لاپەڕەی یەکەم..

لاپەڕەی دووەم..

لاپەڕەی سێیەم..

لاپەڕەی چووارەم..

ستراتیج و پیلانی هەیمەنەو پەلهاوێشتنی هیلالی مەزهەبیی شیعە، بەدەرەجە یەک بەشیعەکردنی ناوچەکەیە. وە بەدەرەجە دوو چەسپاندنی دەسەڵاتی مەزهەبیی، سیاسیی و سەربازیی شیعەیە، لەبەشێکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. کەبەدیاریکراوی سەرچاوەو پەلهاوێشتنی لەئێرانەوە دەستپێدەکات و لەوێوە ڕوودەکاتە هێزە میلیشیا مەترسیدارەکانی حەشدی شەعبی لەناوەڕاست و باشوری عێڕاق. لەوێشەوە بەرەو عەلەویەکانی سوریاو ئینجا بەرەو حیزبوڵاو بەشێکی لوبنان و ئینجا وەرەوە بۆ حوسیە شیعیەکانی یەمەن.
ستراتیجیەکە زۆر مەترسیدارە بۆ وڵاتانی هاوپەیمانان، بۆ ئیسڕائیل و دۆستەکانی. وە بەشێوەیەکی گشتی بۆتەواوی شوێنکەوتووانی مەزهەبیی سوننی و لەناویشیدا بەدیاریکراوی بۆکورد. ئەتوانم بەیەقینەوە بڵێم هێندەی شیعە مەترسی بۆ کورد هەیە، هێندە مەترسی بۆنەیارەکانیتری نییە. چونکە لەدیدگای عەڕەبی شیعەوە، عەڕەبی سوننە تەنها وەکو سوننەبوون، بەدوژمنی خۆی دەزانێت. بەڵام کورد هەم وەکو سوننەبوون و ناکۆکی مەزهەبیی. هەم وەکو کوردبوون و کێشەی قەومیی. هەم وەکو عەلمانی بوون و دۆستی ئیسڕائیل. هەم بەهۆی ئەوەی بەشێکی زۆری خاکێکی دەوڵەمەند بەنەوت لەکەرکوک کەهی کوردەو لەلایەن عەڕەبی شیعەوە داگیرکراوە. لەسەر ئەم بنەمایانە لەچەندین لاوە شیعە، کورد بەدوژمنی سەرسەختی خۆی دەزانێت و بۆیەکلایی کردنەوەی ئەم هەموو ناکۆکیە شیعەکان دەستەووەستان نەوەستاون و دەیان پیلانی مەترسیداریان هەیە بۆداهاتوو لەدژی کورد. وە بەباوەڕی شیعەکان ئەگەر عەڕەبێکی سوننە جارێک خوێنی حەڵاڵ بێت ئەوا کوردێکی سوننە چەندین جار خوێنی حەڵاڵە.
پەلهاوێشتنی هیلالی شیعیی لەبەرژەوەندی هیچ وڵاتێکی غەیرە شیعیی و وڵاتانی ڕۆژئاواش نییە. بەتایبەتی بۆدانیشتوانی سوننە مەزهەب لە ئێران، عێڕاق، سوریا، لوبنان و یەمەن. لەم وڵاتانەدا ئامانجی شیعەکان ئەوەیە دەسەڵاتی موتڵەق وەچنگبخەن بۆئەم ئامانجەش باوەڕیان بەهیچ ڕێگەیەکی دیموکڕاسیانەو ئاشتیانەی ئاڵوگۆڕی دەسەڵات نییە، بەڵکو دەیان ڕێگەی مەترسیداریان گرتۆتەبەرو بەپیلانە گڵاوەکانیان چەندین ساڵە ئاگری شەڕێکی شومیان لەبەردەرگای چەندین وڵاتی ناوچەکە هەڵگیرساندووە. جارێک لەژێر ماسکی خۆپیشاندەرانداو جارێک بەناوی بەهاری عەڕەبییەوەو جارێک بەناوی شەڕی تائیفی و جارێکیش بەناوی شەڕی دژی تیرۆر. لەڕاستیدا ڕوکەشی ئەم روداوانە گرنگ نین، هێندەی باتین و دیوی ناوەوەو ئامانجی پشتی ئەم ناونیشانانە گرنگە. چونکە لەتەنیشت هەریەکێک لەم ڕوداوانەدا شیعەکان خەنجەری ژەهراویان لەپشتی سوننەکان داوەو زیاتر دەسەڵاتی هیلالی شیعییان چەسپاندووە.
بۆنمونە لە ٢٠١٤دا کە نوری مالیکی سەرۆکوەزیرانی عێڕاق بوو، بەئیعازی ئێران هەڵسا ڕێگەی بۆداعش خۆشکردو بەپیلانێک کەچەند فەرماندەیەکی باڵای سەربازی ڕاسپارد بەنهێنی پەیوەندی بەداعشەوە بکەن کەگوایە هاوکاری داعش دەکەن و خیانەت لەسوپای عێڕاق دەکەن. داعشیش نەیزانی ئەمە پیلانی شیعەیەو بەفیعلیش فەرماندەکانی سوپا هاوکاری داعشیان کردو لەهەرێمی موسڵ سەنگەرەکانیان بۆ داعش چۆڵکردو کاتێکیش داعش هێرشی هێنا سوپا زەبەلاحەكە بەبێ‌ شەڕ لەشارە سوننییەكان كشایەوەو چەك و جبەخانەکانی بۆ داعش بەجێهێشت. ئەوکات ئەمە پیلانی شیعە بوو بەپشتیوانی ئێران و بکەری پیلانەکەش نوری مالیکی بوو. هەر زووش فەرمانیان کرد کە ئەم فەرماندانەی کەمتەرخەم بوون لەشکستی سوپای عێڕاق دەبێت سزا بدرێن و کەسیش سزا نەدرا. بەڵام حکومەتی ئەوکاتی عێڕاق کەحکومەتێکی شیعیی بوو، خۆی بەناڕاستەوخۆ هەیبەتی سوپاکەی خۆی شکاندو وایکرد هاوڵاتییانی عێڕاق سوپای وڵاتەکەیان بەلاوازو شەڕنەکەرو بێمتمانە ببینن. بۆئەوەی دەنگێکی ناڕەزایی لەنێو تەواوی پێکهاتەکانی عێڕاق بەرزبێتەوەو داوای ئەڵتەرناتیڤێکی بەهێزتری سوپا بکەن. ئینجا تەنانەت ڕێگەیاندا داعش لەبەغدادیش نزیکبێتەوەو هەزاران تاوانی قێزەونی جەنگ ئەنجامبدات، بەتایبەت کاتێک داعش ١٧٠٠ قوتابی کۆلێژی سەربازی کۆمەڵکوژکرد.
ئینجا مەرجەعیەتی باڵای شیعەكان عەلی سیستانی بانگەوازی بۆدروستکردنی هێزێکی میلیشیایی مەزهەبی کردو بەفەتوایەك و بەدروشمی (لەبەیکە یاحوسێن) ویستی لاسەنگی هێز لەبەرژەوەندی شیعە راستبکاتەوەو لەوکاتەوە جارێکیتر ئاڵۆزی و شەڕێکیتری ناوخۆیی یەخەی عێڕاقیەکانی گرتەوە.

بەمجۆرە یەکەم هەنگاوی عەمەلی پیلانەکەیان هاویشت. کەسەرەتا خۆیان ڕێگە خۆشبکەن بۆدروستبوون و هاتنی هێزێکی توندئاژۆو تیرۆریست لەمەزهەبی بەرامبەر واتا سوننە. دواتر شکستهێنان بەسوپای نیزامی خۆیان، ئینجا هەیبەت شکاندنی سوپای نیزامی دەوڵەت. دواتر دروستکردنی پاڵپشتی و دەنگی ناڕەزایی لەناو گەلانی عێڕاقدا. ئینجا بەبانگەوازێک لەلایەن مەرجەعیەتی باڵای شیعەکانەوە هێزێکی میلیشیایی، مەزهەبیی، نایاسایی و لەداعش توندڕەوتر دروستکراو سوپای فەرمی سەربەدەوڵەتیش ئیهمالکراو تەنانەت بودجەو میزانیەی سوپا درا بەحەشدی شەعبی و تەواوی چەکە قورسەکان و جبەخانە سەربازیەکان ڕادەستی حەشدی شەعبی کران و سوپای یەکگرتوویی دەستوریش دەنوک و باڵەکانی شکان و وەکو قەلە رەشەیەکی دزێویش بەرگێکی ناشیرینی بەبەرداکرا، بەمەش چیتر سوپا نیزامییە زەبەلاحەکەی عێڕاق نەیتوانی وەکو هەڵۆیەکی چڕنوک تیژی پێشان هێرش بەرێت.
چونکە سوپا پێکهاتبوو لەتەواوی پێکهاتە سەرەکیەکانی عێڕاق وەکو کورد، شیعەو سوننە. تەنانەت سوپاسالاری عێڕاق ژەنەڕاڵێکی کوردبوو. هەروەها سوپا لەژێر ڕۆشنایی دەستوری عێڕاق دروستکرابوو وە تەنها فەرمانی لەدەسەڵاتی شەرعیی و یاسایی دەوڵەتیی وەردەگرت و ملکەچی ئەشخاس و حیزب و مەزهەبێکی دیاریکراو نەبوو. بۆیە ئەمە بەدڵی شیعە نەبوو وە شیعەکان دەیانویست هێزێکی مسەلەح هەبێت کە تەنێ وەلائی بۆ مەزهەبی شیعە هەبێت و فەرمانی مەرجەعی باڵای شیعەکان جێبەجێ بکات. بەمەش ئامانجەکەیان پێکاو لە ٢٠١٤وە هەتا ئەم لەحزەیە سوپای عێڕاق لەپەلوپۆ کراوەو دەسەڵاتی حەقیقی هێزی چەکداری بەدەست گروپە میلیشیاکانی حەشدی شەعبی شیعییەوەیە. بەمجۆرەش ئەم دەوڵەتەی خاوەن سەروەری و دەستورو یاساو سوپایەکی تۆکمەبوو، گۆڕدرا بۆ وڵاتێکی مەزهەبیی، مەرجەعیی و میلیشیایی.
لەوکاتەوەش حەشدی شەعبی دەسەڵاتی موتڵەقی عەسکەری گرتە دەست بەشێوەیەکی شاراوەو غەیرە موباشەڕ ڕاگەیاندنی شەڕی مەزهەبیی شیعە و سوننەبوو. شەڕەکەش هاتە بەردەرگای سوننەو هەزاران موسوڵمانی سوننە بەشێوەیەکی تراژیدیاو قێزەون کوژران. هەروەها شیعە توانی ئەم دەرفەتە بقۆزێتەوەو بەپاساوی مەترسی داعش دەسەڵاتی هیلالی شیعیی فراوانبکات و سوننەی لەدەسەڵات دورخستەوەو گورزێکی زۆر کوشندەو کەمەرشکێنی لەسوننەدا. وە بەپاساوی شکست و بەرگرینەکردن، سوپای عێڕاقی لاوازو بێهەیبەت کردو خۆی جێگەی دەسەڵاتی عەسکەری گرتە دەست. دواتر بەپاساوی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بۆسەربەخۆیی کوردستان، هێرشی کردە سەر کوردو تەواوی هەرێمی کەرکوک و دەوروبەری داگیرکردو سەدان هاوڵاتی سڤیلی کوردو پێشمەرگەی کوشت. وەکچۆن پاشەکشێی بەسوننە کردو سنوری بۆفراوانخوازی سوننە دانا، ئاوها کوردیشیان هێندە لاوازکرد کە بەرەوپێشچونەکانی دەسەڵاتی سیاسیی کوردیان بیست ساڵ گەڕاندەوە دواوە. ئەگەرچی بەدرێژایی سی ساڵی ڕابردو هەردوک حیزب و بنەماڵەی حوکمڕانی کوردی ”یەکێتی بنەماڵەی تاڵەبانی” و ”پارتی بنەماڵەی بارزانی” نمونەی حوکمڕانیەکی زۆر ناشیرین و دیکتاتۆرانەییان نیشانی هاوڵاتیانی کوردو دونیا داوە. وە ئەوانیش لەکەرکوک جگە لەدزینی نەوتی ناوچەکەو کوشتن و ڕفاندن و تۆقاندنی خەڵکی ناوچەکە هیچ کردەوەیەکی جوانیان نەکرد. بەڵام لێرەدا بابەتەکەی من لەسەر ئەوان نییە.

قسەی من لەسەر هێزی مەزهەبیی و میلیشیایی نانیزامییە. وە یەکێتی و پارتیش لەم چوارچێوەیەدان، ئەوانیش دوو هێزی میلیشیایی و نانیزامی و توندئاژۆو چەتەییان هەیە. کە خاوەنی مێژوویەکی ڕەشن بەتاوانی جەنگ. بەڵام حەشدی شەعبی زۆر پڕ مەترسیترەو لەسەر بنەمای ئەم تاوانە قێزەونانەی کەبەرامبەر کوردو سوننە کردنی، ئەوا حەشدی شەعبی لەداعش توندڕەوترو تیرۆریستترە. هەروەها حەشدی شەعبی تەنها گروپێکی مەزهەبی شیعە نییە، بەڵکو شیعەکان لەپێناو فراوانخوازی هیلالی شیعیی چەندین هێزی چەکداری توندڕەوییان هەیە کە ئینتیماو وەلائییان تەنها بۆ شیعەو مەرجەعە باڵاکانیان هەیە. ئەوانیش بریتین لە: سوپای قودسی ئێران، گروپی میلیشیایی حیزبوڵڵای لوبنانی، گروپە میلیشیاکانی حوسییەکانی یەمەن، عەلەوییە شیعیەکان لەسوریاو حەشدی شەعبی لەعێڕاق. بەڕای من حەشدی شەعبی لەهەموو ئەمانە مەترسیدارترەو سێبەری ئەو مەترسیەش لەسەر سەری ئەوانەیە کە لەژێر چەتری غەیری شیعە خۆیان حەشارداوە. پرۆسەی بەشیعەكردن و فراوانخوازی هیلالی شیعیی بەچەندین ڕێگەی جۆراوجۆر ئەنجامدەدرێت. ئەم ئەرکە لەعێڕاق بەحەشدی شەعبی سپێردراوەو ئامانجی داگیركردن و پەلهاوێشتن و فرانخوازیان هەڵگرتووه، هەرشوێن و وڵاتێكیشیان داگیر كرد بە ئاسانی دەستبەرداری نابن.
نمونەی کەرکوک و دووزخورماتوو و دەوروبەری زیندوترین و تازەترینن. کە لەدوای خیانەتە گەورەکەی تاقمێکی بنەماڵەی جەلال تاڵەبانی گۆڕبەگۆڕو خائین. وە دوای هەڵاتنی سەرانی یەکێتی و پارتی و ڕوداوەکانی دوای ١٦ی ئۆکتۆبەر هەتا ئەم لەحزەی من ئەمە ئەنوسم، حەشدی شەعبی ڕۆژانە لەناوچە کوردییەکان تاوانی دژی مرۆڤایەتی ئەنجامدەدات، کوردەکان دەردەکات و زەویەکانیان داگیردەکات، لەژێر بەرگو ناوی داعش هێرش دەکەنە سەر گوندە کوردەکان و پیاوەکان دەکوژن و دەستدرێژی سێکسی دەکەنە سەر ژنانی کورد. یەعنی بەجۆرێک پرۆسەی تەعریب و گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەکانی کەرکوک بەردەوامە کە ئاوا بڕوات لەچەند ساڵی داهاتودا کورد ئەبێتە کەمینەیەکی زۆر کەم و بۆهەتاهەتایە ئەم ناوچە ستراتیجی و دەوڵەمەندو ئاوس بەدەریایەک نەوتی ژێر خاکەکەی لەدەست دەدات.

لە دەفتەری بیرەوەریی رۆژانەوە

بەشی بیست و شەش

ئێستا کاتژمێر نۆی شەوە. ئەمڕۆ سیمینارێکم هەبوو لە ژێر ناونیشانی “ئایندەی سۆسیالیزم لە هەزارەی سێیەمدا” لە هۆڵی بازرگانی سلێمانی، کە نزیکەی سەد و پەنجا کەسێک ئامادەی بوون. لە سیمینارەکەدا زۆر بڕوای خۆم لە دەرەوەی قاڵب و چوارچێوە سواو و دۆگماکان لەمەڕ سۆسیالیزم و ئایندەی رەوتی چەپ بە گشتیی خستەڕوو، پێش هەر کەس ئەو چەند ئەندامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کە لەوێ ئامادەبوون، بێ رەچاوکردنی ئەوەی منیش کادری حزبم، بەشێوەیەکی هیستریکی هێرشیان کردە سەر روانگەکانم، بە کەسێکی مەکتەبی و بارگاوی بە رۆحی رۆشنبیریی بۆرجوازی تاوانباریان کردم، چوونکە لەوێدا جگە لە ستالین و ماو و کاسترۆ و تۆنی کلیف، گوومانم لەسەر خودی لینین ورووژاند، کە رۆڵی نەرێنی هەبووە لە شێواندنی کۆمۆنیزمی مارکس، زیاد لەوەش گرێ دەروونییەکانی خۆی تێکەڵ بە بابەتە سەرەکییەکانی شۆڕش کرد، چوونکە ئیبادەی بنەماڵەی قەیسەری رووس کە لە تۆڵەی لە سێدارەدانی “ئەلیسکەندەر”ی برای بوو. جێی گومانی زۆرە.
من بە شانازییەوە “کتێبی رەشی کۆمۆنیزم”م، هێنایە بەر باس. کە ئەو کتێبە لەلایەن بیرمەندی عەرەب “جۆرج تەرابیشی”یەوە وەرگێڕدراوە بۆ عەرەبی، هەمان ئەو تەرابیشییەی چەندان شاکاری وەک “نقد نقادنا”ی “پیلخانوڤ”ی وەرگێڕاوە. ناوەڕۆکی کتێبەکە باس لە کوشتاری سەد ملیۆن مرۆڤ ئەکات لەلایەن ئەو رژێمانەی ئیدعای کۆمۆنیزم ئەکەن، من هیچ مبالەغەیەکم نەبینی، چوونکە قەڵا زۆرەملێیەکانی ستالین و جینۆسایدی تبتییەکان لەلایەن “ماوتسی تۆنگ”ەوە نموونەی مشتێکن لە خەروارێ. بەڵام ئایا “مارکس” و “کۆمۆنیزم” بەرپرسن لەم تاوانانە؟. لە سیمینارەکەشدا وتم بەڵێ مۆدیلی کۆمۆنیزمی دەوڵەتی و سیاسیی تاوانبارە، بەڵام کۆمۆنیزمی فەلسەفی و خودی مارکس بەرپرسیار نین، وەک چۆن “فریدریک نیتشە” تاوانێکی نییە لە خراپ سوودوەرگرتنی نازیزم و هیتلەر لە تێزی “سوپەرمان”ەکەی.
لە بارەی ئایندەی سۆسیالیزم شتی تازەم وت، بە وتەی ئامادەبووان پرسی تازەم هێنایە ناو جەدەلی پاشەڕۆژی مارکسیزم. لەوێدا ئاماژەم کرد بۆ مانەوەی مارکس وەک بیر و فەلسەفە نەک وەک بزووتنەوەی سیاسیی. لەگەڵ ئەوەی ئەمساڵ لە زۆرینەی راپرسییەکاندا کە دەزگا رۆشنبیریی و فەلسەفییەکان پێی هەستاون، مارکس وەک کاریگەرترین فەیلەسووفی هەزارەی دووەم لە ریزبەندیی یەکەمدا بووە، بەڵام ئەو فەیلەسووفە زۆر لەو راپرسییانە گرنگترە، وەک ئەڵتۆسێر ئەڵێ ئەگەر یۆنانییەکان زانستی ماتماتیکیان دۆزیبێتەوە، ئەوە مارکس زانستی مێژووی دۆزیوەتەوە. مەبەستی ئەڵتۆسێر لەوەیە مارکس بزووێنەری مێژووی دۆزیوەتەوە و ئەو فاکتەرانەی کەشف کردووە کە داینەمۆی گەشەکردن و هەڵسوڕانی مێژوون. مانەوەی مارکس لێرەدایە، مانەوەی مارکس لەو رەخنە ریشەییانەدایە ئاڕاستەی سیستمی سەرمایەداریی کردووە. من مارکسیم بەو مانایەی رازی نیم بەو دنیا نادادەی بەسەر مرۆڤدا سەپاوە، نەک بەو هۆیەی ئەندامێکم لە حزبێکی سیاسییدا.
خۆ خودی “مارکس”یش مرۆڤە، مەحکوومە بە هەڵە و کەموکوڕیی، هیچ کاتیش نەیوتووە ئەم فەلسەفەیە قفڵی لێدراوە و بۆ کەسی تر نییە ئیزافەی بخاتە سەر، بە پێچەوانەوە بیری رەخنەیی مارکس دەرگای بیرکردنەوە و روانینی نوێ ئەخاتە سەرپشت. مارکس وایدانابوو لە شارێکی پیشەسازیی وەک “لەندەن”ەوە گڕکانی شۆڕش بتەقێتەوە و کەچی لە رووسیای کشتوکاڵییەوە تەقییەوە. مارکس لە یەکەم دێڕی مانیفێستدا ئەنووسێ “تارماییەک ئاسمانی ئەوروپای گرتووە، ئەو تارماییەش کۆمۆنیزمە”. بەڵام درێدا لە کتێبەکەی خۆی لە 1993 بەناوی “اطیاف مارکس” پێیوایە ئەو تارماییە مارکس و رەخنەکانێتی کە هێشتا ئاسمانی ئەوروپای بەرنەداوە.

25-4-2000
ستیڤان شەمزینی

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 88-91 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

سەرنج: بەهۆی سەرقاڵیم بە چارەسەری کیمیایی و تووشبوونم بە کۆرۆنا ڤیرۆس ماوەی پەنجا رۆژێک دابڕان دروستبوو لە بەشەکانی ئەم یادەوەرییە رۆژانەیە، لە ئەمڕۆ بەدواوە بەردەوام دەبم لە بڵاوکردنەوەی زنجیرەکانی تاکو کۆتایی.

( باران ، میهر ، ڕەشبوونەوە ، تابلۆ ، وەهم ، دۆزەخ ، ئومێد ، سروشت ، ونبوون ، کۆڵنەدان ، مردن ، بەرائەت ، ئەبەدی ، یادەوەری ، عەشق ، نائومێدی ، ئەشقیا ، دابڕان ، ناتەبا ، هاوڕێ ، کەوتن … )
١
( ……….. )

ژیانمان / دۆزەخ
مێژوومان / دۆزەخ
ئایندەمان / دۆزەخ
لەنێو ئەم نائومێدی و مردنە کوشندەیە
ئیدی گەلۆ /
بەهەشت چ درۆیەکی گەورەیە …!
٢
( ……….. )
تۆ لە هەڵمی
نێو کەفوکوڵی
سەر مەنجەڵە شیرێکی کوڵاو دەچیت
لە چاوتروکانێکدا ون دەبیت
تۆ تەنها / لەنێو رووبەرە نادیارەکان و
ونبوون بوونت هەیە / ئەی شۆخ …!
٣
( ……….. )
تۆ یەکێک لە پەرییەکانی خودا و
ڤینۆسە سەوداسەر و سەرمەستەکانی منیت
لەنێو پەرستگە ڕووناکەکانی
نێو خەون و شیعرەکانم دەژیت …!
٤
( ……… )
تۆ لەو دڵۆپە بارانە دەچیت
کە هەمیشە
لێوی پنجە گیاکان تەڕدەکەیتەوە
سەوزایی بە سروشت و
هەناسەش بە قەڵەمەکەی من دەبەخشیت …!
٥
من لەمەودوا
یەکێک
لە کتێبە شیعرییەکانم ناو دەنێم
تۆی / خەونی من …!
٦
( ……….. )
لەنێو چاوەکانت مردنی خۆم و
لەنێو نیگاکانت جەستەی شیعرەکانم و
لەنێو دڵۆپە فرمێسکەکانیشت
گۆڕستانی خەونەکانم دەبینم
لەگەڵ ئەوەش
من پڕم لە جوانییەکانی تۆ
بەڵام هەموو ڕۆژێ
لە بناری مەمکۆڵەکانت
نائومێدییە گەورەکانی خۆم دەنووسمەوە
٧
( ……….. )
تۆ دڵت هی خۆتە
بەڵام من نا
منیش خەونەکانم هی خۆ من
بەڵام تۆ نا
جیاوازییەکانی ئەو دونیاشمان
دۆزەخ بۆ من و
بەهەشتیش بۆ تۆ …!
٨
( ………… )
١/ ( بۆت نووسیبووم
وا لەنێو دەریای ماڵئاوایی
بلق بلق دەخنکێم … ! )
٢/ چیت بۆ بنووسم ئازیز
هەموومان دەمێکە
لەنێو ڕووبارە لیخنەکانی نائومێدی
خنکاوین
هەر دەڕۆین و
پەنجەرەیەک نادۆزینەوە بۆ ڕوانین
ڕووناکییەک نابینین بۆ ئارامبوونەوە
هاوڕێ / دەمێکە دەمێک
بە دەستاڕی دڕندەیی یەکتری دەهاڕین
کاتژمێری خەونەکانیشمان
چک چک چک
جار جار دەوەستێ و
جارجاریش
بە لینگە قووچی دەسووڕێتەوە
٩
( ……….. )
منداڵیم لە نێو مندا
نەک هەر نیشتیمانم
هەموو گەردوونی داپۆشیوم
هەربۆیە ئێستاش
بە خەیاڵەکانی منداڵیم / خەون دەبینم
لەنێو شیعرەکانیشم
بە زمانی منداڵیم قسە دەکەم و
بە دەستە پاستیلێکیش
لەسەر دەفتەر ڕەسمەکەم
خەتخەتۆکەی ڕەنگاوڕەنگ دەکێشم …!

تێبینی : خوێنەری خۆشەویست ناونیشانی ئەم وردە شیعرانە لەو وشانەی سەرەوە هەڵبژێرن ، هەندێکیان زێتر لە ناوێک لەخۆدەگرن . خۆتان ئازاد و سەرپشک بن لە دانانی ناونیشانەکان …!

                                                دیسەمبەری ٢٠٢١  

کوردستان، زۆر بەداخەوە بۆتە ووڵاتی تراژیدیا وکارەسات، هیچ بەیانیەک نیە وهیچ ڕۆژێک تێناپەڕی بێ ڕودانی کارەساتی جەرگبڕ، ئەوە قەدەری خەڵکی کوردستانە بەدەست دەسەڵاتێکی بێدەربەست و داسەپاو بەسەر ئەم کۆمەڵگایەدا.
کۆچی بەکۆمەڵ و مەرگی ئازیزان لەقوڵایی دەریاکاندا، لافاو، برسیەتی و هەژاری، ژنکوشتن، کارەسانی ئوتومبێل وڕێگاوبان، بێموچەیی، گرانی، نەخۆشی، ساختەکاری وگەندەڵی، نەبوونی هەلیکار ……. زۆری تریش وەک وەیشومە باڵی کێشاوە بەسەر ئاسمانی ئەم ناوچەیەدا و دانیشتوانەکەی بەدەستیەوە دەناڵێنن و باجەکەی دەدەن. خنکانی دایکێک وچوار منداڵیش لەبەر بێنەوتی، لەووڵاتێکدا کە لەسەر دەریایەک لەنەوت وەستاوە، نوێترین کارەساتە و دواکارەساتیش نابێ .
ئەم دەسەڵاتە و گشت دامودەزگاکانی، لەحکومەت وپەرلەمانەوە بیگرە تا خواری خوارەوە، هیچ جۆرە شەرعیەتێکیان نەماوە، ئەوەی ئەوانی ڕاگرتوە لەنێودەریایک لەڕق وبێزاری خەڵکدا، تەنیا وتەنیا ئەو تفەنگ لەشانانەن کە سنگی خۆیان کردۆتە قەڵغانی پارێزگاری لەم دەسەڵاتە و لەهەر شەپۆلێکی ناڕەزایەتیدا لولەی چەکەکانیان ڕوبەڕوی سنگی هاوچارەنوسەکانیان دەکەنەوە.
ئەگەر بۆ ساتەوەختێک بچینە ناو دەریای خەیاڵەوە و بیری لێبکەینەوە کە ڕۆژێک بێ وئەم چەکانە لولەکانیان سەرەوخوار بکرێن و هەڵگرانی ئامادە نەبن بەرگری لەم دەسەڵاتە بکەن، پێم وانیە هیچ شتێک فریایان بکەوێ ویەکللایی کردنەوەی چارەنوسیان لە چەند ڕۆژێک زیاترتێناپەڕێ، مێژوو پڕە لە نمونەی لەم جۆرە.
ئەگەر دووبارە بچینەوە نێو دەریای خەیاڵەوە ویەکێک لە منداڵە قوربانیەکانی خنکان بەخەڵوزەکە بێتە دەنگ، لەگەڵ هاودەردی زۆرم بۆ ئەو باوکە جەرگبڕاوە، گومانم نیە دەڵێ :
<< ئەوە چەکەکەی شانی تۆیە وایکردوە ئێمە پەنابەرینە بەر خەڵوزی خنکێنەر بابەگیان، ئەوە ئەو چەکەیە کە منداڵەکانی ئەوانی لەپێخەفی گەرم وگوڕدا داپشیوە و ئێمەشی خستۆتە بەر ( ڕەحمەتی) خەڵوزی خنکێنەر، ئەوە ئەو چەکەیە کە لەسایەیدا ( نیشتمان بۆ ئەوانە و نیشتمانپەروەریش بۆ ئێمە )، ژیان بۆ ئەوانە ومردنیش بۆ ئێمە، ئەوە هەمان ئەو چەکەیە لەسایەیدا ئێمەی برسیکراوین و ئەوانیش تێر ……..ئەگەر تۆ لەسەنگەری بەرگری لەم دەسەڵاتەدا نەبی ئەویش لەبەرامبەر دابینکردنی پێداویستیە سەرەتایەکانی ژیانی ئێمەدا ئاوا بێدەربەست نابێ وشانخاڵی ناکاتەوە، دەزانم تۆو هەزارانی وەک تۆ ناچارکراون بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانی ئێمە ئەو چەکە بکەنە شان، لەووڵاتێکدا کە جگە لەم هەلیکارە شتێکی کەی تێدا شک نابرێ، بەڵام بابە گیان دڵنیابە ئەم دەسەڵاتە بەبێ بوونی ئێوە قەواڵەی بەتاڵە.

عەبدوڵا ساڵح
٢٤ – ١٢ – ٢٠٢١

مرۆڤی هۆشەنگ هەمیشە هزرو ئەزموونەکانی خۆی دەکاتە چەق بۆ ڕوانین لە دیاردەو پێشهاتەکان، نەکو شوێن دەستەجەمع بکەوێت و هەمیشە لەگەڵ شەپۆلەکاندا مەلەبکات، لێرەدا بە پێوسیتی دەزانم لەم سۆنگەیەوە سەرەقەڵەمێك لەو بابەتە بدوێم کە بیرمەند ڕامیار مەحموود ئاماژەی پێیان داوەو ڕێزدار ئیدریس مستەفا وەڵامی داوەتەوە.

ئەم دیبەیتە زۆر بەسوود دەبێت لە پێناوی هێنانەدی تێگەیشتنێکی خۆماڵی وەکو مرۆڤی کورد لەو دیاردەیەی ڕاگەیاندنە جیهانییەکان ئاراستەی دەکەن و خوێندنەوەی بۆ دەکەن.  بێگومان لێرەدا مەوزوعیانە دوور لە باسکردنی هیچ کەسێك بەرەنجامەکانی ئەم بابەتە دەخەینەڕوو، ئیتر تۆی خوێنەریش سەربەستی کە ئایا دژی دەوەستیت یان لەگەڵیدا هاوڕایت.

داعش لەمێژ نییە دروست بووە ساڵی ٢٠١٤بوو، ئەگەر کەمێك یادەوەریەکانمان بگێڕینەوە بۆ ئەو کاتە ئەوا دەزانین  چەند مانگێ دوای ئەوە دروست بوو کە  رژێمی بەشارئەسەد ٣٠٠٠ توندڕەوی ئازادکرد کە بۆ ماوەی چەند  ساڵێك بوو کاری لەسەریان دەکرد، یەکسەر دوای ئەوەش دەسەڵاتی مالیکی لە عێراق ڕایانگەیاند١٠٠٠ بەندکراوی توندئاژوو لە زیندانی ئەبوغرێب هەڵهاتوون! کەواتە هاوڕای کاک ئیدریسم کە ئەوە نەخشەبۆکێشراو بوو.

لەمەوە دەگەینە ئەو بەرەنجامەی کە ئەمە کارێکی موخابەراتی وردو نەخشە بۆ کێشراو بوو  لەلایەن ئەو میحوەرەی روسیا پێشڕەوایەتی دەکات، کە لەمەشدا زۆر مەبەستی پێکا  لەوانە: ئیتر دوای ئەوە هیچ حوکمەتێکی دنیا باسی روخانی دەسەڵاتی بەشار ئەسەدیان نەکردەوە، دروستکردن و قووڵکردنەوەی کێشە ناوخۆییەکانی ئەو وڵاتانە بە بەرپاکردنی شەری تایەفەگەری نێوان سوننەو شیعە، نیشاندانی وێنەیەکی ناشرینی ئیسلام تا هەموو وڵاتەکان بکەونە ڕاوەدوونانی ئەو کەسانەی ئیسلامیان وەکو بیروباوەڕ قبوڵە، وێڕای کاولکردنی ئەو ناوچەیەو دان نان بە پێداویستی هێشتنەوەی هێزە بیانییەکان تێیدا.. لەم نێوەندەشدا رەنگە کەسانێکی نائاگا لە ئیسلام شوێن ئەو توندڕەوییە دروستکراوە کەوتبن جا چ بە هۆی ستەمی دەسەڵاتدارەکانەوە بووبێت یان جەهلی خۆیان بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت  دەیان ساڵە کە لە مەنهەجی خوێندندا وانەی ئاین هەیە توندڕەویی دروستکردبێت، بەڵکو ئەمە بیانوی دەسەڵاتە بۆ پەردەپۆشکردنی شکست و گەندەڵی و تاوانەکانی خۆیان، هەر خۆشیان بوون کە ڕێیان بۆ داعش کردەوە بێ شەرو تەقە شەنگال تەسلیم بکرێت. بۆچی لە حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی رابردوو هەر هەمان مەنهەج و پرۆگرامی ئاین هەبوو کەس نەیگوت کەسانی توندڕەو بەرهەم دێنێت؟

بەڵکو بە پێچەوانەوە هەمیشە ئاینی ڕاستەقینە گیانی لێبووردەیی لە نێو دڵی تاکەکاندا دەڕوێنێت، هانی پێکەوەژیان دەدات چونکە مرۆڤەکان هەمووان یەکسانن و دەگەڕینەوە سەر بنەچەی یەك دایك و باوك، تەنانەت هانی ئازادی هەڵبژاردنی ئاین و ئایدیاش دەدات وەك لە ئایەتدا هاتووە: لا اکراه في الدين.

ئەو کاتە ئێمە دەبین بە خاوەنی خۆمان کە شوێن زوڕنای ئیمپریالیزمی جیهانی نەکەوین، ئەوان ئەجنداو بەرنامەی کاری خۆیان هەیە کە هیچ بنەمایەکی مرۆڤانەی تێدا ڕەچاو ناکرێت، ئیتر بۆچی ئیسلام بە ئاینی دەسکاریکراوی کریستیان و جووەکان بەراورد بکەین؟ کە لەو پەڕتووکانەی ئەواندا هیچ بوارێك بۆ عەقڵ و زانست نەهێڵراوەتەوە بەڵام لە قورئاندا کە ١٤٤٢ساڵە هاتووە هێشتا وەك خۆیەتی و دەسکاری نەکراوە، هانی عەقڵ دەدات بۆ بیرکردنەوە، هانی مرۆڤ دەدات بۆ چوونە ناو بۆشایی ئاسمان، نموونەی جۆراوجۆر دێنێتەوە بۆ وردبوونەوەو بیرکردنەوە لێیان، وەکو لاشەی مرۆڤ و گیانەوەرە هەمەچەشنەکان و دارودرەخت و هەورو باران و خۆرو مانگ و دەریاکان و ساڵ و رۆژو وەرزەکان و  ژیان و مردن و بەسەرهاتی پێشین و دواینەکان…. بەڵکو دەیان ئایەتی زانستی تێدایە کە زاناکان دوای دۆزینەوە نوێکانیان بڕوایان بە قورئان هێناوە کە پێشتر باسکراوەو بەڵام لە قۆناغێك لە قۆناغەکاندا عەقڵی مرۆڤ پەی پێنەبردووە چونکە خودای کردگاری تاك و تەنیا بەدیهێنەری پەڕاوی بینراوی گەردوونەو هەر ئەویش قورئانی ناردووە کە پەڕاوی خوێندراوەیە، کەواتە ئەم دوو کتێبە هەرگیز پێچەوانەی یەکتر نابنەوە، بەڵام بە هۆی ناوازەیی قورئان و زمانە پڕ ڕەوانبێژییەکەی و راستییە زانستییەکانی ناوی و سنووردراوی توانای مێشكی مرۆڤ  رەنگە ئێمە یەکسەر پەی پێ نەبەین، ئەمانە راستین بۆ ئەو کەسانەی پێشوەختە دەرگای بیرکردنەوەیان دانەخستبێت و بواریان بە خۆیان دابێت بە چاوێكی بێ لایەنەوە سەیری ژیان و گەردوون و خودا و قورئان و ئیسلام بکەن.

پاشان کاکە ڕامیار هیچ باسی سیاسەت و یەکگرتووی نەکردووە، کەچی کاکە ئیدریس مستەفا دێتە کوتانی حیزبێکی بچووکی وەك یەکگرتوو و باسی ئیخوان دێنێتە ناو باسانەوە، من سەر بەهیچ حیزبێك نیم بەڵام لەئەزموونی سیاسەتی ٣٠ ساڵی رابردووەوە نکۆڵی تێدا نیە کە یەکگرتوو جوانترین نموونەی سیاسەتە لە کوردستان کە نەدەستی بە خوێنی براکوژی و گەندەڵی و خیانەت سوور نەبووە، بەڵکو هەر کۆمەکی هەتیوو و بێوەژن و کەمدەرامەت و کەمئەندامانیان کردووە، لەکاتێکدا هیچ دەسەڵاتێکی فیعلییان نییە لەسەر گۆڕەپانی سیاسی کوردستان بە هۆی پەراوێزخستنیانەوە کەچی بۆنموونە لە دژیان خەڵکان هاندرا  لە کۆبوونەوەکاندا پێڵاویان تێبگرن وەکو لەگەڵ شێرکۆ جەودەتدا ئەنجامدرا، بەڵام شیرکۆ بە لێبووردەیی و جوانی ئیسلام دەستیکردە ملی و لێی خۆش بوو،گەر ئەمە لەگەڵ مەسروردا بکردرایە بەدەردی سەردەشت عوسمانی دەبرد کە لەسەر یەك گوتار پڕ دەمیان کرد لە فیشەك.

گەر بێینە سەر ئیخوانیش ئەوا دەبینین لە جیهاندا هێرشێکی زۆر نارەوایان دەکرێتە سەر چونکە ئاراستەی رەشەباکە لە لای ئیمپریالیزمی جیهانەوە دێت دژیانە، ئەگینا  حەسەن بەننا کە دامەزرێنەری ئیخوان بوو لێکدانەوەیەکی هاوچەرخانەی بۆ ئیسلام کرد کە گیانی بیرکردنەوەو عەقڵ و زانست و برایەتی لە نێوان خەڵکدا زیندووکردەوە ، رووە جوانەکەی ئیسلامی دەرخست کە دەیان و بگرە سەدان ساڵە داخ لەدڵان نەخشەی گڵاوی بۆ دادەنێن تا پرشنگی رووناکییەکەی نەگاتە مەزڵوم و مافخوراوان و هەر لە دواکەوتوویدا بمێنینەوە، ئەوە بوو هەر ئیمپریالیزم لەساڵی ١٩٤٩دا تیرۆریان کرد.

کەواتە بیرمەند رامیار راست دەکات؛ ئێمە پێویستمان بە گۆشەنیگای کوردانەیە بۆ شتەکان با دوای هیچ دەهۆڵێك نەکەوین، با سوود لە ئیسلام وەرگرین وەك چۆن فارس و تورك و عەرەب سوودی لێ دەبینن، هەر مزگەوتەکان بوون شوێنی خوێندن و حوجرەو زانست پێش ئەوەی قوتابخانە دروست بکرێت، هەر مزگەوتە جێی کۆبوونەوە کۆمەڵایەتییەکانی وەکو پرسەو شادی، هەر مزگەوتە جاڕی دۆزینەوەی ونبووەکانی تێدا دەدرێت و داوای کۆکردنەوەی یارمەتی دەکرێت تێیدا بۆ بەهاناوە چوونی هەژاران.

تکایە بە بیانوی جەنگ دژی داعش رۆحی مرۆڤ مەمرێنن،گیان پێویستی بە خۆراکە، کەهەر لە ئیسلامدا ئاسوودەو ئارام دەبێت، ژیانی دونیا کورتە؛ مرۆڤیش   لە لاشە و گیان پێکهاتووە، ئەوا گیان نامرێت، پاشەڕۆژ ئەو دادپەروەرییەی تێدا دێتە دی کە هەمومان داوای دەکەین، بەڵام وەك بوونی تینویەتی کە دەرخەری بوونی ئاوە، هەرواش تینویەتی بۆ دادپەروەریی کە دەرخەری  بوونی ئەو داپەروەرییەیە بەڵگەی هاتنەدی ئەو رۆژەیە، ئەگینا پێم بڵێن کێ ئاسمانەکان و زەمین و ئەستێرەکان و سیستەمی پڕ وردەکاری ژیان و شەو وڕۆژ و خولانەوەی تەنەکان و یاساکانی وەك هێزی کێشندەو رێژە جیاوازەکانی گازەکان و هتد.. ڕێك دەخات، خۆ سروشت و ڕێکەوت خاوەنی عەقڵ نین تا بیبەخشن، ئەی مرۆڤ چۆن عەقڵی پێدرا؟ تکایە باکەمێك هێواشتر بین و زوو بڕیارێك نەدەین دوایی لێی پەشیمان بینەوە.

لەکۆتاییدا بە کاک ئیدریس دەڵێم تکایە باواز لە خەڵك بێنیین خۆیان ئەوەی بە دڵیانەو بەراستی دەزانن هەڵیدەبژێرن بۆ نموونە کە تۆ دیاردەی حیجابی ئافرەتان بە زەبروزۆریی یەکگرتوو تەفسیر دەکەیت، بەڵام دەبێت لەولاشەوە بزانیت کە سروشتی مرۆڤ حەز بە حەیاو حورمەت و داپۆشراوی دەکات، ئەو لێکدانەوەیە هەڵەیە هەموو شتێك بگێڕینەوە بۆ دەستی دەرەکی و پلان داڕێژیی دوژمنان بەمە راستی لە خۆمان دەشارینەوە، پاشان کە لە جیهاندا دژایەتی ئیخوان دەکرێت و لە  چەند رۆژی رابردووشدا  بەریتانیا تەنانەت گروپێکی بەرگریکاری مافی خەڵکی سڤیلی غەزەی وەك حەماس  بە تیرۆریست لە قەڵەم دا، ئیتر رۆژئاوا چ دەستێکی هەیەلە تەشەنەکردنی ئیخواندا؟  خۆزگە بنەڕەتی بابەتەکانمان هەڵدەوەشان و دەناسی و بە دواداچوونی خۆمان بە وردی بۆ دەکرد نەك گوتنەوەی قسەی زۆرینەو بەلاڕیدا بردن، ئەوسا نەدەکوتینە ئەو هەڵە زەقانەوە. دەستان خۆش کاکە رامیارو کاکە ئیدریس ئێمە پێویستمان بەو راشکاوییەو وتوێژە هێمنە هەیە.   

هەردی سەنگاوی

تازه دەگەڕێیتەوە
دوای ئەوەی ئەرشیفی ژیانم
لێوان لێو بوو
لەگریانی خەست
لەخەمی هەراش
لە عەزابی ڕووت

کات زۆر درەنگە
دەبوا زوو بێیتەوە
بەر لەوەی
چرکەکانی تەمەنم
لەکار بکەوێت
و
باڵی سەمای زۆربام
بشکێت

بەرلەوەی
درەختی ئومێدم
غەریزەی یەئس بگرێت
و
خونچەی ئازارەکانم
بپشکوێت

بەر لەوەی
دیواری بەختم درز ببات
و
کراسی چاوەڕوانیم
بدڕێت

بەرلەوەی
شەپۆلی حوزن
لە کەناری دەروونم بەرقەراربێت
و
باڵندەی بزە
لە مەملەکەتی تەنیاییم بفڕێت

تاکەی
لەنۆکەندی تارمایی دا
سەوڵی خۆشباوەڕی لێبدەم
و
کەشتی حەزەکانم
لە ناو شەپۆلی غەدردا
بخنکێت

تاکەی
لەدەڤەری دڵپاکیم دا
سەراب بڕوێت

ببورە
من ئیتر ئشتیای
جەنگێکی بێ ماناو
ئۆقرەی نشوستم نەماوە

چیتر
قوماری عیشق و
شەڕی ئەو هەموو
دۆڕانە بەمن ناکرێت

من ناتوانم
ئەو هەموو هێشووەی هەڵوەرین
کۆبکەمەوە

خۆمن
هەموو قاقاکانم
بوون بەخەڵووز
و
وەرزی خەونەکانم
پایز

من لەمێژە
چوومەتەوە سەر نەسلی هیلاکی
و
ڕەنگی سەحرام
لێ ڕواوە

لەمێژە
ڕۆشتوومەتە سەر عەقیدەی دەهریبوون
و
بەرگی ڕاهیبەییم فڕێداوە

دەی
من دەبێ بڕۆم

وادەی وەڕزیم تەواوبوو
و
ئیتر سەنگەری عیشق جێ دێڵم

دەستدەکەم
بەسەفەری دڵشکان
و
دەڕۆمەوە سنووری فەنابوون

ماڵئاوا
ئەی شکست

شتێک نییە بە ناوی هاوڕێیەتی ، بە داخەوە ، بەرژەوەندی و پێداویستییەکان وا لە مرۆڤ ئەکەن هاوڕێیەتی بۆ خۆی دروست بکات ..
ئەم ڕاستییە جوانتر ئەسەلمێنرێ کە کاتێ هاوڕێکان لە ماڵ و سامان و دەسەڵات نزیک ئەکەونەوە .
ئەوانەی تاجە گوڵینە دێنن بۆ سەر گۆڕی هاوڕێکانیان ، بە جۆرێ لە جۆرەکان بەشدار بوون لە نەمانی هاوڕێکانیاندا .
دوو نمونەی جیاواز دێنینەوە بۆ ئەم بابەتە ، جۆزێف ستالین سەرجەم بنەماکانی کۆمۆنیستی تێکدایەوە کە لینین ی هاوڕێی بنیاتی نابوو ، هەروەها زۆربەی وەزیر و دار و دەستەکەی لینین ی کوشت ..ئەوەیش هەنگاوی یەکەم بوو بۆ هەرەسهێنانی فەرمانڕەوایی کۆمۆنیست .
هەروەها دەسەڵاتدارانی ئومەوی و عەباسی و عوسمانی کەوتنە دژایەتی یەکتری و لەناو بردنی یەکتری ، لە کاتێکدا هەموویشیان برا و ئامۆزا و خاڵۆزای یەکتر بوون ، ئەوەیش بووە هۆی هەرەسهێنانی دەسەڵاتی ئیسلام .
تەنانەت پێغەمبەران ، هەندێکیان کوژراون و ژەهرخوارد کراون …
مێژوو ئەیسەلمێنێ کە هاوڕێیەتی مرۆڤ بەرژەوەندیی دروستی ئەکات نەک شتێکی تر .

ــنەوزاد بەندی