“یادەوەری بێ کێشە نییە، چونکە ئینسان کاتێک یادەوەری بانگدەکاتەوە، ئەوا بۆ پێداویستییەکی هەنووکەییە. ڕابردوو لە ڕێگای هەلومەرجەکانی هەنووکەوە خۆیمان دەداتەدەست بۆ تێگەیشتن. ئەمەش بە مانای ئەوە دێت کە یادەوەری دووبارە لە فۆرمدەرێتەوە. بۆیە مێژوو و یادەوەری هەمان شتمان پیشاننادەن. ” (1)
دەستپێکردنی من لێرەوە بۆ سەرنجدانە لەو مێژووە ڕەشانەی کە گروپێک برینێکی قوڵ لە جەستەی گروپێکی دیکەدا دروستدەکات و ئەم ڕووداوە دەبێتە یادەروریی و میژوویەک کە هەردوولا، تاوانبار و تاوانلێکراو لە دوو گۆشەنیگای جۆراوجۆرەوە سەرنجی دەدەنێ.

کورد چۆن لە ئەنفا ل دەڕوانێ ، هاوڵاتییەکی عەرەبزمان چۆن دەیبینێ. کورد چۆن لە یەزیدیەکان دەڕوانێ و ئەوان چۆن لە ئێمە، جووەکان و ئەڵمانییەکان. ئینسان دەکرێ لیستێکی درێژ بنووسێتەوە بۆ ئەم پەیوەندییەی ئەم گروپە جۆراوجۆرانەوە بەیەکەوە دەبەستێتەوە، بە تایبەت لە کاتێکدا کە خوێن و فرمیسک لە نێواندایە.

کۆششی من لەم نووسینەدا ، سەرنجدانە لە پەیوەندی نێوان هاولاتی کورد و کەمایەتییەکانی دیکەی ناو تورکیا لە گەڵ هاولاتیانی تورکدا، ئەویش بە سەرنجدان لەو دراما تورکییانەی کە لە نێتفلێکس و پلاتفۆرمەکانی دیکەی پەخشکردنەوە دا دەبینرێن. نەک ئەو دراما تورکییانەی کە لە تەلەفیزیۆنە کوردییەکانەوە دۆبلاجکراون و پەخشدەکرێن.
بۆ سەرنجدان لەم درامایایە، ڕوونکردنەوەیەکی کورتم پێویستە سەبارەت بەو چوارچیوە تیۆرییانەی کە لەگەڵ ئەم پرسیارانەدا سەروکارییان هەیە، ئەویش چۆنێتی مامەلەکردنە بەم رووداوانە لەلایەن گروپە جۆراوجۆرەکانە . بە کورتییەکەی هەڵبژاردنی کامە ستراتیژی بەکاردەهێنرێت بۆ ئاوڕدانەوە لە کردەوەکانی گرووپی خۆ کاتێک مێژووی گرووپ خوێناوی و ئازارخوڵقێنەرە بۆ ئەندامانی گروپی بەرانبەر. کەمکردنەوەی ویژدانناڕەحەتی یان “ئازاری ویژدان” وبە نوستالژیاوەباسکردن لەو ڕووداوانەی کە ڕویانداوە، دوو ستراتیژی ناسراون بۆ مامەلەکردنی گرووپە دەستدرێژیکەرەکان بە مێژووی خوێناوی خۆیان. ئایا ئەوەی لەم درامایانەدا دەبینرێت، دەکرێ جۆرێک لە کۆششێکی هێزە زیندووەکانی ناو کۆمەلگای تورکیا بێت بە مێژووی خویناوی ئەم ولاتە کاتێک حەرامەکانی دوێنێ ناخرێنە ناو مەملەکەتی حەرامەکانەوە و بە دەنگ و رەنگی خۆیانەوە، ئەوە دووپاتدەکەنەوە کە لە ڕۆژگارێکی تردا بۆیان نەبووە بیکەن. با سەرنجێکی خێرا لە هەردوو چەمکی نۆستالژییا و ویژدانناڕەحەتی بدەین و دواتر بگەڕێینەوە بۆ لای پرسیارەکانی سەرەوەمان.

ویژدانناڕەحەتی:
کاتێک گروپێک دەستدرێژی دەکاتە سەر گروپێکی دیکە، هەمیشە ئامادەیی ویژدانناڕەحەتی، یان ئەوەی بە کوردی پێیدەوترێت “عەزابی ویژدان”، ئامادەییەکی گرنگی هەیە لەلای گروپی دەستدرێژیکەرەوە. ئینسان پێویستناکات خۆی بەشداریکەرێکی چالاکی ئەو کردەی دەستدرێژکردنە بیت. بێگوومان ئەمە بە مەرجێک کە گروپی دەستدرێژیکەر ئەوەی قبوڵکردبێت کە گروپەکەی خۆی کارێکی قێزەونی ئەنجام دابێت. ئەم هەستی ویژدانناڕەحەتییە لە داعشێکدا ناکرێ بوونی هەبێت کاتێک سەبایاکردنی کچانی یەزیدی بە ئەرکێکی ئاینی لە قەلەمدەدات، بەڵام بۆ زۆربەی خەڵکی ئەلمانی لەمڕۆدا، مێژووی هۆلۆکۆست و ئاوشوفیتس، ویژدانێکی ناڕەحەت لە ئاستیی گروپدا دروستدەکات، ئەوەی کە پێی دەوترێت ویژداننارەحەتی کۆلێکتیڤی.
“مایکڵ هۆڵ” و”نیللا برانکۆمبی” و “یاخیل کلار” پێیانوایە کە : هەستکردن بە نارەحەتی ویژدان، پێویستی بە 4 هەلومەرجی تایبەتی هەیە.

یەکەم: چەند تاک خۆی دەبەستێتەوە بە گروپی دەستدرێژیکەرەوە یاخود نا
دووم: چەند تاک پێیوایە گروپی دەستدرێژیکەر بەرپرسیاری ئەو ڕەفتارەیە کە مەبەست بووە زیان بە گروپی دووم بگەێنێ.
سێیەم: ئەوەی کە تاک پێیوابێ زیانی بەرکەوتووی تەرەفی ئەوبەر ناڕەواو نائەخلاقیی بووە
چوارەم: ئەوەی کە تاک درک بە قورسی و تێچووی ئەو زیانە دەکات بۆ ڕاستکردنەوەی هەلەیەک کە کراوە.
لای نووسەرانی سەرەوە، سێ شێوازی تایبەت هەیە بۆ ئەوەی تێروانینی بەرپرسیارێتی گروپی خۆ کە زیانی بە گروپی بەرانبەر گەیاندووە، کەمترین هەستی ویژدانناڕەحەتی لای گروپی خۆ بەرهەمبێنێ.

بە کورتی هەستنەکردن بەوەی ئەوەی کە ڕوویداوە شتێکی گرنگ بووە.
یەکەم: ئەوەیە کە گروپی دەستدرێژیکەر هەمیشە نیگای لەسەر زیانی لێکەوتووی گروپی بەرانبەرە لە جیاتی ئەوەی چاوی لەسەر هەلەکانی گروپی دەستدرێژیکەر بێ. بەمەش نیگای سەرنجلەخۆدان تا دێت بچووکدەبێتەوە.
دووم: ئەوەیە کە گروپی دەستدرێژیکەر هەمیشە تاوانی ئەو زیانەی گروپی بەرانبەر دوەچاری بووە لە پێشداوەرییەکانی خۆیەوە سەرنجدەدا کە گروپی بەرانبەر چ تایبەتمەندییەکیان هەبووە یان نا.
سێیەم: ئەوەیە کە گروپی دەستدرێژیکەر هەمیشە تاوانی ئەوەی ڕوویداوە دەخاتە سەر چەند دانەیەکی جیاوازی گروپی بەرانبەر کە گوایە بە هۆی ئەوانەوە ئەنجامدراوە.
لە ڕیی ئەم سێ دۆخەوە ، هەمیشە گروپی دەستدرێژیکەر بە شوێن ئەوەوەیە کە هەستی ویژدانناڕەحەتی خۆی کەمکاتەوە و چاو لە تاوانەکانی گروپی خۆی بنوقێنێ.

ئەوەشمان بیرنەچێت، داننان بە زیانی گروپی بەرانبەردا و قبوڵکردنی ئەوەی کە گروپی خۆ کردەوەیەکی نائینسانی ئەنجامداوە، ستراتیژییەکی ترە، دووبارە بۆ کەمکردنەوەی هەستی کۆلیکتیڤی ویژدانناڕەحەتی گروپی دەستدرێژیکەر وەک لە کەیسی دادگاییەکانی روواندا و ئەمڕۆی کۆمەلگای ئەڵمانیدا دەبینرێت.
نوستالژیا
یەکێك لەو نیگایانەی تر کە ئینسان سەرنجی ڕووداوە مێژووییەکانی دیکەی پێدەدا، نوستالژیایە. لای “سڤێتلانا بۆیین” ” ئارەزوو و تاسە بۆ ماڵێک کە لە ئێستادا بوونی نییە و یاخود قەت بوونی نەبووە، بەشێک لە جومگە ناوەکییەکانی هەموو نوستالژیایەکە. نوستالژیا تاکە شێوازێک نییە کە تاک سەرنجێکی سۆبژێکتیڤی لە ڕابردوو پێدەدەدات، بەڵکو ئەم نیگایە بەوە دەناسرێتەوە کە هەمیشە بە جومگەی پۆزەتیڤی ژیان ڕازێنراوەتەوە و وێنەیەکی کەم پۆزەتیڤ تر لە ئێستا دەنەخشێنێ. “
تیۆری نوستالژیاش، بە جۆرێکی دیکە مامەڵە لەگەڵ پرسیاری کەمکردنەوەی ویژدانناڕەحەتی دەستەجەمعی دەکات و لە دۆخی دەرپەڕاندن و ناچاربەکۆچکردنی کەمایەتییە جۆراوجۆرەکاندا سەرنجی پرسیاری پێدراوە.
ئەم ڕوونکردنەوە درێژەی من لێرەدا سەبارەت بە چەمکی ویژدانناڕەحەتی و نوستالژیا بۆ سەرنجدانێکی تارادەیەک خێرای چەند دانەیەک لەو زنجیرە تورکیانەی سەر بە پلاتفۆرمەکانی پەخشکردنی (نیتفلێکس)ە کە لە ئاستێکی نێونەتەوایەتیدا وەک کارە سەرکەوتووەکانی دراما تورکییەکان سەرنجی دراوەتێ . لە ڕێی ئەم درامایانەشەوە ، سینەما و درامای تورکی لە ئاستێکی بەرینی نێونەتەوایەتیدا بەرزڕادەگیرێت.
سەرنجدانی من لە م زنجیرانە ، لە گشتییەتی ڕووداوەکانی ناو دراماکاندا نین، بەلکو نیگایە لە دەمووچاوە حەرامەکانی ناو کۆمەلگای تورکی کە تا زەمەنێکی درێژ لە ناو ئەرشیفە کڵۆمدراوەکانی دەوڵەتدا تووندکرا بوون و وقسەکردن لەسەر هەر یەکێکییان، بە زیندانیکردنی خاوەنی قسەکەر تەواو دەبوو.
ئەو گروپانەیشی کە جیگایەکی تایبەت لەم زنجیرانەدا داگیردەکەن، کورد و گرێکی و جووەکانی تورکیان.
ئایا بێدەنگکردنی کورد و قەدەغەکردنی زمانەکەیان و ناوبردنی ئەوان بە تورکی چیا لە زەمەنێکی دوورەوە، چ ئاڵوگۆڕێکی لە زەینی ئینسانی تورکدا دروستکردووە و دەرکەوتنی گۆرانی کوردی و چیرۆکی کوردی لە زنجیرە دراما تورکییەکاندا، چەندێک دەچێتە خانەی ویژدانپاککردنەوەیەکی گروپێکی دەستدرێژیکەرەوە لەبەرانبەر گروپێکی دەستدێژیلێکراودا؟
جوولەکەکانی ئیستانبوڵ چۆن دەرکران، شەوی شەش لەسەر حەوتی ١٩٥٥ چییان لە یۆنانییەکانی ئەستەنبوڵکرد، ئەمانە بەشێک لەو دەستدرێژییە خوێناویانەن کە کۆمەلگای تورکی و ئیلیتی کولتوری تورکی لە مەملەکەتی”قەدەغەکان”ی تورکیادا دووبارە دەنگ و ڕەنگییان پێداداتەوە و دەیانخاتەوە بەر نیگا . نەک هەر نیگای گرووپی خۆ، بەلکو لە ئاستێکی فراوانی نێونەتەوایەتیدا بە جیهان دەڵێ: ئاوامانکردووە.

درامای Ethos یان : Bir Başkadır

“ئێتۆس” کە ناوهێنانی دراماکەیە لە نیتفلێکسی سویددا، یەکێک لە دراما هەرە جوانەکانی ئەم پلاتفۆرمەیە. لە تورکیادا و لە کاتی نیشاندانی ئەم زنجیرەیەدا، کۆمەلگای تورکی بە ئاستێکی سەرنجڕاکێش بەخۆیەوە جەزبدەکات.
چیرۆکی دراماکە ، نیشاندانی کۆمەڵێک دەمووچاوی ئەمڕۆکەی کۆمەلگای تورکییە بە خەون و پرسیارە سادە ئینسانییەکانی خۆیانەوە. یەکێک لەو روخسارە ئامادانەی ناو دراماکە کچێکی کوردی دەرونناسە کە خوشکێکی مەزهەبی هەیە و لە دوو گۆشەنیگای تەواو دژبەیەکەوە لەبەریەککەوتنێکی هەمیشەییدان. خێزانێکی کورد کە لە گۆشەیەکی ئەستەنبوڵدا ژیان بەسەر دەبەن و دایک و باوکێک کە کە هێندەی شاتە شات و قنەشەڕی کچەکانییان هات و هاوار لە ماڵەکەدا دروستدەکات، هێندەی کاتەکانی تر سەر قاڵی کوڕێکی گەورەی خۆیان دەبنەوە کە بە هۆی نەخۆشییە ئاوتیستییەکەیەوە، دایک و باوکی بە خۆیەوە سەرقاڵکردووە. تا ڕۆژێک لە دەنگدەرهاتن دەکەوێت و تەنها گۆرانی باوک دەتوانێت بیخاتەوە ناو جیهانی قسەکردنەوە.
ئینسان کاتێک کلیپی سووکایەتی ئیلیتی فاشیستی تورکیا دەبینێت لەبەرانبەر هەواڵی بە کوردی گۆرانیوتنی “ئەحمەد قایە”دا لە ساڵی 1999دا کە چ کاردانەوەیک دروستدەکات، هەستدەکات کە گۆرانییەکی کوردی لە م دراما گەورەیەی تورکیادا، کە تیکستەکەی و ئاخاوتنی دایک و باوک کە بە کوردی قسەدەکەن و بە ژێرنووسی تورکی پیشانی بینەری تورکی دەدرێت، چ تەزوویەک بە ناخی ئینساندا دەهێنێت. رەنگە هیچ ڕەخنەگرێکی ئەوروپی لە کۆڕاڵی بەرزنرخاندنی ئەم پرۆژە تەلەفیزیۆنییەدا چاوی نەچوبێتە سەر ئەم دیمەنە چەند خولەکییەدا، بەڵام مێژووی بە تورکی چیا لەقەلەمدانی کوردەکانی تورکیا و قەدەغەکردنی ئەم زمانە و زاردەربڕینی ئەم زمانە لە یەکێک لە دراما گەورەکانی ئەم ولاتەدا، کۆتایی زەمەنێکە کە مەگەر “داگیرکردنی تاریکی” بەختیار عەلی دەربڕی بێت.
زنجیرە درامایەکی دی کە بە تورکی بە “عەتییە” ناو دەبرێت و لە زمانی ئینگلیزیدا بە The Gift ناسراوە و کەش و هەوایەکی تەواو کوردی دەخاتە باکگراوندی ڕووداوە سەرەکییەکانی خۆیەوە. دراماکە لە دەوری دۆزینەوەی ئەو پاشماوە شارستانیەی کە لە تورکییەکەیدا بە “گوبڵی تەپە” دەناسرێت و دەکەوێتە 15 کیلۆمەتری باشووری ڕۆژهەڵاتی شاری ئورفەوە دەسوڕێتەوە، کاتێک نیگارکێشێک بە شوێن دۆزینەوەی نهێنی ئەو ڕەمزە تایبەتییەوە کە لە تابلۆکانی خۆیدا دەردەکەوێت و ئەم ڕەمزەیش بەشێک لەو وێنانەیە کە لەسەر بەردەکانی گۆبڵی تەپەدا دۆزراونەتەوە. چیرۆکێک کە لەسەر خەیاڵێکی زانستی بنیاتنراوە.
بەڵام ئەوە بە تەنها کورد نییە دەگەڕێتەوە ناو مێژووی ئەمڕۆی تورکیا، بە ڵکو لە زنجیرە درامای “گۆبەنخانە” یان لە زمانە بازاڕییەکەیدا “مەلها” دا کە بە ئینگلیزی بە The Club پێناسەکراوە، جووەکانی تورکیا و گرێکییەکانی ئیستەمبوڵ لە سەنتەری ئەو رووداوانەدان کە قسەسەکردن دەربارەیان وەک زمانە قەدەغەکراوەکەی کوردی بووە و ئەوەتانێ لەم دراما سەرکەتووە جوانەدا بەشێک لە مێژووی چۆنێتی دەرپەڕاندنی جووەکان و قەتڵ وعامی گرێکییەکانی سالی 1955 دەبێتە تەوەری سەرەکی ڕووداوەکان.

بەڵام هۆی چییە کە حەرامەکانی ناو کۆمەلگای تورکیا دێنەوە سەر شانۆ لە کاتێکدا ئەو دەسەڵاتە سیاسییەی لە مڕۆدا ئامادەیی هەیە پرۆژە ناسیونالیستتیەکەی ئەتاتورکی لە بەرگێکی ئاینییەوە پۆشاوە و ئەمجارەیان لە ناو پرۆژەیەکی ئایینی دیدا بە شوین خەونە ناسیونالیستییەکانی تورکیاوەیە؟
بەبڕوای من، لە هەر لایەکەوە وەڵام بەم پرسیارە بدرێتەوە، ڕەهەندی سیاسی ئەم وەلامە هەمیشە ئامادەیی هەیە. ئەوە چاوکاڵی کورد نییە لە دراما تورکییەکاندا بە کوردی دێیتە ئاخاوتن و جووەکان باسی چۆنێتی دەرپەراندنیان و گرێکەکان باس لە ناخۆشترین شەوەکانی خۆیان دەکەن لە پێنج و شەشی سێپتیمبەری ساڵی 1955دا. لە هەموویشی سەرنجڕاکێشتر، ئەم دووبارە گێراندنەوانە لە زمانی نەتەوەی سەردەستەوە دەهێنرێتە سەر شانۆ، تا هەردوو لایەنی کێشەکە لێی بڕوانن.
بە کورتییەکەی، ئەوە کورد نییە لە بێزمانخستنی خۆیدا بۆ گۆرانییەک دەگەڕێ حەکایەتی زمانداربوونی خۆی بگێڕێتەوە، بەلکو ئەوە نەتەوەی سەردەستە کە لە چرکەیەکی مێژوویدا، ئەم زمانە قەدەغەکراوە دەخاتە سەر شانۆ و لە ڕیگای وەرگێرانی وشەکانیانەوە، هاولاتی تورکزمان لە ناوەرۆکی گۆرانییەک ئاشنا دەکات.
بە بڕوای من، کاتێک بە شێک لە هاوڵاتییانی ئەمڕۆی شاری ئەستەنبوڵ پەلاماری کۆمەڵێک گەنجی کورد دەدەن کە بە کوردی گۆرانی دەچڕن، ئەو بەشە لە دید و بۆچوونی کۆمەلگای تورکی دێتە پەیڤین کە خوازیار بووە پرسیاری بێزمانکردنی کورد، وەک ئەو پرۆژە سیاسییەی ئەتاتورک بۆ هەمیشە درێژەی هەبێت. ئەم دیدە بە هەمان شێوە لەمڕۆکەی کۆمەلگای ئەلمانیدا ئامادەیی هەیە کە پرۆژەی قەتڵوعامی جووەکانی لە جەنگی جیهانی دووەمدا بە ڕێگاچارەیەکی زۆر ئاسایی دەزانی بۆ کۆتاییهێنان بە مەشغەڵە کۆمەلایەتییەکانی سییەکانی ئەلمانیا و لە خەون و خەێاڵێکی نوستالژیایانەدا، ئومێدی هێنانەوەی دوێنێی هەیە بۆ ئەمڕۆ. بەڵام هاوکاتیش دەنگێکی بەرزتر و گەورەتری ناو کۆمەلگای ئەلمانیش دەبیستین کە دەچێتە خانەی ویژدانپاککردنەوەی خۆوە لەبەرانبەر ئەو تاوانە گەورانەدا کە لە زەمەنی جەنگی جیهانیدا ڕوویداوە.
بە بڕوای من، دەرکەوتنی کورد بەم ئاستە لە دراما تورکییەکاندا، دەکرێ وەک پرۆسەیەکی ویژدانپاککردنەوەی نەتەوەی سەردەست بێت لە بەرانبەر دەستدرێژیکردنە سەر کەمایەتییەکی ئەمڕۆکەی کۆمەلگای تورکیدا کە بە خۆیی و زمانەکەیەوە ڕاوەستاوە و لە گۆرانیپەیڤینی خۆی نەکەوتووە. چەندێک ئەم پرۆسەی ویژدانناڕەحەتییەی ئینسانی تورک و ویژدانپاککردنەوەی خۆ لە گوڕو تینی خۆیدایە، دەکەوێتە سەر بەرابەرکێی ئەو دوو تێروانینە ی کە لە بەرانبەر چۆنێتی مامەلەکردن بە ڕووداوەکانی ڕابردووە، دەکرێ چۆن هەڵوێست بنوێنرێت؟

بەڵام ئایا یۆنانی و جووەکان کە لە مڕۆدا قەوارەیەکی گەورەی سیاسی پێکناهێنن، بە هەمان مەغزای داوالێبووردنکردنەوە دێنەوە سەرشانۆ وەک چۆن پرسیاری ویژدانناڕەحەتی ئەم دەستدرێژییە مێژووییە دەیهێنێتە پێش، یان ئەوان دەهێنرێنەوە سەر شانۆ وەک نوستالژیایەک بۆ زەمەنێکی پێکەوەژیانی فرەکولتووری کە لەمڕۆدا نەماوە بەڵام زەبروزەنگێکی خوێناویشییان بەرانبەر بەکارهێنراوە؟ وەک چۆن جووەکانی سلێمانی و شارەکانی دیکەی کوردستان لە پرۆسەیەکی نوستالژیئامێزدا باسێان لێدەکرێت . بە بڕوای من ئەوان لەمرۆدا لە نوستالژیادان، چونکە بە عەمەلی لێرە نین. ڕەنگە ئەم جۆرە مامەڵەکردن بە قوربانییەکانی دوێنێ بۆ هێنانەوەیان وەک نوستالژیایەک، ڕێگایەکی دیکە بێت بۆ مامەلەکردن بە مێژوویەکی خویاناوی و داننان بە تاوانەکانی دوێنێدا.

بە بڕوای من، شتێک لە کۆمەلگای تورکیدا ڕوویداوە کە هەتا بلیی ئومێدبەخشە. بۆیە هەر موتیڤێکی سایکۆلۆژی یان سیاسی لە پشت دەموچاونیشاندانی بێڕووخسارەکانی دوێنێی کۆمەلگای تورکییەوە هەبێت، ئەمڕۆ ئەو ڕووخسارانە لێرەن تا ڕابردووە خوێناوییەکەی خۆیانمان بۆ بگێڕنەوە.

نووسینی بەکر ئەحمەد
20220116

*1 Åsa Berntsson · 2010 — Minnet av 6-‐7 septemberhändelserna. -‐ istanbulbornas minne av upploppet mot den grekiska minoriteten. By: Åsa Berntsson.

تۆماس شمیدینگه‌ر ساڵی ١٩٧٤ له‌ شارۆچکه‌‌ی فێڵدکیرخ له‌ نه‌مسا له‌دایکبووه‌ و له‌ ڤییه‌ننا داده‌نیشێت، یه‌ک له‌ دۆسته‌ هه‌ره‌ نزیکه‌کانی کورده‌، دکتۆرای له‌ زانستی سیاسی و تایبه‌تمه‌ندی له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و کورددا هه‌یه‌. ئه‌م که‌ له‌ گه‌نجییه‌وه‌ تێکه‌ڵی کورد و که‌لتوره‌که‌مان بووه‌، دواتر وه‌ک ئه‌کادیمی و چاودێرێکی سیاسی و نوسه‌ر زیاتر له‌ کورد و سیاسییه‌کان نزیک ده‌بێته‌وه‌، تا ده‌گات به‌وه‌ی ده‌یان جار سه‌ردانی هه‌ر چوار پارچه‌ی کوردستانی کردوه‌ و چه‌ندان کتێبی له‌سه‌ر کورد نوسیوه‌، ته‌نانه‌ت ناوی پارچه‌کانی کوردستانیش به‌ کوردی ده‌هێنێت! هاوکات به‌رده‌وام به‌شداری چالاکییه‌ که‌لتوری و سیاسییه‌کان له‌ ڤییه‌ننا و زانکۆکانی ئه‌و وڵاته‌ ده‌کات و ناوبه‌ناویش سه‌ردانی کوردستان ده‌کات. کاره‌کانی هه‌ر نوسینی نه‌گرتۆته‌وه‌ و هه‌ر له‌ وڵاته‌که‌ی خۆشی نییه‌، به‌ڵکو له‌‌‌سه‌ر ئاستی ده‌ره‌وه‌ش له‌ ناوه‌نده‌ زانستی و ڕامیارییه‌کان و زانکۆکانی ئه‌وروپا و ئه‌مریکا به‌رده‌وامه‌. ساڵی ٢٠١٦ دوای چه‌ند سه‌ردانێکی بۆ ڕۆژئاوای کوردستان پیشانگایه‌کی له‌ ساختمانی په‌رله‌مانی ئه‌وروپا بۆ وێنه‌کانی کرده‌وه‌، که‌ له‌‌وێ چرکاندبوونی و گیانی به‌ره‌نگاری و ژیاندۆستی و خه‌باتی کوردی ئه‌وێی تێیاندا به‌رجه‌سته‌ کردبوو، له‌ ئه‌نجامدا وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی تورکیا و نوێنه‌ری تایبه‌تی ئه‌ردۆگان ئیدانه‌‌ی په‌‌رله‌مانی ئه‌وروپایان کرد، که‌ رێگه‌ی ئه‌و چالاکییه‌یان داوه‌! بۆ زیاتر ناسینی ئه‌م پیاوه‌ ڕۆحسوک و چالاک و ئه‌کادیمییه‌ به‌ خوێنه‌ری کورد ئه‌م چاوپێکه‌وتنه‌مان به‌ زمانی ئه‌ڵمانی له‌گه‌ڵیدا سازکرد.

هیوا: با پێشه‌کی تۆماس شمیدینگه‌ر له زمانی خۆیه‌وه‌ بناسین، تۆماس کێێه‌؟
تۆماس: من خه‌ڵکی شارۆچکه‌یه‌کی رۆژئاوای نه‌مسام و له‌وێ گه‌وره‌ بووم، له‌ خوێندنی بڕوانامه‌ی دووه‌می زانکۆمدا به‌شی زانستی سیاسی و کۆمه‌ڵ و که‌لتورناسیم خوێند، له‌وێدا خۆم بۆ بابه‌تی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ته‌رخانکرد، نه‌ک ته‌نها کوردستان. کاتێک که‌ هه‌رزه‌کار بووم زۆر له‌گه‌ڵ گروپه‌ سیاسییه‌ چه‌په‌کاندا چالاک بووم. ئه‌مڕۆ خه‌ریکی نوسینم، به‌ڵام دیاره‌ ته‌نها چاودێرێکی ڕووت نیم، به‌ڵکو وه‌ک که‌سێکی زانستکاری سیاسی ماومه‌ته‌وه‌. له‌ کاتی خوێندنی زانستی سیاسیمدا کارم له‌سه‌ر زۆر بابه‌ت کردوه‌ وه‌ک کوردستان، سوریا، عێراق، سودان و باشوری خۆرهه‌ڵاتی ئه‌‌وروپا هه‌روه‌ها بابه‌تی کۆچبه‌ران و په‌یوه‌ندی ئاین و ده‌وڵه‌ت. من زانستی‌ سیاسییم له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵ و که‌لتورناسی کۆکردۆته‌وه‌. داشنانیشم له‌ماڵه‌وه‌ به‌ڵکو ده‌چمه‌ گۆڕه‌پانه‌که‌ و له‌ نزیکه‌وه‌ خه‌ڵک و که‌‌لتور و ڕه‌وشی ژیانییان ده‌ناسم و ئه‌مه‌ خۆشیم ده‌داتێ، کاتێک سه‌ردانی ئه‌و شوێنانه‌ ده‌که‌م ته‌نانه‌ت له‌ کاتی قه‌یرانه‌ سه‌خته‌کانیشدا.

هیوا: وه‌ک ده‌زانرێت به‌رێزت په‌یوه‌ندییه‌کی باشت له‌گه‌ڵ کورددا هه‌یه‌ و گرنگی زۆریش به‌ کێشه‌که‌یان ده‌ده‌یت، ده‌کرێت بزانین ئه‌مه‌ له‌ کوێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌؟ ئه‌م په‌یوه‌ندی و ناسینه‌ چۆن گه‌شه‌ی کردوه‌؟
تۆماس: من کاتێک گه‌نج بووم کوڕان و کچانی کوردم له‌و ناوچه‌یه‌ی خۆم و له‌ شاری فۆراڵبێرگ ناسین، که وه‌ک کۆچبه‌ر له‌وێ بوون و ده‌ژیان. باوه‌ڕه‌که‌م ته‌مه‌نم شانزه‌ حه‌فده‌ ساڵێک ده‌بوو، کاتێک بۆ یه‌که‌مجار ئاماده‌ی کۆنسێرتێک بووم هی شڤانپه‌روه‌ر، دواتر حه‌زم بۆ که‌لتور و موسیکی کوردی جوڵا. واته‌ پێش ئه‌وه‌ی بچمه‌ زانکۆ تێکه‌ڵێم له‌گه‌ڵ کورداندا هه‌بوو. یه‌که‌مجار سه‌ردانی کوردستانم کرد ساڵی ١٩٩٩ بوو خوێندکاری زانکۆبووم، کاتێک له‌گه‌ڵ کچێکی هاوڕێمدا سه‌فه‌رێکی درێژمان کرد بۆ ڕۆژئاڤا و سوریا، ماوه‌یه‌ک له‌ قامیشلو و حه‌سه‌که‌ بووین، له‌وێوه‌ چووینه‌ نوسه‌یبین. له‌ ساڵی ٢٠٠٤ه‌وه‌ به‌به‌رده‌وامی سه‌ردانی باشوری کوردستان (به‌شی عێراق) د‌ه‌که‌م، وه‌ ساڵی ٢٠٠٧ بۆ یه‌که‌مجار له‌ ڕۆژهه‌ڵات (ئێران) بووم. له‌‌گه‌ڵ کاتدا فێری عه‌ره‌بی و تورکی و هه‌ندێک کوردیش بووم. ئه‌مڕۆ په‌یوه‌ندی فه‌رمی و که‌سییم به‌ خه‌ڵکی کورده‌وه‌ له‌ هه‌‌موو ناوچه‌کان هه‌یه‌، به‌جۆرێک من له‌وێ هه‌ست ده‌که‌م وڵاتی خۆمه‌.

هیوا: ده‌توانین بزانین چه‌ند جار سه‌ردانی کوردستانت کردوه‌؟ وه‌ چه‌ند کتێبت له‌سه‌‌ر کورده‌کان نوسیوه‌؟ ئایا هیچ له کتێبه‌کانت بۆ زمانی کوردی وه‌رگێڕراون؟
تۆماس: چه‌ند جار به‌ته‌واوی بیرم نییه‌، به‌ڵام به‌ مه‌زه‌نه‌، گه‌ر هه‌موو پارچه‌کانی کوردستان حساب بکه‌ین، نزیکی سی جار له‌وێ بوومه‌، جا سه‌فه‌ره‌‌کانم هه‌بوون بۆ چه‌ند مانگێک یا کورت بوون بۆ چه‌ند رۆژێک، بۆ نمونه‌ کاتێک بۆ کۆنفرانس یان سیمینارێک داوه‌ت کراوم. به‌ گشتی خۆم سێ کتێبم له‌سه‌ر کورد نوسیوه‌، که‌ گێڕانه‌‌وه‌یه‌ چیم بینیوه‌ له‌وێ، یه‌کێکیان له‌سه‌ر ڕۆژئاڤایه‌، یه‌کێکی تر له‌سه‌ر عه‌فرینه‌ و دانه‌یه‌کی تریان له‌سه‌ر شه‌نگاله‌. جگه‌ له‌مه‌ دوو کتێبی ترم به‌ هاوبه‌شی له‌سه‌ر کوردستان چاپکردوه‌. ژماره‌یه‌کی زۆر وتاری زانستی و رۆژنامه‌‌وانیم نوسیوه‌. له‌ ساڵی ٢٠١٣وه به‌رده‌وام و ساڵانه‌ له‌گه‌ڵ هاوڕێکانمدا (کتێبی ساڵانه‌ی ڤییه‌ننا بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ی کوردی) بڵاوده‌که‌ینه‌وه‌، که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی‌ به‌ زمانی ئه‌ڵمانی و ئینگلیزی له‌سه‌ر کوردستان تێدایه‌. دوو کتێبه‌که‌ی خۆم بۆ زۆر زمانی تر و‌ه‌رگێڕراون وه‌ک ئینگلیزی، عه‌ره‌بی، تورکی و کوردی، ته‌نها ئه‌و کتێبه‌شم که‌ له‌سه‌‌ر عه‌فرین نوسیومه‌ به‌ دیالێکتی سۆرانی وه‌رگێڕراوه‌ و ساڵی ٢٠٢٠ له‌ ئێران بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.‌

هیوا: له‌ که‌یه‌وه‌ تۆ گرنگی به‌ ململانێکانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌ده‌یت؟ بۆ چی ئه‌و کێشانه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناڤین لای تۆ گرنگن؟
تۆماس: زه‌مه‌نێکی دیاریکراو نییه‌، که‌ من له‌و کاته‌وه‌ گرنگیم پێ دابێت، هه‌رچۆنێک بێت له‌ گه‌نجییه‌وه‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ سه‌رنجیان ڕاکێشاوم. من له‌گه‌ڵیدا گه‌وره‌ بووم، کاتێک سه‌روه‌ختی خوێندنه‌که‌م بوو، بۆ من گرنگ بوو کۆرسێکی خوێندنی عه‌ره‌بیم له‌ قاهیره‌ بوو، کاتێک ساڵی ١٩٩٨ ته‌واوی وه‌رزێکی خوێندن له‌وێ بووم. کۆرسێکی خوێندنی تورکیم له‌ ئه‌سته‌نبول بوو، کاتی نوسینی پڕۆژه‌ی ده‌رچوونم له‌ سودان بووم، پاشان ئه‌و هه‌موو یه‌کتربینینه‌ زۆره‌م له‌گه‌ڵ خه‌ڵکیدا له‌ ناوچه‌که‌ و دوور له ئه‌وروپا.

هیوا: وه‌ک تۆ ده‌زانی، که‌ تورکیا له‌ ساڵانی ڕابردوودا زۆرجار په‌لاماری ناوچه‌ی خۆبه‌ڕێوبه‌ریی رۆژئاڤای داوه‌ له‌ باکور و رۆژهه‌ڵاتی سوریا، هه‌روه‌ها چه‌ندان شاریشی وه‌ک عه‌فرین دوای به‌رگرییه‌کی سه‌خت داگیرکردوه‌، به‌ بۆچوونی تۆ بۆچی تورکیا وا ده‌کات؟ کۆنکریت بڵێین تورکیا چی له‌ کورده‌کانی ئه‌وێ ده‌وێت؟
تۆماس: ده‌سته‌ڵاتدارانی ئێستای تورکیا هه‌ر خۆبه‌ڕێوه‌به‌رێتییه‌کی کورده‌کان به‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر خۆیان ده‌بینن، به‌تایبه‌ت که‌ ناوچه‌که‌ له‌ ژێر ده‌ستی پارتێکی ده‌سته‌خوشکی پارتی کرێکاراندا بێت، ئه‌مه‌ش نه‌ک به‌و مانایه‌ی که‌ ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمی باکور و رۆژهه‌لاتی سوریا هه‌ڕه‌‌شه‌ی سه‌ربازی له‌سه‌ر تورکیا دروست کردبێت. هێزی باش پڕچه‌کنه‌کراوی یه‌په‌گه‌ هه‌رگیز هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی سه‌ربازی نابێت بۆ ده‌وڵه‌تێکی ئه‌ندامی ناتۆی پڕچه‌ککراوی وه‌ک تورکیا. به‌ڵکو مه‌سه‌له‌که‌ کاریگه‌ریی ئه‌و نمونه‌باڵایه‌ی ده‌سته‌ڵاتی کوردییه‌ که‌ له‌سه‌ر سنوری تورکیا ده‌توانێت هه‌‌یبێت، که به‌ بیروباوه‌ڕێکی پێشکه‌وتوخوازیی سیکولاریی په‌یوه‌ست بێت. دیاره‌ ئه‌مه‌ش ته‌نها په‌یوه‌ندی به‌ پارتی کرێکارانه‌وه‌ نییه‌. ئه‌‌نقه‌ره‌ ساڵی ١٩٩١ کوردستانی عێراقیشی وه‌ک هه‌ڕ‌ه‌شه‌ بۆ سه‌ر خۆی ده‌بینی، به‌ڵام به‌ پێی کات کردی به‌ ناوچه‌یه‌کی ئابوری و بازاڕێکی کاڵا بۆ خۆی، به‌تایبه‌ت له‌گه‌ڵ پارتی دیموکراتدا. ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌ نییه‌ که تورکیا ڕێز له‌ سنوری عێراق ده‌گرێت، خۆ هه‌ر چه‌ند رۆژێک له‌مه‌وبه‌ر بوو هێزی ئاسمانی تورکیا ناوچه‌کانی شه‌نگالی به‌ چڕی بۆمباباران کرد. خۆ ئه‌وێ به‌شێک نییه‌ له هه‌رێمی کوردستان و نزیکیش نییه‌ له‌ سنوری تورکیاوه‌. ئه‌و بیانوانه‌ی که تورکیاش ده‌یهێنێته‌وه‌ ناتوانێت ببنه‌ پاساوی هێرشه‌کانی.

هیوا: تۆ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی نێوان تورکیا، به‌تایبه‌ت ئه‌ردۆگان و پارته‌که‌‌ی واته‌ ئه‌که‌په‌ له‌گه‌ل داعشدا چۆن ده‌بینی؟ ده‌کرێت ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنی یان چ ناوێکی لێ بنێین؟
تۆماس: زنجیره‌‌یه‌ک نیشانه‌‌ هه‌ن، که‌وا ئاماژه‌ن بۆ هاوکاری و هه‌مئاهه‌نگی نێوان ده‌وڵه‌تی قوڵی تورکیا له‌گه‌ڵ داعشدا، به‌ ڵام سروشتی هه‌مئاهه‌نگییه‌که‌ به‌نهێنی هێڵراوه‌ته‌وه‌، چیش به‌ ته‌واوی ڕووده‌دات له‌و نێوانه‌دا، مرۆڤ ته‌نها کاتێک ده‌یزانێت، که‌ گۆڕانکاری له‌ ڕژێمی تورکیادا ڕووبدات. ‌به‌ڵام ئه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ده‌توانێت بیڵێت، ئه‌وه‌‌یه‌ که‌ داعش سود له‌وه‌ ده‌بینێت، که‌ تورکیا دژی هێزه‌کانی هه‌سه‌ده‌ ده‌جه‌نگێت، که‌ ئه‌مه واتا هه‌ردوو تورکیا و داعش پێکه‌وه‌ دوژمنی هاوبه‌شی هه‌سه‌ده‌ن. ئه‌مه‌ بۆ نمونه‌ له‌م دواییه‌شدا نیشانیدا، کاتێک هێزه‌کانی هه‌سه‌ده‌ خه‌ریکی شه‌ڕ بوون دژی هێرشی سه‌ر زیندانی حه‌سه‌که‌ له‌گه‌ڵ داعش، که‌چی تورکیا له‌ولاوه‌ به‌ درۆن هێرشی ده‌کرده‌ سه‌ر هێزه‌کانی هه‌سه‌ده‌، ئه‌مه‌ به‌ هه‌ر جۆرێک بێت، بریتییه‌ له‌ هاوکاریکردن بۆ داعش.

هیوا: و‌ه‌ک چاودێرێکی ململانێکانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و زانستکارێکی ڕامیاریی ئایا چۆن کۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی ده‌توانێت کورده‌کانی سوریا له‌ هێرشی تورکیا بپارێزێت؟
تۆماس: ئه‌مه‌ پرسیاری ده‌توانێت نییه‌، به‌ڵکو مه‌سه‌له‌ ویستی سیاسییه‌. بوونی هێزه‌کانی ئه‌مریکا له‌ باکور و رۆژهه‌ڵاتی سوریا به‌‌شێکی بۆ پاراستنی کورده‌کانه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ بوو بینیمان چی ڕوویدا، کاتێک سه‌رۆکێکی ئه‌مریکای که‌م هه‌ست به‌به‌رپرسیاریکه‌ری وه‌ک ترامپ هێزه‌کانی له‌ پڕدا کشانه‌وه‌ و ناوچه‌که‌ی بۆ هێرشکردنه سه‌ر به‌جێهێشت. له‌ ئۆکتۆبه‌ری ٢٠١٩ به‌ڕوونی ده‌رکه‌وت، که‌ چه‌ن دۆخێکی ناله‌باری خوڵقاند. دیاره‌ بایدن وه‌ك ترامپ نییه‌، به‌ڵام هیچ که‌س گره‌نتی ناکات، که جارێکی تر ترامپ ناگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌رۆکایه‌تی ئه‌مریکا. ئه‌وروپا ناوچه‌که‌ی پشتگوێ خستوه‌، ئه‌ڵمانیاش وه‌ک کاریگه‌رترین هێزی یه‌کێتی ئه‌وروپا به‌داخه‌وه‌ وه‌ک نه‌ریتێک زۆر نزیکه‌ له‌ تورکیا. من له‌ کابینه‌ی نوێی حکومه‌تی ئه‌ڵمانیا‌ش، که‌ هاوپه‌یمانێتی نێوان سه‌وزه‌کان و لیبراڵه‌کانه، وا ڕانابینم که‌ هیچ گۆڕانکارییه‌ک بکات له‌ هه‌ڵوێستیدا به‌رامبه‌ر به ‌تورکیا.‌
ڕوسیاس به‌رئه‌نجامی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ترامپ له‌سوریادا کاریگه‌رییه‌که‌ی زۆر زیادی کرد. ئێمه‌ بمانه‌وێت یان نا، متمانه‌ی پێ ناکرێت، ئه‌وه‌ بوو روسیا ساڵی ٢٠١٨ عه‌فرینی بۆ هێرشکردنه‌ سه‌ر جێهێشت. بۆیه‌ ناکرێت کورده‌کان له‌وێ پشت به‌ هێزی نێوده‌وڵه‌تی بۆ پاراستنی خۆیان ببه‌ستن و ره‌وشه‌که‌یان تا کاتێکی نادیار جارێ ناله‌باره‌.

هیوا: ڕاتان له‌سه‌ر بزوتنه‌وه‌ی ئازادیخوازی کورده‌کان له‌ باکوری کوردستان (تورکیا) چییه‌؟ ره‌وشه‌که‌ به‌ره‌و کوێ ده‌ڕوات؟ پێتان وایه‌ له‌ داهاتوویه‌کی نزیکدا له‌ ژێر فشاری نێوده‌وڵه‌تیدا ئۆجه‌لان ئازاد ده‌کرێت؟
تۆماس: به‌ له‌به‌رچاوگرتنی دۆخی قه‌یرانی ئابوری و سیاسیی له‌ تورکیادا سه‌خته‌ بۆ که‌سێک پێشبینی ئه‌وه‌ بکات، که له‌ داهاتوودا چی له‌وێ ده‌گوزه‌رێت. من وه‌‌ک خۆم لام وایه‌، که‌ حکومه‌تی ئاکه‌په‌ ناتوانێت ماوه‌‌یه‌‌کی درێژتر بمێنێته‌وه‌، به‌ڵام خۆ ئه‌مه‌‌ش به‌مانای ئه‌وه نییه‌، که‌ ئۆتۆماتیکی ئه‌و حکومه‌ته‌ی دواتر ده‌‌سته‌ڵات ده‌گرێته‌ ده‌ست زیاتر دۆستی کورد ده‌بێت، له‌مانه‌ی تا ئێستا هه‌بوونه‌. هیچ دووریش نابینرێت، که ئه‌ردۆگان ته‌واوی وڵات بخاته‌ شه‌ڕێکی ناوخۆوه‌، ئه‌گه‌ر ملی نه‌دا به‌وه‌ی بڕوات.
بارودۆخی تورکیا زۆر له‌وه ناجێگیرتره‌ که‌ ده‌یبینین. ئه‌گه‌ری ئازادکردنێکی عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان له‌ داهاتوویه‌کی نزیکدا ‌که‌مه‌. له‌ تورکیادا کۆده‌نگییه‌ک هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن ته‌واوی پارته‌کانه‌وه‌ له‌ ناسیۆنالیسته‌کانه‌وه‌ وه‌ک مه‌‌هه‌په‌، ئینجا ئیی پارتی و ئه‌که‌‌په‌ و تا ده‌گاته‌ جه‌هه‌په‌، که‌وا ئۆجه‌لان سه‌رۆکێکی تیرۆریسته‌ و ده‌بێت تا له ژیاندا ماوه‌ له زینداندا بێت. به‌ڵام ده‌کرێت ئازادکردنی ناوبراو له‌ چوارچێوه‌ی چاره‌سه‌رێکی کێشه‌ی کورد له‌و وڵاته‌دا و وه‌ک به‌رئه‌نجامێکی ئه‌و ڕووداوه‌ ببینرێت، دیاره‌ ئه‌مه‌ به‌دڵنیاییه‌‌وه‌ له‌ ژێر فشاری ده‌ره‌وه‌ ڕوونادات.

هیوا: تۆ زۆرجار سه‌ردانی باشوری کوردستانت کردوه‌، به‌ گشتی دۆخی ئه‌وێ چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنیت؟
تۆماس: به‌داخه‌وه‌ هێشتا کاریگه‌ریی ئه‌و قه‌یرانه‌ ئابورییه‌ گه‌وره‌یه‌ ته‌واو نه‌بووه‌، که‌ ساڵی ٢٠١٤ له‌ ئه‌نجامی فراوانبوونی (ده‌وڵه‌تی ئیسلامی) ناوچه‌ی کوردنشینه‌که‌شی گرته‌وه‌. له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ هێشتا حکومه‌ت پاش یه‌کگرتنه‌وه‌ی فه‌رمیی دوو ئیداره‌که‌ش ناکۆک و ناته‌بایه‌. کێشه‌ی نێوان پارتی دیموکرات و پارتی کرێکاران، هێرشی جاربه‌جار و داگیرکاری ناوچه‌ سنورییه‌کانی ئه‌وێ له‌لایه‌ن تورکیاوه‌ هه‌یه‌. من به‌ نیگه‌رانییه‌وه‌ چاودێری ده‌که‌م، که سه‌ره‌ڕای لێدوانی به‌رده‌وام بۆ نه‌هێشتن و که‌مکردنه‌وه‌ی، که‌چی گه‌نده‌ڵی و واسته‌کاری هه‌ر زۆرتر ده‌بێت، وه‌ ناوچه‌که‌ش له‌وه‌ دوورتر ده‌که‌وێته‌وه‌، تا وه‌‌ک نمونه‌یه‌کی دیموکراتی له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناڤیندا ببینرێت، که‌ هه‌وڵی بۆ ده‌درا وای لێ بێت. ئه‌م جۆره له‌ خراپ حوکمڕانیکردن، که‌ به‌داخه‌وه‌ وه‌ک نه‌ریتێکی سیاسی لای سه‌رجه‌م پارته‌کان بوونی هه‌یه‌. له‌‌و کاته‌وه‌ که‌ ساڵی ٢٠١٩ مه‌سرور بارزانی بووه‌ته‌ سه‌رۆکوه‌زیران و ده‌‌سته‌ڵاتی له‌ ئامۆزاکه‌یه‌وه‌ وه‌رگرت، به‌داخه‌وه‌ زیاتر ده‌رده‌که‌وێت.‌ دوا ڕووداو کۆچی هه‌زاران گه‌نجانی کورد بوو به‌ره‌و ڕوسیای سپی له‌ به‌هاری ٢٠٢١، که‌ ده‌بوو ئه‌مه‌ زه‌نگێکی ئاگادارکردنه‌وه‌ بێت بۆ هه‌ولێر، که‌ گه‌ر بێت و به‌ زوویی چاکسازیی ڕیشه‌یی به‌ ئاڕاسته‌ی دیموکراتی و ده‌وڵه‌تی یاسا نه‌کرێت، لای که‌می سنوردارکردنی گه‌نده‌ڵی، ئه‌وا گه‌نجه‌کانی ئه‌وێ سه‌ری خۆیان هه‌ڵده‌گرن.

هیوا: له‌ ساڵانی ڕابردوودا و له باشوردا زیاتر له‌ سه‌ت چالاکوان و رۆژنامه‌نوس ده‌سگیرکراون، هه‌ندێک له‌وان برانه پێش دادگا و بڕیاری ساڵه‌ها زیندانییان درا، له‌ نێو ئه‌وانه‌دا: شێروان شێروانی، گوهدار زێباری، هه‌ریوان عیسا، ئه‌یاز که‌ره‌‌م و شڤان سه‌عید هه‌ریه‌که‌و پاش دادگاییکردنێکی نادادپه‌‌روه‌رانه‌ له هه‌ولێر به‌ شه‌ش ساڵ حوکمی زیندانییان درا. ئه‌مه‌ چۆن ده‌بینی:
تۆماس: من له وڵامی پێشترمدا باسی گه‌شه‌ی ئه‌و جۆره‌ حوکمڕانییه‌م کرد، ڕاوه‌دوونانی رۆژنامه‌نوسان به‌شێکه‌ له‌وجۆره‌ی ده‌سته‌ڵات به‌کارهێنان و دۆخی ترساندن و تۆقاندن. دیاره‌ هه‌میشه‌ له‌وباره‌وه‌ جیاوزییه‌ک له‌ نێوان هه‌ولێر و سلێمانیدا هه‌یه، به‌ڵام به‌ گشتی له‌ هه‌موو ناوچه‌کانی هه‌رێمدا ئازادی رۆژنامه‌گه‌ریی به‌ره‌و پاشه‌وه‌ چووه‌. من هه‌رگیز له‌و باوه‌ڕه‌دا نه‌‌بووم، که‌ رۆژێک به‌غدا ئازادی رۆژنامه‌گه‌ریی زیاتر تێدا بێت له‌ کوردستان، به‌ڵام گه‌ر مرۆڤ ڕاشکاو بێت، ده‌بێت گه‌واهی ئه‌مه‌ بدات، که‌ ئێستا وایه‌!

هیوا: وه‌ک نوسه‌ر و زانستکارێکی سیاسی، هه‌روه‌ها دۆستێکی کورد، چۆن داهاتوی کورد به‌ گشتی ده‌بینیت؟ به‌ تایبه‌ت سه‌باره‌ت به‌ مافه‌ که‌لتوری و سیاسییه‌کانیان.
تۆماس: بۆ ئه‌مه‌ ده‌بێت هه‌ر پارچه‌یه‌کی کوردستان به‌ جیا هه‌ڵسه‌نگێنین، کورد ئه‌مرۆ له‌ عێراق و سوریادا مافه‌ که‌لتورییه‌کانیان به‌ده‌ست هێناوه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نایه‌ت که‌ ئیتر له‌وێدا زۆر کتێب چاپ ده‌کرێن، زۆر شانۆگه‌ری نمایش ده‌کرێت یان فیلمی زۆر ده‌رده‌هێنرێت. له‌ ڕووی سیاسییه‌وه که‌وتۆته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی، ئایا له‌وێ ده‌سته‌ڵاتی ئۆتۆنۆمی ئه‌و دوو جێگایه‌ له‌ داهاتوودا به‌ ئاڕاسته‌ی دیموکراتییه‌ت گه‌شه‌ ده‌کات یان به‌ره‌و پێشبڕکێی ناڕه‌وا و حوکمڕانیی دیکتاتۆرییه‌تی حزبی ده‌چێت. من له‌ هه‌ردوو پارچه‌که‌دا هه‌ست به‌ مه‌یلێک به‌ره‌و گه‌شه‌‌کردنی حوکمڕانی خراپ ده‌که‌م. ڕاسته‌ له‌و جێگایانه‌ ده‌توانن به‌ زمانی خۆیان بخوینن و بنوسن، به‌ڵام یایا له‌ ژێر فشاری ناوخۆدا یان فشاری دراوسێکاندا ڕووداوه‌کان ده‌چنه‌ پێش، گومانێک له‌‌مه‌ هه‌یه‌. له‌ تورکیا دۆخی مافه‌ که‌لتوری و سیاسییه‌کان تاریکه‌. له‌ ئێراندا هه‌رچه‌نده‌ دان به‌ زمان و هه‌ندێک مافی که‌لتوریدا نراوه‌، به‌ڵام مافه‌ ساسییه‌کان ونه‌.

هیوا: ئایا تۆسه‌ردانی سه‌رکرده‌ کورده‌کانت کردوه یان بینیوتن؟ کامانه‌یان و ڕات له‌ سه‌ریان چییه‌؟
تۆماس: به‌ڵێ چاوپێکه‌وتنم له‌گه‌ڵ جه‌لال تاڵه‌بانی و نه‌وشیروان موسته‌فادا ئه‌مین کردوه‌، مه‌سعود بارزانی ته‌نها له‌ کۆبوونه‌وه‌ی گشتیدا بینیومه‌ به‌ڵام له‌ نزیکه‌وه‌ قسه‌م له‌گه‌ڵ نه‌‌کردوه. هاوکاتیش سه‌رکرده‌ سیاسییه‌ باڵاکانی پارته‌ گه‌وره‌کان و هه‌ندێک له‌ حزبه‌ بچوکه‌کانیش ده‌ناسم، بۆ نمونه‌ له حزبی شویعی و یه‌کگرتوی ئیسلامی. دیاره‌ ئه‌مانه‌ بۆ من وه‌ک زانستکارێکی سیاسی گرنگه‌ و په‌یوه‌ندی به‌ مه‌یلی سیاسییه‌وه‌ نییه‌. جه‌لال تاڵه‌بانی و نه‌وشیروان موسته‌فادا ئه‌مین بۆ من دوو که‌سایه‌تی کاریگه‌ر بوون، که‌ ئه‌و کاریگه‌ریی و مێژوویی بوونه‌‌ له‌ ئه‌وانه‌‌ی به‌دوایاندا هاتن نابینرێت. سه‌باره‌ت به‌و سه‌رکرده‌ سیاسییانه‌ی به‌ که‌سیی نه‌مبینیون نامه‌وێت هیچ قسه‌یه‌‌کیان له‌سه‌ر بکه‌م.

• له‌گه‌ڵ مام جه‌لال ٢٠٠٥

• وێنه‌ی به‌شێک له کتێبه‌کان و بڵاوکراوه‌کانی له‌سه‌ر کورد و کێشه‌که‌ی

پێشڕەوی دزی پارتییە سەرۆکی چەتەکان بارزانییە. لایەنگرانی پارتی، وەکو پێغەمبەر سەیری بارزانی دەکەن، چونکە ئەوان گیرفانیان ئاوس بووە بە پارەی دزراوی ئێمە. بۆیە کوێرانە پشتیوانی لەگەورەترین دزی مێژوودا دەکەن. لەڕاستیدا مەسعود بارزانی کە ماوەیەکی زۆر سەرۆکی هەرێمی کوردستانی عێڕاق بووەو لە ساڵی ١٩٧٩شەوە سەرۆکی حیزبەکەیەتی بەناوی پارتی دیموکڕاتی کوردستان. بۆیە ئەو کابرایە بەرپرسی یەکەمە لەهەموو دزی و تاڵانی و گەندەڵی و تاوانەکانیتر. بەتایبەتی مەلەفی نەوت، کە گەورەترین و شاراوەترین بابەتە کە پەیوەندی بە هەموو تاکێکی کۆمەڵگاوە هەیە. پارتی و یەکێتی ساڵانێکی زۆرە شانازی بەوەوە دەکەن کە سیاسەتی سەربەخۆی ئابوری کوردستانیان داڕشتووەو سەربەخۆییانە نەوت هەناردەی بەندەرەکانی جیهان دەکەن و بەبێ گەڕانەوە بۆ بەغداد دەتوانن نەوت و غاز بفرۆشن. بەڵام لەڕاستیدا سیاسەتی نەوتی هەرێمی کوردستان شەرمەزارترین بابەتەو ماوەی ١٠ ساڵە خەڵکی کوردستان باجێکی قورسی ئەم سیاسەتە دەدات. چونکە پێش ئەوەی دەسەڵاتدارانی یەکێتی و پارتی دەست بۆ ئەم بابەتە بەرن، ئەوسا هەموو ساڵێک حکومەتی عێڕاق بەشە بودجەیەکی دیاریکراوی زۆر باشی بۆهەرێمی کوردستان دەناردو بەهۆی ئەوەش کە داهاتەکە لەبەغدادەوە دەهات و دیاربوو، یەکێتی و پارتی نەیاندەتوانی دزیەکی زەبەلاحی وەکو ئێستا بکەن، ئەگەرچی بەشێکیان هەر دەدزی. بۆیە ڕاستەوخۆ خەڵکی کوردستان سودمەند دەبوون لەم بودجەیە، بەجۆرێک هەرکەسێک زەواجی بکردایە بڕی پێنج ملیۆن دیناری وەردەگرت و هەرکەسێکیش خانوی بکردایە ٢٥ ملیۆن دیناری وەردەگرت. هەروەها بەهۆی ئەوەی پارەیەکی زۆر دەڕژایە ناو بازاڕەکانی هەرێمی کوردستان بۆیە ژیانی ئابوری خەڵکی بوژانەوەیەکی بەخۆیەوە بینیبوو کە لەمێژووی عێڕاقدا بەخۆیەوە نەبینیبوو. بەڵام بەداخەوە ئەم ئابوریە باشە تەنها لەنێوان ساڵانی ٢٠٠٤ بۆ ٢٠١٢ بوو. بەڵام بەهۆی ئەوەی دەسەڵاتدارانی کورد بەدزیەوە نەوتی کوردستانیان بۆخۆیان دەفرۆشت و داهاتەکەیان لەبەینی خۆیان دابەش دەکردو بودجەی ساڵانەشیان لەبەغداد وەردەگرت، ئەوەش شتێکی نایاسایی بوو وە دژی دەستوری عێڕاق بوو. بۆیە دوای چەندین ئینزاری جددی لەلایەن حکومەتی عێڕاقەوە، ئەوان هەربەردەوام بوون لەو بەتاڵان بردنەی نەوتی کوردستان بەنایاسایی، بۆیە بەغداد بودجەی هەرێمی کوردستانی بڕی و لەکۆتایی ٢٠١٢ بانقەکانی کوردستان پارەیان تێدانەماو ماڵوێرانیەکی گەورە ڕووی لەخەڵکی کوردستان کردو ئابوری کوردستان داڕما، داڕمانێکی زۆر خێراو زۆر گەورە. یەکێتی و پارتیش هیچ زیانیان پێنەگەیشتوو و ئەوان هەربەردەوام بوون لەدزینی نەوت و غازو سەروەتی ژێر زەوی و سەرزەوی کوردستان. دەسەڵاتدارە قومارچی و فاشیلەکانی کوردی هەموو سلفەیەکو خزمەتگوزاریەکیان ڕاگرتو موچەی موچەخۆرانیان کەمکردەوە تاڕادەی نیوەو هەموو پڕۆژە تەواونەکراوەکانیان ڕاگرت و کوردستان بەتەواوی ئیفلاسی کرد. لەوکاتەشدا بوو کە نێچیرڤان بارزانی سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی کوردستان هاتە بەردەم کامێڕاکان و زۆر بێچاوو ڕووانە وتی ”بەغداد موفلیسە، بەغداد پورەی نییە” لەکاتێکدا پێچەوانەکەی ڕاستبوو، ڕاستیەکەی کوردستان موفلیس ببوو وە بەغداد ئابوری زۆر بەهێزبوو. ئیتر لەوکاتەوە هەژاری و بێ پارەیی و کارەساتی ئابوری بەرۆکی خەڵکی کوردستانی گرتو لەوکاتیشەوە بەتێکڕا حکومەتە سەخیفەکەی کوردی زیاتر لە سی ٣٠ موچەی موچەخۆرانی نەداوەو هەموو موچەیەکیشی کەمکردەوە. ئەم دوو سەرکردە دزو دزێوەی یەکەم هەنگاویان هەڵنا بەرەو سیاسەتی فرۆشتنی نەوت بەسەربەخۆییانە، مەسعود بارزانی و جەلال تاڵەبانی بوون، ئەگەرچی جەلال تاڵەبانی مردووە، بەڵام پێموایە ڕۆژێک دێت کەسایەتی ئەو بەمردوویی دادگایی دەکرێت و وەکو دزو چەتەی سەروەتی گشتی لەقەڵەم دەدرێت. هەروەها سەبارەت بە مەسعود بارزانی هیوادارم ئەویان پێش مردنی، ئەو ڕۆژە بەزوویی بێت، کە بەزیندوویی دادگایی بکرێت و بەقەبارەی هەموو ئەو نەوتەی دزیویەتی، میللەت تفی لەڕووی بکات. چونکە ئەو بەرپرسی یەکەمە لەو سیاسەتە فاشیلەی نەوتی کوردستان، کە لەئانجامدا گیرفانی دزەکانی قەڵەوکردو سکی هاوڵاتیانی برسیکرد.
ئەگەرچی دەرفەتی زۆردرا بە سیاسییە بازرگانەکان کە سەدان ملیارد دۆلار بدزن و هاوڵاتیان زۆر برسیکران، بەڵام ئەوەی جێگەی ئومێدە ئەوەیە، کە ئێستا سەبارەت بە سیاسەتی نەوتی کوردستان دادگای باڵای عێڕاق بڕیاری کۆتایی خۆیداوە، بەوپێیەبێت چیتر کوردستان ناتوانێت یەک لیتریش نەوت بەسەربەخۆیی بفرۆشێت. ئیتر لێرەبەدوا ئومێدی ئەوە هەیە کە حکومەتی کوردستان ناچارە ملکەچی بڕیاری دادگای باڵای عێڕاق بێت و بەوجۆرەش داهاتی کوردستان لەبەغدادەوە دێت و شەفاف دەبێت و تەنها ئەوەی زیانی بەردەکەوێت یەکێتی و پارتین و ژیانی ئابوری خەڵک دەبوژێتەوە. بەومەرجەی حکومەتی داهاتوی عێڕاق جددی بێت لەجێبەجێ کردنی بڕیاری دادگای باڵا.
ئەمانەی خوارەوە هەندێک زانیاری گرنگن سەبارەت بەنەوتی کوردستان. بەپێی ڕاپۆرتەکانی بەندەری جیهانی تورکی کە دەست فراکسیۆنە کوردیەکان لە پەرلەمانی عێراق کەوتووە، داھاتی مانگانەی فرۆشتنی نەوتی ھەرێم ٩٥٠ ملیۆن دۆلارە. هەربەگوێرەی هەمان سەرچاوە مانگانە نزیکەی ٤٥٠ ملیۆن دۆلاری دیکەیان دەستدەکەوێت لەفرۆشتنی نەوت بەقاچاخ. هەروەها لوئەی خەتیب، ڕاوێژکاری پێشوی حکومەتی عێراق بۆ سیاسەتی نەوت و وزە دەڵێت بەپێی خەمڵاندنەکان لە ساڵی ٢٠٠٨ بۆ ٢٠١٧ نزیکەی ١٠٠ ملیارد دۆلاری نەوتی هەرێم دیار نەماوەو یەکێتی و پارتی دزیویانە. بێگومان ڕێژەی ئەم پارە دزراوە ئێستا زیاتری چۆتەسەر.
نەوت لەكوردستان جگە لە بەهێزكردنی پایەكانی بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی و سیاسییەکان و دروستکردنی حوکمی چەتەکان، هیچیتری لەژیانی هاوڵاتیان نەگۆڕی، لەڕاستیدا گۆڕی، بەڵام بەئاراستەی ژیانێکی خراپ و خراپتر. بڕیاری سەربەخۆیی فرۆشتنی نەوتی کوردستان لەلایەن یەکێتی و پارتییەوە، زیانی دوو سەد ملیارد دۆلاری لەکوردستان داوەو ئەم زیانەش ڕاستەوخۆ بەر گیرفانی هاوڵاتیان کەوتووە، چونکە کاتێک دەبوایە لە ماوەی ١٠ ساڵی ڕابردودا بەغداد ئەم مەبلەغەی ناردبایەو، کەنەیناردووە ئەوا یەکێتی و پارتی سەبەب بوون هەروەها ئەوان بەدزینی نەوت زۆر زیاتر لەو مەبلەغەیان دەستکەوتۆتەوە.
یەکێتی و پارتی نەک خۆیان ئێجگار زۆر دەوڵەمەند کردووە، بەڵکو کۆمپانیا بیانیەکانیشیان دەوڵەمەند کردووە، ئەوەتا کۆمپانیای دانەغازی ئـیماراتی لە راپۆرتی ساڵانەی خۆیدا ئاشکرای کردووە کە کۆمپانیاکە لە ساڵی 2021دا (184) ملیۆن دۆلاری لە غازی هەرێمی کوردستاندا دەستکەوتووەو بەمەش سەرمایەی کۆمپانیاکە (30٪) زیادی کردووەو گەیشتوەتە (452 ملیۆن دۆلار. هەروەها کۆمپانیای دی ئێن ئۆ ی نەرویجی کە لەبواری نەوتی کوردستاندا کار دەکات ملیاردێر بوونی خۆی ڕاگەیاند. کە ٨٦%ی داهاتی ٢٠٢١ی لەنەوتی کوردستان بووە. کۆمپانیای دی ئێن ئۆی نەرویجی کە تایبەتە بەنەوت و غاز لەسایتی ڕەسمی خۆیدا ىڵاویکردەوە کە کۆمپانیاکە ڕیکۆردێکی نوێی لەداهات تۆمارکردووەو بۆیەکەمجار داهاتەكانی كۆمپانیاكە گەیشتووەتە زیاتر لە ملیاردێك دۆلار، كە 63% زیاترە لە ساڵی رابردوو.
هەروەها بەڕێوەبەری كۆمپانیای دانەغاز رایدەگەیەنێت كێڵگەی غازی كۆرمۆرو چەمچەماڵ توانای ئەوەی هەیە كە سوتەمەنی پێویست نەك تەنها بۆ كوردستان و عێراق دابین بكات، بەڵكو دەتوانێت پێداویستییەكانی توركیا و بەشێکی یەكێتی ئەوروپاش پر بكاتەوە.
حاڵی حازر نرخی بەرمیلێك نەوت گەیشتۆتە ٩٥ دۆلار هەرێمی کوردستان رۆژانە نیو ملیۆن بەرمیل نەوت دەفرۆشێت. بەوپێیە داهاتی مانگانەی دەگاتە زیاتر لە ملیاردێک و چوار سەد هەزار دۆلار. ئەمە تەنها داهاتی نەوتە، هەروەها مانگانە زیاتر لە چوار سەد ملیۆن دۆلاری داهاتی ناوخۆش هەیە. هەروەها هەرێمی کوردستان لانی کەم دەتوانێت ڕۆژانە ٣٠ ملیۆن مەتری سێجا غاز ڕەوانەی توركیاو ئەوروپا بكات. بەوپێیەش بێت مانگانە نزیکەی شەست ملیۆن دۆلاری دەستدەکەوێت لەڕێگەی غاز فرۆشتنەوە. ئەو بڕەی تا ئێستاش دۆزراوەتەوە بەشی دوو سەد ساڵی داهاتوو دەکات.

تێبینی: بۆ نوسینی ئەم بابەتە سودم وەرگرت لە
Ahmady Haji Rashed
ئەحمەدی حاجی ڕەشید پەرلەمانتاری فراکسیۆنی کۆمەڵ لە پەرلەمانی عێراق. هەروەها لە ڕۆژنامەنووس محەمەد ڕەوف
Mohammed Raoof

یەکێتی و پارتی لەسەر سەرۆکایەتی کۆمار ململانێی ناڕەوا دەکەن؟ پارتی دەبێتە هاوپەیمانی سەدرو سونەو یەکێتی دەچێتە تەوەری مالیکی و عامری و خەزعەلی و پرۆ ئێرانیەکانی ترەوە. دادگای بەناوفیدراڵی عێراق لەم بارودۆخەدا بڕیار بە دژی هەرێمی کوردستان دەردەکات.
ئەمە دیمەنی سیاسی ئێستای عێراقە، کام عێراق؟ ئەو عێراقەی لەو کاتەوە بەریتانیای دوژمنی گەلان و بەتایبەتی دوژمنی کورد دروستیکرد، رۆژیک لە رۆژان چاوەڕوانی ئەوەی لێنەکراوە ببێتە رژێمێکی دیموکراسی تیادا دروستببێت و دەستبەرداری کوستن و بڕین و پاکتاوی رەگەزی کورد بێت؟ بێگومان ئاشکرایە لە ساڵی ١٩٢١ هەتا رۆژی روخاندنی رژێمی سەدام هیچ نیشانەو بەڵگەیەکی بوونی سادەترین بنەمای دیموکراسی نەبینراوە. لە روخاندنی ئەو رژێمەشەوە تەنیا بە رووکەش و ناونەبێت وەکو هەڵبژاردن و دەستاودەستکردنی دەسەڵات شتێکی ئەو تۆ نەگٶڕاوە.

ئاشکرایە دیموکراسی و پێکەوەژیان و یەکتر قبوڵکردن بە بڕیارو لە لوتکەی هەرەمی کۆمەڵگاوە دروستنابێت، بەڵکو دیموکراسی و پێکەوەژیان دەرئەنجامی پەروەردەو پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و گەیشتنی کۆمەڵگایە بە ئاستی کۆمەڵگای دامەزراوەیی کە تیایدا تاکەکەس بووبێتە تاکەکەسی خاوەن شوناس. هەرگیز لە کۆمەڵگای دواکەوتوو، خێڵەکی و تائیفی و مەزهەبیدا دیموکراسی و یەکتر قبوڵکردن و پێکەوەژیان دروستنابێت. بێگومان عێراق لەم جۆرە کۆمەڵگایەیە کە وەکو کۆمەڵناسی عێراقی عەلی وەردی باسی دەکات کۆمەڵگایەکی خێلایەتی تائیفی مەزهەبیەو لایەنە نەرینیەکانی عەقڵ و کەلتووری بەدوو تیایدا باڵادەستە. لەپاڵ ئەم کەلتوورە دواکەوتووەدا، بیری ناسیونالیزمی نەبەکام و ناسروشتیی عەرەبییش لە رێگای شامەوە لە سەروبەندی دروستکردنی دەوڵەتی ناسروشتی عێراقدا گەیشتە عێراق و تێکەڵاوی کەلتوری خێڵەکی تائیفی مەزهەبی بوو، ئەوەش تووندترین و دواکەوتووترین و شۆڤێنیستترین ئایدیۆلۆجیای لە عێراقدا بەرهەمهێنا کە ئایدیۆلۆجیای عروبە بوو. بەعس لە دروستبوونیەوە نوێنەرایەتی ئەو ناسیونالیزمە شۆڤینیەی دەکردو لەسەر ئەو بنەمایەش خۆی بە پارێزەری دەروازەی رۆژهەڵاتی نیشتیمانی عەرەبی دەزانی بە تایبەتی لەبەرامبەر ئەو فارسە مەجوسیانەی وەکو بەعس پێی دەگوتن و ئێستا فەرمانڕەوای ناڕاستەوخۆی عێراقن. واتە ئەو دەوڵەتەی لە دوای رژێمی سەدام دروستبوو، کە تیایدا دەسەڵات کەوتە دەستی پێکهاتەیەکی تائیفی مەزهەبی هەژار لە رووی دەوڵەتداریەوەو سەرەتایی و بێ کەلتوور لە رووی دیموکراسی و ئازادی و شێوازی ژیانی کۆمەڵگای سەردەمەوە.

ئەو دادگایەی کە ئێستا لەم عێراقەدا بەناوی دادگای فیدراڵیەوە دامەزراوە، زۆرینەی ئەندامەکانی نوێنەری ئەو کەلتوورە نادیموکراسیەی ئەو پێکهاتە مەزهەبیە عەقڵ داخراوەن، بەشێکی تریشیان نوینەری سونەی عەرەبن واتە هەڵگری هەمان بیرو ئایدۆلۆجیای عروبەن. ئیتر چۆن دەبێت و دەشێت کورد بە دوژمنی خۆیان نەزانن چونکە ئەوان پەروەردەی دوو کەلتوورن، کەلتوری سونەو عروبە لەگەڵ کلتوری شیعەی عروبەی ژێر هەژموونی ئێران، کە هەردووکیشیان لەخاڵێکدا بەیەک دەگەن کە ئەویش خاڵی بەیەکگەیشتنی هەموو عەرەبە کە بیری ناسیونالیزمی عەرەبیەو بەکاریگەری باڵادەستبوونی عەقڵی ئایینی و خێڵایەتی تیایدا بووتە بیرێکی تەواو داخراوو کۆنەپەرست و سۆڤێنی. ئێستا ئەو دادگایەی لە عێراقدا فەرمان دەردەکات نوێنەری ئەم کەلتورەیە، کە لە دروستبوونی دەوڵەتی عێراقەوە دژی کورد بووە، کەواتە چۆن چاوەڕوان دەکرێت ئەم دادگایە بڕیارێک دەربکات دژی کورد نەبێت کە ناسیونالیستی شۆڤینی عەرەبی بە سونەو شیعەوە بەدرێژایی مێژووی دروستبوونی، کوردی بە نەیاری خۆی و جەستەیەکی زیاد لە جوگرافیای نیشتیمانی عەرەبدا سەیرکردووە. کەواتە لەم رووەوە واپێشبینی دەکرێت ئەم دادگایە بۆ ئەمەودوا بەرپرسانی حیزبیی کوردستان بە تاوانی ناپاکی گەورە لە یەکێتی خاکی عێراق و کارکردن دژی سەروەری عێراقی مەزن بباتە بەردە م دادگاو لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکات.

ئەوەی بەلای منەوە ئاساییەو هیچ نامۆنیەو چاوەڕوانکراویشە ئەوەیە کە دادگای عێراقی هەر بەمشێوەیە کاربکات، بەڵام ئەوەی ئاسایی نیە، لەم بارودۆخەدا شێوەی سیاسەتکردنی پارتی و یەکێتیە. لە کاتێکدا کە سونەو شیعە ناکۆکن، لە کاتێکدا ناو ماڵی تیکچووی شیعە بە فشاری ئێرانی وەلی ئەمریشیان یەکناخرێتەوە، بەڵام هەموویان بە شیعەو سونەوە لەسەر دژایەتی کورد کۆکن، کەچی کاکی سەرکردایەتی پارتی و یەکێتی بەشێکیان دەبنە هاوپەیمانی موقتەدا سەدر و بەشەکەی تریشیان دەبنە پاشکۆو هاوسەنگەری مالیکی و عامری و خەزعەلی. هەموو ئەوەش لە پێناوی پۆستیکی کارتۆنیدا دەکەن کە ناوی سەرۆک کۆماری عێراقە، کە لە رووی نەتەوەییەوە ئەو پۆستە نەک لەسەردەمی فوئاد مەعسوم و بەرهەم ساڵحدا بەڵکو لەسەردەمی مام جەلالیشدا بچوکترین سودی بۆ کورد نەبووە، بەڵکو لە رووی نەتەوەییەوە زیانی زۆریشی بۆ کورد هەبووە. هەڵبەت من باسی بەرژەوەندی کورد دەکەم نەک بەرژەوەندی کەسی و حیزبی لە رووی مادی مەعنەویەوە. هەرچەندە دەبێ ئەوەش بڵێم ئەوەی یەکێتی بەرەو داڕمان برد پشتگوێخستنی یەکێتی بوو لە لایەن مام جەلالەوە لەپێناوی سەرۆکایەتی عێراقدا، بە گوێرەی بەرهەم ساڵحیش حەزو ئارەزووی بۆ سەرۆکایەتی کۆمار مێژووی سیاسی ئەوی کۆتایی پێهێنا کە دەشیاو لەباریشیدا هەبوو رۆڵی گرنگ ببینێت لە کوردستاندا. کەواتە ئەگەر یەکێتی بە لۆجیکی عەقڵ بیربکاتەوە سەرۆکایەتی کۆمار بکوژی کەسە بە تواناکانی ئەم بووە کە مەبەستمان رەوانشاد مام جەلال و دوای ئەویش دکتۆر بەرهەم ساڵحە. هەروەها من وای بۆدەچم پارتی مەبەستی جدی نەبووەو نیە بۆ وەرگرتنی ئەو پۆستەو ئەو سێ کەسەشی کە تا ئێستا بۆ ئەو پۆستە پاڵاوتوونی زۆر بەلایەوە گرنگ نەبوون، ئەگەر دەرچوون باشە ئەگەر دەریش نەچوون ئەوەندە گرنگ نین بۆ پارتی.

بەهەرحاڵ ئەمە ئامانجی ئەم باسە نیە، بەڵکو مەبەستی ئێمە ئەوەیە لە کاتێکدا عێراقی عەرەبی و عێراقی عەجەمی ئەوساو ژیر هەژموونی عەجەمی ئێستا هەر رۆژێک لە توانایدا بێت هەمان ئەو سیاسەتانە بە دژی کورد پیادە دەکاتەوە کە رژیمی بەعس کردوونی، کەچی لەم بارودۆخەدا پارتی و یەکێتی سەرقاڵی ململانین لەسەر پۆستی کارتۆنی- تەشریفاتی- سەرک کۆمار. ئەمەش دەرخەری باڵادەستی عەقڵ و گوتاری حیزبایەتی تەسکی دژ بە بەرژەوەندی نەتەوەیی کوردیە لە لای هەردوو حیزب. باشە باپرسین ئەو هەموو تەنازولاتەی یەکیتی و پارتی بۆ سونەو شیعەی عێراقی دەکەن و سەرئەنجامیش هیچیان بۆ بەرهەم ناهێنێت و لەبەرچاوی ئەوان و نەتەوەی خۆیشیان سوکترو بێ بەهاتریان دەکات، تەنازولات بۆ یەکتری بکەن باشترنیە، کە ئەمەی دووەمیان هەم لەبەرچاوی ئەوانی عەرەب بەهێزتر نیشانیان دەدات و بەلایەنی کەمەوە نابنە جێگای لۆمەی هاونیشتیمانیانی خۆیشیان لەسەر ئەوەی لەبەردەمی ئەوانی عەرەبدا دابەش دەبن و لاواز و بێهێز دەردەکەون. دەبێ یەکێتی و پارتی ئەو حیزبانەی تریش کە بە ناوی کوردەوە چوونەتە بەغدا بەو ئەندازەی لە یەکێتی کورد دووردەکەونەوە بەو ئەندازەیە سووک و بێ بەها دەبن، بەڵام دابەشبوونی یەکێتی و پارتی زیانەکەی هەر سووکبوونی خۆیان نیە بەڵکو زیانی بۆ پێگەی کوردو بۆ ئایندەی کوردستانیش دەبێت. هەربۆیە دەشێ بگوترێت، ئەگەر ئەم دوو حیزبە هەستی بەرپرسیارێتیان بەرامبەر بە ئێستاو ئایندەی نەتەوەکەیان هەبێت، ئەگەر گوێی بیستن و عەقڵی لێکدانەوەیان هەبێت، ئەوا تاکە وەڵامدانەوە بۆ بڕیاری دادگای بەناو فیدراڵی بەغدا ئەوەیە دەستبەرداری ململانێی پڕوپوچ و نانەتەوەییانەیان بن لەسەر پۆست و پلەو پایەی بەغداو دەست لەناودەست پێداگری لەسەر مافە دەستووریەکانی کوردستان دەکەن و هەرکەس و لە هەرلایەکیان هەرپۆستێک وەربگرێت وەها سەیری دەکەن نوێنەری هەردوولایانە لەوێ و دەبێ دڵنیاشبن کە پۆستەکانی کورد لە بەغدا کارتۆنین و هەر دابەشبوون و ناکۆکی و ململانێیەک لەسەر پۆست و پلەو پایە بۆ کورد سەرئەنجام بە زیان دەشکێتەوە بۆ پێگەی کورد. کەواتە ئەو پرسیارەی کە دەڵێت: کامیان بۆ کورد گرنگە یەکبوون، یان ململانێ لەسەر پۆستە کارتۆنیەکان؟ بێگومان لۆجیکی عەقڵ دەڵێت بەبێ یەکێتی و یەکبوونی کورد پۆستەکان نەک گرنگ نین بەڵکو بەدەستهێنانیشیان هەر دۆڕاندنەو ئەگەر کورد یەکگرتوو نەبێت، هەرچیش بەدەستبهێنێت،ناتوانێت بیپارێزێت و کاتیەو هیچ بەهایەکی نەتەوەیی و نیشتیمانیشی نابێت.

فلاشباک

بەشی سی و هەشت

ئەمڕۆ چوارشەممە، کاتژمێر چواری و نیوی دوانیوەڕۆ، بە دیپۆرتکراوی گەڕاومەتەوە سلێمانی. ئێستا لە هۆڵی میدیای پێشووم کە ئێستا بووەتە ناوەندی چالاکی لاوان، لە ژوورەکەی “ئەرکان عەلی” دانیشتووم، ئەو پیانۆ ئەژەنێ، منیش ئەم دێڕانە یادداشت ئەکەم. “نیاز عومەر” گوێی گرتووە. باسی سنوورداشی خۆمم بۆ کردن، چۆن دەریا لە شەوێکی هێمندا لێمان شێت بوو، یەکەمجارم بوو بچمە ناو دەریا، کەچی شەپۆلەکان زۆر تووڕە بوون، ئاسمانیش لە شەپۆل تووڕەتر و تاوە تەرزەیەک خەریکبوو زەورەقەکەمان ژێراوژوور بکا. بەهەزارحاڵ گەیشتینە کەنارێک، بەڵام پۆلیس نیوەی وەجبەکەی ئێمەیان دەستگیر کرد، کە من و “ئاسۆ عوسمان” لەناو دەستگیرکراوەکاندا بووین، دوای چوار رۆژ لە زیندان پۆلیسی تورکی رادەستی زاخۆیان کردینەوە و ئێستاش لە سلێمانیم. ئەوەی بەسەرمان هات ماددەی خاوی رۆمانێکە یان فیلمێکی سینەمایی.
لەگەڵ گەیشتنم بە شار، ئاسایشی یەکێتی دەستگیرکردیان کردم بۆ ماوەی سێ رۆژ، پاشتر بەکەفالەت ئازادیان کردم، مەرجی ئەوەشیان بۆ داناوم کە هەموو رۆژانی “دووشەممە و پێنجشەمە” لە هۆبەی رامیاریی ئیمزا بکەم، سێ رۆژیشە هەموو رۆژێک کەرتی ئاسایشی رزگاری ئەنێرن بە شوێنما و لێکۆڵینەوەم لەگەڵ ئەکەن. ژیانم لە ژێر کۆنترۆڵە، کەس ناوێرێ نزیکم بێتەوە، رۆژانە کاتەکانم لەگەڵ “هاوژین مەلا ئەمین” و “ئاسۆ عوسمان” ئەبەمە سەر. هاوژین ئێستا ناوبانگێکی باشی هەیە بە تایبەت پاش ئەوەی لەلایەن ئیسلامییەکانەوە بریندار کرا لەسەر نووسینەکانی و یەکێتی پاسەوانی ئەکەن، ئەوەش بۆ ئەم دۆخەی من باشە. جیا لەوەش دوێنێ ئێوارە “محەمەد عەدنان”م بینی کزۆڵە ببوو لە سەهۆڵەکە، سەمون و چای ئەخوارد، بە دەنگێکی نووساوەوە وتی لەوانەیە رۆژێ ئەم سەموونە وشکەش نەمێنێ. “قسەکەی حەمە، ئاسۆی تووشی تاسان کردووە”.
نیوەڕۆش کاتێک “ئەرکان” لێی پرسیم سەعات چەندە؟ کاتژمێرەکەی دەستم داکەند و کێشام بە زەویدا و شکاندم. وتم کێ پێوەری بۆ کات داناوە؟ بۆ ئەبێ ئێستا سەعات دوو بێت بۆ سەعات شەش نییە؟. کات بۆ ئێمە هەر یەک شتە. ئەوە کات نییە ئەڕوا و تێدەپەڕێ، ئەوە ئێمەین ئەڕۆین و تێدەپەڕین!. زەمەن شتێکی وەستاوە، مرۆڤە وەهمیانە ساڵەکان و وەرزەکان ئەژمێرێ، ئەگەرنا هیچ تێناپەڕێ جگە لە تەمەنی خۆی. ئەرکان وتی: ئەمەی کردت شتێکی ناماقووڵە، بەڵام شێتییەکی جوانت تیایە. منیش بە تووڕەییەوە لەبەردەم دەرگای ناوەندی لاوان، هاوارم کرد: دژی هەر لۆژیکێکم. دژی عەقڵانییەتم. دژی رایگشتیی و ئەکادیمیام. دژی هەر شتێکم زۆرینە پێیان راست بێ، کێشەم لەگەڵ خودی خۆشم هەیە ئەو کاتەی ناکەومە پارادۆکسەوە.
هەوڵ ئەدەم جارێکی تر لەم وڵاتە دەربازم بێت، خەریکە تووشی پارۆنیا ئەبم! هەست ئەکەم لە هەموو لایەکەوە چوار دەورم بە سیخوڕەکان تەنراوە. هەروەک چۆن “رۆسۆ” هەستی ئەکرد تارماییەکان شوێنی کەوتوون، منیش هەمان هەستم هەیە. ژیانم کۆنترۆڵ کراوە، بچمە دەرەوەی شەستی ئەبێ ئاسایش ئاگادار بکەم و رەزامەند بن. پێرێ لەگەڵ گروپێک گەنج لە باخی گشتیی دانیشتبووین و باسی فەلسەفە و مودێرنێتە و رۆشنگەریمان ئەکرد، زوو زانیم چوار دەورمان پڕ بووە لە سیخوڕ، بۆیە دانیشتنەکەم جێهێشت، دواتر هاوڕێکانم دەستگیر کرابوون. ئێوارەکەشی لەگەڵ “رێباز حەمەجەزا” یەک لیتر “جنی ئەبوشەبقە”مان بردە چەقچەق، بەڵام سیخوڕەکان نەیانهێشت بە دڵمانەوە بنووسێ، چەند ئەلکهولمان خواردەوە سەرمان مێروولەشی نەکرد. ئاخ.
بەرنامەم هەیە، لە هەر کوێیەک بم، دەست بکەم بە نووسینی کتێبێک بە ناوی “گۆران و نوێکردنەی شیعری کوردیی”. ئەگەرچی “گۆران” شاعیری بەهار و سروشتە، فۆرمی کارکردنی لە شیعردا سەر بە قوتابخانەی ریالیزمە، بەڵام رۆڵی ئەو لە نوێکردنەوەی شیعری کوردیدا قابیلی فەرامۆشکردن نییە. وەلێ ئێستا من رەشبینی باڵی بەسەر رۆح و دەروونما کێشاوە، کە هەر پێرێ بە “رێباز”م وت “گەشبینی تلیاکی گەلانە.. هیوا، وەهمی گەمژەکانە ژیان تەنیا بریتییە لە تاریکی ئەوەی پێشان وجودییەکان دەیانووت لە تاریکی زگی دایکمانەوە بۆ تاریکی ژیان پاشان بۆ تاریکی گۆڕ”. یان وتم “ئەڵێن ژیان بریتییە لە چرکەساتی خۆش و ناخۆش. بە زمانە میللییەکەی ئەڵێن ژیان خۆشی و ناخۆشییە. من ئەتوانم گەواهی بدەم لەسەر هەزار ناخۆشی ژیان، هەرچی خۆشییەکەشە من نەمبینیوە وەلێ زۆرم بیستووە”.
هەر ئێستاش بەم چەند دێڕە کۆتایی بەم درێژدادڕییە ئەهێنم، قفڵکردنی بابەتێک ئەبێ بەجۆرێک بێ دەرگا بۆ بیرکردنەوە بکاتەوە:
یەکەمجار کە من خۆم کوشت، هەموویان سەرقاڵی ژیان بوون
هەموو لە منەوە فێری خۆکوشتن بوون
بەڵام کەسیان وەک من نەیانزانی بۆچی خۆیان دەکوژن

29-8-2000

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 130-134 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٧ چاپ بووە.

لەباکوری عێڕاق مافیا بەقاتی کوردی و لەژێر دروشمی دیموکڕاسیدا حوکم دەکات. وە لەباشورو ناوەڕاستی عێڕاق تیرۆریست بەدشداشەی عەڕەبی حوکم دەکات. زۆر بەسادەیی جیاوازی مافیاو تیرۆریست، ئەوەیە یەکێکیان لەپێناو ئایدۆلۆژیایی ئایینییدا، دونیا وێران دەکات و مرۆڤ قەتڵو عام دەکات. ئەویتریشیان لەپێناو پارەو دەسەڵاتدا وڵات وێران دەکات و هەزاران مرۆڤ دەکوژێت. حاڵی حازر لەتەواوی عێڕاق و کوردستان شتێک نەماوە بەناوی دەوڵەتداری و حوکمڕانیی یاسایی، بەڵکو ئەوەی هەیە لەکوردستان مافیای کوردی حوکم دەکات و لەباشورو وەسەتی عێڕاقیش تیرۆریستی عەڕەبی لەسەر کورسی دەسەڵاتە. سروشتی ژیانی سیاسیی وڵاتەکە بەو ئاراستەیە ڕۆیشتووە، کە دەسەڵاتێک دروست نابێت کە شەرعیەتی لە گەلەوە وەرگرتبێت، ئێ دیموکڕاسی ڕاستەقینەش ئەوەیە هاوڵاتیان دەسەڵاتداران دەستنیشان بکەن و هەر بەدەنگی هاوڵاتیان لەدەسەڵات لابدرێن. چونکە ئەگەر دەسەڵاتێک شەرعیەتی لە میللەتەوە وەرگرت، ئەوا ناتوانێت وەکو تیرۆریست و مافیا حوکم بکات و سڵ دەکاتەوە لە لێپێچینەوە. بەڵام تەواوی هێزە سیاسیی و سەربازییەکانی عێڕاق لە شیعەو سوننەو کورد، ناشەرعین و لەژێر ڕۆشنایی دەستور و قانوندا حوکم ناکەن و هێزە سیاسیی و سەربازییەکانی سوننەو شیعە بەشەو بەماسکەوە وەکو تیرۆریست حوکم دەکەن و یەکتر دەکوژن، بەڕۆژیش وەکو سەرکردەی مۆدێرن و بەقاتو بۆینباغەوە دەردەکەون و باسی ئازادی و مافی مرۆڤ و دیموکڕاسی دەکەن.
هەروەها لەکوردستانیش دەسەڵاتدارانی یەکێتی و پارتی لەبەردەم کامێڕاکاندا وەکو فریشتەو فریادڕەس دەردەکەون و دواتریش دڕندەترین مافیاو گەورەترین چەتەیی دەکەن بەکڵاشی هەورامی و قات و جامانەی کوردیەوە. یانی بەڕاستی کڵاش و جامانەی کوردیشیان سوک کردووە. نمونە مەسعود بارزانی لەوەتەی هەیە جامانەی کوردی لەسەرەو لە پانزە ساڵیشەوە مافیایەکی دەست سورە بە کوشتنی هەزاران کەس و ژێرزەمینەکانی ئاوس بوون بەدزینی سەدان ملیارد دۆلار. لەکاتێکدا لەکلتوری کوردیدا جامانەو قاتی کوردی ڕەمزی هەیبەت و سومعەو شەخسیات و پیاوچاکی و دەستپاکی و ڕەفتارجوانییە. یانی شتێکی سەرسوڕهێنەرە کە لە دونیادا مافیاکان لەشەرمان و لەترسان ڕووی ڕەشیان دادەپۆشن و لەکون و پەناگا دورەپەرێزەکان خۆیان حەشار دەدەن. کەچی مافیای کوردی بێ شەرمانە لەسەر کورسی دەسەڵاتەو حوکمی خەڵک دەکات و ڕوو قایمانە ڕۆژانە دێتە سەر شاشەی تی ڤییەکان و دەمامکیش ناکات. تەبعەن ئەوە لای سوننەو شیعەی عێڕاقیش بەهەمان شێوەیە، تەنها جیاوازی ئەوەیە سیاسیەکانی ئێمە مافیان لەبەرگی حوکمڕانداو سیاسیەکانی ئەوان تیرۆریستن لەبەرگی حوکمڕاندا..
دەسه‌ڵاتدارانی هه‌رێمی کوردستان چی تر نابێ به‌ ده‌سه‌ڵاتی كوردی ناوزه‌ند بكرێن، بەڵکو ئەوان گروپی مافیایی کوردیین. کە ئەوانیش دابەش بوون بەسەر هەردوک گروپی مافیاکانی بنەماڵەی بارزانی و مافیاکانی بنەماڵەی تاڵەبانی. تەنانەت ئەمانە لەدیکتاتۆرەکانیش قێزەونترن، چونکە دیکتاتۆر لەگەڵ زوڵم و ستەمەکەشی لانیکەم کەمێک خزمەتگوزاری پێشکەش بەهاوڵاتیانی دەکات و پارێزگارییان لێدەکات. بەڵام لە کوردستان هەر هیچ خزمەتگوزاریەک نییەو لە ٢٠١٧شدا بینیمان کاتێک هێزە میلیشیا تیرۆریستەکانی شیعە هێرشیان کردە سەر کوردستان هەرچی هێزو میلیشیا چەکدارەکانی سەر بە بنەماڵەی تاڵەبانی و بارزانین وەکو قاحپە ملیان حیز کردو نەیانتوانی تەنانەت یەک ڕۆژ بەرگری لە میللەتی کورد بکەن.
بۆیە ئا لێرەدایە کە میللەتی کورد هەزار جار خۆزگە بەحوکمی دیکتاتۆرێک دەخوازێت، چونکە هەموو دیکتاتۆرێک سروشتێکی هەیە، ئەویش ئەوەیە کە هەرکەسێک ئەگەر چالاکی سیاسیی نەبێت لەدژی حوکمی ئەو، ئەوا هەقی نییە بەسەرییەوە. بەڵام حوکمی مافیا وانییە، مافیا هەقی هەموو تاکێکی ناو کۆمەڵگا دەخوات، سەروەتی هەموومان دەدزێت، وە تۆ دژی بیت یان نا، ئەو هەر دژی تۆیەو کوشتنی دۆست و دوژمن لای مافیا وەکو یەک وایە. بۆیە تەنانەت حوکمی تیرۆریست و داعشیش خراپیەکەی کەمترە لە حوکمی مافیا. یانی مەبەستم ئەوەنییە کە حوکمی تیرۆریستان باشیەکی هەبێت، بەڵکو تیرۆریست و دیکتاتۆرو مافیا هەمووییان خراپن، بەس دیکتاتۆر خراپی لەتیرۆریست کەمترەو تیرۆریستیش خراپی لەمافیا کەمترە، بەم پییە مافیا لەهەموویان دڕندەترو قێزەونترو مەترسیدارترە. ئیتر بەداخەوە حاڵی حازر کوردستان لەلایەن دوو گروپی مافیایی تاڵەبانیەکان و بارزانییەکان بەڕێوە دەچێت.
یەعنی من لەخۆمەوە بەمافیا ناویان ناهێنم، بەڵکو بەدەلیل و بە پێوەرە. بۆ نمونە بەم پێوەرانەی خوارەوە. یەکەم مافیاکانی بارزانی و تاڵەبانی بازرگانیەکی زەبەلاح بەسامانە سروشتیەکانی وەک نەوت و غاز دەکەن، لەدەرەوەی یاساو بەشاراوەیی و کەس نازانێ داهاتی چەندەو بۆ گیرفانی کێ دەڕوات، هەرچەند حەفتەی ڕابردوو دادگای عولیای فیدڕاڵی لەبەغداد بڕیاریدا کە چیتر دەسەڵاتدارانی کوردستان ناتوانن نەوت و غاز بفرۆشن بەبێ بەغداد، بەڵام ١٧ ساڵە دەیفرۆشن. دووەم لەکوردستان شتێک نییە بەناوی بازاڕو بزنزی ئازاد، تەواوی بازرگانییە گەورەکان لەلایەن کۆمپانیاکانی یەکێتی و پارتی قۆرخ کراون و کەس ناتوانێت بازرگانی داوو دەرمان و پێداویستییە تەندروستییەکان و ئۆتۆمبێل و ئاسن و چیمەنتۆ بکات. تەنانەت بۆ بازرگانییە بچوکەکانی وەکو دەواجین و مەلەوانگەو هەر پڕۆژەیەکی هاوشێوە کەس ناتوانێ بیکات ئەگەر ڕێژەی ٢٥% نەدات بە بەرپرسێکی مافیاکان. سێیەم دەسەڵاتدارە مافیاکانی کوردی خاوەنی زیندان و ژێر زەمینی نهێنین و سەدان کەسیان ڕفاندووەو بەدەیان ساڵ لەم زیندانە نهێنیانەدا دەناڵێنن، تەنانەت دەنگۆیەک هەیە بەشێکیان ئەندامانی لەشیان دەرهێندراوەو فرۆشراوە، بۆ نمونە گلێنەی چاوو جووتە گون و گورچیلەو هتد. چوارەم مافیاکانی کوردی خاوەنی هێزی چەکداری میلیشیای نایاسایین لەدەرەوەی نیزام و چاودێری دەوڵەتدا، هێزی چەکداریش کاتێک لەدەرەوەی یاسادابوو سڵ لەهیچ ناکاتەوەو مافەکانی مرۆڤ پێشێل دەکات. پێنجەم مافیاکانی یەکێتی و پارتی بەئاشکرا شەڕی تیرۆریان دەکردو بەنهێنی بازرگانییان لەگەڵ داعش دەکردو چەکییان بەداعش دەفرۆشت بە پارەیەکی زۆر زیاتر لەنرخی خۆی. هەروەها نەوتیان لەداعش دەکڕی بەنرخێکی زۆر کەمتر لە نرخی خۆی. ئەم چەند نمونەیەی باسم کرد نە لەدیکتاتۆردا هەیە نە لەتیرۆریستاندا هەیە. بۆیە بە ڕای من مەترسیدارترین شوێنی جیهان کوردستانی عێڕاقە چونکە مەترسیدارترین مافیاکان حوکمی دەکەن.

لەوانەیە سەرکرداتی کورد بەهۆی ئەوبڕیارەی دادگای فیدڕالی بە ئاگابێن لەخەوی غەفلەت ولەوانەشە بە ئاگانێن.
لەوانەیە نەوت ببیتە خێروبەرەکەت لۆ هاوڵاتیانی کوردستان لەوانەشە بیتە بەڵا بەسەر خەلکی هەرێمی کوردستان .
لەوانەیە لەدوای ئەو بڕیارە کورد لەگەل بەغداد ڕێک بکەوێت لەوانەشە ڕێک نەکوێت .
لەوانەیەئەو بڕیارە بچێتە بواری جێ بە جێ کردن لەوانەش‌نەچێتە بواری جێ بەجێ کردن

لەوانەیەیە 200ملیارەکە بێت لەبەغداد و لەوانەشە نەیەێت .
لەوانەیە هۆکارەکانی نەهامەتی و خرابی بارودۆخی کوردستان هەمووی خەتای مستەشارەکان بێت و لەوانەشە خەتای وان نەبێت.
لەوانەیە خەلکی هەرێمی کوردستان شاگەشکە بێت بەو بڕیارە لەوانەشە عاجزبێت.
لەوانە لەمەودوا فرۆشتنی نەوت شەفاف بێت لەوانەشەشەفاف نەبێت.
لەوانە ئەوباجەی خەلک دەیدات بۆ خزمەتی هاوڵاتیان بگەڕێتەوە لەوانەشە نەگەڕێتەوەو حەپەلۆش بکرێت.
لەوانەیە حیزبەکوردیەکان لەمەودوا یەک بگرن و لەوانەشە یەک نەگرن.
لەونەیەپاشەکەوتی موچەخۆرەکان بگەڕێتەوە لەوانەشە دیزەبەدەرخۆنە بکرێت.
لەوانەیە هاتنی موچە لەمەودوا بەموژدە بڵاو نەکرێتەوە لەوانەشەبڵاو بکرێتەوە
لەوانەیەهێزی پێشمەرگە یەک بخرێت لەوانەشەیەک نەخرێت
لەوانە هەڵبژاردن لەکاتی خۆی بکرێت لەوانەشەنەکرێت
لەوانە دوو ئیدارەی نەمێنێ و لەوانەشە بمێنێت
لەوانەیەدیموکراسی لەکوردستان بەرقەراربێت لەوانەشە بەر قەرارنەبێت.
لەوانەیە هەرسێ حیزبی ئیسلامی یەک بگرن لەوانەشە یەک نەگرن.
لەوانەیە پارتی و یەکێتی ئاگاداری بارو دۆخی خەلکی خۆیان نەبن و لەوانەشەئاگاداربن بەڵام خۆ لەخەتی بدەن.
لەوانەیەگەندەلی لەکوردستان کەم بێت و لەوانەشە زیادبێت.
لەوانەیە مافی چینی ماموستاکان بگەڕێتەوەلەوانەشە زیاتر ئیهمال بکرێن
لەوانەیە باج و دەرامەت زیاتر بکرێت لەسەر حەلک لەوانەشە کەم بکرێت
لەوانەیە یەکسانی و عەدالەت لەکوردستان دروست بێت لەوانەشە خەراتربێت.
لەوانەیەمتمانە بگەڕێتەوە لای تاکی کورد لەوانەشە نەگەڕێتەوە
لەوانەیە هەستی نیشتمانی جارێکی تر لای گەنجی کورد دروست بێتەوە لەوانەشە دروست نەبێتەوە
لەوانە تەزویر لەهەڵبژاردن کەم بێتەوە لەوانەشە زیاتربێت
لەوانەیە کورد فریادڕەسێکی بۆ دروست بێت لەوانەشە هەربێ سەربێت.
لەوانەیە ئەشیا لەبازار هەرزانتربێت لەوانەشە هەرئەوها گرانبێت.
لەوانەیە سیاسیەکانمان وازلە بازرگانی بێنن لەوانەشە واز لێ نەهێنن.
لەوانەیە شەفافیەت لەفرۆشتنی نەوت و گومرگەکان و داهاتی کوردستان لەمەودوا دروست بێت و لەوانەشە دروست نەبێت..
لەوانەیە کۆچی گەنجان لەبەهارێ زۆربێت و لەوانەشە زۆرنەبێت.
لەوانەیە ناوچەگەری و شار شارێنی لەلایەن حیزبی کوردی کاڵبێتەوە لەوانەشە خراتربێت

لەوانەیە کوردسان زۆر پێشبکەوێت بەوداهاتە زەبەلاحەی هەیەتی لەوانەشە وەکی مێزێ حوشترێ بگەڕێتەوە دواوە…
لەوانەیە هەڵی کار بۆگەنجان فەراهەم بکرێت لەوانەشەنەکرێت…
لەوانەیە ئاستی زانستی قوتابیان بەرەو نزمی بڕوات ولەوانەشە بەرزبێتەوە.
لەوانەیە هێلی شەمەندەفەر لەکوردستان چاک بکرێت لەوانەشە ڕادێۆ بێت
لەوانەیە ماستاوچیەکان وەختێک زەلیل بن لەوانەشە‌ماستاوچیەکان هەرماستاوچیبن

لەوانەیەدەرکراوەکان بگەڕێنەوە لەوانەشە ملیۆنێک سال هەردەرکراوبن..
لەوانەیە یەکێتی هەستێتەوە لەوانەشە خەونی حوشترێ بیت .
لەوانەیەپارتیش بەسیاسەتی خۆی دابچێتەوە لەوانەشە هەروەک خۆی بیت.
لەوانەیە کێشەی کورد چارەسەربکرێت لەوانەشە هەر تیجارەتی پێ بکرێت وەک ئێستا…..

(ماویەتی)
ئەوەی باسم کرد حەقیقەت و‌ماهیەت و واقعی حالی کوردستانە ئەوەی دەڵێ وانیە فەرموو بابێت بۆی بسەلمێنم.

محمد باپیڕ
چاودێری سیاسی

ئێمە، کۆمەڵێک هاونیشتمانیی کوردی عێراقیی، لە عێراق و هەرێم و تاراوگەوە، لە چالاکوان، نووسەر، رۆشنبییر و سیاسیی و…تاد ئەمانەوێ لە رێگەی ئەم بەیانەوە، رووی بە رای گشتیی خەڵکی عێراق، سەرنجەکانی خۆمان لە هەمبەر بڕیاری دادگای فیدراڵیی عێراق، سەبارەت بە نادەستوریی فرۆشتنی نەوت و غاز لە لایەن بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمەوە، باس بکەین
‎1.​وەکو زۆریینەی رەهای خەڵکی کوردستان، ئەم بڕیارە بە ئەرێنیی ئەبینین، بەڵام بە حەذەرێکی زۆرەوە، باشتر بوو کە بڕیارەکە بڕیارێکی ستراتیژیی، نیشتمانیی، عێراقیی و دیراسەکراو بووایە، نەک بڕیارێکی تاکتیکیی، کاتیی و تۆڵەئەستاندنەوەی ئەم لایەن و ئەم دەوڵەت بێت لە هەمبەر ئەو لایەن و ئەو دەوڵەتی ناوچەکە. لە هەموویشی گرنگتر ئەوەیە چۆن ئەو هەموو دەعمە جەماوەرییە لە ئاستی عێراق بە گشتیی و هەرێمی کوردستان بە تایبەتیی، بەگەڕ ئەخرێ بۆ جێکەوتکردنی یەکجاریی ئەم بڕیارە و بۆ ئەبەد مەلەفی نەوت و غاز، لە دەستی میلیشیای بنەماڵەکان، دەرئەهێنرێت.
‎2.​وێڕای درەنگیی لە بڕیارەکە، کە ئەکرا بەر لە دە ساڵ ئەمە بکرێ، بەڵام گرینگییەکەی لەوەدایە کە دەتوانرێ بەهۆیەوە کۆتایی بە تەنازولاتی هێز و حیزبە عێراقییە جۆراورەکان بهێنێت بۆ بنەماڵە نەوتفرۆشەکانی هەرێمی کوردستان، بە هۆی ئەم دۆخی نەوت دزیین و قاچاغچییەی هەرێمەوە، بەشێکی زۆر لە هەرێمی کوردستان، وەکو موستەعمەرەیەکی تورکیی رۆڵ ئەبینێ. زۆر گرنگە هەموو دەعمێکی شەعبیی و دیپلۆماسیی و نێودەوڵەتیی، بەکاربهێنرێت بۆ جێکەوتکردن و بەعەمەلییکردنەوەی ئەم بڕیارە.
‎3.​خەڵکی هەرێمی کوردستان، لە ژێر دەسەڵاتی کلیپتۆکراسیی بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمی کوردستاندا، بە ئەنقەست برسیی ئەکرێ، زەلیل ئەکرێ و ئیرادەی تێک ئەشکێنرێ. زۆر گرنگە دادگای فیدراڵیی و حکومەتی عێراق، لەسەر ئەم پرسە و هەر پرسێکی تری سیاسیی و ئابووریی و عەسکەریی، خەڵکی کوردستان نەکەن بە ئامانج، پێویستە حکومەتی عێراق، واز لە تەنازولات بهێنێت بۆ بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی هەرێم و تەنازول بۆ گەلانی عێراق و داواکارییە ئابووریی و سیاسییەکانیان بکات کە لای کەمی خۆشگوزەرانیی و کەرامەتی ئینسانیی و دابینکردنی موچە و بژێویی خەڵكە. خەڵکی کوردستان بەراورد بە بەشەکانی تری عێراق، تەنانەت موچەکانیشیان وەرناگرن، وێڕای ئەو هەموو گەندەڵیی و دزیی و تاڵانییە، بە تایبەتییش لە مەلەفی نەوت و غازدا کە وڵاتانی ئیقلیمیی و کۆمپانیا بیانییەکان و بنەماڵە حیزبییەکانی کوردستان، لەنێوان خۆیاندا قازانجەکەی بەش ئەکەن و خەڵکیش بە ئەنقەست و بە بەرنامە برسییتر و هەژارتر و بێئیرادەتر ئەکرێن.
‎4.​ سەرەنجام، هیوادارین، حکومەتی ئێستا و ئاییندەی عێراق، بە هەموو وردەکارییەکانیەوە ئەم بڕیارەی دادگای فیدراڵیی جێکەوت بکەن و بشتوانن خەڵکی کوردستان لەم قاتوقڕیی و هەژاریی و برسییکردنە بە ئەنقەستە، رزگار بکەن. لە کۆی پرۆسێسەکەدا پێویستە هاوڵاتییان و خزمەتکردنیان لە بەصرەوە و رومادییەوە بۆ زاخۆ و هەڵەبجە، سەنتەر بن، پێویستە حکومەتی عێراق، زامنی سەرکەوتن و جێبەجێکردنی ئەم بڕیارەی دادگای ئیتیحادیی بکات، مەلەفی نەوت و غاز، هیچ سازشێکی تێدا نەکات، بەڵام زۆر گرنگیشە کە گەرەنتی بودجەی هاوڵاتییانی هەرێم بکات بە کۆی موچە و وردیینەی ماددە و فەسڵ و بابەکانییەوە.
نحن نخبة من المواطنين الكرد من داخل البلد وخارجه من ناشطي المجتمع المدني والكُتَّاب والمثقفين والسياسيين، نتوجه بهذا البيان الى الرأي العام العراقي موضحاً فيه كالآتي موقفنا حول القرار الصادر من المحكمة الاتحادية العليا والذي اقرت المحكمة الموقرة من خلاله علی عدم دستورية قانون النفط والغاز الكردي، القانون الذي بموجبه تقوم العوائل السياسية باحتكار كل الموارد الاساسية التي هي في الاساس ثروة وطنية لجميع أبناء الشعب من دون استثناء.
ٲولا: يُلاحظ وأن الٲغلبية الساحقة من الشعب الكردي في ٳقليم كردستان ترحب بالقرار هذا ترحيباً حاراً و كبيراً مصاحبا بحزمة من التحفظات والتي هي تبدو وكأنها في الغالب مخاوف بالغةُ الجدية! الاغلبية الآنفة الذكر تمني النفس على ٲن يكون القرار هذا قراراً استراتيجياً وطنياً ينبع من الحس الوطني والشعور بالمسؤولية، بناءً على دراسة مستفيضة سبقت عملية إصدار القرار، إذ وأنها تتطلع في الوقت نفسه إلى ٲن لا يكون القرار قراراً انتقاميا صُدر و فُرض من قبل طرف ما على دونه من الأطراف بغية إرغامه على الموافقة والدخول الى لمعادلة سياسية سواء إن كان هذا الطرف الضاغط داخلي ٲم خارجي، في حين إنها تُؤكد على أن الأهم من هذا كله هو توظيف الدعم الجماهيري الواسع لتثبيت القرار وتطبيقه بحذافيره ليتسنى للحكومة المقبلة انتزاع ملف النفط والغاز من ٲيدي ميليشيات العوائل الحاكمة في اقليم كردستان العراق نهائياً.
ثانيا: كان من المفترض ٲن يصدر القرار قبل عشر سنوات أو أكثر؛ لكنه أتى متأخرا بسبب تنازلات قدمتها القوى والٲحزاب العراقية للعوائل المستحوذة على آبار النفط وحقوله في الٳقليم بغية الحفاظ على المصالح المشتركة. ونتيجةً لسياسةِ المجاملة والمداراة هذه، ٲصبح اليوم جزء شاسع من ٳقليم كردستان يُعامَل على الأصعدة السياسية والعسكرية والاقتصادية والامنية وكأنه مستعمرة تركية! لذا فأصبح من الضروري بمكان دعم القرار شعبياً و حكومياً والاسراع في تطبيقه على ٲرض الواقع.
ثالثاً: تجري و منذ سنوات من الآن في ظل المنظومة الكليبتوقراطية الكردية عملية ممنهجة تهدف إلى تجويع الشعب وٳذلاله لذا فعليه يتوجب على الكل من الحكومة المركزية والمحكمة الاتحادية العليا اجتناب استهداف الشعب الكردي مُستندة الى هذا القرار ٲو أي قرار آخر يُصدر منهما بشأن أية قضية كانت من القضايا السياسية والاقتصادية والعسكرية، العالقة و غير المحسومة؛ مُجتنبة تفاقُم الأزمات وتعميقها. في حين يجب ايضاً على الحكومة المركزية التصرف بمسؤولية وحكمة، كما من واجبها الاستجابة لمطالب الشعب في إقليم كردستان لا الٳذعان والتماهي مع العوائل السياسية ومصالحها!
رابعاً: إذ و إننا نرجو من الكل من الحكومة الحالية والقادمة الجدية والإسراع في تنفيذ تفاصيل و بنود القرار هذا كي يكونوا عونا للشعب في مسيرته نحو الخلاص من الفقر والتجويع المنظم والممنهج! بحيث ان تكون كرامة المواطن وخدمته مركز اهتمام السلطة التنفيذية من البصرة والرمادي ٳلی حلبجة وزاخو. إذ نحن نُحمل الحكومة المركزية ضمان ميزانية الإقليم بتفاصيلها من الرواتب تخصيص المبالغ المحددة لتنمية الأقاليم بالاضافة الى الميزانية التشغيلية.
د.نوزاد رشید- طبیب-استرالیا
دشتي علي- أستاذ جامعي/گرمیان
خرامان صابر
اراس مصیفي
ریباز حسن-رانیة
ازاد ملا نبي-چومان
مجید غفور- السلیمانیة
آسو جوهر-کرکوک
دانا منمي-بریطانیا
رهند صابر – السلیمانیة
ریبوار ابراهیم- اربیل
نجمدین علي غفور- رانیة
د.مراد حسن/ استاذ في جامعة فلیندرس-استراليا
اردلان امین -اوروبا
هیوا کریم
سامي جبار ابراهیم- قسری
شاسوار هرشمي-استاذ جامعي/سوید
نجات جاف-استرالیا
قهرمان حسن/ استاذ جامعي/رانیة
هیمن مامند/ ناشط سیاسیی/ السلیمانیة
د.پشتیوان صابر- جامعة السلیمانیة
هیوا خوشناو- بلجیکا
هوگر برایم/ السوید
شوان باقي
سوارە نامق/ السليمانية
شوان بورهان
هيمن شیخ رؤوف / السلیمانیة
هریز جمال/ بریطانیا
کامیار صابر
خالد حمد حسن- رانیة
سركوت شمس الدين/ برلماني سابق
لاوان عثمان/ كاتب و ناشط
شاهكار عبدالله زاده
هادي حمه رشيد/ كاتب/ حلبجة
دانا عبدول/ ناشط
دلشاد مجيد/ كاتب و صحفي
شوان باقي- السوید
کارزان حکیم کاکە حمە- کرکوک
شنیار انور- امیریکا
جبار حمد -کندا
عیسی سیودین-امیریکا
دلشاد مجید-السوید
سامان عبداللە- دربندخان
طارق هموندي-امیریکا
زند حسین- کرکوک
رڤند سلیمان- دهوک
رنج عثمان-رانیة
امانج علي- بریطانیا
گوران عبداللە -کندا
نیاز مصطفی -کویسنجق
طاهر محمود عسکري
خالد-حمد-مدرس
بهروز حاجي – السلیمانیة
نسرین علي- کرکوک
رستم محمد-چمچمال
رنج عثمان- رانية
احمد حاجی رشید- عضو برلمان سابق
سردار امین-بریطانیا
اسماعیل گلالي- برلماني سابق
هیرش عبدالرحمان- امیریکا
مجاهد محمد امین/ناشط-حلبجە
آراس محمد/ السليمانية- ناشط
فرهاد قادر/ناشط-حلبجە
شالاو سركوت/ ناشط
لاست امین – بەریتانیا
تێبینیی: هەرکەس ئازادە لای خۆیەوە ناوی بخاتە سەر لیستەکە.