ئیتالیا خاوەنی شارستانییەتێکی زۆر گەورەیە، لانکەی زۆرێک لە فەیلەسوف و زانا و هونەرمەندی مەزنی جیهانە، کە جێ پەنچەیان بەسەر مێژووی مرۆڤایەتییەوە دیارە، یەکێکیش لەو فەیلەسوف و کەسایەتییە مەزنانەش ئەنتۆنیۆ گرامشییە. ئەم پیاوە مەزنە لە یەک کاتدا، فەیلەسوف، شۆڕشگێڕ، رۆژنامەنووس، نووسەر و چالاکوانێکی مەدەنی ئێجگار گەورە بووە. داکۆکیکارێکی مەزن بووە لە مافی چینی کرێکاران و زەحمەتکێشان، لە هەمووشی گرنگتر شۆڕشگێڕێکی مەزن بووە لە دژی رژێمی فاشیستی ئیتالیا، هەر لە پێناوی ئەم بەها جوانانەشدا زیاتر لە دە ساڵ زیندانیکراوە دواجاریش کاتێک ئازاد کرا، هێندە ئازار و ئەشكەنجەیاندابوو، گیانی پاکی لەدەستداوە.
کاتێک دادوەرەکە بڕیاری زیندانیکردنی بۆ دەرکرد رایگەیاند: ئەوا بۆ ماوەی 20 ساڵ ئەم عەقڵەمان راگرت.” بەڵام وەکو نووسەرێکی ئەڵمانی دەڵێت: ئەو عەقڵە نەک هەر رانەگیرا، بەڵکو هەتاوەکو ئێستاش چالاکە.
گرامشی خاوەنی دیدگایەکی ئێجگار تایبەتە و تیۆری خۆی هەیە لە بارەی کەلتور، رۆڵی رۆشنبیر لەناو کۆمەڵگەدا، هەروەها بۆچوونێکی رەخنەگرانەی هەیە بەرامبەر بە تێڕوانینی خۆرئاوایی بۆ جیهان و کە خۆی لە فیکری سەنتڕاڵیزمی خۆرئاوایی دەبینێتەوە. جگە لە کۆمەڵێک تێڕوانینی تایبەتی لە بارەی یەکێتی سۆڤیەت، فاشیزم، سیستمی سەرمایەداری، پارتی شۆڕشگێر، خەباتی مەدەنی و سیاسیی، دەوڵەت، ئەدەب و هونەر، کۆمەڵێک بابەتی گرنگی تر.
لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێک بخەمە سەر ژیان و فیکری ئەم کەڵە فەیلەسوفە و کەمێک بە خوێنەرانی ئازیزی کوردی ئاشنا بکەم.

منداڵێکی هەژار
Antonio Gramsci ئەنتۆنیۆ گرامشی لە 22 یانوەری 1891 لە دوورگەی سەردینیای ئیتالیا لەدایک بووەو لە 27 ئەپریلی 1937 لە رۆمای پایتەختی ئیتالیا کۆچی دواییکردووە. ئەنتۆنیۆ سەر بە کەمە نەتەوەی Arbëresh ئاربیرێش کە کەمە نەتەوەیەکی ئەلبانین لە باشووری ئیتالیا دەژین. لە بنەچەدا بنەماڵەی گرامشی خەڵکی ئیتالیا نین و لە ئەلبانیاوە هاتوون، باپیرە گەورەی بە خۆیی بنەماڵەکەیەوە لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەوە ئەلبانیای بەجێهێشتووە هاتوون بۆ شاری ناپۆلی باشووری ئیتالیا. ناوی گرامشیش لە ناوی شاری ” Gramsci گرامش” ی ئەلبانییەوە هاتووە، کە شارۆچکەیەکی بچووکە دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەلبانیاوە.
گرامشی لە تەمەنی 3 ساڵیدا بە دەستی کچە خزمەتکارێکییانەوە دەکەوێتە خوارەوەو پشتی ئازاری زۆری پێ دەگات و ئەمەش هەتا کۆتایی ژیانی کاریگەری گەورەی بەسەر جەستەیەوە بەجێهێشت. بەهۆی ئەمەوە تووشی پشتئێشەی زۆر بووە، لەبەرئەوە نەیتوانییوە زۆر یاری لەگەڵ منداڵانی هاوتەمەنی خۆیدا بکات. پاشانیش وایکردووە کە لە رووی گەشەی جەستەییەوە زۆر پێشنەکەوێت و باڵا کورت و پشت کۆم بێت.
لە رووی ئابووریشەوە سەرەتا رەوشی ژیانیان ئاساییی بووە، باوکی کارمەندێکی ئاساییی حکومی بووە، بەڵام پاشئەوەی ساڵی 1898 باوکی بە تۆمەتی خراپ بەکارهێنانی پۆستی حکومی لە کارەکەی لا دەبرێت و زیندانی دەکرێت، رەوشی بنەماڵەکەیان لە روویی داراییەوە تێکدەچێت. هەرئەمەش وا دەکات کە لە رەوشێکی زۆر خراپی داراییدا خوێندن تەواو بکات، پاشان بۆ تەواوکردنی خوێندنی زانکۆ، بەرەو شاری تورینۆی باکووری ئیتالیا دەڕوات و لێرەشەوە تێکەڵی ژیانی سیاسیی و فکرییی ئیتالیا و ئەوروپا دەبێت.

سەرەتای تێکەڵبوون لەگەڵ سیاسەت و فیکردا
ساڵی 1921 لەرێگەی ستێپێندیۆمێکەوە” دەستگیرۆییەکی خوێندنەوە” دەتوانێت لە زانکۆی تورینۆ بەشی ئاداب بخوێنێت. ئەمەش دەرگایەکی گەورەی فیکریی و سیاسیی و رۆشنبیریی بەرووی گرامشی گەنجدا دەکاتەوە. هەرچەندە وەکو خۆی پاشتر باسی دەکات، لە رووی بژێوییی ژیانەوە، زۆر رەوشی ژیانی خراپ بووەو هەژاریی و برسێتی زۆری چەشتووە. بەڵام زانکۆ و شاری تۆرینۆ دەرگایەکی فراوانی جمووجۆڵی سیاسیی و رۆژنامەگەریی و فیکری بۆ دەکەنەوە.
لەو ساڵانەدا لە تەواوی ئیتالیادا بزووتنەوەی کرێکاریی و چەپەکان زۆر بەهێزبوون، گرامشی زوو تێکەڵی ئەم بزووتنەوەیە بوو. لە ساڵی 1917 لە ئیتالیاش راپەرینی گەورەی کرێکاری دەستیپێکرد، لە شارەکانی باکووردا بزووتنەوەی شورایی لە ناو کارگەکان دروستبوو، کە گرامشی زۆر داکۆکی لێدەکرد. ئەو لەو باوەڕەدا بوو کە لێرەش هاوشێوەی روسیا، شۆڕشێكی کرێکاری روو دەدات و کۆتایی بە سیستمی سەرمایەداری دەهێنرێت و سیستمی سۆشیالیستی هاوشێوەی روسیا دروست دەکرێت، بەڵام وا دەرنەچوو.
گرامشی لە ساڵی 1919 دەبێتە سەرنووسەری رۆژنامەی سیستمی نوێOrdine Nuovo، لێرەدا زیاتر داکۆکی لە مافی کرێکاران دەکات و بەشێکی زۆری بۆچوونەکانی خۆی دەخاتەڕوو. پاشان دەچێتە ناو ریزەکانی پارتی سۆشیالیستی ئیتالیا، دواتریش لە ساڵی 1921 دەبێتە ئەندامی دامەزرێنەری پارتی کۆمۆنیستی ئیتالیا وەکو سکرتێری گشتی حزبیش هەڵدەبژێرێت.

بۆچوونە فیکرییەکانی
بۆئەوەی لە فیکر و فەلسەفەی گرامشی تێبگەین، هەردوو رەگەزی ” کات و شوێن” هاوکاری باشـمان دەکەن. ئەو لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا ژیاوە، ئیتالیاش یەکێك بووە لە زلهێزەکانی ئەوکاتی جیهان و کاریگەری گەورەی بەسەر ئەوروپا و جیهانیشەوە هەبووە. لەوکاتەشدا جیهان بەدەست کۆمەڵێک کێشەی گەورەوە دەیناڵاند، زلهێزەکانی جیهان لە جەنگ و ململانێی سەختدا بوون. بیری سۆشیالیزم و چەپگەرایی لە تەواوی ئەوروپا و جیهاندا زاڵ بووە، لە بەرامبەریشدا فیکری فاشیزم و ناسیۆنالیزم و تۆتالیتاریزم زۆر بەهێز بوو، لە ئیتالیا فاشیزمەکان دەسەڵاتیان گرتبووە دەست، لە روسیاش بۆلشەفییەکان دەسەڵاتیان گرتبووە دەست و سیستمی سۆشیالیستیان دامەزراند بوو. ئیتالیاش خۆی لەناو گێژاوێکی گەورەدا دەبینییەوە، هێزە چەپ و راستڕەوەکان لە جەنگ و ململانێی سەختدا بوون. هەموو ئەمانە کاریگەری گەورەیان بەسەر فیکر و دونیابینی گرامشیی هەبووە.
ئەو جگە لە جمووجۆڵی سیاسیی، لە بواری نووسین و فیکر و فەلسەفیشدا، داهێنانی گەورەی کردووە. بەشێکی زۆری فیکر و فەلسەفەکەشی لە زینداندا نووسیوە کە بە ‘ دەفتەرەکانی زیندان” ناودەبرێن و خۆیان لە 32 دەفتەر دەبیننەوە نزیکەی 3 هەزار لاپەڕەن. لەم دەفتەرانەدا باسی کۆمەڵێک مەسەلەی گرنگی کردووە لەوانە” رۆڵی رۆشنبیر لەناو کۆمەڵگەدا، هەژموونی دەوڵەت و کەلتووری سەرمایەداری، رەخنە لە فیکری سەنتڕالیزمی کەلتووری ئەوروپی. سیستمی دەوڵەت، کۆمەڵی مەدەنی، خەباتی سەندیکایی، دژایەتیکردنی فیکری فاشیزم، شۆڕشی روسیا، کێشەکانی ئیتالیا و ئەوروپا. مەسەلەی شۆرش و خەباتی چینایەتی،،، ” کۆمەڵێک مەسەلەی تر.
لێرەدا هەوڵ دەدەم، تیشکێک بخەمە سەر بۆچوونە فیکرییەکانی ئەم کەڵە نووسەرە.

خەبات لە دژی فاشیزم
بەشێکی گرنگی خەباتی سیاسی گرامشی بریتییە لە خەبات لە دژی سیستم و فیکری فاشیزم، ئەو چ بە قەڵەم یان بە چالاکی مەدەنی دژی رژێمی فاشیزمی مۆسۆلۆینی دەوەستێتەوە، بۆیە لە ساڵی 1924 بۆ 1926 چەندجارێک دەستگیر دەکرێت پاشانیش لە ساڵی 1926 بە تەواوەتی زیندانی دەکرێت و هەتاوەکو ساڵی 1937 لە زیندانی فاشیستەکان دەبێت. لە زیندانیش زۆر ئەشکەنجە دەدرێت، هەربۆیە کاتێکیش ئازادی دەکەن، لە پاش ماوەیەکی کەم بەهۆی نەخۆشییەوە گیان لە دەستدەدات.
ئەو لەرێگەی نووسینەکانییەوە، دڕندەیی و نامرۆیی فیکری فاشیزمی خستۆتەڕوو،بەشێک لەکارە فیکرییەکانی بۆ دژایەتیکردنی فیکری فاشیستی تەرخانکردووە. لەهەمانکاتیشدا پێشبینی بەو کارەساتە گەورانە کردووە کە رووبەڕوی ئیتالیا دەبێتەوە بەهۆی رژێمی فاشیستی ئیتالییەوەو بەسەرۆکایەتی مۆسۆلینی.

دوو جۆر رۆشنبیر
گرامشی پێناسەیەکی تایبەتی بۆ رۆشنبیر کردووە کە تاڕادەیەک جیاوازە لە بۆچوونی فەیلەسوفانی پێش خۆی. لەهەمانکاتیشدا هەتاوەکو ئەمڕۆش بە یەکێک لە پێناسە گرنگەکان دادەنرێت کە بۆ رۆشنبیر کرابێت. بە بڕوای گرامشی دوو جۆر رۆشنبیر هەیە، یەکەمیان رۆشنبیری تەقلیدیی، ئەمەش ئەو جۆرە رۆشنبیرانە دەگرێتەوە، کە خۆیان لە جەماوەری گشتی خەڵکی بەدوور دەگرن و زیاتر خۆیان بە نوخبەیەک دادەنێن و بە چاوێکی کەمەوە سەیری ئەوانی تر دەکەن و خۆیان لە قەرەی کێشەکانی ناو کۆمەڵ نادەن.
جۆری دووەمی رۆشنبیر ئەوانەیە، کە گرامشی ناوی ” رۆشنبیری ئۆرگانی” لێناون. ئەمانە ئەو رۆشنبیرانە دەگرێتەوە کە خۆیان بە بەشێک لە کۆمەڵگەکەیان دادەنێن و هەڵگری ئازار و مەینتەییەکانی گەلەکەیانن و داکۆکی لەمافەکانیان دەکەن. لەهەمانکاتیشدا ئەو رۆشنبیرانە دەبنە رابەری بزووتنەوە جەماوەریی و شۆڕشگێڕییەکان و هەوڵی رێکخستنی خەڵکی دەدەن، لە هەمووشی گرنگتر هەوڵ دەدەن چینی جووتیار و کرێکاران لە یەکتری نزیک بکەنەوە. هەروەها ئەرکی سەرەکیشیان هۆشیارکردنەوەو رۆشنبیرکردنی چینی کرێکاران و زەحمەتکێشان دەبێت و هەوڵدان بۆ دژایەتییکردنی هەژموونی کەلتووری سەرمایەداریە.
لەمەدا گرامشی پێی وایە کە رۆشنبیری ئۆرگانی دەبێت وەکو سەربازێک لە دژی هەژموونی سەرمایەداری بوەستێتەوەو نەهێڵێت ئەو هەژموونە بەسەر تەواوی خەڵکیدا بسەپێت، کە زۆرجاریش ئەم هەژموونە لە رێگەی دەزگاکانی دەوڵەت و میدیاکانەوە دەبێت. بۆیە ئەو پێی وایە دەبێت رۆڵی کۆمەڵی مەدەنی بەهێز بکرێت لەمەشدا رۆشنبیر رۆڵی سەرەکی دەگێڕێت.

هەژموونگەرایی کەلتوری
خاڵێکی گرنگی تری فیکری گرامشی پەیوەندی بە مەسەلەی هەژموونگەرایی کەلتوری بەگشتی و سەرمایەداریی بەتایبەتی هەیە. ئەم خاڵە زۆر گرنگە کە گرامشی باسیکردووە پێشتر بیرمەندانی تری چەپ بەو شێوەیە گرگنگیان پێ نەداوە. مەسەلەی هەژموونگەراییش دەبێتە خاڵێکی سەرەکی بیرکردنەوەیی و پانتایی باش لە کار و بەرهەمەکانی بۆ تەرخان دەکات. جێگەی ئاماژەیە مەسەلەی هەژموونگەرایی لەرێگەی گرامشییەوە، دەبێتە بابەتێکی گرنگی فەلسەفەی جیهان و لەپاش ئەو کۆمەڵێک فەیلەسوف و بیرمەندی جیهان خۆیان پێوەی خەریک دەکەن و شڕۆڤەی دەکەن.

چەمکی هەژموونگەرایی بەشێکی زۆری کارەکانی گرامشی داگیرکردووەو هیچ فەیلەسوفێک بەو شێوە چڕوپڕییە قسەی لەمبارەوە نەکردووە، بەتایبەتی هەژموونی کەلتوری. ئەمەش رێگەی بۆ زۆر فەیلەسوفی تری جیهان کردەوە، کە لەمبارەیەوە کار بکەن ، بۆ نموونە ئێدوارد سەعید لە کتێبەکانی “خۆرهەڵاتناسیی، ئیمپریالیزم و کەلتور”، لە ژێر کاریگەری تێزەکانی گرامشی ئەم کتێبانەی نووسیوە، کە بە یەکێک لە کارە گرنگەکانی ئێدوارد سەعید دادەنرێت.
گرامشی پێی وایە کە سەرمایەداری توانییوەتی تاڕادەیەکی زۆر هەژموونی کەلتوری خۆی بەسەر تەواوی چین و توێژەکانی کۆمەڵگەدا بسەپێنێت. هەربۆیە بۆ رووبەڕوبونەوەی ئەم هەژموونە داوا دەکات کە گرنگی زۆر بە رۆشنبیرکردنی چینی کرێکار و جووتیار بدرێت، ئەمەش ئەرکی سەرەکی رۆشنبیرە کە ئەو بە رۆشنبیری ئۆرگانی ناوی دەبات، لە پاشانیش ئەرکی پارتێکی شۆڕشگێرییە. جێگەی ئاماژەیە لە سەرەتاکانی شۆڕشی روسیدا زۆر باوەڕی بە یەکێتی سۆڤیەتیی بوو، پێی وابوو کە ئەم شۆڕشە توانیوویەتی چینێکی کرێکاری رۆشبنبیر و هۆشیاری روسی پێ بگەیەنێت، هەرچەندە پاشان بۆچوونی دەگۆڕێت.

فیکری سەنتڕاڵیزمی ئەوروپی
خاڵێکی گرنگی تری تێڕوانینی گرامشی پەیوەندی بە رەخنەگرتنە لە فیکری خۆرئاوایی، کە ئەمەش یەکێکە لە داهێنانە فیکرییە گەورەکانی. ئەو پێی وایە ئەو فیکرە باوەی کە ئەوروپا بە سەنتڕاڵی جیهان دادەنێت و تەواوی کەلتورەکانی جیهانیش بە چاوێکی کەمەوە سەیر دەکات، بۆچوونێکی تەواو هەڵەیە، چونکە کەلتور و شارستانییەکانی تری جیهانیش، هیچیان لە کەلتور و شارستانی ئەوروپا کەمتر نییە و پێویستە رێزیش لەوان بگیرێت، چونکە رۆڵیان لە پێشخستنی شارستانی مرۆڤایەتی هەبووە. گرامشی یەکەمین کەس بووە کە بەو شێوە راستەوخۆییە ئەم رەخنەیە لە فیکری خۆرئاوایی باو بگرێت، ئەمەش خۆی لە خۆیدا شۆڕشێکی گەورە بووە. ئەو رەخنانەی گرامشیش دەرگایەکی زۆر باشی کردەوە بۆ زۆر فەیلەسوفی تری ئەوروپایی، کە گرنگی بە کەلتورەکانی تری جیهان بددەن یەکێکیش لەوانە فەیلسوفی ناوداری فەرەنسی لیڤی شتراوس، کە بە یەکێک لە باوکەکانی رەوتی بونیاتگەراکان دادەنرێت، راستە ئەو لە رووی فیکرییەوە دوورە لە گرامشی و بەرەی راستی هەڵبژاردووە، بەڵام لەمبارەیەوە ستایشی تێڕوانییەکانی گرامشی دەکات. جگەلەوەش کۆمەڵێک فەیلەسوف و بیرمەندی تری خۆرئاوایی هەمان رێچکەی ئەویان گرتووە لە پێش هەموویانەوە” جۆمسکی و ئێدراورد سەعید، رۆبێرت کۆکس”

دەوڵەت و کۆمەڵی مەدەنی
گرامشی پێی وابوو کە دەوڵەت ئامڕازێکە بۆ سەرکووتکردنی خەڵکی، لەمەشدا تاڕادەیەک بۆچوونی لە ئەنارشیستەکانەوە نزیک بوو بەتایبەتی ” باکۆنین”، هەربۆیە زۆر دژی چەمکی تەقلیدی دەوڵەت بوو، کە تەنها خۆی لە هێزە ڕەقەکانی دەوڵەت دەبینێتەوە.
گرامشی دەسەڵات دەکات بە دوو بەشەوە . یەکەمیان ناوی لێناوە” کۆمەڵی سیاسی” کە خۆی لە دەزگا سەرکوتکەرەکانی دەوڵەت دەبینێتەوە لە پێش هەموویانەوە” پۆلیس، هێزە ئەمنییەکان، زیندان، سوپا، یاسا” کە ئەمەش زیاتر دەوڵەتی ستەمکار دەگرێتەوە، لێرەدا دەوڵەت رۆڵێکی خراپ لەناو کۆمەڵگەدا دەبینێت و بەرەو دواکەوتن و کارەساتی دەبات.
دووەمیان ” کۆمەڵی مەدەنی” کە ئەمەش زیاتر هێزە سیاسیی و ئابوورییەکان دەگرێتەوە. لێرەدا بە پێچەوانەی کۆمەڵی سیاسییەوە، دەبێت لە رێگەی رەزامەندییەوە خەڵکی بۆلای خۆت رابکێشێت. لە لایەکی ترەوە گرامشی پێی وایە، ئەوە کۆمەڵی مەدەنییە کە دەتوانێت رێگە لە ستەمی دەوڵەتی بگرێت و نەهێڵێت دەوڵەت لەلایەن چینێکەوە بۆ چەوساندنەوەی چینێکی تر بەکاربهێنرێت. هەربۆیە هەمیشە داکۆکی لە کۆمەڵی مەدەنی دەکرد، کە ئەمەش زیاتر لە پارتی سیاسیی شۆڕشگێر و سەندیکاکان و چالاکی مەدەنیی و سیاسی دەگرێتەوە.
لە لایەکی ترەوە گرامشی پێی وابوو ئەوە پارتی شۆڕشگێرە کە دەتوانێت ببێتە رێگر لە ستەمی دەوڵەتیی و دیکتاتۆریی، هەرئەویشە دەتوانێت چینی کرێکاران و جووتیاران رزگار بکات و شۆڕش بکات، بەڵام لەمەشدا دووبارە پانتایی زۆری بۆ دیموکراسی و ئازادی ڕادەربڕینی ناو حزب داناوە. گرامشی دژی ئەو فۆرمە حزبیە بوو، کە ستالین پێڕەوی دەکرد، کە زیاتر فۆرمێکی دیکتاتۆری بوو.

گرامشی و فیکری مارکسیی
گرامشی یەکێکە لە فەیلەسوف و بیرمەندە مەزنەکانی چەپی ئیتالیا و جیهان. ئەو خاوەنی رێچکەی فیکری خۆی بوو، بە هەموو شێوەیەک دژی دۆگماتیزم و پەرستنی شەخسی بوو تەنانەت مارکسیش. لە ساڵی 1918 وتارێک لەمبارەیەوە دەنووسێت و دەڵێت: مارکس شایستەی پەرستن نییە، ئەو مەسیح نییە. هەروەها بەشێکی زۆری فیکر و فەلسەفەکەشی قابیلی گۆڕانکارییە جگە لە رستە بەناوبانگەکەی نەبێت ” ئەی کرێکارانی جیهان یەک بگرن”،جگە لەمە هەموو فیکری مارکسی شایستەی ئەوەیە کە گۆڕانکاری تێدا بکرێت و رەخنەی لێ بگیڕێت.
ئەو فیکری مارکسی بەسەر سێ بەشدا دابەشکردبوو: 1/ ئابووری سیاسی. 2/ زانستی سیاسیی.3/ فەلسەفە.

رەخنە لە یەکێتیی سۆڤیەت
سەرەتا گرامشی یەکێک بووە لە هەوادارە سەرسەختەکانی شۆڕشی روسیی و پارتی بۆلشەفی روسیا، لەهەمانکاتیشدا لینینیش بە فیکری گرامشی سەرسام بووە. لە هاوینی ساڵی 1920 لەکاتی کۆنگرەی دووەمی رێکخراوی ئەنتەرناسیۆنالی سێهەمدا، گرامشی راپۆرتێکی بەناوی ” لەپێناو نوێکردنەوەی پارتی سۆشیالیستی” نووسی. کاتێک لینین راپۆرتەکەی بینی، زۆر بەلایەوە باشبوو، زۆریش پشتگیری بۆچوونەکانی گرامشی کردووە. بەڵام پاشان بە نەمانی لینین، گرامشی بۆچوونی گۆڕا، بەتایبەتی لەپاش هاتنە سەرکاری ستالین. ئەو پێی وایە ستالین هەموو کۆمەڵی مەدەنی لەناوبردووەو تەنها پشت بە کۆمەڵی سیاسی دەبەستێت کە خۆی لە هێزی رەقی دەوڵەت دەبینێتەوە کە ئەوانیش ” دەزگا ئەمنیی و هەواڵگرییەکان، پۆلیس، سوپا،یاسا و داگا” دەبینێتەوە. لەهەمانکاتیشدا هیچ بوارێکی بۆ کاری کۆمەڵی مەدەنی نەهێشتۆتەوە. هەر ئەم رەخنانەشی وایکرد کە تۆمەتی ترۆتسکیزمی بخرێتە پاڵ.

دەرەنجام
گرامشی دووبارە پێناسەیەکی نوێی بۆ رۆڵی رۆشنبیر و پەیوندی بە کۆمەڵگەوە کردەوە، ئەو لەیەککاتدا کەسێکی سیاسەتمەدار، بیرمەند، چالاکوانێکی سیاسیی و مەدەنیی بوو، هیچ سنوورێکی بۆ چالاکییە فیکرییەکانی دانەنا و خۆی لەناو کتێبخانەیەکدا زیندانی نەکرد. هەروەها ئەو توانی لە رێگەی رەخنەکانییەوە لە فیکری سەنتڕالیزمی خۆرئاوایی و هەژموونگەرایی، دەرگا بۆ زۆر فەیلەسوف و بیرمەندی تر بکاتەوە کە لەسەر هەمان رێچکە، داهێنانی باش بکەن. لە هەمووشی گرنگتر ئەوەیە، ئێمە لە ژیانی گرامشی فێری ئەوە دەبین، کە چەندە رژێمەکان دیکتاتۆر و ستەمکار بن، بەڵام ناتوانن فیکر و فەلسەفە لەناوبەرن.
بەدڵنیاییەوە گرامشی یەکێكە لە فەیلەسوفە دیارەکانی جیهان و کاریگەری تیۆرییەکانی بەسەر تەواوی جیهاندا هەیە. قسەکردنیش لەبارەی ئەم کەڵە فەیلەسوفەی جیهانەوە، زۆری دەوێت، من تەنها پێناسەیەکی خێرام بۆ فیکر و خەبات و ژیانی کردووە، بەو هیوایەی لە داهاتوودا شتی زیاتری لەبارەوە بنووسم.

——————————————————————–

سەرچاوەکان:
1/ سيار الجميل. مفهوم المثقف عند غرامشي. /www.almadasupplements.net
2/ سعد محمد رحيم.غرامشي والهيمنة الثقافية. /www.almadasupplements.net
3/ مصطفى شلش. غرامشي في زمن المظاهرات. /www.almadasupplements.net
4/ . . www.marx21.de.ANTONIO GRAMSCI: DAS HIRN FUNKTIONIERTE WEITER

دەسپێک:
دیکۆمێنت یان ئەرشیف زۆرگرنگ و بەکەڵکە، بەهۆیى دیکۆمێنتەوە زۆربابەت و کێشەو ڕوداو قەوماو لەمێژووى گەلاندا بەهۆى دیکۆمێنت و بەڵگەننامەو نوسراوى پارێزراوەوە دەتوانرێت زۆر تەمومژو پەڵەهەورى ڕەشى گومان لەمێژووى گەلاندا بڕەوێتەوەو تێشک بخرێتە سەرگومان و ڕاستییەکان و ساخبکرێتەوە، زۆربابەتیش تەتەڵەبکرێت و ببنە کەرەسەى توێژینەوەولێکۆڵینەوەى چڕو تۆکمەو مێژووى پێ دەوڵەمەند بکرێت. سەنتەرو ناوەندو بەشى تایبەت بەدیکۆمێنت و بەڵگەنامە لەوڵاتدا بکرێتەوەو گرنگى پێبدرێت، لەزۆربەى وڵاتان ودەوڵەتاندا تەنانەت لاى دراوسێکانمان لەلایەن دەوڵەتانى بەنمونە:وەک تورکیاو ئێران و وڵاتەعەرەبیەکانەوە بەگرنگییەوە دەپارێزرێن و سەیردەکرێن و لەوپێناوەدا سەنتەرو ناوەندى مەزن و مۆدرێنى سەردەميانەيان کردۆتەوەو لەنێوەندەکانى کەلتورو مێژووى خۆیاندا بۆ لێکۆڵینەوەو توێژینەوە زانستییەکان کەڵکیان لێوەردەگرن و مێژووى خۆیانیان پێدەوڵەمەند کردووەو پاراستویانن.بەڵام بەداخەوە لاى خۆمان زۆر گرنگى بەئەرشیف و بەڵگەنامەو دیکۆمێنت و پارێزگاریلێکردن وپاراستنیان نەدراوەو گەلى ئێمە لەونێوەندەدا زیان و زەرەرى زۆرمان توشهاتووەو بەهۆى نەبونى بەڵگەننامەوە نەمانتوانیوە زۆربابەتى مێژوویى ڕاستبکەینەوە یان پێداچونەوەى ووردى سەلمێنراوى بۆ بکەین، بۆیە ئەرکى پارت وڕێکخراوەکانە بەحکومەت و دەوڵەتیشەوە بیر لەم سامان وگەنجینە دەوڵەمەندەى گەلەکەمان لەدیکۆمێنت و بەڵگەنامەى نوسراو کەرەسە کەلەپوورى و مێژووییەکان، پاشماوە پارێزراوەکان بکەنەوەو بۆ ئەوناواندانە سەنتەرو مۆزەخانەى نیشتمانیى لەشارەکاندا دابمەزرێنن وبیر لەم بوارە گرنگ و بەکەڵکە فەرامۆشکراوە بکەنەوەو زیان لەنێوەى بگەڕێتەوە باشترە.

نامە وەک کەرەسەى گرنگ:
نوسینى نامە لەمێژوودا زۆر پڕبایەخە جاران هۆیەکانى پەیوەندیکردن کەم بوون نامەو نوسراو هۆکارى گەیاندنى ئاگادارى و ڕێنمایى و گەیاندنى ڕوداوقەوماوەکان بوون، نامەکان ئەدەبیى مێژوویى سیاسیى ئابوورى کۆمەڵایەتى… هەرشتێکى تربووبن جێگەى بایەخ وگرنگى و سوودبون، گەلان و وڵاتانیش زۆرگرنگیان بەنامەو قەباڵەو بابەتە مێژوییە نوسراوەکانداوەو پارستونیان و ئەرشیفیان کردون و بەلایانەوە گرنگ وپڕبایەخن و بەهۆى نامەو نوسراوە تایبەتى وگشتییەکانەوە زۆر بابەتە داپۆشراو تەمومژاوییەکان ڕوون بوونەتەوەو لەبەرتیشکى لێکۆڵینەوە وتوێژینەوەکاندا سودیان لێوەرگیراوەو بەربەستى زۆر بابەت وڕوداوى هەڵگرتوویان ڕوونکردۆتەوە.
لەمێژووى کوردا کەس بەقەدەر مامۆستاى مەزن عەبدوالرەقیب یوسف نرخى نامەى نەزانیوەو تێیى نەگەیشتووە، گەرسەیرى بەرهەم و ساید وپەیجەکەى بکەین بەوڕاستییە دەگەین کەهەزاران نامەى پاراستووەو سودى لێوەرگرتووەو بەکەڵکن و جێگەى شیاوى خۆیان لەزۆربابەتدا دەگرن، جێدەستى کەمال مەزهەر ئەحمەد،کەمال نورى مەعروف، کەمال ڕەئوف محەمەد، ڕابەرى سەید ئیبراهیم و عەبدوڵا زەنگەنگەنەو… ئەوانى تریش بەنێوەندەکەو پڕبایەخیى ئەم بوارە گرنگەوە دیارە،کەواتە نرخیى نامەو نوسراو لەمێژوودا پڕبایەخە و کەرەسەى خاوى سەرەتایى زۆر بەکەڵکن بۆ گۆشە نەزانراوەکانى مێژوو.

دکتۆر محەمەد سابیر ونامەکان:
دکتۆر محەمەد سابیر، پیاوێکى زانستى و ئەکادیمییە، نیشتمان پەروەرە، ڕاستگۆیە، هاوڕێکانى هەمیشە وەک کەسێکى بەوەفا سەیرى ئەکەن، ئەم پیاوە لەهەرشوێنێکدا بوایە دەوڵەت و پارت وڕێکخراوەکان سودیان لەتەمەن و ئەزمۆن وتاقیکردنەوەکانى ئەم پیاوە وەردەگرت و گەورەترین سەنتەریان لەپێناوى زانست و نەوەکان دەخستە بەردەستى و هەموو پشتیوانییەکیان دەکردو ئەویش بەپشتیوانییەکانى سودى بەنیشتمان و نەوەکانى دەگەیاند، بەڵام بەداخەوە ئەم گەنجینەیە، ئەم سامانە گرنگانەى نیشتمان ونبوون و لەناوەنەدەکاندا وەک کورد دەڵێت: پەنجەیان بەزاخدا کراوەو لەپەراوێزادا ژیان دەگوزەرێنن، وەک گۆرانى مەزن دەڵێت:
بەڵێ دیارە لەناو قەومى بەسیتا قەدرى سەنعەتکار
وەکو عەعکسى قەمەروایە لەناو حەوزێکى لیخندا
بەڵام تەختى ڕوفاهو تاجى حورمەت میللەتى هوشیار
بەئوستادێ ئەدا وەک تۆلەناو شمشاڵى کون کوندا

.. بەداخەوە بۆ ئەودۆخە گشتگیرەى هەموانى لەتاساندا هێشتۆتەوە، بەهیوام ڕۆژێک بێتە پێشەوە ئەم سامان و گەنجینەگەورانەى زانست و مەعریفەى وەک دکتۆر محەمەدسابیر لەیاد نەکرێن و ڕێزیان لێبگێرێت.

چراى ڕێی خەبات یان…. نیشتمان:
کاتژمێر٤ ى پاشنیوەڕۆى ڕۆژى دووشەممە ١٦ــ ٦ــ٢٠٢٢، بە ئامادەبوونى ڕوناکبیران ونوسەران و نیشتمانپەروەران، لەهۆڵى تەوارى شارى سلێمانى، نوسەر دکتۆر محەمەد سابیر، سێ کتێبى خۆیى لەقەباروشێوەو ناوەرۆکى جیاواز بەناوەکانى،یەکەم: چراى ڕێى خەبات،٣٣٤لاپەڕەى قەبارە گەورە، کەبیریتیە، لەبەشێک لەنامەو دیکۆمێنت لە شۆڕشى نوێدا،چەردەیەک نامەى تایبەتیە، دووەم:بیرەوەرییەکانم لەغوربەتدا، بیرەوەرى،٥٥٥لاپەڕەى قەبارە وەزیرى،سێیەم: ئەلبومى تێکۆشان، وێنە تایبەتى و گشتییەکانیەتى، قەبارە گەورە ٢١٤ لاپەڕە، بەرهەمەکانیش هەرسێکیان لەلایەن جەمال لۆلۆوە، ئامادەى چاپکراون. من پیرۆزبایى گەرم بۆ دکتۆر محەمەد سابیرو جەمال لۆلۆپێشکەش و دەستخۆشیان لێدەکەم، بۆئەم بەرهەم بەسودو بەکەڵک و گرنگانە، بەهیوام هەنگاوى دیکەى بەشوێندابێت و کتێبخانەى کوردى بەم جۆرەبابەتە بەکەڵک وگرنگ وبەسودانە بڕازێنرێتەوەو سودى بۆنەوەکان و ئایندەهەبێت.

چراى ڕێى خەبات..
نامەکان بەشێوەیەکى گشتى گرنگن نرخى تایبەتى وگشتییان هەیە،وەک مێژووى نوسراو بەڵگەنامە نامەکانى شێخ مەحموودى حەفید، بۆ کەسایەتیەکان وجەنگاوەرەکانى بەشێکى زۆریان لەنێوچون و فەوتاون ئەرشیف و نامەکانى (کەریم بەگى فەتاح بەگى هەمەوەند)، کەنامەى(مستەفاکەمال ئەتاتورک)ى تێدابووە بۆقارەمانى سەردەمى خۆى کەریم بەگ لەبەڵگەنامە گرنگەو پڕبایەخەکان ئەژمار دەکرێت، کەریم بەگ فەرماندەى ئازاو بوێرى لەشکرى شێخى نەمر بووە،کە دەیان نامەى کەسایەتى تێدابووە بۆناوبراو کە دوایى ساڵانى ١٩٧٦بەدواوە، بەهۆى نەپاراستن و هەڵنەگرتنى لەشوێنى پارێزراو پێوێستدا لەنێوبراون وبونەتە خۆراکى ئاگر، گەرئەونامەو دیکۆمێنتانە بمانایە زۆر تاریکى مەسەلەو کێشەى کوردى یەکاڵاو ڕوندەکردەوە، نامەو ئەرشیفى (شێخ فەرەج)ى بانى بنوک یەکێک لەسەرکردە قارەمان و بوێرو چاونەترس و ئازاکانى سەردەمى شێخ مەحموودى حەفید بوو، ئەویش نامەو دیکۆمێنتەکانى بەهۆى نەپاراستن و نرخ نەزانینەوە بە دەردى ئەوانى ترچوو،نامەکانى خوالێخۆشبوان قازى محەمەد و بارزانى و مام جەلال وکاک نەوشیروان مستەفاو… کەسایەتییەکان لە نێوەندى مێژوودا پڕبایەخن گرنگى و ڕونکردنەوەى بەکەڵک لەسەر هەلومەرجەکان پێشکەش دەکەن، ڕونکردنەوە لەسەردیوە شارەوەوداپۆشراو پڕتەماوییەکان دەخەنە ڕوو، نامەکانى نێو ئەم کتێبەش هەمان بایەخ وسوود بۆنوسین وتوێژینەوەو لێکۆڵینەوەى قۆناغێکى نوێ دەهێننە ئاراوەو بەرچاو ڕونیمان دەخاتە بەردەست، پێویستە نوسەران وڕوناکبیران نێوەندىڕۆشنبیرى لەزۆر بابەتدا قەتیس وبەرتەسک نەکەنەوەو ڕۆشنبیرى ونوسین لەمانا بەرفراوەن و گشتییەکەیدا سەیربکەن و نامەو نوسراوە پارێزراوەکان بەبایەخەوە سەیربکەن، چونکە بەهۆى دۆخ وهەلومەرج وڕووداو قەوماوەکانەوە لەکوردستاندا هەزاران بەڵگەنامەو نوسراو نامە… بونەتەخۆراکى جانەوەران و مێروىزیانبەخش و ئاگر ولەناوچوون. بۆیە داواکارم وهیواموایە لەولایەن و کەسایەتییانە وحکومەت و دەسەڵاتدارانە بیر لەسامانى وڵات لەکەلتوورو نوسراو شوێنەوارو گەڕەکەکۆن و ئەشکەوت و قەبرسان و شوێنەوارە مێژووییەکان بکرێتەوەو سەنتەرى نیشتمانى بۆئەوبوارەتەرخان بکەن و بۆلەدەستنەدانى مێژوو دابمەزرێنن و بەگرنگیى بەرزەوە سەیرى نێوەندەکەبکەن،کەرەسەکان بپارێزن، نامەش وەک ئەم کتێبەو هەزارانى تر گردوکۆبکرێتەوەو بەباشترین شێوەى سەردەمییانە بپارێزرێت. بۆیە ئەم هەنگاوەى دکتۆر محەمەدسابیر گرنگە وەک هەنگاوە سەرەتاییەکانى تر کەلەلایەن چەند کەسێکەوە لەپێناوى نامەو پارستن و ئەرشیفکردنیدا نراوە.

ئەم کتێبە بەشێک لەنامەو دیکۆمێنتى دکتۆر محەمەد سابیر لەشۆڕشى نوێدا، بەرگیى یەکەمیى بۆنامەکان لەسەرداناوە، دیارە لەبەرنامەیدایە بەشی دیکەیشى لێبەرهەم بهێنێت، وەک لەکۆڕەکەشدا ئاماژەى پێدرا، دکتۆر خاوەنى بەڵگەنامەیەکى یەکجار زۆرەو خاوەنى ئەرشیفێکى دەوڵەوندە لەم بوارەدا،بەهیوام کەسانى شارەزا لەهەوڵ و هاندانى دکتۆردابن بۆساخکردنەوەو بەچاپکردنى ئەم ئەرشیفە دەوڵەمەندەو سود بەهەموان بگەیەنێت، ئەوى ڕاستیى بێت من تەنیا هەڵوێستە لەسەر ئەم کتێبەى دکتۆر دەکەم و دەتوانم خوێنەوەى بۆبکەم، چونکە من ئەویندارى دیکۆمێنت و بەڵگەنامەو خوێندنەوەیانم وبەلامەوەجێگەى مەبەست و گرنگیپێدانە، پاش هاتنەماڵەوە، زوبەزوو دەستم بەخوێندنەوەى ئەم کتێبە گرنگە جوان و پڕبایەخەکرد، زۆر هەستم بەئاسودەیى و گرنگى و سودى ئەم نامانە کردو چێژم لێبینین. کەئەم نامانە چەند بەکەڵک و بەسودن و زۆر ڕێى تاریکى مێژووى ئەوکاتەمان بۆ ڕوناک دەکاتەوە، زۆر بەربەست وەلادەخەن. لەلایەکیى دییەوە پاراستن و مانەوەو پاراستنى ئەم نامانە بەم شێوەیە، هەمووى چیرۆکى گەورەو پەیامى جوانیان لەپشتەوەدا حەشارداوە زۆر نهێنى دواى ساڵى ١٩٧٥مان بەهۆى نامەکانەوە بۆ ڕوون وئاشکرا دەبێت، ڕاستە نامەکان کەسین و بۆ خودى دکتۆر نوسراون، بەڵام لەناوەرۆک و مەبەستدا گرنگ و پڕمەخزاو ڕاستین، پەند ئامێزو پڕ لەهیواى ئەوێ سەردەمن، ئێمە لەم نامانەوەو کۆدەکانیەوە زۆر نهێنى، زۆر بابەتى گرنگى لێهەڵدەهێنجین، چونکە وەک گوترا نامەکان بەپێى هەلومەرج و کات و سەردەمى خۆى نوسراون، بابەتى لێکۆڵینەوەو توێژینەوەى وردو پەراوێزو ڕوونکردنەوەى زیاتر هەڵدەگرن، نامەى وشک و بێناوەڕۆک نین، بەڵکو لەڕێگەى نامەکانەوە زیندوێتى و کۆڵنەدان و تێکۆشانى گەلێکى ستەمدیدەو وێڵى ئازادى و تێکۆشان و بەرخۆدان، کەگەلى کوردو نیشتمانەکەیەتى لەنامەکاندا بوونى هەیە، دوژمنانى ناوخۆمان و دوژمنانى دەرکیش لەم تێکۆشان وبەرگرییەى ئەم گەلە کەم تەرخەمیان لەزوڵم وسوتماککردن و خوێنڕشتنى ئەم گەلە بەئاگرو ستەم لەزوڵمى جەبەروتیان قسوریان نەکردووەو بۆ ساتێک دەرفەتەکانیان بۆتاوان و خوێنڕشتن و لەناوبردن لەکیس نەداوە، دکتۆر خۆى خاوەنى عەقڵیەتى بەڵگەنامەو دیکۆمێنتە بۆیە بەوپەڕى سەخاوەت وگرنگییەوە لەم بابەتەو بەکەڵکیەکەى ڕوانیوەو وەک مێژووى قۆناغێک خستویەتییە بەر دیدەى ئێمەومانان و ئەو لەئێمە زیاتر پەرۆشى و گرنگى ئەم نامەو نوسراوانە دەزانێت و دەزانێت سودەکەى چییە؟ دکتۆر خۆیشى خاوەنى مێژوویەکى دەوڵەمەندو پڕئەزمۆن وتاقیکردنەوەى ناوەوەى نیشتمان و دەرەوەیە، دەزانێت نرخ وبەهاى سەردەمیانەى ئەم نامانە چین و لەکوێدایە، بەهیوام لەهەنگاوەکانى بەردەوام بێت و نەوەستێت لەپێناوى مێژوو قوربانیدانى گەورەى گەلەکەمان، کەلەوپێناوەدا نەوەکان قوربانى زۆریان بۆسەروەرىو بەرزى خاک پێشکەشکردووە.

بەرئەنجام:
نێوەرۆک وکاکڵەو ناوەخنى نامەکان بەگشتى وەک وترا گرنگن، هەواڵودەنگوباسى وردى ئەو سەردەمەى گەل ونیشتمان پێیدا گوزەرى کردووە تێدایە، نامەکان یان فەرمین یان کەسین وکەسایەتییەکان هەموویان پێشمەرگەو تێکۆشەرى کوردو سەرکردەکانى یەکێتیی نیشتمانى نوسیویانن، کات و شوێن و هەلومەرجى دیارى کراوە، ڕوداو دۆخى ئەوسەردەمەى شۆڕش و خەڵک لەگوندو شارەکانى لەخۆگرتووە، بارى ئابوورى وکۆمەڵایەتى وگەشەو پێشکەوتن و شەڕو چەک و خۆراک و ناوچەئازادو پەیوەندییەکانى شۆڕشى لەناوەخندا کۆکردۆتەوە، شەڕى ناوخۆو هۆکارو داکشان و هەڵکشانى تێدایە، ناوى زۆرشەهیدى سەرکردەو کات وساتى شەهیدەکان وڕونکردنەوەو بۆچونى لە ئامێزى نامەکاندایە، زۆرهەڵوێست و هەلومەرج ئاماژەى پێدراوەو ڕونکردنەوەو بارى سەرنجى لەخۆگرتووەو شەڕى ئێران عێراق وهەڵوێستى پارتە کوردى وعەرەبیى وئیقلیمى و نێودەوڵتییەکان باسکراوە، گەلێک بابەتى دیکەیش لەبارەیانەوە دواون.. هەموو نامەو دیکۆمێنت وبەڵگەنامەکان گرنگ و مێژووین.

هەندێ وردە سەرنج بۆ نامەکان:
یەکەم: دەبوو پەراوێزەکان زۆرتربوونایە ڕونکردنەوەو مێژوو بەرواروى زیاتر تێدابوایە.
دووەم: رونکردنەوە لەسەرکەسایەتییەکان شەهیدەکان هەبوایە، قەبارەو جۆرى کاغەز ئاماژەى پێبدرایە.
سێیەم: دەبوو لەتایپکردنى نامەکان ڕێنوسى ئەمڕۆ بۆ دەستەواژەو نوسین لەبەرچاوبگیرایە نەک بەشێوەى کلاسیکى و سەردەمى خۆى تایپ بکرێت، ڕێنوس بۆ بەڵگەنامەو جوانکردنى لەئێستادا گرنگەو بۆخوێنەریش باشترو سەرنج ڕاکێشترە.
چوارەم: ڕیگەى زۆرێک لەنامەکان ناوى گەیەنەرو شوێنى ناردن وگەیشتنى دیارنیە دەبوو لەوبارەوە ڕونکردنەوەو ئاماژەدان هەبوایە.
پێنجەم: دەبوو نوسەرى نامەکان مردن وەفاتیان یان شەهیدبوونیان وەک مێژوو بنوسرایە ئەمەگرنگى میژوویى خۆیى هەیە، بۆ لێکۆڵینەوەو توێژینەوە.
شەشەم: دەبوو هەرسێ بەرهەمەکەى نوسەر لەڕوى دیزاینەوە لەیەک شێوەو قەبارەدا بوایە، چونکە لەنێوکتێبخاندا، هەم بابەتەکان لێکەوەنزیکن، هەم بۆنوسەریش باشترە کتێبەکانى لەتەنیشت یەکەوە ڕیزبەندى بکرێن وجێگەى شیاوى خۆیان بگرن.

١٧ــ ٥-٢٠٢٢

یەکێک لەو کارانەی کە لە سەرەتای هاتنی دەسەڵاتی کوردی و لاچونی دەسەڵاتی بەعس دەبوو بکرایە ئەوە بوو دەست بکرێ بە کۆکردنەوە و ڕێکخستنی زمانی کوردی کە ساڵەها بوو بە هۆی گوێ پێنەدان و پەرگەندە بوون لە لێواری لەناو چون بوو. لەناو چون بە مانایە نا کە نەزانی بە کوردی بدوێی، بەڵکو بێ خاوەن و بێ ناز و بێهێز و لاوازی زمان وا ئەکات کە کاڵ بێتەوە. هەڵبەتە لێرە و لەوێ چەندان نوسەر و شاعیر هەبوون، بەشێکی زۆریان هەمبانەی ووشەی جوان و شیرینی کوردیان پێ بووە.
بەڵام بە ڕاستی زمانی کوردی ئەگەر چی هەر وەک کورد خۆی سەرسەختییەکی بێوێنەی کردووە لە مانەوەدا، بەڵام هەر زمانێک ئەگەر نۆژەن نەکرێتەوە ووشەی بۆ زیاد نەکرێ پێ بە پێی پێشەکەوتنی تەکنەلۆژیا و هاتنە ناوەوەی چەمکی زمانەوانی تازەی جیهان لە هەموو بوارەکاندا، ئەوا ئەو زمانە تیژییەکەی خۆی لەدەست ئەدا و کول ئەبێ ناچار ئەبێ چەمکی زمانەکانی تر بەکار بهێنی و ووردە ووردە چراکەی کز ئەبێت.
دەسەڵاتی کوردی سەرەڕای ئەوەی کە لە چەندین لایەن و کەسایەتییەوە ئاگادار کراوەتەوە، خەڵکانێک هەبوون شارەزا لە زمانی کوردی و توانای ئەوەیان هەبوو زمانەکە بە شێوەیەکی زانستی و سەردەمی کۆبکەنەوە لە لاوازی ونەمان ڕزگاری بکەن، لە هەمانکاتدا ببێتە سەرچاوە بۆ نوسەران و نەوەکانی داهاتوو بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە سەری لە کاتی پێویست و کاری زمانەوانیدا، بەڵام بە داخەوە دەستیان بۆ ئەو کارە نەبرد، سەرەڕای ئەوەی ئەوە کاری هەر دەسەڵاتێکی حاکمە لە هەر ووڵاتێکدا کە زمانەکانی ناو ووڵاتەکەی بپارێزێت لە لەناوچوون ڕزگاری بکات، لەبەر ئەوەی کەلتوری ووڵاتەکەیە.
زاتێک بە ناوی (بۆکان جاف) کە بێخەمی دەسڵاتی بەم شێوەیە بینی ناچار بە تەنها قۆڵی لێهەڵماڵی و ئەو کارەی خستە ئەستۆی خۆی حەوت ساڵی تەمەنی تەرخان کرد بۆ ئەوەی زمانی کوردیش وەک زمانەکانی تری دنیا ببینرێ لە پلاتفۆرمی گۆگڵ وەک زمانەکانی تری ئەم سەرزەمینە، پێموانییە کە ئەم زاتە تەنها گێچ بەرزی کوردایەتی وای کردبێ ئەو کارە بکات، یان تەنها بۆ دەرکەوتن و بەرژەوەندی تاکە کەسی ئەوەی کردبێ.
لەبەر ئەوەی کارێکی وا تەنها کەف و کوڵی کوردایەتی نییە پاش ماوەیەک بنیشێتەوە، بەڵکوو کارێکە داهاتووی لەسەر بنیات ئەنرێ، ئەمە یەک لەو کارانەیە کە کۆڵەگەکانی ووڵاتی لەسەر بنیات ئەنرێ.
ئەبێ بۆ بنیاتنانی سەرلە نوێی کەسایەتی کورد کە دوژمنەکانی هەمیشە لە هەوڵی شکاندن و شێواندنین، بەم شێوەیە بیر لە ئەنجامدانی کارەکان بکرێتەوە، بە هۆش و بیرێکی ژیرانەی وا بە دوور لە دەمارگیری و هاش هوش، کە ئاستەکەی لە چۆنایەتیدا زۆر بەرزتر بێت.
ئەمە ئەو هۆشیاریەیە کە پێویستە بۆ بەرەنگار بونەوە لەبەرامبەر لەناو چون و پەراوێز خستن، پێویستە هەر لاوێکی هەڵچوی کورد شوێن پێی (بۆکان) هەڵگرێت بۆ ئەنجامدانی کارێکی ڕاست و ڕەوان، باشترە لەوەی لەعنەت لەو ڕۆژە بکات کە ئەو تیایدا بە کوردی لەدایک بووە.
لە سایەی دەسەڵاتی ئەم ڕۆژگارەی کوردیدا، ئەبێ تاکەکان پشت بەخۆیان ببەستن و دەست لەدەستی یەکتر بکەن گیانی یارمەتی و لێبوردەییان هەبێت بەرامبەر بە یەک، هەمیشە چاوەڕوانی ئەوە نەبن کە دەسەڵاتێک هەیە ئەبێ ئەم ئەرکانە بەجێ بگەیەنێ، ئەبێ قایل بین بەوەی کە ئەم دەسەڵاتە ئەوە ناکات، ناکرێ چاوەڕوان بی و هیچ نەکەی. ئەبێ هەرکەسێک توانایەک لە خۆی بەدی ئەکات هەوڵ بدات بەرەو پێشی بەرێت. نمونەی لەو بابەتە لە ناو کورددا زۆرن کە ئەتوانین هەندێکیان لێرەدا بهێنینەوە وەک (کاک هۆمەر و کەیسی ئەنفال و گۆڤاری ئەنفالستان، چەند ساڵێکە باری قورس و چیرۆکە تاڵەکانی ئەنفالی لەسەر شانی خۆی ناوە )، (کاک گۆران و ماڵپەڕی دەنگەکان، کۆمەڵێک کەسی بە ئەمەکی لە دەوری مەڵپەڕەکە کۆکردۆتەوە)، (ماڵپەڕی ڤەژین کە کۆمەڵێک لاوی ڕۆژهەڵاتن، کاری کۆکردنەوەی فەرهەنگە کوردییەکان ئەکەن خستویانەتە بەردەستی هەموان)، (کورد ئایتی گروپ کۆمەڵێک لاوی شارەزا و خوێن گەرمن، لە هەوڵی خزمەتکردنی کوردن لە ڕێگای ئای تییەوە)، (کورد فۆنت کۆمەڵێک کەسی شارەزان فۆنتی زۆر جوانی کوردیان ساز کردووە)، ڕەنگە زۆری تریش هەبن لێرە و لەوێ بە کاری زۆر بەسودەوە سەرقاڵن، کارەکانیان کونجێک پڕ ئەکاتەوە خەڵکانی تر سودی لێ ئەبینن.
ئەم کەس و گروپانە هیچ لایەنێکی دەسەڵات یارمەتییان نادات، بەڵام سەرباری سەختی ژیانی تاکە کەسی خۆیان کاتێکی زۆر و تاقەتێکی زۆر بەکار ئەهێنن بۆ بەردەوامی ئەو کارانە لە پاڵ سەختی ژیاندا، کە بەشێکیان کاری دەسەڵاتێکە توانایەکی ماڵی لەبەردەست بێت، بەڵام ئەوان ئەو کارە ئەکەن بە توانای خۆیان لە گیرفانی خۆیان.
ئەمەی لێرەیا ئەوترێ بەو مانایە نییە کە ئیتر ئەو کارە لەسەر ئەستۆی دەسەڵات لاببرێ و ئەوە ببێتە سوننەت و کاری تاکەکانی ناو کۆمەڵگا، هەروەها بەو مانایەش نییە هەرکەس بەر ماڵەکەی خۆی پیس بوو، بڵێ (بەخوا حکومەتێکی خراپمان هەیە). لە ڕاستیا هەر بیرۆکەیەک و کارێک سەرەتا لە تاکێکەوە سەرچاوە ئەگرێ، ئەگەر دەوڵەتیش یارمەتیدەر بێت، هەوڵە تاکە کەسییەکان ئەبێ جێگای خۆی هەبێت بۆ ئەوەی کەسێتی تاک لەوەی ئێستا هەیە تۆکمەتر بێت.
ئەو هەوڵانەی (بۆکان) لە کاتێکدا دەستی پێکردووە کە کورد بوون لە باکور ئاسان نییە و کورد بە بێ دەنگی جینۆساد ئەکرێ، لەو کاتانەدا هەوڵی لەناودانی کورد هەبوو لە ڕۆژئاوا، لە ڕاستیا هەمیشە پیلان ئامادەیە لەسەر مێزی دوژمنەکانی کورد.
ئەو هەوڵانەی (بۆکان)لەو کاتانەیا دەستی پێکردووە کە کورد بە لێشاو لەدەست ترسی لە ناو چون و نا دادپەروەری ووڵاتیان بەجێ ئەهێشت، زۆرێک هەبوو تفیان لە ووڵات ئەکرد.
بۆیە ئەو هەوڵانەی (بۆکان) کە ئێستا بە ئەنجام گەیشتووە مایەی ڕێز و خۆشەویستییە لە لایەن هەموو تاکێکەوە.
لەو ڕۆژانەی ڕابردوودا پۆستێکم بینی لە لایەن بەڕێزێکەوە کرابوو تیایدا وێنەی ئامارێکی دانابوو کە کورد چەندن لە هەر ووڵاتێک لە ووڵاتەکانی ئەوروپا و هەندێ شوێنی تر وەک خۆی دەیڵێ هەوڵی داوە لە دەزگاکانی بەرپرس لەو بابەتە زانیارییەکانی بەدەست هێناوە. ئەم کەسە بە هەوڵدان لە ماوەی شەش مانگدا بەم ئامارە گەیشووە. لە بەرامبەردا ئەبێ ئەم کارە بەرز بنرخێندرێ و دەستخۆشی لێ بکرێ کەسێک کارێکی ئەنجامداوە لە ماوەی شەش مانگێک کەم نییە جوهد و تاقەتێکی بە خەرج داوە لەو پێناوەدا، بەڵام کاتێک کە ویستم کۆمێنتێکی دەستخۆشی بۆ بنێرم، چاوێکم خشاند بە کۆمێنتەکاندا، لەو کاتەدا وەک کارەبا لێم بدا هەندێ کۆمێنتم بینی بە ڕاستی بە خوێندنەوەی هەستم ئەکرد هەموو جەستەم ژەهراوی ئەبێ، لە بێ ڕێزی کردن، بەکەم نیشاندان، بەدرۆخستنەوە بە ستایلێکی زۆر ناشرین، گاڵتەجاری کردن، و زۆر شتی ناخۆشتر کە جێگەی باسکردنی نییە، بە کەسەێک کە هەوڵێکی داوە زانیاریەک بەردەست بخا.
ئەمە نەخۆشییە ئەبێ چارەسەر بکرێ لە عەقلیەتی تاکەکاندا.. ئەگەر بتەوێ کۆمەڵگا پێش بکەوێ، پێویستیت بە هێزی بازوو نییە، پێویستیت بە چەکی قورس و پێشکەوتوو نییە، بەڵکوو زۆر پێویستیت بە عەقڵێکی هاوسەنگ و هۆشیارییەکی سەردەمیانە هەیە، هۆشیارییەک کە زادەی بیرێکی هاوسەنگ بێت، ئەبێ دەست بەدەستی یەکەوە بگرن ڕێگە پیشانی یەکتری بدەن، بەو شێوەیەی ئەتوانن بەرەنگاری لەناوچون ببنەوە….
ئەبێ هانی لاوانی تازەپێگەیشتوو بدرێ بەو شێوەیە بیر بکەنەوە بەو شێوەیەی (بۆکان) بیری پێ کردۆتەوە چونکە ئەوە رێگەی ڕاستە. زۆر خۆشحاڵم لەم سەردەمەدا ئەژیم کەسانێک لە وێنەی (بۆکان) هەن.

بەختیار
14-5-2022

ئێمه‌ زۆر پێك ده‌چین

ئێمه‌ زۆر پێك ده‌چین
كه‌س تێبینی جیاوازی نێوانمان ناكا
ده‌ وه‌ره‌ ئه‌ی دره‌خت
ڕۆڵی خۆمان بگۆڕینه‌وه‌
تۆ ده‌چیته‌ ماڵی من و
وا پێشان ده‌ده‌ی تۆ منی
منیش هۆ له‌و چۆلاییه‌
له‌ جێی تۆدا ده‌وه‌ستم
وای نیشان ده‌ده‌م تۆم
هاوسێكانم به‌ قسه‌وقسه‌ڵۆكان غه‌یبه‌تت ده‌كه‌ن
وه‌ك ئه‌وه‌ی ڕاهاتوون له‌گه‌ڵ منیش وا ده‌كه‌ن
وه‌كو منیش
له‌ به‌روبوومی به‌ تامت زیاتر لێ هه‌ڵناوه‌رێ
مناڵه‌ برسییه‌كانیشم
یه‌ك به‌رت لێ ناكه‌نه‌وه‌
چوون فێرم كردوون
هیچ خه‌ونێك نه‌دروونه‌وه‌
گه‌ر به‌ ئاره‌قه‌یان ته‌ڕ نه‌بووبێ ..

وه‌ره‌ دره‌خت ڕۆڵمان بگۆڕینه‌وه‌ !
به‌ڵێنت پێ ده‌ده‌م
چۆله‌كه‌كانت
ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر سنگیشم نووستن
بێداریان نه‌كه‌مه‌وه‌
پرچی با دابێنم و
ده‌ست به‌ قوڕگی پڕ له‌ هاواری دادێنم
به‌ڵێن ده‌ده‌م
دوو عاشق‌
كه‌ ماچێكی به‌ دزی
له‌ پشتی ترسه‌وه‌ ده‌كه‌ن
بشارمه‌وه
هه‌رگیز خۆم
له‌ گه‌رمای پڕوكێن نه‌دزمه‌وه‌ ..

وه‌ره‌ ئه‌ی دره‌خت با ڕۆڵمان بگۆڕینه‌وه‌ !
تا له‌ تۆ فێر بم
ڕه‌گ و ڕیشه‌ی خۆم خۆش بوێ
كه‌ به‌ هێز و تاوه‌وه‌ له‌ خاكم ده‌چه‌سپێنێ
كه‌ خۆشم ده‌وێ
ته‌نانه‌ت كه‌ ڕێگه‌ی هه‌ڵاتنیشم
له‌ سیمای داركه‌رێكی مڕومۆچ لێ ده‌گرێ .

هیچ قه‌سیده‌یه‌كم
له‌باره‌ی ده‌ریاوه‌ نه‌نووسیوه‌

هیچ قه‌سیده‌یه‌كم له‌باره‌ی ده‌ریاوه‌ نه‌نووسیوه‌
چونكه‌ ترساوم وشه‌كانم
به‌ر پاپۆڕه‌ نقووم بووه‌كان بكه‌ون
یا قه‌ڵه‌مم به‌ ڕشانه‌وه‌ی گه‌نجێك پیس ببێ
وه‌ختی هه‌ڵاتنی بۆ وڵاتێكی سنگفراواتر
ده‌ریا تووشی سه‌رسووڕانی كردووه‌ ..

دیسان هیچ قه‌سیده‌یه‌كیشم
له‌باره‌ی ئاسمانه‌وه‌ نه‌نووسیوه‌
چوون خه‌ونه‌كانم به‌ بێ باڵیش ده‌مگه‌یێنن
پاشان تفه‌نگه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌
پاسارییه‌كیان نه‌هێشتووه‌ نه‌یانكوشتبێ
هه‌وڵیشم نه‌داوه‌
قه‌سیده‌یه‌ك له‌باره‌ی ڕێگاوه‌ بنووسم
چوون غوربه‌ت
پێیه‌كانمی خواردووه‌
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی دزه‌كان
تریفه‌ی مانگیان له‌ گیرفانییان كردووه‌ و
ڕێگایان به‌ تاریكی هێشتووه‌ته‌وه‌ ..

ته‌نانه‌ت قه‌سیده‌م
له‌سه‌ر به‌هه‌شتیش نه‌نووسیوه‌
چونكه‌ من خۆشه‌ویستێكم نه‌بووه‌
له‌سه‌ر مه‌مكی بنووم
كه‌ ئۆقره‌یشم وشك هه‌ڵاتووه‌
لێوی ژنێكم نه‌مژیوه‌

من شاعیرێكم
تا ڕاده‌یه‌ك له‌سه‌ر هیچم نه‌نووسیوه‌
ته‌نیا جارێك
قه‌سیده‌یه‌كم له‌باره‌ی گۆڕێكه‌وه‌ نووسی
به‌ قه‌باره‌ی نیشتمان
پاشان جه‌سته‌ی خۆمم تێهاوێشت و
مردم .

من شاعیرێكی تا بڵێی هه‌ژارم
كه‌ منداڵه‌كانم برسی ده‌بن
قه‌سیده‌ی فرێشیان ده‌‌ گه‌رووی داوێم
كه‌ ژنه‌كه‌یشم ترسی ئاینده‌یه‌تی
له‌ په‌راوێزی تێكستێكی خراپ ده‌یشارمه‌وه‌
چوون چاوی شه‌یتانان
به‌ سرووشتی خۆیان
به‌سه‌ر ده‌ق دا نه‌بێ ناسووڕێن
له‌ باتی نان و په‌نیر و شیری پاكژی مناڵان
دیوانێكی شیعر و
به‌سته‌یه‌ك كاغه‌زم كڕی
ژنه‌كه‌م هاواری كرد
(( تۆ باوكێكی خراپیت))
له‌ كاتێكدا
به‌ تووڕه‌ییه‌وه‌ دیوانه‌كه‌ی ده‌خوارد
به‌ڵام ڕێگه‌ی دام ئه‌و ڕستانه‌ی
‌به‌ لێوییه‌وه‌ نووسابوون
تا دوا پیتی ‌ وشه‌ی ( خۆشم ده‌وێی )
بلێسمه‌وه‌ .

سه‌رچاوه‌‌ ماڵپه‌ڕی :
http://mahertolba62.blogspot.com/p/blog-page_82.html

بە ناوبانگ بوون یەكێكە لە ئارەزووە گەورەكانی مرۆڤ، لە كۆنەوە تا ئێستا، هێزێكی پاڵنەر و كاریگەرە بۆ گەیشتنی مرۆڤ بە ئاستی رێبەرایەتی و لێپرسراوێتی، ئەم حەزە لە خەسڵەتی مرۆڤدا كۆنە و پەیوەندی بەو ململانێیانەوە هەبووە مرۆڤەكان لە قۆناغە جیاجیاكانی ژیانیان كردوویانە لەگەڵ یەكتردا، ناوبانگ بوون كاركردنە لە سەر لە خود ناسین و گەیشتنی وێنای خۆی و شێوەی، روخسار و رەنگ ی، داهێنان و تواناكانی بە خەڵك، ئەڵبەتە بە زۆرترین خەڵك، ئەمەش مافێكی سروشتی مرۆڤە،
بەڵام دوو جۆر ناوبانگ ھەیە
ئەرێنی و نەرێنی
ئەرێنی ئەم جۆرەیان لە لایەن یاسا و رێسا ریگەپێدراوەكان رەوایەتی پێدەدرێت، ئەو رەوایەتیە ناوبانگی ئەرێنی بەو مرۆڤانە دەبەخشن، ئەو مرۆڤانە بە نەمری دەمێننەوە، ناوبانگی ئەرێنی لەگەڵ تەمەن نیە،پاش مەرگیش كاریگەری ئەمێنێتەوەوە، نەوەكانی دواتریش ئەتوانن شانازی پێوە بكەن،

هەردوو رووەكەی (ئەرێنی و نەرێنی)لە لایەن مرۆڤەوە هەوڵی گەورە بۆ دەدرێت، دیارە هەر قۆناغە و كەرەستە و هۆكارێك رۆڵی بینیوە لە گەیشتن بەم ئامانجە، كەرەستەكانی رابردوو( سوارچاكی و ئازایەتی و راووشكار، جوانی و دەنگ خۆشی)
لە ئێستادا ( بینەر و زۆری لایک و کۆمێنت ھتد.. )

لەم قۆناغە ناو بانگی ئەرێنی بە ئاسانی بە دەست نایەت، لە بەر قووڵ بوون و گەورە بوونی ململانێیەكان لە ناو یەكتردا، وە پێشبڕكێیەكان خێراتر بوون، وە خودی ناوبانگ تەمەنی دەوێ، قوربانی و شەو نخونی، توانای گەورەی دەوێ تا بتوانی بكەویتە بەر دڵان و وینای بینینی خەلك،

ئەوەی ئێستا لە دنیای سۆشیاڵ میدیادا ھەیە ھەر لە سوکایەتی کردن بەیەک و شکاندنی یەکتر و تا ئەوەی وەک بوکەڵەیەکی سێکسیش خۆیان دەردەخەن ، جۆرێکی ناشرینی بەدەستھێنانی ناوبانگە تەمەنێکی کەم بە شێوەیەکی ناشرین دەکەونە بەرچاوی خەڵیکی و دواتر نامێنن.

لە وڵاتە پێشكەوتووەكانی دنیادا بە دەستهێنانی ناوبانگ، بە هیچ شێوەیەك ئاسان نیە، كەسانی نائاسایی و، بێتوانا و بێ بەهرە، هەرگیز ڕێگەیان پێنادرێـت لە ڕێگەی میدیاوە دەربكەون و بەناوبانگ بكرێن. هاوكات خەڵكەكەش كە كەسایەتیەك تەواو لێهاتوو نەبێت لە بوارەكەی خۆیدا، قبووڵكردنی ئەستەمە.
بەڵام بەداخەوە، لە وڵاتەكەی ئێمەدا و لەناو میدیای كوردیدا، دۆخەكە تەواو پێچەوانەیە، ھەر ئەوەندە کەسەکە توانای دەرکەوتنی ھەبێت ، ئیتر بەبێ بەھرە و لێھاتووی لەلایەن میدیاکاناوە گەورەدەکرێن و بۆ کۆکردنەوەی بینەر بە چەنەھا شێوەی جیاواز بەکاردەھێنرێن.
دەبینین میدیا زۆرجار بە ناونیشانی مۆدێلەوە، چاوپێكەوتن لەگەڵ هەندێ لەم كچانە دەكات كە نە مۆدێلن، نە فشانن، نە ستایلن، وەلێ میدیا هەم ناوبانگیان بۆ درووست دەكات و هەمیش دەیانكات بە بەزمی سۆشیاڵ میدیا..

بێ گومان ئەگەر لایەنی پەیواندیدار مەبەستی بێت زۆر ئاسان دەتوانێـت كۆنتڕڵی ئەو میدیانە بكات كە بە مەبەست،ناوبانگ بۆ كەسانی بێ بەهرەو بێتوانا پەیدا دەكەن.

ناوبانگ لای عاریفان
هه‌بوونی ناو و ناوبانگ لای عاریفان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌یه‌. لای ئه‌وان گرنگ نییه‌ ناوبانگیان لێره‌دا چۆنه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ناوبانگیان له‌ولا (دوای مردن) چۆنه‌.
مه‌حوی وته‌نی: به‌بێ نامی ژیام و نامه‌وه‌ر چووم…
:
مه‌ولانا سه‌باره‌ت به‌م به‌ڵایه‌ ده‌فه‌رموێت:

نردبان خلــق ایــــــــن ما و منیست
عــــاقبت زیـــــن نردبان افتادنیست
هــــر که بالاتــــــر رود ابله‌ترست
که استخوان او بتر خـواهد شکست

مه‌ولانا پێی وایه‌ كه‌ هه‌ر كه‌س له‌ په‌یژه‌ی (من من و ئێمه‌) سه‌ر بكه‌وێت، له‌ كۆتاییدا هه‌ر به‌رده‌بێته‌وه‌. واته‌ هه‌ركه‌س به‌ په‌یژه‌ی ناو و ناوبانگ و خۆپه‌رستی و خۆویستی و شوهره‌ت دا سه‌ربكه‌وێت، دواجار به‌شی هه‌ر كه‌وتن و مل شكاندنه‌. هه‌ركه‌س زیاتر سه‌ربكه‌وێت گه‌مژه‌تر و نه‌فامتره‌، چونكه‌ تا به‌رزتر ببێته‌وه‌ خراپتر ئێسك و پروسكی تێكده‌شكێت.
ناوبانگ وه‌كو فودانه‌ (میزه‌ڵان) وایه‌، هه‌تا گه‌وره‌تر بێت ده‌نگی ته‌قینی گه‌وره‌تر و حه‌یابه‌رتر و ئابڕووبه‌رانه‌تر ده‌بێت. هه‌ر كه‌س زیاتر به‌م په‌یژه‌یه‌دا سه‌ربكه‌وێت، ئه‌گه‌ر به‌ر بێته‌وه‌ گۆزه‌كه‌ی ده‌ستی زیاتر ده‌زرنگێ و سه‌دای به‌رزتره‌. وه‌سف و ستایش و پێداهه‌ڵدانی خه‌ڵكیش نرخی قروشێكیان نییه‌، چونكه‌ ئه‌م خه‌ڵكه‌ وه‌كو كه‌وان وان، هه‌تا زیاتر له‌ ئاستتدا بچه‌مێنه‌وه‌ ئه‌و تیره‌ی كه‌ بۆت ده‌هاون مه‌رگبارتر و كوشنده‌تر ده‌بێت.
ناوبانگ یه‌كێكه‌ له‌ سه‌ربازه‌كانی نه‌فس، ئه‌گه‌ر زوو فریای نه‌كه‌وی مه‌مله‌كه‌تی دڵت داگیر ده‌كات.
غه‌زالی ره‌حمه‌تی خوای لێبێت له‌ بابی (مهلكات)ی كتێبی (احياء علوم الدين)دا زۆر به‌ شێوه‌یه‌كی مه‌ترسیدار باسی ئه‌م بابه‌ته‌ی كردووه‌.
ئه‌وه‌ی له‌ دنیای ئه‌مڕۆدا ده‌یبینین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بازاڕی ناوبانگ له‌ هه‌موو شتی تر ڕه‌واجی زیاتره‌. مرۆڤ له‌ پێناوی به‌ده‌ستهێنانی ناوبانگدا هه‌موو كارێك ده‌كه‌ن. بۆ ئافه‌رینێك له‌ ده‌یان ده‌رگای ناشرینی نه‌فره‌تی ته‌قولباب ده‌كه‌ن.
مه‌حویی گه‌وره‌ فه‌رموویه‌تی:
ده‌خاته‌ فكری ئه‌هلی مه‌عریفه‌ت شێوه‌ی جه‌جاڵ ئه‌لحه‌ق
ده‌بینی به‌عزه‌ ئه‌شخاصێ به‌ دوویا خه‌رگه‌له‌ی مه‌خلـوق

بەشی نۆیەم/
قورئانیەکان سزای ناوگۆڕ و هەفتاو دوو حۆریەکەی بەهەشتیش ڕەتدەکەنەوە..!

بێگومان،
لە کوردستان قورئانیەکان زۆر چاڵاکن و لە سۆشیال میدیاوک، ئەوەندەی من ئاگام لێیەتی، دوو گرووپیان هەیه بە ناوەکانی(پرسیارە فیکریەکان)و، (2ڕێگا).
کۆمەڵەک کەس سەرپەرشتیان دەکەن، هەندێکیان دەناسم کە پێشووتر ئیسلامی سیاسی و یەکگرتووبوون و دانەیەکیان مەلاشە، مەلا(عەزیز غەفور). هەڵە نەبم ئەدمینە لە گرووپی(پرسیارە فیکریەکان)،
بەر لە ماوەیەک، بابەتێکیم بینی لەماڵپەڕی(دابڕان)،
بە ناوی:(تۆقاندنی موسوڵمانان)و لەوێ زۆرلۆژیکی باسی هۆکاری باران نەبارین و، سزای ناو گۆڕ و دۆزەخ و ترسان و تۆقاندنی مرۆڤەکان، بە ئاگری دۆزەخ لە لایان بانگخوازەکان کردبوو و لەوتارەکە نووسیبوو(له‌م ماوه‌یه‌دا بیستم گه‌نجێكی تازه‌ پێگه‌یشتوو باری ده‌رونی تێك چووه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی گوێی له‌ بانگخوازێك گرتووه‌ كه‌ باسی سزای گۆڕی كردووه‌، ئه‌میش له‌ ترسان ئیسراحه‌تی لێ بڕاوه‌! ئاخر سزایه‌ك كه‌ هیچ بنه‌مایه‌كی قورئانی نیه‌ و به‌ یه‌ك ئایه‌ت له‌ قورئاندا باس نه‌كراوه‌ ئه‌م هه‌موو ترس و تۆقاندنه‌ چیه‌؟ بۆچی خوداتان كردووه‌ته‌ جه‌لاد حاشا له‌ مه‌قامی ئه‌و كه‌ به‌و جۆره‌ وێنای ده‌كه‌ن كه‌ چاوه‌ڕێیه‌ تا موسوڵمانان بچنه‌وه‌ ژێر ده‌ستی و له‌ ناو ئه‌و قه‌بره‌دا ئه‌مر بكات داركاری بكه‌ن و بیسوتێنن و ماری بۆ بێنن؟ به‌ چ مه‌نتیقێكی دادپه‌روه‌ری پێتان وایه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ له‌و قه‌بره‌دا پاڵی داوه‌ته‌وه‌ و راكشاوه‌ و جوڵه‌ی نیه‌ و داركاری ده‌كرێت و په‌راسوه‌كانی به‌سه‌ر یه‌كدا ده‌برێن به‌بێ دادگایی؟).

ئینجا مەلا عەزیرغەفور هەر لەو وتارە وەکوو هەموو قورئانیەکانی تر سزای ناوگوڕی ڕەتکردبوویەوە و نووسیبووی(ئه‌م چیرۆكی ئه‌ژدیها و ماروموره‌ هه‌موو درۆیه‌ و پێچه‌وانه‌ی كه‌لامی خودایه‌.
: ئه‌و ئایه‌ته‌ی كه‌ باسی ئالی فیرعه‌ون ده‌كات ده‌فه‌رموێت ئه‌مان ده‌برێنه‌ سه‌ر ئاگر نه‌وه‌ك ئاگر ده‌هێنرێت بۆ ئه‌مان و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ گۆڕه‌وه‌).

سەبارەت بە دۆزەخیش نووسیبووی(ئه‌زیزان تكایه‌ ئه‌مه‌م لێ وه‌رگرن: دۆزه‌خ ته‌نها جێگای دوو كه‌سه‌: بێ باوه‌ڕێك كه‌ حه‌قیقه‌تی بۆ رون بووبێته‌وه‌ به‌ڵام ئینكاری بكات.
سته‌مكارێك كه‌ سته‌می گه‌وره‌ی له‌ مرۆڤه‌كان كردووه‌، چ باوه‌ڕدار بێت چ بێ باوه‌ڕ.)
وتارێکیتری مەلای ناو هاتیم خوێندەوە، کە لە ماڵپەڕی (ڕوانگە و ڕەحنە)یش بەناونانیشانی(دابەشكردنی باخاتی بەهەشت) دابەزی بوو،
ڕەخنەی ئەوەی لە واعیزەکان و پیاوانی ئاینی گرتبوو بـەوەی بەپێی ڕیوایەت و ئەنجامدانی هەندەک زیکر و نزاو خوێندنی چەند ئایەتێکی قورئان و جێبەجێکردنی چەند ڕیتوڵ و سروتێکی تری ئایینی بە دڵی خویان دێن و بە ناوی خوداوەند و بە کەفالەتی پەیامبەرەوە،

کۆمەڵەک بەڵێنی زل و ساختە بە خەڵکی دەدەن و پێیان دەڵێن بە خوێندنی فڵان سورەت، یان فیسار زیکر و فلان مەئسورات و نزا، رزق و رۆزیتان زیاد دەبێت و خوداوەند و پەیامبەر لەبەهەشت واو واتان بۆدەکەن و

بەو چەشنە بە دڵی خۆیان و زەوی و کۆشک و حۆری و باخاتی بەهەشەت بەسەر خەڵکی دابەشدەکەن(هەندێ لە واعیزەكان وادەزانن خەڵك كرێكاری بۆ خودا دەكات، ئیتر تا خودا زیاتربدات باشترە، بۆیە بەناوی خوداوە بەردەوام خەریكن عەمەلی ساڵحی وردیلەی وەك زیكر و دوعا مەئسورەكان و خوێندنی هەندێ سورەتی قورئان دەخەنە موزایەدەوە و هەر ڕۆژە و ئەجرێكیان لەسەر دادەنێن.. ڕۆژێك لە بەرامبەر یەكێك لەوانەوە قەسر دابەش دەكەن و ڕۆژێك دار و درەخت و باخاتی بەهەشت و ڕۆژێك حۆری .. یەكێكیان دەڵێت ئەگەر ئەو دوعایە بخوێنیت ئەوە شەیتان ئەو رۆژە نایەت بە دەورتدا و ئەویتر ئەڵێت ئەگەر خوێندت رزق و رۆزیت زیاد دەكات و یەكێ تر دەڵێت ئەگەر هەموو رۆژێك یان دوای هەموو نوێژێك بیخوێنیت ئەوە دەچیتە بەهەشتەوە …. هتد.
ئایا پێت وایە خودا باخ و كانیاو و درەخت و حۆریەكانی داوەتە پێغەمبەری خودا تاوەكو ئەویش بەپێی فڵان زیكر و خوێندن فڵان سورەت دابەشیان بكات؟ ئەزیزم… بەهەشت ڕەحمەتی خودایە و خودا خۆی دابەشی دەكات).

باسم لەوەکرد کە قورئانیەکان گرووپێکیان بەناوی (پرسیارە فیکریەکان)گرووپێکیتریشیان هەیە بە ناوی (2ڕێگا)و زۆر چاڵاکن.
ئینجا هەزاران کەس لەو دوو گرووپە ئەندامن و ڕۆژانە گفتوگۆ و پۆستی ئەقڵانی و قورئانی دەکەن و بانگەشە بۆ قورئانی بوون دەکەن و کەناڵێکی لۆکاڵیش هەیه، پێیان گووتم کەناڵەکە ئاڕاستە قورئانییە، کەناڵی(چ)،
بەڕێوەبەرەکەی کەسێکی قورئانییە، هەرچەندە کاتێک لە فەقێیاتیو کۆلێژی شەریعە و حوجرەبووم، ماوەکی باش موتابەعەی کەناڵەکەم کرد، تا بزانم چی دەڵێت و چی پەخشدەکات، ئەوەی من تێبینیم کرد،
کەناڵەکە زۆر بە حەزەر و هێمنیەوە پەخشی ڕۆژانەی خۆی دەکات و خۆی لەو جەدەلەی قورئانی بوون و ڕەتکردنەوەی ڕیوایەت و ڕەخنەگرتن لە کەلەپووری دینی و فیقهی ئیسلامی و ئەوشتانە بە دوور دەگرێت و، زیاتر لە ڕێگای بەرنامەی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی و لەو جۆر و تەرزە بابەتانە هەوڵی ڕۆشنبیرکردنی کۆمەڵ دەدات.

ئەوەش بڵێم:قورئانیەکان ئەوەیان لا خۆشنییە پێیان بگووترێت قورئانی و ئەوان دەڵێن خوداوەند لە قورئان ناوی ناوین موسوڵمان و بەس❪هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ ❫.