بێ ناسنامە بۆ بڕوانامەی پرۆفیسۆر
مەبەست لە نووسینەوەی ژیاننامە، نووسەران، ڕۆشنبیران، سیاسی و سەرکردە، بیرمەند جار هەیە کەسێکی ئاسایش دەفتەری ڕۆژانەی دەنووسێتەوە، ئەو جۆرە نووسینانە بایەخی مێژوویان هەیەم بە هۆی ئەوەی باسی مێژووی سیاسی وکۆمەڵاایەتی وکوڵتووری سەردەمێکمان بۆ دەگێڕێتەوە.
ژیاننامە، بیرەوەری، خود نووسینەوە ئۆتۆبیۆگرافیا، یاداشت نامەی ڕۆژانە، یاداشتی کەسی بریتین لە هونەری گێڕانەوە جۆرێکن لە پەخشان. زۆرێک لە ژیاننامەو بیرەوەری نووسەران هەن بە ڕۆمان ناوزەد کراون بەرهەمەکانی لامارتین، مەکسیم گۆرکی، هەروەها ڕۆمانی گەڕان بۆ کاتی لەدەست چووی مارسیل بروست، هونەر مەند لە لاتافی لاویدای جەیمس جویس، خوود نووسینەوەن، پۆلینکراون بۆ ئەدەبی ئۆتۆبیۆگرافیا، نموونەی ژیاننامەکانی بنیامین فرانکلین، دان پیانانی ژان ژاک ڕۆسۆ، ئیدوارد جیبۆن١، هەر یەک لەوانە کاریگەریان هەبووە بەسەر ئەدەبی نەتەوەکەیان، بیرەورییەکانی د. باسیرە بۆ ئەدەبی کوردی ئەگەر لەوانە باڵاتر نەبێت، بێ شک نزمتر نییە. وینستۆن چەرچلی سەرۆکی بەریتانیا بە هۆی کتێبی جەنگی دووەمی جیهانی مێژووەکە باس لە بیرەوەرییەکانی لەم جەنگەدا دەکات، لە ساڵی ١٩٥٣ خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی پێ بەخشرا٢. بیرەوەرییەکانی د. باسیرەش سەر ڕێژە لە جەنگ، لە هەرشوێنێک بووە، بۆ بەردەوامی ژیان لە جەنگدابووە.
لە دوای ڕاپەرینی بەهاری ساڵی ١٩٩١، لە باشووری کوردستان، ئیدی لێروە لەوێ خەڵکانێک بەتایبەت سەرکردە ولێپرسراوان و چەندین کەسێتی باس لە ئەزموونی ژیانی پێشمەرگایەتیان دەکەن. لێ چونکە زۆربەیان ڕاستگۆیانە نەنووسراونەتەوە، هەر یەکە و بەپێی بەرژەوەندی حیزبی و شەخسی و تارمایی ڕق وکینە و دووژمنایەتی زاڵە بەسەریاندا، بۆیە سەرچاوەی متمانەو باوەڕ نیین.
یەکێک لەو ژیاننامانەی خوێندمەتەوەو سەرنجی ڕاکێشام بەرتراجیدیاو ڕاستگۆیی و سادەیی و ژیانی تاڵ و سوێری نووسەرەکەی کەوتم. ڕاستگۆیی لە ژیاننامەکەی د. سالار باسیرە بوو، کە مێژووی وردو درشتی چۆنییەتی ژیان وگوزەرانی خۆی و ماڵباتی و باپیرانی، مێژوو و جوگرافیای ڕووداوەکانی باسکردووە، هەر ئەوەش بووە هۆی ئەوەی ئەم چەند دێرەی بۆ بنووسم.
نووسەر دەستی خوێنەر دەگرێت، قۆناغ بە قۆناغ، کۆڵان بەکۆڵان، گوند بەگوند، شارو شار، وڵات بەوڵات بە نێو ڕووداوەکانی ژیانیدا دەیگێرێت، ژیاننامەکە فیلمێکە پیشانی خوێنەری دەدات.
نووسەر لە هەر قۆناغێکی ژیانیدا مێژووی کۆمەلایەتی، کوڵتووری، سیاسی ، ئابووری ئەو سەردەمە دەگێرێتەوە، تیشک دەخاتە سەر تاریکایی و ڕۆشنی دەکاتەوە بە بەڵگە و دیکۆمێنت و وێنەو مەیدانی.
پە پێی بیرەوەری نووسەر دەمان گەڕێنێتەوە بۆسەرەتای شەستەکانی سەتەی ڕابردوو، وەک خۆی گەڕەکە هەژار نشینەکان، کۆڵانە قوڕاوییەکانی شاری سلێمانی، لە نێو بازاردا چۆن ژیانی گوزەراندووە، چۆن خوێندویەتی، وێنەکانی، بارودۆخی سیاسی و شەڕو شۆڕ حوکمی خوێناوی زەعیم سەدیق بەریەک کەوتنەکانی نێو شار دەگێڕیتەوە.
لایەنێکی گەشی بیرەوەرییەکان ئاماژە کردنە بە بەیەکەوە ژیانی نەتەوەو ئاینە جیاوازەکانی شار مێژووەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمی ئیبراهیم پاشای بابان کە چەند خێزانی جولەکەو مەسیحی و موسڵمان لەم شارەدا ژیاون. لەو سەردەمدا ژیان سادەو ساکار بووە، مرۆڤەکان ئاشتیخوازو لێبووردەبوون، هاوکارو هاوخەم بوون لەکاتی شین و شایی. ( منیش دەپرسم چەند لە نەوەکانی جولەکەو مەسیحی و ماڵباتە ڕەسەنەکانی شار لە ئێستادا ماون لەم شارەدا ).
خوێنەر بەر کەرەستە و پێداویستییە کۆنەکانی ژیانی ڕۆژانە دەکەوێت، بەر مێژووەک دەکەوێت کە سیمای شارستانی وپێشکەوتنی کۆمەڵگەن، سەرەتای سەتەی بیستەم بە هۆی حاکمی ئینگلیز مێجەرسۆن چاپخانە، سینەما، وێنەگرتن، سەیارە دەهێنێت بۆ شار، چەندین ڕۆژنامەو گۆڤار دەردەچن هەموو ئەوانەش سەرچاوەی هۆشیاری و پێشکەوتنی مرۆڤن.
نووسەر خاوەنی کوردستانی مەزنە دابەشکراو بۆ چوار پارچە ، لەسایەی دەسەڵاتی داگیرکەر بێ ناسنامەیە، هەر ئەوەشە وا دەکات بەر شاڵاوی ڕاگواستن وئاوارەیی ودەرکردن بێت لەسەر ماڵ و حالی خۆی، کە نەتوانێت خوێندن تەواو بکات بۆ دابینکردنی بژێوی سەختی ژیان ناچار بووە کەسابەت بکات، زۆر ڕاستگۆیانەو بوێرانە باسی هەژاری ومەرگەساتی ژیانی خۆی و خێزانەکەیان دەکات، ئەوەش بەڵگەی ڕەوشت بەرزی وڕاستگۆیی دکتۆرن.
لە تەمەنێکدا ڕوو لە هەندەران دەکات تازە پێدەگات، هیوای بەژیانە بۆ ئەم هیوایە تێدەکۆشێت، لە تاراوگە بەر شارستانییەتێک و کۆمەڵگەیەکی نوێ و نامۆ دەکەوێت، زمان نازانێت و نەشارەزا بێ کەس و بێ ڕینمایکار تاق وتەنیا، لەگەل ئەوەشدا کۆڵ نادات بۆ هیواو ئامانجەکانی تێدەکۆشێت، تێکەل بە کۆمەڵگە دەبێت، هاوڕێ و دۆست دەدۆزێتەوە، زمان فێردەبێت، کاردەکات، دەخوێنێت، زەواج دەکات. لەسەرتادا ژیانی سەختە بۆ باشتر کردنی ژیان کرێکاری دەکات، زەحمەتی زۆر دەکێشیت، دواجار قۆناغە سەختەکان تێدەپەڕێنێت. هەمیشە لەململانێ دایە لەگەل ژیان بۆ گەیشتن بە قۆناغێکی گەش ونوێتر، تارمایی تراژیدیاش هەردەم بەدوایەوە بووە، دایک کۆچی دوایی دەکات، براکان کۆچی دوایی دەکەن. ژیانی نوێ پێک دەهێنێت. بۆ لێکۆلینەوەی سیاسی دەچێتە وڵاتانی ئەمریکای لاتین نیکاراگوا، تێکەڵ بە شۆڕشگێڕان دەبێت. لە ئەڵمانیا چاڵاکوانی سیاسی دەبێت لە زۆرێک لە کۆرو کۆبونەوەوچاڵاکییە سیاسییەکان دژ بە هێرش و سیاسەتی داگیرکەران بۆ سەر کوردستان بەشدار دەبێت، دوای ئەم هەموو هەورازو نشێوە بڕوانامەی پرۆفیسۆر بەدەست دەهێنێت و دەبێتە خاوەن ناسنامەی ئەڵمانی.
بە هێوای خزمەتکردن بۆ نیشتمان هەرێمی کوردستان، دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی شوێنی لەدایک بوونی و یادەوەری سەردەمی مندالێتی کۆڵانە قوڕاوییەکانی شار. لێ حەیف تەواوی شار بە شەقام و گەڕەک و گۆڕاون، بینای بەرزی هەور بڕ بیناکراون، تەواوی کۆمەڵگەش گۆڕاوە، سیمای غەریب و کەس ناناسێتەوە. بەر هەموو ئەم شتانە دەکەوێت: ژینگەیەکی تەواو حیزبی، زانکۆو سەنتەری زانستی چەق بەستووی ژێر هەیمەنەی حیزب، سیستمی ئیداری نارێک، گەندەڵی لە تەواوی شادەمارەکانی یەکە ئیداری و بوارەکانی ژیان و بازاڕ، نا عەدالەتی، مۆدیلی ڕاپۆرت نووسین وملشکاندنی ئەویترو بۆ گەیشتن بە پلەی بەرزتر سەرکەوتن بەسەر پشتی ئەویتر،بەرتیل ودیاری مۆدیلێک بۆ حوکمڕانی و کار ئاسانی. دوای ماوەیەک دکتۆر ناتوانێت لەم فەزایەدا ژیان بکات بۆیە بەناچاری دەگەڕێتەوە بۆ تاراوگە.
نووسەر لەگەلێک وێستگەی ژیاندا تووشی مەترسی ژیان ومەرگ بۆتەوە، وێستگەی زۆر هەن باسیان لێوەدەکات، بۆ نموونە کارکردن لە کەیسی ئەنفالەکان مەیدانی بەدیدارو سەردان لێکۆلینەوەیان لەسەر دەکات، کتێبی لەسەر دەنووسێت، بۆیە من بیرەوەرییەکانی دکتۆر باسیرە بە سەرچاوەیەکی بە نرخ وباشتروڕاستگۆی دەبینم، دەکرێت ناوەندەکانی لێکۆلینەوە، توێژەران ، مێژوونووسان، ئەدەب دۆستان، بە بایەخەوە سوودی لێوەربگرن. هیوادارم هەر تاکێکی کورد ئەم بیرەوەرییانە بخوێنێتەوە دڵنیام تا ئەبەد چێژ وگاریگەری لەبیر ناچێتەوە، من نامەوێ زۆر درێژدادڕی بکەم تەواوی کتێبەکە شەن وکەو بکەم، ئەوەی من باسمکرد، چەند نموونەیەکی گرنگ و پڕ بایەخی نێو ئەو کتێبە بوو، باقی کتێبەکە بۆ خوێنەر جێ دەهێلم بیخوێنێتەوە خۆی بچێتە نێو دەقی کتێبە کەو ئاوێتەی ڕوداوەکان بێت، دڵنیام خۆی لەزۆرێک لە وێستگەکانی ئەم بیرەوەرییەدا دەبینێتەوە.

سەرچاوە
١ – چەشەو چەشنە ئەدەبییەکان. د. حەمە مەنتک. کتێبخانەی مەم و زین/ هەولێر ٢٠١٩
٢ – ویکیپێدیا- وینستۆن چەرچل

دیمانەی خەلیل کەیوان لە بەرنامەی پرسیار لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید کۆکراوەتەوە
خەلیل کەیوان: بۆچی ناڕەزایەتییەکانی کوردستان زووتر لە ناوچەکانی دیکەی ئێران گەیشتە قۆناغی ڕاپەڕین؟ ڕژیم دوای بانگەشەی بۆ کوردستان بە دوای چ ئامانجێکەوەیە؟ پێویستە چی بکرێت بۆ پشتیوانی لە ناڕەزایەتییەکانی کوردستان؟ ئایا بەشداری حزبە چەکدارەکان لە کوردستان سیاسەتێکی دروست بووە؟ لە چ هەلومەرجێکدا فەرمانی چەک و ڕاپەڕینی چەکداری دەدرێت؟ ئەم پرسیارانە لەگەڵ حەمید تەقوایی تاوتوێ دەکەین.
حەمید تەقوایی کوردستان لە بەشەکانی دیکەی ئێران یەکگرتووترە لە دژی نیزام. ئەم بەشەی وڵات بە کردەوە لە قۆناغی ڕاپەڕینی شارەکاندایە. بۆچی شۆڕش لە کوردستاندا گەیشتووەتە ئەم ئاستە پێگەیشتنە و بۆچی ڕژیم بە بەراورد لەگەڵ بەشەکانی دیکەی ئێران پەنای بۆ توندوتیژی زیاتر بردووە لە کوردستان؟
حەمید تەقوایی: پێموایە ئەمە چەند هۆکارێکی هەیە. هۆکاری یەکەم ئەوەیە کە شۆڕش و خەبات لە کوردستان لە دوو مانگی ڕابردوودا بەرفراوانتر و هێرشبەرانەتر بوو لە چاو شارەکانی دیکەی ئێران. مانگرتنی سەرتاسەری کە لە لایەن حیزبەکانەوە بانگەوازی بۆ دەکەن، لەوانەش حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، چەندین جار لە کوردستان ئەنجام دراون و ئەم مانگرتنانە تا ئێستاش بەردەوامن. لە لایەکی دیکەوە لە ڕێوڕەسمەکانی یادکردنەوەی گیانبەختکردووەکان، وەک ڕێوڕەسمی چلەی مەهسا لە سەققز و ئازیزانی دیکە، کۆبوونەوەی هەزاران و چەند دەیان هەزار کەسی لە کوردستان ڕێکدەخرێن. هەروەها شەڕی شەقامەکان لە شارە جۆراوجۆرەکان، دەستبەسەرداگرتنی ناوەندە حکومییەکان و هتد، لە دوو مانگی ڕابردوودا لە دوای شۆڕشەوە بە بەردەوامی لە کوردستان بەردەوام بووە. بۆیە خاڵی یەکەم ئەوەیە کە کوردستان لە مەیدانی خەبات دژی کۆماری ئیسلامی زۆر زیندووتر و پڕجۆشتر بووە. هۆکاری مێژوویی هەیە بۆ ئەوەی ئەمە وابێت. خەبات لە کوردستان مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە. لە شۆڕشی ١٣٥٧دا لە کوردستاندا شاهیدی ئەو جۆرە خەباتانە بووین. پێش ئەوە لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان چەکیان هەڵگرت و دژی هێزەکانی سەرکوت وەستانەوە. هەروەها پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە کوردستان کۆمەڵگایەکی حزبییە، لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی کوردستان، لایەنە چەپ و کۆمۆنیستەکان، لایەنەکانی دژ بە حکومەت، چالاکن و بنکەیەکی جەماوەرییان هەیە. هه ڕوه ها چه ککردن و هه ڵگرتنی چه ک به شێکه له نه ڕیت و کولتووری خەباتکارانەی خه ڵکی کوردستان. هەموو ئەمانە ئەو فاکتەرانەن کە وایکردووە لە کوردستان دۆخێکی وامان هەبێت.
خاڵی دواتر ئەوەیە کە حکومەت بە هێرشکردنە سەر کوردستان هەوڵدەدات ئەو پرسە بکاتە شەڕی ناوچەیی پارێزگا سنوورییەکان. وەک دەبینین چەندین جار بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک هێرشی کردووەتە سەر ناوەندەکانی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق بەو هیوایەی ناچاریان بکات وەڵامی چەکداری وەربگرنەوە. ڕژیم هەوڵ دەدات پرسی جوداخوازی، پرسی شەڕی فارس و کورد، شەڕی نەتەوەیی و هتد ئاگرەکەی خۆشبکات و شۆڕش بکاتە جۆرێک لە ململانێی بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا، بۆ جۆرێک لە شەڕی ناوخۆ.
و لە کۆتاییدا دوا خاڵ ئەوەیە کە دەسەڵات دەیەوێت عەقڵی گشتی بە لڕێداببات و میتۆدەکەی تاوانی ترسناکە. وەک تەقەکردن لە فڕۆکەیەکی نەفەرهەڵگری ئۆکرانی لە مانگی یەکی ساڵی ١٣٩٨. لە شۆڕشی ئێستادا سووتاندنی زیندانی ئەوین نموونەیەک بوو و هێرش بۆ سەر شا چێراغ نموونەیەکی دیکە بوو. ئێمە شاهیدی کوشتارین لە کوردستان. ڕێژیم دەیەوێت لەگەڵ ئەنجامدانی تاوانە زەبەلاحەکانی بەناو ڕووخساری کێشەکە بگۆڕێت و جگە لە ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی سەر شەقامەکان، سەرنجی خەڵک بۆ پرسەکانی دیکە ڕابکێشێت. و بەم شێوەیە دەستەواژەیەکی تر و گوتارێکی تر و زەمینەیەکی تر بۆ بانگەشەکانی خۆی بدۆزێتەوە. ئەمانە هەموو هۆکارێکن کە بوونەتە هۆی هێرشی دڕندانەی حکومەت بۆ سەر کوردستان.
خەلیل کەیوان: ڕژیم بە ئامانجی جیاکردنەوەی کوردستان لە پارچەکانی دیکەی ئێران، پڕوپاگەندەی بەرفراوانی دەستپێکرد. هەوڵێکی زۆری بۆ گەیاندنی حزبە چەکدارە کوردییەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی خەرج کرد، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. ئامانجی ڕژیم بەم سیاسەتە چییە؟
حەمید تەقوایی: بەڕای من حکومەت دەیەوێت جۆرێک لە شەڕی چەکداری بەسەر خەڵکی کوردستاندا بسەپێنێت. لە زاهیدانیش هەمان شتى کرد. بەڵام حیزبە چالاکەکان لە کوردستان زۆر زیرەکانە مامەڵەیان کرد و نەکەوتنە ئەو تەڵەیەوە. بەڵکو خەڵکیان ئاگادار کردەوە و وریایان کردنەوە کە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی پلانی حکومەتە لەم قۆناغەدا. لە زاهیدانیش، ڕژیم هەمان شتی کرد و شکستی هێنا. ئامانجێکی دیکەی ڕژیم “تۆمەتبارکردنی” لایەنە چەکدارەکان بە جوداخوازی و دروستکردنی دووبەرەکی لە ڕیزەکانی شۆڕشدا بوو. ئەم فێڵەش کاریگەری نەبوو. وەڵامی خەڵک ئەوە بوو کە “کوردستان چاو و ڕووناکی ئێرانە”، “کوردستان، زاهیدان، پەیوەندیتان پیرۆز بێت” یان دروشمی ئەم دواییە “بەلووچ، کورد، ئازەری، ئازادی و یەکسانی” بوو. بەم شێوەیە ئەم پیلانگێڕییە بە تەواوی پووچەڵکرایەوە. لە زاهیدان ڕژیم پێی وابوو دوای ئەو هەینییە خوێناوییە خەڵک دادەخەن، لە کاتێکدا بە پێچەوانەوە ناڕەزایەتی جەماوەری بەردەوام ڕۆژانی هەینی دووپات دەکرایەوە. لە کوردستانیش بە هەمان شێوە. هێرشی دڕندانەی ڕێژیم نەک تەنیا خەڵکی کوردستانی بێدەنگ کردووە و پاشەکشەی پێنەکردون ، بەڵکو بە پێچەوانەوە ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی شارەکانی کوردستان بەربڵاوتر و ڕادیکاڵتر بووە.
خەلیل کەیوان: لەم دواییانەدا کۆمەڵێک لە مەلای سوننە، یان مامۆستایان بە زمانی کوردی، باسیان لە پێویستی ڕیفراندۆم بۆ دیاریکردنی ڕژێم کردووە. مەولوی عەبدولحەمید ئیمامی جومعە زاهیدان پێشتر داوای ڕیفراندۆمی بەرزکردبووەوە. بیرۆکەی ئێوە چییە لەم بارەیەوە؟
حەمید تەقوایی: پێشتر چەندین جار ڕیفراندۆم لە لایەن لایەنە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە پێشنیار کرابوو. بەڵام هەم ئەوکات و هەم ئەمڕۆش ئەم بابەتە بەتەواوەتی پەیوەندی بە خەبات و ناڕەزایەتیی خەڵکەوە نییە و بەتایبەتی ئەمڕۆش بەو شۆڕشەی کە لە شەقامەکاندا دەگوزەرێت، چ لە کوردستان و چ لە شارەکانی دیکەی ئێران. تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە پرسی دەسەڵاتدارێتیەوە هەیە، بەزۆری پێشنیاری ڕیفراندۆم دەکرێت بۆ دیاریکردنی سیستمەکە دوای ڕووخانی حکومەتێک، یان لە هەر حاڵەتێکدا گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی سیستەم و حکومەتێک. تەنها لەم حاڵەتەدا هێزێکی چارەنووسسازە و بۆچوونی خەڵک بۆ ئەو بەدیلە خوازراوە ڕادەکێشێت کە لە پرۆسەی شەڕکردن بۆ ڕووخاندنیدا کاریگەری و شکۆیەکی کۆمەڵایەتی بەدەستهێناوە.
کەواتە ئەمڕۆ لە هەر گۆشەیەکەوە سەیری بکەن، لە کاتێکدا هێشتا شەڕێکی ژیانی هەیە، شەڕێک بۆ مانەوە چ لەلایەن خەڵک و چ لەلایەن حکومەتەوە، قسەکردن لەسەر ڕیفراندۆم تەنها دەتوانێت سەرنج بۆ بابەتێکی خەیاڵی و مەحاڵ بەلاڕێداببات.و واقیعیەتی پرۆسەی ڕووخاندنی حکومەت خاو بکاتەوە.
ئەمڕۆش ئەو هێزانەی وەک مەلا و مامۆستا و پیاوانی ئایینی سوننەکان پەرە بە ڕیفراندۆم دەدەن. ئەمەش جێگەی نییە. ئەم شۆڕشە ناڕەزایەتی یان دژایەتی خوێندنەوە یان ئەم جۆرە مانۆڕەی هێزە ئایینییەکان لە هیچ ئاستێکدا قبوڵ ناکات. دژە ئایین بوون لە ناوەڕۆکی ئەم شۆڕشەدایە، جا سوننە بێت یان شیعە یان هەر چینێکی تری ئایینی. ئەم شۆڕشە دەیەوێت دەستی ئایین لە حکومەت، لە ژیانی کۆمەڵایەتی خەڵک، لە ژیانی تایبەتی خەڵک، لە پەروەردە، لە یاسا و لە هەموو شوێنێک ببڕێت، و کۆمەڵگە لە ئاین پاک بکرێتەوە. وە ئەمەش لایەنێکی ترە کە پلانی ڕیفراندۆم لەلایەن مەلا سوننەکانەوە ناکاریگەر و بێهودە دەکات.
خەلیل کەیوان: خۆشبەختانە بزووتنەوەیەکی بەرفراوان لە سەرتاسەری ئێراندا بۆ پشتیوانی لە خەباتەکانی گەلی کوردستان پێکهاتووە. هەروەها ڕێکخراوەکانی ئۆپۆزسیۆن چالاک کراون. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران، سازمانی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و ناوەندی هاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران و لاوانی گەڕەکەکانی تاران داوای مانگرتنی گشتی و ناڕەزایەتی سەرتاسەریان کردوە بۆ ڕۆژی پێنجشەممە، سێهەمی ئازەر، لەپشتیوانی خەڵکی کوردستان. لەگەڵ فراوانتر بوون و یەکگرتوویی ڕیزی ناڕەزایەتییەکان، حکومەت توندوتیژی زیاتر دەبێت. کوژرانی سەدان کەس، دەستگیرکردنی بەربڵاو، کارەساتی زاهیدان، هێرشکردنە سەر زیندانەکانی ئەوین و شاهچەراغ، ئێستاش لەشکرکێشی بۆ سەر کوردستان. ئایا مانگرتن و ناڕەزایەتی بەتەنها دەتوانێت ئەم خولە توندوتیژییە بوەستێنێت؟
حەمید تەقوایی: خاڵی یەکەم ئەوەیە کە حکومەت هەموو ئەو توندوتیژیەی کە باست کرد ئەنجامی داوە و تاوانی خراپتر و قێزەونتریش ئەنجام دەدات. هیچ گومانێکت لەم بابەتە نەبێت. بەڵام مەسەلەکە ئەوەیە، ئایا ئەم دڕندەییە کاریگەری هەبووە؟ تەنانەت خەباتی خەڵکی خاو کردووەتەوە؟ بەڕوونی وەڵامەکە نەخێرە. نەک هەر شایەتحاڵی ترساندن و دانیشتنی خەڵک نین، بەڵکو تەواو پێچەوانەی ئەوە دەبینین کە خەباتی خەڵک هەر ڕۆژە قووڵتر و فراوانتر و بەهێزتر بووە و چین و توێژی زیاتری کۆمەڵگاش پەیوەندییان بە شۆڕشەوە کردووە. بۆیە لە ڕوانگەی سیاسی و ستراتیجییەوە، هەموو ئەم تاکتیکانەی حکومەت کە باست کرد هەموویان بێ جیاوازی شکستیان هێناوە. ڕۆژانە تەقە لە خەڵک دەکرێت، بەڵام لە مەراسیمی پرسە، لە حەوتەکان، لە چلەکاندا، دەبینین کە جەماوەرێکی گەورەتر دێنە سەر شەقامەکان بۆ یاد و یادکردنەوەی گیاندووەکان و ئەم پرۆسەیەش بەردەوامە بۆ بەرژەوەندی شۆڕش و بە زیانی حکومەت بووە. وەک خەڵک دەڵێن “هەر کەسێک بکوژرێت هەزار کەسی لە دوای خۆی بەجێدەهێڵێت”.
بۆیە خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ڕژیم بەو هەموو دڕندەییەی کە بەکاری هێناوە، نەلە کوردستان و نە لە شارەکانی دیکەی ئێران سەرکەوتوو نەبووە.
خاڵی دوای پرسیارکردن ئایا مانگرتنەکان دەتوانن کاریگەر بن؟ دەبێ وا بێت. دەبینیت جیاوازی بنچینەیی نێوان مانگرتن و خۆپیشاندان و گردبوونەوەی سەر شەقامەکان ئەوەیە کە ئابووری دەوەستێنێت و حکومەت لە ڕووی ئابوورییەوە ئیفلیج دەکات. بەسە تەنها خەیاڵ بکەین کە کرێکارانی کەرتی خزمەتگوزاری، میترۆ، هێڵی ئاسن، پاس، کرێکارانی شارەوانی بۆ ماوەی دوو هەفتە مانگرتن بگرن. دیارە کۆمەڵگا ئیفلیج بووە و حکومەت دەکەوێتە سەر ئەژنۆ. بەڕای من دەسەڵاتی مانگرتن لێرەدایە، هەر بۆیەش هەر لە یەکەم ڕۆژەوە، هەر لەو ڕۆژەوە کە ئەم شۆڕشە دەستی پێکرد، جەختمان لەسەر گرنگی مانگرتن کردەوە و خۆشبەختانە ئەمڕۆ شاهیدی دروستبوونی مانگرتن لە کەرتە جیاجیاکانداین، لە کوردستان و لە شارەکانی تریشدا.
هەروەها بانگەوازی مانگرتن بۆ سێیەم ڕۆژی ئازەریش بەتەواوی هەمان ئامانجی ئیفلیجکردنی حکومەت پەیڕەو دەکات. دەبێت بتوانین بەرەی نوێ لە دژی حکومەت بکەینەوە. خۆپێشاندان و گردبوونەوەی شارەکان بەربڵاوتر بێت، بەرفراوانتر بێت، بگاتە ئاستی سەدان هەزار و ملیۆنان، گومانی تێدا نییە، بەڵام هاوشان لەگەڵیدا مانگرتنی گشتی لە کەرتە کرێکارییەکان، کرێکاران ، فەرمانبەر، بازرگان، مامۆستا، قوتابی، قوتابی لە هەموو شوێنێک و ڕاگرتنی چەرخی ئابووری. بەڕای من ئەم دوو شێوازی شەڕە پێکەوە و بە تەبایی دەتوانێ زەربەی کۆتایی لە حکومەت بدات و ئەم تاوانکارانە بڕوخێنێت.
خەلیل کەیوان: ڕۆڵی چەک لەم کارەدا چییە؟ کەی فەرمانی ڕاپەڕینی چەکداری دەدرێت؟
حەمید تەقوایی: گومانی تێدا نییە کە دواجار کۆمەڵگا دەبێت چەک هەڵبگرێت. ئەم جەنایەتکارانە بە خۆپیشاندان و مانگرتن ناڕوخێن. لە کۆتاییدا ڕاپەڕینی شارمان دەبێت، هێرشمان دەبێت بۆ سەر ناوەندە حکومییەکان، هێرشیشمان دەبێت بۆ سەر ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و هتد. ئێمە بەم ئاراستەیە دەڕۆین، بەڵام پێویستە شتێک لەبەرچاو بگیرێت: چەکدارکردنی شۆڕشێک جیاوازە لە شەڕی پارتیزانی، شەڕی چریکی و شەڕی ناوخۆ. پڕچەککردنی شۆڕش کاتێک مانای هەیە، کاتێک کاریگەرە، کاتێک کار دەکات، ئەوکاتە کاریگەری دەبێت کە پشت بە بەشێکی مەزنی کۆمەڵگا دەبەستێت کە لە ئێستادا بە فۆرمەکانی تر خەبات دەکەن. واتە ئەگەر بە خەیاڵتدا بێت خۆپیشاندانی سەدان هەزار یان ملیۆنان کەس لە شەقامەکاندا هەیە، ئەوا ڕاپەڕین و هێرشێکی چەکداری مانای هەیە، چونکە دەسەڵاتی قەرەباڵغی پشتیوانی لێدەکرێت. ئەگەر وا نەبێت، ئەگەر وا گریمانە بکەیت کە بەشێک لە کۆمەڵگا لە ئاستی خۆپیشاندانی چەند سەد کەسێک یان زۆرترینی چەند هەزار کەسێک چەک هەڵبگرن، ئەوانی دیکە کە ناتوانن بەشداری ئەو بزووتنەوەی چەکدارییە بکەن، چالاک نابن ، دەکەونە پەراوێزەوە، دەبنە چاودێر ، هەرچەندە لەنگری لەهێرشی چەکدارانەش دەکەن، بەڵام بەشداری خودی بزووتنەوەکە ناکەن. لە ئەنجامدا ئەوەی دەتوانێ ڕاپەڕینی چەکداری و گورزی کۆتایی بێت، دەگۆڕێت بۆ جۆرێک لە شەڕی چریکی ، پارتیزانی سەرشەقام کە دواجار حکوومەت دەتوانێت شکستی پێبهێنێت. ئێمە تەنها کاتێک دەتوانین ڕاپەڕینێکی چەکداری سەرکەوتوومان هەبێت کە کۆمەڵگا چەک هەڵبگرێت لەسەر بنەمای شەپۆلێکی ناڕەزایەتی جەماوەری، لە شێوەی مانگرتنی سەرتاسەری و خۆپیشاندانی بەربڵاوی شارەکاندا. هەر لەبەر ئەم هۆکارانە، پێموایە ئەمڕۆ چ لە کوردستان بێت یان لە شارەکانی تر، هێشتا کاتی ڕاپەڕینێکی چەکداری نەهاتووە، بەڵام دەبێت لە ئاسۆی کۆمەڵگادا هەبێت، لە دیدگای کۆمەڵگادا هەبێت و پێویستە بێت کەخەڵکیش بزانن کە، لە کۆتاییدا، ئەبێت بە ڕاپەڕینێکی چەکداری کاری حکومەتی کۆتای پێ بهێنیت.
خەلیل کەیوان: بەڕای ئێوە هەڵوێستی شۆڕش چییە؟ تێڕوانینی دۆخەکە چۆن دەبینیت؟
حەمید تەقوایی: پێموایە هەندێک هۆکار کە لە چەند هەفتەی ڕابردوودا تێبینیمان کردووە گرنگ و بەرچاون لە هەڵسەنگاندنی دۆخی ئێستادا. یەکێکیان ڕاپەڕینی شارەکانە کە نمونەیەکی دیار بوو لە شارەکانی کوردستان و لە شارەکانی تریش شاهیدی ئەوە بووین. ڕاپەڕین واتە بەربەست خستنە سەر شەقامەکان، هێرشکردنە سەر ناوەندە حکومییەکان، کۆنترۆڵکردنی هەندێک گەڕەک، هێرشکردنە سەر دەرکەوتە حکومییەکان وەک وێنە، لافیتە، تابلۆ و ئاڵای حکومەت لە شەقامەکان، گۆڕینی ناوی شەقامەکان و دواجار کۆبوونەوەی چەند هەزار کەس کە لە بنەڕەتدا بۆ یادی گیانبەختکردووەکان شان لە پرسەکانیان یان حەوتەمیان یان چلەکانیان ئەنجام دەدرا و لەم کۆبوونەوانەدا لەگەڵ هێزەکانی سەرکوتکەردا پێکدادان دەکرا. ئەمانە هەموو نموونەی نوێن کە پێموایە ئەوە نیشان دەدەن کە کۆمەڵگە لە لایەکەوە دەچێتە قۆناغی ڕاپەڕینی شارەکانەوە، لە لایەکی دیکەشەوە کۆمەڵگە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر دێتە سەر شەقامەکان. هاوکات لەگەڵ ئەم هۆکارانە مانگرتنەکانیش تەشەنە دەکەن. جگە لە مانگرتنی خوێندکاران و مانگرتنی کاسبکاران و بازرگانان، ئێستا شاهیدی دروستبوونی مانگرتن لە زۆرێک لە ناوەندەکانی کرێکارین. لە ئێستادا ئەم مانگرتنانە پچڕپچڕن، واتە لە بەشێکدا بۆ چەند ڕۆژێک بەڕێوەدەچن و کۆتاییان دێت و بەشێکی دیکەش دێتە سەر. بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا ئەمانە سەرەتای مانگرتنی سەرتاسەری و مانگرتنی گشتین. هیوادارم ڕۆژی سێهەمی ئازەر ڕۆژێکی دیار بێت لە پێکهێنانی مانگرتنی گشتی و بەردەوامیش بێت.
بەڕای من تێکەڵکردنی ئەمانە شۆڕش دەخاتە قۆناغێکی نوێی بەهێزەوە و حکومەت لاوازتر و دواکەوتووتر دەکات. ئەم قۆناغە دەکرێ بە قۆناغی مانگرتنی سەرتاسەری و ڕاپەڕینی شارەکان ناوی ببرێت. وەک وتم ڕاپەڕینی چەکداری کاتێک سەرکەوتو دەبێت کە پشت بە جەماوەری جەماوەری سەر شەقام و مانگرتنی سەرتاسەری ببەستێت. بۆیە مەرجی پێشوەختە بۆ ئەوەی شۆڕش بتوانێت دواجار زەربەی کۆتایی بدات و حکومەت بڕوخێنێت ئەوەیە کە زنجیرەیەک مانگرتنی سەرتاسەری و کۆبوونەوەی جەماوەریمان هەبێت لەسەر ئاستی سەدان هەزار و ملیۆنان کەس لە شارەکاندا.
پێموایە ئێمە بەم ئاراستەیە دەڕۆین و بۆ هەر سێ پێشهاتەکان ڕێکخستن و کۆبوونەوە لە گەڕەک و لە کارگە و زانکۆ و ناوەندەکانی کاردا زۆر گرنگە، ئەم جۆرە ڕێکخستنە خەریکە بەرفراوانتر دەبێت. نەک هەر ئەوە، ئەو شورایانەی کە هەمانە، وەک شورای ڕێکخستنی ناڕەزایەتی کرێکارانی گرێبەستی نەوت، شورای هاوئااهەنگی ڕێکخراوە پیشەییەاکانی ڕۆشنبیران، شورا جۆراوجۆرەکان و لێژنە جۆراوجۆرەکانی چالاکانی کرێکاری، ئەمانەش خەریکە چەند هێندە دەبن، دێنە مەیدان و چالاک دەبن. بەڕای من کۆی ئەمانە شۆڕشی ئێمەی گەیاندۆتە قۆناغێکی نوێ و تەواو ئومێدبەخش.
٢ی ئازەری ١٤٠١، ٢٣ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢

لەچەند ڕۆژی ڕابردودا، دادگای کەرکوک بڕیاری سزای چوار ساڵ زیندانی بەسەر دوو مێردمنداڵی دانیشتوی کەلاردا سەپاند، لەسەر بنەمای یاسای ساڵی ١٩٦٩ی حکومەتی عێراق بەپێی مادەی ٣٤٢/٢/ یاسای سزادانی عێراقی تایبەت بە سوتاندی موڵک و ماڵی گشتی. لەهەمانکاتدا ناڕەزایەتیەکی بەرچاو لەبەرامبەر ئەو بڕیارەدا نیشاندرا. ئەم سزادانە بەپاساوی بەشداری ئەو دوو مێردمنداڵە لە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانی دانیشتوانی کەلاردا و هەروەها بەوەی هەڵساون بە سوتاندنی شوێن و ئۆتۆمبیل و موڵکی گشتی.
ئەوەی حاشاهەڵنەگرە و پێویست بە هیچ لێکدانەوەیەک ناکات، ئەم سزایە ڕاستەوخۆ ماناو ئامانجێکی سیاسی هەیە، کە دەسەڵاتی زۆنی سەوز لەڕێگەی دادگاوە دەیەوێت تۆڵە لە جەماوەری ناڕازی شاری کەلار بکاتەوەو بەشێوازی سزادانی دوو مێرمنداڵ پاشەکشەو پەشیمانی بەسەر جەماوەری ناڕازی شاری کەلاردا بسەپێنێت.
ئەگەر وێنای کرداری ئەو دوو مێردمنداڵە لە چوارچێوەیەکدا بکەین، بەو شێوازەی بەشداربونیان بووە لەدۆخێکی تەواو ناڕەزایەتی جەماوەری دانیشتوانی شاری کەلاردا بەرامبەر بە دەسەڵاتێکی میلیشیایدا، بەرامبەر دەسەڵاتی ئەو حزبانەی٣٠ساڵە خاوەنی مێژویەکی وێرانکاری و تاڵانچێتین لە کوردستاندا، ئیتر ناکرێت هیچ تاوانێک لە ئارادا بێت، بۆیە گەر هەر شتێک بەناوی “تاوان”ەوە دەخرێتە پاڵیان، ئەوە “تاوان”ی تەواوی ئەو کەسانەیە کە بەشداریان لە خۆپیشاندانەکانی کەلاردا کردووەو کارێکی بەکۆمەڵی جەماوەریە بۆ نیشاندانی ناڕەزایەتی و داواکاری خواستەکانیان. هەربۆیە دەبینین بەگرتن و سزادانیان، ناڕەزایەتی بە شێوازی خۆپیشاندان و پەیامی ناڕەزایەتی لە میدیاکان و سوشیال میدیادا بەدوای خۆیدا هێناوە. ئەوەی شایانی باسە منیش لەڕیزی ئەو ناڕەزایەتیەدام کە پەرچەکردار دەنوێنێت لەبەرامبەر ئەو دەسەڵات و دادگایەو بڕیاری سزاکەیاندا، بۆیە داوامان ئەوەیە دەستبەجێ ئەو دوو مێرد منداڵە ئازاد بکرێن و هیچ تاوانێک نەدرێتە پاڵیان.
ئێستا ماوە بڵێم ئەم مەسەلەیە تائێرە باشدەبێت گەر تەنها لە دیدگای کردارێکی سیاسی دەسەڵاتی حزبی زۆنی سەوزەوە بۆی بڕوانین، کە دەیانەوێت بەهەر شێوازو جۆرێک بۆیان گونجاو بێت، هێژمونی خۆیان بەسەر دانیشتواندا بنوێنن و بێبەزەییانە سزاکە جێبەجێیبکەن و ژیانی دوو مێرمنداڵ بکەنە قوربانی نەخشەی سیاسی بۆ وەستانەوە بەرامبەر بە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکاندا.
ئەوەی زیاتر مەبەستی منە دەمەوێت کەمێ زیاتر لەسەر ئەم مەسەلەیە لەئاستێکی گشتیتردا قسەی لەسەر بکرێت. دەربارەی مامەڵەی بەتاوانبار ناسینی مێردمنداڵ و سزادانیانە، واتە گەر دەمانەوێت وەک بەرگریکاری مرۆڤایەتی و مافەکانی مرۆڤ بەگشتی و مناڵان بە تایبەتی خۆمان بناسێنین، پێویستە بە وردتر دەربارەی مەسەلەی “تاوان و سزا و زیندان” لەسەر مێردمنداڵ لەبارەی یاسایی و کۆمەڵایەتی و مرۆڤدۆستیەوە لێکدانەوە بکەین، هەربۆیە ئەم نوسینە دەکەمە پەیامێک بۆ وەزیرو وەزارەتی داد، لەهەمانکاتدا هیوادارم ببێتە کەمپینێک بۆ هەموو ئەو کەس و رێکخراوانەی بانگەشەی بەرگری لە مناڵان دەکەن چ لە ئاستی ناوخۆیی و چ لە ئاستی جیهانیدا بێت.
بەکارهێنانی ووشەی تاوان واتایەکی سەخت و گرانە گەر بەسەر هەر کەسێکدا بسەلمێنرێت و بە تاوانبار ناوبنرێت، دواتر ڕاپێچ دەکرێتە بەردەمی دادگاو ڕەحمەتی ئەو یاسایەی سزای دەدات. لەکاتێکدا پەیوەندی زۆرینەی دەسەڵاتی سیاسی بە کۆمەڵگای جیهانەوە دان نانێن بە مرۆڤایەتی و مافە جیهانگیریەکانی ئینساندا، یاساکان و دادگاکانی هەر دەسەڵاتێک بۆ بەرژوەندیەکانی ئەو دەسەڵاتە دادەنرێت و یاساکان پەیڕەوی دەکەن.
لە ئاراستەی بیرکردنەوەم لەسەر تاوان و سزا ئەو ئەنجامە ئەدەم بەدەستەوە کە نابێت بە مێردمنداڵ بوترێت تاوانی کردووەو تاوانبارە و پاشان بەپێی یاسای تاوانەکان سزا بدرێت و زیندانی بکرێت.
گەر مێردمنداڵ بەهەر پێوانەیەکی کۆمەڵایەتی و یاسایی کارێکی ناشایستە و ناکۆکی کردبێت، پێویستە ناو بنرێت “هەڵە”، نەک “تاوان” بەو مێردمنداڵەش ڕابگەیەنرێت کە هەڵەی کردووەو پێویستە لایەنی پەیوەندیداریش ئەو هەڵەیەی بۆ بسەلمێنێت ودواتر ئامۆژگاری و سەرپەرشتی بکرێت، هەر لەدرێژەی ئەم دیدگایەوە واتە نابێت سزادان هەبێت و شوێنێکیش بە ناوی زیندانی منداڵان بونی هەبێت، زیندانکردنی منداڵان دەبێت قەدەغە بکرێت.
ئەو “هەڵەیە” چەندە گەورەبێت سزادانی منداڵ بە زیندانیکردن، شکۆو هەستی ئەو منداڵەو هاوڕێ منداڵەکانی و هەر منداڵێک ئەو هەواڵی زیندانیەی منداڵی پێبگات دەیبەزێنێت و دەیشکێنێت، سزادان و زیندانی نەك ناتوانێ وانە و ئەزمونێکی ئەرێنی بێت بۆ منداڵان، بەڵکو ئەو ڕێبازەیە کە دەیەوێت منداڵ ملکەچ و داماوو گوێرایەڵی گەورەکان و دەسەڵات بێت. نابێت دادگایەک هەبێت بۆ دادگاییکردنی مناڵان، نابێت مناڵ ببرێتە بەردەم دادوەر بۆئەوەی سزابدرێت.
مامەڵەی هەڵەی هەر منداڵێک چەندە گەورەش بێت، کە بەپێوەری کۆمەڵایەتی و یاسایی دیاری دەکرێت، پێویستە لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە بەڕێگای چاودێری و سەرپەرشتیکردنی ئەو مێردمنداڵە و پاراستنی و گۆشەگیرنەکردنی بێت لە کۆمەڵگەو نە پچراندنی لە پەیوەندیەکانی، نەک زیندانیکردن و دورخستنەوەی، لەهەمانکاتدا نابێت ئەو “هەڵەیە” بە هیچ شێوەیەک لە پەروەندەی ئەو منداڵەدا تۆمار بکرێت.
گەر حاڵەتی ئەو “هەڵەیە” لە هەر مێردمنداڵێکدا لەژێر کاریگەری نەخۆشی دەرونیدا بێت، ئەو کاتە پێویستە لەڕێگای پزیشکی تایبەتەوە سەرپەرشتی بکرێت و چارەسەر بکرێت.
لەگەڵ ئەمانەشدا بەبۆچونی من هەر کەس و لایەنێک و هەر دەسەڵاتێکی سیاسی لەهەوڵی ئەوەدابن هێژمونی ئایدۆلۆژی تایبەت بەخۆیان بەسەر منداڵاندا پەیڕەو بکەن، دەبێت دادگایی بکرێن و سزا بدرێن.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ئێمە ئەم هاووڵاتیانەی هەرێمی كوردستان كە لە خوارەوە ناومان هاتووە, پشتیوانی لە راپەڕینی گەلی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان و گەلانی ئێران بۆ ئازادی و دادپەروەری و سەربەخۆیی و مافە تاكە كەسییەكان بە تایبەتیش مافی ژنان و نەتوە ژێردەستەكان دەكەین, بە توندی ئیدانەی كۆمەڵكوژی و سەركوتی هاووڵاتیانی سڤیلی ناڕازی دەكەین لە لایەن هێزە سەركوتكەرەكانی كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە, داواكارین :
1- حكومەتی هەرێمی كوردستان و پارت و لایەنە سیاسییەكانی باشووری كوردستان بچنە پشت راپەڕینی گەلانی ئێران بە گشتی و رۆژهەڵاتی كوردستان بە تایبەتی و بە فەرمی پشتیوانی لێبكەن.
2- كونسڵەكانی ئێران و دەزگای ئیتلاعات لە شارەكانی هەولێرو سلێمانی بە زووترین كات دەربكرێن و پەیوەندییەكان لە گەڵ ئێران رابگرترێت.
3-سنوور بە روی بەشداربووانی راپەڕین بە تایبەتی و هاوولاتیانی رۆژهەلاتی كوردستان بە گشتی بكرێتەوە.
4-لە نەخۆشخانەكانی كوردستان چارەسەری بریندارەكانی راپەڕین بكرێت و هاوكاری هەڵاتووان لە دەست سەركوتی كۆماری ئیسلامی ئێران بكرێت.
5- هاوكاری خەڵكی راپەڕیوی رۆژهەڵات بكرێت لە رووی دارایی و پزیشكی و سیاسی و راگەیاندنەوە.
6- ئەو دەزگاو كەناڵ و رێكخراوانەی گومان لێكراون بە نۆكەری بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران لە باشوور دابخرێن.
7- ئەو لایەنانەی نزیكن لە كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە بە فەرمی دابڕانی خۆیان لێی رابگەیەنن .

ناوی سیانی پیشە ناونیشان
1- عەلی مەحمود محەمەد چالاكوانی مافی مرۆڤ هەولێر
2- هەڵمەتی ژیان نا بۆ ئیعدام لە كوردستان
3-هیوا سەید سەلیم نووسەرو چالاكوان رەواندز
4-فاتیح مستەفا حەمەدەمین پێشمەرگەی دێرین و چالاكوان هەولێر
5-فەرید مەخموری شاعیر ئوسترالیا
6-مستە فا یاسین خانە نشین هەولێر
7-محمد شریف/ مامۆستا/كفری
8-شێرزاد سدیق سلیم /ڕاگەیاندنكار هەولێر
9-شاخەوان قادر شۆرش، نووسەر، دانیمارك
10-ماجد خالد كەریم (هاوڕێ یوسف حەساری ) ٫پێشمەرگەی دێرین/ كەركوك
11-ئەحمەد سەعید ـ فەرمانبەر ـ هەولێر
12-كاروان ئەحمەد عبدالرحمن⁄ چالاكوانی مەدەنی⁄ سلێمانی
13-فریاد هیرانی/ نوسەر و چالاكوان/هەولێر
14-سامان محمدعلی ئەحمەد / توێژەری دەروونی
15-ڕابەر ڕەشید ـ پێشمەرگەی دێرین كەركوك
16-فەرهاد عوسمان خانەنشین هەولێر
17-باهر توفیق. ماموستا هەولێر
18-عەباس نادر قادر- مامۆستا ، هەولێر
19-زەیتۆ اسماعیل – فەرمانبەر – هەولێر
20-محەمەد سولێمان غفور هەوڵیر
21-جەوهر شكور خانەنشین و چالاكی سیاسی گەرمیان
22-ئافتاو عزیز علی ‌‌/خانە نشین /ئەڵمانیا
23-فاخیر نانە كەلی چالاكی سیاسی هەولێر
24-كەمال حوسـێن ـ خانەنشین پ.م دێرین ـ سلێمانی
25-عبدالرحمن رسول /نووسەر و ڕۆژنامەنووس /فەرەنسا
26-قاسم نۆكانی پشمەرگەی دێرین كەركوك
27-نسرت كوخا حمید/چالاكی سیاسی/هولندا
28-هۆشەنگ كەریم – ڕۆژنامەنووس- هەولێر.
29-فەرهاد خالید مستەفا مامۆستا هەولێر
30-فازل عەباس …رۆژنامەنووس هەولێر
31-بەختیار كەمال جبرائیل / فەرمانبەر / هەولێر
32-هیوا ناسیح، ڕۆژنامەنوس وچالاكوان، سویسرا
33-عەوڵا پۆلا پێشمەرگەی دێرین، كالیفۆرنیا
34-ئیبراهیم سۆفی…. خانەنشین
35-هەردی محمود، پارێزەر. هەولێر- كوردستان
36-خەلیل نەورۆز خانەنشین هۆڵەندا
37-خەسرەوخالد چالاكوانی مەدەنی دوبس
38-سیروان سەلیم، كاسب
39-كاوە حسن خانەنشین هەوڵێر
40-غفار محمد فتاح / پارێزەر سلێمانی
41-شیرین سۆفی ئەوڵا، مامۆستا ،سلێمانی
42-عەلی محەمەد ئەمین، نووسەرو ڕۆژنامەنووس سلێمانی
43-یاسین كەریم ڕۆژنامەنووس سلێمانی
44-عەونی خۆشناو .. پێشمەرگەی دێرین هۆلەندا
45-شوان سەید عەلی پارێزەر 46-جەمال ئەحمەد كەریم ــ كاسبكار ــ هەولێر 47-جوهر عبدالله مولود سرێشمەی پارێزەر هەولێر- سۆران 48-عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ.. شاعیر 49-گوڵاڵە پشدەری/نووسەر و چالاكوانی تەندروستی و كۆمەڵایەتی/هۆڵەندا 50-بایەزید كەریم چالاكوانی مەدەنی/ هەولێر 51-بسام عمر‌‌‌/ كارمە ند . هە ولێر 52-زینب هادی محمد / فەرمانبەر/ كركوك 53-شەماڵ عادل سەلیم – زیندانی سیاسی – هەولێر 54-ئەردەڵان لەتیف –مامۆستا هەولێر 55-مستەفا احمد محمد نوری ماف پەروەر ر كركوك 56-عبالله نجم الدین پارێزەر 57-سەربەست محمد اسماعیل /چالاكوان هەولێر 58-رسول علی…سەرپەرشتیاری پەروەردەیی هەولێر 59-سالارقادر سەعید ناسراو بە (سالار ڕواندزی)پێشمەرگەی دێرینی حزبی شیوعی وئەندامی كارای سەندیكای ڕۆژنامە نووسان 60-قادر بڵباس چالاكوان -بەریتانیا 61-محمد عبداللە مەمۆستا – هەولێر . 62-دەشتی بەرزەواری /نووسەر و ڕۆژنامەنوس. 63-نەبەرد خالید فەرمانبەر سلێمانی 64-هیوا ئەحمەد، هەڵسوڕاوی سیاسی/ بەریتانیا 65-حمید حسن/چەلكی / ماوستاو چالاكڤان/ دهوك 66-هەرێم مەحمود سەمەن چالاكوان 67-نهاد قازی چالاكوان – هولندا 68-سەفین ساڵح هونەرمەند -ڤانكۆڤەر -كەنەدا 69-یوسف شوانی كاسب تەكساس ئەمریكا 70-دڵشاد رەمەزان -رۆژنامەنوس هەولێر 71-فەرهاد عومەر، ئەندازیار 72-ڕوناك محمەد نجم چالاكوان مدەنی سلیمانی 73-سالار سیامەند عەبدوڵا مامۆستا هەولێر
74-لاڤە معروف فەرمانبەر
75-عمار علی / پێشمەرگەی دێرینی حیزبی شیوعی عێراقی و نوسەر /هولندا-مەدینە سەورە
76-هەوراز احمد،ڕۆژنامەنووس سلێمانی
77-سەرهەد تۆفیق مەعروف نووسەر هەولێر
78-رزگار حەساری – فۆتۆگرافەر كەركوك
79-چالاك كاوانی-پیشمە رگە ی دیرین -بریتانیا
80-سەمیرە احمد حسن چالاكوان كەركوك
81-كارزان حەمید ـ ڕۆژنامەنووس ـ فەرەنسا
82-مەغدید حاجی، مامۆستای زانكۆو نووسەر، هەولێر
83-سەردار علی چالاكوان و خانەنشین هۆڵەندا
84-پێشڕەو حسن فەرمانبەر.سلێمانی
85-حسن محمد شكور ــ كرێكار
86-حسن مارف فەرمانبەر لەسلێمانی
87-عباس رۆستەم … خانەنشین سلێمانی
88-محەمەد سەید كەریم… مامۆستا كەركوك
89-عارف حمدامین الڵەوێردی -پێشمەرگەی دێرین – ڕانیە
90-سەردار عەبدوڵا حەمە چالاكوانی سیاسی و مەدەنی / كەنەدا
91-نەجم موستەفا خانەنشین هۆڵەندا
92-بكر حاجی ،تێكۆشەری دێرین ئەڵمانیا
93-سەلام عومەر نووسەر هەولێر
94-دكتۆر محمد كیانی، چالاكی سیاسی، پزیشك. هەولێر
95-ناسر تەها سولەیمان..پەروەردەكار دانمارك
96-ئەرسلان عبدالعزیز پێشمەرگەی دێرین
97-گۆڤار احمد یحیی نوسەر لندن
98-مەریوان زەندی/ پێشمەرگەی دێرین و چالاكوان/ هەولێر
99-هەژار ئەمین – ئای تی- ئوسترالیا
100-جەبار حەمەد چالاكوانی میدیایی، هونەرمەندی شانۆ كەنەدا
101-مامۆستا زرار قادر خەیلانی/ سەرپەرشتیاری خانەنشین هەولێر
102-عبدالخالق ئەنوەر چالاكوان و شوفێری تەكسی لەندەن
103-هێرش عوسمان خانەنشین هەولێر
104-چالاك زە نگە نە -پیشمەرگەی دیرین -ئیتالیا
105-كاوە نادر قادر چالاكوانی مەدەنی هەولێر
106-برهان مخموری پێشمەرگەی دێرین هەولێر
107-خولیا حوسێن شاعیر و چالاكوان كەنەدا
108-بەختیار ئاكۆیی/میكانیك. ئەسینا یۆنان
109-فەرمان محەمەد ٓ رۆژنامەوان-ئیتاڵیا
110-نازم عوسمان رەشید/فەرمانبەر/ئیتاڵیا
111-گوڵالە ڕەزا سالح/فەرمانبەر/ ئیتاڵیا
112-حسین كاكە إسماعیل مامۆستای /خانەنشین كۆیە
113-نەهرۆ عاڵلایی چالاكوان و رۆژنامەنووس هەولێر
114-یوسفە سوور چالاكوان… دانمارك
115-تریفە تاهیر مەحموود پزیشك هەولێر
116-رەنج تاهیر عەلی ئەفەندی چالاكی سیاسی سویسرا
117-دڵزار زرار قادر/ فەرمانبەر/هەولێر .
118-هێمن حامد. كرێكار. سوێد
119-پشتیوان حاجی مەحمود، چالاكوانی سیاسی، شاری سلێمانی
120-بەختیار كەمال جبرائیل / فەرمانبەر / ھەولێر
121-دكتۆرە فائیزە خەتاب ،پسپۆری نەخۆشیەكانی مناڵان
122-سەركەوت فەتاح پێشمەرگەی دێرین ،هۆلاند
123-خەرمان محمد رسول چلاكوانی سیاسی /ئەلمانیا
124-رێبوار رەمەزان بارزانی نووسەر و توێژەری كۆ مەلایەتی
125-عەلی بەەندی نوسەرو چالاكوان لە بواری ئه نفال و جینوساید دهۆك
126-ایاد اسماعیل كاكە یی. سە روكی لقی هە ولیر سو ندیكای پاریزە رانی كوردستان
127-ئیسماعیل هەنارەیی ــ پارێزەرو كەسووكاری ئەنفال چەمچەماڵ
128-حازم بلەیی نووسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید بارزان
129-ئاشتی محەمەد شاباز چالاكوان و رۆژنامەنوس هەولێر
130-قاسم كازم چالاكوانی بواری جینۆساید چەمچەماڵ
131-ئەحمەد رەجەب نووسەر و تێكۆشەری دێرین سوید
132-نازدار ئە سعەد محمود چالاكوانی بواری جینوساید هەولێر
133-زەمان عەبدە نوسەر و چالاك لەبواری ئەنفال و جینۆساید
134-ئومێد ئەحمەد شاعیر و چالاكوان هەولێر
135-تریفە تاهیر مەحموود پزیشك هەولێر
136-نیاز عبدوللا مامۆستا هولەندە
137-محمد امین /خانەشین/چالاكوانی مەدەنی
138-هیواڕەش / پێشمەرگەی دێرین و زیندانی سیاسی شیوعی سلێمانی
139-گەردە مامەحەمە ،چالاكەوانی مەدەنی كەركوك
140-ئازاد هاشم….مامۆستا هەولێر
141-كاروان كریم احمد ، هونەرمەند ، ئەڵمانیا
142-مستەفا باهر خانەشین فنلەند
143-عومەر فارس عەزیز؛ ڕۆژنامەنووس / هۆڵەندا
144-جەمال شەریف/ كرێكار/ فینلاند
145-چێنەر سیروان احمد ، چارەسەركاری دەروونی، چالاكوان بۆ مافەكانی مرۆڤ و كۆمەڵگای مەدەنی، كەركوك
146-ریزان دایكی شەهید گەرمیان چەمچەماڵ
147-فەرمان حمد، مامۆستا ، پم دێرین
148-هەڵۆ خەلیل مەولود مامۆستا
149-پرشنگ سەعید / چالاكەوان – دانمارك
150-سمكۆ ڕەشید چالاكوانی مەدەنی سلێمانی
151-پشتیوان كریم گەڵاڵی چالاكەوانی سیاسی ؍ئەڵمانیا
152-سەردار عەبدوڵا حەمە چالاكوانی سیاسی و مەدەنی / كەنەدا
153-محەمەد چاوشین/ ڕۆژنامەنووس/ باشووری كوردستان
154-سەید حجاج/ پ.م دێرینی ئاڵای شۆرش/زیندانی سیاسی/ ئەلمانیا
155-ئاراز گەلاوێژ چالاكوانی ئازادی بیرو ڕا دانمارك
156-ئەردەڵان ئەمین،⁄ فیزیائی⁄ ئەڵمانیا
157-هیوا عمر نووسەرو چالاكی مەدەنی و سیاسی هەولێر
158-زمناكۆ عزیز هەڵسوڕاوی سیاسی
159-ژیان سعید قرداغی شاعیرو جالاكوان
160-م.علی زەنگەنە فەرماندەی دێرینی پێشمەرگە سلێمانی
161-ساماڵ سەڵاحەدین ئبراهیم میدیا كار
162-فەتاح زاخۆیی ، چالاكڤان كەنەدا
163-مەحموود عوسمان نووسەر هوڵندا.
164-سروە عوسمان (سروەی بەیان ) / نووسەر هەولێر
165-نەجمەدین فارس ,نوسەرو توێژەر سلێمانی
166-هیوامجید/ چالاكوان نەرویج
167-غفور نادر هیرانی/چالاكوان
168-كۆسرەت ئەحمەد/ مامۆستا، چالاكوان و نووسەر
169-جەلال محەمەد ڕەشید (جەلال چوارتایی)- چالاكوانی مەدەنی
170-هەڵۆ خەلیل مەولود مامۆستا چەمچەماڵ
171-شێروان ئەحمەد چالاكوان هۆڵەندا
172-بڕوا عەلادین: نووسەر، وەرگێڕ سوید
173-حەمە ڕانیەیی چالاكوان /كەنەدا
174-عە باس نادرفتاح چالاكوان كەركوك
175-محمد عەبدوڵڵا هەڵسوڕاوی سیاسی/سلێمانی
176-لاوژە جەواد هەڵسوڕاوی سیاسی كۆمۆنیست و بزوتنەوەی یەكسانیخوازی دانیمارك
177-فەرمان فاتیح مامۆستای پەیمانگای هونەرە جوانەكان ی كەركوك
178-رێباز هاشم مستەفا چالاكوانی سیاسی و مەدەنی و كوڕی شەهید هەولێر
179-ئاسۆ محمود مامۆستا
180-مامۆستا هاوژین چالاكوان بەریتانیا
181-شالاو موورتكە فەرمانبە ر هەولێر
182-حكیم عەبدولكریم چالاكی سیاسی سلێمانی
183-هاوكار قادر /چالاكی مەدەنی
184-ئازاد نوری سید وەلی خانەنشین سلێمانی
185-شامیل قادر/مامۆستاو ڕۆژنامەوان
186-ئیبراهیم قوربان خانەنشین
187-كاوە عبداللە خانە نشین هەولێر
188-بڵند مستەفا عمر پارێزەر هەولێر
189-جەلال عەلی ـ پێشمەرگەی دێرینی حشك دانمارك
190-داناعەسكەر / نووسەر / كەركوك
191-ئاكۆ مستەفا كاسبكار
192-جەلال هۆرێنی ، رۆژنامەنوس كەنەدا
193-نزار نیگاری – وەرگێر نەرویج
194-زایەر زەنگەنە/ نوسەر كەركوك
195-بەندی عەلی / نووسەر
196-مریم جمیل دایكی مالەوە
197-ئایار سەید باقی پێشمەرگەی دێرین ، مافناس — سوید
198-نەورۆز فازیل محمد …چالاكی مەدەنی ،سلێمانی.
199- سروە محمد ساڵح خانە نیشین سەرچنار
200-تەها محمدئەمین ئیبراهیم / كەنەدا
201-شیروان امین رسول/فەرمان بەر
202-هێرۆ محمود ، سەرۆكی ڕێكخراوی ماپ
203-حەمید نادر چالاكەوان كەنەدا
204-محمد پشدە ری وتە بیژی دە ستە ی دا كوكی لە زیندانیانی سیاسی كوردستان
204-ژیلا تەیفور كەریم چالاكوان هەولیر
205-سامان خالۆ تەها كارمەند. دانیمارك
206-ئازاد عوسمان، ئەندازیار سویسرا
207-سەباح یاسین عەبدولرەحمان، هاوڵاتی، هەولێر
208-شكراڵلە حمدامین… چالاكوانی مەدەنی هەولێر
209-بــڕیار حــیدر جــبار قــوتابــی زانـــكۆ
210-مەحمود موراد ــ چالاكوانی مەدەنی هۆڵەندا
211-بەختیار محەمەد، پێشمەرگەی دێرین
212-ڕەفعەت عەبدول/ مامۆستا كەركوك
213-هاوڕێ فهد كارمەندی وەزارەتی ناوخۆ كۆیە
214-یووسف مەنتك نووسەرو ڕۆژنامەنووس ئەڵمانیا
215-عەلی مەولود. نووسەرو چالاكی سیاسی سلێمانی
216-محمد عەبدوڵڵا هەڵسوڕاوی سیاسی.
217-ئازاد عومە ر حە سە ن كاسب هۆڵەندا
218-سالار مامە كەریم كارمەند و چالاكی سیاسی- هەولێر
219-بێستون شفیق علی. مامۆستا. هەولێر
220-هێمن حەمید شەریف هونەرمەندی شێوەكار هەولێر
221-عەبولكەریم شێخانی نووسەر ووەرگێر و زمانەوان و ڕۆژنامەنووس كۆیە
222-هیوا خانقینی پشمەركەی دیرین /هولندا
223-سروه حسین علی ماموستا
224-تەها ئەمین هەڵەدنی نووسەر سوید
225-ئەحمەد مەجید چالاكی سیاسی و مەدەنی بنەماڵەی ئەنفال و پێشمەرگەی دێرین گەرمیان
226-جێگر جواد رەشید/خوێندكاری زانكۆ
227-حاجی جمال هەڵسوراوی كرێكاری هەولێر
228-فەتاح خەتاب / مامۆستا وشانۆكار هەولێر
229-فەرەیدون حمەڕەشید نووسەر سویسرا
230-تحسین حمدامین ، هەولێر ، كاسبكار
231-شلێر عبدالمجید / مامۆستا سلێمانی
232-هونەر اسماعیل تیماری .هەولێر. پ.م دێرین
233-شوانی عبدالستار، مناڵ پارێز، نەرویج
234-كاوە محەمەدئەمین/ مافناس- سوید
235-هاوڕێ كاسترۆ، چالاكوانی مەدەنی… چوارقوڕنە
236-پرۆفیسۆر دوكتۆر سالار باسیرە تویژەری سیاسی ئەڵمانیا
237-چنور محمود /هونرمەند بەریتانیا
238- هاوڕێ پێشڕەو پێشمەرگەی دێرین و بنەماڵەی قوربانی ئەنفال
239-كۆمەڵەی داكۆكی ئەنفال
240-خالید موراد شاعیرو پێشمەرگەی دێرین سۆران
241- حەمز عەلی زەنگەنە چالاكوان كەركوك
242-حازمی عەلی كوتك پێشمەرگەی دێرین و نوسەر رانیە
243-سەدیق گۆران شاعیر و پێشمەرگەی دێرین هۆڵەندا
244-شێركۆ ئەحمەد ساڵەیی پێشمەرگەی دێرین پردێ
245- عارف حەمەد پیچشمەرگەی دێرین رانیە
246-كاوێس عبدللە كاسب هەولێر
247-محەمەد ئەحمەد ، مامۆستا ، هەولێر
248- فاتیح مستەفا چالاكوان
249-عەلی رەحمان — چالاكوان
250-نەوزاد محەمەد / رۆژنامە نووس هەولێر
251-هاوڕێ ڕەشاد ڕەحمان چالاكوانی سیاسی هەولێر
252-شێركۆ كرمانج، توێژەر و ئەكادیمی
253-فەرهەنگ هەڵەبجەیی …ڕۆژنامەوان. ئ.سەندیكای ئاڵمان..مۆنتێر ستێرك تیڤی…بروكسل
254-سازان ئەحمەدشیخۆ پەرستار ـ ستۆكۆلم سوید
255-مامۆستا كازم ڕۆژنامەنووس وچالاكوان . كەركوك
256-ڕزگار باهیر / هونەرمەند سلێمانی
257-عمر حاجی خانەنشین هەولێر
258-یوسف عەلی شەریف ژینگە پارێز هەولێر
259-بورهان حەساری /پێشــــــمەرگەی دێرین كەركوك
260-هـەردی احمد/ هـونە رمەند
261-تارا ئاسۆس چالاكوانی ژن سلێمانی
262-احمد خلیل خانەنشین هەولێر
263-جەوهەر میراودەلی .نوسەر و كۆمەڵ ناس.نەمسا .ڤیەنا
264-هەتاو حەمەساڵح / پێشمەرگەی دێرین فرنسا
265-ئارام كەمال حەسەن كاسب حاجیاوە
266- دكتۆر ئیبراهیم مەلا زادە توێژەر لە بواری جینۆساید
267- جەماڵ كەماڵ كاسبكار سلێمانی
268-نەسرین تەنیا هەڵسوڕاوی بواری مافەكانی ژنان سلێمانی
269- ئەكرەم میهرداد نووسەر سلێمانی
270-عماد عه لی زیندانی سیاسی و پیشمه رگه ی حزبی شیوعی. عراقی و كوردستانی المانیا.
271-ئیبراهیم سپینداری – المانیا- بەرلین
272-ھاوكار شامی پێشمەرگەی دێرین،
273-فەهمی كاكەیی /مامۆستا و نووسەر/ سوئید
274-گۆرران هەڵەبجەیی / ڕۆژنامەنووس دانمارك
275-غەریب ئەحمەد عەبدولا كاسب
276-د. چۆمان هەردی، نووسەر و لێكۆڵەر سلێمانی
277-سەلام محەمەد / چالاكوان دانمارك
278-ئارام حمەفرج/ ئەندازیار/ كوردستانی باشوور
279-بەختیار عومەر/ دانیمارك
280-مەهدی فەتاحی ئەڵمانیا شاری دوێسلدۆرف
281-جهاندا محمد امین فەرمانبەر
282-یوسف مەجید/ مامۆستا،
283-فازل عوسمان هونەرمەند سویسرا
284-صادق عومەر ئەلمانیا
285-سیروان ئەمین/ پەرستار
286-كریم عباس / مامۆستا هەولێر
287-رمزیە محمد صالح پارێزەر ھەولێر
288-محەمەد ئەحمەد ، مامۆستا ، هەولێر
289-كاوە عومەر هەڵسوڕاوی سیاسی وكۆمۆنیست كەنەدا
290-ئیبراهیم محمد شهباز كاسب هەولێر
291-دكتور بەیان قادر رسول گەلالی هەولێر
292-بەهار عەلی ، چالاكوانی فێمنست هەولێر
293-هوشەنگ باباعەلی خانەنشینی پ.م. چالاكوان هەولێر
294- تاڤگه ئیبراهیم چالاكوانی مه ده نی كه نه دا
295-نیاز مستەفا نوسەرو شرۆڤەکاری سیاسی ئامریکا
296-مەلا ڕەشاد ئیسماعیل لەک ئەڵمانیا
297-حەیدەر حەمە کریم کرێکار نەمسا
298-رێکخراوی هەڵوەشانەوەی سزای لە سیدارەدان لە عێراق
299- سەمیر نوری كەسایەتی سیاسی كەنەدا
300-بەھزاد موحسین- چالاکوان- ھەولێر

تەواو

009647503714620

دیوانێکی شیعری شاعیر یووسف مەنتک بەناوی (ئێوارانی ڕایین – Abende am Rhein) بە زمانی ئەڵمانی و بڵاوکرایەوە. ئەم دیوانە شیعرییە پێشتر بە زمانی کوردی بڵاوکراوەتەوە. دواتر لە لایەن وەرگێڕ هۆزان عەبدولکەریمەوە کراوەتە ئەڵمانی. دیوانەکە لە لایەن دەزگەی چاپ و بڵاوکردنەوەی یونایتد پی.سییەوە چاپ و پەخش کراوە. دیوانەکە بریتییە لە (104) لاپەڕە. تابلۆی سەر بەرگی دیوانەکە لە لایەن هونەرمەند حەمید جەمالەوە کێشراوە. لەبارەی دەقە شیعرییەکانەوە لەسەر بەرگی دواوەی دیوانەکەدا هاتووە: زۆر جار شاعیران لە ناچاری دەقە شیعرییەکانیان بە زمانی هێما و دەستەواژەی ئاڵۆز بارگاوی دەکەن، کە ڕەنگە خوێنەر ماندوو و بێزار بکات. شیعرەکانی ناو ئەم دیوانە دوورن لەم جۆر و زیادەڕەویانە. شیعرەکان بە زمانێکی پاک و ڕوون ڕووداو و هەستەکانی ڕۆژانە تێیاندا ڕەنگ دەدەنەوە، بێ ئەوەی سادە دەرکەون. دەقەکان ئەبستراکت نین، بەڵکوو چیرۆک و چارەنووسی تایبەت دەگێڕنەوە، وەک: خۆشەویستییەکی لەدەستچوو، نیشتمانێکی بەجێماو و نیگەرانییەکانی کەسێکی پەناهەندە.
شایانی باسە، ئەم دیوانە پێشتریش کراوەتە کورمانجی و لە ماوەی داهاتوودا بە زمانی فارسیش بڵاو دەبێتەوە.
ISBN:978-3-7103-5535-6

بەشی سی و حەوت

باشە ئەگەر مەلا خۆیشی تەمەشای نەکردبێتن، چۆن ئەوە دەزانیت!؟..

بەشێک لە پیاوانی ئایینی، دایمە کاردانەوەیان هەیە بۆ هەرشتێک، کە لەگەڵ دید و تێڕوانینی ئایینیانە و مەزهەبیانە و ئایدیۆلۆژیاکەی ئەوان پێچەوانەبێت، یان نەگونجێت و لەسەر مینبەر، خێرا هەڵدەچن و بە تووڕەیی و حەماسەتەوە، هێرشی بۆ دەبەن و قسەی لەسەر دەکەن و هەوڵی بە دەعباکردن و ناشرینکردن و نابووتکردنی دەدەن !

نموونەی مەیخۆر، باڕ، کافتریا، یانەی شەوانە، دراما و کچە مۆدێلەکان و هەر شتێکی تر، کە بۆنی تازەگەری لێ بێت و پێچەوانەی بیری کۆنەخوازی و شتە باو کۆنەکانی کۆمەڵی سونەتی و نەریتی بێت.

مەلایەکی برادەرم هەیە، ئەوەی بۆ گێڕامەوە گوتی: ڕۆژێک لە مزگەوت وتاری جومعەم دەدا و هەرچی جوێن و قسەی ڕەق بوو، بۆ مەیخورەکانم حەواڵەکرد.

گوتی: کاتێک وتارەکە تەواو بوو، مامە حاجییەک هاتە لام و گوتی:ئەرێ مامۆستای بەڕێز، خەڵکی لەسەر ڕێگای مەسیفی دەخۆنەوە، تۆ لێرە و لە مزگەوت دا، بەسەر ئێمەدا دەگوڕێنیت و هاواردەکەیت!

جامنیش لەو سۆنگەیەوە، کاتێک فەقێ بووم، هەموو ئەو شتانەی ناوم هێنان و هەرشتێک، پێم ناشەرعی و پێچەوانەی مەزهەب و دۆگم و تێڕوانینە ئایینەکەی من بوایە، لەسەر مینبەر هوروژمم بۆی دەبرد و کورد وتەنی:دەمشووشتەوە.

جا بەو بۆنەیەوە، ئەوە لە فەقێیاتیم ساڵەکی لە دێی (گەڵۆزی) لە نێوان کەرکوک و پردێ مەلابووم.

ئەو دەمی درامەیەکی تورکی(بێریڤان)، لە یەکێک لە کەناڵە ئاسمانییە کوردیەکان پەخش دەکرا و پاڵەوان و ئەکتەری سەرەکی کە تێیدا ڕۆڵی دەبینی، ژنە گۆرانی بێژی تورک(سبیل جان)بوو.

خەڵکێکی زۆر لە کوردستان سەرقاڵی سەیرکردنی ئەو درامایە و باسکردن لە چیرۆکی ژیانی بیریڤانە چاو شین و قژ زەردی پەری ئاسابوون.

منیش ڕۆژی جوعمەی کو بەسەر مینبەرێ کەوتم و دوای سەڵات و سەلام، یەکسەر بێ لام و جیم و زۆر بە توندی هێرشم بۆ سەر دراماکە دەست پێکرد و پیس دابەزیمە سەر بێریڤان و گوتم: ئیمانداران و موسڵمانان، ئایە ئێوە دەزانن ئەو سبیل جانە مەشلەتە و بەرەڵا و قەحپەیە، تا ئێستا کێ لە ژیانی ڕاستەقینەی خۆی دا، سێ جار هاوسەرگیری کردووە و لە هەرسێکیشیان جیابوویتەوە!؟

کاکە لە خوا بترستن و لەخۆتان بپرسن: خۆ کابرا لەسەر چونە نوێژی جەماعەتێ و له ڕێگای مزگەوتێ و بەلاش و عەلاش تەڵاق نەدرایە، حەتمەن کەتنەکی کردیە.

موسڵمانان سەیرکەن لەناو فیلمیش، هەمان شێوە ئەو مەشلەتە و بەڕەڵایە، تا ئەلعانەکینێ حەزی لەسێ زەلامان کردیە.

گوێم لێ بوو مامە حاجیەک بە دەنگێکی هەندەنک بەرز گووتی: بە قوڕعان مامۆستا لەمە شارەزاترە. باشە ئەگەر مەلا خۆیشی سەیری نەکردبیێن چۆن ئەوە دەزانیت!؟

خەڵکی هەمووی دەستیان کرد بە پێکەنین، ئای کە تەریق بوومەوە و شەرمم لە خۆم کردەوە.

کاتێک کە وای پێگوتم، عارد شەقبوایە دەڕۆشتمە ناویەوە.

تێبینی: پێشووتر و ئەو هەواڵەی سێ جار جیابوونەوەی(سبیل جان)م، لە یەکێک لەگۆڤارەکان خوێندبوویەوە. هەڵە نەبم گۆڤاری(هۆنیا)بوو، باشم بیرنەماوە.

جا کو ئەو خەڵکەم حاڵی کردبووایە و قەناعەتم لا درووست کربان، کاکە گومانتان خراب نەبیتن، بە خودای گەورە ئەو بابەتەم لە گۆڤار خوێندووەتەوە !

لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا هەموو دەوروبەرمان بە تەکنەلۆژیا تەنراوە ، وەک : ئینتەرنێت ، کۆمپیتەر ، تەلەفۆنی زیرەک ، ئایپاد و … هتد . کە منداڵان چ لە خوێندنگا و چ لە ناو ماڵەکاندا بە بەردەوامی بەکاریان دەهێنن . ئەمانەش کارێکی وایانکردووە ، بە تەواوی دڵ و مێشکی منداڵان داگیربکەن ، سەرئەنجامیش شاشەکانی ئەو ئامێرانەیان لە هەوای پاک و شوێنە خۆشەکانی ناو سروشت پێ خۆشتربێت ، هەر بۆیە زوربەی هەرە زۆری منداڵان حەزیان لەوەیە لە ماڵدا بمێننەوە و زۆر بە کەمی بچنە دەرەوە و لە ڕێگای ئینتەرنێتەوە یاری بکەن ، کە بە داخەوە زۆرجار لە لاپەڕەکانی ئینتەرنێتدا چاویان دەچێتە سەر بابەتی توندوتیژی و نەشیاوی زۆر خراپی زیانبەخش ، کە تەمەنییان نەگەیشتۆتە ئەوەی تەماشایان بکەن و لێی تێبگەن . جا لەگەڵ ئەوەشدا دایک و باوک لەو بارودۆخە بێزارن و بە ترس و نیگەرانییەوە گلەیی لە منداڵەکانییان دەکەن ، کە کاتی زۆری خۆیان بەو ئامێرانەوە بە فیڕۆ دەدەن ، لە هەمان کاتیشدا لایان وایە ، چوونە دەرەوەی منداڵیش لە ماڵ ، جگە لە کوشتنی کات ، هیچ سودێکی تری نییە ، کە دیارە ئەمەش بیرکردنەوەیەکی ئێجگار هەڵەیە ، چونکە لە ڕاستیدا ژینگەی دەرەوە بە پێچەوانەی ژینگە بچووک و سنوردارەکەی ناو ماڵەوە ، شوێنێکی فراوانی بێ سنور بۆ منداڵان دەڕەخسێنێ ، کە هاندەری سەرەکی جووڵەن ، هەر بۆیە چوونی منداڵان بۆ پارک و دەشت و شاخ و هەڵمژینی هەوای پاکی سروشت ، یەکێکە لە پێویستییە هەرە گرنگەکانی گەشەکردنیان ، چونکە پیاسە و یاریکردن لە سروشتدا ، متمانە بە خۆبوون لە منداڵاندا دروست دەکات ، ئاسۆی خەیاڵ و داهێنانیان فراوانتردەکات ، ڕادەی فشار و ماندووبوونییان کەمدەکاتەوە ، ئارامی بە دەروونیان دەبەخشێت و چالاکی جەستەشیان دەبووژێنێتەوە . بێگومان ئەو منداڵانەی بە زۆری ئەو ئامێرانە بەکاردەهێنن و حەزناکەن چەند ساتێک لە دەرەوە بەسەربەرن و هەوای پاک هەڵمژن ، تووشی پەتایەک دەبن ، کە بە پەتای ( کەم سروشتی -Nature Deficit Disorder ) ناسراوە ، ئەمڕۆش وەک نەخۆشییەک بڵاوە . جا چونکە منداڵانی ئەمەریکایی ڕۆژانە تەنها چوار تا حەوت خولەک لە دەرەوە یاریی دەکەن ، بەڵام حەوت کاژێر لە ژوورەوە بەرامبەر شاشەکان بەسەردەبەن ، بە زۆری تووشی ئەو پەتایە دەبن ، لە هەمان کاتدا تووشی کێشەی هەڵسوکەوتی وەک : ترس لە دایک و باوک و کێشەی تەندروستیش وەک : قەڵەویی و کەم خەوی و کزیی چاو و ئازاری شان و مل دەبنەوە ، سەرباری ئەوەی پەیوەندییەکی لاوازیشیان لەگەڵ دایک و باوکیاندا بۆ دروست دەبێت ، چونکە کاتێکی زۆر کەمییان لە گەڵدا بەسەردەبەن .
ئەوەی شایانی باسە ئەمڕۆ زوربەی خێزانەکان لە ناو باڵەخانەدا
دەژین ، کە شوێنێکی داخراوی بێ سەوزاییە و بەجارێک لە سروشت دابڕاوە و منداڵی تێدا بەندکراوە ، هەر بۆیە تووشی نەخۆشی نەفسی دەبن ، چونکە منداڵ تەنها لە باخچەی گشتی و پارک و ناوچەی کراوە و دەشتودەری سەوز و زەنوێردا ، دەتوانن بە دڵی خۆیان یاریی بکەن و بەر هەوای پاک و بێگەرد بکەون . بێگومان ئەوەش ئاشکرابووە ، لە گەورەییدا ئەگەری ئەوە هەیە ئەو جۆرە منداڵانەی تووشی پەتای کەم سروشتی دەبن ، ٢٠ لە سەدیان تووشی دڵەڕاوکێ و ٤٠ لە سەدیشیان تووشی تێکچوونی باری دەروونی ببنەوە . بێگومان زوربەی توێژینەوەکانیش لەسەر ئەوە کۆکن ، ئەو منداڵانەی لە دەرەوە یاری دەکەن ، لە چاو ئەو منداڵانەی کاتی زۆر لە ژوورەوەدا بەسەردەبەن ، زیرەکتر ، چالاکتر ، چاوکراوەتر ، دڵخۆشتر و باشتر بیردەکەنەوە و زیاتریش متمانەیان بە خۆیانە و کەمتریش تووشی دڵەڕاوکێ و توندوتیژی و خەمۆکی دەبن ، چونکە هەمیشە سروشتی جوان و ئاوهەوا پاکەکەی ، لە شاشەکانی ئامێرەکان قازانج و سوودیان زیاترە . جا جێگای خۆیەتی لێرەدا ئاماژە بۆ هەندێک لەو خاڵانە بکەین ، کە بۆچی گرنگە منداڵان کاتی زیاتری خۆیان لەناو سروشتدا بەسەربەرن ؟

١ – ئەو منداڵانەی کاتی خۆیان لە سروشتدا بەسەردەبەن ، زیاتر دەجووڵێن ، چونکە ڕووبەرێکی فراوانتریان لە ماڵەکانی خۆیانیان لەبەردەمدایە و دەتوانن بە ئارەزووی دڵی خۆیان تێیدا بجووڵێن و یاری تێدا بکەن ، ئەمەش خۆی لە خۆیدا بەشێکە لە وەرزش ، کە تەندروستی بە لەش دەبەخشێت و پارێزگاری لە جوانی لەشیان دەکات و لە قەڵەوی دەیانپارێزێت و بەهێز و خێراتریان دەکات و باشتر هاوسەنگی خۆشیان دەپارێزن . بە پێی بابەتێک ، کە لە بڵاوکراوەی ( تەندروستی زانکۆی هارڤارد) ی ئەمەریکییدا بڵاوکراوەتەوە ، ڕۆژانە منداڵان بە لایەنی کەمەوە پێویستییان بە کاژێرێک وەرزشە ، کە دیارە سروشتی دەرەوەی خانوو و باڵەخانەکان ، باشترین شوێنە بۆ ئەو وەرزشە .

٢ – هەمووان پێویستییان بەوەیە ناوە ناوە لە ژاوە ژاو و جەنجاڵی شار و قاو و قیژی ناو ماڵەکان دووربکەونەوە . توێژینەوەکان ئەوەیان ئاشکرا کردووە ، تاوێکی ناو سروشت ، ڕادەی فشار و خەمۆکی لە گەورەکان و منداڵاندا کەمدەکاتەوە . پاشان کەشوهەوای ناخۆشی خوێندنگا و تاقیکردنەوەکان ، منداڵ تووشی بێزاری و ماندوو بوون دەکەن ، هەر بۆیە بردنی منداڵ بۆ دەرەوە ئارامییان دەکاتەوە .

٣ – ڤیتامین دی ، یەکێکە لەو ڤیتامینە زۆر گرنگانەی پێویستە بۆ تەندروستی ماسولکە و ئێسقانەکانی مرۆڤ ، یارمەتی لەش دەدات کالسیۆم و فۆسفات لە خۆراکەوە بمژێت . بەڵام بە داخەوە لەشی منداڵ زۆر کەم دەتوانی ئەو ڤیتامینەی دەستبکەوێت ، چونکە بە زۆری لە خۆراکی گەورەکاندایە . بەڵام زۆر بە ئاسانی دەتوانێ لە ڕێگای تیشکی خۆرەوە بەرهەمیان بهێنێت . بۆ پارێزگاریی کردنی لەشی منداڵانیش لە سووتانەوەی تیشکی تیژی خۆر ، وا باشترە لەو کاتانەدا یاری بکەن ، کە تیشکی سەروو وەنەوشەیی کزە و پێویست بە داپۆشینی لەش ناکات ، یان چەوری دژەخۆریان بۆ بەکاربێت . بێگومان لە هەردوو ئەو حالەتانەدا ، لەشی منداڵ دەتوانێ ڤیتامین دی بەرهەم بهێنێت .

٤ – توێژینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە ، یاریی کردنی منداڵ لە هەوای پاکی دەرەوەدا ، هۆکارێکە زیاتر دان بە خۆیدا بگرێت و لە تووڕبوون و مانگرتن و هەڵچوون و تۆران دووربکەوێتەوە و ڕادەی شەڕەنگێزیشی کەمبێتەوە . چونکە یاریی کردنی منداڵان ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆکاری زیاترکردنی هوروژمی خوێن بۆ مێشک ، لە ئەنجامدا ئەو دەمارانەی پەیوەستن بە فێربوون و ئاگاییەوە ، زیاتر دەکرێنەوە و ڕاستەوخۆش باری دەروونی منداڵان هێور و ئارام دەکەنەوە .

٥ – سروشت هەستێکی سەیری سەرسوڕمان لای منداڵان دروستدەکات ، کە هیچ ژینگەیەکی تر ناتوانێت دروستی بکات . ئەو دیاردانەی ڕۆژانە بە شێوەیەکی سروشتی لە حەوشەی ماڵ و دەشت و باخچە و پارکەکاندا ڕوودەدەن ، ڕاستەوخۆ بە چاوی خۆیان دەیبینن ، وا لە منداڵان دەکەن جیهان بەجۆرێکی جیاواز و نوێ ببینن ، بیربکەنەوە و پرسیار دەربارەی زەوی و ڕووەک و دار و بەرد و ئاژەڵ و باڵندە و کرم و مار و مێروو بکەن . سەیری کەوتنەخوارەوەی گەڵای دارەکان بکەن ، گویێ لە جریوە و جووکەی باڵندە و قاڕە و باڕەی بزن و مەڕ و خوڕەی ئاو بگرن ، بە دوای پەپوولە و خاڵخاڵۆکەدا وەک با بفڕن ، یاریی بە قوڕ بکەن و خانوی لیێ دروست بکەن ، هەر بۆیە سروشت بە شێکی گرنگی پەروردەیەکی بەردەوام و خۆڕاییە ، چونکە لە سروشتدا فێری پرسیاری زۆر و بەرپرسیارێتی دەبن . بۆ نموونە دەگەنە ئەو ڕاستییەی ، ئەگەر وەک پێویست گرنگی بە زیندەوەرێک نەدرێت ، یان ماسییەک لە ئاودا دەربهێنرێت ، لە ئەنجامدا دەمرن ، ئەگەر ڕووەکێک ئاوی نەدرێت ، یان گوڵێکی ئێجگار گەشی جوان لە خاک هەڵبکێشرێت سیس دەبن . بە مانەش هەستەکانی منداڵان چاڵاک دەبن ، چونکە بە چاوی خۆیان هەموو ئەو شتانە دەبینن .. هەر بۆیە
ئەرکێکی زۆر گرنگی دایک و باوکانە ڕۆژانە لە سروشتدا کاتێکی خۆشی پڕ لە ئارامی بۆ خۆیان و یاریکردنی منداڵەکانیان تەرخان بکەن ، چونکە دنیای دەرەوە سوودی ئێجگار زۆریان هەیە ، کە لە ژماردن نایەن . جوانییەکانی کار لە ڕۆح دەکەن ، ئازادییەکی بێ کۆتایی و خۆڕاگریی بە منداڵان دەبەخشێت . چالاکییەکانی ناوی زاخاوی مێشک و یارمەتی سووتاندنی کالۆری زیاتر دەدات و لێدانی دڵ و هێز و توانا و هاوسەنگی و خێراییان باشتر دەکات ، هۆکارێکیشن بۆ بنیاتنانی جەستەیەکی بەهێز و جوان ، منداڵانیش لە سەیری شاشە و مەترسی لایەنە خراپەکانی ئینتەرنێت و دانیشتنی نادروستی سەر دۆشەک و قەنەفە دوور دەخاتەوە ، سەرئەنجامیش پەیوەندی باش لەگەڵ مندالەکانیاندا دروست دەکەن ، دواڕۆژێکی ئێجگار گەش و ڕووناکیش چاوەڕوانیان دەکات .

تێبینی :
١ – ئەگەر لە فەرهەنگدا سەیری ناوە ئینگلیزییەکەی پەتای کەم سروشتی ( Nature Deficit Disorder ) بکەین ، ئەوا دەبێت بە : ( ناتەواوی سروشتی ، یان تێکچوونی بێ توانایی سروشت ) ، کە دیارە دوو ناوی درێژ و ناقۆڵان . جالەبەر ڕۆشنایی زاراوە جوانەکانی زمانە شیرینەکەی خۆماندا وەک : ( کەم خەوی و کەم خوێنی .. ) نـاوم لێنا ( کەم سروشتی ) . واتە ئەو کەسانەی کەم بەر سروشت دەکەون .
٢ – بۆ ئەم باسە سوود لە چەند سایتێکی ئەمەریکی وەرگیراوە .

لـه‌ یـاريی تـۆپـی پـێـــدا
هێرشبه‌رم، گورج و گۆڵ
نه‌خـشـه‌و پـلانــم هـه‌یـه‌
بـۆ تـەواوی یـاری و گۆڵ

لـه‌ یـاريی تــۆپـی پـێـــدا
بــه‌ ئـــاكـــار و لێــزانــــم
یـاريی ده‌كــه‌م بـه‌ ڕێكـی
بــاشــتــریــن یــاریـزانــم.

  ڕۆستەم خامۆش