میدیای كوردی چۆن له‌ هه‌واڵ گه‌یشتووه‌؟!… سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی

به‌ داخه‌وه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا، له‌ ماوه‌ی سی و یه‌ك ساڵی ڕابردووی ده‌سه‌ڵاتی كوردی، هیچ هه‌وڵێك نه‌دراوه‌ بۆ یه‌كخستن و به‌رجه‌سته‌كردنی زمانی فه‌رمی ده‌وڵه‌ت. یاخود زمانێكی ستاندارد كه‌ له‌ نووسین وداڕشتن، وه‌ك زمانی هاوبه‌ش و یه‌كگرتووی كوردی به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌وبه‌شه‌ی كوردستان په‌یڕه‌و بكرێت. بێگومان له‌ نه‌بوونی زمانێكی هاوبه‌شیشدا، ئه‌وا شێوه‌ جیاوازه‌كانی ڕێنووس و نووسین ده‌بنه‌ دیارده‌. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ ده‌بینین كه‌ زمانی داڕشتن و نووسین له‌ ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كان و بڵاوكراوه‌كانی ئێمه‌دا، زمانێكی یه‌ك جۆر و یه‌ك شێوه‌ نییه‌. به‌ڵكو هه‌ریه‌كه‌ و په‌یڕه‌و له‌ شێوه‌یه‌كی ڕێنووس ده‌كات. ته‌نانه‌ت زۆرجار ڕێنووسی یه‌ك وشه‌ به‌ جۆره‌ها شێوه‌ ده‌نووسن. له‌ ڕاستیدا، یه‌كخستنی زمان به‌ پله‌ی یه‌كه‌م ئه‌ركی حكومه‌ته‌ كه‌ له‌ ڕێگه‌ی نێوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كان و له‌ چوارچێوه‌ی پلانی ڕۆشنبیری وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری كاری له‌ سه‌ر بكات. یاخود چه‌ندین ڕێنمایی و ڕاسپارده‌ به‌ مه‌به‌ستی یه‌كخستنی زمانی نووسین و ده‌ربڕین له‌ ڕاگه‌یاندنه‌كاندا ده‌ربكات. به‌ڵام كاتێ گرنگیدان به‌ زمان له‌ پلانی حكومه‌ت نابێت، ئه‌وا به‌رپرسیاریه‌تییه‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كان كه‌ كاربۆ به‌ستانداربوونی زمان بكه‌ن. مه‌رج نییه‌ ڕێكخستنی زمان هه‌رته‌نها به‌ بڕیاری سیاسی بێت، به‌ڵكو ده‌توانرێت له‌ ڕێگه‌ی نووسینه‌وه‌ زمانی هاوبه‌ش بێته‌ كایه‌وه‌. شكسپیری نووسه‌ری گه‌وره‌ی ئینگلیز و جیهان، له‌ ڕێی به‌رهه‌مه‌كانییه‌وه‌، ڕۆِڵێكی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی له‌ پێشخستنی زمانی ئینگلیزیدا بینیوه‌. به‌ڵام ده‌زگاكانی ئێمه‌ و بگره‌ به‌شێكی نووسه‌رانیش، به‌ هۆی نووسینه‌كانیانه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ی تر زمانی كوردی په‌رپووتتر و وێرانتر ده‌كه‌ن. به‌و پێیه‌ی كه‌مترین یاخود هیچ شاره‌زایه‌كییان له‌ سه‌ر زمان و بونیادی ڕێزمان و داڕشتنی ڕسته‌ نییه‌. ئه‌مه‌ وێرای نه‌بوونی زانیاری له‌ سه‌رئاماژه‌ و ماناكانی وشه‌. چونكه‌ مه‌رج نییه‌ ئه‌وه‌ی نووسه‌ربێت، یاخود چه‌ند كتێبێكی وه‌رگێڕابێت ئیدی شاره‌زایی له‌ هه‌موو كه‌ له‌ به‌رێكی زماندا هه‌بێت. به‌ تایبه‌تیش كه‌ زۆرجار ته‌نها ده‌نگێك یاخود پیتێك ده‌بێته‌ هۆی گۆڕینی ته‌واوی مانای وشه‌كه‌. نووسین یاخود هه‌واڵ، هه‌ر ته‌نها داڕشتنی ڕسته‌ و چه‌ند ده‌ربڕینێك نییه‌، به‌ڵكو گه‌یاندنی ماناو په‌یامه‌. كاتێ به‌ وردی سه‌رنج له‌ زمانی هه‌واڵ و داڕشتنی هه‌واڵیش ده‌ده‌ین له‌ میدیاكاندا، ئه‌وكات درك به‌وه‌ ده‌كه‌ین، كه‌ له‌ هه‌ردوو لایه‌نی زمانه‌وانی و ماناییه‌وه‌، به‌شێكی یه‌كجار زۆری (ئه‌گه‌ر نه‌ڵێم هه‌مووی) ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كانی ئێمه‌، به‌ هه‌مووجۆره‌كانییانه‌وه‌، له‌ هه‌واڵ نه‌گه‌یشتوون و نازانن هه‌واڵ چییه‌ و پێویسته‌ چ شتێك وه‌ك هه‌واڵ ببینرێت و بخرێته‌ به‌رچاوی بیسه‌ران و بینه‌ران و خوێنه‌ران. بێگومان، به‌ هۆی زۆربوونی هۆكاره‌كانی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ و له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ جه‌نجاڵی و ئاڵۆزیی ژیان، ئێمه‌ ڕۆژانه‌ به‌ر ده‌یان و سه‌دان دیارده‌ و ڕووداو ده‌كه‌وین و هه‌ندێك له‌و ڕووداوانه‌ش له‌ ده‌زگاكاندا، وه‌ك هه‌واڵی گرنگ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كرێت و ڕووبه‌ری شاشه‌ی ڕۆژنامه‌ و ماڵپه‌ڕ و تیڤیه‌كان ده‌گرن. ئه‌مه‌ وێرای ئه‌و به‌ ناو هه‌واڵه‌ به‌ په‌لانه‌ی، كه‌ زۆرجار ده‌گوازرێنه‌وه‌ و نه‌ك هیچ بنه‌مایه‌كی هه‌واڵی به‌ په‌له‌یان تێدا نییه‌، به‌ڵكو ناچنه‌ خانه‌ی هه‌واڵی ئاساییشه‌وه‌، چ جای هه‌واڵی خێرا!! هه‌ڵبه‌ته‌، دوو تایبه‌تمه‌ندی گرنگ، له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵدا هه‌ن، كه‌ ده‌بێ ڕه‌چاو بكرێن و وه‌ك بنه‌مای سه‌ره‌كی هه‌واڵ دابنرێن، ئه‌وانیش:
یه‌كه‌م: ئه‌م هه‌واڵه‌ی كه‌ بڵاو ده‌كرێته‌وه‌، چه‌ند په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ژیانی گشتی خه‌ڵكی جێگه‌یه‌كه‌وه‌،
دووه‌مییان: چه‌ند تازه‌ و نوێییه‌. چونكه‌ كاتێ ده‌زگایه‌كی ڕاگه‌یاندن، بۆ نموونه‌ هه‌واڵێك له‌ سه‌ر شه‌ڕی ئۆكرانیا و ڕوسیا بڵاو ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وا لای مرۆڤی كورد، وه‌ك هه‌واڵی گرنگ و بایه‌خدار نابینرێت و گرنگی پێ نادات، چونكه‌ ئه‌م شه‌ڕه‌، هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و كه‌سی و گشتی ئه‌وه‌وه‌ نییه‌، ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستیشی بێت شتێك له‌ باره‌ی ئه‌و شه‌ڕه‌وه‌ بزانێت، ئه‌وا میدیای كوردی به‌ تایبه‌تیش بۆ ئه‌وانه‌ی زمانێكی دیكه‌ ده‌زانن و بژارده‌ ڕۆشنبیرییه‌كه‌ن، نابێته‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌واڵ، به‌ڵكو كه‌ناڵێكی وه‌كو بی بی سی، یان حه‌ده‌سی عه‌ره‌بی، ده‌كاته‌ سه‌رچاوه‌ . كه‌واته‌ ئه‌م شه‌ڕه‌ بێگومان هه‌واڵه‌، به‌ڵام هه‌واڵێك نییه‌ په‌یوه‌ندیدار بێت به‌ ئێمه‌، تاكو ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كان به‌ گرنگییه‌وه‌ و زیاد له‌ پێویست، بایه‌خی پێ بده‌ن. كاتبَ هه‌مان ئه‌و میدیایه‌ به‌ نموونه‌، هه‌واڵێك له‌ سه‌ر دابه‌شكردنی مووچه‌ی فه‌رمانبه‌رانی كوردستان بڵاو ده‌كاته‌وه‌، ئه‌و كات سه‌رنج و بینینی هه‌موو خه‌ڵك ده‌چێته‌ سه‌ر ئه‌و هه‌واڵه‌، بۆچی؟ چونكه‌ مووچه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ژیانی گشتی هه‌مووانه‌وه‌ و مه‌به‌ستییه‌تی بزانێت، له‌ نێو ئه‌و دۆخه‌ سه‌خته‌ ئابوورییه‌دا، حكومه‌تی هه‌رێم چ پلانێكی هه‌یه‌ و بۆچی له‌ كاتێكدا نه‌وت به‌ سه‌د و هه‌ڤده‌ دۆلاره‌، به‌ڵام مووچه‌ دابه‌ش ناكرێت؟ له‌ ئاستی یه‌كه‌مییاندا، ده‌بێ هه‌واڵه‌كه‌ وه‌ك هه‌واڵێكی ئاسایی ببینین، به‌ڵام له‌وه‌دی دووه‌میاندا، ده‌بێ به‌ یایه‌خه‌وه‌ له‌ هه‌واڵه‌كه‌ بڕوانین. كاتێ شه‌ڕی داعش هه‌بوو، قه‌یڕانی دارایی بوو، به‌ ئێستاشه‌وه‌، ژیانی مرۆڤێكی كورد، بۆ ئۆكرانییه‌ك جێی بایه‌خ نه‌بوه‌و نییه‌، ته‌نانه‌ت له‌ ڕوانگه‌ مرۆڤدۆستیه‌كه‌شه‌وه‌، بۆیه‌ كه‌مترین و بگره‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ر بایه‌خیشیان له‌ ڕووی هه‌واڵ و هه‌واڵسازییه‌وه‌ به‌ خه‌ڵكی كوردستان نه‌دابێت، چونكه‌ ئه‌وان ده‌زانن، بۆ ئه‌وان ئۆكرانییه‌ك گرنگتره‌ له‌ كوردێك. به‌ڵام كاتێ هه‌مان دۆخ به‌راورد ده‌كه‌ین له‌ كوردستان چی ده‌بینین؟ ئایا میدیای كوردی، هێنده‌ی بایه‌خ به‌ هه‌واڵه‌كانی دنیا ده‌دات، هێنده‌ ژیانی فه‌رمانبه‌رێكی بێ مووچه‌ی لا گرنگه‌؟ كه‌واته‌ ده‌بێ هه‌واڵ پێگه‌ و گرنگی و بایه‌خی خۆی هه‌بێت له‌لای ئه‌وانه‌ی ده‌یخوێننه‌وه‌ و ده‌یبینن، به‌ تایبه‌تیش له‌ سه‌رده‌مێكدا، كه‌ سه‌رچاوه‌كانی هه‌واڵ هێنده‌ زۆر و زه‌به‌ندن، كه‌ هه‌واڵێكی ئێستا، دوای چه‌ند چركه‌یه‌كی تر ده‌بێته‌ ڕابردوو. بێگومان كاتێ سه‌رنج له‌ به‌شێكی زۆری ئه‌و به‌ ناو هه‌واڵانه‌ی بڵاو ده‌كرێنه‌وه‌ له‌ میدیای كوردیدا ده‌ده‌ین، تێ ده‌گه‌ین كه‌ ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كانی ئێمه‌، وه‌كو پێویست، وێرای به‌ ناو كاركردنی پرۆفیشناڵانه‌ش، به‌ڵام هێشتا له‌ هه‌واڵ نه‌گه‌یشتوون، بۆیه‌ ساده‌ترین و بێ به‌هاترین شت، ته‌نانه‌ت ڕووداوی زۆر ئاسایی و ڕۆتینیش، ده‌كه‌نه‌ هه‌واڵ و به‌ بایه‌خه‌وه‌ بڵاویده‌كه‌نه‌وه‌. دیاره‌ به‌ هۆكاری زۆری ده‌زگاكانی بڵاوكردنه‌وه‌، ده‌بێ به‌رده‌وام ڕه‌گه‌زی هه‌واڵ و بابه‌تی هه‌مه‌ جۆریش هه‌بێت، وه‌ك ئه‌و شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌ی به‌ خه‌ڵووز كار ده‌كات و هه‌ر كاتێك خه‌ڵووزه‌كه‌ نه‌ما، له‌ وه‌ستان ده‌كه‌وێت. به‌م شێوه‌یه‌ش ئه‌و ده‌زگایانه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌ڵقه‌ی په‌یوه‌ندی خۆیان له‌گه‌ڵ بینه‌ر و خوێنه‌ر به‌رده‌وامی پێ بده‌ن، پێویستییان به‌و خه‌ڵووزه‌یه‌، خۆ ئه‌گه‌ر خه‌ڵووزیش نه‌بوو، ئه‌وا ده‌بێ به‌ هه‌ر شتێكی دیكه‌، ته‌نها بسووتێت و دووكه‌ڵ بكات، درێژه‌ به‌ ته‌ق و لۆقی ڕۆیشتنی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌ بده‌ن. لێره‌وه‌ش ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كانی ئێمه‌، بۆ ئه‌وه‌ی گوایا به‌ تێگه‌یشتنی خۆیان، كێبڕكێی یه‌كتری بكه‌ن له‌وه‌ی كامییان هه‌واڵێكی تازه‌ و نوێ بڵاو ده‌كاته‌وه‌، هه‌موو شتێك وه‌ك هه‌واڵ ده‌بینن و بایه‌خی پێ ده‌ده‌ن، به‌ بێ ئه‌وه‌ی هیچ داهێنان و گرنگی و به‌هایه‌ك له‌و هه‌واڵه‌دا هه‌بێت، ته‌نێ ڕه‌ش كردنه‌وه‌ی شاشه‌ و لاپه‌ڕه‌كانه‌. لێره‌دا، چه‌ند نموونه‌یه‌كی به‌رجه‌سته‌ دێنمه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ كرداری بزانین، ئه‌وانه‌ی به‌ ناوی هه‌واڵ بڵاو ده‌كرێنه‌وه‌ و بایه‌خییان پێ ده‌درێت، ده‌چنه‌ خانه‌ی هه‌واڵه‌وه‌ یاخود نا؟
نموونه‌ی یه‌كه‌م:_
ڕووداو، كه‌ خۆی پێ یه‌كه‌می بێ ڕكابه‌ره‌ و كورد وته‌نی شا به‌سه‌پان نازانێت، له‌ تایتڵی دوایین هه‌واڵه‌كاندا، له‌ ڕۆژی 12/3 هه‌واڵێكی له‌ ماڵپه‌ڕه‌كه‌ بڵاو كردۆته‌وه‌ و نووسیویه‌تی:( گه‌نجێكی زاخۆیی له‌ ئاسنی كۆنه‌ چه‌قۆ دروست ده‌كات) ماڵپه‌ڕه‌كه‌، ئه‌م كاره‌ی زۆر به‌لاوه‌ گرنگ و داهێنه‌رانه‌ و جێی سه‌رنج بووه‌، بۆیه‌ به‌ بایه‌خه‌وه‌ كردوویه‌تیه‌ هه‌واڵ و بڵاویكردۆته‌وه‌. بێگومان، هه‌ر كه‌سێك ئه‌لف و بێیه‌ك له‌ دنیای ڕۆژنامه‌گه‌ریی و هه‌واڵ بزانێت، تێ ده‌گات كه‌ ئه‌مه‌ كارێكی هێنده‌ گه‌وره‌ و گرنگ نییه‌، تاكو وه‌ك هه‌واڵ بناسێنرێت، مه‌گه‌ر ئه‌و گه‌نجه‌ یۆڕانیۆمی دروست كردووه‌؟ كه‌س هه‌یه‌ نه‌زانێت كه‌ چه‌قۆ هه‌ر له‌ ئاسن دروست ده‌كرێت و ئه‌مه‌ هونه‌رێكی هێنده‌ تازه‌ و داهێنه‌رانه‌ نییه‌ و به‌ سه‌دان كه‌سی پیر و به‌ ساڵاچوو، ساڵانێكه‌ چه‌قۆ له‌ ئاسن دروست ده‌كه‌ن؟ من باپیره‌یه‌كم هه‌بوو، له‌ یه‌ك كاتدا (چه‌قۆ، مشار، كارتیغ ، داس، مقه‌س) و چه‌ندان بڕه‌ڕی دیكه‌شی چه‌ند ساڵێك له‌مه‌و به‌ر دروست ده‌كرد. ئه‌م كاره‌ی ئه‌و، بۆ سه‌رده‌مێك كه‌ من منداڵیش بووم، هیچ جێی سه‌رنج ڕاكێشان و داهێنانێكی تازه‌ نه‌بوو، ئاخر چه‌قۆ، هه‌ر له‌ ئاسن دروست ده‌كرێت، خۆ له‌ دار و به‌رد دروست ناكرێت! ڕه‌نگه‌ هونه‌رێكی كه‌می بووێت، به‌ڵام كارێك نییه‌ زۆر بایه‌خدار بێت، تاكو وه‌ك دوایین هه‌واڵی ئه‌و ڕۆژه‌ دابنرێت و بیخوێنینه‌وه‌. ئه‌م گه‌نجه‌، ئه‌گه‌ر له‌ بری چه‌قۆ، فڕۆكه‌یه‌كی دروست بكردایه‌، ده‌بووه‌ داهێنانێكی گه‌وره‌ و شایه‌نی ئه‌وه‌ بوو، به‌ گرنگییه‌كی زۆره‌وه‌ كاره‌كه‌ی بخرێته‌ به‌رچاو و بناسێنرێت. ئه‌مه‌ ده‌ریده‌خات، كه‌ ڕووداویش كه‌ خۆی پێ یه‌كه‌می بێ ڕكابه‌ره‌، هه‌ موو شتێك به‌ هه‌واڵ ده‌زانێت و هه‌موو كارێك به‌ داهێنانی زانستی و مرۆییانه‌ تێ ده‌گات. دروست وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌موو سمێڵ سوورێك هه‌مزه‌ ئاغا بێت!

نموونه‌ی دووه‌م:
له‌ سه‌ره‌تای مانگی ئازاردا، به‌شێكی یه‌كجار زۆری ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كانی ئێمه‌، ڕوودانی سووتانی ژنه‌ په‌رله‌مانتارێكی پێشووی گۆڕان (به‌هار محمود) یان وه‌ك هه‌واڵێكی بایه‌خدار بڵاو كرده‌وه‌ و مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ كرد. هه‌ڵبه‌ته‌، سووتانی هه‌ر مرۆڤێك، بۆ هه‌موومان جێی نیگه‌رانی و ئازاره‌، چونكه‌ ده‌بێ هاوسۆز و هه‌ستێكی مرۆییانه‌مان بۆی هه‌بێت و له‌ هه‌ر شوێنێك مرۆڤێك ئازار بچێژێت، ده‌بێ هه‌ست به‌ ئازار بكه‌ین، چونكه‌ دوا جار هه‌موومان مرۆڤین و كه‌س لاری له‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام پرسیاری من لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، ڕۆژانه‌ چه‌ندان ژن له‌ كوردستان، به‌ ئاشكراو به‌ نهێنی ده‌سووتێن و خۆیان ده‌سووتێنن، یان ده‌سووتێنرێن؟ بۆچی سووتانی ئه‌وانیش نابێته‌ هه‌واڵێكی گرنگ و هه‌موو ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كان سه‌رقاڵ بكات؟ بێگومان هۆكاره‌كه‌ی دیاره‌، چونكه‌ ژنه‌كانی دیكه‌، وه‌ك ئه‌م په‌رله‌مانتار نه‌بوونه‌ و پێگه‌یه‌كی سیاسی و حزبی دیاریكراویان نه‌بووه‌، بۆیه‌ كه‌س هه‌ست به‌ ئازاره‌كانییان ناكات و ده‌بێ به‌ ده‌م ئازارێكی جه‌سته‌یی و ده‌روونی زۆره‌وه‌، له‌ چاوه‌ڕوانی مردن دابن. هیچ گومانم نییه‌ له‌وه‌ی ئه‌گه‌ر ئه‌م به‌ڕێزه‌، پێشتر ناسراو و په‌رله‌مانتار نه‌بووایه‌، كه‌س هه‌واڵی سووتانه‌كه‌ی بڵاو نه‌ده‌كرده‌وه‌. لێره‌وه‌ش به‌ بڕوای من، له‌وه‌ ده‌گه‌ین كه‌ میدیای كوردی، زۆر ناپرۆفیشنالانه‌ و نا ئاكاریی ونا ئینسانییانه‌، مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤ ده‌كات، كه‌ ده‌ڵێم نا ئینسانییانه‌، مانای وانییه‌، بێ ڕێزی به‌ ئینسان بكات، به‌ڵكو به‌و مانایه‌ی، به‌ داخه‌وه‌ له‌ سه‌ر بنه‌ماو پێوه‌ری (پۆست، پێگه‌ی سیاسی و جه‌ماوه‌ریی، پایه‌ و سیاسه‌ت، به‌رژه‌وه‌ندی) مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤ ده‌كات، كه‌ بێ لایه‌نیبوون و پیشه‌یی بوون، ده‌بێ ئه‌ته‌كێت و ڕێسای هه‌موو ده‌زگایه‌كی ڕاگه‌یاندن بێت. نیگه‌رانییه‌كه‌ له‌وه‌ دابوو، به‌شێك له‌ ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندن، ڕۆژانه‌ چاودێری ته‌ندروستیشیان ده‌كرد، داخۆ حاڵی چۆنه‌، تا دواجار ڕوون بووه‌وه‌ كه‌ به‌شێكی كه‌می جه‌سته‌ی سووتاوه‌. هه‌ڵبه‌ته‌، وه‌ك باسمكرد، من نیگه‌رانی سووتانی ئه‌و خاتوونه‌ و هه‌موومرۆڤێكیشم، به‌ڵام دژی ئه‌وه‌مه‌ مرۆڤ له‌سه‌ر بنه‌مای پۆست وپایه‌ و سیاسه‌ت، مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێت، مه‌گه‌ر ڕۆژانه‌، سه‌دان كه‌س له‌و هه‌رێمه‌، به‌ هۆی ڕووداوه‌كانی نه‌وت وگازه‌وه‌ ناسووتێن؟ بۆچی هیچ ده‌زگایه‌كی ڕاگه‌یاندن، بایه‌خ به‌ خه‌م و كۆسته‌كانییان نادات؟ ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ ڕاگه‌یاندنه‌كان، پیشه‌ییانه‌ كار بكه‌ن و ته‌نێ مرۆڤبوون بكه‌نه‌ پێوانه‌ی كار و بڵاوكردنه‌وه‌ی زانیاریی و هه‌واڵ و به‌رژه‌وه‌ندی گشتی ڕه‌چاو بكه‌ن، بۆچی ته‌نها سووتانی ژنێك كه‌ پێشتر په‌رله‌مانتار بووه‌ و كه‌سێكی به‌ ناوه‌، لایان ده‌بێته‌ هه‌واڵ و گوێ به‌ كه‌سانی دیكه‌ ناده‌ن؟ مه‌گه‌ر ئه‌وانیش هه‌ست به‌ ئازاریی جه‌سته‌یی و ده‌روونی ناكه‌ن؟ كه‌واتا، یان نابێت سووتانی ژنێك به‌ ته‌نها ببێته‌ هه‌واڵ، یان ده‌بێت بنه‌مایه‌كی دیكه‌ی كاری ڕۆژنامه‌وانی، بۆ هه‌واڵ و داڕشتنی هه‌واڵ دیاری بكرێت.

نموونه‌ی سێیه‌م:_
به‌شێك له‌ ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كان، هه‌واڵی مردنی دایكی هونه‌رمه‌ند(حه‌مه‌ ده‌مبڵیان) وه‌ك هه‌واَێكی گرنگی ڕۆژی 13/3. بڵاوكرده‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌، ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ یه‌كێكه‌ له‌ هونه‌رمه‌نده‌ هه‌ره‌ دیار و خۆشه‌ویسته‌كانی كوردستان و به‌ جووڵه‌ و كرده‌كانی، بزه‌ ده‌خاته‌سه‌ر ده‌می هه‌زاران و كه‌س و مناڵ، بۆیه‌ ئه‌مه‌ هونه‌رێكی جوانه‌ و كاره‌كانی شایه‌نی به‌ سه‌ركردنه‌وه‌ و به‌ هه‌واَلكردنه‌، به‌ڵام پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، دایكی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌، هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی گشتی به‌ ئێمه‌وه‌ هه‌یه‌؟ مه‌گه‌ر ڕۆژانه‌، هه‌زاران كه‌س و منداڵ بێ دایك نابن و دایكییان نامرێت؟ بۆچی ئه‌وان نابنه‌ هه‌واڵ و مردنی دایكی هونه‌رمه‌ندێك ده‌بێته‌ هه‌واڵێكی گرنگ؟ مه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش دیسانه‌وه‌ پۆلێنكردنی مرۆڤ نییه‌، له‌ میدیای بێ زانیاریی كوردی؟ ئه‌م هه‌واڵه‌ ئه‌و كاته‌ ده‌بووه‌ هه‌واڵێكی گرنگ و جێی سه‌رنج و نیگه‌رانی، ئه‌گه‌ر مردووه‌كه‌ (هونه‌رمه‌نده‌كه‌ _ كه‌ هیوادارم سه‌د ساڵی دیكه‌ بژیت) خۆی بایه‌، چونكه‌ ئه‌و له‌ ڕووبه‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و هونه‌رییه‌كه‌وه‌، په‌یوه‌ندی به‌ ئێمه‌وه‌ له‌ گۆشه‌ نیگایه‌كی هونه‌ریی و سه‌لیقه‌ی كاری كۆمیدییه‌وه‌ هه‌یه‌ و مردنی بۆشاییه‌كی گه‌وره‌ له‌ ڕووی هونه‌ری كۆمیدیاوه‌، له‌ نێوه‌ندی هونه‌ری كوردی دروست ده‌كات. به‌ڵام مردنی دایكی شتێكی زۆر ئاساییه‌ و نابێ وه‌ك هه‌واڵێكی گرنگ له‌ نێوه‌نده‌ی میدیای كوردیدا مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێت، چونكه‌ ڕۆژانه‌ سه‌دان كه‌س دایكیان ده‌مرێت و ئه‌مه‌ش یاساییه‌كی فیزیكییانه‌ی ژیانه‌ و تا ژیان هه‌بێت، كورده‌واری وته‌نی (ده‌بێ یه‌كمان یه‌كێكمان بشارینه‌وه‌).

نموونه‌ی چواره‌م:_
ماڵپه‌ڕی سپی میدا، هه‌واڵێكی له‌ باره‌ی هونه‌رمه‌ندێكی ئێرانی بڵاو كردۆته‌وه‌و هه‌واڵه‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هونه‌رمه‌نده‌كه‌ (شووی) كردووه‌. ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ و ژیانی تایبه‌تی هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ ژیانی گشتی و كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌لگه‌ی ئێمه‌وه‌ هه‌یه‌؟ مه‌گه‌ر میدیاكانی وڵاتی ئێران، ئاماده‌ن هه‌واڵێك له‌ سه‌ر هونه‌رمه‌ندێكی كورد، ئه‌گه‌ر زۆر داهێنه‌ر و به‌ تواناش بێت، بڵاو بكه‌نه‌وه‌؟ ئه‌م جۆره‌ هه‌واڵانه‌، نیشانه‌ی هه‌ژاری ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كانی ئێمه‌ن، له‌ په‌راوێزی ده‌ستخستن و مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ هه‌واڵدا. بێگومان ئێمه‌ ناڵێین با ڕووبه‌رێك له‌و میدیایانه‌، بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵێكی هونه‌ری جیهانی نه‌بێت، به‌ڵام ده‌بێ بزانرێت، ناوه‌ڕۆكی هه‌واڵه‌كه‌ گرنگه‌ یان نا؟ دواتریش ناشێ ماڵپه‌رێك، فۆڕمی كاركردنه‌كه‌ی سیاسی و هزریی بێت، كه‌ چی هه‌واڵی مه‌یك ئه‌پ و مۆدێله‌كان بڵاو بكاته‌وه‌. ئه‌مه‌ بۆ ڕاگه‌یاندنێكی هونه‌ری ڕووت باشه‌. ئه‌م نموونانه‌ی باسكراون، هه‌ڵاوێردكردنی چه‌ند میدیایه‌ك نییه‌ به‌ ته‌نها، به‌ڵكو نموونه‌یه‌كه‌ له‌ شێوازی ئه‌و مامه‌ڵه‌یه‌ی كه‌ ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كانی ئێمه‌ به‌ گشتی، له‌گه‌ڵ هه‌واڵ ده‌یكه‌ن. ئه‌وان وا ده‌زانن هه‌موو كرده‌یه‌ك و ڕووداوێك، ده‌شێ وه‌ك هه‌واڵ ببینرێت و به‌ گرنگییه‌وه‌ باس بكرێت، له‌ كاتێكدا هه‌واڵ ئه‌و كاته‌ بایه‌خ وگرنگی خۆی هه‌یه‌، كه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ژیانی گشتییه‌وه‌ و گۆڕانكارییه‌ك و پێشهاتێكی تازه‌ دێنێته‌ ئاراوه‌. ئه‌وه‌ی به‌لای مرۆڤی كورده‌وه‌ گرنگه‌، ئه‌وه‌ نییه‌ له‌ ئۆكڕانیا چی ڕووده‌دات، ژنه‌ هونه‌رمه‌ندێكی ئێرانی شووی كردوه‌ یان نا؟ ئه‌وه‌ گرنگه‌، به‌نزین و مووچه‌ چی لێ دێت، ئێران بۆ هێڕشمان ده‌كاته‌ سه‌ر؟ بۆچی ژن كوشتن نابڕێته‌وه‌؟ ئه‌مانه‌ گرنگن. جارێكیان له‌ ماڵپه‌ڕی ئێن ئارتی، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ده‌زگا پیشه‌یی وهه‌ره‌ دیاره‌كانی ڕاگه‌یاندن له‌ هه‌رێمی كوردستاندا، هه‌واڵێك له‌ باره‌ی پاسه‌وانه‌كانی پۆتین بڵاو كرابوه‌وه‌، ته‌نها ده‌ هه‌زار كه‌س هه‌واڵه‌كه‌یان خوێندبووه‌وه‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان ماڵپه‌ڕ، هه‌واڵێك هه‌بوو له‌ باره‌ی مووچه‌ی فه‌رمانبه‌ران، نزیكه‌ی دوو سه‌دو چل و چوار هه‌زار كه‌س، خوێندبوویانه‌وه‌. ئه‌م نموونه‌ ساده‌یه‌، ده‌ریده‌خات كه‌ كاتێ ڕاگه‌یاندن هه‌واڵێكی په‌یوه‌ست به‌ ژیانی گشتی، یاخود توێژێك بڵاو ده‌كاته‌وه‌، چه‌ند گرنگی پێ ده‌درێت. پرسه‌كه‌ لێره‌ ته‌نها مووچه‌ و پاره‌ نییه‌، به‌ڵكو په‌نجه‌ خستنه‌ سه‌ر بابه‌تێكه‌، كه‌ بۆ خه‌ڵكی گرنگه‌ و به‌ بایه‌خه‌وه‌ ده‌یخوێننه‌وه‌. دوا جار ده‌مه‌وێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م، كه‌ له‌ سه‌رووبه‌ندی كۆتایی هاتنی ئه‌و وتاره‌ دابووم، كاتێ گاڵته‌ جارییه‌كی دیكه‌ی سه‌یر و هه‌زه‌لیم له‌ میدیای كوردی كه‌وته‌ به‌رچاو، ئه‌ویش، سازكردنی كۆنفڕانسێكی ڕۆژنامه‌نووسی بوو، بۆ پزیشكێك، كه‌ گوایا تۆمه‌تباره‌ به‌ ده‌ست درێژیكردنه‌ سه‌ر پێنچ ژن، به‌ جۆرێك كه‌ له‌ به‌ر مایكه‌كانی به‌رده‌می، به‌ ئاسته‌م سیمات ده‌دیت! له‌ كوێوه‌ی ئه‌م دنیایه‌دا، كه‌سێك ده‌نگۆی ئه‌نجامدانی كارێكی له‌و شێوه‌یه‌ی له‌ سه‌ر بێت، زه‌مینه‌ی ئه‌وه‌ی بۆ ده‌ڕه‌خسێنرێت خۆی وه‌ك پاڵه‌وانی شاشه‌كان پیشان بدات؟ ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌، ده‌بێ ڕابگیرێن و له‌لایه‌ن داواكاری گشتییه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ بكرێت ، یان كۆنگره‌ی ڕۆژنامه‌نووسییان بۆ ساز بكرێت و ڕۆژنامه‌نووسان به‌ پڕتاو ئاماده‌بن؟ به‌ داخه‌وه‌ كاری ڕۆژنامه‌نووسی له‌ نێو ئێمه‌دا، بێ ئه‌رزش و بێ به‌ها بووه‌، به‌شێكی زۆر له‌ میدیا و ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كان و ڕۆژنامه‌نووسانیش، نازانن ماهیه‌تی كۆنفرانسی ڕۆژنامه‌نووسی چییه‌ وده‌بێ كێ كۆنگره‌ی ڕۆژنامه‌نووسی ساز بكات، چونكه‌ كاره‌كته‌ره‌ی بواره‌كه‌ نینه‌ و پڕۆفیشناڵ و شاره‌زا نین، له‌ كاری ڕۆژنامه‌نووسی. وا ده‌زانن هه‌ر كه‌سێك مایكێكی به‌ ده‌سته‌وه‌ گرت، ئیدی ڕۆژنامه‌نووسه‌!

سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی
(ڕواندز _22/4/2022 ڕۆژی ڕۆژنامه‌گه‌ری كوردی)

سه‌رنج: ئه‌م وتاره‌ تایبه‌ت بۆ ماڵپه‌ڕی ده‌نگه‌كان و له‌ ڕۆژی ڕۆژنامه‌گه‌ری كوردیدا نووسراوه‌.




تەنیام لەنێو قەرەباڵغی شاردا… غازی حەسەن

لێرەدا وەکو کەلەکە شکاوێکی سەد ساڵیم…
ئۆقرە ناگرم و ناتوانم پاڵکەوم، خەون لێناگەڕێت بنووم.. من خەون بەخەونەوە دەبەستمەوە.. وەکو چۆن جگارە خۆرێکی مەست جگارە بەجگارە دادەگیرسێنێت
ژانێکم گرتووە.. پڕە لەژانی تەنیایی… ژان بەژان دەپێچمەوە
هێندە بیر دەکەمەوە، خەریکە بیرکردنەوەم لەبیر دەچێتەوە
دەزانم باش دەزانم هەزارنیش هەن ناتوانن خەون ببینن
لێرەدا شار هێندە قەرباڵغە، کەس کەس نابینێت.. کەس دەستی بەکڵاوی کەس ڕاناگات و کەس ناوی کەس نازانێت و کەس کەس نادوێنێت و کەس گوو بەکڵاوی کەس ناپێوێت.. کەس بەڵێ کەس!
مرۆڤ وەکو ئامێرەکان بێ گیان بوون..
لێرە کەس لەموچە و تەمەن و ئاشقی کەس ناپرسێت! عەیب و شورەیی چۆن؟
لێرە کەس بەجاوزار لەڕ و شەپڕەلێدراو نابێت..
ئێرە هێندە گەورەیە.. کەس ناوونیشانی دراوسێکەی خۆی نازانێت
لای ئێمە لەگوندێکی بچووکدا ناوونیشانی هەموو سیاسییەک و هەموو سەرۆکی وڵاتەکان و ڕەنگی پێڵاوی ژنی وەزیرەکان و ژمارەی ئاشقی بەرپرسەکان و ژمارەی تەلەفۆنی پرسگەکان و جۆری جگارەی گەوادەکان دەزانن!
مرۆڤەکان وەکو کەرەستەیەکی سڕ.. بێ نهێنی و بێ لێکدانەوە و بێ ئاوڕدانەوە و بێ بیرەوەریی و بێ ، بەڵێ بێ هەموو (بێ)یەک دەڕۆن..
هەموو شتێک دەزانن، شانازی بەئاودەستی وڵاتەکانیشان دەکەن
لای ئێمەش هیچ نازانن و بەفیکەیەک ئامادە وڵات هەڕاج بکەن..!
هەموو گوڵی دەستکردیان لەیەخەیان داوە
لێرەدا خەڵک جمەی دێت، کەس مەرحەبای کەس ناکات
ڕۆژێ سەدان شانت بەرشان دەکەوێت، کەچی کەس نابینیت
دەک کوێرایم دابێت زەمانە
من تەنیا لەگوندێک و لەدەشتێکی کاکی بەکاکیدا دەڕۆیشتم
کەسی لێ نەبوو
بەرد قسەیان لەگەڵ دەکردم
جنۆکە و لەمەچێتر دەستیان دەگرتم.. لەخەوما لەگەڵ جنۆکان شایم دادەبەستا
لێرەدا لەنێو ئەم قەرەباڵغییەدا تەنیام
تەنیایی چەندە کوشندەی…
لەوێ لەگوند، دەمتوانی بەرد و کەستەک و پنچکیش بدوێنم..
لێرە زمانی مرۆڤەکانم نییە.. دڵی مرۆڤەکانم نییە
لەنێو ئەم قەرەباڵغییەدا تەنیایی کوشتمی
لێرەدا… خەریکە لەنێو مرۆڤایەتیدا دەخنێکم، و ڕەنگی ئامێر و گیانلەبەران وەردەگرم، کەچی کەس نابینم
لەوێدا.. دابڕاو لەهەموو شتێک، کاتم نەبوو بۆ بیرکردنەوە، هەموو شتێک بووم مرۆڤ نەبێت!
لە ئیلنجاغی قوڕاوییە، بۆ باڵاخانەی سەر بەهەوری نیۆیۆرک و مەشیگان و لۆس ئەنجلۆس و فلۆریدا و دەریای بێ بنی جوانی…!
لە ئیلنجاغدا دەمتوانی خوا و مرۆڤ و هەموو شتێک بدوێنم
لێرەدا لەتەنیایی پتر هیچ شتێک نابینم..
ئەی خودایە قەرەباڵغی لەنێو تەنیاییدا کوشتمی..!
لێرەدا پشیلەیەک و گوجیلە سەگێکی کورکن لەهەمووان پتر دەبینم و لەگەڵیان گفتوگۆ دەکەم، باسی مێژوو، باسی ڕووداوەکان و باسی خۆمیان بۆ دەکەم
ئەوان، تەنیا ئەم دوو گیانەوەرە میهرەبانە
گوێم لێ دەگرن و هەست دەکەم لەگەڵ ئازارەکانی تەنیایی و ژانەکانی بیرەوەرییەکانم… موچڕکیان پێ دادێت
تەنیا لەگەڵ ئەم پشیلە و سەگە کورکنەش تەنیام.. دەمەوێت بگەڕێمەوە نێو مرۆڤبوون.. ئەی مرۆڤبوون!

غازی حەسەن




سۆسیال دیموکرات، یان دیمەترەق..!؟… شەماڵ بارەوانی

دەڵێن: کاتی خۆی مارکسیەکانی شارەزوور، خۆپیشاندانیان کرد، لە ناو خۆپیشاندەراندا، مامە حاجیەکی بە تەمەنی تیابوو، دروشمی دەدایەوە و یەک بە دەنگ دەیگووڕاند و دەیگووت:ئێمە ڕۆڵەی مارکسین، لە خوا نەبێت، لە کەس ناترسین. یەکێک لە خۆپیشاندەران کە ئەوەی بیست، گووتی: مامە حاجی تۆ دەزانی مارکس کێ بوو؟
گووتی بۆ مارکس سەحابە نەبوو؟
گووتی ناگەوەڵا مارکس دەڵێت دین دلیاکە و خوداش بوونی نییە.
مامە حاجیەکە تووڕە بوو و گۆتی مارکس گووی خواردیە.

قوربان منیش حاڵی هەندێک لە چەپ و سۆسیال دیموکراتەکانم وەکوو ئەو مامە حاجیە دێتە پێش چاو،

ئەو بەناو چەپ و سۆسیال دیموکراتانەی کە نەسۆسیالن و نەیش فڕیان بە سەر دیموکراتیەوە هەیه.
تەنها بە دروشم سۆسیالست و بە قسە دیموکراتن، حەققەت لە واقیعدا لەگەڵ سۆسیال دیموکراتەکانی وڵاتانی خۆرئاواو ئەسکەندەنافیا، لە گەڵ گەوهەر و فەلسەفەی سۆسیالیزمدا، نێوانیان ئاسمان و ڕێسمانە و بگرە هەر بەراورد ناکرێت و جگە لە درووشمی قەبە و بەتاڵ، هیچ شتێکیتر ئەوان بە سۆسیال دیموکراتەوە نابەستێتەوە.

ئەو بەناو سۆسیال دیموکراتانەی بەردەوام لە کۆتایی کۆبوونەوە سیاسیە سێ چوار قوڵەکانیان لە پشت سەلەفیزم و فێندەمێنتالیزم گەلێکی وەکوو عەلی باپیر، خەریکی نمایشی نوێژی سیاسی بە کۆمەڵ و خۆڵخستنە چاوی جەماوەر و مێگەڵن.
ئەو سۆسیال دیموکراتانەی ئەو هەموو ساڵەی تەمەنی خۆیان و حزبە سۆسیالیستەکانیان، نەیانتوانی دوو بنەمای کاکە سۆسیال و سێ خاڵی خاڵە دیموکراتیەت لەسەر ئەرزی واقیع جێ بەجێ بکەن.

ئەو سۆسیال دیموکراتانەی قنیان بە کورسی سەرۆک و حزبایەتی و پەڕلەمانتاری و دەمیان لە گونیەی پارەی چەور چەقیەوە و هەرگیز ئامادەنین، دیموکراتی بن و کورسیەکەیان سۆسیالیستانە و دیموکراتانە، بۆ کەسێکیتر جێ بێڵن.

کاکە سۆسیال دیموکراتێک دەناسم، دەڵێت لە دەنگدانا یەک کورسیش بێنین، خەڵکینە خۆتان هیلاک مەکەن، هەر ئەمە براوەین، چونکوو هێزمان بە دەستەوەیه.
ئەو سۆسیال دیموکراتانەی لەکاتی لێ قەومان و تووڕەیی و غەزەبی خەڵکا، بە سۆسیال دی مەترەق دەکەونە گیانی خەڵکەوە و بە زەبری هێز و کوتەک دەمکووتی خەڵکی دەکەن.

ئەو سۆسیال دیموکراتانەی پڕ بە پێستە گەر پێیان بگووترێت:سۆسیال بنەماڵەیی، سۆسیال نوێژی بە کۆمەڵ، سۆسیال ئیسلامی، سۆسیال دوو ڕوو، سۆسیال خۆڵخستنە چاو خەڵک، سۆسیال نادیموکرات، سۆسیال کوێخایی، سۆسیال دەرەبەگ، سۆسیال بازرگان، سۆسیال کۆمپانیا و سۆسیال سەرمایەدار، سۆسیال ناسۆسیال و..تاد.

من خاتوو سۆسیال دیموکراتی وا دەناسم بە تارەت و دەستی بە دەستنوێژ و بە لەچکی سەوزەوە، ساڵانە لەڕۆژی لەدایک بوونی حەزرەتی مارکسدا، بەڵێن و پەیمان بۆ مارکس دووپاتدەکاتەوە، کە تاکوو مردن لە سەر ڕێبازە پیرۆز و پێشکەوتووخوازەکەی ئەو، هەر بە لەچک و دەستی بە دەستنوێژ و بە وەفاداری بۆ ئیدەلۆژیاکەی مارکسیزم بمێنێتەوە.

سۆسیال دیموکراتخانێکیتر دەناسم، داوا لە مەرجەعی باڵای ئایینی دەکات، مەزارگا و مەرقەدێک بۆ فلان شێخی تەریقەت و ئیمامی فیسار مەزهەب لە شارەکەیان بکەنەوە، تا بەرەکەتی مەرقەدی شێخ و گونیە پارەی زیارەتکارانی مەزارگای ئیمام،
بڕژێت بەسەر دڵ و دەرون و گیرفانی سۆسیال دیموکراتەکان،
مارکسم ڕۆ، سۆسیالم ڕۆ ، دیموکراتم ڕۆ ، نمایشی نوێژی بە کۆمەلی سیاسی و خۆڵخستنە چاوی پشت مەلا عەلی باپیرم ڕۆ ، خورمای عەرەب و لەچکی سەوزم ڕۆ.

ئەوەیە فەلسەفەی سۆسیال خۆرما کە ئێمەی نا سۆسیالیست لێی حاڵی نەبووین.

ئەو سۆسیال دیموکراتانەی دوای زیاتر لە دەیان ساڵ و پەنجا ساڵ لە سۆسیال دیموکرات بوون، تازە بە تازه دێن و باسی ئەوە دەکەن ڕۆژوو به خورمای عەرەبی نەشکێنن. چونکوو ئەوە لەگەڵ فەلسەفەی سۆسیال دیموکرات و ئیدەلۆژیای مارکسیزم یەکناگرێتەوە و ئەگەر نا، دواتر حەزرەتی مارکس(قَدَّسَ اللەُ سِرَّەُ) لە ڕووژی مەحشەرێ و لە حزووری خوای گەورە شکاتمان لێ دەکات.

چونکوو لە فەلسەفەی چەپگەرێتی و ئیدەلۆژیای مارکسیزمدا، بەربانگ کردن، بە گوێزی هەورامی خێر و حەسەنات و پاداشتی زۆر زیاترە، لە خورما و قەسپی عەرەبی.

مارکس لە بەرگی دووی کتێبی سەرمایه و لە بەشی دیالیکتیکی ماتریالیزمی خورما و مێژووی گوێزی هەورامی ئەوەی باسکردووە: کە من هەرگیز ئامادەنیم بە خورما ڕۆژوەکەم بشکێنم، چونکە ھی عەرەبە.

هەروەها مارکس و ئێنگڵس، لە قەولێکدا، لە مانیفێستی کۆمۆنیست)دا، گووتویانە کرێکارانی جیهان لەکاتی نوێژی بە کۆمەڵ جوان دەستی یەک بگرن، چونکوو هەتا ڕۆژووەکەتان بە وردە خورمای بوڕژوا بشکێنن و نوێژی بەیانیتان بە کۆمەڵ نەبێت و لەکاتی نوێژەکانتانا یەکنەگرن، ئەوا هەرگیز، کێشەی چینایەتی چارەسەرنابێت و عەدالەتی کۆمەڵایەتی و کۆمەڵێکی سۆسیال و خۆشگوزان بەرپانابێت و کابووسی کاپیتاڵیزم ناڕوخێت و حکومەتی دیکتاتۆری پڕولیتاریاش دروست نابێت.

ماوەتەوە بڵێم:
هیوادارم چەپەکان لێم دڵگران نەبن، من بەگشتی باسی چەپەکان ناکەم.
بە تایبەتی ئەو چەپانەی کەم و زۆر سۆسیالیست و چەپن و شەرم لە سۆسالیست بوون و چەپ بوونی خۆیان ناکەن و لەگەڵ مەبدەئو چەبپوونیان ڕاستگۆن و موجامەلەی قەشە و کلێسا و میتافیزیکا ناکەن.

من باسی چەپە درۆزن و دوو ڕووەکان دەکەم ، ئەو بەناو چەپانەی لەگەڵ عەلی نان دەخۆن و لە پشت مەعاویەشەوە نوێژدەکەن.

حەققەت من زۆر هاوڕێی چەپ و شیوعی و کومۆنیستم هەن و هاوڕێی گیانی به گیانی و وەکوو برا واین، لە نووسەر و شاعیر و ڕاگەیانکار و کەسی سیاسی و هونەرمەند و مرۆڤی ئاسایی..تاد. هەتا بڵێیت مرۆڤی ڕۆشنبیر و هێمن و بەڕێز و بە وەفا و دەست پاکن.
هەر بەڕاستی نموونەی ڕەوشت بەرزی و دڵپاکی و بێ گرێی و ڕاستگۆیی و لە خۆ بووردەیی و بە واتای وشە بە ڕێز و مرۆڤ دۆستن و ئەوەندەی لە هاوڕێیەتی و تێکەڵ بوون لە گەڵ ئەوان هەست بە ئارامی و مورتاحی دەکەم، سەتا یەک لە گەڵ هاوڕێ نەتەوەیی و ئیسلامی سیاسیەکان نا، لە ناو ئەوان، ئەوەی من هەستم پێکردبێت و تێبینیم کردبێت، نە دوو ڕوویی و درۆ، نە ڕق و دژایەتی کردنی یەکتری و یەکترشکاندنەوە و دوو زمانی و فەسادی کردن لەدژی یەکتری، نە بەرژەوەندی، من هیچم بینیوە. نەپارە پەرستی و پول پەرستی وەکوو ئەوەی لە ناو هاوڕێ ئیسلامی و نەتەوەییەکانم، یان لەو سۆسیال دیموکرات درۆزنانەی باسم لێوەکردن، دەیبینم و بینیومە بەداخەوە!




چیرۆک/ شەقامە بازنەییەکان… رەسوڵ بەختیار

(١)
خۆم لەچیرۆکە نادزمەوە، بەڵام دەکرێ لەپێشەکیدا باس لەو شوێنە بکەم، تیایدا دەمەوێ پێی ئاشنا بن، ئەم شارەی تیایدا دەژیم، جیا لەهەموو شارەکانی دیکەی جیهان، شەقامەکانی بازنەییە، هەر کەسێک لەگوندێک و شارێکی ئەم وڵاتەوە بێ، یاخود لەوڵاتێکی دیکەوە هاتبێ ئەگەر یەکێکی ئەم شارەی لەگەڵدا نەبێ، تەنیا لەبازنەیەکدا دەسوڕێتەوە، لەو شوێنەی هەنگاوی ناوە، دەگەڕێتەوە هەمان شوێن، تەنیا یەکێک لەسوودەکانی ئەم شەقامانە ئەوەیە، بەهیچ شێوەیەک ون نابی، تەنیا خولانەوە و ماندووبوونت زیاتر دەبێ.
هەر یەکێکی بیانی پێ بنێتە سەر ئەم شەقامە بازنەییانە، زوو وەڕس دەبێ، دەبینێ خەڵک گرنگی بەهیچ نادەن، وەک ئەوەی تەنیا لەبازنەیەکدا دەخولێنەوە، سەرەتا رقی لەخەڵکەکەی دەبێتەوە، کەچی کاتێک یەکێک دەدوێنێ، هەست بەوە دەکا، هەڵەبووە لەبڕیاردانی رقلێبوونەوە، بۆیە دەیەوێ لایەنە شاراوەکان بدۆزێتەوە، کاتێک لەو شتانە دەکۆڵێتەوە، دەبینێ بۆتە یەکێک لەخەڵکی ئەم شارە، زۆرجاریش هەیە، لەشارەکانی دیکە باس لەو شارە دەکرێ، ئەو وەک خەڵکی دێنرینی وەڵام دەداتەوە، یەکێک لەخەسڵەتەکانی شەقامە بازنییەکان ئەوەیە، زوو زوو ئاشنایەتیت، لەگەڵ خەڵکی دیکە دەبێت، عەرەبەکانی ناوەڕاست وباشووری عێراق، لەپاش راکردنیان بۆ ئەم شارە، واقیان وڕما کاتێک لەو شەقامە بازنەییانە دەسوڕانەوە،
ئەگەر کوڕێک بەدوای کچێکەوە بێ، تەنیا لەشەقامە بازنەییەکانی هەلی ئەوەی بۆ دەڕەخسێ، ئەو کچەی بەتامەزرۆوە بیبینێ، ئەوا لەیەکێک لەشەقامە بازنەییەکان، ئەوڕۆش نەبێ، بۆ رۆژێکی دیکە، رێککەوتێک دێ، ئەگەر لەنزیکەوەش نەبێ، ئەوا لەدوورەوە هەر دەبێنێ.
وەنەبێ ئەم شارە تەنیا لەبازنەیەکدا، نەخێر ئەم شارە سەدان شەقامی بازنەیی لاوەکی و دەیان شەقامی بازنەیی گشتی و مەزنی تیادایە، هەر گەڕەکێکی نێو هەر شەقامێکی بازنەیی لاوەکی، هەندی شارۆچکەیەکە، شەقامە بازنە مەزنەکانیشی بەقەد شارێکی گەورەیە.
جوانی شارەکە، بەشەقامە بازنەییەکانییەتی، هەموو پاڵەوانانی نێو ئەو شەقامانە رۆڵیان هەبووە، لەپێشخستنی هونەر و رۆشنبیری وڵات، بەڵام زۆر بەدەگمەن هەر یەک لەوانە دێن، باسێکی کورت لەپاڵەوانییەتییەکەی بکات، هەردەم دەیەوێ، خەڵک بابەت و هونەر و ئازایەتییەکەی باس بکات، وەک زۆرێک لەخەڵکی شارەکانی دیکە نین، مێشێک بکەنە گامێشێک.
ئێستا ئەو شەقامە بازنەییانە بۆتە سەنتەری بازرگانی، هەرچی هیندی و بەنگلادیشی و نیپالی و چینی، هۆڵەندی و ئەورووپی بەگشتی لەنێو ئەو شەقامە بازنەییانە بەرژەوەندییان هەیە، ئەوە جگە لەعەرەبی و عێراقی و سووری و لوبنانی، خۆیان بەخەڵکی نێو ئەو شەقامە بازنەییانە دەزانن، زۆرجار کاتێک لەیەکێک لەچایخانەکان، کە دادەنیشی، دەبینی خەڵکی رەسەنی نیو شەقامە بازنەییەکان بەدەگمەن دەبیندرێ،
ئەوەی خراپە زۆرێک لەو بیانیانە کاتێک هەڵەیەک دەکەن و دەبێتە بنێشتە خۆشەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، خەڵک بەگشتی هەموو تۆمەتەکان دەخەنە پاڵ خەڵکی رەسەنی نێو شەڤامە بازنەییەکان.
راستە چیرۆکەکەمان پەیوەندی بەشەقامە بازنەییەکانە، کەچی هەر پاڵەوانێکی ئەو نێوەندە، ئەگەر لەدوورترێن شوێنی جیهان بێ، هەردەم لەنێو شەوانی سوور بێ، یان یەکێک بێ لەدەوڵەمەندەکانی شەقامە راستەکان، کەچی هەموو کات بیری لەلای یەکێک لەشەقامە بازنەییە لاوەکییەکانە، ئاکاری کوڕی دەرمانسازەکەی سەنتەری شار، زۆرجار لەنێو تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان زۆڕ بەوردی دەگەڕێ، تا یەکێک بدۆزێتەوە، خەڵکی ئەو شەقامە بازنەییانە بێ، پێی سەیر بوو لەنێو چەند وێنەیەک هاوڕێیەکی قۆناغی سەرەتایی دۆزییەوە، یەکسەر بێ سێ و دوو تەلەفۆنی بۆ خاوەن وێنەکە کرد، کە لەفەیسبووک هاوڕێییەتی، دوای گفتوگۆیەکی زۆر ژمارەی هاوڕێیەکەی پێدا، ئەویش لەوڵاتێک دەژێا سەرجەم شەقامەکان راست راستە و هیچ خوار و خێچییەکی تیادا نابیندرێ، یەکسەر تەلەفۆنی کرد، بەڵام وەڵام نەبوو، دووبارەی کردەوە، چەند جارێکی دیکە دووبارەی کردەوە، بەڵام هەر وەڵام نەبوو، لەکۆتایدا بێ ئومێد بوو، چەند کاتژمێرێکی پێچوو، زەنگی تەلەفۆنەکەی لێیدا، کاتێک وەڵامی دایەوە، ئافرەتێک بەزمانێکی بیانی گوتی: تەلەفۆنت کردبوو.
ئاکار:بەڵێ، ئەمە ژمارەی هاوڕێیەکمە بەناوی دانەر؟ ئەو خەڵکی نێو شەقامە بازنەییەکانە؟
ئافرەتە بیانییەکە: بەڵێ، ژمارەی دانەرە، بەڵام ئەو لەکارهاتۆتەوە، زۆر ماندووە و خەوی لێکەوت، بۆیەش وەڵامم دایەوە، چونکە چەندینجار تەلەفۆنت کردووە.
ئاکاڕ: باشە کاتێک لەخەو هەڵسا پێیڕابگەیەنە، کە ئاکاری هاوڕێی قۆناغی سەرەتایی بەتامەزرۆیە لەگەڵت بدوێ.
ئاکار زۆر تامەزرۆ بوو، قسە لەگەڵ دانەر بکات، بڕیاریدا ئەگەر شەویش دابێ، نەخەوێ تا ئەو کاتەی دانەر تەلەفۆن دەکاتەوە، هەرچۆنێک بێ خۆی سەرقاڵکرد بەکاری نووسینگە و وێنەیادگارییەکانی ئەو وڵاتەی تیادا نیشەچێیە، بەڵام بەهیچ شێوەیەک سۆزی پێ نەدەبەخشی، هیچ یادگارییەکی قووڵی لەگەڵدا نەبوو، دوای چەند کاتژمێرێکی دیکە، زەنگی تەلەفۆنەکەی ئاکار لێیدایەوە، یەکسەر وەڵامی دایەوە: هەلەو دانەر چۆنی.
دانەر: تۆ کێی؟
ئاکار: من ئاکارم، لەسەرەتایی پێکەوە دەمانخوێند.
دانەر: نازانم بیرم نەماوە، بەڵام بەڕێز دەکرێ هەندێک وەسفی خۆت و شەقامە بازنەییەکان بکەیت، لەبیرم نەماوە، ئەوکاتەی چوومە هەندەران، تەمەنم بیست ساڵان بوو، من ئێستا تەمەنم شەست ساڵە، چل ساڵە من لەئاوارەیی و پەناهەندەیی دام.
ئاکار ئاخێکی هەڵکێشا:راست دەکەی، من ئەو هاوڕێیەتم لەدوای قوتابخانە شەڕە بەردمان لەگەڵ منداڵانی گەڕەکی نێو شەقامە بازنەیەکی دیکە دەکرد، چەند جارێک سەری هەردووکمان شکاوە.
دانەر بێدەنگ بوو، وەک ئەوەی هاتبێتەوە سەردەمی منداڵی، ئاکار تەنیا گوێی لەپرمەی گریان بوو، بۆیە ئەویش دەستی بەگریان کرد، وەک ئەوەی لەزینداندا یەکتریان دۆزیبێتەوە و باوەش بەیەکتردا بکەن.
دوای هێوربوونەوە، ئەوجارەیان ورد و درشتی هەموو شتێکی سەردەمی نێو شەقامە بازنەییەکان باسکرد.
زۆرێک لەوانەی خەڵکی شەقامە بازنەییەکانن وەک زۆرێک لەخەڵکی شەقامە راستەکان کەوتوونەتە شوێنە لابەلایەکانی دونیا، شڤان یەکێکە لەوانەی وەک بازرگانێک دەچێتە زۆرێک لەوڵاتان، ئەو رۆژە لەدانیشتنێکدا گوتی:لەیەکێک لە فرۆکەخانەکان کاتێک دابەزیم، لەهۆڵی پێشوازی پۆلیسێک داوای پاسەپۆرتی لێکردم، کاتێک بینی خەڵکی یەکێک لەگەڕەکەکانی شەقامە بازنەییەکانم، فرمێسک لەچاوانی هاتەخوار، واقم وڕما، پۆلیسەکە بەدەنگێکی نووساوەوە گوتی: داوات لێدەکەم، ئەمڕۆ ئێوارە، کاتێک دەوامم تەواو بوو، دەبێ بێی بۆ ماڵی ئێمە، چونکە، هاوسەرەکەشم وەکخۆم خەڵکی گەڕەکەکانی نێو شەقامە بازنەییەکانە، رۆژ نییە، لەیادی شەقامە بازنەییەکان، چاوانی پڕ فرمێسک نەبێ،




چه‌ند قه‌سیده‌یه‌كی خۆشه‌ویستی بۆ خیومار… ئه‌نتۆنیۆ ماچادۆ*.. و: نه‌ژاد عزیز سورمێ

(1)
نه‌مزانی
ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستته‌
لیمۆیه‌كی زه‌رده‌
یا تاڵی هه‌تاوه‌ خیومار !
لێوه‌كانتم له‌ تاڵه‌ زێڕینه‌كاندا بینی
زه‌رده‌مسكه‌ ده‌بنه‌وه‌ بۆم ..

لێم پرسی چیم ده‌ده‌یێ
ئه‌و‌ ده‌مه‌ی ده‌سته‌كانت ‌ له‌ میوه‌یه‌كی
‌ بێستانی گه‌شاوه‌دا
ده‌یچنن
یا ئێواره‌ وه‌خته‌ ئارامه‌ بۆشه‌كان؟
یا ون بوونی زێڕین ؟
یان ڕه‌نگه‌ ‌وێنه‌یه‌ك‌ بێ
له‌ ئاوێكی وه‌ستاودا ؟
یاخود به‌ سووتانی چیایه‌ك بۆ ئه‌وی دی
زه‌رده‌ ده‌په‌ڕێ ؟

ئایا خۆشه‌ویستی
تاڵی خۆرئاوا
له‌ ئاوێنه‌ ڕه‌نگ په‌ڕیوه‌كاندا ده‌شكێنێ ؟

(2)
خه‌ونم پێوه‌ دیتی خیومار
له‌ باخچه‌كه‌تدا بووی
ڕووبارت به‌ ژێردا ده‌ڕۆیشتن
تۆ له‌و باخچه‌یه‌تدا بووی
كه‌ ڕۆژگارێكه‌
به‌ تامانی ئاسنینی سارده‌وه‌
ده‌وره‌ دراوه‌ ..

چۆله‌كه‌یه‌كم بینی ته‌نیا
به‌ نه‌رمی به‌‌سه‌ر دره‌ختی (ئالمیس)ـه‌وه‌
له‌ ده‌م ڕووباری پیرۆزه‌وه‌
كه‌ سه‌رچاوه ‌و تینوویه‌تی تیا
له‌ تینوویه‌تیان ده‌جریوێنێ ..

له‌و باخچه‌یه‌دا خیومار
باخێكی دی له‌ یه‌كگرتنی دڵه‌كانمان
له‌دایك ده‌بێ ..
كاتمان
له‌ ناو یه‌كتردا ده‌توێنه‌وه‌ و
پێكه‌وه‌ هێشووی خه‌ون
له‌ قه‌ده‌حی بێگه‌ردماندا
ده‌گووشین
ئیتر چیرۆكی دووانه‌مان له‌بیر ده‌كه‌ین
یه‌كه‌میان
( له‌باره‌ی پیاو و ژنێك
كه‌ وه‌ك ئاسك و شێر وان
هاتوون پێكه‌وه‌ بخۆنه‌وه‌
ئه‌وی دی ده‌ڵێ :
خۆشه‌ویستی به‌ختیاوه‌ر نییه‌
دوو ته‌نیاییه‌ له‌ ته‌نیاییه‌كدا )

شاعیره‌كه‌ بیرت لێ ده‌كاته‌وه‌ خیومار !
ماوه‌ی به‌ینیشمان
له‌ لیمۆ و وه‌نه‌وشه‌یه‌
كێڵگه‌كان‌ هێشتا كه‌سكن
وه‌ره‌ له‌گه‌ڵم خیومار !
چیا له‌ هێللانه‌وه‌ به‌ره‌و لێڕی داربه‌ڕوان
قووتمان ده‌دا ..
ڕۆژ له‌ ڕۆیشتنیدا ماندوو ده‌بێ
شه‌مه‌نده‌فه‌ری ئێمه‌ش ده‌ڕوا
بێده‌نگی له‌گه‌ڵ ڕۆژدا هه‌ڵده‌لووشێ و
ڕیتم به‌ره‌و سێبه‌ر ده‌بزوێ و
( خوادامارا)یش
ڕه‌نگی زێڕینی بزر ده‌كا
چوون شازاده و عاشقه‌كه‌ی
پێكه‌وه‌ هه‌ڵدێن و
مانگیش هه‌ناسه‌سوار به‌ دوایانه‌وه‌یه‌ ..
شه‌مه‌ننه‌فه‌ر ون ده‌بێ و
له‌ جه‌سته‌ی شاخ دا فیشكه‌ی دێ ..

خاك نه‌زۆك‌ و ئاسمان بڵیند
له‌ پشت چیای گرانێت و
پشت چیای بازڵت
ئه‌وه‌تا ده‌ریای دیماهی نه‌هاتوو
با پێكه‌وه‌ بڕۆین
ئه‌وه‌ ئازادی یه‌ .

(3)
له‌ فارغۆنی شه‌مه‌ننه‌فه‌ره‌كه‌وه‌ بۆت ده‌نووسم
له‌ كاتی ژووانی وه‌همیدا
كه‌ ته‌لان په‌لكه‌زێڕینه‌‌ له‌ بادا ده‌شكێنێ و
خه‌میشی به‌سه‌ر پشتی چیاوه‌ ده‌قڵیشێ ..

خۆر و زه‌نگه‌كان له‌ قولله‌ كۆنه‌كانیانن
ئای له‌و بانگی شێوانه‌ هێمن و بژوێنه‌
ئای له‌و ئێواره‌ منداڵانه‌یه‌ی
شاعیره‌كه‌ت خۆشی ‌ویست
ئای له‌و ڕۆژه‌ … ڕۆژی گه‌نجی
كاتێ جه‌سته‌یه‌ك بووم
له‌ ڕه‌نگی گوڵ له‌ كه‌ناردا .

• ئه‌نتۆنیۆ ماچادۆ ، شاعیری ئیسپانیایی 1875 له‌ ئه‌شبیلیا
له‌ دایك بووه‌ ، 1903 یه‌كه‌م كۆشیعری بڵاو كردووه‌ته‌وه‌
كه‌ به‌ قه‌ڵه‌مبازێك له‌ شیعری ئیسپانیایی له‌ قه‌ڵه‌م درا .
له‌ 1898 كۆشیعری دووه‌می له‌ ئه‌نده‌لووس بڵاو ده‌كاته‌وه‌
ده‌گووترێ به‌ شاعیرانی ئه‌ندلووسه‌وه‌ كاریگه‌ر بووه‌ ، هه‌روه‌ها به‌
( ئیبنی عه‌ره‌بی) و هه‌ندێ له‌ شاعیرانی عه‌ره‌ب له‌وانه‌ ( عه‌بدولوه‌هاب به‌یاتی)

(** ) ئه‌م قه‌سیده‌یه‌ی ماچادۆ له‌ ماڵپه‌ڕی ( دیوان العرب)ـه‌وه‌ كراوه‌ به‌ كوردی
بڕوانه‌ :

https://www.alqasidah.com/epoem.php?ie=5127