ئایا کێ بە شێوەیەکى ئەبستراکت و کێ بە شێوەیەکى کۆنکرێت دەهزرێت؟
وشەى کۆنکرێت لە ژیانى ڕۆژانەدا واتاى ئەو شتە دەگەیەنێت کە لەنێو کردەکێتیی جەستەییدا بەردەستە، ئەوەیە کە لە جێیەکى تایبەتى لە کاتێکى تایبەتیدا هەیە، واتا: “ئەم تاکە شتە لێرە”. بە پێچەوانەشەوە، وەک باوە، ئەبستراکت شتێکە کە چیدى خۆى لەسەر زەمینەى لێڕوانین نابینێتەوە، شتێکە کە ڕەچاوى تایبەتێتییەکان ناکات، بەڵکو شتێکى تێگەییە، کەواتە شتێکی جیاوازە لە ڕیالێتى (کەتوار).
هێگل ئەم زمانە باوەی “زەینی سەلیمی مرۆڤ” بەتەواوی هەڵدەگێڕێتەوە. بۆ ئەو ئەبستراکت بریتییە لەو تاکە شتە کە هەنووکە دیارە، لێ کۆنکرێت پەیوەندیى شتى دیارە کە بەڕێی هزرەوە دیاریکراوە.
بۆ نموونە: قەتڵکەرێک دەبرێت بۆ دادگە. ئەو کەسە بۆ مرۆڤەکان کە لەوێ دەیبینن، هیچى دیکە نییە جگە لە قەتڵکەرێک. ئەمە بۆ هێگل واتای “هزرینى ئەبستراکت” دەگەیەنێت؛ لێرەدا لە مرۆڤێک لایەنێکى جیادەکرێتەوە و ئەوجا لە دەرکەوتنی ڕووکەشیانە و ئەگەری ساغکردنەوەی ڕووکەشییانەی ئەم لایەنەدا سەرجەم لایەنەکانى دیکە وەلاوە دەنرێن (بۆ نموونە پەروەردەى نالەبار، سوێی ئازاری بێدادی). “هزرینى کۆنکرێت” بە پێچەوانەوە ئەو واتایە دەگەیەنێت کە سەبارەت بەم پەیوەندییەى مێژووى ژیان پرسیار بکرێت، جا گەرچی زۆر شیاوە ئەم پرسە لە لایەنی زەینى سەلیمی مرۆڤەوە تانوتی ئەوەی لێبدرێت کە گۆیا مرۆڤ بەو ڕێیەوە دەیەوێت لەو بکوژە ببورێت.
کەواتە ئایا کێ بە شێوەیەکى ئەبستراکت، کێ بە شێوەیەکى کۆنکرێت دەهزرێت؟ وەڵامى هێگل بۆ ئەم پرسیارە بریتییە لە: مرۆڤى ناهۆشئاوەڵا نەک هۆشئاوەڵا (gebildet) بە شێوەیەکى ئەبستراکت دەهزرێت. کەسى ناهۆشئاوەڵا خەریکی درشتاندنە/لەقاڵبدانە، پابەندی فاکتە دیارەکانە و یەکسەر تێگەیەکى چەسپیان پێدەدات، لێ کەسى هۆشئاوەڵا بە پێچەوانەوە قووڵتر دەچێتە نێو مەسەلەکەوە، سەرجەمى کاکێشانێک لە تایبەتێتی و پەیوەندى و بزووتن دەبینێت، ئەو ڕازی نییە بە ساغکردنەوە ئەمپیرییەکان، واتا بەوە کە شتێک چۆنە، ئیدی هەر ئەوهایە. لێرەشدا فەلسەفە بە ئەندازەیەکی تایبەتی هزرینى کۆنکرێتە، هزرینى سەرجەم پەیوەندییەکانە لە زەروورەیاندا، هزرینى هەمەکێتیى (تۆتالێتیى) کۆنکرێتە.
ئامانجى هێگل بریتییە لە “مەئریفەی زانستیانەى ڕاستى”. لێ ڕاستى بۆ هێگل ئەوە نییە کە هەر وەک لێرە بابەتێک و لەوێ پێشبینییەکى ڕاستى ئەو بابەتە هەبێت. ڕاستى فاکت نییە، هەرگیز “شتێکى ئەبستراکت” نییە، بە پێچەوانەوە دەبێت لەبارەی ڕاستی بگۆترێت کە ئەو شتێکی زیندووە، شتێکى کۆنکرێتە، شتێکە کە بەردەوام لە گۆڕاندایە.
بۆ نموونە تۆوى ڕووەکێک کەرتى سەرجەمى ڕووەکێکە کە لە گۆڕاندایە (بە زمانی هێگل: بریتییە لە مۆمێنت)، ئەم تۆوە ڕاستییە، لێ جارێ سەرجەم ڕاستى نییە، بەڵکو ڕاستییەکەى لە ئاوەڵابوونی ڕووەکەکەدا دیاردەدات. شتێک ڕاستە، گەر هاتوو گەرەک بێت شتەکە ئەوە بێت (بەگوێرەى تایبەتمەندییە ئیدیالەکەى)، یان گەر ئەو شتە شیمانەکانى خۆى، توانستەکانى خۆى (یان وەک هێگل دەبێژێت): “تێگەکەى خۆى” ڕیالیزە بکات. ڕاستی شتێکى سرەوتوو نییە، بەڵکو پرۆسەى ڕیالیزەبوونە، ئەمەش پرۆسەیەکە کە سەرجەم بوون و سەرجەم هزر دەگرێتەوە، لێرەشدا ئەوە ئەرکى فەلسەفەیە کە ئەم فۆرمە دینامیکییەى ڕاستی ئاشکرا بکات، بیهزرێنێت و بەمەش بەرەو کۆتاییەکەى بەرێت. هێگل لێرەدا تێبینی دەدات: “باوەجو واتای قووڵتری (فەلسەفەیی) ڕاستی تا رادەیەک لە زمانی باوی ڕۆژانەشدا هەیە. بۆ نموونە مرۆ لەبارەی هەڤاڵێکی ‘ڕاستینە’ دەدوێت و مەبەستی لە هەڤاڵێکی ئەوتۆیە کە شێوازی ڕەفتارنواندنی بە تێگەی هەڤاڵێتی دەگونجێت؛ مرۆ هەروەها لەبارەی کارێکی هونەریی ‘ڕاستینە’ دەدوێت. پاشان ئیدی ناڕاستینە واتای خراپ، لە خۆدا نەگونجاو، دەگەیەنێت” (1).
هەموو شتە دوایەکییەکان شتێکی خراپ یان شتێکى ناڕاست لە خۆ دەگرن، چونکە ئەوان جارێ سەرجەم ڕاستیى کۆنکرێت نین. زەین (Verstand) هەقییەتى کاتێک تاکە شتەکان لە ڕەوشی ئەبستراکتیاندا دیارى دەکات، پێناسە دەکات، وەلێ: نابێت فەلسەفە لێرەدا بچەقێت، چونکە هەموو دیاریکردنێک (ئیدێتیفیکاسیۆنێک) کە زەین بەریدەخات، ئەوە بەدەر دەکات کە بابەتە دیاریکراوەکە لەپاڵ ڕەوشی دراوى خۆیدا هەیەتى. زەین ڕەچاوى پەیوەندییە کۆنکرێتەکان ناکات کە بەو بابەتە بنەڕەتین، بەڵکو تەواو بە دابڕێنراوى، تەواو بە ئەبستراکت، لە بابەتەکە دەڕوانێت. بۆیە فەلسەفە دەبێت لە هەموو دیاریکردنێکدا (ئیدێنتیفیکاسیۆنێکدا) ئەو تایبەتمەندییانەش بهزرێنێت کە لە دیاریکردنەکەدا ڕەچاو ناکرێن. ئەم دیارینەکراوە (نائیدێنتە) ڕەچاونەکراوە دژبێژییەک (تەناقوزێک) لەدژى ڕەهایەتیدان بەو ئەوەکەیە دەردەبڕێت کە گۆیا ئەو هەر هەموویەتی. بێگومان لێرەدا فەیلەسوفێک هەروا ئارەزوومەندانە لەم دژبێژییە ناهزرێت، بەڵکو لەنێو خودی شەتەکەدایە؛ دژبێژییەکە خۆی دەبینێتەوە لە گرژیی نێوان ئەوەکەی هەبوو و ئەوەکەی گەرەکی بووندا.
هێگل لە نێوان “زەین” و “ئاوەز”دا جیاوازى دەکات. زەین بریتییە لە هزرینى دیاریکەر (ئیدێنتیفیکاسیۆن)، بە پێچەوانەشەوە هزرینی فەلسەفەیی کە ڕەچاوى نائیدێنتی (دیارینەکراوی) نالەباریش دەکات، “هزرینى دیالێکتیکییانە”ى ئاوەزە. دیالێکتیک بەرهەڵستیکردنی ئاوەزە لەدژى چەسپاندنە دوایەکییەکانى زەین. ئاوەز ڕازی نابێت بە چەسپاندنی فاکتە ئەبستراکتەکان (ئەمە لە ڕوانگەی هێگلەوە)، واتا بەوە کە زەین گرنگییەکى زۆری پێدەدات. هێگل دەبێژێت: “خەباتى ئاوەز ڕوودەکاتە نەهێشتنى ئەو شتە کە زەین چەسپاندوویەتى” (2). دیالێکتیکی ئاوەز خۆی لە سەرووی “ئێسکی مردووی لۆگیک”ی زەینەوە دەبینێتەوە.
دیالێکتیک سەرەتا ڕەخنەیە لە هزرینى سنووردارى زەین، کە هەر لە سەرەتاوە دژبێژى وەک هەڵەى هزر بەدەر دەکات و پابەندی کڵێشەی یان-یان-ە. هێگل بەرپەرچی ئەم هزرینە دەداتەوە: “بەڕاستی لە هیچ کوێ، نە لە ئاسمان و نە لەسەر زەمین، نە لە جیهانی هۆشەکی و نە لە جیهانی سروشتیدا، یان-یان-ێکی ئەوها ئەبستراکت کە زەین جەختی لێ دەکات، لەگۆڕێ نییە. هەر شتێک کە بە هەر شێوەیەک هەیە، تەنیا شتی کۆنکرێتە و بەمەش لەنێو خۆیدا جیاوازیکراو و دژایەتیکراوە. شتەکان دوایەکین، چونکە لێرەبوونی ڕاستەوخۆیان بە چی-بوونی لە خۆدای ئەوان ناگونجێت.. […] ئەوە کە بەگشتی جیهان دەبزوێنێت، بریتییە لە نەسازی (تەناقوز)، ئەوەش قسەی پڕوپووچە گەر بگۆترێت کە نەسازی ڕێ نادات بهزرێنرێت” (3).
بیرۆکە بناغەییەکەى هێگل ئەمەیە: گشتجیهان، هەمەکێتیى بابەتە هۆشەکى و ماتەریەلەکان، ئاوەزمەندە، یان ئاوەزێک مۆرکى پێداوە کە جارێ لە خودى خۆى بەئاگا نییە، وەلێ هەوڵ بۆ خودناسین (بۆ مەئریفەی خودی خۆی – و) دەدات. ئاوەز لەنێو جیهاندایە، لە ناخی خۆیدا دەگەڕێت و کار لە پێناوى ناسینى خودى خۆیدا، لە پێناوى دۆزینەوەى خۆیدا دەکات. ئەو ئەوەکەیە کە هەموو شتێک کۆششی بۆ دەکات و وەک ئامانج ڕووى تێدەکات، بریتییە لە زانینى بە خۆ زان، بریتییە لە هۆش، لە ڕەها (ئەلموتڵەق)، لە کۆتایشدا بریتییە لە هۆشى ئاشکرا و لەخۆئاگامەند و تا بێدوایەکی ئافرێنەر. هێگل دەبێژێت: “هەر شتێک کە لە ئاسمان و لەسەر زەمین ڕوو دەدات، واتا ئەزەلییانە ڕوودەدات، هەروەها ژیانى خودا و هەر شتێکیش کە کاتەکییانە ئەنجام دەدرێت، تەنیا تەقەلادانن لە پێناوی ئەوەدا کە ئیدی هۆش خۆى بناسێت، خۆى ببەرجەستێنێت، خۆى بدۆزێتەوە، ببێت بە ئەوەکەیەک بۆ خودى خۆى، لەتەک خودى خۆیدا یەک بگرێت” (4). پرۆسەى ئەم خودناسینە پەرەسەندووەى هۆش بریتییە لە پرۆسەى مێژووى جیهان.
سەرەتا ڕەها (ئەلموتڵەق) لە خۆى بەئاگا نییە. ئەو دەبێت لەنێو خۆیەوە دەر-بکەوێت (بچێتە دەرەوە – و)، خۆى ببابەتێنێت، تاکو لەنێو خودئاگایى (Selbstbewusstsein) خۆیدا بە خۆى بگاتەوە، تاکو هەروەها ببێت بە ئەوەیەک “بۆ خۆ”ى، واتا ببێت بە ئەوە کە ئەو هەمیشە “لە خۆدا” هەر ئەوەیە. مەبەستی هەموو شتێک تەنیا گۆڕاندانە بە ئاوەز، تەواوکردنی (کامیلکردنی) هۆشە، یان تەواوکردنی جیهانە لە ڕێکخراویى و دەستووردارییەکەیدا.
مرۆڤ چالاکانە و بە موئاناتەوە لەم پرۆسە مەزنەدا بەشدارى دەکات (مێژووی جیهان). لێ پرسەکە لێرەدا خودى مرۆڤ نییە، هەروەها بە هیچ شێوەیەک بەختیاریى کەسەکییانەى ئەو نییە، بەڵکو بریتییە لە کردەکێتیی ڕاستینەى گشتێتى یان خودمەئریفەی لە تاکەکەس تێپەڕکردووی ئەو گشتێتییە. تاکە مرۆڤان لەنێو سەرجەمدا وەک “کوێر” وان و لە لایەن هۆشى ناخەکییەوە هان دەدرێن، واتا ئەو هۆشە ناخەکییە کە فێڵبازانە لە پشتیانەوە، وەلێ بەبێ ئەوەى ئەوان خۆیان هەر هەستى پێبکەن، بۆ “دوایەمین” ئامانجى خۆى کاریان پێدەکات و دەیانخاتە تێکۆشان. ڕەها مرۆڤان فریو دەدات، ئەویش بەوە کە وایان بۆ دەردەخات گۆیا ئەوان بەهۆى سۆزەکانیانەوە شوێن ئامانجی منگەراییانەى خۆیان کەوتوون. لەبەر ئەوەى مرۆڤان خۆیان بە زەینى سەلیمیانەوە ڕاگرتووە و کوێرانە باوەڕ بە ڕووکەشی چەسپاندنە ئەمپیرییەکان (واتا بە هزرینى ئەبستراکت) دەکەن، ئیدی بەم فێڵە فریو دەخۆن و هەر ئەوهاش شادیی خۆییان بەدیدەهێنن (فێڵى ئاوەز).
ڕەها لە بزووتنێکى سێجۆریدا گۆڕان دەبینێت: لە بناغەى لۆگیکییانەى کردەکێتییەوە بەسەر ئاوەزمەندیى سروشتى دەرەکیدا تا دەگات بە لەخۆتێگەیشتنى هۆش وەک هۆشى سەبژێکتیڤى و ئۆبژێکتیڤى و ڕەها. “لۆگیکێتی دەبێت بە سروشت و سروشت بە هۆش” (5). هێگل بەگوێرەی ئەمە فەلسەفەى خۆى بەسەر سێ لکدا دەبەشێنێت: لۆگیک، فەلسەفەى سروشت، فەلسەفەى هۆش.
پلەى یەکەم: ئیدێى خودایی هەر لە سەرەتاوە لۆگیکێتییە: بریتییە لە شێوەیەکى ئێسکى لۆگیکى، ڕاستیى ڕووتە بەبێ گۆشت، بەبێ ماتەری، بیرۆکە ئەزەلییە پەتییەکانى خودایە پێش ئەفراندنی جیهان (نابێت لە واتایەکى کاتەکیدا لە وشەى “پێش” تێبگەین، بەڵکو بیرۆکەکانى خودا وەک بناغەى لۆگیکی لە “پێش” جیهانەوەن)، ئەوان پێشجیهانى بێئاگاى نەخشەکانى بیناکردنن (“جیهانى سێبەرەکان”)، لێ لە خۆدا سرەوتوو نین، بەڵکو بە بزووتن و گینگل تەنراون.
پلەى دووەم: پرۆسە زیندووەکەى ڕەها سروشت وەک ئەویدییەکەى خۆى دادەنێت؛ “ئیدێى خودایی بڕیاردانیەتی بۆ ئەوە کە ئەم ئەویدییە لەنێو خۆیەوە دەربدات و سەرلەنوێ بۆ نێو خۆى وەریبگرێتەوە، تاکو ئەو خۆی بریتی بێت لە سەبژێکتیڤێتى و هۆش” (6). سروشت هۆشى لە خۆ نامۆبووە و لەوێدا بەردراوە؛ خودایەکى باکخوسییە (مەستە) کە ناتوانێت جڵەوى خۆى بگرێت و بێتەوە سەر خۆ، یان بە شێوەیەکی دیکە ببێژین: ئینتەلیگێنسى بەردێنراوە، هۆشى دیلکراوە. وەلێ ئیدێى خودایی بە بەردێنراوى نامێنێتەوە، ئاخر “بەردەکان دەقیژێنن و خۆیان بۆ بوون بە هۆش هەڵدەگرن” [1].
پلەى سێیەم: هۆش لەنێو سروشتەوە دەردەپەڕێت. هۆش، وەک “هۆشى سەبژێکتیڤى”، لە سەبژێکتیڤێتیى تاکەکەسدا خۆی دەکات بە ئاگایى ئازادیى خۆی [2]، وەک “هۆشى ئۆبژێکتیڤى” هەوڵ دەدات ئازادییە بەئاگالێهاتووەکەى خۆى لەنێو جیهانى ماف و مۆرالێتى و ئاکاردا (ئاکار خێزان و جڤاک و دەوڵەتى مەدەنى لە خۆ دەگرێت) ڕیالیزە بکات، وەک “هۆشى ڕەها” لە خودى خۆى تێدەگات و دەبێت بە زانینى زانەر لەبارەی ئازادیى خۆى، ئەویش بەوە، کاتێک ئەو لە هونەردا لە خۆى دەڕوانێت، لە ئاییندا بەدەم عیبادەتەوە پێشبینى دەکات، لە فەلسەفەشدا بەهزرین لێتێدەگات.
ئیدێى لۆگیکییانەى خودایى کە بە نەسازیى بەردەوامى ناخەکی، بە چقڵی کێماسی سەرجەم قۆناغەکانی گۆڕان پێشڤەدەبرێت، لەنێو هۆشى ڕەهادا لەتەک خۆیدا ئاشت دەبێتەوە. هەر شتێکى باڵاتر تەنیا بەو ڕێیەوە دێتە گۆڕێ، کە پلە نزمترەکانى گۆڕانى ئەو دەکەونە نەسازییەوە لەتەک داخوازییەکانى خۆیاندا، واتا نزمترەکە خۆی وەک نەسازى بۆ (بوون بە – و) بەرزترەکە هەڵدەگرێت (دیالێکتیک). ئیدێ لە هونەر و ئایین و فەلسەفەدا لەتەک سەرجەم فۆرمەکانى ئەویدیبوونى خۆیدا، واتا لەتەک سەرجەم فۆرمەکانى نامۆبوونى خۆیدا، ئاشت دەبێتەوە [3] و دەگات بە ڕەهایەتییەکى تەواوەتیتر لەو ڕەهایەتییە کە لە سەرەتاى پرۆسەکەدا هەیبوو [4]. ڕەها بوو بە ڕێسولتاتی (سەرئەنجامى) خودى خۆى.
بۆیە هێگل دەبێژێت: “ڕاستێتی سەرجەمە [5]، لێ سەرجەم ئەو کرۆکەیە کە خۆى بە گۆڕانى خودى خۆی تەواو دەکات. سەبارەت بە ڕەها گەرەکە بگۆترێت، کە ئەو لە کرۆکەوە سەرئەنجامە، کە ئەو جارێ لە کۆتاییدا ئەوەیە کە ئەو لە ڕاستیدا خۆى هەر ئەوەیە، ئەو بەگوێرەی سروشتى ئەوهایە کە بریتى بێت لە کردەکێتی، لە سەبژێکت یان لە بەخودیخۆبوون” (7).
فەلسەفەى هێگل دەخوازێت گۆڕانى سەرجەم (واتا دیالێکتیک) وێنەبداتەوە، ئەمە بە هەمان شێوەى یەکگرتنەوەى پنتى سەرەتا و کۆتایى (واتا سیستەم). فەلسەفەى هێگل هاوشێوەى گەردوون “گۆیی”ە و هیچ سەرەتا و کۆتاییەک ناناسێت. ڕەها خۆى کردووە بە هزرى هێگل و لەنێو ئەویشدا سەرلەنوێ خۆى دەناسێتەوە، ئێستا هۆش خۆى وەک هۆش دەناسێت. هێگل ڕەها دەهزرێنێت، وەلێ ئەوە تەنیا ڕەهایە کە خودى خۆى دەهزرێنێت – وەک هەمەکێتیى کۆنکرێت [6].
———————————————————

ڕوونکردنەوەى وەرگێڕ:

[1 لە پلەى دووەمدا ڕەها لەنێو پرۆسەى زیندوودایە؛ ڕەها لەنێو ئەم پرۆسە زیندووەدا سروشت لە دەرەوەی خۆی دروست دەکات؛ کەواتە سروشت ئەویدییەکە کە ئیدێى خودایی لەنێو خۆیەوە دەریدەدات و پاشان بۆ نێو خۆی وەریدەگرێتەوە. کەواتە سروشت خودنامۆبوونى ئیدێى خوداییە، باکخوسێکە (هێگل ئەم ناوەى لە میتۆلۆژیى گریکەوە وەرگرتووە)، واتا خودایەکى بەرەڵابووە. نامۆبوونى ئیدێى خودایی لە خۆى بەواتاى کە ئەو سست دەبێت، کەواتە دەبێت بە بەرد (دەبەردێت)، لێ ئەو بەم دۆخە بەردێنراوەى خۆى ڕازی نییە، بەڵکو هەوڵ دەدات تاکو خۆى بکات بە هۆش. ئێستا لەم دەرچوونەوە دەگەین بە پلەى سێیەم.
2] دیل بە هەوڵدان ئاگایی ئازادی بەدیدەهێنێت.
3] ئاشتبوونەوە لای هێگل بەواتای گونجانەوە بە خودی خۆ.
4] واتا لە سەرەتای پرۆسەی خودنامۆبووندا هەیبوو.
5] لای هێگل سەرجەم / هەمەکێتی ڕاستییە.
6] کەواتە هێگل تەنیا زمانحاڵی هۆشی ڕەهایە، وەک چۆن لە ئاینە ئاسمانییەکاندا دەگۆترێت کە پەیامهێنێک تەنیا پەیڤی خودایی ڕادەگەیەنێت.

کاوە جەلال لە ئەڵمانییەوە

——————————————-

سەرچاوەکان
１) G. W. F. Hegel: Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse, I. Teil, § 24, Zusatz 2; Theorie-Werkausgabe, Bd. 8, S. 86.
２) A. a. O. § 32, Zusatz; S. 99.
３) A. a. O., § 119, Zusatz 2; S. 246 f.
４) G. W. F. Hegel: Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie, I; Theorie-Werkausgabe, Bd. 18, S. 42.
５) G. W. F. Hegel: Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse, III. Teil, § 575; Theorie-Werkausgabe, Bd. 10, S. 393.
６) A. a. O., II Teil, § 247, Theorie-Werkausgabe, Bd. 9, S.24.
７) G. W. F. Hegel: Phänomenologie des Geistes, a. a. O., S. 24.

سەرچاوەی وەرگێڕان:
Volker Spierling: Kleine Geschichte der Philosophie. München 1992.

پاسوێردی سەرسام “ژیانی پاک” ئەم کۆدانەی هەبوو: قەت مەکوژە، زینا مەکە، مەخۆوە، خیانەت مەکە، لەسەرووی هەمووشیانەوە، هەردەم ڕاستگۆ بە.
لە ٢٠٠٥ لە هەولێر لەبەردەمی دادوەر ئەم پاسوێردەی لە نێو دڵی دانا دوای ئەوەی گرێبەستی هاوسەرگیری لەگەڵ ئاوات واژۆ کرد.
پێش ئەوەی بچنە دادگە، دەست لەناو دەست لە پارێزگەی هەولێر هاتنە دەرەوە، پێدەکەنین بەوەی لەوێ ڕووی دا.
لەناو پارێزگە، بۆ واژۆیەکی ئەفسەرێک سەعاتێک لەبەردەمی ژوورەکەی چاوەڕێیان کرد. پۆلیسێک لێیان نێزیک بۆوە، دەستی لەسەر دەمانچەکەی دانابوو، دەتگوت مەدالیەیە بە لاقونێکیدا شۆڕ بووەتەوە، پێی گوتن، “ئێرە قەحپەخانە نییە، دەستت لەسەر شانی لابە.”
سەرسام بۆ خۆی ئیمانی لە چاوەڕێکردنەکە و گەرماکە نەما بوو، دوو هەنگاو لە پۆلیسەکە چووە پێشێ و گوتی، “یەکەم، هیچ پەیوەندی بەتو نییە. دووەم، جوان نییە لۆ پۆلیسێک ئەم وشە بەکار بینی لە پێش ئافرەتێک.”
پۆلیسەکە تەریق نەبۆوە، بزەیەکی کرد. پیاوی ئەوە بوو لەم جۆرە دەرفەتانەدا دەسەڵاتی خۆی بجەڕبێنێت. “خۆ ئەمە گەواد نینە کاکە، لەبەر چاوی من یەکترتان ماچ دەکرد.”
بوختانەکە بەرچاوی سەرسامی تاریک کرد. ” وکی سەی درۆی دەکەی. با واش بی، هیچ پەیوەندی بەتو نییە. ئەمە ژن و مێردین.”
ئەفسەرێکی ورگەستور لە ژوورەکەی هاتە دەرێ و گۆتییە پۆلیس و سەرسام ئەو هەرایەیان لە چییە. سەرسام بۆی ڕوون کردەوە ئەوان چاوەڕێی وی دەکەن و پۆلیسەکەش شەڕیان پێ دەفرۆشێت. ئەفسەرەکە لە پۆلیسەکەی خوڕییەوە و ئەویش وەک ڕێوی کلکی لە پاشەڵی نا و کشاوە. پاشان ئەفسەرەکە فەرمووی ژوورەکەی لێ کردن و ئیشەکەی ڕواند.

دادگەی هەولێر، بینایەکی کۆنی بێزراو، کەوتبووە نێوان دەرگەی ڕۆژئاوای قەڵا و هوتێل هەولێر. سەرسام بەنابەدڵی تەلەفۆنەکەی دانا لە پرسگە. پۆلیس جگەرەیەکی بەلا لێوی، تەفتیشێکی سەرپێی کرد. ئاواتیش چووە لای پرسگەی ئافرەتان، ژوورێکی بچووک، بۆنی سەگی تۆپیوی لێ دەهات.
لە نهۆمی دووەم، لەبەردەمی ژووری ٢٢١، هۆردووکیان چوونە کۆتایی سڕەکە. چاوەڕێکردنەکە بڕستی لێ بڕین.
“هەموو دنیا بە لایەک، ئەتووش بە لایەک، ئەم چاوەڕێکردن و ناخۆشییانە هیچ نین، هەر تێدەپەڕن،” سەرسام دەستی ئاواتی ماچ کرد و وای پێ گوت.
لە سڕە درێژەکەدا، سەرسام تەماشای کەپڵەکانی پێش خۆیانی دەکرد. مکیاژی ئافرەتەکان، کە هەموویان حیجاب بوون، شل ببۆوە. پیاوەکانیش لە نێو قاتە ڕەشەکانیاندا ئارەقەی ڕەش و شینیان کردبوو.
“لەو کەپڵانە تێناگەم ،” بە سەبری بە ئاواتی گوت. “تەماشای چارەیان بکە، لۆ ئەوەندە ماتن؟ لەو ڕۆژە خۆشەی دەبی هەر هیچ نەبی دەویان بە خەندە بی.”
“ئەی ئەو جلە گەرمانە؟” ئاوات هاوڕای بوو. “سەیر کە، هەر ئافرەتە و برایەکی لەگەڵ خۆی هێناوە، وەک حەرەس شەخسی. ئەی ئەوە نییە مێردی خۆیانیان لەگەڵدایە؟”
سەرسام لە نێو پانتۆڵێکی ڕەساسی ئاچوغ و تیشێرتێکی نارنجی، ئاواتیش، پانتۆڵێکی سپی و تیشێرتێکی فستقی، بووبوونە موگناتیس و بە چاوی پیاوانی نێو سڕەکەدا نووسابوون.
دوای دوو سەعات، فایلیان لەبەردەمی دادوەرێکی پیری کەچەڵ دانا. هێڕ هێڕ، بۆنی ڤۆدکای لێ دەهات.

لە سفرەوە دەستیان پێ کرد. سەرسام ڕۆژنامەوانێکی فریلانس و ئاواتیش بەرنامەیەکی تەرفیهی هەبوو لە کەناڵێک. بۆ پێشەکیی خانوو و تڕومبێل پارەیان قەرز کرد و مانگانە دەیان داوە.
بڕیاریان دا جارێ منداڵیان نەبێت، هەر هیچ نەبێ، سێ ساڵی یەکەم تا تام لە ژیانیان بکەن. بەس خەڵک بێزاری دەکردن بەم قسە و پرسیارانە: منداڵتان هەیە؟ بۆ نا؟ ئێستە نەتانبێت، دواتر نەزۆک دەبن؛ ژیان بە منداڵانەوە خۆشە؛ هەر منداڵێک ڕسقی لەگەڵ خۆیدایە.
دوای ساڵێک، دێبابی هۆردوو لا تەنگاو بوون. پێشنیازیان کرد بچنە لای دکتۆر. هێندەی نەبرد دەنگۆی نەزۆکی ئاوات بڵاو بۆوە. خەڵک دەیانگوت ئاوات منداڵی نابێت. باوکی سەرسام بە بن گوێی دادا ژنی دووەم بێنێت بۆ منداڵ. دایکی ئاوات دڵی هەر ئەوەتە شەق نەدەبوو لە حەژمەتان.
“دەبێ بەهێز بین و گوێ بە تەداخولاتی ئەملا و ئەولا نەدەین،” ئاوات بە سەرسامی گوت. “بەس ئەوەندە ماوە بپرسن هەفتەی چەند جار گان دەکەین.”
سەرسام سەری لەقاند و پاشان دەستی ماچ کرد.
لە یەکەم ساڵیادی هاوسەرگیرییاندا، لە لای وێنەگرێک هەندێ وێنەیان بە جلی کوردییەوە گرت. ئاوات کراسێکی ڕەش و کەوایەکی زەرد، سەرسام کورتەک و شەرواڵێکی سەوزباو. پاشان چوونە چێشتخانەیەک بۆ نانی ئێوارە.
“کاتی هاتییە.”
“هی چی بە ساقە؟” ئاوات پرسی.
“منداڵ.”
ئاوات بزەیەکی کرد. “ناکا بتەوێ پەیمانەکەمان بشکێنی؟ گوتم گوێ بە خەڵك مەدە.”
“نا، مەسەلە خەڵك نییە، ئەمنم. ئەمن منداڵم دەوێ.”
ئەو شەوە گەمارۆی سەر مەنعی خاریجیان لادا. ئاواتیش حەزی دەکرد لە ژێر فشاری خەڵک دەربازی بێت.

لە زەردەپەڕێکی ساردی ڕۆژێکی پاییزدا، چەند خولەکێک پێش ئاوابوونی خۆر، ئاوات بە پەلە چووە سەر مەغسەل و ڕشایەوە. سەرسام بەپەلە گەیاندییە عیادەیەک. میوانەکانیان بەجێ هێشت. سێ ئامۆزای ئاوات هاتبوونە ماڵیان. پێش ئەوەی ئاوات تێکچێت،پێی گوتبوو، “شانست هەیە. بۆ خۆت کوڕێکی چاکت دەست کەوتووە.”
“پیرۆزە.” دوای سەیرکردنی پشکنینەکان، دکتۆر مزگێنی پێیان دا. ئاوات سوور هەڵگەڕا و سەرسامیش دەمی وێک نەدەکەوتەوە. لەم ساتەدا، هۆردووکیان شاگەشکە و شاناز بوون.
ئاوات لەو جۆرە ئافرەتانە بوو زۆر تێکدەچوو بە سکپڕی. نەیتوانی لە کارەکەی بەردەوام بێت. نۆ مانگان سەرسام خزمەتی کرد لە ماڵەوە. سۆز و لاواندنەوەی سەرسام بووبووە بنێشتە خۆشکەی سەر زاری خەڵك. چۆن هەموو دەمێ ئاگای لێیەتی و هەرچی بیەوێت ناڵێ نا. دەر و دراوسێ سەرسام بووبوون بە سەرسام. دایکی ئاوات پێشنیازی کرد دوو مەڕ بکەنە قوربانی تا لە چاوی پیس بەدوور بن.
مەدح و سەنای سەرسام لەلایەن خەڵکی چەندان مانگی خایاند.
“هەر بەڕاست ئەم خەڵکە بۆ واز ناهێنن لەو مەدحکردنەی تۆ؟” شەوێکیان لەسەر جێ ئاوات لە سەرسامی پرسی. “شانازیت پێوە دەکەم، بەس سیحری ئەم سەرسامبوونەی خەڵک بەتۆوە چییە؟”
سەرسام سکە پێنج مانگییەکەی ماچ کرد و گوتی، “لەبەر پاسوێردی ژیانمە.”
سەرسام پاسوێردەکەی بۆ ئاشکرا کرد. ئاوات ماچی لا ڕوومەتی کرد و پرسی بۆچی تا ئێستە ئەم پاسوێردەی لێی شاردووەتەوە. بۆیە پێی دەڵێن پاسوێرد، سەرسام گوتی، نابێ کەس بیزانێ.
شەوێکیان سەعات سێی شەو ئاوات چووە سەر ئاو و کیسە ئاوی تەقی.
“دیارە یەکەم مندارتانە؟” لە نەخۆشخانە، یەک لە سیستەرەکان لە سەرسامی پرسی.
دەموچاوی ئاگری لێ دەباری، سەرسام پێی گوت هۆشی لای ئیشەکەی بێت.
“بەدی ئەوە یەکەم مندارتانە، لۆیە هەندە تەنگاوی،” سیستەرەکە گوتی. “هەندە گێ مەدێ، ئینشاڵا سەلامەت دەبی.”
بۆنی قاوشەکان و ژوورەکە نەک سەرسام، کەریشیان دەتۆپاند. دکتۆری هێشکگر لەوێ نەبوو. سیستەرەکان لەبەر حریتە حریت ئاگایان لە ئاوات بڕا بوو. سەرسام بڕیاری دا ئاوات بباتە نەخۆشخانەیەکی تایبەت.
ئاوات پێی گران بوو، گوتی ئەم تایبەتانە خەڵک دەبڕێننەوە.
“تەندروستی تۆ هەموو دنیای دەینی.” سەرسام دڵی داوە.
کاتێ دایکی سەرسام زانی چی ڕووی داوە لە نەخۆشخانە حکوومییەکە، پێی گوت، ” دەویانت چەور کردبا، هەموو ئیشەکیان لۆ دەکردی.”

بە ئیشی فریلانس پێڕانەدەگیشت. دوای شەش مانگ، سەرسام لە کەناڵێکی تەلەفزیۆن بووە دایمی، موچەکەی باش بوو. هێندەی نەبرد لەگەڵ گروپێک ناردیانە هۆڵەندا بۆ ڕاهێنانی ڕۆژنامەوانی. دڵداری کوڕیان ئەو کاتە هەشت مانگان بوو. ئاوات ڕێی دا. هەردەم گاڵتەی بەو ژنانە دەهات کە ڕێیان بە مێردیان نەدەدا لە پێستی خۆیان بجووڵێنەوە. سەرسامی دڵنیا کردەوە ئەوان هیچ گرفتیان نابێت.
کەسوکاری هۆردوو لا ناقایل بوون. بەڵام گوێیان بەم قسانەیان نەدان: چۆن ژنێکی گەنج و جوان و منداڵێکی بچووک بە تەنیا جێ دەهێڵی؟ بۆ لەگەڵ خۆتیان نابەی؟ چ ژنێک ئەوە قەبول دەکات مێردەکەی لە هۆڵەندا کیرم کیرم بسوڕێتەوە؟ دیارە ئاوات نازانێت لەوێ ژن و پیاو لەناو جادەی سواری یەک دەبن؟
بێ ئاگا لە پاسوێردی سەرسام، دەر و دراوسێ گرەویان دەکرد کە هەر مانگی یەکەم سەرسام خیانەتی لێ دەکات.
شەوێ، ئاوات بردییە فڕۆکەخانە، ماچی کرد و ماڵئاوایی لێ کرد. یەک فرمێسکیشی نەڕشت. بۆ ماوەی دوو مانگ، هەموو شەوێ لە ئەمستردامڕا بە تەلەفۆن قسەی لەگەڵ دەکردن.
دوای تەواوبوونی خولەکە و گەڕانەوەی بۆ هەولێر، سەرسام کرا بە بەڕێوەبەری ژووری هەواڵ. مووچەکەی سێ ئەوەندە زیاد کرا و تڕومبێلێکی ئاخر مۆدیلیشی پێ درا. ئاوات زانی ڕێپێدانی سەرسام بۆ هۆڵەندا بەلاش نەبوو.
سەری بە مێردەکەی بەرز بوو. هاوڕێیانی لە کار دڵخۆش بوون بە لێهاتوویی سەرسام. بەڵام سەرسام لە ناخەوە جێی پێ جێ نەبوو.
ئەوانەی لەگەڵ ئەو چووبوون بۆ هۆڵەندا، بە ژن و بێ ژن، داستانەکانی خۆیان بە شانازییەوە دەگێڕایەوە بۆ هاوڕێکانیان. شەوانە لەوێ چییان کردووە. سەرسام هەستی دەکرد، تاوانی ئەو لە هیی ئەوان گەورەترە.

دوای ماوەیەک، کەناڵەکەی سەرسام بووە باشترین کەناڵی هەواڵ. ئاهەنگێکیان بۆ ئەوە ساز کرد. نووسیار و پەیامنێران کۆ بوونەوە و پێکی ڤۆدکا و جن و وێسکیان بە خۆشی سەرکەوتنەکەیان نۆش کرد.
سەرسامیش.
درەنگی شەو بە سەرخۆشی لە دەرگەی دا. کاتێ ئاوات دەرگەکەی کردەوە، نەیناسییەوە. بووبووە عارەبانە، سەرسام بە لاکەلاک چووە حەمام و ڕشایەوە. ئاوات باواڕی نەدەکرد ئەوە سەرسامەکەیەتی. بۆنی مەشڕوب، بۆنی ڕشانەوە و خەفەتی سەرسام وایان لە ئاوات کرد هێڵنجی بێتێ.
لە حەمامەکە، دوای ڕشانەوە، سەرسام کەوتە سەر زەوی. ئاوات دووشەکەی کردەوە. سەرسام ورتەیەکی لێوە هات، دەیگوت، “ئای باران، ئای باران.”
ئاوات چی تر نەیتوانی فرمێسکەکانی دیل بکات.
دوای چەند خولەکێک لە ژێر ئاوە ساردەکە سەرسام تۆزێک ئایەخ بوو. ئاوات جلەکانی داکەند و خستییە سەر چیچکان و هەندێ سابونی لە لەش و دەموچاوی دا. سکی پڕی قسە بوو بەڵام لە سوێی مێردەکەی هیچی پێ گۆ نەدەکرا. خاولییەکەی تێ وەرپێچاو و بردییە سەر جێ.
ئاوات چۆوە حەمامەکە و یەک بەخۆی قیژاندی. قیژەکە هەناوی تۆزێک هێور کردەوە. لەبەردەم دووشەکە بیری بۆ ئەوە چوو کە لە هۆڵەندا فێری خواردنەوە بووە. دەبێ چی تری کردبێ؟
ڕۆژی پاشتر، سەرسام بە تۆپ و تەیارە قیت نەدەبۆوە. ئاوات چەندان شەقی لە ڕوومەتی دا هەتا لە خەوێی هەستاند. سەرسامێکی تر بوو. سەرسامی ئاوات سبەینان سەعات پێنج لە خەو هەڵدەستا، نوێژی بە جەماعەت دەکرد لە مزگەوت، کە دەهاتەوە نانی ئامادە دەکرد، ئەوجا ئاوات و دڵداری هەڵدەستاند.
چاوەکانی هەرپڕوشکاند، هەستی دەکرد یەک شاخ لەسەر شانیەتی. سەریشی قورس قورس. نە “بەیانی باش”، نە گۆرانیگوتن، نە لاواندنەوەی ئاوات،هیچ. بەزۆری خۆی گەیاندە حەمامەکە. لە ژێر دووشەکە، هەستی تاوان و پەشیمانی هێرشیان بۆ هێنا. هیچی پێ نەما، گریان نەبێ.
تووڕەیی هەناوی ئاواتی دەهەژاند. چاوەکانی بووبوونە گۆمی خوێن. خاولی بۆ نەبرد، ماچی نەکرد، هەر بەلاشیدا نەچوو. بە کڕی سفرەی داخست بۆ نانی بەیانی. لە ڕکی سەرسام هێلکەی وەک جاران نەکوڵاند، لە ڕۆنی کرد، وەک جاران تەحین و دۆشاوی تێکەڵ نەکرد، بە جیا داینا، وەک جاران زەیتونی بۆ دانەنا. نانەکەشی هێندە تەڕ کرد، سەرسام پێی نەخورێ، حەزی لە نانی نەرم نەبوو.
لەسەر سفرەکە دانیشت. دەستی کرد بە قسەی خۆش و گاڵتە. “چۆنی گوڵەکەم.” ئاوات چی تر خۆی پێ نەگیرا و دەمی لێ بۆوە، “وا تەسەڕوف دەکەی دوێنێ شەو هیچ نەبووبێ. ئەزانی دوێنێ پیاوێکی بێ پاسوێردم بینی.” سەرسام زەردەخەنەی نەما، وشک هەڵگەڕا. دەتگوت سیمی قاپان لەناو دەمیەتی.ئاوات بەردەوام بوو، “خوا ئەزانێ چی ترت کردووە لە هۆڵەندا.”
هەرچی لە دڵیدا بوو پێی گوت. ئەو دەمەی ئاوات قسەی دەکرد، سەرسام بیری هەر لە هۆڵەندا بوو، هێندەی خەمی بەوێ دەخوارد، هێندە دوێنێ شەوی لا گرنگ نەبوو.
هاوسەرەکەی لەپڕ لە قسەکردن وەستا. تەنیا دەنگی دوو شت دەهات: جریوەی چۆلەکە و هەنسکی ئاوات.
سەری داخست، گریانی قوت دایەوە و دەنگی هەڵێنا، “شتەکە ئەوهاش نییە وا گەورەت کردییە.” ئاوات یەکسەر نەڕاندی بەسەریدا. کوڕەکەیان هەستا لە خەو و دەستی کرد بە گریان. ئاوات خێرا فرمێسکەکانی خۆی سڕی و چوو منداڵەکەی هێنایە لای خۆی. بۆ یەکەم جار بەبێ دەنگی نانیان خوارد. بۆ یەکەم جار سەرسام یاری لەگەڵ دڵداردا نەکرد و ڕۆیشت.
بۆ ماوەی دوو هەفتە تەنیا ئەو کاتانە قسەیان لەگەڵ یەکدا دەکرد کە دڵدار لایان با. لەبەردەمی خەڵکیش دوو ئەکتەری باش بوون، کەس هەستی بەوە نەدەکرد درز کەوتووەتە نێوانیان. سەرسام بە دەیان جار داوای لێبوردنی کرد. ئاواتیش بیری کردەوە سەرسام شایەنی هەلێکی ترە. “بەو مەرجەی دەتبورم بەلای مەشڕوبدا نەچی جارێکی تر.”
بەڵێنی پێ دا.

چوار ساڵ دوای بەڵێنەکە، ئێوارەیەک، خۆر مەستانە ڕەنگەکانی ئاسمانی تێکەڵ کردبوو، ژانێکی لەناکاو ئاواتی خست. سەرسام هێشتا چاکەتەکەی دانەکەندبوو، بەپەلە گەیاندییە لای دکتۆر.
تاریکی ڕەنگەکانی ئاسمانی داپۆشی. لە شەقامی پزیشکان سەرسام سەری بە عەمودێک کردبوو، خنکابوو لەنێو بیرەکانی. سەرکۆنەی خۆی دەکرد، ویژدانی ئازاری دەدا. بیری لە کاردانەوەی ئاوات دەکردەوە، بێو بیزانیبا ئەو بە نهێنی دەخواتەوە. کاتێ ئاوات دەستی لەسەر شانی دانا، سەرسام یەک بەخۆی لە خۆی هەڵدا. سیمای ئاوات باش نەبوو. سەرسام پرسی، “چ بوو، فەحسەکان باش بوون؟” نەیزانی بڵێ چی. بێدەنگی چەند چرکەیەکی لێک دوور کردنەوە، پاشان بە دەنگێکی نووساو گوتی، “دووگیانم.” دڵی خێرا لێی دا، چاوەڕێی کاردانەوەی سەرسامی دەکرد. خۆ پلانی منداڵی دووەمیان نەبوو.
سەرسام چاوەکانی داخست، دەستەکانی خستە پشت سەری، ویستی لەو بازاڕە جەنجاڵەدا یەک بەخۆی هاوار بکات، بەس خۆی خواردەوە. پشتی تێ کرد، بە هەنجەت بوو بکەوێتە سەر یەکێک بە کۆڵەمستان. شوفێرێک هۆڕنێکی لێ دا، هیی لۆری بەستا بوو. سەرسام پێیدا تەقییەوە، هەزار جوێن بە فلسەکی. ئاوات حەپەسا، ئەوە قەت سەرسام نەبوو بەم شێوەیە جوێن بدات.
دوای ئەوەی وەک دەبدەبە فش بۆوە، بە ئاواتی گوت، “با بڕۆین.”
دوو مەتر لە پێش ئاوات دەڕۆیشت. بۆ جاری یەکەم بوو لە تەک یەکدا نەڕۆن. تاقەتی دوو منداڵی نەبوو، پێی وابوو دڵدار سەروزیادیان بوو.
لەنێو تڕومبێل پێی گوت لای کەس باسی نەکات. ئاوات گوتی کە سکی گەورە بێت ناتوانێت بیشارێتەوە. بە تۆنێکی دوژمنکارانە پێی گوت بەیانی قسە لەگەڵ دکتۆرێک دەکات بۆ لەباربردنی. ئاوات بەمە داڕما، بەس بێدەنگی هەڵبژارد.
ڕێ هێندە قەرەباڵغ بوو نیو سەعاتیان پێ چوو تا گەیشتنەوە ماڵی خەسووی. لەم ماوەیە یەک قسەشیان نەکرد. ئاوات بە دایکی گوت لە عیادە بوون بۆ پشکنینێکی ئاسایی. سەرسام مڕومۆچ بوو، نانی نەخوارد، قسەی نەدەکرد. هێندەی نەبرد، سەرسام دەستی کوڕەکەی گرت و ڕۆیشت، ئاوات بەدوایدا چوو. دایکی زانی پشکنینێکی ئاسایی نەبووە.
ڕۆژی پاشتر سەرسام تەلەفۆنی بۆ هاوڕێیەکی کرد سەیدەلیەی هەبوو. لێی پرسی هیچ دکتۆرێک پێ نازانێت بۆ لەباربردن. برادەرەکەی گوتی دکتۆر ناوێرن بیکەن، ئەگەر تازەیە ئەو دەتوانێت هەندێ حەبی لەباربردنی بداتێ. دوای تەواوبوونی دەوامی چووە لای هاوڕێکەی و حەبەکانی هێنا. تا گەیشتەوە ماڵ ویژدانی ئازاری دەدا: ئەم منداڵە تاوانی چییە، وا دەیەوێت لەناوی بەرێت؟
لە ماڵەوە، ڕێنماییەکانی بە ئاوات گوت. گوتی سبەی دەیانخوات بەس سەرسام سوور بوو لەسەر ئەوەی هەر ئێستە چوار حەبی یەکەم بخوات و پێش خەوتنیش چواری تر و بەیانی زووش چواری تر. سبەی نیوەڕۆ دەستی بە ژان کرد و پارچە خوێنی فڕێ دا. سەرسام بەپەلە گەیاندییە نەخۆشخانەیەکی تایبەت. بە دکتۆرەکانی گوت ژنەکەی دووگیانە و لەسەر قاندرمە بەربووەتەوە. پێشەکی پارەکەی دا و کورتاجیان بۆ کرد.
لەنێو تڕومبێلەکە ئاوات نەیدەتوانی فرمێسکەکانی سەرکوت بکات. هەنسکەکانی دڵی سەرسامیان پڕ کرد. بۆ چەندان مانگ وشەی “قەتل” لەسەر زاری سەرسام بوو. ئەمانە ڕۆژانە ئازاریان دەدا: ناڕاستگۆیی، کوشتنی منداڵەکەیان، خواردنەوە. ئەمە وای لێ کرد زێتر پەنا بەرێتە بەر مەشڕوب.

بە دەیان سیڤی لەبەر دەست بوو تا سکرتێرێک بۆ خۆی هەڵبژێرێت لە کارەکەی. ئێستە کەسی دووەم بوو لە کەناڵەکە و لەبەر زۆریی کار پێویستی بە سکرتێرێک بوو. بەخێرایی پێیاندا چۆوە و سیڤی ئافرەتێکی هەڵبژارد، تێلی بۆ کرد بێت بۆ دیمانە. دووشەم سەعات دە.
سێ خولەک پێش دە ئافرەتەکە هات. پێڵاوی بن بەرزی تریقوهۆڕی بوو. چاکەتێکی ماڕۆنی. تەنوڕەیەکی ڕەش تا سەر ئەژنۆ. قژی درێژ تا سەر کلێنجەی بەردا بۆوە. تۆقەیەکی لەگەڵ سەرسام کرد و بەرانبەری، پێ لەسەر پێ، دانیشت. سەرسام بیست خولەکی بۆ دیمانەکە دانابوو. دوو سەعاتی خایاند. قسە قسەی ڕاکێشا. بزاوت و زیرەک بوو، خێرا نۆتەکانی سەرسامی دیتەوە. ئیتر بە کەیفی خۆی دەیژەنین.
وەرگیرا.
ئەم چەند ڕۆژە زۆر سەرقاڵ بوو، ڕووماڵی شەڕی سونە و شیعەیان دەکرد لە عێراق. سەرقاڵی بە هاوسەرگیرییەکەیانی وەدا، هەر ڕۆژەی بستێک لێک دوور دەکەوتنەوە.
ئۆفیشی وەرنەگرت، هەینی لە ئۆفیس خەوت، ئەویشی لا مایەوە.
ئەم چیرۆکە لە ژمارە (٦)ی گۆڤاری دیواندا بڵاو کراوەتەوە.

لەسەر بانیژەی کات
بە قەڵەمی گرینۆکی تەنهایی
کتێبی بێدەنگیم ئەنووسی
ژاوەژاوم رەش دەکردەوە و
بە فۆنتێکی باریکتر
سەرگوزەشتەی شاعیرێکم
یادداشت کرد
کە بە پەلکە زێڕینە
شەقامەکانی ئاسمانی ئەڕازاندەوە
چۆڕاوی ئەو بارانەم ئەنووسی
لە چاوی بولبولێکی تۆراوەوە دەڕژان
پێناسەی ئەو شیعرانەم ئەکرد
لە هەزاران ساڵ پێش زایینەوە
بەڕێوەن و ناگەن بە هیچ کەس
خەونی ئەو ئاوێنانەم ئەخوێندەوە
هەزارەها رووی گوناهباریان دیوە و
شەڵاڵن لە هەزارەها سەرنجی تاوانبار
کراسی خوێناویی ئەو پەروانانەم
لە رەنگی زەردی هەتاو هەڵدەکێشا
لە یەکەم ژوانی شەمعدا کوژران
دڵنەوایی ئەو نیگا سپیانەم ئەکرد
پڕ ببوون لە دوکەڵی خواحافیزیی
گوێم بۆ چیرۆکی دەریا دەگرت
کاتێک باسی بێ ئەمەکی
پاپۆڕەکانی ئەگێڕایەوە
خۆم دابووە بەر شەپۆلی خەیاڵ
کە ئەیبردم بۆ گۆڕستانەکانی مێژوو
لەوێ سڵاوم لە سەدان شاعیر دەکرد
لە نێو دیوانەکانیاندا
لەوێ هەزارەها جۆگەی خۆکوژم ئەبینی
لە کاتی گریانی ئاودا
لەوێ دەیان عیسای عاشقم ئەبینی
بە خاچی پەیمانی شکاوەوە
لەوێ هەزاران خەونی شیرینم ئەبینی
بەدەم رەشەبای تاڵی کابووسەوە
لەوێ هەزارەها بەهەشتی خنکاوم ئەبینی
لە بیرە دۆزەخییەکانی جەنگدا
لەوێ هەزارەها کۆتری سەربڕدراوم ئەبینی
بە کێردی شەرەفی دۆڕاوەوە
لەوێ هەزارەها باخی سووتاوم ئەبینی
بە کڵپە و گڕی عەشقی ناکام
لەوێ هەزارەها ماچی وەریوم ئەبینی
بەسەر روومەتی چرچی ژیانەوە
لەوێ هەزارەها پیاوی خراپەکارم ئەبینی
لە کاتی گوشینی مەمکی تاواندا
خۆم دابوو بە دەم تۆفانەکانی فەنتازیاوە
کە ئەیبردم بۆ کوچەکانی گومان
لەوێ سەدان پرسیاری مناڵکارم بینی
بە دیار وەڵامەوە، ریشیان سپی ببوو
لەوێ سەدان فریشتەی خەمبارم بینی
بەدیار عەشقێکی شێتانەوە
پرچی سپییان هۆنیبووەوە
لەوێ سەدان باوەشی تەنیام بینی
لە حەسرەتدا ببوون بە پەیکەر
لەوێ سەدان دارستانی رووتەنم بینی
بۆ یەک تاکە خەندەی یار
قژی خۆیان رنیبووەوە
لەوێ سەدان مەلەوانی خنکاوم بینی
لە چۆمی شۆخە ژنێکدا نغرۆ ببوون
لەوێ سەدان دڵی شووشەیم بینی
بە بەردی دابڕان ورد و خاش ببوون
بە باڵی نەوڕەسەکانی ئەندێشە ئەفڕیم
بەرەو ئەو باخانەی
بە خوێنی عاشقان ئاو ئەدران
لەوێ هەزار پەپولەی لە سێدارەدراوم بینی
بە تاوانی تێپەڕین
بەناو تەلبەندەکانی حەرامدا
لەوێ سەدان چەمی وشکبووم بینی
کە لەناو دۆڵەکانی دابڕاندا خنکابوون
لەوێ هەزاران برینی تەڕ و قووڵم بینی
وەک تاڤگە هاژەیان ئەهات و
وەک کانیاو خوێنیان لێوە هەڵدەقوڵا
هەر برینێک حکایەتێکی هەبوو
یەکێکیان کریستاڵی چاوەڕوانی بڕیبووی
یەکێکی تر شوشەی مەراق تیغی کردبوو
یەکێکی تریش چەقۆی کولتوور
وەک دارکونکەرە لەشی کردبوو بە بێژنگ
لەوێ ملیۆنەها “قابیل”م بینی
کێردی بۆ کوشتنی “هابیل”
بە هەسانی ئیبلیس تیژ دەکردەوە
لەوێ چەندان شیعری هەڵوەریوم بینی
وەک فرمێسکێکی بێدەنگ
لە قەڵەمی شاعیرێکەوە دادەبارین
هەر شیعرێک داستانێکی حەزینی هەبوو
یەکێک ماچە وەریوەکانی دەگێڕایەوە
یەکێکی تر گۆرانی پەشیمانی ئەچڕی
یەکێکی تریش ئالودەبوونی
حەقیقەتی بە یەئس دەهۆنییەوە
ئەوانیتریش هەر هەموو
سەمفۆنیایەک بوون لە نائومێدیی و
پەنجەرەیەک بوون هەمیشە چاوەڕوان
ئاسۆیەک بوون هەردەم تاریک
خەونێک بوون هەمیشە بزڕکاو
پێکێک بوون لە شەرابی تێکشکان
پرسیارێک بوون بێ وەڵام
تێکست بوون، بێ هیچ خوێنەرێک
مەرگ بوون لە تابووتی ژیاندا
مەی بوون لە جامی زامدا
گریان بوون لە باوڵی پێکەنیندا
بەسەر پشتی گالیسکەی عەشقەوە
هێمن هێمن هەنگاوم ئەنا
رووەوە باخە رەنگاڵییەکانی تریفە
لەوێ تۆم بینی لە پیاڵەی خەمدا
پێک پێک شەرابی ئەوینت پێدام
لەوێ تۆم بینی ئاگرت ئەکردەوە
ئاگرێک بەربوو لە تەنهایی من و
لەو گیا وشکبووانەی رۆژانی غەریبیم
لەوێ تۆم بینی
کراسی کازیوەت لەبەردا بوو
پرشنگت ئەدا بەسەر برینەکانی مندا و
بە زەردەخەنەیەکی مۆنالیزاییەوە دەتووت
ئەی مەلولترین پیاو بەخێر بێیت
بۆ ناو ئێوارە رووخۆشەکانی من
لەوێ تۆم بینی، پەنجەرەکانی ژیانت
بە دەستەکانی ئومێد دەکردەوە و
پێت دەوتم ئەی نامۆترین پیاو
هەزاران ساڵە ئەم پەنجەرەیە
لە چاوەڕوانی تۆدا ئێشکی گرتووە
دڵی ژەنگی زەمەنی گرتووە
ئەوە منم بۆ یەکەمین جار
بە رووی تۆدا بۆ ئەبەد ئەیکەمەوە
لەوێ تۆم بینی کفنت ئەدوری
کفنێک بۆ مەراقە سەرمەدییەکانی من و
شەوە چاوەڕوانەکانی خۆت
کفنێک بۆ خەونە تاڵەکانی من و
رۆژە تفتە ناکۆتاکانی خۆت
کفنێک بۆ شیعرە وەڕسەکانی من و
خەیاڵە پەرێشانەکانی خۆت
لەوێ تۆم بینی مۆمێکت هەڵکردبوو
لە ناو شەوەزەنگی بیرکردنەوەی مندا
کاروانێکت لە خەندە بەڕێ ئەکرد
لەناو بیابانی کاکی بە کاکی رۆحمدا
نەمامی بەرائەتت ئەڕواند
لەناو باخە گوناهبارەکانی مندا
ئۆپێرایەکی دڵخۆشت بۆ ئەخوێندم
کە بەدیار تەرمی خۆمەوە پیر ببووم
هەناسەی ژیانت خستە گیانمەوە
کە لەسەر تەلاری خۆکوشتن هەڵنیشتبووم
لەوێ تۆم بینی ئەسپەکەمت زین کرد
کە بڕیارم دابوو تا مەملەکەتی تەم
غاری پێ بدەم
رێَگەی ئەو سەفەرە جاویدانییەت لێ گرتم
کە بڕیارم دابوو لە عەسرێکی تووڕەدا
لە نیشتمانی تەنهاییەوە
بۆ باوەشی گۆڕستان بیکەم
بەدەستی گوڵئاسات منت بردەوە
کوچەکانی عەشق و
کەناراوەکانی ئەوین
وتت ئەی کۆتری تینووی دڵداریی
لە ئۆقیانووسی عەشقی مندا
بەشی هەزاران ساڵ
ئاوی شیرینی عەشق بخۆرەوە
لەوێ تۆم بینی
وەک فریشتەیەک
لە چاوەڕوانیمدا بوویت
لەوێ تۆم بینی و
هەر تۆش ئەبینم

ئەگەر بینیتان
کۆترێک لەگمە چۆتەوە
و
باهۆزێک لەکاتی هەڵکردندا
گیانی دەرچووە
ئەوە خەونەکانی ژنێک لەبارچووە

ئەگەر بینیتان
ڕووبارێک
بە کزی هەنگاو دەنێت و
دڵی شەپۆلێک
لەکەناری نوکەندێکدا لەلێدان وەستاوە
ئەوە
خۆزگەکانی ژنێک خنکاوە

ئەگەر بینیتان
خۆر بە قەڵەقیەوە
بەرەو سنوری ئاوابوون
دەڕوات
و
هەورێکی توڕە
قژی خۆی دەڕنێتەوە
ئەوە حەسرەتەکانی ژنێک
مۆمیا کراوە

ئەگەر
مەوسمی بەهارتان بینی
دەڕۆشتەوە سەر نەسلی کاڵبوونەوەو
وەرزی ژنبوون بە بێدەنگی سەری نایەوە
ئەوە
دیکتاتۆریەتی نێرسالاری جاڕ
دراوە

ئەگەر بینیتان
ئاواتەکانی ژنێک دزراوە
ئەوە
هەشتی مارس تەکفیرکراوەو
ژنبوون
بەدەرزنێک فەتوای کۆنەوە
گەمارۆد دراوە

ئەگەر بینیتان
بەرماڵی عارفێک دەهری
بووە
نزای زاهدێک شەهیدکراوە
ئەوە ژنێک دڵی لەئاسمان شکاوە

ئەگەر بینیتان
ژنێک لەسەر نوکی چەقۆ ڕێدەکات
ئەوە دەروازەکانی ئازادی
بەدەم ژنەوە داخراوە

ئەگەر لەشوێنێک بینیتان
باسی گوناه دەکراو
حەشاماتێک حەرام لەوێ
وەستاوە

ئەوە
نووزەی ژنێک
به سێدارەی سمێڵێکەوە
هەڵواسراوە

ئەگەر بینیتان
تەرمی قیژەکانی ژنێک
لەخاچ دراوە
و
تابوتێکی لەناکاویان
بۆ خولیاکانی ژنێکیتر داناوە
ئەوە
جگەرەی پیاوێک بەئازارەکانی ژن
داگیرساوە

ئەگەر بینیتان
بۆنی مەرگ دێت
لەم ناوە

ئەوە
بە بیانووی شەڕەف
پاکیزەیی ژنێک
ئەتککراوە