەی بۆ ناوچەکە ئەنجامدا.
پێنجەم: دوای ئەو ھەموو دۆخە نا لەبارەی لە ھەرێمی کوردستان ڕوویدا، چ بە ھەڵکردنی ئاڵای کوردستان لە کەرکووک و چ بە ڕیفراندۆم، دەرگەی عەقڵانیەتی سیاسی لە بەردەم ھێزەکان داخرا و کوردستانی تووشی کارەساتی گەمارۆ سیاسیە شۆڤینیەکانی حکومەتی عێڕاق و ھێزە ئیقلیمیەکان کرد، ھەروەھا ھێزە جیھانیە بە ھەژموونەکانی دونیا کە دۆستمان بوون بەڵام گوێمان لێیان نەگرت و زەرەرمەندی یاریەکە بووین، ئەمە سەرباری ئەوەی نیوەی خاکی کوردستانمان لە دەستدا، ھەروەھا بە بەستنی گرێبەستی پەنجا ساڵەی نەوت لەگەڵ تورکیا، دەخیلەی ئابووری کوردستان تووشی ئیفلاسی بوو، دیسانەوە یەکێتی بەو پەیوەندیە دۆستایەتیەی لەگەڵ ھێزە عێڕاقیەکان ھەیبوو دەروازەیەکی بۆ کوردستان کردەوە و بەشێک لە بودجەی بۆ کوردستان گەڕاندەوە بە حیکمەتی سیاسی ژیرانەی جەنابی مام جەلال.
شەشەم: هێزەکان، لە کۆتا ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێڕاق سەرباری ئەوەی کە لە ناوچە داگیرکراوەکان، چ بە بایکۆت و چ بە بە فیڕۆدانی دەنگی کورد و گۆڕینی سیمای نیشتیمان بە «وەتەن»، لە ھەمووی خراپتر گومان کردن لە دەنگی کوردستانیانی کەرکوک و گەلە کۆمەکی شەشی حوزەیران لە پەڕلەمانی عێڕاق بە ھاوبەشی ھێزە شۆڤینی و تۆرانیەکان، کەوتنە دژایەتی خواستە ڕەواکانی گەلی کوردستان، کەرکوکی شا دەماری چارەسەری پرسە نیشتیمانیەکانی گەلی کوردستانیان خستە ژێر مەترسی ڕاستەقینە، دیسانەوە یەکێتی بووە ھۆی ئەوەی کورستانیبوونی کەرکوک بسەلمێنێتەوە بە ھۆی ئەوەی براوەی یەکەمی شاری کەرکووک بوو بە جیاوازیەکی زۆری دەنگ لەگەڵ ھێزەکانیتر لە ھەڵبژاردنە پەڕلەمانیەکەی عێڕاق.
حەوتەم: دوای پەسەندکردنی ئەنجامەکانی ھەڵبژاردنی پەڕلەمانی عێڕاق، ئەگەرچی ماوەیەکی زۆر بوو ھێزەکان ھیچ پەیوەندیەکی سیاسیان لە نێوان نەمابوو، دیسانەوە یەکێتی بە حیکمەتی مامی گەورەمان ئاسا، گرێ کوێرەی ئەو چەقبەستووە سیاسیەی کردەوە و لە دەرگای لایەنەکانیدا، بە تایبەتیتر دوای بەستنی هاوپەیمانی لەگەڵ بزووتنەوەی گۆڕان و لەیەکتێگەیشتن لەگەڵ هێزرکانیتر، بەمەش وا خەریکە ھێزە کوردستانیەکان بە کۆ دەنگی بەرەو بەغدا دەڕۆن بۆ بە دەستهێنانی مافە نەتەوەیی و دەستوری و داراییەکانمان، کە ئەمەش دەبێتە بوژانەوەی گوزەرانی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان و ھەرەوەھا پێگە و سەنگی کورد لە عێڕاق بەرز دەکاتەوە.
لەبەر ئەم ھۆکارانەی سەرەوە و گەلێک ھۆکاریتر، دەبێ دیسانەوە ھەموومان دەنگ بە ھێزە ڕەسەنەکەی کورستانیان بدەینەوە، تا لاسەنگی ھاوسەنگی ھێز لە کوردستان چاکبکەینەوە، لەبەر ئەمە با ھەموومان دەنگمان بۆ یەکێتی نیشتیمانی کوردستان (هاوپەیمانی کوردستان) بێت، بە خوێن دەنگ بدەین بە لیستی شەھیدان و لیستی جەنابی مام جەلال و کاک نەوشیروان، نەمری بۆ شەھیدان و سەرکەوتن بۆ یەکێتی نیشتیمانی کوردستان.

دهام سمکۆ
مامۆستای زانکۆ.

گرفتی بەشێکی زۆری ئەوانەی لە شیعر دەدوێن، بە تایبەتیش نەوەی نوێی دوای ڕاپەڕین لەوەدایە، کە ئاگایەکی قووڵ و وردیان لە بارەی قۆناغەکان و ڕەوتی شیعری کوردی، لە ڕابردوودا و بە تایبەتیش زەمەنی پێش ڕاپەڕین نییە. بۆیەشە کاتێ لە بارەی ئەزموونی شاعیرێکەوە دەدوێن، دەکەونە هەڵەوە و پارادۆکسی گەورە، کە خۆشیان هەستی پێ ناکەن. بەشێک لە وانەی لە شیعر دەدەوێن، لە کاتێکدا شاعیرن بە تێگەیشتنی خۆیان و سەروکاریان لەگەڵ دنیای شیعر هەیە، بەڵام ڕۆشنبیریی شیعرییان نییە، کە ڕەگەکانی دەچنەوە نێو مێژوو، زمان، هەڵومەرجی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئەدەبی قۆناغەکانی شیعری کوردی. تاکو بەرمەبنای ئەو مێژووە، لە بارەی شیعر و ئەزموونی جیاوازی شیعری بدوێن. لە ڕاستیدا، لە نێو نەوەی پێش ڕاپەڕین و نەوەی دوای ڕاپەڕین و بە تایبەتیش نەوەی ساڵانی دوو هەزارەکان، گەلێک خەسڵەتی جیاکەرەوەی فەرهەنگی هەن، بەڵام دیارترین ئەو خەسڵەتە ئەوەیە، کە نەوەی پێش ڕاپەڕین، لە نێو پاشخانێکی گەورەی کولتووری و ڕۆشنبیریی و خوێندنەوەی کتێبەوە، دێنە نێو دنیای نووسین و ئەدەب بە گشتی. بە پێچەوانەوەی نەوەی نوێوە، کە دەنووسێت، پاشان دێتە نێو دنیای خوێنەوە. لێرەوەش گەر سەرنج بدەین دەبینین، هیچ شاعیرێکی نەوەی پێش ڕاپەڕین نییە، ئاگایەکی لە مێژوو و ڕەوتی شیعری کوردی، ئەگەر کەمیش بێت نەبێت. نەوەی پێش ڕاپەڕین، بوونەوەری ڕاستەقینەی نێو کتێب و خوێنەوە بوون، دوای پەیوەندییەکی درێژ و قووڵ لەگەڵ کتێب و دنیای خوێنەوە، دەست بە نووسین دەکەن، بۆیە ئێستاش کاتێ سەرنج لە نووسینەکانییان دەدەین، زۆر بە ڕوونی هەست بەوە دەکەین کە نەوەیەکن، ئاگایەکی گەورەیان لە ئەزموونی شیعری کوردی و ڕابردوو بە گشتی هەیە. بەڵام نەوەی نوێی دوای ڕاپەڕین، ئاگایەکی کەمی لەو مێژووەو ئەو قۆناغانە هەیە، بۆیە کاتێ لە شیعر بە گشتی و ئەزموونی شاعیرێک بە تایبەتی دەدوێت، چونکە ئاگاداری ڕابردوو نییە، ئیدی پێی وایە ئەزموونی ئەم شاعیرە، جیاواز و تایبەتە و لە مێژووی شیعری کوردیدا، داهێنانێکی تازەیە. بە بێ ئەوەی لە زۆر کاتدا، لە چەمکی داهێنان و ئەزموونی جیاوازی شیعریی و شیعری داهێنەرانە گەیشتبن. لەو ڕوانگەیەوە، دەمەوێت وەک خوێنەرێکی شیعر، قسە لە سەر وتارێکی (شاڵاو حەبیبە) بکەم، کە لە پێشەکی کۆمەڵە شیعرێکی تازە چاپکراوی (سامی هادی) بە ناوی (بەلەمی نادیار) نووسیویەتی. شاڵاو لەو پێشەکییەدا، کە لە ڕاستییدا ستاییشنامەیەکە و بەرمەبنای ئەو پەیوەندییە هاوڕێیەتیەیە کە ئەو بە شاعیر دەبەستێتەوە، بە گشتی دەیەوێت لە بارەی شیعر و شیعرەکانی نێو ئەو کۆمەڵە شیعرەش بدوێت. نووسەر ئەو شیعرانە، وەک نموونەی ئەزموونێکی تازەی شیعری دەناسێنێت و پیشانی خوێنەری دەدات.
بە بڕوای ئەو (سامی هادی) لەو کۆمەڵە شیعرەدا، دابڕانێکی گەورەی لە ئەزموونەکانی پێشووی هێناوەتە ئاراوە و خوێنەر بەر ئەزموونێکی دیکەی تازە و جیاوازی کەشفنەکراوی ئەو شاعیرە بە قسەی ئەو دەکەوێت. بە بێ ئەوەی بتوانێت ڕوونی بکاتەوە، کە ئەو شیعرانە، چۆن و بە چی لە شیعرەکانی ڕابردووی ئەو شاعیرە جبا دەکرێنەوە و ئەزموونێکی تازەی تاقیکراوەیە؟ بە دەربڕینێکی تر، کاتێ باس لە دوو ئەزموونی جیاوازی شیعری شاعیرێک دەکەین، دەبێ ئەدگارە هونەرییەکان و جیاوازییەکانی نێو هەردوو ئەزموونەکە ئەنالیزە بکەین و دواتر لە پەراوێزی ئەو بەراوردکردنەوە، دەری بخەین کە ئەزموونەکە نوێ و جیاوازە. دەنا قسەکردن لە بارەی ئەزموونی نوێ، چەمکێکە و خوێنەر دەتوانێت بیداتە پاڵ دەیان شاعیر، بەبێ ئەوەی لە بنەڕەتدا ئەزموونەکە نوێ بێت. بەر لەوەی لە سەر ئەو بۆچوونە بووەستین، دەمەوێت بە کورتی لە بارەی ئەزموونی جیاوازی شیعری بدوێم. بێگومان یەکێک لەو دەستەواژە لاستیکییانەی، بەردەوام لە پەراوێزی خوێنەوەی نووسینی نووسەران دەکەوێتە بەرچاوم، چەمکی ( ئەزموونی نوێ و داهێنەرانەی شیعرییە) لە کاتێکدا ئەگەر بە وردی سەرنج لە شیعرەکان بدەین، دەبینین لە ڕووی دنیابینی و ناوەڕۆک و زمانەوە، هەمان ئەزموونە بە وێناکردنی جیاواز. لە ڕاستیدا، هیچ ئەزموونێکی شیعری جیاواز نییە، ئەگەر لە بەراییدا زمانێکی جیاواز، فۆڕمێکی جیاواز، دنیابینییەکی جیاوازیی شیعری نەبێت. لە مێژووی شیعری کوردیدا، ئەزموونی شاعیرانی ئێمە هێندە هاوشێوە و لە یەک چووە، کە لە زۆر کاتدا بچووکترین خاسیەتی جیاکەرەوەی نێوان شیعری ئەو شاعیرانە نابینینەوە. سەرنح لە ئەزموونی شیعری کوردی نیوەی دووەمی هەفتاکان و قۆناغی دوای هەرەسی شۆِرشی کورد بدەن، شیعرەکانی ئەو قۆناغە، لە ڕووی گوتار و دنیابینییەوە هێندە لە یەکترییەوە نزیکن، وەک ئەوەی ئەزموونێکە بۆ کۆیە و هی یەک شاعیرە نەک جیاواز. بۆیە ئەزموونی شیعری، دابڕانێکی بنەڕەتییە لە ئەزموونەکانی هاوشێوە و هاو قۆناغ و هاوسەردەمەکە. بۆچی دەگوترێت ئەزموونی نوێی گۆران؟ چونکە هیچی لە شیعری کلاسیک نەدەچوو. شتێک نییە بە ناوی ئەزموونی جیاواز، ئەگەر ڕوانگەی جیاواز و زمانی جیاواز و دەقی جیاواز نەبێت. کاتێ ئەزموونی شاعیرێک، لە ڕووی دەربڕین و زمان وگوتارە و لە ئەزموونی شاعیرێکی تر دەچێت، ئیدی شتێک نامێنێتەوە بە نێوی ئەزموونی جیاواز. ئەزموونی جیاواز، واتا حیاواز کەوتنەوە لە نووسینی دەقی شیعریی. ئایا بچووکترین هاوشێوەبوون و هاوچوونی زمانی، لە نێوان شیعرەکانی (سەباح ڕەنجدەر) و( کەریم دەشتی) و(جەمال غەمبار)بە نموونە هەیە؟ ئایا سەباح ڕەنجدەر، وەک فەرهاد شاکەلی و گۆران و شێرکۆ بێکەس دەنووسێت؟ وەک شاعیرانی هەفتا و هەشتاکان و ئێستای هەولێر دەنووسێت؟ مەگەر کاتێ بەر ئەزموونی ئەو شاعیرە دەکەوین، بەر شتێک دەکەوین کە لە شیعری شاعیرانی پێشووتر بینیبێتمان؟ کەواتە ئەو ئەزموونە جیا و تایبەتە، دەرەنجامی دنیابینی تایبەت و زمانی تایبەتی شیعرییە. شاعیرێک ناتوانێت ئەزموونێکی تازەی شیعری تاقیبکاتەوە، ئەگەر زمانێکی تازەی شیعری و دنیابینییەکی تازەی شیعری تاقینەکاتەوە. ئەزموونی جیاواز، دابڕانێکی گەورەیە لە ئەزموونی ڕابردوو. جیاواز کەوتنەوەی شیعری، جیاواز کەوتنەوەیە لە سەر هەموو ئاستە هونەرییەکانی دەقێکی شیعری، کە دواجار وەک ئەزموونێکی تایبەت دەردەکەوێت. بۆیە کاتێ، شالاو حەبیبە دەنووسێت (سامی هادی) ئەزموونێکی تازەی شیعری تاقیدەکاتەوە، بێگومان دەبێ خوێنەر ئەو جیاواز کەوتنەوەیە لە ئەزموونی پێشووتر ببینێت. نووسەر لە پێشەکی ئەو کۆمەڵە شیعرەدا دەنووسێت:(بە گەڕانەوە بۆ شیعرە کۆنەکانی شاعیر کە لە کۆتایی ئەم کۆمەڵە شیعرە، یەک دوو نموونە دانراون، هەست بە گۆڕان و شێوازێکی تازەی شیعری ئەو شاعیرە دەکەین و شاعیر جیهانی نوێی کەشف کردووە) مەبەستی شاڵاو ئەوەیە، کە لە کۆتاییەکانی ئەو کۆمەڵە شیعرە، چەند نموونەیەک لە شیعرە کۆنەکانی ئەو شاعیرە هەن و جیاوازن لە شیعرەکانی نێو ئەو کۆمەڵە شیعرەی. بەڵام هەر خوێنەرێک ئەو بەراوردکارییە بکات، بێگومان دەزانێت کە ئەو بۆچوونەی نووسەری پێشەکییەکە، لە قسەیەکی ئاسایی و ستاییشی بەو لاوە، هیچی تر نییە. ئەگەر بەراوردی ئەو شیعرانە بە یەکتری بکەین، زۆر بە ڕوونی هەمان دەنگی ئەو شاعیرە و هەمان هەناسەی شیعریی و هەمان موفرەداتی شیعری دەبینین. لە شیعرەکانی (سامی هادی)دا، بە گشتی خوێنەر بەر گەلێک چەمکی وەک ( پاییز، تەنیایی، ڕەشبینی، تەمتومان، وەرز ، سرووشت ، مەرگ، شەڕاب،پەنجەرە، مانگ) و گەلێک دەربڕینی دیکەی شیعریش دەکەوێت. لە شیعرەکانی ئەو شاعیرەدا ( کە من پێشتر لە بارەیەوە نووسیومە) هەست بە تەنهایی و ڕەشبینییەکی گەورە دەکەین، کە بەردەوام لە دنیابینی شاعیردا، بە تایبەتیش دوای مەرگی (زیلانی) کچە جوانە مەرگەکەی، ئامادەیی هەیە. شاعیر لە بەلەمی نادیاریشدا، هەمان دنیابینی هەیە و هەمان ئەو ئەدگارە زمانی و هونەرییانە دەبینین، کە بە گشتی لە شیعری ئەو شاعیرەدا هەن و دەبینرێن، بەتایبەتیش نائومێدی و ڕوانگە ڕەشبینییەکە بۆ ژیان. ئەمە لەلایەک، لەلایەکی دیکەوە، زمانی شیعرەکان، لە ڕووی فۆڕم و ناوەڕۆک و وێنەی شیعرییەوە، هەمان ئەو زمانەیە، کە ساڵانێکە شاعیر شیعری پێ دەنووسێت. ئیدی نازانم کامانەن ئەو گۆڕانە شیعرییانەی لە ڕووی شێواز و ناوەڕۆکەوە، لەو شیعرانەدا تازە و جیاوازن لە شیعرەکانی پێشووتری ئەم شاعیرە؟ کامەیە ئەو جیهانە نوێیەی کە شاعیر کەشفی کردووە؟ بۆچی شاڵاو لە وتارەکەیدا نەیخستۆتە ڕوو؟ دەکرێ خوێنەران بۆ دڵنیابوونەوەی زیاتر، بەراوردی ئەو نموونە شیعرییانە بە یەکترییەوە بکەن، کە لە ڕوانەگەی نووسەرەوە، جیاوز و دابڕاون لە یەکتری. نووسەر بەردەوام دەبێت و دەنووسێت:(من هەمیشە ئەو شاعیرم خۆشویستووە، کە دەتوانین سێبەرەکانی ژیانی لە پەناو پەسیوی شیعرەکانی بدۆزینەوە) بەردەوام دەبێت و ئەمجارەیان دەنووسێت:( خۆشبەختانە دەتوانم لە شیعرەکانی سامی هادی تێبگەم) نووسەر، کە خۆی وەک دەنگێکی گەورە و جیاوازی شیعریی نەوەی دوای ڕاپەڕین دەبینێت و ئارەزووش دەکات هەمووان وای ببینن، بە ڕوونی و بێ پێچ و پەنا، پێمان دەڵێت کە من سەرو کارم لەگەڵ بایۆگرافیای شاعیرە نەک شیعرەکانی. پێمان دەڵێت، من دەمەوێ بزانم، ئەو شاعیرە چی دەکات؟ لە کوێ دەخەوێت؟ منداڵی چۆن بووە؟ نەک ئەوەی لە شیعرەکانیدا چیمان پێ دەڵێت و گوتار و ناوەڕۆکی شیعرەکانی چین؟ ڕوونتر بدوێین، ئەو لە جۆری ئەو خوێنەرە هەمووەکییانەیە (عەوام) کە گەرەکییانە شیعر سادە و بێ فیکر و بێ قووڵایی بێت. گەرەکییانە، زۆر بە ئاسانی لە شیعر بگەن، وەک چۆن بە ئاسانی لە دەربڕینێکی میللی، لە پانتاییە کۆمەڵایەتییەکە دەگەن. ئەم بەڕێزە، کە شاعیرە و شاعیرانیش دەبێ پاشخانێکی گەورەی شیعرییان هەبێت، وا لە شیعری سەرکەوتوو و داهێنەرانە گەیشتووە، کە سادە و ڕەوان بێت و زۆرترین کەس و خوێنەر لەو شیعرە بگەن، وەک ئەوەی زۆر جاری تر وتوومانە، کە ئەوانە شیعر بە (تۆپانی) دەزانن، بۆیە لایان وایە، کە چ شیعرێک زۆرترین جەماوەری هەبوو، ئەوەیان داهێنەرانەترین شیعرە. سەیرم پێ دێت کەسێک خۆی شیعر بنووسێت، کەچی هێندە سادە لە شیعر و قووڵایی شیعریی گەیشتبێت و پێی وابێت دەبێ شاعیر، بایۆگرافیای خۆی بکاتە شیعر. ئەگەر وایە، بۆچی یادەوەری ناخوێنێتەوە نەک شیعر؟ کەسێک بەو شێوەیە لە شیعری سەرکەوتوو و داهێنەرانە و جیاواز گەیشتبێت، نازانم چۆن بوێری ئەوە دەکات، ئەزموونی تازە و کەشفکردنی جیهانی نوێ، بداتە پاڵ شاعیرێک؟ مەگەر جیهانی شاراوە و کەشف نەکراو، جیهانێکی واقیعی، ڕۆژانەیی و گشتییە؟ جیهانی کەشفنەکراو، جیهانێکی داخراو و ئاڵۆزە، یان سادە و ساکار کە هەمووان پەی پێ دەبەن؟ چۆن دەبێت کەسێک شاعیر بێت، کەچی بە بێ سڵەمینەوە باس لەوە بکات، کە شیعر دەبێ سادە و ڕەوان بێت و هەمووان وەک یەک تێی بگەن، وەک ئەوەی شیعر (مەتەڵ) و (قسەی نەستەق) بێت. بە تایبەتیش لە ڕۆژگارێکدا، کە شیعری کوردی، وەک ڕابردوو، چیتر هەڵگری پەیامێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی نییە و شیعر چیتر ڕۆڵی هوشیارکردنەوە و ڕیفۆرمکردنی تاکەکان و کۆمەڵگە بە گشتی نابینێت. بێگومان ئاساییە دەقێکی شیعری سادە و ڕەوان بێت و هەمووان بە ئاسانی تێی بگەن. سادەیی زمان و دەربڕین، ڕووبەرێکی گەورەی شیعری کوردی لە ڕابردوودا پێکهێناوە، قسە لەسەر ئەوە نییە، بەڵکو ئەوەی دەبێت ڕەخنە بکرێت و ڕەتبکرێتەوە ئەوەیە، کە تۆ بێیت، ئەو دیدگا سادە و بێ قووڵاییەی خۆت، وەک تیۆرێک و میتۆدێک بۆ خوێنەوەی شیعر ببینێت و پێت وابێت، داهێنەترین و سەرکەوتووترین دەقی شیعری شاعیران، ئەو شیعرانەن کە هەمووان، لە نەخوێنەوارێکەوە بۆ پڕۆفیسۆرێک، لە کاسبەوە بۆ خوێنەرێکی وردی شیعری بێ جیاوازی تێی بگەن. ئەم نەوەیە، بەشێکی زۆریان بەو شێوەیە، لە زمانی شیعر گەیشتوون، بۆیە هەموو دیاردە و کردە ڕۆژانەییەکانی ژیانی خۆیان دەکەنە شیعر و بە ناوی شیعر بڵاویدەکەنەوە. تا ئەو ڕادەیەی زۆر بە دەگمەن، لە پشت ئەو زمانە سادەو ڕۆژانەییەوە، شیعرێکی جوان و بە چێژ دەبینین. نووسەر لە وتارەکەیدا، لە کاتێکدا باس لەوە دەکات کە شاعیر، جیهانێکی تازە کەشفنەکراوی دۆزیوەتەوە و ئەم شیعرانەی گۆڕانێکی گەورە و بنەڕەتین، لە ئەزموون و شێوازی شیعری بەراورد بە شیعرەکانی ڕابردووی، بەڵام هەر خۆی بۆچوونەکانی خۆی ڕەت دەکاتەوە و دەکەوێتە هاودژییەکی زۆرەوە لە نووسینەکەی. با بزانین، نووسەر کە باس لەو جیهانە کەشفنەکراوەی شاعیر دەکات، دواتر چی دەڵێت. ئەمجارەیان لە درێژەی وتارەکەیدا، دەنووسێت.(لە کۆی ئەو کتێبەدا واتا بەلەمی نادیار و بەتایبەتیش لە ڕووی بابەتەوە، هەمان ئەو سامی هادیە دەبینم کە لە ساڵی 2012 ناسیم) بێگومان ئەگەر بەو پێوەرە بێت کە ئەو دەستنیشانی کردووە، ئەوا نە شیعری جیاواز، نە گۆڕانی شێوازی شیعری، نە جیهانێکی کەشف نەکراویش بوونییان هەن. چونکە ئەگەر شاعیرێک، بەهەمان وێنەی یانزە ساڵ پێش ئێستا، لە ڕووی بابەتەوە شیعر بنووسێت، مانای وایە هیچ لەو چەمکانە بوونییان نییە و بەڵکو زادەی خەیاڵکردنی شاڵاون، کە ئەو خەیاڵکردنەوش، دەرەنجامی ئەو پەیوەندییە برادەرایەتیەیە، کە ئەو بە شاعیر دەبەستێتەوە. نووسەر لەو شیعرانەدا، وێنەی هەمان ئەو شاعیرە و شیعرەکانی دەبینێت کە دەیەیەک لەمەوبەر( کە زەمەنێکی زۆرە بۆنوێ کردنەوەی شیعری) ناسیویەتی و شیعرەکانی خوێندۆتەوە. ئەمەش ڕەتکردنەوەی ئەو بۆچوونەی خۆیەتی، کە پێشتر بانگەشەی بۆ دەکات. بۆیەشە نەیتوانیوە، بە پراکتیکی و لە پەراوێزی خوێنەوەی شیعرەکانییەوە، ئەو دابڕانە شیعرییە باس بکات، کە ئەو پێی وایە، لەگەڵ شیعرەکانی ڕابردوودا هاتۆتە ئاراوە. نووسەر لە درێژەی وتارەکەیدا، ئەمجارەیان باس لە (شیعری گەورە) دەکات. با بزانین ئەو لەو بارەیەوە چی نووسیوە؟ نووسەر دەنووسێت:_(شاعیرێک ئەگەر بیەوێت، شیعری گەورە و فەلسەفەی گەورەو جیهانبینی گەورەی هەبێت، دەبێ بە شێوەی سامی هادی بنووسێت، دەبێ ژیان و دنیایی ڕاستەقینەی خۆی بنووسێتەوە و بکاتە شیعر) لە ڕوانگەی ئەم بەڕێزە، شاعیرێک ئەگەر بیەوێت شیعری گەورە بنووسێت و داهێنان بکات، ئەوا دەبێ بە شێوەیەک بنووسێت، کە هەمووان لە شیعرەکەی بگەن، نەک نوشتە ئاسا شتێکمان بۆ بنووسێت، کەس تێی نەگات. هەڵبەتە بەوەدا دیارە کە دیدگای ئەم بەڕێزە بۆ شیعر، چەند هەژار و لااوازە، کە نایەوێت شیعر ئاڵۆز و قووڵ و پڕ واتا بێت، بەڵکو دەبێ زمانێکی ئاسایی و ڕۆژانەیی هەبێت و هەموو خەڵک تێی بگات. نووسەر، نایەوێت ڕامان و بیرکردنەوەی شیعری هەبێت، بەڵکو تا بە ئاسانی لە شیعرێک بگەی، بە چێژتر و هونەریترو داهێنەرانەترە. بێگومان هیچ دەقێکی شیعریی نییە، بەو دەقانەی نووسەر وەک (نوشتەش) ئەیانبینێت، کە بە جۆرێک لە جۆرەکان، هەڵگریی واتایەکی قووڵی شیعرییانە نەبن، بەڵام جیاوازییەکە ئەوەیە، ئەم جۆرە دەقانە، خوێنەوە و ڕامان و هەڵوەستە کردنیان دەوێت. بیرکردنەوە و تێڕامان و گەڕان بە دوای پرسیارە شاراوەکانی دەقەکەیان دەوێت، ئەمش پرۆسەیەکە لە توانای هەموو خوێنەرێک نییە و هەموو خوێنەرێکیش ئەو توانستە زمانی و هزریی و شیعرییەی نییە لە هەموو دەقێک بگات.

من بە پێچەوانەی ئەو، هەمیشە ئارەزووی خوێنەوەی ئەو دەقانەمە کە تێیان ناگەم، چونکە ئەم شیعرانە، ناچار بە بیرکردنەوە و هەڵوەستە و ڕامانم دەکەن، بە بڕوای من هەر ئەمەشە خوێنەرێکی بیرکەرەوە لە خوێنەرێکی ڕاگوزەر و بیرنەکەرەوە و فەیسبووکی جیا دەکاتەوە. ئەمە لەلایەک ، لەلایەکی دیکەوە، ئەگەر(جیهانبینی گەورە) و(شیعری گەورە) و(فەلسەفەی گەورە)، بە نووسینەوەی ژیانی ڕاستەقینەی کەسەکان بێت، ئەوا دەبوو نووسەر بزانێت ئێستا نیوەی مرۆڤایەتی و کوردیش، شاعیری گەورە و فەیلە سوفی گەورە و داهێنەر دەبوون. چونکە کەس نییە، ڕووداوێک لە ژیانی ڕاستەقینەی نەبێت و بشێ بیکاتە تیمەی نووسینین دەقێک. بۆیە ئەم قسەیەی نووسەر، قسەیەکی بێ ئەرزش و بێ ناوەڕۆکە و لە بێ ئاگاییە و لە شیعرو جیهانبینی شیعری هاتووە. دواجار دەڵێم، هیچ پێویستی بەوە نەدەکرد (سامی هادی) ئەو پێشەکییە بۆ کۆمەڵە شیعرەکەی دابنێت، چونکە ئەو خۆی شاعیرێکی ناسراوە و من وەک خوێنەرێک شیعرەکانی دەخوێنمەوە و پێشتر لە بارەی شیعرە کانییەوە نووسیومە. ئیدی چ پێویست بەوە دەکات، شیعرەکانی لە ڕێی کەسێکی دیکەوە بناسین.

سەدیق سەعید ڕواندزی

———————-

*خوێنەران دەتوانن بگەڕێنەوە سەر پێشەکی کۆمەڵە شیعری (بەلەمی نادیار) کە چەند ڕۆژێک لەمەو بەر، لەلایەن (وەشانخانەی باڵندە) چاپ و بڵاو کرایەوە.
** دەربڕینی نێو کەوانەکان، لە وتارەکەی نووسەر وەرگیراون. تکا دەکەم خوێنەران بۆ دڵنیایی، بگەڕێنەوە سەر وتارەکەی نووسەر، لە پێشەکی کۆمەڵە شیعرەکە.

لە دەفتەری بیرەوەریی رۆژانەوە

ستیڤان شەمزینی
بەشی شانزە

ئەمڕۆ وەک رۆژانی پێشوو ماندووم، زۆر کارم کردووە، وەک نووسینەوەی دوو کورتە راپۆرت لەگەڵ “ئاسۆی پەیامنێر” بۆ رادیۆ، شەویش تا درەنگانێ سەرقاڵی خوێندنەوە بووم. سروشتم وایە شتی دژ بە یەک ئەخوێنمەوە، جاری وایە نووسراوەکانی لینین ئەخوێنمەوە، جاری وایە مەکتوباتی کاک ئەحمەدی شێخ. پێرێ جاری دووەم “ئایدۆلۆجی ئەڵمانی”ی “مارکس”م خوێندەوە، بە دوایدا کتێبێکی سادەی “شێخ محەمەدی خاڵ”م بە ناوی “ناڵەی دەروون” خوێندەوە. قسەکەی “بردناشۆ” پراکتیزە ئەکەم کە ئەڵێ “رۆشنبیر کەسێکە لە رشتەیەک هەموو شت و لە رشتەکانی تریش شتێک بزانێ”. ئایا بڕیارە من ببمە رۆشنبیر؟. ئایا لە نێوان پێناسە دژ بەیەکەکانی “گرامشی” و “بیندا”دا ئەبمە چ جۆرە رۆشنبیرێک؟.
پێرێ شەو، هەواڵی کۆچی دوایی هونەرمەند “قادر دیلان” لە تەلەفزیۆنی میدیا، بڵاوکرایەوە. لای من دیلان موزیکزانێکی بە توانا و ئاوازدانەرێکی داهێنەر و سترانبێژێکی پێشکەوتووخواز بوو، تەنیا لەبەرئەوە نا کە چەپ بوو، لەبەرئەوەشی کە ئاواز و گۆرانی تەقلیدیی تێپەڕاند بەرەو گۆرانی کوردیی مودێرن، ئەگەرچی ئەویش نەیتوانی ئەو زمانە کشتوکاڵییە تێپەڕێنێ لە گۆرانییەکانیدا، کە زادەی قۆناغی فیودالیزمە وەک ئەوەی مەمکی ژن بە سێو و پرتەقاڵ، گۆنای بە هەڵوژە و مزرەسێو پێناسە ئەکات، لەگەڵ ئەوەشدا توانی لە پەنا چەند هونەرمەندێکی تری هاوشێوەی خۆی شۆڕشێک بکەن، کە گیان لەدەستدانی خەسارەتێکی گەورەیە.
ئەمڕۆ رۆژی نەورۆزە، هاوڕێکانم ئێستا لە شەقامی سالم “سەهۆڵەکە” چاوەڕوانم ئەکەن، بێگوومان ئێستا شەقامەکە جمەی دێت لە خەڵک، بەڵام ئێمە تەنیا بە لاشە لەنێو ئەو حەشاماتە مێگەلەین، کە وەک سەگەکەی پاڤلۆڤ کاتێ گوێیان لە زەنگی تی ڤی حزبەکانیان ئەبێ، لیکی بەدەمیاندا دێتە خوارەوە و دێنە سەر شەقام و نمایشێکی بێ ئەرزش ئەکەن!! من دڵنیام حزبە ناسیۆنالیستەکانی کورد زۆر شارەزان لە دەروونزانیدا، پێموایە تیۆری سەگەکەی پاڤلۆڤ پەیڕەو ئەکەن، چوونکە هەر کات بیانەوێ زەنگ لێ ئەدەن جا مەرج نییە هەموو کات پلە گۆشت بێ.
هێشتاش، دیمەنی ئەو گەنجە لە پێش چاوم لا ناچێ، کە دوو هەفتە بەر لە ئەمڕۆ، کاتێ لە نەخۆشخانەی ئیمێرجنسی بینیم، ئەو برایەکی لەدەستدا بوو، خۆیشی قاچێکی، ئەمە نموونەی دوو کۆڵبەری زەحمەتکێشی شاری چەمچەماڵن کە لە رەبایەکانی ئەرتەشی بەعسەوە دەستڕێژیان لێکرابوو، کاتێ ویستبوویان بە قاچاخی بەنزین لە کەرکووکەوە بهێننە چەمچەماڵ! بە وتەی خۆی لە یەکەم دەستڕێژدا براکەی پێکرا و ئەمیش بەناو کێڵگەی میندا رایکردبوو، بەڵام شانس یاوەری نەبوو لوغمێک لە بن پێیدا تەقیبووەوە.. ئێستاش ئازار ئەچێژم بە بیرهاتنەوەی ئەو مەرگەساتە. لە خەیاڵدام نەورۆزی شادیی بە ئەمان چی؟ هیچ شتێک بۆ هەژاران نییە جگە لە کوێرەوەریی، ئەم دنیایە بێویژدانانە غەدار بووە لەسەر دەستی سیستمی سەرمایەداریی.
سەمەدی بێهرەنگی چەند جوان ئەڵێ “ئەگەر نانێک هەبوو با بۆ هەمووان بێت، ئەگەریش نەبوو کەس نان ناخوات” ئەمەیە گەوهەری سۆسیالیزم و خەونی کۆمۆنیستەکان، وەلێ ئەوانەشی بە ناوی کۆمۆنیزمەوە هاتن تا دەگاتە خودی لینین، خیانەتیان لەم پرنسیپە مەزن و هیومانیستییە کرد. بەداخەوە.

20-3-1999

مامۆستایان بەنـرخترین و گەورەترین ژیـرخـانی فـێرکاری و پەروەرەدەیی رۆشـنبیرین.
پیشەی مامۆسـتایی لە جیهانـدا، پیـرۆزتـرین پیشـەیە و بە دایـکی هەمـوو پیشەکـانی تر دادەنرێـت. مامۆسـتایـان خـاوەنی پیـرۆزتـرین پـەیـامن و مـژدەبـەخـشـن بۆ هـێنانـەدیی ژیـانـێکی بـاشـتر و داهـاتـوویـەکی گـەشـتر و جـیهـانـێکی ئـاسـوودەتـر. مامـۆسـتایـانی سەرکـەوتـوو کۆڵـەکـەکـانی بنیـاتنـانی فـێرکـردن و پەروەردەکـردنێـکی سەرکـەوتـوون.
(جـبران خەلیـل جـبران) دەڵێـت:” نیشـتمانەکـان لەسەر شـانی سێ کەس بنیاتدەنـرێـن: مامۆستا پەروەردەی دەکات، جووتیار خۆراکی بۆ دابین دەکات، سەربـاز دەیپارێزێت”.
لـەم پێودانـگەوە، ئەوە دەزانـین کە مامۆسـتایان چی ئەرکـێکی قـورس و پیـرۆز و چی بەرپـرسیارێـتیەکی هەسـتیار و گـرنـگ و چـارەنـووسـازیـان لە ئەسـتۆگـرتـوون. هـەر هەڵـەکـردنێک لە فـیرکـردن و پەروەردەکـردنی قـوتابییەکـانیانـدا، دەشێ کـارەساتـێکی نەخـوازراوی لێبکەوێتـەوە و راستکـردنەوەی زۆر ئاسان نابێت و زۆری تێـدەچـێت.
(ئەلیـزابێـت مـاخ) دەڵێـت:”لە کـاتی ئەنجامـدانی پەروەردەکـردنی منـداڵەکانمانـدا، هەر هـەڵـەیـەک بکـەیـن، دەبێـتە هـۆی دۆڕانـدنی جەنـگـێک، کە لە پێـناوی داهـاتـوویەکی باشـتردا دەسـتمان پێ کـردووە “.
لە ساڵی (١٩٩٤) ەوە، هەموو ساڵـێک لە رۆژی(٥/ ئوکتۆبەر) کە بە (رۆژی جـیهـانی مامۆستایان) دانراوە، بەم بۆنەیەوە لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا، بە گەرمی پیـرۆزبایی لە مامۆستایان دەکەن و گوڵیان پێشکەش دەکەن. لە قوتابخانەکان و لە شوێنانی تریشدا ئاهەنگی خۆشی و چەندین چالاکی هەمەجۆرە و هـۆنراوە و پەخشان پێشکەش دەکرین، هەر لەم رۆژدا، کۆمەڵێک لە مامۆستایانی لێهاتوو خەڵات دەکرێن. ئەم یادەش رێکەوتی راگەیاندن و واژۆکردنـی ئـەو راسپاردانـەن، کـە رێکـخـراوی نەتــەوە یـەکگـرتـووەکـان (یۆنسکـۆ) بۆ پەروەردە و زانیاری و رۆشنبیری، بە هـاوبەش لەگەڵ رێکخراوی کـاری نێودەوڵـەتی (ئیدیۆکشن ئینتەرناشیۆناڵ) دا، کەلە کۆنگرەی (پـاریس) دا، هـاوهەڵوێست بـوون لە راگەیانـدنی کۆمەڵێک راسپاردە. لە پێـناوی ئـاوڕدانـەوە و بایەخـدانی پێویست بە پیشەی مامۆستایی و بە وانە وتنەوە. بۆ باشکردنی باردۆخی مامۆستایان و پارستنی مافەکانیان لە هەموو جیهانـدا. چونکە فـێرکردنێکی باش و پەروەردەکـردنێکی دروست، هـیوا و مـژدەبەخـشی ژیـانـێکی باشـتر و خۆشـتر و داهاتـوویەکی گەشتـر و شیاوتـرن.
لە کۆنگـرەی پێنجـەمی نێـودەوڵـەتی بۆ پـەروەردە، کە لە ساڵی (١٩٦٦) دا، لە شـاری (جنـێڤ) لە سویسرا بەسـترا، لەسەر رۆشنایی راسپاردەکەی (یۆنسـکۆ) و (ئیدیۆکـشن ئینتەرناشیۆناڵ) یەکێک لە بڕیـارە گرنگەکـانی ئەم کۆنـگرەیە ئەوەبوو، کە بۆ یەکەمین جار بڕیـاری ئەوەیـان دا، کە رۆژی (٥/ ئوکتۆبەر)ی هەموو ساڵێک، بکـرێت بە رۆژی مامۆسـتایان لە هەمـوو جیـهاندا، بە نـاوی (رۆژی جیهـانی مامۆسـتایان). بـۆ یەکـەمین جاریش لە (٥/ ئوکتۆبـەر/١٩٩٤) دا، بە فـەرمی لە زیاتـر لە (١٢٥) وڵات لە جیهاندا، بەم بۆنەیەوە چالاکی و ئاهـەنگی شیاویان سزاکـرد. لەو ساڵـەوە تا ئەمـڕۆ، لەم رۆژ و مانـگەی هەمـوو ساڵـێکـدا، بە ئـەوپـەڕی رێـزەوە، یـادی ساڵـڕۆژی (رۆژی جـیهـانی مامۆستایان) کردۆتەوە. مەبەستـیش لەم یـادکـردنـەوەیە، دانــان و پێـزانینە، بۆ رۆڵی گـرنگ و بە قـوربانیـدانی مامۆسـتایان و بە پیـرۆزی پیـشـە و پەیـامەکـەیان.
رۆژی جیهـانی مامۆستایان لە هەموو وڵاتـانی جـیهانـدا، لە هەمـان رۆژدا ناکرێـت. لە هەندێ وڵاتـدا. لە رۆژان و مانگی تردا دەکرێن. رەنگە ئەو رۆژانەیان هەڵبژاردووبێت کە پەیوەنـدییـان، بە رۆژی تایبەتمەنـدی مامۆستاکـانیان یا نیشتمانەکانیانەوە هـەبێت.
مامۆستایان بە دڵسۆزی و لەخۆبووردن و ماندووبوونەوە خـزمەت دەکەن، بێ ئەوەی چـاوەڕوانی سوپاس و هیـچ پاداشـتێک بن. لە هـەموو وڵاتانـدا، مامۆستایـانن بـەردی بناغـە و کۆڵـەکەکانی شارسـتانی و پێـشکەوتـن و داهـێـنان و گـۆڕانـکارین. رابـەر و چـرای گـەشی رووناکـردنەوەی شـەوەزەنـگی تاریکـین. مـۆم ئاسـایی دەسـووتـێن بۆ ئـەوەی رێی سەرکـەوتـن و پێشکەوتـن و داهــاتـوو بـۆ رۆڵـەکـانی نیشـتمانەکـانیـان رووناک بکەنەوە. مامۆستایان هـەنگ ئاسایین و شیلەی گوڵانـی زانیاری و زانسـتی دەمـژن و هـەنـگـوێنی زانیـاریمان پێشـکەش دەکـەن. مامۆسـتایـان هـێـندە رێـزدار و شکۆدارن و پایەبەرزن، تا ئەو رادەیەی کە بە میراتگر و بە جێگـرەوەی پێغەمـبەران ناوزەنـد کراون. میری شاعـیرانی عەرەب (ئەحمەد شەوقی) کە (بە رەچەڵەک کوردە) دەڵێ:”هەڵسە بۆ مامۆستا شکۆدارییە.. هـێندەی نەمابوو مامۆستا ببێت بە پەیامبەر”
مامۆستایان لە مێژووی هەر نەتەوەیەکدا رۆڵێکی گرنگ و کارتێکەریان هەیە. چونکه مامۆسـتایان نـەوە لە دوای نـەوە پێـدەگەیـەنن. هـێـمایەکـن لە هـێماکانی پێشکـەوتن و شارستانی. گەر گەلان شانازی بە زانا و دانا و بیرمەند و بلیمەت و داهێنەرەکانیانەوە بکەن، دەبێ ئەوە بزانن کە هەموو ئەم هەڵکەوتووانە لە پێشا قوتابی مامۆستا بوونە.
ئێمەش لە پـڕێک، نەبـووینە بە کـچ و کوڕێـک. مامۆستایانی کوردپەروەری دڵسۆزمان فێری ئەلفوبێی کوردایەتی و کوردستان پەروەری و تێکۆشان و گەشبینی و هیوادارییان کـردین. هـۆشی ئێـمە زەوییـەکی بەیـار بـوو. مامۆستاکـان کـێڵایـان و تـۆوی زانسـت و زانیاریان لێ تۆوکرد. لە چی پایە و پۆستێکـدابین، هەمیشە قەرزاری مامۆستاکانمانین. پشکی شانازی بۆ دڵسۆزی و رەنج و ماندووبوونی ئەوان دەگەڕێتەوە. ئەوان رۆڵێکی گرنگـیان لە بنیاتنانی دروستکـردنی کەسێـتی ئێمـەدا بیـنی.
مامۆستایانی خۆشەویست، پێشمەرگە گیانبەخشەکانی گۆڕەبانی فێرکردن و پـەروەردە، ئێوە شایەنی ئەوپـەڕی سوپاس رێـز و پێـزانین. ئێوەن منـداڵانی گـەلەکەمـان بە باشی فـێردەکەن و بە دروستی پەروەردەیـان دەکەن. ئێوەی دایک و باوک و خوشک و بـرا ئاسایین، دەستی سۆز و خۆشەویستی و رێز بە سەر منداڵە چاوگەشەکانماندا دەهـێنن. ئێوە خۆشـەویستی و هـاوبەستەبـوون بۆ کوردسـتان و کورد لە لایان شیرینتر دەکەن. لە راستیدا ئێوەی مامۆستایانی دڵسۆز پارەیەکی دەگمەنن کە بە ئاسانی دەست ناکەون.
مامۆستایانی دڵسـۆز، ئەو منداڵە چاوگەشـانەی کە تـا دوێـنی قـوتـابی ئێـوە بـوون، لە ئەمـڕۆدا: مامـۆسـتان، نووسـەرن، هـونەرمەنـدن، پارێـزەرن، پزیشـکن، ئەنـدازیارن، بەڕێـوەبـەرن، تێکـۆشـەرن، رۆژنـامەنـووسن، راگەیـانـدنکـارن، چـالاکـوانـن،.. هـتد. ئەمـانە ئەو تـۆوانەن، کە ئێـوە تۆتـان کرد و پێیانتان گەیـانـد و هاتـوونـەتە بەرهـەم.
مامۆستایانی فـرە بەڕێـزمان، ئێوە شوێنێکی تایبەتیتان لە دڵماندا هەیە، خۆشەویستی و رێزمان بۆ ئێوە بێسنوورن. هەردەم لە یادتان ناکەین، هەرگـیز رێـز و خۆشـەویستیتان لە دڵماندا کـاڵ نابـنەوە. نەک تەنها لە رۆژی جیـهـانی مامۆستایان دا، بەڵکو لە هەموو رۆژەکـانی ساڵدا، رووخسـاری گـەش و شـیرینی ئـێوە لەبـەر چاومـانە. وشـە ناسـک و جوانەکـانتان، رێنماییە دروست و بەسوودەکانتان، زەردەخـەنە شیرینەکانتان، چـێژێکی تایبەتییان لە یادەوەرییەکانماندا هەن. لە ئێوەی دڵسۆزەوە فێری تێکۆشان و کوردایەتی و کوردستان پەروەری و گەشبینی و کۆڵنەدان و هـیوا و ئومیـدی سەرکـەوتـن بوویـن. لە ئێـوەوە فـێربـوویـن کە لە بـەردەم بـڕوا و متمانە بەخـۆبـوون و ئیرادەی پـۆڵایـین و خۆڕاگـری و کۆڵـنەدانـدا، بۆ گـەیشـتن بە هـیوا و ئاواتـەکـانمان، ئەستەم بوونی نیـیە.
مامۆسـتایـانی دڵسـۆز و کوردسـتان پـەروەر، وشــەی سوپـاس و سـتایـش شەرمـتان لـێدەکەن. چونکە ئێـوە زۆر لـەوە گـەورەتـر و جیـاوازتـر و شایستەتـرن، کە وشـە و رستەی شیرین، بتـوانن ببن بە پارسەنگ و هـاوسەنگی دڵسـۆزی و شـکـۆداریتـان.
مامۆستایانی کوردستان، زیادەڕۆیی ناکەم کە دەڵـێم بە راستی ئێوە جیاوازن. لـە کـاتی شـۆڕش و راپەڕینەکـانی کوردستانـدا، ئێـوە رابـەر و پێشـڕەو و پێـشەنگ بـوون، بـە دەستێکتان چەکی بەرگریتان هەڵگرتبوو، قـارەمانانە و سەرسەختانە لە سەنگەرەکانی پێشـەوەدا بەرگریتان لە خـاکی پیـرۆزی کوردستانمـان دەکرد. بە دەسـتەکەی تـریشتان پێنـووس و پەرتـووکتـان هـەڵگـرتبوون. لە دێیـەکان و لە پەنـای کێوە سەرکەشەکان و ئەشکەوتەکانی کوردستانـدا، منـداڵانی گەلەکەمانتان فـێری خوێندنەوە نووسـین دەکرد. فـێری چـڕینی سـروودی (ئـەی رەقـیب) و (دەمی راپـەڕینـە) تان دەکـرد. لە خـەبـاتی نهـێنی ناو شارەکـانـیشـدا، ئێـوە دینـەمـۆی هـانـدان و هـۆشیارکردنەوەی گەلەکەمـان بـوون. بە رۆژ شـانە تێکـۆشـەرەکـانی نـاو شـارەکـانتـان رێکـدەخـسـت. بـە شـەوانیـش سەرپـەرشتی چالاکییەکـانی دژ بە رژێـمی داگـیرکەرتـان دەکرد. ئێوە لە هەموو شۆڕش و راپەڕینەکانی کوردستاندا، سەری رم بـوون و پشـکی شـێری تێکـۆشـان و خـەبـات و گیـانبەخـشیـنـتان هـەبـوو. مـێژووتـان پـاکە و پـڕە لـە سـەروەری و لە شکـۆداری و لە هـەڵوێستی بەرز. ئێـوە لە شۆڕشەکانـدا پێـشـمەرگـەی هـەڵمەتبەری شـێر ئاسـایین. لە ئاشتیـشـدا هـەڵگـری چـڵە نێـرگـزی خۆشـەویسـتی و ئاشـتین. ئەمـە باوەڕتـان بـووە و باوەڕتانە و نەگـۆڕاون و ناگـۆڕێـن.
ئێـوە بەبێ مووچـە و بە نیـوە مووچـە و بچـارەگە مووچـە، خـۆڕاگـربـوون و بایکۆتی خوێندتـان نەکـرد و قـوتابخـانەکـانتان بەجێ نەهـێشت. بە کـوێـرەوەری و بە نەبـوونی درێـژەتـان بە خوێنـدن و بە پەیـامـە بەرز و پیـرۆزەکەتـان دا. بۆیـە لە هەمـوو کەسێ ویـژدان ئاسوودەتـرن. بەم خۆڕاگرییەتان، لاپەڕەیـەکی شکۆداری و سەروەریی ترتان لە مێـژووی مامـۆسـتایانی کوردسـتان تـۆمـارکرد. رێـز و پێـزانـین و خـۆشــەویسـتی راستیی گەلەکـەمـان بۆ ئێوەی مامۆستایانی دڵسۆزمان، بەرزتـرین میـدالیای پێزانین و رێـزلـێـنانە.
بە داخـەوە کە دەسەڵاتـدارنی سەرکوتکەری هـەردوو حـیزبی دەسەڵاتـدار لە هـەرێـمی کوردستانـدا. لە جیـاتی پاداشتکـردن و پێـزانین و سوپاس و رێـزلـێنان بۆ تێکـۆشان و خۆڕاگری و بۆ خزمەتی پیرۆزتـان. کەچی زۆر نامەردانە، بە شـەق و بە تێـڵا لێـدان و گـوللـەبـاران و بـە قـسەی سـووک و بـە جـوێـنی ناشـیریـن، وەڵامی مـافـەکـان و داوا رەواکانتانیان دایەوە. ئەمەش ئەوپەڕی بێڕەوشتی و ناپیاوییە. پەڵەیەکی قـیزەوەنیشە
بە تەوێـڵی دەسەڵاتی خۆسەپێـنی شکستخواردوو و هـیچ لەبـاری هەرێمی کوردستان.
رۆژی سێ شەممە (٥/ ئوکتۆبەر/٢٠٢١) یادی (٢٧) تەمین ساڵڕۆژی (رۆژی جیهانی مامۆسـتایـان) ە. مامۆسـتایـانی کوردسـتانیش بەشێکـن لە مامـۆستایـانی جـیهـان. بەم بۆنـەیەوە، پـڕبەدڵ جـوانتـرین پـیرۆزبایتـان لێـدەکـەیـن. دەسـتە پیـرۆزەکـانی یـەک بە یەکتـان مـاچ دەکـەین و جـوانـترین چەپـکە گـوڵی خـۆشـەویسـتی و رێـز و دڵسـۆزی و ئەمەکـداری و پێـزانیـنمـان پێشکـەشـتان دەکـەیـن. ئەمـەش کەمـترین شـتە لـە ئاسـتی دڵسـۆزی و شـکـۆداری بەرخـودانی ئێـوەدا. گـەشـبـیـنیـن کـە لـە سـایـەی دڵسـۆزی و پەرۆش و مانـدووبوونی ئێـوەدا، داهـاتـووی گەشـتر بۆ کورد و کوردســتان دێـتەدی.
بەم بۆنەیەوە، ئەم پارچە هـۆنراوەیەی خۆم، کە بە ناوی قوتابییە بە ئەمەکەکانتانەوە نـووسـیومە. پێـشکەشی سـەرجـەم ئێـوەی مامۆسـتایـانی کوردسـتان دەکـەم:
هـەڵـسـن مامـۆســتا هـات
هـەڵـسـن هـەڵـسـن مامـۆســتـا هـات
پـێـشــڕەومـــانـە بــــــەرەو ئــــاوات
مامـۆســــتـایـە پـەیــــــام پــــــیـرۆز
لـێو بە خـەنـدە و هـێمـن و بـەسـۆز
بـە رووخـۆشـی و زمــانی شــیـریـن
زانـســـتـی زۆری پـێ بـەخـــــشـیـن
مـامـۆســـتامـان پـشـەنـــــــــگـمـانـە
خـوشــک و بــرا و هـاوڕێـــــــمـانـە
بـۆ تـۆی مامـۆســتای دڵـسـۆزمـــان
پـێـزانـــیـن و ســـپـاس و رێـزمـــان

رەزا شــوان
سـویـد: ٣/ ئوکتـۆبـەر/٢٠٢١

مەنسوور جیهانی ـ

فیلمی سینەمایی “ئەزموون” The Exam لە دەرهێنانی سینەماکاری کورد “شەوکەت ئەمین کورکی” خەڵاتی باشترین سیناریۆی به‌شی “پێشبڕکێی سه‌ره‌کی” ١٩مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “تیرانا” له وڵاتی ئاڵبانیای به‌ده‌ستهێنا.
فیلمی سینەمایی “ئەزموون” The Exam چواره‌مین فیلمی بڵندی سینەماکاری کورد “شەوکەت ئەمین کورکی”، لە بەرهەمهێنانی “مەمەد ئەکتاش”، بەرهەمی هاوبەشی هەرێمی کوردستان و وڵاتانی ئەڵمانیا و قەتەر؛ له دووهه‌مین به‌شداری نێوده‌وڵه‌تی خۆیدا لە به‌شی “پێشبڕکێی سه‌ره‌کی” نۆزده‌یه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “تیرانا” Tirana له وڵاتی ئاڵبانیا نمایشکرا و له لایه‌ن بینه‌رانه‌وه پێشوازییه‌کی بێوێنه‌ی لێکرا و ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی ئه‌م ڕووداوه گرینگه‌ سینه‌ماییه‌ی باوه‌ڕ پێکراویی ئاکادیمیای ئۆسکار Oscar® qualifying خەڵاتی باشترین سیناریۆی ئه‌م به‌شه‌یان پێشکه‌ش به “شەوکەت ئەمین کورکی” و “محەمەد ڕەزا گەوهەری” نووسه‌رانی سیناریۆی ئه‌م فیلمه کوردییه کرد.
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “پێشبڕکێی سه‌ره‌کی” نۆزده‌یه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “تیرانا” بریتی بوون له: “جیوانی ڕۆبیانۆ” Giovanni Robbiano سیناریۆنووس له وڵاتی ئیتالیا، “عیسمه‌ت سیجارینا” Ismet Sijarina سیناریۆنووس و ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی کۆزۆڤۆ، “سیمۆئێن ڤێنتیسلاۆڤ” Simeon Ventsislavov سیناریۆنووس له وڵاتی هه‌نگاریا و هه‌روه‌ها خاتوو “باڕباڕا گاسێر” Barbara Gasser رۆژنامه‌نووس و ڕخنه‌گری سینه‌مایی له وڵاتی نه‌مسا و ئه‌ندامی ئه‌نجوومه‌نی چاپه‌مه‌نییه‌کانی هۆلیڤوودHFPA. ‌
فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “تیرانا” TIFF وه‌کوو گرینگترین و گه‌وره‌ترین ڕووداویی سینه‌مایی ناوچه‌ی باڵکان؛ به مه‌به‌ستی پێکهێنانی ناوه‌ندێکی گرینگی فه‌رهه‌نگی و سینه‌مای سه‌ربه‌خۆ، ڕه‌خساندنی که‌شووهه‌وایه‌کی هه‌ڤاڵانه بۆ سینه‌ماکارانی ئه‌ورووپا و سه‌رتاسه‌ری جیهان و هه‌روه‌ها کۆکردنه‌وه‌ی تامه‌جرۆیان، خوێندکارانی سینه‌ما و شه‌یدایانی ئه‌م هونه‌ره‌ به‌نرخه دامه‌زراوه‌.
فیلمی سینەمایی “ئەزموون” بەرهەمی کومپانیای “میتوس فیلم”ی بەڕلین و کومپانیای “مەستی فیلم”ی سلێمانی که بە پاڵپشتی وەزارەتی روشنبیری و لاوانی حکوومه‌تی هەرێمی کوردستان به‌رهه‌مهاتووه، لە لایەن کۆمپانیای نێودەوڵەتی ئەڵمانی “ئاڕت هوود” ArtHood لە ئاستی جیهاندا بڵاودەبێتەوە.
نۆزده‌یه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “تیرانا” به دروشمی “جیاواز بیربکه‌نه‌وه و یه‌کسان سه‌یربکه‌ن” له چه‌ندین به‌شی پێشبڕکێی له‌وانه؛ به‌شی “فیلمه بڵینده‌کان”، به‌شی “فیلمه یه‌که‌مه بلێنده‌کان”، به‌شی “کورته فیلمه چیرۆکی و ئه‌نیمه‌یشنییه‌‌کان” (فیلمه‌ هه‌ڵبژاردراوه‌کان ڕه‌وانه‌ی خه‌ڵاته‌کانی ئۆسکار ده‌کرێن)، به‌شی “به‌ڵگه‌فیلم”، به‌شی “پێشبڕکێی خوێندکاری”، به‌شی “هونه‌ر و ئه‌زموون”، به‌شی “فیلمه‌کانی باڵکان” و به‌شی “ئه‌و فیلمانه‌ی که به زمانی ئاڵبانیایی سازکراون” و هه‌روه‌ها به‌شی ده‌ره‌وه‌ی پێشبڕکێی، له‌وانه؛ به‌شی “ته‌رکیز”، به‌شی “نمایشی تایبه‌ت”، به‌شی “پانۆڕاما” واته: نمایشی “فیلمی منداڵان”، “جیله‌کان”، “دنیای نوێی”، “زه‌وقه جیاوازه‌کان” و چه‌ندین به‌شی دیکه له ڕۆژانی ٢٤ تا ٣٠ی سێپته‌مبه‌ری٢٠٢١ له شاری تیرانا پێته‌ختی وڵاتی ئاڵبانیا به‌ڕێوه‌چوو.

بۆ زانیاری زیاتر:
http://tiranafilmfest.com/awards-2021/
‌
لاپەڕەی فەرمی فیلمی سینەمایی “ئەزموون” لە ئینستاگرام:
https://instagram.com/the_exam_movie?utm_medium=copy_link

لاپەڕەی فەرمی فیلمی سینەمایی “ئەزموون” لە فه‌یسبووک:
https://www.facebook.com/The-Exam-%D8%A6%DB%95%D8%B2%D9%85%D9%88%D9%88%D9%86-106319785023346/

بەڕێوەبەرایەتی ڕاگەیاندنی گشتی فیلمی سینەمایی “ئەزموون”.

کاتێ ڕۆمانی (یادەوەریی بووکەڵەکان)م خوێندەوە، هەستم کرد (کاروان) نەک هەر ئاستی ئەمڕۆی ڕۆمانی کوردی، بەڵکوو ئاستی پێشووی خۆیشی تێپەڕاندووە. لە خۆمم دەپرسی ئایا دوای ئەم ڕۆمانە ڕۆمانێکی تر چاپ دەکات لانی کەم ئەم ئاستەی بپارێزێت، بەڵام (ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟) ئەگەر لەو باڵاتر نەبێت، هەمان ئاستی ئەوی هەیە. بۆ ئەوەی ڕۆمانێک بە خوێنەری زیرەک بڵێت تێکستێکی داهێنەرانەیە و دنیایەکی گەورەتر لەوەی هەیەی ئەفراندووە، پێویستە بیرۆکەی قووڵی خستبێتە ڕوو، بەڵام لەوەیش گرنگتر ئەو ڕێگا و تەکنیکانەن، کە بیرۆکەکانیان بە شێوەی ناڕاستەوخۆ و جیاواز گەیاندووە.
بۆ ئەوەی باس لە تێکستی (کاروان) بکەین، پێویستە بیخوێنینەوە. ڕەنگە بوترێت ئەمە بۆ هەموو تێکستێک دروستە، بەڵام ڕاستییەکەی لێرەدا مەبەست لە چەمکی خوێندنەوە وەستانە لەسەر هەر وشەیەک، هەر ئاماژەیەک، هەر ڕستە و پەرەگرافێک، تەنانەت ناوی کارەکتەر و شوێن بێمەبەست نین. کەی دەتوانیت بڵێیت تێکستی (کاروان)م خوێندووەتەوە؟ کاتێ دەتوانیت باس لە پێوەندیی نێوان ڕەگەزەکان بکەیت و لە کاتی قسەکردندا نموونەیان لێ وەربگریت. ئەوە خوێندنەوە نییە کە من چەند لاپەڕەی سەرەتای بە پچڕپچڕی سەیر بکەم، یان لێرە و لەوێ سەرنج لە هەندێک ڕستە و زاراوە بدەم و بێم لەبارەیەوە قسە بکەم، گوایە خوێندوومەتەوە.
من بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە کاتێکی زۆرم تەرخان کرد. تێکستی (کاروان) چ چیرۆک و چ ڕۆمان کورت ناکرێنەوە، چونکە لە کۆمەڵێک بیرۆکە پێک هاتوون، چەندان ئاڕاستەیان هەن، بێژمار کارەکتەر دەردەکەون، ڕووداوەکان تێک چڕژاون، کات تێک شکێنراوە و زۆری تر. (کاروان) لەگەڵ نەزانراو، نەوەک لەگەڵ زانراودا کار دەکات، بۆیە ئەو خوێندنەوەیەی ڕووبەڕووی ئەو نەزانراوانە نەبێتەوە، ناتوانێت هیچی نوێ بە دەستەوە بدات. سەرجەم بەرهەمی (کاروان) گەڕانە بە دوای ئەوانەی نین و ونن، نەوەک ئەوانەی هەن و ئامادەن. ئەو ژیانی خۆی نانووسێتەوە، بەڵام مەبەستیەتی ڕێگای تری ژیان بدۆزێتەوە، کە ئەدەبی گێڕانەوە گونجاوترین ژینگەیە تێیدا ئەو ڕێگا نەزانراوانە تاقی بکاتەوە. ئەم ڕۆمانە نموونەیەکی دیاری ئەو گەڕانەیە. پێت دەڵێت ڕێگای تری ژیان زۆرن، بەڵام لە واقیعدا ئێمە تەنیا یەکێکیمان تاقی کردووەتەوە، ئەو ڕێگایەی پێی ژیاوین و بەم ئێستایەی گەیاندووین. ئەم ڕۆمانە ژیانی زانراوی نووسەر و خوێنەریش بە لاوە دەنێت و چەند ڕێگایەکی تری نەزانراو پێشان دەدات. ئایا هەر بە ڕاستی هێشتا توانایەک لە ئارادا نییە ئێمە خودی ئەو تەمەنەی بەو ڕێگا زانراوەدا بە سەرمان بردووە، بە کۆمەڵێک ڕێگای تریشیدا ببەین و بە ئەنجامی دیکە بگەین؟ (کاروان) خۆی لە دەروازەی ڕۆمانەکەدا نووسیویەتی: ((ئەگەر پێت وایە دەبوو بەم خاڵەی ئێستای زەمەنت بگەیت، تۆ لە زەمەن نەگەیشتوویت. خۆ ئەگەر وا بزانیت تەنیا دەکرا بەم ڕێگەیە پێی بگەیت، ئەوا لە زەمەن هەر نەگەیشتوویت! ئەمە بۆیە دەڵێم، چونکە نووسین فێری کردم دەکرێت بە زۆر ڕێگەی جیاواز زەمەن ببڕم. ئەم (ئێستا)یەی ئێستام، یەکێکە لە هەزاران (ئێستا)کانم. ئایا تۆ دەزانیت من بە قەدەر (ئێستا)کانم، (ڕابردوو) و (ئاییندە)یشم هەن؟))
هەوڵ دەدەم لە ڕێگای چەند تەوەرەیەکەوە خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانەکە بکەم:

بەشەکانی ڕۆمانەکە:
لە هەشت بەش پێک هاتووە و دەروازەیەکی هەیە. هەموو ئەو پارچانەی (ئەو ئەفۆریسمانەی) لەو دەروازەیەدا هەن، لە تێکستەکەدا شوێنەواریان هەیە. ڕۆمانەکە لە دەرەوەدا لە مرۆڤ دەچێت و قۆناغەکانی گەشەکردنی بایۆلۆجییانەی مرۆڤیش دەردەخات. دەروازەکە کۆرپەلەی سکی دایکە، بەشی یەکەم ساوایە و لە بەشەکانی تردا گەشە دەکات، بەڵام لە ناوەوە ئەو سیستێمی کاتە تێک دەشکێنرێت و شێوەی بازنەیی شوێنی دەگرێتەوە. بۆ نموونە لە بەشی حەوتەمدا زۆر وردتر لە بەشی یەکەم باس لە قۆناغی منداڵی دەکات. واتە ئەو بیرۆکانەی سەرەتا بە سادەیی خراونەتە ڕوو، لەوێدا قووڵ دەکرێنەوە.

شێوازی ئەپیستۆلەری(Epistolary):
(کاروان) خۆی لە پێشەکیی (ڕاگەردان)دا لەبارەی ئەم شێوازەوە دەنووسێت: (واته‌ گێڕانه‌وه‌ له‌ شێوه‌ی نامه‌دا، یان قسه‌کردن بۆ که‌سێک، یاخود زیاتر له‌ که‌سێک، که‌ ئه‌وانه‌ زیاتر گریمانین، نه‌وه‌ک ڕاستی. یەکێکە لە شێوازەکانی مەنەڵۆگ، بەوەی کارەکتەر بە پلەی یەکەم پشت بە یادەوەریی خۆی دەبەستێت. به‌ ناخیدا ڕوو ده‌چێت و ڕووداوەکان ده‌گێڕێتەوە، کە مەرج نییە بەدوای یەکدا بێن، به‌ڵکوو پاشوپێشیان پێ دەکرێت. ئەو تەکنیکە بەردەوام لای ڕۆماننووساندا جێگه‌ی بایەخ بووە. بۆ نموونه‌ کامیلۆ خۆسێ سێلا له‌ ڕۆمانی خانه‌واده‌ی پاسکوال دوارتێدا به‌ کاری هێناوه‌).(1)
لەم ڕۆمانەدا (کاروان) هەموو شتەکانی خۆی بۆ (کارا فاتیح) دەگێڕێتەوە.(2) واتە لێی دەپرسێت هاوڕێیەکی هەیە و نیازی وایە سەردانی بکات، ئاخۆ ئەو لەو بارەیەوە چی دەڵێت. بۆ ئەوەی (کارا فاتیح) بۆچوونی خۆی پێ بڵێت، سەربردەی هەموو تەمەنی دەگێڕێتەوە، کە پێوەندیی بەو هاوڕێیەوە هەیە. بەکورتی (شەکشەک)، ئەو هاوڕێیەی منداڵیی (کاروان) لە منداڵییەوە گەیشتبێتە هەر کەسێک، شوێنێکی شکاندووە. (کاروان) بڕیاری داوە نەیبینێتەوە و ماوەیەکی زۆریش لە ئەوروپا لە ژیانیدا گوم دەبێت، بەڵام ئەمجارە تەلەفۆنی بۆ دەکات و پێی دەڵێت دیسان دەیەوێت سەردانی بکاتەوە. لەمەوە (کاروان) پەنا بۆ (کارا فاتیح) دەبات بەو هیوایەی لەم ڕووەوە بۆچوونی خۆی بڵێت.
بایەخی ئەم شێوازە لەوەدایە کە هەمیشە ناراتێیەک، واتە کارەکتەرێکی ناوەوە هەیە، گوێی گرتووە و لە گێڕانەوەکەدا بە بێدەنگی بەشدارە، کە لێرەدا (کارا فاتیح)ە. هەروەها ئەو شێوازە وای کردووە کات بە شێوەی زنجیرەیی نەچێتە پێشەوە، بەڵکوو ئاڕاستەی جۆراوجۆر وەربگرێت. دواتر بە تایبەت بۆ ئەم خاڵە دەگەڕێمەوە.

بایۆگرافیا:
ئەوەی پێشتر بەرهەمەکانی (کاروان)ی خوێندبێتەوە، بە تایبەتی (منداڵیم ئاسکێک بوو بەسەر پەلکەزێڕینەکاندا بازبازێنی دەکرد) و گفتوگۆکانی، دەزانێت ئەم ڕۆمانە بە شێوەیەک لە شێوەکان ژیاننامەی نووسەر لە خۆی دەگرێت، بەڵام ژیاننامەیەکی دەقاودەق نا، بەڵکوو هەندێک خەسڵەت و ئاماژەی ژیانی خۆی بە کار هێناون. وەک (ژیڤان بەکر) دەنووسێت ((ئەم کتێبە ژیاننامەیە، وەلێ بە تامی ڕۆمان نووسراوە، هەر لە دەستپێکی ڕۆمانەکەدا، نووسەر باڵ بەسەر گێڕانەوەی بیرەوەرییەکانیدا دەکێشێت. وەگێڕەوەی هەمووشتزان بە کاتی ئێستە و بەردەوام ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە، جیاواز لە تەکنیکە باوەکانی تر، کە چیڕۆکی هونەریی کلاسیکیی کوردی پێ دەنووسران. بە دیوێکی دیکە، گێڕەرەوە خۆی لە کاری ڕابردووی (بوو) دەرباز کردووە، بۆیە بە کاتی ئێستە و بەردەوام ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە)).(3)
بۆ نموونە باوکی هەمیشە لە سیاسەت ترساوە و دایکی کەسێکی بەپارێز بووە، بە تایبەتی لە پاکوخاوێنی و ڕێکخستنی ماڵدا زیادەرۆیی کردووە. منداڵێک لەنێوان ئەو دایک و باوکەدا سەری لێ تێک چووە و بە مانای وشە دەچەوسێنرێتەوە. لای باوک خوێندن هەموو شتێکە و جگە لە کتێبی خوێندنی فەرمی، هەر شتێکی تر قەدەغەیە. دایک دەیەوێت هەموو شتێک بە ڕێکی بچێتە پێشەوە. نابێت کوڕەکەی نەخۆش بکەوێت، نابێت بە ئاوی زۆرگەرم خۆی بشوات و ئاوی زۆرساردیش هەر خراپە. ئەو دوو خەسڵەتەی دایک و باوک تا قۆناغی لاوێتییش بەردەوامن و ڕۆژانە ڕووبەڕووی ئەو کوڕە دەبنەوە، کە لێرەدا ناوی (جیهانگر)ە. نەبوونی ئازادی لەو ماڵەدا وای کردووە (جیهانگر) هێندەی لە خەیاڵدا بژی، هێندە لە واقیعدا نەژی. لەبەر ئەوەیشە خەیاڵێکی چڕی هەیە، بەڵام لە ڕووی جەستەوە شەتەک دراوە. وایش ڕێک کەوتووە هاوڕێی نزیکی (شەکشەک) بێت، کە ئەو تەواو پێچەوانەیەتی. ئەوە وای کردووە هێڵە درامییەکە گەرم ببێت و ژیانی پڕ بێت لە ڕووداو. ئەو خەیاڵە هاتووەتە ناو ڕۆمانەکە و نەیهێشتووە بە تەواوی ببێتە ئەدەبی ژیاننامە، بەڵکوو هەر ئەوەیە ژیاننامە لە پاڵ کۆمەڵێک ڕەگەزی تردا بایەخی هەیە.

زۆریی کارەکتەر:
یەکێ لەو ڕەگەزانەی ڕۆمانی نوێ لە ڕۆمانی تەقلیدی جیا دەکاتەوە، زۆریی کارەکتەرە، بە مەرجێ ئەو کارەکتەرانە خاوەنی زمان و تێگەیشتنی خۆیان بن، نەوەک زمانی نووسەریان بەسەردا زاڵ بێت. لە ئەدەبی کوردیدا (کاروان) بەوە دەناسرێتەوە، کە بەردەوام کارەکتەر دروست دەکات، بەڵام هەر کارەکتەرێک چیرۆکی خۆی هەیە و خاوەنی زمانی خۆیشیەتی. لەناو یەک خێزاندا کەسەکان تەواو جیاوازن. هەتا ئەگەر ناویان نەهێنێت، خوێنەر لە ڕێگای زمانەوە دەیانناسێتەوە. (جیهانگر) و (شەکشەک) هاوڕێی منداڵیی یەکترن، لە یەک کۆڵان و لە یەک ڕۆژدا هاتوونەتە دنیاوە، کەچی دوو دنیای تەواو جیاوازن. زێدەڕۆیی نییە ئەگەر بڵێم ڕۆمانی (ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟) هەزار کارەکتەر زیاتر لە خۆی دەگرێت، کە چیرۆکی یەکێکیان لەوەی تریان ناچێت و زمانی هەر یەکەیان لەوەی تر جیاوازە. واتە ڕۆمانەکە فرەدەنگە. (کاروان) لە سەرەتاوە بایەخی بە فردەنگی داوە. بووەتە ئەزموونی خۆی، بۆیە دەیشتوانێت لە گفتوگۆکانیدا بە چاکی لەبارەی ئەو چەمکەوە بدوێت. نوێترین گفتوگۆی لەژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دایە، کە (شاخەوان سدیق) لەگەڵیدا کردووە. ئەو چەمکەی بە فەلسەفەی جیاوازییەوە گرێ داوە و بەوردی ڕەهەندەکانی دەرخستووە.(4) (د. حەمە مەنتک) پێی وایە (کاروان) ئەو ڕۆماننووسەیە، کە لەبارەی تەکنیکەکانی گێڕانەوەوە شارەزاییەکی دەگمەنی هەیە.(5) من لەگەڵیدا هاوڕام. لەم ڕۆمانەدا بۆ دەرخستنی تێکڕای ڕەهەندەکانی کارەکتەر کۆمەڵێک تەکنیکی نوێی بە کار هێناون، بۆیە تێگەیشتن لە ڕۆمانی (کاروان) پێویستی بە وردبوونەوەی زیاتر هەیە.
منداڵی و گەورەیی پێکەوە:
لە پێشەوە وتمان ڕۆمانەکە لە دەرەوەدا لە مرۆڤ دەچێت و قۆناغەکانی گەشەکردنی بایۆلۆجییانەی مرۆڤیش دەردەخات، بەڵام لە ناوەوە ئەو قۆناغانە تێکەڵ دەبن. دەرخستنی قۆناغی منداڵی لای (کاروان) مانای گەڕانەوە نییە بۆ ئەو قۆناغە، بەڵکوو پێشخستنە. تەمەنی مرۆڤ لە دیدگای ئەودا بەم شێوەیە دابەش ناکرێت: منداڵی، هەرزەکاری، لاوی، کامڵی، پیری، بەڵکوو ئەوانە هەموویان پێکەوە هەن، بۆیە شتێک نییە بە ناوی گەڕانەوە بۆ منداڵی. واتە فڵاشباک نییە، بەڵکوو فلاشفۆوەردە، چونکە منداڵی قۆناغێک نییە، تا تەواو بووبێت، بەڵکوو بەشێکی دانەبڕاوی کاتی ناوەوەیە. ئەو لە چاوی منداڵێکەوە دنیای گەورەکان دەگێڕێتەوە. (کاروان) نایەوێت بڵێت منداڵی بەهەشتە، بۆ ئەوەیشی نییە داخ بۆ بەسەرچوونی ئەو قۆناغە هەڵبکێشێت، بەڵکوو بۆ ئەوەیەتی دنیای ساختەی گەورەکان دەربخات. لە بەشی حەوتەمدا منداڵێک لە ماوەی یەک ساڵدا دوو جار ون دەبێت، یان سەر هەڵدەگرێت. لە ونبوونەکانیدا نهێنیی دنیای گەورەکان دەدۆزێتەوە و پێمان دەڵێت چۆن دەژین. لەو دوو ونبوونەدا کوژرانی چەند کەسێک دەبینێت و نهێنیی دوو سێ ماڵ ئاشکرا دەکات، کە ئەگەر ئەو منداڵە نەبووایە مەحاڵ بوو بیزانین. لە (کاروان)م پرسی ئەو تەکنیکە چییە، کە وا دەکات منداڵێک دنیای گەوران بگێڕێتەوە، بێ ئەوەی منداڵیی خۆی لە دەست بدات. واتە بێ ئەوەی هەست بکەین گەورەیە. گوتی نارەتەرێکی دووڕەگ هەیە. واتە تێکەڵە لە منداڵی و گەورەیی، تا بە جارێ دوو دیدگە دروست بکات. دیدگەی نارەتەرێک، کە هیی گەورەییە و نارەتەرێک، کە خودی منداڵەکەیە. بۆ ئەمەیش زەمینەی ساز کردووە. بۆ نموونە هەر لە بەشی حەوتەمدا، نارەتەرێک هەیە تەمەنی بیستوحەوت ساڵە و لە ئەنکارەیە لەگەڵ نارەتەرێک یەک دەگرێت، کە منداڵێکە لە تەمەنی پێنج و شەشدایە. کەواتە نارەتەرێک کاتێ بە زمانی منداڵێکەوە ڕووداو دەگێڕێتەوە، ئەوە لە ناخیدا نارەتەرێکی گەورەیش هەیە. وەک پێشتر وتمان بە شێوازی ئەپیستۆلەری نووسراوە. هۆشیاریی گەورەیەک و چاوی تیژی منداڵێک یەکیان گرتووە و ڕووداوەکان دەگێڕنەوە. واتە هۆشیارییەکی دووڕەگ ئامادەیە، بۆیە زمانی منداڵێک لەم ڕۆمانەدا هەمان زمانی زمانی منداڵێک نییە لەو واقیعەی ناسیومانە.

چەمکی کات:
بۆ ئەوەی هەر تێکستێکی (کاروان) بخوێنینەوە، پێویستە واز لەو تێگەیشتنە سادەیە بهێنین، کە لەبارەی چەمکی کاتەوە هەمانە، بێ ئەوەی هیچ تێگەیشتنێکی تری پێشوەختیش دروست بکەین، بەڵکوو دەبێت ڕووبەڕووی تێکستەکە ببینەوە، تا لەوێدا وردەوردە تێگەیشتنی خۆمان هەڵبچنین. لەم ڕۆمانەیشدا وەک هەموو بەرهەمەکانی تری بایەخی سەرەکیی بە کات دراوە. بایەخی ئەو بە کات ڕوویەکی فەلسەفەییانەی هەیە، کە بەردەوام لە گفتوگۆکانیدا دەریخستووە. هەر ئەمساڵ لە ڕێی دوو ئەزموونەوە باسی لەو دیوە فەلسەفییەی کات کردووە. یەکەمیان، لە وتارێکدا بە ناونیشانی (کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا)،(6) بەڵام دووەمیان، لەو گفتوگۆیەی لەژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا چاپ کراوە. لە شوێنێکی ئەوەی دووەمیاندا پێی لەسەر جینالۆجیای بەهادا گرتووە، کە لای (نیتشە) هەیە (بەو مانایەی ڕێگەی تێکشکانی حەقیقەت و دەرکەوتنی بەهای ڕاستییە، کە ئەمەیش لە دوو ئاستدا دەردەکەوێت: ئاستی یەکەم، ئەو بەهایە، یان ئەو بیرۆکەیە لە ڕووی مێژوویییەوە چۆن سەری هەڵداوە و چۆن گەشەی کردووە، بەڵام ئاستی دووەم، ڕەخنەیە لەو بەهایە و لابردنی ئەو چینە پیرۆزییەی سەری، تا ناوەوەی بکرێتەوە. بە مانایەکی دی، گومانکردن لە حەقیقەتی ئەو بەهایە، بە مەبەستی تێپەڕاندنی. لێرەدا لە ئاستی ڕەهاوە دەچێتە ئاستی ڕێژەیییەوە. ڕووکەش لا دەچێت و ڕەسەن دەگەڕێتەوە، کە یەکەمیان لەسەر مێتافیزیکا دامەزراوە و لاوازە، بەڵام دووەمیان خاوەنی هێزە و توانای بەردەوامیی هەیە.)(7) واتە ئەو فەیلەسووفە بە هیچ بەهایەک ڕازی نییە، کە ئەوانەی تر بۆمانی پێناسە دەکەن، بەڵکوو پێویستە خۆمان هەڵیانبکۆڵین، تا هەرچی خڵتە هەیە لەسەریان لا دەبەین و ڕەسەنێتییان دەدۆزینەوە. لەم ڕۆمانەدا گەڕانەوە بۆ منداڵی، بۆ خودی منداڵی نییە وەک پێشتر وتم، بەڵکوو بۆ ڕەسەنێتی بەهاکانە، کە هەتا هاتووە بە خڵتە داپۆشراوە. کەواتە لە دنیای (کاروان)دا هەڵکۆڵێن هەیە، نەوەک گەڕانەوە، چونکە نە بە ئاڕاستەیەکی دیاریکراو دەگەڕێتەوە و نە بۆ خاڵێکی دیاریکراویش دەگەڕێتەوە، بەڵکوو هەموو شتێک هەڵدەکۆڵێت. بەکورتی تێکشکاندنی کات پێوەندیی بە بەهاکانی ژیانەوە هەیە. ئەو ئێستاتیکایەیش کە لەو هەڵکۆڵینەدا دەردەکەوێت ئێستاتیکای ژیانە. هەر بە ڕاستی ڕۆچوون بە ناو دنیای (کاروان)دا ڕۆچوونە بە ناو بەهاکانی ژیاندا و چێژی ئەو ڕۆچوونە لەوەدایە، کە وەک خوێنەر بەشداریت. خوێنەری هەڵکۆڵەر، ئەو خوێنەرەی بەوە ڕازی نییە لە ڕێی وەسفی درێژدادڕەوە نووسەر شتی پێ بڵێت، چێژ لە بەرهەمی (کاروان) دەبینێت، چونکە وەک ئەوە وایە خۆی نووسیبێتی. من خۆم لە خوێندنەوەی چیرۆک و ڕۆمانەکانیدا دەیان جار بۆ بڕگەکانی پێشوو دەگەڕێمەوە، تا لەگەڵ ئێستا گرێیان بدەمەوە، کە دەزانم دواتریش دەبێت ئەمانە بە کۆمەڵێکی ترەوە ببەستمەوە. بۆیە دەڵێم هەڵکۆڵین، نەوەک گەڕانەوە.

ناوی کارەکتەر:
هەر لە سەرەتاوە (کاروان) مامەڵەیەکی جیاوازی لەگەڵ چەمکی ناودا کردووە. لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە تا ئەمڕۆ ئەو چەمکە هەڵکۆڵینی نوێی تێدا دەکرێت. ئەزموونەکە لەوە دەرچووە تەنیا لە چیرۆک و ڕۆماندا دەربکەوێت، بەڵکوو چووەتە ئاستی تیۆرییشەوە. لە گفتوگۆ و وتاردا لێوەی دواوە. ئەو تەنیا بۆ ڕازاندنەوە ناو لە کارەکتەر نانێت، بەڵکوو خودی ناوەکە کاری پێ دەکرێت. پێچەوانەی ئەو بۆچوونە تەقلیدییەی پێی وایە ناوی ڕازاوە بۆ کارەکتەری پۆزەتیڤ گونجاوە، بێ ئەوەی ناوەکە هیچ ئەرکێکی لە ئەستۆ گرتبێت، ئەو لە دەرەوەی نەگەتیڤ و پۆزەتیڤەوە لەو چەمکە دەڕوانێت. لەم ڕۆمانەدا ئەزموونێکی تری ناونانی کارەکتەر دەبینین. واتە ناوی هەر کارەکتەرێک بە چیرۆکێکەوە بەندە، کە ئەو چیرۆکە وای کردووە کارەکتەر ناوی خۆی لە دەست بدات و ناوێکی تر هەڵبگرێت. واتە ناو بەشێکە لە پێوەندیی نێوان (من) بەوەی ترەوە، نەوەک شتێکی ئەزەلی بێت. ئەوانەی دەرەوەی خۆت ناوت لێ دەنێن و چیرۆکەکانیش لەو ڕێگایەوە دێنە ئاراوە. ناو چەسپاو نییە، بەڵکوو لە جووڵەدایە و جووڵەکەی بەندە بەو پێوەندییەوە. لە ڕۆمانی تەقلیدیدا ناو چەسپاوە و ناگۆڕێت. لای (کاروان) ناو دەچێتە ئاستی ململانێوە و کاریگەرییەکەی دەردەکەوێت، بۆیە خودی ناوەکە چیرۆکی هەیە. هەتا ئەگەر چیرۆکی ناوی کارەکتەرێکیش نەگێڕدرابێتەوە، ئەوە ئاماژە بەوە دراوە، کە هەیەتی. بۆ نموونە نازانین چیرۆکی ناوی (شەکشەک) چییە، بەڵام وردەوردە بۆمان دەردەکەوێت لە (شکاندن)ەوە هاتووە. هەندێک ناو لە شێوەی تیپدا کورت کراونەتەوە وەک (پ….ن)، (م..ز..ن)، (ست ج..هـ..ن) و (د.ا.و.ر). هەندێک ناوی وەک (کچی میستەر گرین)، (ویتی)، (داچە)، (تیئێنتی)، (نارکۆ)، (پاژان)، (کاردی)، (ئالیلی)، (نازی)، (نیرڤاسەنا)، (سەرجۆنی ئەکەدی)، (گەربووشە)، (کولدیساک:Cul-de-sac)، (شیپە)، (برای مارلین مۆنرۆ)، (مام پەلەکەن)، (ئاڤا گاردنەر)، (کوڕی ژنە بێبرژانگەکە)، (ترینیتی)، (تیتیتی)، (وازا) و(نیدی)مان هەن، کە بەردەوام دەردەکەون و ون دەبن. ناومان هەیە حەقیقەتێکی دیکەی مێژوومان بۆ دەردەخات، جیاواز لەوەی هەتا ئێستا زانیومانە. بۆ نموونە (سۆمارتۆ)، کە ناوی کارەکتەرێکە، نەنک و باپیری لە بیستەکانەوە هاتوونەتە ئەم شارە و بە کوردی دەدوێن. ئەگەرچی مێژووی فەرمی پێمان دەڵێت سامەڕا شارێکە عەباسییەکان دروستیان کردووە، کەچی دەردەکەوێت وشەکە لە (سۆمارتۆ)وە هاتووە و لە سەردەمی بەردینەوە هەیە. کارەکتەرێکی تر بە (دیکفلاش:Dickflash) بانگ دەکرێت. بۆچی؟ چونکە چیرۆکێکی نووسیوه‌ و گوتوویەتی (دیکفلاش:Dickflash)ی تێدا بە‌ کار هێناوە، گوایه‌ ویستوویەتی بڵێت (فلاشباک:Flashback). کارەکتەرێکی تر ناوی (کاکۆ فانۆس)ـە، بەڵام دەرکەوتووە‌ (کەکۆفەنۆس:cacophonous)، یان (cacophonous words) واته‌ ئەو وشانەی لە‌ گوێچکەدا قورسن و دەنگدانەوەی ناخۆشیان هەیە. بەردەوام گەمەی سەیر و سەمەرە لەگەڵ ناودا کراوە. ئێمە هەر ئەو چەند نموونەیەمان لێ وەرگرت، دەنا لە هەر لاپەڕیەکدا شتێکی وات بەر چاو دەکەوێت.

زمان:
بایەخی (کاروان) بە زمان لە لە هەردوو ئاستی تیۆری و پراکتیکدا دەردەکەوێت. لە ڕووی تیۆرییەوە شارەزاییەکی باشی لە قوتابخانە زمانەوانییەکاندا هەیە و چەند جارێک لەو بارەیەوە نووسیویەتی. واتە تێگەیشتن لە پێوەندیی زمان و فەلسەفە بەردەوام خەمی ئەو بووە. لە ڕووی پراکتیکیشەوە وردبینییەکی بەرچاو بە کارەکانیەوە دیارە. یەکێکە لەو نووسەرە دەگمەنانەی لە ڕێنووس، وشەسازی، ڕستەسازی و خاڵبەندی شارەزان. بایەخی سەرەکیی (کاروان) بۆ ڕێتم ئاڕاستەیە، بۆیە لە خۆیەوە وشە فڕێ نادات و دەزانێت چ وشەیەک لە کوێدا بە کار بهێنێت. ئەو بیرۆکانەی (کاروان) بە چەند وشەیەک دایاندەڕێژێت، لای ئەو نووسەرانەی شارەزای زمان نین، بۆ چەند لاپەڕە درێژ دەبنەوە. لەم ڕۆمانەیشدا ئەو شارەزاییەی کۆمەکی کردووە، تا قووڵایی وشە دەربخات. ئەو خوێنەرانەی لە (کاروان) ناگەن، لەبەر ئەوە نییە نازانێت بیرۆکە بە چاکی دابڕێژێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەیە ئاستی زانراوی شت بە لاوە دەنێت و ئاستە نەزانراوەکانی دەردەبڕێت. (کاروان) وەک (ژیڤان بەکر)یش هەر لەو گوتارەیدا نووسیویەتی ڕووداوەکانی ڕابردوو لە شێوەی ئێستادا دەگێڕێتەوە. (دەخوات، دەڕوات، دەبات، دەنووسێت، دەشوات، دادەنیشێت)، نەوەک (خواردبوو، ڕۆیشتبوو، بردبوو، نووسیبوو، شووشتبوو، دانیشتبوو). ئەوە لە لایەک پێوەندیی بەو تێگەیشتنەی ئەوەوە هەیە بۆ کات، کە پێی وایە ڕابردوو و داهاتوویش هەر ئێستان، لە لایەکی تر نایەوێت هێندە (بوو)ی ڕابردوو ڕێتمی زمانەکەی خاو بکاتەوە.

تراجیدیا و کۆمێدیا:
ڕەگەزی تراجیدیا لە هیچ کارێکی (کاروان) جیا نابێتەوە. لە پێشەوە وتم لە دنیای ئەودا بەهاکان هەڵدەکۆڵرێن، تا ڕەسەنێتییان بدۆزرێتەوە. ئەوە ناوەرۆکی تراجیدیایە و (نیتشە) بەردەوام پێی لەسەر بایەخی ئەو تراجیدیایە داگرتووە، کە خودی ژیانە. تراجیدیا ڕوانینی مرۆڤە بۆ قووڵاییەکان. واتە باوەڕنەکردنە بەو مژدە ساختانەی بە مرۆڤ دەدرێن، گوایە هێزی فریادڕەس هەن و بە هانامانەوە دێن. بەڵام ئایا لە دنیای (کاروان)دا تەنیا تراجیدیا هەیە؟ نەخێر، کۆمێدیا لە پاڵ تراجیدیادا دەردەکەوێت، چونکە هەردووکیان یەکێکن. بۆیە زۆر جار چەمەکە لای توێژەرەوان دەبێتە (تراجیکۆمێدی). خودی کۆمێدیایش واتە ترازاندنی ئەوەی هەیە، بەو مەبەستەی ئەو لایەنانەی دەربکەون، کە نەناسراو و نەزانراون. لەم ڕۆمانەیشدا تراجیدیا و کۆمێدیا تێکستەکە دەجووڵێنن. لەو شوێنانەی ئازار هەیە، (ئازار بەو پێناسەیەی نیتشە بۆی کردووە)، پێکەنینیش ئامادەیە. پێکەنین واتە کردنەوەی دەرگەی تر بەسەر بابەتدا. تا ئەو ڕۆمانە تەواو دەکەیت بێژمار لە قاقای پێکەنین دەدەیت. وای لێ دێت هەر ناوی (شەکشەک) بێت، پێکەنین دەتگرێت. لەو کاتانەی ژیان گەورەترین مەترسیی لەسەرە و وا دەزانیت ئێستا مەرگ دەردەکەوێت، دیمەنێکی کۆمێدی وات لێ دەکات قاقا پێبکەنیت. بۆ نموونە لە بەشی هەشتەمدا، کاتێ (پاژان) دەگەیەننە بەغداد، خوێنەر دەستی بە دڵیەوە گرتووە، ئاخۆ کەی دەگیرێن، کەچی هەر لەوێدا قاقا پێدەکەنێت. لەم ڕۆمانەدا خۆشەویستیی بۆ ژیان فۆکەسی گەورەی لەسەر کراوە. ئەو (شەکشەک)ەی سەرەتا وا دێتە بەر چاو کەسێکی بێباکە، بەڵکوو توندوتیژە، بەڵام دواتر بە تایبەتی لە بەشی هەشتەمدا دەردەکەوێت چەند ژیاندۆستە و هەموو هەوڵێکی ئەوەیە (جیهانگر) ئاسوودە بکات.

شەکشەک وەک تێرمێکی فەلسەفی:
زۆر تێرمی فەلسەفی و سایکۆلۆجی لە تێکستی ئەدەبییەوە وەرگیراون. بۆ نموونە سادیزم، ماسۆکیزم و دۆنکیخۆت. دەکرێت لەمەودوا (شەکشەک) بەوانە بگوترێت، کە ئەگەرچی هیچ ئارەزوویەکی ئازاردانیان نییە، بەڵام بگەنە هەر کەسێک شوێنێکی دەشکێنن و خوێنی لێ دەهێنن. (شەکشەک) لە ڕۆمانەکەدا وای لێ دێت، هەر دەربکەوێت خوێنەر چاوەڕێیە، خوێن لە جەستەی کەسێکەوە بهێنێت، لە کاتێکدا ئەوانەی تر بۆی دەپۆشن و دەڵێن نەیزانی. نووسەر لە سنووری هونەردا ئەتمۆسفێرێکی میتۆلۆجییانەی هێناوەتە کایەوە، تا کاری (شەکشەک) بە چاکی مەیسەر ببێت و بە پێوەری واقیعی زانراو لێی نەڕوانێت. (شەکشەک) دژی سیستێمە. ناهێڵێت هیچ پرۆسێسێک تەواو ببێت، بەڵکوو لە ڕێی شکاندنەوە تێکی دەدات. (شەکشەک) ئەو هەموو خوێنە لە جەستەکان دەهێنێت، بەڵام کەس ناکوژێت. تەنیا باوکی خۆی کوشتووە، ئەویش لە ڕێی گاڵتەوە، کە ئەمە مانایەکی سایکۆلۆجییانەی هەیە. لە تێکستەکەدا هیچ ئاماژەیەک نییە خوێنی لە جەستەی دایکی هێنابێت. ئەو دایکەی تەنیا یەک جار لە بەشی هەشتەمدا بە ڕاستی دەردەکەوێت، لە کاتێکدا دوای مردنی مێردی سۆندەیەکی بە دەستەوەیە و باخ ئاو دەدات. جلی ڕەشیشی نەپۆشیوە، گوایە مێردی وەسیەتی کردووە ڕەش نەپۆشێت.

لایەنی دەروونی:
شێوازی نووسینی (کاروان) بە پلەی یەکەم دەروونییە. تێکشکاندنی کات و دابەشکردنی بەسەر یەکەی وردورددا پێوەندیی بە لایەنی دەروونییەوە هەیە. وەک (نەهرۆ هۆمەر) دەڵێت (ئەم ڕۆمانە پارچەپارچەیە و ھەر پارچەیەکی لە نێو دوو سێ بەش خۆی تەواو دەکات، یا بڕێکیش بە کراویی ھێڵدراونەتەوە).(8)
ڕووداوەکانی دەرەوە لە ناوەوەدا دەبنە ئاماژە. واتە لە ئاستی وشەوە دەچنە ئاستی نیشانە. (کاروان محەمەد فەتاح) پێی وایە بەرهەمی (کاروان کاکەسوور) (بریتییە لە ئاماژە، چونکە شتەکانی دەرەوە لە ناوەوە بۆ ئاماژە دەگۆڕێت. ئەوە تەنیا گۆڕینی یاساکانی کاتی دەرەکی نییە، بەڵکوو گۆڕینی ئاستەکانی زمانیشە لە ڕاستەوخۆیییەوە بۆ ناڕاستەوخۆیی. خوێنەر لێرەدا بوونەوەرێکی دەستەپاچە نییە، کە تەنیا گوێ بگرێت، بەڵکوو ئەرکی هەیە. ئەوە خوێنەرە هەر لە ڕێی ئاماژەوە ئەو دیمەنانە بە شێوازی خۆی پێک دەبەستێتەوە و مانایان لێ پێک دەهێنێت.)(9) فاکتەری کۆمەڵایەتی و ئابووری ڕۆڵی گەورەیان هەیە، بەڵام لە ناوەوە بەو زەقییە دەرناکەون. ئەمە تەنیا پێوەندیی بە (کاروان)ەوە نییە، بەڵکوو بە گشتی ئەو ڕۆمانانەی بایەخ بە لایەنی دەروونی دەدەن، کێشە زەقەکانی دەرەوە بۆ ئاماژە دەگۆڕن، بۆیە تێگەیشتنیان سەختترە لەوانەی دیوی دەرەوە پێشان دەدەن. بەرهەمەکانی (دۆیستۆیەڤسکی) لەم بابەتەن. (تاوان و سزا) بە تایبەتی. دوای ئەوەی (ڕاسکۆلینکۆڤ) لەژێر فشاری دۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا ژنێکی بەتەمەن دەکوژێت و پارەکانی دەدزێت، تووشی دۆخێکی دەروونیی دژوار دێت و دەکەوێتە لێکدانەوەی خودی تاوانەکەی. جارێک پاساوی بۆ دەهێنێتەوە و جارێک خۆی دادگایی دەکات. ناوەناوە کێشەی خێزانیی خۆی دێنێتە ناوەوە، کە هەم دایکی و هەم خوشکی بە دەست کۆمەڵێک گرفتەوە دەتلێنەوە. دەگاتە ئەوەی (ڕاسکۆلینکۆڤ) زمانی بشێوێت و وشەکانی لە شێوەی وڕێنەدا گوێیان لێ بگیرێت، تەنانەت کاتێ دەچێتە بنکەی پۆلیسیش، وا دەزانن تێک چووە. واتە هۆکاری دۆخە دەروونییەکەی (ڕاسکۆلینکۆڤ) ئابووری و کۆمەڵایەتییە، بەڵام زۆر بە ناڕاستەوخۆیی ئاماژەیان پێ دراوە. (کاروان) ئەگەرچی خۆی لە دەیان کێشەی گەورەی وەک شۆڕش، شەڕ، ڕاونان، گرتن و کوشتن دەدات، بەڵام ئەوانە دەکاتە شتی لاوەکی. ئەوەی بایەخی سەرەکیی هەیە کاریگەریی ئەوانەیە لەسەر دۆخە دەروونییەکاندا. شتێکی سەیر نییە ئەگەر دەبینین لە ڕۆمانی ئەودا وەسف زۆر کەم هەیە، چونکە هەمیشە چیرۆک ئامادەیە. واتە زنجیرەچیرۆک شێوەی وەسفی درێژدادڕی گرتووەتەوە. (پێشڕەو عەبدوڵا) پێی وایە (کاروان) بایەخ بە قووڵایی کارەکتەر دەدات، بۆیە خوێنەر نابێت لە بەرهەمەکانیدا وەک ڕۆمانی هەندێک ڕۆماننووسی تر بە دوای وەسف و گوتەی زەقدا بگەڕێت.(10) (سابیر ڕەشید) پێی وایە ناکرێت بە یەک جار لە (کاروان) بگەیت، چونکە هەم هۆشیارییەکی فرەوانی هەیە و هەم ئەو شێوازەی پێی دەنووسێت جیاوازە لەو شێوازە باوانەی ئەمڕۆ.(11) (دڵزار حەسەن) هۆکاری ئەوەی کەم قسە لەبارەی دنیای (کاروان)ەوە کراوە هەر بۆ ئەو فاکتەرە دەگەڕێنێتەوە.(12)
ڕاستییەکەی وەسفی دەروونی لای (کاروان) هەیە، کە مادام لە ناوەوەیە نابێتە هۆی وەستانی پرۆسێسی گێڕانەوە، بەڵام وەسفی دەرەکی وەک (پێشڕەو عەبدوڵا) دەڵێت کەمە، یان نییە. زۆر جار نووسەران لە نەبوونی بیرۆکەوە پەنا بۆ وەسف دەبەن، بەڵام توانای (کاروان) لەوەدایە بەردەوام چیرۆک دروست دەکات، بۆیە پێویستی بەو وەسفە نییە. هەتا کاتێ وەسفی دەرەوەیش دەکات، هەر وەک ئەوە وایە لە ناوەوە بێت. لێرەدا پێم خۆشە نموونەیەک بهێنمەوە، کە باس لە ماڵێکی دەوڵەمەندە، دوای ئەوەی سەفەریان کردووە کوڕەکەیان ماوەتەوە و هاوڕێکانی بۆ ماڵ دەباتەوە. ئەوان وەک ئەوە وایە چووبێتنە دنیایەکی تر. هەموو شتەکان دەپشکنن. لەبارەی وێنەی دایک و باوکیەوە ئەم پەرەگرافە دەخوێنینەوە:
(هاوڕێیان بە‌ بۆنی‌ خۆش مەست دەبن و خۆیان هەڵدەدەنه‌ سەر تەخته‌ نایابەکەی نووستن‌. ئینجا لەو وێنانه‌ دەڕوانن، کە‌ لە‌ دیوار دراون. یەکێکیان دووقۆڵییە‌ و بە‌ بۆنەی زەماوەندەکەیانەوه‌ گرتوویانە. دایکی درێسێکی سپیی، کە‌ بە‌ جلی بووکێنی ناسراوه‌؛ پۆشیوە. دەستی چەپی خستووەته‌ ناو دەستی مێردەکەیەوه‌ و بە‌ ڕاستەی چەپکێ گوڵی گرتووە. ئەگەرچی وێنەکە‌ ڕەشوسپییە، بەڵام دیاره‌ ئەو نینۆکانەی لە‌ بنەڕەتدا سوورن، کە‌ ئەوەتا لەسەر پەڕەی گوڵه‌ سپییەکاندا جیاواز خۆیان دەنوێنن. چەپکەگوڵەکەی بە‌ سکیەوه‌ ناوه‌ و تا نزیک ئەژنۆی هاتووە. دەکرێت بڵێین لە‌ پلاستیک دروست کراوه‌ و خاوەنی ستۆدیۆ‌ بەو مەبەسته‌ دایناوە، کە‌ هەر بووکێکی دیکە‌ بە‌ دەستیەوه‌ بگرێت، کاتێ بۆ وێنەگرتن ڕێی دەکەوێته‌ لای. زنجیرێکی سپیی لە‌ مل کردووە، کە‌ هەمان ڕەنگی کاتژمێرەکەی مەچەکی هەیە. پەپوولەیەکی پێوەیه‌ و لەسەر سنگی هەڵنیشتووە. قژی گەیشتووەته‌ سەر شانی و تارایەکی سپیی تەنک بەشێکی داپۆشیوە. تاراکە‌ لە دواوه‌ شۆڕ بووەتەوه‌ و لە‌ زەوی خشاوە. وەک بڵێی ویستبێتی هەقی ئەو شوێنانەی‌ جەستەی بکاتەوە، کە‌ تەواو ڕووتن، بە‌ تایبەتی قۆڵەکانی و بەشێکی زۆری سنگی. بزەیەکی خستووەته‌ سەر لێوی، بە‌ ڕادەیەک ددانه‌ وردەکانی لە‌ شێوەی نیمچەسێگۆشەیەکدا دەرکەوتوون. برۆ باریکەکانی نەخشێکیان پێک هێناوە. بوونەته‌ سنووری نێوان ناوچەوان و دەموچاوه‌ درێژکۆلەکەی. مەمکە خڕەکانی لەژێر درێسەکەدا دەرپۆقیون و جیاوازییەکیان لە‌ تۆپۆگرافیای قوماشەکەدا‌ دەرخستووە، بە‌ ڕادەیەک هەر دەڵێی ئەو دوو تۆپه‌ بەشێکن لە‌ درێسەکە، نەوەک لە‌ جەستەی. مێردی بە‌ قاتێکی ڕەشەوه‌ لە‌ تەنیشتی وەستاوە، بگره‌ جەستەی بە‌ جەستەیەوه‌ لکاندووە، بە‌ ڕادەیەک ئەوەی لێکیان جودا دەکاتەوە، تەنیا ڕەنگە، کە‌ ئەمیان سپی و ئەویان ڕەشە. جووتێ دەستکێشی سپیی بە‌ دەستەوه‌ گرتوون، کە‌ دیاره‌ هیی ژنەکەین. ڕەنگه‌ لەوەیاندا ویستبێتی مانایەک پێشان بدات. خۆ دەشێ‌ نەریتێکی ستۆدیۆکە‌ بێت. ئەگەرچی باڵای کورت نییە، بگره‌ بەرزە، بەڵام نەیتوانیوه‌ لە‌ سێ چوار سانتیمەتر زیاتر بەسەر هیی ژنەکەی بکەوێت. ئەویش وەک ئەم پێڵاوی فلاتی لە‌ پێ کردووە).

———————————

سەرچاوەکان:
1 کاروان عومەر کاکەسوور، ڕاگەردان، پاشکۆی بەرهەمەکانم، لە زنجیرە بڵاوکراوەکانی غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، چاپی یەکەم، 2017، ل16
2 ئەگەرچی لە تێکستەکەدا تەنیا ناوی (کارا) هاتووە، بەڵام وەک لە کتێبی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا نووسیویەتی مەبەستی لە (کارا فاتیح)ی هاوڕێیەتی. لە نێوان هاوڕێیاندا تەنیا یەک ناو دەهێنرێت، ناوی خۆی. (کاروان) چیرۆکی لەدایکبوونی ئەم ڕۆمانەی بۆ گێڕاومەتەوە.
3 ژیڤان بەکر، ڕۆمانی ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە، ماڵپەڕی ژنەفتن. لینک:
ڕۆمانی “ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟” – ژنەفتن (jineftin.krd)
4 ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ، گفتوگۆی شاخەوان سدیق لەگەڵ کاروان عومەر کاکەسووردا، چاپی یەکەم، 2021
5 دیبەیتێکی کراوە لەبارەی دنیای ئەدەبیی کاروان کاکەسوور. لە یوتیوب وەرگیراوە.
(6) Plican l Debayti krawa l Dnyayi Adabi Karwan Kakasur – YouTube
6 کاروان عومەر کاکەسوور، کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا، ژمارە یەکی گۆڤاری گێڕانەوە، 2021
7 ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ، گفتوگۆی شاخەوان سدیق لەگەڵ کاروان عومەر کاکەسووردا، چاپی یەکەم، 2021، ل20
8 نەهرۆ هۆمەر، ڕۆمانی تێپەڕ؛ «ئەو ھاوڕێیەی منداڵیی ببینەوە؟»ـی کاروان کاکەسوور بە نموونە، ماڵپەڕی ژنەفتن. (هەڵەی چاپ لە ناونیشانەکەدا هەیە!) لینک:
ڕۆمانی تێپەڕ؛ «ئەو ھاوڕێیەی منداڵیی ببینەوە؟»ـی کاروان کاکەسوور بە نموونە – ژنەفتن (jineftin.krd)
9 کاروان عومەر کاکەسوور، مۆزەخانەی کوڕەقژدرێژ، ڕۆمان، ناوەندی ئاشتی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، چاپی یەکەم، 2021 پێشەکییەکەی (کاروان محەمەد فەتاح).
10 هەمان سەرچاوەی سێیەم.
11 سەرچاوەی پێشوو.
12 هەمان سەرچاوە.

گه‌ر بمانه‌وێت باس له‌ وه‌رگێڕان بكه‌ین، پێویسته‌ سه‌ره‌تا بچینه‌ لای خۆرئاواییه‌كان و باسی وه‌رگێڕانی كتێبه‌ پیرۆزه‌كان بكه‌ین. ده‌بێت ئاماژه‌ به‌وه‌یش بكه‌ین كه‌ تا نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌م تیۆری وه‌رگێڕان لای ئه‌وان له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و دیبه‌یته‌دا گیری خواردبوو كه‌ جۆرج شتاینه‌ر به‌ مشتومڕێكی ”بێهوده‌“ له‌مه‌ڕ ”مۆدێلێكی سێلایه‌نه‌“: ”شرۆڤه‌كردن،“ ”وه‌رگێڕانی حه‌رفی“ و، ”لاساییكردنه‌وه‌یه‌كی ئازاد“ ناوی ده‌بردن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا جیاوازیی نێوان وه‌رگێڕانی ”وشه ‌به‌ وشه‌“ و ”واتا به‌رامبه‌ر واتا“ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می سیسیرۆ (106 پێش زایین – 46 پێش زایین) و سه‌ینت جیرۆم (‌347 زایین -420 زایین‌). له‌ خۆرئاوا، له‌و شوێنه‌ی كه‌ پێگه‌ی نووسه‌ره‌ كلاسیكییه‌كانی یۆنانی كۆن و ڕۆما له‌ ئاستێكی باڵادا بوو، بۆ ماوه‌ی نزیكه‌ی دوو هه‌زار ساڵ یاسا و ڕێساكانی نووسه‌رانی یۆنان و ڕۆما بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی وه‌رگێڕان بوون.
قسه‌كردن له‌سه‌ر وه‌رگێڕان له‌ سه‌ده‌ی یه‌كه‌می پێش زایین و چه‌ند سه‌ده‌یه‌كی پاش زایینیش هه‌ر له‌ ئاستی وشه‌دا بوو. وه‌گێڕانی كتێبی پیرۆزی ئینجیل و ته‌ورات به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی لای وه‌رگێڕه‌كان وه‌ك مادده‌یه‌كی خاو سودیان لێ ده‌بینرا، هه‌ر ئه‌مه‌یش وای كردبوو كه‌ هه‌ر لادانێك له‌و په‌رتووكه‌ پیرۆزانه‌ هه‌را و زه‌نایه‌ك له‌ دنیای وه‌رگێڕاندا بهێنێته‌ ئاراوه‌.

هۆراس یه‌كێك بووه‌ له‌و وه‌رگێڕانه‌ی كه‌ سه‌باره‌ت به‌ پاچڤه‌ی وشه‌ به‌رامبه‌ر به‌ وشه ناقایل بووه‌، بیست ساڵێك پێش زایین جه‌ختی له‌ به‌رهه‌مهێنانی تێكستێكی جوان و دڵگیر‌ له‌ زمانی به‌رامبه‌ردا كردووه‌ته‌وه‌. هه‌ر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی هۆراس كاریگه‌ریی كردووه‌ته‌ سه‌ر وه‌رگێڕه‌كانی سه‌ده‌كانی دواتر. به‌م شێوازه‌ سه‌ینت جیرۆم كه‌ به‌ناوبانگترین وه‌رگێڕی سه‌رده‌مه‌كی خۆی بووه‌، پشتی به‌ بیروڕاكانی سیسیرۆ، بۆ پێداچوونه‌وه‌ و وه‌رگێڕانی چاپێكی نوێی ئینجیل به‌ زمانی لاتینی، به‌ستووه‌. له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ستراتیجی خۆی له‌ باره‌ی وه‌رگێڕانه‌وه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ربڕیوه‌: ”كاتێك له‌ زمانی گریكه‌وه‌ وه‌رده‌گێڕم- جگه‌ له‌ كتێبی پیرۆز كه پێكهاته‌ی ڕسته‌سازییه‌كه‌ی ئاڵۆزییه‌كی تێدایه‌- به‌ شێوازی وشه‌ به‌رامبه‌ر به‌ وشه‌ وه‌رناگێڕم، به‌ڵكو به‌ شێوازی واتا به‌رامبه‌ر به‌ واتا وه‌رده‌گێڕم.“
دواتریش لای چینییه‌كان به‌تایبه‌ت بایه‌خ به‌ وه‌رگێڕان دراوه‌، بۆ نموونه‌ له‌ سه‌رده‌می بنه‌ماڵه‌ی هانه‌كانی خۆرهه‌ڵات و سه‌رده‌می سێ پاشایه‌تییه‌كه‌دا (148-265 زایین) باس له‌ وه‌رگێڕانی وشه‌ به‌رامبه‌ر به‌ وشه‌ كراوه‌ و پێكهاته‌ی ڕسته‌سازیی زمانی یه‌كه‌م پشتی پێ به‌ستراوه‌. له‌ سه‌رده‌می عه‌باسییه‌كانیشدا (750-1250 زایین) له‌ به‌غداد ناوه‌ندێكی گه‌وره‌ی وه‌رگێڕان كراوه‌ته‌وه‌‌، زۆر جار كتێبی زانستی و فه‌لسه‌فیی گریكه‌كان بۆ زمانی عه‌ره‌بی پاچڤه‌ كراون‌، به‌ڵام هه‌ندێك جار پشت به‌ زمانی سریانی وه‌ك زمانێكی نێوه‌ندگیر به‌ستراوه‌. عه‌باسییه‌كان دوو شێوازی وه‌رگێڕانیان بوونیاد ناوه‌: شێوازی یه‌كه‌م یوحه‌ننا ئیبن ئه‌لبه‌تریق و ئیبن نه‌عیمه‌ ده‌ستیان پێ كردووه‌، هه‌ڵبه‌ت ئه‌و دوو وه‌رگێڕه‌ تاڕاده‌یه‌كی زۆر پشتیان به‌ وه‌رگێرانی حه‌رفی به‌ستووه‌. دواتریش به‌یكه‌ر و حه‌ننا ئه‌م شێوازه‌یان به‌ ناكامڵ زانیوه‌ و شێوازی دووه‌میان،‌ واتا به‌رامبه‌ر به‌ واتا، به‌ گونجاو زانیوه‌.
له‌ سه‌ده‌كانی پازده‌یه‌م و شازده‌یه‌مدا زمان و وه‌رگێڕان بوون به‌ دارده‌ستێك بۆ ململانێی نێوان زلهێزیه‌كان. زمانی لاتینی كه‌ كه‌نیسه‌ی ڕۆما كۆنترۆڵی كردبوو، ده‌سته‌ڵاتێكی تاكڕه‌هه‌ندی به‌سه‌ر زانست و ئاییندا هه‌بوو، به‌ڵام بزووتنه‌وه‌ی مرۆڤگه‌راكانی ئه‌وروپا له‌ سه‌ده‌كانی چوارده‌یه‌م و پازده‌یه‌مدا ڕووبه‌ڕووی ئه‌و ده‌سته‌ڵاته‌ ئایینییه‌ بوویه‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی پازده‌یه‌مدا ڕیفۆرمخوازه‌ پرۆتیستانه‌كانی باكووری ئه‌وروپا، كه‌ ده‌ستپێكی جیابوونه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ بوو له‌نێو مه‌سیحییه‌تدا، له‌ ڕێگه‌ی وه‌رگێڕانی ئینجیله‌وه‌ بۆ زمانه‌ لاوه‌كییه‌كان، توانییان ته‌ححه‌دای زمانی لاتین بكه‌ن. له‌ وه‌ها بارودۆخێكدا وه‌رگێڕانی هه‌ر كتێبیك كه‌ ده‌سته‌ڵاتی كه‌نیسه‌ی به‌سه‌ره‌وه‌ نه‌بوایه‌، مه‌ترسیی یاخیبوون له‌ ئایین یان سانسۆركردنی لێ ده‌كرا. ته‌ناته‌ كه‌مترین وه‌رگێڕان به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك بۆ سه‌ر ته‌كووز و دامه‌زراوه‌كان داده‌نرا. بۆ نموونه‌ له‌ ساڵی 1551 دادگای پشكنینی ئیسپانیا بڵاوكردنه‌وه‌ی ئینجیلی به‌ زمانه‌ لاوه‌كییه‌كان یاساغ كرد. چاره‌نووسێكی ته‌ڵخیش ڕووبه‌ڕووی ئه‌وانه‌ ده‌بوویه‌وه‌ كه‌ ئه‌و جۆره‌ تێكستانه‌یان ده‌خسته‌ به‌ر ده‌ستی خه‌ڵكی ئاسایی. دوو دیارترین نموونه له‌م باره‌یه‌وه‌‌ بریتین له‌ وه‌رگێڕ و ئایینشناسی ئینگلیز، ولیام تینداڵ (1490-1536 ز.) و یه‌كێك له‌ نووسه‌ره‌ هیومانیسته‌ فه‌ڕه‌نسییه‌كان به‌ نێوی ئیتین دۆلێت (1509-1546 ز.).

تینداڵ زمانزانێكی به‌شكۆ بوو كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كرێت هه‌شت زمانی زانیوه‌. ئه‌و ئینجیله‌ی ئه‌و وه‌ریگێڕابوو به‌رهه‌می ژیانی ئاواره‌یی بوو، دواتر به‌ فه‌رمانی پاشا هێنریی پێنجه‌م ئه‌و چاپه‌ی ئینجیل یاساغ كرا. تینداڵ به‌بیانووی داهێنان له‌ وه‌رگێڕانی ئینجیلدا ڕفێنرا و له‌ 1536 له‌ هۆڵه‌ندا له‌ خاچ درا، به‌م شێوازه‌ ناوبراو بوو به‌ یه‌كه‌مین شه‌هیدی وه‌رگێران. دواتریش دۆلێت له‌ ساڵی 1536دا له‌لایه‌ن فاكه‌ڵتیی ئایینیی زانكۆی سۆربۆنه‌وه‌ سه‌ركۆنه‌ كرا، ته‌نیا بیانوویه‌ك بۆ ئه‌م كاره‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ له‌ وه‌رگێڕانی یه‌كێك له‌ دایه‌لۆگه‌كانی ئه‌فلاتۆندا دۆلێت سێ وشه‌ی (هه‌رگیز هیچ شتێك)ی بۆ كۆتایی ڕسته‌یه‌كی ئه‌فلاتۆن زیاد كردبوو، شایانی باسه‌ ئه‌و ڕسته‌یه‌‌ باسی له‌ ژیانی دوای مردن ده‌كرد، به‌ زیادكردنی ئه‌و سێ وشه‌یه‌ هه‌بوونی ڕۆژی په‌سڵانی ڕه‌ت كردبووه‌وه‌. به‌م شێوازه‌ ئه‌میش تۆمه‌تی كوفركردنی درایه‌ پاڵ و به‌زیندوویی خرایه‌ نێو ئاوره‌وه‌.
گه‌وره‌ترین كارێك له‌ سه‌ده‌ی شازده‌یه‌مدا له‌ وه‌رگێڕاندا كرابێت، له‌لایه‌ن مارتن لۆسه‌ری ئه‌ڵمانییه‌وه‌ كراوه‌. وه‌رگێڕانی ئینجیل له‌ ساڵی (1522 ز.) و ته‌ورات له‌ (1534) له‌ دیارترین كاره‌كانی وی بوون. لۆسه‌ر باوه‌ڕی وا بوو كه‌ ده‌بێت ئه‌و په‌رتووكه‌ پیرۆزانه‌ به‌ زمانی خه‌ڵكی ئاسایی پاچڤه‌ بكرێن. وته‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی بووه‌ هۆكارێك كه‌ ڕه‌چه‌شكێن بوو له‌ دنیای وه‌رگێڕاندا: ”ده‌بێت له‌ ماڵه‌وه‌ له‌ دایكه‌كان، له‌ كۆڵان له‌ منداڵان و، له‌ بازاڕیش له‌ پیاوان پرسیار بكه‌یت كه‌ چۆنهایی قسان ده‌كه‌ن، تۆیش هه‌ر به‌و زمانه‌ وه‌ربگێڕیت.“

وه‌رگێڕان له‌ ئاستی وشه‌دا تا ده‌یه‌ی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوو به‌رده‌وام بوو، له‌ ناوه‌ڕاستی شه‌سته‌كان به‌دواوه، كاتێك كاتفۆرد (1917-2009) توانیی‌ ئاستی وشه‌ی تێبه‌په‌ڕێنێت، ئیدی له‌و ده‌مه‌ به‌دواوه‌ وه‌رگێڕان وه‌ك زانستێك له‌ به‌شێكی زۆری زانستگه‌كانی جیهاندا خوێندرا.
حه‌مه‌كه‌ریم عارف له‌ كتێبی ”خیانه‌تی حه‌ڵاڵ“دا باس له‌ یه‌كه‌مین ئه‌زموونی وه‌رگێڕان له‌ ناو كورددا ده‌كات و باوه‌ڕی وایه‌ كه‌ مه‌ترانێكی سابڵاخی له‌ ساڵی 1919 یه‌كه‌مین جار كتێبی پیرۆزی مه‌سحییه‌كانی كردووه‌ به‌ كوردی‌. له‌ په‌نجاكانی هه‌مان سه‌ده‌دا مامۆستا جه‌مال نه‌به‌زیش ”پاڵتۆ“كه‌ی گۆگۆل و ”گه‌رداو“ه‌كه‌ی شكسپیری كردوون به‌ كوردی. به‌م شێوازه‌ كتێبه‌ ئاینییه‌كان بوون به‌ سه‌رچاوه‌ی وه‌رگێڕان لای پاچڤه‌كارانی كوردیش.

له‌ ساڵی 1997ه‌وه‌ كۆمه‌ڵه‌ی گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌ بڕیاری ژماره‌ 71\288 ڕۆژی 30 ئه‌یلوولی هه‌موو ساڵێكی وه‌ك ڕۆژی وه‌رگێڕانی جیهانیی دیاری كرد. دیاریكردنی ئه‌و ڕۆژه‌ پاش ئه‌وه‌ هات كه‌ سه‌ینت جیرۆم له‌ هه‌مان به‌رواردا له‌ شاری به‌یتله‌حمی فه‌له‌ستینی ئێستا كۆچی دوایی كردووه‌. سه‌رمه‌شقیی وی له‌ وه‌رگێڕانی ئینجیلدا له‌ زمانی گریگه‌كانه‌وه‌ بۆ زمانی لاتین وای كرد ئه‌و قه‌شه‌یه‌ به‌ باوكی وه‌رگێران دیار بكرێت.

عه‌لی نادر
30 ئه‌یلوولی 2021

——————————-
سه‌رچاوه‌كان:

1- حه‌مه‌كه‌ریم عارف: ”خیانه‌تی حه‌ڵاڵ“
2- ویكیپیدیا: جه‌ی. سی. كاتفۆرد
3- بابه‌تێكی نه‌ته‌وه‌ یه‌كرگرتووه‌كان كه‌ له‌م به‌سته‌ره‌ی خواره‌وه‌دایه‌:
https://www.un.org/en/observances/international-translation-day
4- تیۆره‌كانی وه‌رگێڕان: جێرمی مه‌نده‌ی.

هەزار ساڵ بوو چاوەڕوان بووم
هەر دەهاتى و نەدەهاتی.
كاتێ هاتى نە تۆ تۆ بووی
نە من خۆم بووم!
نە تۆ لەیلە پڕ مەیلەكەی جارانم بووی
نە من فەرهادە گێلەكەی ئاشقت مام
كاتێ هاتى
نە سیمرخێك لەم ناوە مابوو نە منیش
ئیتر ئەژدیهاى ڕۆژگارم پێ دەكوژرا
نە بەهار بووی ئەشقی ڕەنگاوڕەنگت پێ بێ
نە پایز بووی تەنكە غه‌می بڵاو و بێدەنگت پێ بێ
نە هاوین بووی لە بڵاچەی ئارەزووتا بمخنكێنی
نە زستان بووی تێر تێر بەسەرما بگریت و
مەشخەڵانی گڕكانى دڵم داكەوێ
بڵێم ئیتر لەسەر سینەی خۆرنەدیدەی
تۆدا خەوم لێ دەكەوێ
من وام دەزانى ئەگەر بێی
چاوە شینەكانت وەكو
غه‌مەكانى من قووڵ دیارن
قژە زەردەكەت غەریبی ئێوارانمە
لەبەر تاڤگەی تەنیاییا
دەمخواتەوە
كڵپەی باڵا داگیرساوەكەت بەیانییان
خومارشكێنی شەوانى تاڵیم دەكا
من نەمزانى؟
تەرمی بەفرەكەت قەڵەمی
دەستوپێی شیعرم دەشكێنێ
غەریبییەكی لە ئازار بەئازارترم
بۆ دێنێ
هەزار ساڵ بوو
بەدیار شووشەی مەرەكەب و
شەرابی وەك
شەو و ڕۆژەوە دامابووم
كاتێ هاتی
نە شیعر بووی بمنووسیت
نە مەستی بووی بمخۆیتەوە
ئەی گەر وا نەبووی بۆچی پێت نەگوتم
تاكو بچم پەیمانێكی ناپاكانە
لەگەڵ سۆزانییە مەرگەكەی
ئۆرۆكی ژەهرا ببەستم.
هەزار ساڵ بوو
چاوەڕوانیم درەختێكی باڵابەرز بوو
لق و پۆپی شۆڕی بۆ تۆ
درێژ دەكرد
تۆش بارانێكی وشك بووی
چرۆكانى شەوگارمت
دەوەراند و نەدەهاتی.
كاتێ هاتى
گڕەیەك بووی لە زستانا
چووزەرەی بن بەفرەكانمت
هەڵپڕووكان
زریانێك بووی لە هاوینا
هەر دەمودەست توایتەوە
بوویتە گریان
هەزار ساڵ بوو چاوەڕێت بووم
كاتێ هاتى
شەوێكی تاریك و دوور و
پەنگاوى تەنیایی بووم من
تۆش ڕۆژێكی سەر بەرەو خوار
من وا مزانى گەر بێی ئیتر
گەشكە و خۆركوێریم تووش دەكەی
كەچی ئێستا تەنیاترم
لە كانییەكی دڵتەنگی
نزیك بارەگا و ئۆردووگاكانى جاران!
تەنیاترم لە ئەستێرەی بەجێماوى بەرەبەیان.
تەنیاترم
لە شوانە هەرزەكارێكی
شەو بەكێوی دەشتی گەرمیان
وێرانترم لەكێوی شەوێكی ڕووخاو
نە ئەمە تۆی
ئەستێرە باڵابەرزەكەی
جارانم بی
نە ئەمەش سۆزە سەوزەكەی منە ئەمشەو
كوانێ ئەمە زەماوەندە
كەی تۆ بووكی وڵاتەكەی
بەفر و خوێنی ناو شیعرەكەی گۆرانی
كوا من ئاشقە شێتەكەی باڵاكەتم
ئەم هەموو كۆترە باریكە و
بەرخۆڵانەی خەونەكانم
بۆ لەبەر پێتا كوژراون
بۆ ئەم گورگە برسییانە
ئەوها دەورەیان لێ داوى
خۆ بەفر ئەمشەو هیچ گوێی لێت نەگرتووە!
هەزار ساڵ بوو
حەزم دڵۆپ دڵۆپ دەڕژا و
بەردی شەوی لەبەر پێما كون دەكرد و دەتوایەوە
من وام دەزانى ئەگەر بێی
پڕ كۆشت وردە ئەستێرەی
ڕەنگاوڕەنگم بۆ دەهێنی
دارستانێكی پڕ ڕەنگم بۆ دەهێنی
مژدەی مردنی خواى جەنگم بۆ دەهێنی
ئەم داڵ و گەنخۆرانەت كەی بوونە یاوەر
ئەم گۆشتخۆری هەژارانەت كەی بوونە دۆست
كوانێ دڵەكەی گەرمیانت
بۆ بەجێتهێشت و بێ گریان
خستتە بەردەست دڵخۆرەكان
خۆ لانەكەی من لەوێ بوو
پڕ بوو لە هێلكە كۆتر و مرواریی حەز و ئارەزوو
تۆ غەریبی
هەرگیز بە گیانى من ئاشنا
نەبوویت و نیت
من غەریبم
هەرگیز بەڵا گەردانى باڵا جوانەكەت نەبوومە من
تۆ خەونێ بووی هەزار ساڵ بوو
دەتمبینی و نەتمەبینی
تۆ مەیێ بووی
بە یەكەم بادە مەستت بووم
تا ئێستاكەش
نامەوێ بێمەوە سەرخۆ
وەرە با بچینەوە كوێستان
كوێستانە بەفرینەكەی سەری من و
شەو كراسە تەنكەكانى تەمی بەر تۆ
هەزار ساڵ بوو چاوەڕێت بووم
ئێستاكە بۆ
بۆ هەرزە ئەشقبازەكان
پێدەكەنی
هەر منم سۆفیی خانەقای
ئەشقە پاك و خودایییەكەی تۆ
هەر منم مەستی مەیخانەى
باڵا لەخۆبایییەكەی تۆ
سەد ئەوەندەش بێوەفابی
هەر خۆشمدەوێی
ئەمە منم
ئەمەم
ئەمە.

1993 هەولێر

ئای لەو ڕۆژانەی ، لە دوورەوە،،
نیگامان ئەکرد،،
بە ئاستەم ، کەشتیەک..
لە نێو چنگی شەپۆل،
ڕزگاری ئەبوو!
لە دۆخی نێوان مەرگ و نامەرگ،،
عیشق و ناعیشق،،
چوون و نەچوون، پرسیت..
تا کەی ژیان ؟!،
گەر باڵەکانمان…
بە خاچی خواوەندە خەیاڵبردوەکان بەسترابێتەوە؟!
تۆ کتێبەکانی ئاو بخوێنەرەوە،،
من لە ژێر چیای خۆرێکی کۆچەرا،،
لە چنینەوەی پرچی ئالتونی پایزێکی ترام،،
ئای! ئەشکەنجەی ئەو شەوانەی…
لە کوپە زێڕی خۆرێکی سەرخۆش،،
بە مەی شیعری بوهەیمی سەرخۆش ئەبوم!،،،
گەشتی مەستبوون،،
بە لاوێتیەکی دڕندە،
واتە، دیدەنی پرچی ڕەشی سپێدەیەک ،
واتە، دڵنەوایی خاکێکی نەخۆش،،
وەک چرپایەکی ڕاخراو..
لە ژێر دنیایەکی تێکەڵ و ئاڵۆسکاو ..
لە تێپەڕینی پەنجەرەی شەمەندەفەرێ ،
لە سەرابی ڕۆژە گەنجەکانا !..
گەرچی لە یادی بینینەوەت،
هەرهەمویم لەدەستچوو!
ئێرە، ئەم هەموو نیگەرانیەی..
بێ شار و بێ زەریاو بێ کەشتی دڵێکی سرکە!،
ئەو دەروازە خەونیانەش ،
چەند نامۆن، بە هاتمان،،
ئازیزن، دوای تۆ،،
دارستانە بیرچوەکانی ڕۆژانی ڕۆشتن،
ئازیزن، هارمۆنیکای هاتنت و تێپەڕبونت ..
وونبوونیش، مانای هەیە ..
بە نێو بێستانی پەروانە ئاڵتونیەکانی نیگات!
کاتی گوزارشتە لە مەرگی خود ،ئازیز،
کاتێ جیهان بەرە هەڵدێری بۆ پێشەوە سەرەنێ!
توانەوەی ڕۆحە،،،
لە ژێر لێزمە بارانی سوور.. و..
سپی کارگەکانی دۆزەخ،
بەڵام، تازە فێری ڕۆحسوتان بووین..
بە کوشتنێ ، دوان،سیان، هەر نامرین!

ئیتر ماڵئاوا،،،
ئەی گوڵە سەوسەنە لێو قورمزیەکانی ..
سەر گۆڕی هاوڕێ کوژراوەکانی،
ئەو سەنگەرانەی…
ئاڵا شەکاوەکانیان ، تەنها ئاورینگ …و..
نیگای مانگێکی ئەرخەوانی بوو،،
پێم ئەڵێی ، بۆ جارێکی تر ،
کتێبەکانی ئاو ناخوێنیتەوە؟؟
بەڵام من هەرگیز پرسیار،.
لە سەرەتاو کۆتای..
نمایشی کۆمیدیاشانۆی ڕۆژەسەرابیەکان ناکەم،
کاتێ کوژەری ڕۆح و فریادڕەسی ڕۆح ،،،
هەر خۆم بم!
گومبوون ، واتە بێ تۆیی،
لە بیابانی کیشوەرێک لە تەنیایی!
گەر تەماشای خۆرئاوابونێکی زیویش نەبێ ،
لەم غوربەتە دا،،،
متمانە بە هیچ فرمێسکێکی گەرمی تری..
فریشتە دڵشکاوەکانی کازیوەیەکی پەمەیی ناکەم،
نە ڕوخساری تەمتومانی تۆ ،
ئەبینمەوە، نە هاواری تۆ، ،،
لەم کۆ ئەشکەوتە شوشەییە، ئەمگاتێ..
ئێرە پەرتەوازەبوونی هەستەکانە، دڕانی..
نەخشەی قەدەغەکراوی فیردەوسێکی سوتاوە،،
مامندووبوونی مەلە تەرەکراوەکانی وڵاتێکی سەربڕاوە..
لە دۆزینەوەی دوا بەندەری تیشکی ڕەها،،
چی جادووییەکی قەشەنگیشە ،
وونبوون لە تۆ،
کە شیعر ئەبێتە..
کەنار زەریا،
چی ئەفسوونێکیشە،،،
لە دڕندەیی شنەبایەکی تەنیایدا،،
نمە بارانێکی خەندەیەکت ئەبارێ،،
پەڕەی ڕێگا پەرش و بڵاوەکان،
با لە ئاسمانی مسینی چارۆکەی کەشتی وونا تێپەڕن،،
پردێکم لە ئازارە داگیرساوەکانی..
دڵی کچە تەنیاکانی شار دۆزیوەتەوە ،،،
بەختەوەریم، لە خەرابستانی باخچە سوتاوەکانی..
جەنگە ئەفسانەیەکان بینیوەتە وە،،
سەوزەڵانێک هێمن..و..خامۆش..و..سەرخۆش،،
بە زەردەپەڕی منداڵێم ،،
لەم بیابانە مرۆڤە پێویستە، سپێدەش..
بێ نیگات نەخۆشە،،،
خۆڵبارینی بێ تۆیی،،
چی نەفرەتێکی پۆڵاینی هەناو گڕکانە،
ئازیز، نابینی…
لە بنبەستی لێو..
لە قفڵدانی دڵ..
زنجیرکردنی جەستەی زەریا،
چوارمێخەکێشآنی کەنار..
کۆچ بوەتە تەرتیلە ی گوڵە زەنگلێدەرەکانی ..
شەوە درەوشآوەکانی دارستانی سەفەر

گوێم لە دوو پەڵە هەور بوو
بە چرپەوە ئەدوان
ئەیانووت ئێمە لە چاوی ئاسمان ئەتکێین
کە هەوا لە باوەش ئەگرێ
گوێم لە شاخێکی بەفرین بوو
بەدەم هەرەسەوە هاواری ئەکرد
ئەژنۆم شکا و وا عەشقی شێتانەی خۆر
دڵی سەهۆڵیم ئەبرژێنێ

وا مەزانە بە رێکەوت لە حەوشەی
حەزێکدا تۆم دۆزییەوە
نا، من بەر لەسەدان ساڵ
لە خەونی یەکەمدا تۆم ناسیوە
وا تێمەگە شنەبایەکم دێم و
بە پەلە رەت دەبم
نا، خودای عەشق هەزاران ساڵە
تۆی لە چارەی من نوسیوە

لەو هەموو بارانەی من
خۆت نەخستە بەر تەنها دڵۆپێکیش
تا لە سەحرای وشکی
پیاوێکی تردا لە تینووێتیدا خنکایت
لەو هەموو شیعرەی من
تەنها یەک دانەشت هەڵنەگرتەوە
تا لە رەقایی دڵی پیاوێکی تردا
هەر وەک شوشە شکایت

لە یادمە وتت ئەبمە
دەزگیرانی شاعیرێکی سەرشێت و یاخی
بۆ ئەوەی بە خوێنی خۆی ناوم
لەسەر دەفتەری شیعرەکانی هەڵکۆڵێ
لە بیرمە وتم، ئەبمە
دیلی ژنێکی رەنگ تریفەیی بەرزەفڕ
بۆ ئەوەی کۆتری عەشقم
لەنێو قەفەزی سینگیدا ئارام بنوێ

دوکەڵ و بۆگەنیوی جەنگ و
بارووت کاسی کردووم
ئەوە منم لە جەنگی ئەوینی تۆدا
یەکەم نیگا ئەمرم
شەڕی خێڵی جنۆکە
بەر دەرگای ماڵی نیشتمانی گرتووە
ئەوە منم لە شەڕی عەشقی تۆدا
لە یەکەم ماچدا دەکوژرێم

ون ببووم
لە فنجانی قاوەکەی تۆدا
خۆم دۆزییەوە و
لەگەڵ یەکەم پێکی عەشقتدا
تاکو قیامەت مەست بووم
ون ببووم
لە قووڵایی لاپەڕەیەکی مێژوودا
منت دۆزییەوە و
لەگەڵ یەکەم هەنگاودا
کەوتمە شاری ئاوەدانی هەنوکەتەوە

ئاوێنەیەکی وردوخاش بووم
بۆ هەپرونبوونی خۆم ناگریم
نا، غەمی ئەوەمە ئیدی یاری بریندارم
خۆیم تێدا نابینێتەوە
کانییەکی وشک بووم
بۆ تینووێتی خۆم شیوەن ناگێڕم
نا، شینی من بۆ ئەوەیە
چیدی لێوی یاری بێنازم تەڕ ناکەمەوە

پرسیارم لێ ئەکەیت
بۆچی بە زمانی فریشتە ئەدوێم و
تەنها ئاشنای فرمێسک و
رێگا بنبەستەکانی ئەوینداریم؟
پرسیارم لێ ئەکەیت
بۆچی وشەکانم زۆر غەریبن و
بە تەنهاش خاوەنی ماڵێکی
سارد و ژوورێکی چۆڵم؟
وەڵامەکەیم لا نییە
رەنگبێ لەبەرئەوە بێ شاعیرم!!

کە تەرمی منت بینی
وا تێمەگە ئەمە کۆتایی رێگایە
زۆرجار رێگە سەختەکە
لەوێوە دەست پێئەکات
کە وتم ماڵئاوا و ئیدی نایەمەوە
ناڵێم چاوەڕوان مەبە
زۆر جار گەڕانەوە
لەناو ماڵئاواییدا خۆی شاردۆتەوە

——————————