بەرایی

زمان وەک خۆی، کە لە وشە و ئاماژە پێک دێت و بەشێوازی دەربڕین و بونیادییەکەی جا بە قسەکردن بێت یان بە نووسین یان بە هێما، میتۆدی بنەڕەتی سیستەمی کۆمینیکەیشنی ئینسانەکانە. جگە لەهۆکاری تێگەیشتن و زانیاری گۆڕینەوە، دەروازەیەکیشە بۆ گوزارشتکردن لە ناخ و دڵ و بیر و باوەڕ. زمان جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لەگەڵ سەرخانی کۆمەڵگە و بەرهەمی سەرتاپای مێژووی کۆمەڵگە و هەروەها بەرهەمی چینێکی دیاریکراوی کۆمەڵگە نییە، بەڵکوو بەرهەمی سەرتاپای کۆمەڵگەیە، بەرهەمی هەموو چینەکانە کە بە هەوڵ و کۆششی سەدان نەوە هاتۆتە بوون(١)زمان دەتوانێت ئاراستە ببەخشێتە کایەکانی پەروەدرە و فێرکردن و ئەدەب و ڕۆشنبیریی. لەوێشەوە بەهۆی بیر و ئایدیۆلۆژیا جیاجیاکانەوە ئاراستەکردنی تەواوی کۆمەڵگە ڕووەو داهاتوو ڕێنوێنی بکات. ئەوەی زمانیش ئاراستە دەکات بریتییە لە هۆش و تێگەیشتن لە ئاریشەکانی ژیان و کۆمەڵگە. ئەگەر زمان لە کۆمەڵگە دەربکێشیت، لەوانەیە ئیتر ژیان شێوازێکی تر وەربگرێت. واتە زمان کۆدی بەرزی ژیانی ئینسانە لەم سەردەمە پڕ لە کێشمەکێشەدا. شوناسی زمان و ئەرکەکانی لە کۆمەڵگەی هاوچەرخی ئەمڕۆ، سنوورەکانی نەتەوە و ئایین و کلتوور و فەرهەنگ تێدەپەڕێنیت و دەتوانێت وەک ئامڕازێکی یونیڤێرساڵ بجەنگێت. زمان هەروەک ئاماژە ڕۆڵی یەکلاکەرەوە دەبینێت لە کار و پرۆسەی کاردا. ئەمڕۆ زمانی کۆمیونیکەشن خەریکە تەواوی بازاڕی ڕیکلام و پرۆسەی بەرهەمهێنانی بازرگانی دەخاتە ژێر هەژموونی خۆیەوە. لەم نێوەشدا زمان نەک لە ئەرکە سروشتییەکەی خۆی دوورخراوەتەوە، بەڵکو لەلایەن سیستەمی سەرمایەداری چاوچنۆکەوە دووچاری ستەم بۆتەوە. هەرچەند ئەم پرسە فرە ڕەهەند و فرە ئاراستەیە و پەلوپۆ دەهاوێت بۆ زۆر قوژبن و کەلێن، کە ئاوڕلێدانەوەی لەتوانای ئەم کورتە وتارەی مندا نییە. بەڵام ئەوەی من دەمەوێت فۆکسی لەسەر بکەم ئەرکی بونیادی زمانە لە ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستیدا.

بونیادی نووسین و کارگەریی زمان

ڕەخنەگری بەناوبانگی مارکسیستی بلیخانۆڤ پێی وایە کە زمانی دەقی ئەدەبی و شێوازەکەی و پێکهاتەکەی و شێوە ئیستاتیکییەکەی، ناوەڕۆکی دەقەکە دیارییان دەکات، واتە بەو تێڕوانینەی کە نووسەر بۆ واقیع دەستەبەری دەکات، بەو ئەزموونەی کە هەیەتی و بەو ئایدیۆلۆژیایەی کە گوزارشتی لێوە دەکات. (٢) ئەمەش واتا زمانی دەق ناکەوێتە دەرەوەی پەیوەندی دیالەکتیکی نێوان شێوە و ناوەڕۆکەوە. ناوەڕۆکی دەقی ئەدەبی لەلێکدانەوە و شڕۆڤەی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی ڕۆڵی دزاینکەر دەبێنێت، بەوشەیەکی تر جێوڕێی نووسەر لە ململانێێ خەباتی چینایەتی و هەروەها ئینتمای نووسەر بۆ ئەو ململانێیە دەتوانێت ڕۆڵی یەکلاکەرەوە ببینێت لە دیاریکردنی زمانی نووسین. کاتێک باس لە زمانی نووسینی دەقی ئەدەبی دەکەین، واتا ئێمە قسە لەسەر ڕۆڵی کۆمەڵایەتی نووسین دەکەین. ئەم ڕۆڵە کۆمەڵایەتییەش ئایدێندتی خۆی لە ئینتمای نووسەر بۆ خەباتی چینایەتییەوە وەردەگرێت. واتا بەوپێیەی کە زمان ئامڕازێکی گوزارشتی هەست و تێڕوانینە چینایەتییەکانە، بەو ئەندازەیەش ئەرکێکی سۆسیۆلۆژیانە لەئەستۆ دەگرێت لەدیاریکردنی شوناسی دەق و جێوڕێی نووسەر و ئەدیب لە خەباتی چینایەتی. لێرەدا نموونەیەک دەهێنمەوە: وەکچۆن باسکردنی پایز و سەفەر و ئێوارە و کۆڵان هیچ شیعرنووسێک ناکات بە شاعیر، ئەگەر خەیاڵ و زمانی نووسەر نەتوانێت شیعرییەت لەوشەکان بەرجەستە بکاتەوە، ئاواش بەکاربردنی وشەگەلی وەکوو زەحمەتکێش و کرێکار و ئایار و سەرمایەدار ناتوانێت بیکات بە شاعیری کرێکاریی بێ ئینتمای شاعیر بۆ خەباتی چینایەتی و پەیوەستبوون بە ململانێی نێوان کار و سەرمایە. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی لەناسینەوەی چینەکان و ململانێیە کۆمەڵایەتییە – چینایەتییەکاندا پێویستە باڵادەستی خۆی بنوێنێت. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی بۆرژوازی کە زمانێکی بەناوەڕۆک کۆنەپەرستانەیە ئیشی پاراستنی بەرژەوەندی چینایەتی سەرمایەدارانە بۆیە زمانناسان و زانایانی بۆرژوازی دڵنیایی دەدەن بەوەی کە بیردۆزەکانیان و نووسینە زمانەوانییەکانیان هیچ مەترسییەکیان نە بۆ خوا و نە بۆ سەرمایەداری نییە. هەرچی زمانی شۆڕشگێرانەی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستییە بەپێچەوانەوە ئیش لەسەر بەتاڵکردنەوەی سیحری بەها بۆرژوازییەکانی نێو دەق دەکات و هەوڵ دەدات خوێنەر لەو وەهمانە دەرباز بکات. ئەگەر لەزمانی ڕەخنەدا هەمیشە دەستێکی نادیار وەسفی خۆی بکات، ئەوا لەزمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستیدا دەستە نادیارەکە بەرژەوەندییە چینایەتییەکانی پرۆلیتاریایە دژ بە سەرمایەداران.
لەلایەکی تریشەوە کاریگەری زمان لەسەر خوێنەر و هەروەها ڕەنگدانەوەی ئەو کاریگەرییە لەسەر پانتایی زەین و بیرکردنەوەی ئینسانەکانی کۆمەڵگە بەئاسانی هەست پێدەکرێت، بەتایبەتی ئەوکاتەی زمان دەبێتە بەشێکی دانەپچراو لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و بازرگانی. ئەم پرۆسەیەش لەم سەردەمی جیهانگیرییە و گەشە خێرایەی تەکنەلۆجیا چەند بەرابەر بۆتەوە و سنوورەکانی زمانی لۆکاڵی و جیهانی کاڵ کردۆتەوە. زمان تواناکانی ئێمە لەسەر تێگەیشتنی جیهان و بیرکردنەوە لە جیهان سنووردار ناکات، بەڵکوو هۆش و بیرکردنەوەمان لەسەر لایەنە دیاریکراوەکانی جیهان چر دەکاتەوە. چەندین نموونە هەیە دەربارەی چۆنیەتی کارگەری زمان لەسەر هۆشمەندی.(٣) چونکە هەر زمانێک نەک هەر بە تەنها زمانی ئینگلیزی، بەڵکوو تەنانەت زمانی کوردیش کە زمانێکی لۆکاڵە و پێشکەوتوو نییە، ڕەنگدانەوەی بەهاکان و ئەوتێڕوانینەیە کە ئێمەی کوردزمان بڕوامان پێیەتی.
.

ئەرکەکانی زمان لە ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستیی
زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی، زمانی جنێو و تەشهیر و سووکایەتی پێکردن نییە و لەهەمان کاتیشدا زمانی ستایش و پیاهەڵدان و نازکێشانی نووسەران و ئەدیبان نییە. بەڵکو زمانێکە ئیش لەسەر دۆزینەوەی کۆدەکانی دەق دەکات لەپەیوەند بەجیهانە بەرفراوانەکەی ململانێی چینایەتی و ئاریشە ئیستاتیکییەکان. ئیش لەسەر کەشفکردن و نیشاندانی ئاماژە چینایەتییەکانی نێو دەق دەکات. ئەو ڕایەڵە هەستییانە دەبینێتەوە و نیشان دەدا کە دەقێک نادیارانە و ناڕاستەوخۆیانە لەخۆیدا بەرجەستەی کردوونەتەوە و ڕەگیان بەنێو ڕستە و پەرەگرافەکاندا ڕۆچووەتە خوارێ .
ئەم زمانە زمانێکی تێکچڕژاو و ئاڵۆز و ناڕوون نییە، بەڵکو بەوپەڕی سادە و تووندتۆڵ و تۆکمەییەوە پشت بەستوو بەو باوەڕەی کە دەبێت بۆ خوێنەرانی کرێکار (کرێکارێکی هۆشیار) بنووسرێت. بابەتی خۆی بۆ ئارگیومێنت دەخاتە بەر دیدەی خوێنەرانی. زمانێکە دوور لە درێژدادڕی و بگرەوبەردەی بێسوود و بێبەها، دەقی ئەدەبی دەخوێنێتەوە و ئەوەی پێویست بێت لەبارەیەوە نیشانی دەدات. بێڕتووش و بەبێ ڕەچاوکردنی هیچ پرەنسیپێکی ڕەخنەیی تەقلیدی بۆرژوازی، ئەرکەکانی خۆی ، ئەرکە ئیستاتیکییەکانی خۆی ڕایی دەکات.
زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی هەڵگری کۆمەڵی کۆد و ئاماژە و ئاماژە پێدراوە کە لە کۆی خۆیدا میتۆدێکی زانستی لێکدانەوە و لێکۆڵینەوەیە و لە دووتوێی دەقی ئەدەبیدا وەک پشکنەری کارەبا، پشکنین بۆ تەزووی هەستە چینایەتییەکانی یەکە بە یەکەی وشەکانی نێو دەقە ئەدەبییەکە دەکات و هەڵیان دەسەنگێنی و دۆخی چینایەتی و ئیستاتیکیییەکانیان دەستنیشان دەکات.
ئەرکێکی تری زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی خۆپاڵاوتنە لە وشە و گوزارشت و فرەیزە فیئوداڵی و بۆرژوازییەکان و بەکاربردن و جێخستنی ئەو وشە و گوزارشتانەیە لە ئەدەب. لەهەمان کاتیشدا ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێ لە ڕەخنە لە ناواخنی زمان و دەربڕینە فیئوداڵی و بۆرژوازییەکان کەپڕە لە وشەگەلی لێوڕێژ لە سووکایەتی و بێحورمەتی بە ئینسان و زیندەوەرانی تر. ڕەخنەگرتن لە شوبهاندنی ئینسان بە سەگ و کەر و چەقەڵ و ڕێوی و گورگ و نێونانی مرۆڤ بە ناو و ناتۆرەی کۆمەڵایەتی ناپەسند و لکاندنی سیفەتی بێمانا بە مرۆڤەکانەوە تا دەگات بەوەی لە دەربڕینەکاندا ئینسان زەلیلی زمان دەکەن. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی دەبێت بکەوێتە ئەودیو سنوورەکانی سووکایەتی و ئەم سووکایەتییەش لەهەر دەقێکی ئەدەبیدا بوونی هەبێت بکوتێتەوە، بەمەش زمانی خۆی لە خڵتە چینایەتییەکانی بۆرژوازی پاک دەکاتەوە و بە وشەگەلی پڕ لە هەستی ئینسانیی وەک پێدانی ئۆکسجین بە کەسێکی نیمچەخنکاو جوان دەگەشێتەوە و باڵا دەکات.
زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی زمانێکە نامۆ نییە بە زمانی دەق و تەنانەت بە زمانی نووسینی وتاری سیاسی و تەحریزی. ئەم زمانە پشت بە ئەو ‌هاوکێشە ئیستاتیکییانە دەبەستێت کە ڕەخنەگر وەک مەبنای ئیش لەسەر کردن دێتە ئەژمار. ڕەخنەگری ئەدەبی مارکسیستی دەبێت خاوەن زمانێک بێت لە نووسین، توانای قەناعەت پێکردنی خوێنەری لەئاستێکی بەرزدا بێت. زمانێک توانای شیتەڵکردن و ئینجا لێکگرێدانەوەی هاوکێشەکانی نێو دەقی ئەدەبی هەبێت بەو ئاراستەیەی کە خزمەت بە بزووتنەوەی ئەدەبی مارکسیستی بکات. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی بەچەندین ڕایەڵە بە زمانی سیاسەت و نووسینی وتاری سیاسی نییە. بەوپێیەی کە ئەدەب وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی بەرهەمی پێویستی ململانێی نێوان چینەکانی کۆمەڵگەیە، ئەو زمانە خۆی لەقەرەی گەلێ مەسەلە و ئاریشە و بابەت دەکات کە سیاسین. بەواتایەکی تر لەجیهانی واقیعدا سنوورێک بوونی نییە لەنێوان زمانی ئەدەبی و زمانی سیاسی. ئەم دوو زمانە لێکهەڵپێکراون و لەزۆربەی قۆناغەکانی ژیانی کۆمەڵگە وەک یەک زمان دەردەکەون. هەر بۆیەشە گەلێ سیاسەتمەدار هەیە ئەدیبن و گەلێ ئەدیب هەن سیاسەتیش دەکەن و وتاری سیاسیش دەنووسن.
وەکچۆن ناوەڕۆکی دەقی ئەدەبی لەگۆشەنیگای هەڵسەنگاندنی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستییەوە گرنگە و گرنگترین شوێنی نەشتەرگەری ڕەخنەیە، ئاواش فۆرمی ئەدەبی کە زمان خۆی بەشێکە لەو فۆرمە، شوێنی ئیشی ڕەخنەیە. ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی ئەرکییەتی زمانی دەق و نووسین بەردەوام لە بەردەم شیتەڵکردندا دابنێت و بایەخی زۆر جیدیی پێبدات. ئەوکاتیش ئەرکی ڕەخنەگری مارکسیست لەوانەیە زۆر ئاڵۆزتر بێت کاتێ لە هەڵسەنگاندنی ناوەڕۆکەوە بەرەو هەڵسەنگاندنی شێوە وەردەچەرخێ.(٤) چونکە پانتایی ئیشکردنەکەی ڕەخنە دەگۆڕێت.

ڕۆڵی کلتوور لە ئاراستەکردنی زماندا

زمان و کلتوور لە کارلێکەری بەردەوامدان لەگەڵ یەکتر. کلتوور زمان بەڕێڕەوێکدا دەبات کە بەپێی پێویستی گەشەی خۆی لەقالبی دەدات. بۆیە گوزارشتە زمانەوانییەکان، فرەیزەکان و تەنانەت وشەکانیش گوزارشتن لە دۆخێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری وسیاسی دیاریکراو. گومانی تێدا نییە کە مرۆڤەکان لە کۆمەڵگەکان پەیوەستن بە کلتووری کۆمەڵایەتی و ئاستی ژیاریی ئەو کۆمەڵگەیە و هەروەها بە ململانێی نێوان کار و سەرمایە لەو کۆمەڵگەیەدا. بۆیە دەبینین کلتوور بەتۆخی کاریگەری هەیە بەسەر ژیان و نووسین و زماندا. هەر لەناونانی مرۆڤ و شتەکانەوە بگرە تا دەگاتە بڕوا هێنان بە وەهم و خورافە و ئەفسانە دروستکراوەکان. کاریگەری کلتوور لەسەر زمان یەک لایەنانەیە و ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی دەبێت ئەو کاریگەرییە تاک لایەنییە ئاوەژوو بکاتەوە و بەزمانێ خۆی واتە بەزمانی ڕەخنەی مارکسیستی ئەو هەژموونی ئەو کاریگەرییە کاڵ بکاتەوە و تەنانەت هەڵیگێڕێتەوە و بتوانێت کلتوور بەرەو ئاراستەیەکی تر ببات. دیارە ئەم ئەرکە تەنها بە زمان جێبەجێ ناکرێت و گەلێ هۆکاری تر هەن کە ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن لەم پرۆسەیەدا کە ڕەنگە باسکردنیان لەم کورتە نووسینەدا پێویست نەبێت. وەکچۆن لەنێو هەناوی زماندا بەتایبەتی لە نووسینی دەقی ئەدەبیدا لێکچواندن و میتافۆر و ..تاد هەن. ئاواش زمان ڕەنگڕێژە لە ئیدیۆم و پەندی پێشینان و قسەی نەستەق کە ئاوێنەی ڕووی کۆمەڵن بەباری چاک و خراپییەوە. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی زمانێکی کلتووری کۆنسەرڤەیتیڤ نییە، بەڵکو زمانێکە پشت بەستوو بە لەکەپوورێکی گەورە و فراوان لە وتزا و فرەیز، کە ڕۆڵی کلتوور دەنەخشێنن لە ئاراستەکردنی زماندا. زمانی دەربڕینی کلتوور ئینسانیی و دەستکەوتە زانستییەکان و گەشەی تەکەنەلۆجیا کەم تا زۆر ئاشنا و تەبان بە زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی. لە فەلسەفەی مارکسیزمدا، باڵادەستی فەرهەنگی باڵا دەستی چینی دەسەڵاتدارە بەسەر کۆمەڵگەوە، باڵادەستییە بەسەر بیروباوەڕ و لێکدانەوەکان و بۆچوونەکان و بەها و نەریتەکان.(٥) ئەم باڵادەستییە، هەیمەنەیە بەسەر کلتوور کەزمان ئاراستە دەکات. نابێت ئەوشمان لەبیر بچێت کە بەوپێیەی کۆمەڵگە چینایەتییە و چینە سەرەکییەکانی کۆمەڵگە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان لە ململانێدان، بەوجۆرەش زمان لە پرۆسەی پاراستنی بەرژەوەندییەکان بەشدارە و تەنانەت زمانیش هەرچەندە زمانی سەرجەم کۆمەڵگەیە، بەڵام بەرژەوەندی چینایەتی چینە کۆمەڵایەتییەکانی پێ دەناسرێتەوە. زمانێک کە گوزارشت لە خەبات و تێکۆشانی کرێکاران دەکات لە کۆمەڵێ دەبڕیندا جیاوازترە لە دەربڕینی زمانێک کە بەرگری لە بەرژەوەندی بۆرژوازی دەکات. چونکە تەمەنی زمان بەقەد تەمەنی هۆشیارییە. زمان وەکو هۆشیاری تەنها لەپێداویستییەوە دێتە ئاراوە. بەوپێیەی هۆشیاری هەر لە سەرەتاوە بەرهەمی کۆمەڵایەتییە(٦) زمانیش بەرهەمی ئاتکی کۆمەڵایەتی ئینسانەکانە لە کۆمەڵگە. جگە لە ئەمانەش زمان گرنگترین هۆکاری پەیوەندی مرۆڤەکانە بەیەکترەوە. یەکێتیی زمان و شکڵگرتنی بەرەوپێشچوونی بێ هیچ بەربەستێک گرنگترین هۆکاری بازرگانی ئازادی ڕاستەقینە و بەرفراوانی گونجاوە بۆ سەرمایەداری نوێ، لەپێناو کۆکردنەوەی ئازادانە و بەرفراوانی خەڵک.(٧)ئەم پەیوەندییەی نێوان زمان و کلتوور، زمان و ئەفسانە، زمان و کەلەپوور، زمان و فەرهەنگ درێژ دەبێتەوە تا زمان و سیاسەت بەسەر یەک راستەڕێ دەبنە شوێنی کاری ڕەخنە و لێکۆڵینەوە ئەدەبی و سۆسیۆلۆژییەکان.

ئەنجام
زمان وەک ئامڕازێکی کۆمیونیکەیشنی نێوان ئینسانەکان لە کۆمەڵگە، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ئاڕاستەکردنی کۆمەڵگە ڕووەو داهاتوو. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی جیاواز لە زمانی دەربڕینی ئاسایی و نووسین، دەتوانێت کاریگەری هەبێت بەسەر بزووتنەوەی ئەدەبی و کلتوورییەکان و وەڵامدانەوە بە ئاریشەکانی بەردەم گەشە و بەرەوپێشچوون. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی گوزارشتە لە ئاستی خەبات و تێکۆشانی چینایەتی و گەشەی کۆمەڵگە، لەهەمان کاتیشدا دەتوانێت ڕۆڵی گرنگ بگێڕێت لە بردنەپێشەوەی ئەو تێکۆشانە لەڕێگەی بەتاڵکردنەوەی سیحری بەها بۆرژوازییەکان. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی زمانی جنێو وناوناتۆرە و تۆمەتبەخشینەوە نییە، بەڵکو زمانی خوێندنەوەی دەق و دیاریکردنی ئاریشەکان و شیتەڵکردن و لێکگرێدانەوەی کۆدەکانی دقە. ئەم زمانە لەئاستێکی بەرزی بەرپرسیارێتیدا ئەرکەکانی جێبەجێ دەکات. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی زمانێک نییە لەئاسمانەوە دابەزیبێتە خوارەوە، بەڵکوو هەمان زمانی بەکارهاتووی ناو کۆمەڵگەیە بەڵام بە دەربڕینی جیاواز و بە بەرجەستەکردنەوەی بەرژەوەندی چینایەتی جیاوازەوە گوزارشت لە پەیوەندییەکانی نێوان ئینسانەکانی ئەم کۆمەڵگە چینایەتییە دەکات.

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
کەنەدا نیوەی دووەمی ٢٠٢١

——————————————-

سەرچاوەکان

1-Marxsim and Problems of Linguistics J.V. Stalin
Published in the June 20, July 4, and August 2, 1950 issues of Pravda
Transcription/HTML Markup: M. and Charles Farrell
Online Version: Stalin Reference Archive (marxists.org) 2000
(٢)الفن و التصور المادي للتاریخ جورج بلیخانوف ترجمة جورج طرابیشي دار الطلیعة للطباعة و النشر بیروت لبنان الطبعة الاولی ١٩٧٧ ص ٤١.
3- More than words: how language affects the way we think by Marielle Zagada
https://www.gofluent.com/blog/how-language-affects-the-way-we-think
(٤)ئەناتۆلی ڤاسیلیڤیچ لۆناشارسکی دەربارەی ئەدەب و هونەری پێشکەوتووخواز، چەند تێزێک دەربارەی گرفتەکانی ڕەخنەی مارکسیستی. بۆزانیاری زیاتر بڕوانە:
Thesese on the Problems of Marxist Criticism
A.V. Lunacharsky 1928
https://www.marxists.org/archive/lunachar/1928/criticism.htm

5-https://en.wikipedia.org/wiki/Marxist_cultural_analysis

6-studies in language and Capitalism
Marnie Holborow
University of Dublin page 5

7-V. I. Lenin, “The Right of Nations to Self-Determination ” Selected Works in Two Volumes, Eng. ed., Moscow, 1952, Vol. I, Part 2 pp. 318-19.

لە ژیانی كۆمەڵایەتیدا ڕەفتار و هەڵسوكەوتی مرۆڤ لەچوارچێوەی پەیوەندی نێوان پیاو و ژن دێتەئاراوە، زیادەڕۆیی و دەسەڵاتدارێتی ئاكامەكەی بەتوندوتیژی دەگات، توندوتیژی لەبنەماڵە و لەنێوان هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵایەتی لە تەمەنی جیاواز، ڕەگەزی جیاواز، لەشێوەی جیاوازی ژیان بەهۆی كەموكوڕی سەرهەڵدەدات، توند و تیژی دەتوانێت بەشێوەی كرداری هەڕەشە و گوڕەشە بەردەوام یاكاتی بێت، دیاردەی توندوتیژی بەرامبەر منداڵ لەماوەیەكی كورت یان درێژخایەن كاریگەری پێك دێنێ.
توندوتیژی لەنێو خێزان و بنەماڵەدا لەهەركات و سەردەمێك بێت، چ لەسەرەتای ژیان یان بەتێپەڕبوونی ساڵانی تەمەن بێتە ئاراوە، توندوتیژی بۆی هەیە جەستەیی، دەروونی، سیكسی، بەرژەوەندی ئابووری، یا خۆشەویستیانەبێت، هەروەها پێش گرتنی خواستی كەسایەتی شێوازێكە لە توندوتیژی، لەژێر سایەی هەموو شێوەكانی توندوتیژی لایەنی بەرامبەر دەكەوێتە ژێر كاریگەری دەروونی و ئێش و ئازارەوە.
هەرچەندە پیاوانیش دەكەونە بەرمەودای توندوتیژی ژنان، بەڵام زۆربەی توند و تیژیەكان لەناو خێزان و بنەماڵەكاندا بەتایبەت شێوازی هەڕەشە و ترساندن و كوشتن لەلایەن پیاوانەوە بەرامبەر بە ژنان و كچان ئەنجام دەدرێت، لەبەرئەوە بەپێی ڕاگەیاندنەكانی پەیوەندیدار بەتوندوتژی سەبارەت بەژن و منداڵان بەیەكەم قوربانی دەژمێردێن و پیاوان وەكو كەسانی پێشێلكار ناوزەد دەكرێن، چونكە ئاماری گشتی دەربارەی توندوتیژی لەدنیادا بەڕێژەی 90%ی قوربانیانی توندوتیژی لەنێو خێزان و بنەماڵەكاندا ژن و منداڵانن و لە 10%ی پیاوانن.
توندوتیژی جەستەیی و هەر شێوازێك لەهێرشی فیزیكی و لێدان بەبێ ویستی خۆی بەتوندوتیژی زۆرەملێ دادەنرێت، ئەگەرچی كاردانەوەی بەنهێنی بمێنێتەوە، بەڵام گەورەترین كاردانەوەی لەدەرووندا هەیە، ئەم ڕەفتارە بەشێوەیەكی بەردەوام و درێژخایەن دەبێتە دیاردەی توندوتیژی، هەروەها دەستدرێژی سیكسی بەشێوەی زینا شێوازێكی ترە لەئەنجامدانی توندوتیژی لەناو كۆمەڵگادا، لەزۆربەی وڵاتان كردەوەیەكی دژە یاساییە و سزای توندی وەك: كوشتن و بەردباران كردن و بەندكردنی لەسەرە، تەنانەت ئەنجامدانی كاری سیكسی لەگەڵ هاوسەرەكەی، بەشێوەیەكی زۆرەملێ پیاو هاوسەری ناچار بكات، لەفەرهەنگی زۆربەی وڵاتان دیاردەی بەزۆرەملێ ئەنجامدانی سیكسی ئەژماردەكرێت و سزای لەسەرە، بەڵام لەفەرهەنگی ئەو وڵاتانانەی پیاو خۆی بەخاوەنی ژن دەزانێت، ئەگەرچی ئەوە وەكو خواستی پیاو ئەژمار بكرێت، لەگەڵ بڵاوكردنەوەی پەروەردە و هوشیاری، پێویستە یاسا بەرپرسیارێتی لەئەستۆ بگرێت و ئەم كارە بەپێی یاسا ڕێكبخرێت و نابێ بەشێوەی ناچاری و زۆرەملێ ئەنجام بدرێت.
هەروەها توندوتیژی لەڕووی زمانیەوانیەوە كاریگەری گەورەی دەروونی لەسەر لایەنی بەرامبەر هەیە، بەكارهێنانی قسەی ناشیرین و هێرشی ناڕەوا بۆ سەر بەرامبەر بەئەنجامدانی وتەی خراپ و نەشیاو، جنێو و تانە و تەشەر لەناو كۆمەڵگادا، دەربڕینی بەشێوەی توندوتیژی و بەكەمزانین و سوك سەیركردن، كە ببێتە هۆی ئازاری دەروونی، تەنانەت بەكارهێنانی قسەی ناشیرین و سوكایەتی كردن بەبەرامبەر لەچوارچێوەی بنەماڵەدا دەبێتە هۆكاری توندوتیژی، لەناو خێزاندا بەكەمزانین و شكاندن و سوكایەتی كردن بەژن لەبەرچاوی منداڵ و كەسوكاری بەشێوەی دەربڕین و قسەی ناشیرین، لەڕوانگەی دەروونناسانەوە ئەمانە و چەندین شێوەی بەكارهێنانی تری لەم جۆرە لەقسە و هەڵسوكەوتدا، كەپەیوەندی هەیە بەباری ژیانی تاكی ناو كۆمەڵگاوە، كە ببێتە هۆی لاوازی یاخود ببێتە هۆی بەرەنگارەبوونەوە بە توندوتیژی ئەژماردەكرێت، هەروەها دەنگ لێوەرگرتن و بەخشینی ئازارەكەی بەندازەی قسەی ناشیرین، كە زۆرجار پیاوان بۆ برینداركردن و بەرزەم كردنی هەستی كچان و ژنانی ناو خێزان و بنەماڵەدا بەشێك لەپیاوان وەك ڕق و كینە بەكاری دێنن، بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەكانی خۆی و سەپاندنی بۆچوونەكانی خۆی، پێ دادەگرێت، بەشێوەیەكی ناڕەوا دەیەوێت تۆڵە بستێنێت، ئەمانە هەمووی بەشێكن لە سەرهەڵدانی توندوتیژی.
لەلایەكی تر ئەنجامدانی كردەوەی توندوتیژی جەستەیی و لێدان و ئازار گەیاندن، شوێنەواری ئاشكرا بەجێ دێڵێ، وەك شكانی ئەندامانی لەش و سوتان و شین بوونەوەی جەستە، بەڵام ئەنجامدانی بەخشینی ئازار بەشێوەی نادیار بەچاونابینرێ، وەكو بەكارهێنانی بوغز و كینە، درۆكردن، دركاندنی نهێنیەكانی ژیانی بەرامبەر، بایەخنەدان بەداخوازی و بەڵێنەكانی بەرامبەر، درەنگ ڕۆیشتنەوە بۆ ناو خێزان و ماڵ، بەخشینی ترس و دڵەڕاوكێ بەهەر هۆكارێك بێت، ڕژدی و قرچۆكی و ڕێگاگرتن لە خۆشیەكانی ژیان، ئەمانە هەمووی دەبێتە هۆی داڕمانی دەروونی و ڕێگاخۆش دەكات بۆ توندوتیژی لەناو خێزان و بنەماڵەدا.
بەپێی لێكۆڵینەوەیەكی ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی كەلەماوەی 7 ساڵ ئەنجام دراوە، 24 هەزار ژن لەوڵاتەكانی ئاسیا، ئافریقا، ئەوروپا، ئەمریكای لاتین بەشداریان تێدا كردووە، ئەم لێكۆڵینەوەیە سەرەتا لە ئەمریكای باكوور ئەنجام دراوە، بەپێی ئاماری ئەم ڕێكخراوە نێودەوڵەتیە لەمەڕ توندوتیژی كۆمەڵایەتی لەسەر ژنان ئەنجام دراوە، یەك لەسەر شەشی 1/6 ژنان بەدەستی هاوسەر و كەسوكاریانەوە دەبنە قوربانی یاخود دەكەونەبەر هەڕەشە و توندوتیژی، لەسەر ئەم بابەتە ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی ئاماژەی بەوەداوە، لەهەر 18 چریەكدا ژنێك دەكەوێتە بەر هێرش و پەلامار و هیچ شتێك، تەنانەت دووگیانیش لەتوندوتیژی نایانپارێزێ.
بەپێی لێكۆڵینەوەی ئەم ڕێكخراوە لەهەموو كۆمەڵگایەكی دەوڵەمەند و هەژار توندوتیژی ئەنجام دەدرێت، زۆربەی ژنان لەو بڕوایەدان پیاوان دەتوانن لەهەموو بارودۆخێكدا توندوتیژی بەكاربێنن و نابێ یان ناتوانن ڕاستەوخۆ دان بەپێشێل كردنی مافیان دابنێن لەبەرامبەر پیاواندا.
بەپێی ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی كاردانەوەی توندوتیژی لەسەر سەلامەتی ژنان بەبێ لەبەرچاوگرتنی شوێن و كات گرنگی تایبەتی خۆی هەیە، لەبەرئەوە خوازیارە هەرچی زووترە بەرەنگاربوونەوەی دیاردەی توندوتیژی كۆمەڵایەتی ببنەوە، بەشێوەیەك خۆشبەختی و ئاسوودەیی بۆ كۆمەڵگا و خۆشگوزەرانی بۆ مرۆڤ بەتایبەت ژن و منداڵان دەستەبەر بكرێت.

بە بۆنەی (جامی جیهانی، فیفا قەتەر ٢٠٢٢)

پێش ئەوەی بچینە ناوەڕۆکی بابەتەکە، با چاوێک بەم یاریەدا بخشێنین کە ناوی تۆپی پێیە و کەمێک باسی نهێنی خۆشەویستی ملیۆنەها کەس بکەین بۆ ئەم یاریە کەمن خۆم یەکێکم لەوان .
تۆپی پێ هونەرە، هاوشێوەی هونەرەکانی تر، هونەرێکی باڵایە، هەوڵێکی بەکۆمەڵە لە پێناو گەیشتن بە یەک ئامانج، ئەویش سەرکەوتن و بردنەوەیە ، تەنانەت، ئەگەر ڕێگەمان پێبدرێت، دەکرێ بڵێین شێوازێکە لە ململانێ، ئەم هەوڵە بەکۆمەڵە، تێکەڵ بە پلانی دروست وسەرکەوتوانەی ڕاهێنەر و ئەدای هونەری یاریزان ، و یەکگرتوی و هاوئاهەنگی یاریزانەکان هەمووی پێکەوە دەکرێ وەک سمفۆنیایەک وێنابکرێ و تابلۆیەک لەهونەری جوان بخرێتە پێش چاوی عاشقان و هەواداران و شوێنکەوتوانی ئەم یاریە .
تۆپی پێ، لەپێشەنگی زوربەی یاریە وەرزشیەکاندایە کە هەستێکی دەرونی وئینسانی دروست دەکا، بەتایبەت کاتێک تیمە میللیەکان یاری دەکەن ، هەستی “سەر بەوڵاتێک بوون” ، ئەگەرچی ئەو هەستە لەکۆتاییدا ئاوێکەو دەڕژێتە ناو ئاشی دەسەڵاتدارانەوە ، بەڵام ئەستەمیشە بەرگری لێبکرێ، چونکە ، لانیکەم بۆچرکەساتێکیش بێ ، ئەم یەکگرتنە خەم وئازار بیردەباتەوە و تەماشاکەر دڵخۆشدەکا بەتایبەت لەکاتی بردنەوەدا. ئەمە حاڵەتێکی مادی بەرجەستە نییە، بەڵکو دۆخێکی دەروونی و سۆزداری مرۆڤە ، منداڵ و گەنج و ژن وپیاو وخەڵکانی بەتەمەنیش دەگرێتەوە.
ئەوەی دوێنێ ( ٢٩ – ١١ – ٢٠٢٢ ) کۆتایی یاریەکەی ئەمریکا وئێرانی بینیبێ کە بەئەنجامی ( یەک و سفر ) بە سودی تیپی ئەمریکا تەواو بوو ، چۆن یاریزانە ئەمریکیەکە( ئەنتۆنی ڕۆبسن ) باوەشی کرد بەیاریزانە ئێرانیەکەدا ( ڕامین ڕەزاییان ) کاتێک ئەوبەکۆڵ دەگریا چونکە تیمەکەی دۆڕابوو، وەسەری خستە سەر شانی خۆی ودڵنەوازی کردەوە، وە هەردووک یەکتریان کردە باوەش، گۆشەیەک لەم حاڵەتە ئینسانیەی بۆ دەردەکەوێ کە سیاسەت ناتوانێ سنووری بۆ دانێ .
بەڵام وەک چۆن سیستمی سەرمایەداری کونجێک نەماوە لە ژیاندا سەریپێدا نەکاو نەیشێوێنێ ئاواش هاتۆتە ناو ئەم وەرزشەوە و دەستی نگریسی گەیاندوەتێ، تەنانەت لەو چێژوخۆشیەشی زۆرکەمکردۆتەوە … ئەوەتا ملیاردێرە زەبەللاحەکانی جیهان فڕکان فڕکانیانە بۆکڕینی یانە بەناوبانگەکانی ئەوروپا ، ئەویش لەپێناو قازانج وکەڵەکەکردنی سەرمایەکانیان لەسەر حیسابی زەوق و ئارەزووی هاندەر وتەماشاکەر ، ئەوانە نەک یانەکە، بگرە یاریزانەکانیش دەکڕن بەشێوازێک کە تەنانەت خەو وخۆراک و جلوبەرگ و ژیانی کۆمەڵایەتیشیان دەکەوێتە ژێر کۆنترۆڵی ئەو سەرمایەدارانەوە، کە دەکرێ وەک جۆرێک لە سیستمی کۆیلایەتی سەیر بکرێ ، ڕاستە لەبەرامبەردا یاریزانەکان مووچەی زەبەللاحیان پێدەدرێ ، بەڵام لەخۆشترین ساڵەکانی تەمەنیاندا بێبەشدەکرێن لە جێژی ژیان، هەرهەمان ئەو یاریزانانە کاتێک تەمەنیان دەچێتە سەر، چارەیان گران دەبێ و بەجۆرێک لە جۆرەکان دەردەکرێن بەبێ گوێدانە هیچ بەهایەکی مرۆیی .
لایەنێکی تاریکی کەی ئەو دەستێوەردانە، بازاڕی گرەوە کە ئەویش بەجۆرێک گیرفانی شوێنکەوتوان بەتاڵدەکا ، هەرئەم گرەوە ئەو یانەوەرزشیانەی کردوە بە جۆرێک لە قومارخانە، ئەمە جگە لە بازاڕی بەناوبانگی دەڵاڵەکان بۆ کڕین و فرۆشتنی یاریزانەکان ، یاخود گەندەڵی لەناو بەشێک لە ناوبژیواناندا، بەتایبەتی هەڵبژاردە و یانەکانی وڵاتانی کەنداو، بۆیە لەزوربەی پاڵەوانەتیەکانیانداپەنا دەبەنە بەر ناوبژیوانی ئەوروپی.
ڕۆژی یەکشەممە ڕێکەوتی ٢٠ی ١١ ی ٢٠٢٢، جامی جیهانی فیفا لە قەتەر دەستیپێکرد، دوای ئەوەی فیفا (فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی یەکێتی تۆپی پێ) لە کۆتایی ساڵی 2010 مافی ڕێکخستنی ئەو پاڵەوانەتیەی دا بەو وڵاتە. ئەم بەخشینە لەپرۆسەیەکی پڕاوپڕ لەگەندەڵیی و بەرتیلداندا ئەنجامدرا و تا ئەمڕۆش گومانی لەسەرە ! هەر ئەم پرۆسەی گەندەڵیە کاریگەری لەسەر سەرۆکی فیفای ئەو کاتە (جۆزێف سێپ بلاتەر) و سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی ئەوروپای ئەو کاتە (میشێل پلاتینی) دانا وهەردوکیان بەتۆمەتی گەندەڵی درانە دادگا و ناچارکران دەستبەرداری پۆستەکانیان بن . ئەم مافی میوانداریکردنەی قەتەر بۆ پاڵەوانێتییەکە مشتومڕێکی زۆری بەدواداهات کەتائەمڕۆش بەردەوامە. پەردەیەک لەم شانۆگەری مشتومڕە لەو دووڕووییەدایەکە وڵاتانی ڕۆژئاوا بەرامبەر قەتەر نمایشی دەکەن، وەک چۆن لە بواری مافی مرۆڤدا ڕەخنەی لێدەگرن، بەڵام لە بەرامبەر سیاسەتەکانی تریدا بێدەنگی هەڵدەبژێرن. قەتەر پیشتیوانەیەکی بەهێزی مادی ومەعنەوی ڕێکخراو وهێزە ئیسلامیە توندڕەوە چەنگبەخوێنەکانی وەک تالیبان و داعش بوو تا ئەومڕۆشی لەگەڵ بێ ، جگەلەوە خەزێنەی وڵاتەکەی بۆ دیکتاتۆرێکی خوێنڕێژێ وەک ئەردۆگان کردۆتەوە تا فاشیزمە نەتەوەیەکەی لەناوچەکە باڵادەست بکا و بەبەرچاوی ئەمریکاو هاوپەیمانانیەوە ئەم ڕۆڵە بە ئاشکرا دەگێڕێ .
لەم مۆندیالەدا، قەتەر درکی بەوە کرد کە جبەو عەمامەی ئیسلامی ناتوانی بەر بەو شاڵاوو ئەو هەموو ڕەخنانەبگرێ کە ڕۆژانە ڕوبەڕوی دەبنەوە، هەر بۆیە ئێستا خۆی خزاندۆتە ناو چەفتەو عەگاڵی نەتەوەییەوە تا خەڵکێکی ” ساوێلکە ” بەوە فریوبدا کە گوایە قەتەر بۆیە دوژمنایەتی دەکرێ چونکە وڵاتێکی عەرەبیە !
لە نێو هەوڵەکانی قەتەر بۆ لادانی سەرنج لەو ڕەخنانەی کە ئاراستەی دەکرێت، کڕینی هەندێک یاریزان و کەسایەتی بەناوبانگی تۆپی پێ یە(وەک پیپ گواردیۆلا و دەیڤد بێکهام و کاکای بەڕازیلی) و هەندێکیتر، ئەمەش وا دەکات وێنەکەی لێڵتر دەرکەوێ نەک ڕوناکتر ، چونکە ئەمە لە گەمەیەکی پۆخڵی پارە و خەڵاتبەخشینەوە زیاتر شتێکی تر نیە .
دروستکردنی ئەم دامەزراوە وەرزشییە زەبەلاحانەی قەتەر لەسەر حیسابی ژیانی هەزاران کرێکاری بیانی بوو کە وەک کۆیلە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا و چەندین ڕێکخراوی مافی مرۆڤیش ڕاپۆرتی وردیان لەسەر ئەو بارودۆخە سەختانەی کە ئەو کرێکارانە تێیدا دەژیان بڵاوکردۆتەوە ، ئەم پێشێلکاریانەی مافی کرێکارانی بیانی، پەڵەیەکی خوێناویە کە مۆندیال و قەتەر دەگرێتەوە ، بەگوێرەی ئەو ئامارانەی ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی بڵاویکردۆتەوە بەهەزاران کرێکاری هیندی و بەنگلادیشی و نیپاڵی و سریلانکی و پاکستانی هەرەلەسەرەتای دروستکردنی ئەم دامەزراوە وەرزشیانەوە تا ئەمڕۆ گیانیان لەدەست داوە، ئەویش لە ئەنجامی سەختی کار و زۆری سەعاتی کار بەتایبەت لەهاویندا کە پلەکانی گەرما لەسەروو بەنجا پلەوەن هەروەها نەبوونی هیچ جۆرە خزمەتگوزاریەک لە شوێنی حەوانەوەیاندا ، جگە لە پێنەدانی مووچە تەنانەت کار گەیشتە ئەوەی کە لەلایەن هەندێک “رێکخراوی خێرخوازیەوە” خۆراکیان پێبدرێت! ئەوان دامەزراوەی وەرزشی و کۆشکە لوکسەکانیان لەسەر حیسابی ژیانی ملیۆنان کرێکار دروست دەکەن . لێرەدا پرسیاری داهاتوو ئەوەیە: ئایا ئەوانەی لەم یاریگایانەدا دادەنیشن بۆ تەماشای یاریەکان ئەم تراژیدیایە دەبینن ؟ ئەوشمان بیر نەچێ کە دیاردەی کەمی ئامادەبووان لە یاریگاکاندا بە بەراورد بە مۆندیالەکانی پێشوو بە ئاشکرا دیارە ، ئەمەش وای کردوە ، وەک هەندێک دەزگای ڕاگەیاندن لە ڕۆژئاوا باسی دەکەن، گوایە هێنانی هاندەران لەلایەن قەتەرەوە بە پارە وبلیتی خۆڕایی و مانەوە لەئوتێلی پێنج ئەستێرە بۆتە دیاردە.

لەکۆتاییدا دەبێ بڵێین تۆماری پێشێلکاریەکانی قەتەر لە بواری مافەکانی مرۆڤ وە بەتایبەتی مافی ژنان و مافەکانی کۆمەڵگەی هاوڕەگەزخوازانیش پەڵەیەکی ترە بە تەوێلی ئەم وڵاتەوە . بەداخەوە ئەمڕۆ جیهان وایلێهاتوە بۆ هەر شوێنێک بچین، دەبینین ئەهریمەنە سەرمایەدارییەکە لەبەردەم چاومان وەستاوە، ئیتر باسی چ جامێک و چ دونیایەکمان بۆ دەکەن ، دونیایەکی پڕاو پڕ لە ناڕەزایەتی و برسێتی و کوشت وکوشتار و شەڕ، بەڕاستی ئەم جیهانەو بونەوەرەکانی شایستەی ئەم بەربەرییە تە نین.

٣٠ – ١١ – ٢٠٢٢

پاش نیوەڕۆیەک بڕیارمدا بچم بۆ چایەخانەیەک و کەمێک هەوای پاک هەڵمژم، دەمێکی زۆرە لە کارەکەم مۆڵەتم وەرنەگرتووە تا بتوانم ڕۆژێک پشووم هەبێت و گەڕانێکی کورت ئەنجام بدەم، داوی مۆڵەتم لە بەڕێوەبەری کارەکەم کرد، ئەویش زۆر بە روخۆشیەوە وتی: ڕۆژی یەکشەمە با پشووی تۆبێت.
حەزدەکەم کەمێک لە مێز و چواردەوری دیوارەکەم خۆم بشارمەوە، لەگەڵ ئەم پشووە بڕیارێکم دا، کە بەپیادە بچم بۆ بازاڕ، خۆشم دوور بگرم لە قسە و گفتوگۆ، بەیانی کاتژمێر هەشتی بەیانی بە ڕێکەوتم بۆ بازاڕ، بە کوچەو کۆڵانەکان خۆم گەیاند بۆ بازاڕو لە چایەخانێک لامدا بۆ خواردنی چایەک. ” ببورە دەکرێت چایەکی کەم شەکرم بۆ بێنیت ” چایەکی گەرم و ڕۆژنامەیەکی بۆ هێنام و وتی: ” فەرموو ئەمەش ڕۆژنامەی ئەمڕۆیە ” ، ” زۆر سوپاس ”
چاوەکانم بە ڕۆژنامەکە کەوت کە زۆر بیرم کردوە، لەبەر تەلەفزیۆن ناتوانم نەک رۆژنامە تەنانەت کتێبەکانیشم پشتگوێ خستووە، لاپەڕەی رۆژنامەکام هەڵایەوە و دەستم کرد بە خوێندنەوەیان لەم کاتەدا دوو پیاوی بەتەمەتی ڕیشدار لە نزیک منەوە دانیشتن بێ ئەوەی سڵاوێکێش بکەن، لەدڵی خۆمەوە وتم کە ئەمە لەبەر من بووە کە تام و چێژی خۆوێندنەوەکەم لێ تێک نەچێت، خەریکی خوێندنەوە بووم ئەوان دەستاین بە گفتوگۆکردن کرد، یەکدیان بەناوی حاجی بانگدەکرد، زوو زووش داوای چایەی گەرم و تازەیان دکرد.
گفتوگۆکە لەوە دەستی پێکرد کە حاجی وتی:

• چی بکەین؟ ژیانێکی دوبارەیە لەکار بۆ ماڵ.
• حاجی منیش هەروام بەڵام چ کارێک کە خۆت دەیزانی کە ئەو کارە لە کەسێکی بەتەمەن ناوەشێتەوە، هاوتەمەنەکانی خۆم هەموویان خانەنشین بوون منی داماو نەبێت کە هەر بەشم ڕاکردنە بۆ کار.
• جا حاجی ئەمە کەی ژیانە، ئێرە بووە بە گۆڕستان کە وەک گۆڕێکی بێ خاوەن.
• باشە چی دەبوو ئەوکاتەی ژیان دابەشکرا ئێمەی کورد لە کیشوەرێکی تر بایین؟
• چۆن چی دەبوو؟ ئێمە دووانە هەر واین جا چ کیشوەرێک بێت.
• نا ڕەنگە باشتر بووباین، لەوەتەی هەم چێژم لەم ژیانە وەرنەگرتووە، تۆ دەڵێی چی؟
• هەمان ڕەئیی جەنابتم هەیە، جگە لەوەی کە ئەو ڕۆژە نەبێت کە خودا کوڕێکی پێبەخشیم، ئەوکاتە باوکێکی سەرکەوتوو بووم، ئێستا چی کە لەکۆتایی تەمەندام و هەر ڕاکە ڕاکەمە بۆ ژیان.
• ژیانێک هاوشێوەی گەردەلوول، سەرەتاکەی دیارە و کۆتایەکەی وونە.
• حاجی کۆتایی ئەم گەردەلوولە بە تێکشکانی مرۆڤ لەم ژیانە کۆتایی دێت، ڕەنگە ئێمە لەم گەردەلوولەدا خۆمان وون بکەین، بیرم دێت کە منداڵ بووم حاجی لە گەڕەکەکەمان سینەما هەبوو کە هەفتەی یەک جار نمایش دەکرا، من هەفتێک کارم دەکرد و لە کۆتایی هەفتە هەرچی کۆم کردبوویەوە بۆ بلیتێک سەرفم دەکرد، ئەمە بەت بەختیە؟!
• حاجی ئێمە هەر لە منداڵیەوە دیوای خۆشبەختیمان ڕوخاند، کە ئەو دیوارە هیچ وەستایک ناتوانێت چاکی بکاتەوە، ئێرە کۆتایی رێگایە.
• لە کۆنەوە ڕوخاندمان کە کاتێک گەردەلوول دەستی پێکرد و شوێنێک نەما بۆ خۆ حەشاردان، گەردەلوول ئێمەی لەگەڵ چارەنوسی خۆی برد.
• دەزانی بیری ئەکاتانە دەکەمەوە کە جوانترین جلەکانم دەپۆشی و لە بازاڕەکانی شاردا دەخولامەوە، یاخوت لەبەر دەرگای دوکانەکانی نێو بازاڕ دەواستام و قەڵام و دەفتەر تێبینەکەم دەر دەهێناو دەستم بە نوسین دەکرد.
• چی بەو کاتانەی لە کۆڕەکان شعرم دەخوێندەوە و سەیری خەلکەکەم دەکرد ناخم ئاسودەی پێدەبەخشیم.
• حاجی هەڵسە با بگەڕینەوە بۆ ماڵ وا نیوەڕۆیە.
  ئەوان چایەخانەکەیان جێهێشت و منیش هەڵسام و لە خاوەنی چایەخانەکەم پرسی ئاخۆ ئەم دوو بەڕێزە کەی دێن بۆ ئێرە، وتی: ” ئەو دوو کەسە خەلکی کۆنی ئەم شارەن، هەموو بەیانێک دێن و تا نزیک نیوەڕۆ دمێنەوە ” بڕیارم دا کە زوو مۆڵەت وەربگرم و خۆم بگەیەنم بۆ لای ئەم دوو بەڕێزە کە زۆر سرنجی منیان راکێشا، بڕیارم دا گەر ئەم جارە بگەڕێمەوە دیدارێکیان لەگەڵ سازدەکەم…..

نوسینی: یوسف اسماعیل عەزیز

به‌ری خۆرنشینی دڵ مه‌گره‌
جه‌نگاوه‌ری كه‌پك و خه‌ره‌ندان !
ده‌بینی ئێمه‌
ئاسووده‌یی لێك ده‌ستێنینه‌وه‌
تاریكی پێك ده‌ڵێین
گۆشه‌گیریمان ،
به‌ سێبه‌ری هێشووه‌ گرمۆڵه‌بووه‌كانی
ڕه‌زی ته‌لانان سپاردووه‌
خه‌رمانه‌ی ڕوئیاكانمان
له‌ چاڵی ڕوومه‌تی
كچانی خه‌ون ون كردووه ..
چ شه‌پۆلێكی تووشه‌ ئه‌م شه‌پۆله‌
ڕووی له‌ به‌نده‌ری خولیاكانمان كردووه‌
دێت و ناگه‌ڕێته‌وه‌ ..
چ ئاوازێكی خامۆشه‌
له‌ شه‌وی سه‌ركه‌شی برۆنزیمان ئه‌دا ..

بزه‌یه‌ ، بزه‌یه‌ ، بزه‌ .
ڕۆحی مه‌رگ ،
دوای ده‌یان كۆستی دره‌وشاوه‌
پاش سه‌تان په‌ژاره‌ی ئاسنین
گه‌رداوی قایه‌خی كون كون
له‌ ئاوێنه‌ی ده‌ستی
ڕووهه‌ڵگران ده‌رده‌كه‌وێته‌وه‌ ..

گلێره‌یه‌ ، گلێره‌یه‌ ، گلێره‌ .
گیانی ته‌ره‌بووی باران
سه‌مایه‌كی ژاكاو
چه‌شه‌خواز
شاڵاو دێنێ و
جه‌سته‌ی تووكنی چیایان ده‌كوتێ ..

ئێمه‌ له‌ كوێ و
عه‌شقی ژه‌نگاوی له‌ كوێ .. ؟
ئێمه‌ له‌ كوێ و
ئه‌ته‌می هێللانه‌ی باڵندان له‌ كوێ ؟
ئێمه‌ له‌ كوێ و
ڕه‌ونه‌قی
نان و ئاوی سبه‌ی له‌ كوێ ؟
ئێمه‌ له‌ كوێ و
تامانی باڵانوێنی په‌سیوان له‌ كوێ ؟
ئێمه‌ له‌ كوێ و
لاله‌زاری عه‌تر و
بۆنی مه‌له‌ تۆراوه‌كان له‌ كوێ ؟
پاسه‌وانی عه‌ییار و
له‌ككه‌ی نه‌هلستییان له‌ كوێ ؟

ببینن !
ژووره‌ بنمیچ شووشه‌ییه‌كان
به‌ چ شه‌یدایی و نیازه‌وه‌
تارای ڕه‌ش
به‌سه‌ر خه‌یاڵی ئومێدا ئه‌ده‌ن ..
ببینن !
كێڵگه‌كانی هه‌ناومان
ده‌شته‌ كاكی به‌ كاكیه‌كانی بینایمان
چیمه‌نه‌ چه‌رمووه‌كانی سنگمان
بڕستی هه‌نگاومانه‌
به‌سه‌ر سنووری
قه‌ڵه‌مڕه‌وی تاسان و
پێخوستی سه‌هه‌ند و
ئه‌ندازه‌ی دارایی .. ببینن !
ژێـی ده‌نگمان ببینن
كه‌ نازانین موبته‌لای چی بوون
بۆ له‌ پێكه‌نین و گریان كه‌وتن ..
ئه‌ی قیبله‌نماكان په‌یجووری چیان كرد ؟
ببینن !
په‌نجه‌ره‌ و كڵاوڕۆژنان ببینن
چۆن وه‌رزی كوژاوه‌ی پێدا دێن ..

چ خه‌مێكی موچڕكداره‌ (جیهانایه‌تی)
چ هه‌وایه‌كی ته‌وژمداره‌
یه‌كه‌مینایه‌تی ..
شنه‌ی دێ ناڵه‌ی عاشقان
زه‌مین بڕبڕه‌ی ناخمان
له‌ ڕووی زبر و تینووی ده‌سوێ ..
له‌م باخچه‌یه‌دا
ئیتر دره‌خت
به‌ په‌ینی پاك ته‌رز ناوێن ، هه‌ڵناچن
ڕووباره‌كان به‌ هه‌ڵه‌داوان ، بێ ئاوڕدانه‌وه‌
تێده‌په‌ڕن
شتێكیان ون كردووه‌
نازانن چییه‌ ..
هه‌ڵۆ به‌ هاواری كوشنده‌وه‌
سه‌ره‌وخوار ده‌بنه‌وه‌
گوڵه‌گه‌نم
له‌ ژنانی ئه‌ندێشه‌ ڕووتترن ..

( ئای له‌و بنبه‌سته‌ هه‌ڵایساوه‌
له‌م ونگه‌یه‌ سه‌حه‌ركوژه‌ )
فرمێسك وای ده‌گێڕێته‌وه‌ .

تشرینی دووه‌می 2022

یەکێک لەو ئامرازانەی بۆ سودی کۆمەڵگایە پێشبینی و خوێندنەوەیە بۆ داهاتووی کار و هەموو شتەکانی تر ،بەڵام بەداخەوە لەم ووڵاتە زۆر گرنگی بە پێشبنی و خوێندنەوە نەدراوە یان پێشبینی و خوێندنەوە وەک لایەنداری دەبینرێت.

یانی دوو لایەن بیت

لایەنێک بیست پێشبینی بکات لایەنی تریش بەهەمان شێوە ئەوجا لەو دوو لایەنە بێگومان ڕاستی پێشبینی تێدا دەبێ هەڵەشی تێدا دەبێ
یان لەو بیست پێشبینیە هەمووشی ڕاست بێ ئەوەی تر هەمووی هەڵە بێ پێشبنی نیە چونکە هەر ڕاستی تێدا دەبێ لەو دوو لایەنە دژبەرە ،چونکە خۆیان لایەندارن لەهەمان کاتدا یەکێکیان هەر ڕاست دەبێ بەڵام بۆیەش پێشبینی نیە چونکە لایەندارانەن نەک ئەکادیمیانە .

خۆشی ئەکادیمیانە هەم پێشبینی خراپ هەمیش چاک ئەوا بۆ شوێنەکە باشە باشیەکەی لەوەیە ئەگەر پێشبینی و خوێندنەوەکە خراپ بێت ڕێ لە پێشبنییەکە بگریت ئەگەر چاک بێ ئەوا ڕێگە بۆ ڕوودانی بکەیتەوە بەس پێشبینیەکان بە ووردەکاری بێ سودی هەیە یانی کە چۆن پێشبینیەکە ڕوودەدات چۆنیش ڕوونادات

ئەوانەشی لایەندارانە پێشبینی دەکەن دەبێ بزانن لایەندارانە زیانی هەیە نەک سود چونکە کاتێک تۆ پێشبینیەکی چاک دەکەی کە واش نیە ئەوا هیچ شتێک ناکەی لەبەر ئەوەی بە باشت زانیوە بەڵام کە ڕاستیانە و زانستیانەت کرد یەکەمجار سود بۆ خۆتە ئەوجا خەڵک و کۆمەڵگاکەت

30 11 2022

ئولریش ڕودۆلف
کاوە جەلال لە ئەڵمانییەوە

سێیەم پرۆژە: ئەبو ناسر ئەلفارابى

پرۆگرامەکەى ڕازى بوێرانە بوو و تێڕوانینی نوێى بۆ فەلسەفە ئاوەڵا کرد. کندى کارایی فەلسەفەی وەک خزمەتکارى دۆگم دیاری کرد، وەلێ ئێستا هەڵسەنگاندنەکە وەرچەرخێنرا و گۆترا کە فەلسەفە بەسەر هەموو هزرێکی ئایینییانە ئیلهامپێدراودا باڵادەستە و هەروەها تاکە ڕێگەی ناسینى ڕاستییە. سەرەڕای ئەوە هەردوو کۆنسێپتە تیۆرییەکە لایەنێکى هاوبەشیان هەبوو: هەردووکیان کێماسی بناغەڕشتنێکی ئەوتۆیان هەبوو کە مێتۆدیانە تەواو تۆکمە بێت بۆ ساغکردنەوە دوورهاوێژەکانیان. ئاخر نە کندى و نە ڕازى کۆنسێپتێکى گشتگیرى هێرمینیۆتیکییان نەخستە بەردەم کە لێوەى خویا ببووایە، داخۆ مۆرکی تایبەتى مەئریفەی فەلسەفەیى لە بنەڕەتدا چی بێت و داخۆ چە پەیوەندییەکى بە فۆرمەکانى دیکەى هزر و تێگەیشتنەوە (سروش، تیۆلۆگى، یاساناسى و هتد) هەبێت کە ئەوانیش هاوشێوەی ئەو داواکارییان بۆ ڕاستى بەرز کردۆتەوە.
سەرەتا ئەبو ناسر ئەلفارابى (870-950) ئەم جۆرە پرسیارە بناغەییانەى هێنایە بەر باس. بێگومان ئەمیش هاوشێوەى ڕازى جەختی لە باڵادەستیى فەلسەفە کرد، وەلێ هەروەها ڕێگەى بۆ ئەوەش دۆزییەوە کە نەک تەنیا ئەو تێڕوانینە وەک گریمانە بچەسپێنێت، بەڵکو هەروەها بناغەی بڕێژێت، ئەوەش بە هزرینی قووڵ لە شیمانە جیاوازەکانى مەئریفەی مرۆڤ. جگە لەوە کارکردنى فارابیش لە سەردەمێکدا بوو کە هێشتا هەر بەرهەمگەلى ئەنتیکە بۆ ئەرەبى وەردەگێڕران، بەڵێ تەنانەت خۆى لەم پرۆسەیەدا بەشداریى کرد، چونکە چەند ساڵێکى زۆرى لەنێو ئەڵقەیەکى هزرڤانانى بەغدادیدا بەسەر برد (و زۆرینەیان کریست بوون، لەوانە یوحەننا ئیبن حەیلان و ئەبو بیشر مەتتا)، کە تێکستى فەلسەفەییان (ئێستا بەئاسایی لە سریانییەوە) وەردەگێڕا و بەقووڵى دانوستان دەکرد. باوەجو ئێستا پێگەی فارابى پەیوەند بە میراتەکەى ئەنتیکەوە چیدى هاوشێوەى پێگەى فەیلەسوفانى پێش خۆى نەبوو، چونکە ئەوان، وەک بینیمان، هەر یەکەیان تەنیا کەرتی تایبەتیى ئەو میراتە فراوانەی ناسى بوو (کندى بەتایبەتى تاکە کاری ئەڕیستۆتێلى و نوێپلاتۆنی، ڕازیش خوێندنەوەى پلاتۆن ی لای پزیشکەکان ناسیبوو). وەلێ ئێستا فارابى بە پێچەوانەی ئەوانەوە چاوی بە سەرجەمى ئەو میراتەدا دەخشاند کە بە ئەرەبى لە بەردەستدا بوو، ئەوەش کۆتێکستێکی (کۆرپوسێکى) فراوانى نووسین بوو: لە ڕاستیدا سەرجەم ئەڕیستۆتێلیس و ڕاڤەگەلی نووسینەکانی کە ئالێکساندەرى ئەفرۆدیسیاسى، پۆرفیریۆس، تێمیستیۆس، ئاممۆنیۆس، یۆهانس فیلۆپۆنۆس و کەسانى دیکە ئەنجامیان دابوون؛ ئەوجا هەڵبژاردەیەکی پلاتۆن کە زۆر جار شوێنکەوتووەکانی لە ئەنتیکەى دەمەو کۆتاییدا گەیاندبوویان؛ پاشان نوێپلاتۆنیکا کە پێشتر ناومان برد، لێرەشدا بەتایبەتى “تیۆلۆگیى ئەڕیستۆتێلیس”؛ جگە لەوە ژمارەیەکى فرە تاکە نووسین، لەوانە (Placita Philosophorum) ى ئاێتیوس و زۆری دیکەش. ئەوە بوو ئیدی فارابى دەرفەتی بۆ ڕەخسا خۆی لەسەر ئەم بناغەیە ئامادە بکات تاکو کۆنسێپتێکی فەلسەفەیى خۆیى بخاتە بەردەم کە سیستەماتیکێتییەکەی لە سەرجەمی دەستپێکە تیۆرییەکانى پێش خۆی تێپەڕبکات و بەهێزتریش لەوان کاریگەری لەسەر گۆڕانى پتری فەلسەفە بنوێنێت.
نووسینە لۆگیکییەکانى ئەڕیستۆتێلیس (کە ناونرابوون ‘ئۆرگانۆن’ و لە ئەنتیکەی دەمەو کۆتاییەوە لەتەک ‘ڕێتۆریک’ و ‘پۆئێتیک’دا دەخوێنرایەوە) دەرچەی ئەو فەلسەفەیە بوون. فارابى بینیی کە لەم نووسینانەدا نەک تەنیا بونیادى هزرى مرۆڤ بەگونجاوی شرۆڤەکراوە، بەڵکو هەروەها وەسفکردنی ئەو فۆرمە جیاوازانەى ئەرگومێنتهێنانەوەشی ناسی کە هەموو مرۆڤێکی هزرکردوو دەتوانێت بەکاریان بهێنێت. بە دیدی فارابى سێ نووسینە ئاوەڵاکەرەکەى ئەو کۆتێکستە یەکەم ئەرک ئەنجام دەدەن و خۆیان بەدووی یەکدا بە تێگە (کاتێگۆرییەکان)، بڕیار (هێرمینیۆتیک) و دەرئەنجامگیرییەوە، واتا سیلۆگیزمەوە، خەریک دەکەن. ئەڕیستۆتێلیس سیلۆگیزمى بە تاکە فۆرمێکى چواندووى دەرئەنجامگیری دانابوو (یەکەم ئانالیتیکەکان)؛ ئەوجا دووەم ئەرک لە بەشەکانى دیکەى ‘ئۆرگانۆن’دا چارەسەر کرابوو. ئاخر، وەک فارابی دەبێژێت، ئەڕیستۆتێلیس لەم بەشانەدا ئەو جۆرە جیاوازانەى سیلۆگیزمى ڕوونکردۆتەوە کە بۆ ئێمە شیاوى پێکهێنانن و بریتین لە: دەرئەنجامگیریى دێمۆنستراتیڤ (واتا بەڵگە) کە لە پێشدانراوى مسۆگەرکراوەوە ئەنجامێکى نەشیاوى دژبێژیکردن دەخاتەوە (دووەم ئانالیتیکەکان)؛ دەرئەنجامگیریى دیالێکتیکى کە لە پێشدانراوى بەئاوەزداچووەوە، واتا ڕەوایانە لە پێشدانراوى بڕواپێکراوەوە دەردەچێت و زۆر جار بە لەگەڵ و لەدژى دانوستاندنێک گۆڕان دەبینێت (تۆپیک)؛ دەرئەنجامگیریى چەوت کە تێیدا پێشدانراوى ناڕوون و هەڵەى لۆگیکییانە بەکاردەهێنرێن (دژبێژیى سۆفیستییانە)؛ دەرئەنجامگیریى ڕەوانبێژییانە کە گەرەکە بڕوا بە کەسانی ڕووتێکردوو بهێنێت و لەبەر ئەم هۆیەش لە بۆچوونى بەگشتى سەروەرەوە دەردەچێت (ڕێتۆریک)؛ ئەوجا لە کۆتاییدا دەرئەنجامگیریى پۆئێتییانە (ئەڕیستۆتێلیس ئەمیانی نەسەلماندوە) کە ئامانجەکەى ئەوەیە، لەنێو بیستەران یان خوێنەراندا پێشبینییەکى تایبەتى بهێنێتە گۆڕێ تاکو پاشان بتوانن لەو پێشبینییەوە دەرئەنجامێکى خوازراو دەربکێشن (پۆئێتیک).
هەموو ئەم جۆرانەى دەرئەنجامگیری (جگە لە دەرئەنجامگیریى چەوت) بۆ فارابى بریتین لە فۆرمى زانینى مرۆڤ و دەرخەری ئەو شێوازە جیایانەن کە تێیاندا هزرینی ئاوەزمەندانەی ئێمە توانای خۆدەربڕینی هەیە. سەرەڕای ئەوە فارابى نابێژێت کە ئەو لە خوێندنەوەى تێکستەکانى ئەڕیستۆتێلیسدا تەنیا فێرى ئەوە بووبێت، بەڵکو هەنگاوێکى دى دەنێت و دەبێژێت، هەر جۆرێکی دەرئەنجامگیری کە لە ‘ئۆرگانۆن’دا شرۆڤە دەکرێت، بە جۆرێکى تایبەتیى زانست دەگونجێت، ئەمەش دەرفەتی بۆ دەڕەخسێنێت تاکو سیستەماتیکییانە میراتە جیاوازەکانى زانین (بە گەڕاندنەوەیان بۆ ‘ئۆرگانۆن’) پێکەوە بلکێنێت و هاوکات (بە دانانیان لەپاڵ بەشى جیاوازى ‘ئۆرگانۆن’دا) چۆنێتییانە لە یەکدی جیایان بکاتەوە. هەر بەم پۆلاندنانەی فارابیدا خویا دەبێت کە جیاوازیکردنەکانى ئەو لە کۆتاییدا بە بنیاتنانی هیرارشییەک تەواو دەبن: دەرئەنجامگیریى دێمۆنستراتیڤ وەک تاکە دەرئەنجامگیرییەکی بەتوانا بۆ سەلماندنى ڕستە بەگشتى چواندووەکان، لە لایەن فارابییەوە بۆ فەلسەفە تەرخان دەکرێت، وەلێ دەرئەنجامگیریى دیالێکتیکى کە هەمیشە تەنیا بەشێکى مرۆڤان (لایەنگرانى ئایینێک، دانیشتوانى ناوچەى زمانێک) پێشدانراوەکانى دەناسێنن، وەک مۆرکى زانستە تایبەتییەکان دادەنێت (تیۆلۆگى، یاساناسى، زمانناسى و هتد)؛ لە کۆتاییدا دەرئەنجامگیرییە ڕێتۆریکى و پۆئێتیکییەکان بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بناغەى زانست بڕێژن، چونکە ئایین کایەى بەکاربردنى ئەم دەرئەنجامگیرییانەیە، واتا، بە بەرجەستەیی ببێژین، کایەکەیان بریتییە لە تێکستى سروش کە گەرەکە، بە یاریدەى پێشبینیى هەڵبەستڤانیانە و نموونەى بڕواپێهێنی ڕەوانبێژی، مرۆڤان بەرەو ڕاستی بەرێت.
فارابى بەم تێزە ‘ئۆرگانۆن’ى هێنایە نێو جەرگەى دانوستاندنەکەوە و لە ئێستا بەدوواوە مەرجێک دانرا: کێ بییەوێت خۆی بەکارامەیی لەبارەی پرسیارەکانى فەلسەفە (درەنگتریش گۆترا: کێ بییەوێت خۆی بەکارامەیی لەبارەی پرسیارەکانى تیۆلۆگى و یاساناسی (شەریئە)) دەرببڕێت، دەبێت ئەم کۆتێکستە بناسێت. با جارێ لەم جێیەدا تێبینییەک سەبارەت بە گۆڕانەکانی ئایندە بدەین: ئەم داواکارییە بوو بە دەستپێکی خەریکبوونێکى چڕى چەندسەد ساڵى بە لۆگیکى ئەڕیستۆتێلیسەوە. بێگومان فارابى تەنیا پشتئەستوور نەبوو بەو تاکە ئەرگومێنتە کە دەتوانین وەک ئەرگومێنتێکى تیۆریى زانست دیاریى بکەین، بەڵکو بۆ مسۆگەرکردنى تێزەکەى خۆى لەمەڕ هیرارشیی فۆرمەکانى زانین، بەڵگەهێنانەوەیەکی دیکەی دایە پاڵ ئەرگومێنتەکە، وەلێ ئەمە ئێستا لە ڕوانگەیەکى مێژووییەوە. بەڵگەهێنانەوەکە لە کتێبەکەی ئەودایە بە ناونیشانى “گەردیلەکان”، کە تێیدا لەپاڵ هەندێک لێهزرینى دیکەى ڕەسەندا هەروەها کۆنسێپتێکی سەرنجراکێشى مێژوو دەخاتە بەردەم. ئەم کۆنسێپتە گەرەکە پێشانى بدات کە چۆن مرۆڤان لە ڕەوتى گۆڕانیاندا، بە جیاوازیکردن و چاکترکردنی بەردەوامی توانستە هزرمەندییەکانیان (ئینتەلەکتوێلییەکانیان)، فۆرمە جیاکانى زانینیان هێناوە گۆڕێ.
بە گۆتەى فارابى، گۆڕانى زمان سەرەتای پرۆسەکەیە. زمان هاتە ئاراوە، چونکە مروڤان لەسەر چۆنێتیى دیاریکردنى بابەتان و ڕەوشانى تایبەتى ڕێککەوتن. بەدووی ئەوەدا شیمانە جیاوازەکان بۆ بەکارهێنانى زمان ئاشکرا کران: مرۆڤ هەڵبەستى لە پەخشان، پەخشانى سادەى لە ڕەوانبێژى و هەردووکیانى لە گراماتیک کە ئێستا بۆ ڕێکخستنى فۆرمە گۆڕانپێدراوەکانى زمان داڕێژرابوو، جیاکردەوە. پاشان مرۆڤ پەرەى بە بابەتى زانست دا. ئێستا بەشە زانستییەکان سەریانهەڵدا و لە نێویاندا توانستى هزرمەندانەی دیکەش گۆڕان پێدران: سەرەتا ماتماتیک و فیزیک هاتنەئاراوە و تێیاندا پرسیار لەبارەى بناغەکان دانرا؛ بەدووی ئەواندا دیالێکتیک گۆڕانپێدرا کە فۆرمێکى باڵاترى ئەرگومێنتهێنانەوەى دامەزراند؛ پاشان پلاتۆن کە لە مێتۆدى دیالێکتیکیدا بەتواناترین بوو، پۆلیتیکی هێنایە نێوانەوە؛ وەلێ ئەڕیستۆتێلیس، تەنیا ئەو، توانیى بۆڕى پلاتۆن بداتەوە و هزرینى زانستى تەواو بکات. ئاخر ئەم لە ‘ئۆرگانۆن’ەکەی خۆی و بەتایبەتى لە ‘دووەم ئانالیتیکەکان’یدا پێشانى دا کە مرۆڤ نەک تەنیا دەتوانێت بەرگرى لە ڕەوشێک بکات، بەڵکو هەروەها دەتوانێت ئەو ڕەوشە بەبێ شیمانەى ڕەتکردنەوەی بسەلمێنێت. وەلێ ئەم مێتۆدە کراوە نییە لە بەردەم هەموواندا، بۆیە مرۆڤان دواى ئەڕیستۆتێلیس پێویستیان بە ڕێگەیەکى دیکەى ئاسانتر بۆ گەیشتن بە ڕاستى هەبوو. ئەم ڕێگەیە لە لایەن ئایینەوە، بە بەرجەستەیی ببێژین، بەڕێى پەیامهێنانەوە بە مرۆڤان بەخشرا. پەیامهێنان بۆ دەربڕینەکانی خۆیان پشت بە تێگەى گشتگیر (یونیڤێرسال – و) و بەڵگەی ئاپۆدیکتى نابەستن، بەڵکو دەگەڕێنەوە بۆ فۆرمە کۆنتر و هاوکات ڕۆشنترەکانى ئەرگومێنتهێنانەوە (بەتایبەتى بۆ هەڵبەست و ڕەوانبێژى)، تاکو ئیدی بەو شێوەیە ڕێبەرى لایەنگرانی خۆیان ڕووەو تێڕوانینى ڕاست بکەن.
بەمەش ئیدی دابەشبوونی رۆڵەکان جەختلێکراوتر دەربڕرا. ئێستا چیدی نەدەشیا ئایین ئەو جێیە بێت کە تێیدا بناغەی ڕاستى بڕێژرێت یان تەنانەت بسەلمێنرێت. نەخێر، ئەرکی پەیامهێنان بڵاوکردنەوەی ڕاستییە لەنێو هەموو ئەو مرۆڤانەدا کە تواناى سەلماندنیان نییە، بۆ ئەم مەبەستەش دەستوێژى ئەوتۆى دەربڕین بەکاردەهێنن کە هەموو یەکێک لێیان تێدەگات. ئانالۆگى و سیمبۆل و لێچواندن سەر بەو دەستوێژانەن. ئاخر، وەک چۆن لە جێیەکى کتێبەکەدا لەبارەى “گەردیلەکان” هاتووە، “ئایین … دەستوێژێکە بۆ فێرکردنى کۆمەڵى فراوان لەو پرسە تیۆرى و پراکتیکییانەدا کە پێشتر لە فەلسەفەدا هەڵهێنجراون، فێرکردنەکەش بە چەشنێکە کە بە بڕواپێهێنان (= ڕەوانبێژى) یان بە هێنانەئارای پێشبینی (= هەڵبەست) یان بەڕێى هەردووکیانەوە دەرفەتی تێگەیشتنی ئاسان بۆ مرۆڤان دەڕەخسێنرێت”.
ڕاستى (بێگومان هەمان تاکە ڕاستى نەک ڕاستیى جووتەنى کە هەندێک جار دەدرێتە پاڵ فارابی) تەنیا بەڕێى فەلسەفەوە دەسەلمێنرێت. فەلسەفە گوزارشتەکانى خۆى بە تاکە لێچواندن و سیمبۆل ڕوون ناکاتەوە، بەڵکو لە گشتێتیى تێگەدا پێشانیان دەدات، هەر بۆیە فەلسەفە زانستێکى بەشەکی (پارتیکولار) نییە کە ئیدی تەنیا لە ناوچەیەکى زمانیى یان کولتووریدا شیاوی ناساندن بێت (هاوشێوەی گراماتیک، تیۆلۆگى و هتد)، بەڵکو زانستێکى گشتگیرە (یونیڤێرساڵە) کە لە هەموو جێیەک چواندنى هەیە. بێگومان فەلسەفە لە سەراپاى جیهاندا ئەنجام نادرێت، چونکە، وەک فارابى دەبێژێت، هەمیشە ژمارەیەکى کەمى مرۆڤ دەتوانێت لێى تێبگات و پتر گۆڕانى پێبدات. ئەمە سەرەتا لە وڵاتی گریک ڕووى دا؛ لەوێ پلاتۆن و ئەڕیستۆتێلیس کاریگەر بوون و کارئاسانییە کرۆکییەکانیان ئەنجام دا. پاشان جێگرەوەکانیان درێژەیان بە دابی فەلسەفە دا، لێرەشدا قورساییە جیۆگرافییەکە لە ڕەوتى کاتدا گواستییەوە بۆ ئالێکساندریا. وەلێ ماوەیەکە چیدى لەوێش نافەلسەفێنرێت، بەڵکو فەلسەفە وێستگەیەکی دیکەى هەیە: فەلسەفە، وەک فارابى دەبێژێت و لێرەشدا زانیاریى مێژوویى و مەبەستى ڕەوایەتیدان بە خۆی پێکەوە گرێ دەدات، “لە ئالێکساندریاوە بۆ بەغداد” گواستوویەتییەوە و لە نێوەندی جیهانى ئیسلامیدا نیشتمانێکى نوێى دۆزیوەتەوە.
فارابى ئەوها بڕوا بە خۆ بوو توانیی کایەکانى دیکەى فەلسەفە پابەند بە هەمان گریمانەوە (پرێمیسەوە) گۆڕان پێبدات. ئەم کایانە لە داڕشتنەکەى ئەودا سەرجەمێک پێکدەهێنن، وەلێ سەرجەمێک کە بەئاشکرا داخوازییە بەرزکراوەکەی فارابى پێشان دەدات: ئەو سەرجەمە یەکەم “سیستەم”ى فەلسەفەییە بە زمانى ئەرەبى. بنەڕەتی سیستەمەکە بریتییە لە ئیدێى ڕێکخراوى هیرارشیانە کە لەسەر سێ ئاست وێکچووانە خۆی دەبینێتەوە: لەنێو گەردووندا، لەنێو تاکە مرۆڤدا، هەروەها لەنێو جڤاکی دەوڵەتیدا کە لە نێوان هەردووکیاندا رۆڵى نێوەندیار وەردەگرێت و فارابى واتاکەى هێندە بەرز دەنرخاند، کە ئیدی بەرهەمە سەرەکییەکەى خۆى ناو نا “پرنسیپگەلى تێڕوانینەکانى دانیشتوانى دەوڵەتى فازیل”.
ڕێکخراوى گەردوونى لە خوداوە دەکەوێتەوە. فارابى تەواو ئەڕیستۆتێلییانە ڕاڤەى خودا دەکات: خودا هۆشى کامیلە کە خودى خۆى دەهزرێنێت. وەلێ فارابى هاوکات بە پێچەوانەى ئەڕیستۆتێلیسەوە دەبێژێت، کە هزرینى خودایی تەنیا پەرچاوە (ڕێفلەکسیڤ) نییە، بەڵکو هەروەها بەبەرهەمە (پرۆدوکتیڤە). لە خوداوە هەر لە ئەزەلەوە زەینێک دێتەئاراوە کە هزرینى ڕوو لە دوو ئۆبژێکت دەکات و وەک سەرئەنجامی ئەوەش دوو کاریگەریى هەیە: زەینەکە خودا دەناسێت و بەو هۆیەوە شیمانە بۆ هاتنەئاراى زەینێکى دیکە دێتەگۆڕێ، وەلێ ئەو هەروەها خودى خۆى دەناسێت و وەک سەرئەنجامى ئەوەش دوایەمین کایەى بێئەستێرەى ئاسمانى سەرهەڵدەدات. ئەوجا ئەم ڕووداوە دووبارە دەبێتەوە، تا ئیدی ڕیزێکى پێکهاتوو لە دە زەین دێتەگۆڕێ. ئەم ڕیزە دەرفەت بۆ فارابى دەڕەخسێنێت تاکو سەرجەم کایەکانى ئاسمان کە لە گەردووندیدیى پتۆلێمیۆسیدا وەک پێشمەرج دانرابوون (لەپاڵ کایەى بێئەستێرەدا ئەستێرە سرەوتووەکان، پاشان ساتورن، یوپیتەر، مەریخ، خۆر، ڤێنوس، مێرکور، مانگ، هەن)، بداتە پاڵ زەینێکى گەردوونى (بێگومان بێجگە لە یەکەم زەینى “پەتى”). ئەم کایانە ناڕاستەوخۆ بوون بەهۆی سەرهەڵدانى جیهان (کە فارابی بە هەرە ئەزەلى (نەئافرێنراو – و) و زەروورى دایدەنێت). ئەوجا بزووتنی بازنەییانەی کایەکان و ئەو هێزانە کە لە ڕەوتی بزووتنەکاندا بەردران، بوون بەهۆى دروستبوونى ماتەرییەک لە کایەی ژێرووى مانگدا. وەلێ دەیەم زەین هۆکارى ڕاستەوخۆى جیهانەکەمانە، چونکە ئەم زەینە فۆرمى بە ماتەریی بێفۆرم دا و لەوە بەدوواوە هێشتا هەر ڕووداوەکانى سەر زەمین بەڕێوە دەبات؛ دەیەم زەین بەتایبەتى ڕێبەرى مەئریفەی ئێمەیە، لەبەر ئەم هۆیەش فارابى وەک هاوچووی زەینی چالاکى ئەڕیستۆتێلیس دایدەنێت.
هیرارشیی توانستەکانى تاکە مرۆڤ هاوشێوەى هیرارشیی گەردوونە. فارابى وەسفی ئەمیش دەکات، وەلێ تێڕوانینى یان کۆنسێپتى نوێ ناهێنێتە نێوانەوە، بەڵکو خۆی بنەڕەتییانە بەو جیاوازیکردنە باوانەوە گرێ دەدات کە لە نێوان توانستە جیاوازەکانى دەروون (زەین، هێزى پێشبینى، زاکیرە و هتد) و ئۆرگانەکانى لەشدا ئەنجام دەدرێن. لێرەدا ئەو زۆرترین ئاگامەندى بە زەین دەدات کە ڕێبەرایەتیى سەرجەم توانستەکانى دیکە دەکات. فارابى لە نووسینێکی تایبەتدا (بەناونیشانى ‘لەبارەى زەین’ یان هەروەها ‘لەبارەى هزر’) لە زەین دەتوێژێتەوە و نووسینەکەش بۆیە جێی سەرنجە، چونکە ئەمیش سەرلەنوێ تێڕوانینی ڕۆشن لەبارەى ئاستە جیاوازەکانى زمان و فۆرمەکانى ئەرگومێنتهێنانەوەی مرۆڤان لە خۆ دەگرێت (بەکارهێنانى وشەى “هزر” لە ڕووی فەلسەفەیی و تیۆلۆگییانە و گشتییەوە، و هتد). وەلێ فارابى لە کرۆکدا پەیڕەوی تیۆریى زەین لاى کندى دەکات، چونکە هاوشێوەی کندی دەبێژێت کە پەیوەند بە پرۆسەى هزرینەوە چوار لایەن شیاوى جیاکردنەوەن و (بە وەرگۆڕینى یان بە قووڵکردنەوەى ئەو چوار پلەیە کە کندى جیاوازیی کردبوون) بریتین لە: زەینى شیمانەیى / هێزەکی (پۆتێنسیەل)، واتا توانستى هزرینی تایبەت بە سەرجەم مرۆڤان؛ زەینى کردەکی (ئەکتوێل) کە شارەزای پرنسیپگەلى زانستەکانە و لە شتە ماتەرییەکانەوە فۆرمەکانى کرۆکی گشتاندووە (ئەبستراکت کردووە)؛ زەینى بەدیهێنراو کە باڵاترین پلەى مەئریفەی مرۆڤە، هەروەها مرۆڤ لەسەر ئەم زەینە وەک زەمینە لە بوونە (Wesenheit) جیاکراوەکان (بۆ نموونە زەینە ئاسمانییەکان) تێدەگات و هۆکارەکانى بوون دەناسێت؛ ئەوجا لە کۆتاییدا زەینى چالاک کە وەک پێشتر بینیمان وەک هاوچووى دەیەمین زەینى گەردوونى دایدەنێت. زەینى چالاک مەئریفە بە دەروونمان دەبەخشێت هەروەک چۆن خۆر تیشک دەپەخشێنێت، هاوکات گفتى بەختیاریى مرۆڤ لەنێو ئەودایە، چونکە ڕێ دەدات کە دەروونەکان، دوای گەیشتنیان بە پلەى زەینى بەدیهێنراو، لەتەک ئەو خۆیدا یەکبگرن (بێگومان بۆ ئەمە، وەک چۆن هەر ئێستا لە خوارەوە دەیبینین، پێشمەرجى سیاسى هەیە).
ئەم دوایەمین پنتە دەپەڕێتەوە بەرەو تێڕوانینەکانى فارابى لەمەڕ جڤاکی دەوڵەتى، چونکە، بە پێشبینیى ئەو، بڕیاردان سەبارەت بەوە کە داخۆ ئێمە توانای گەیشتنمان بە بەختیارى هەبێت، بەچڕی بەندە بەو دەوڵەتەوە کە ئێمە تێیدا دەژین. فارابى وەک هۆى ئەمە سەرلەنوێ لێچواندنێکی بابەتی دادەنێت: جڤاکیش ڕێکخراوێکى هیرارشیانەیە (و فارابى بەکورتى وەسفی چینەکانی دەکات). وەلێ تەنیا گەر هاتوو ئەم ڕێکخراوە هیرارشییە لە لایەن بێهاوتاترین بەشییەوە بەڕێوە ببرێت، ئیدی جڤاک سەردەگرێت. چۆن خودا ڕێبەری گەردوونە، هەروەها چۆن زەین ڕێبەری تاکە مرۆڤە، بە هەمان شێوە دەبێت دەوڵەت ڕێبەرێکى هەبێت کە لە دانایى و فەزیلەدا لە هەموو ئەوانی دیکە تێپەڕ بکات. وەلێ ئەم داواکارییە بەتایبەتى دامەزرێنەرى دەوڵەت دەگرێتەوە کە گەرەکە – لە ڕەوشێکی ئیدیالدا – هاوکات بریتی بێت لە فەیلەسوف (وەک چۆن پلاتۆن داواى کردبوو) و پەیامهێن (وەک چۆن جیهانى ئیسلامى ئەزموونی کردبوو). ئەو وەک فەیلەسوف خاوەنى باڵاترین زانین و مەئریفەی تێگەیى پەتییە، ئەو وەک پەیامهێن لەتوانایدایە ئەم مەئریفەیە بە دانیشتوانى دەوڵەت بگەیەنێت، ئەوەش بەو ڕێیەوە کە زانینى خۆى بە وێنەى هەڵبەستڤانی و لێچواندنى ڕەوانبێژییانە دەپۆشێت. گەر ئەم ڕەوشە لەئارادا بێت، ئیدی هاوڵاتیان ئەزموونى ڕاستى دەکەن و ژیانێکى بەداد بەڕێوە دەبەن. ئەوان بەم شێوازە زەینی شیمانەییان بەکردەکی دەکەن و دەتوانن هیوای شادبوونیان بە بەختیاریى ئەبەدی هەبێت. وەلێ ئەو ڕێگەچارەیە کە فارابى لە هەموو ڕەوشەکانى دیکەدا دەری دەخات، کەمتر هیوابەخشە، چونکە گەر سەروەرێکى بێمۆرال ڕێبەری دەوڵەت بێت، ئەوسا مەترسیی ئەوە سەرهەڵدەدات کە هاوڵاتیانیش بێمۆرالیان لێدەربچێت و سزاى ئەبەدی بهێننە سەر خۆیان. هەروەها گەر لە دەوڵەتدا نەزانیى تەواوەتی سەروەر بێت، ئەوسا هیچ کەس زەینە شیمانەییەکەى خۆی بەکردەکی ناکات، بەڵێ دەبێت هەمووان ڕەچاوی ئەوە بکەن کە دەروونەکانیان پاش مەرگ لەناوبچن.

سەرچاوە:
Ulrich Rudolph: Islamische Philosophie. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. München 2004

تێبینیی وەرگێڕ

ئەم وەرگێڕانانە کە بەدووی یەکدا بڵاودەکرێنەوە، دەگەڕێنەوە بۆ نزیکەی پازدە ساڵ لەمەوبەر بۆ “فێرخوازان”ی بەشی فەلسەفەی زانکۆی ڕاپەڕین.

فەرهەنگۆک
ئاپۆدیکتى: یەکلاییکەرەوە، نەشیاوی هەڵوەشاندنەوە، بەدەرکەری بەرپەرچ
ئانالۆگی: هاوشێوەیی
دێمۆنستراتیڤ: بورهان
هێرمینیۆتیک: زانستی ڕاڤەکردنی تێکست و تێگەیشتن.
پتۆلێمیۆس: (100-160)، پێدەچێت لە ئێجیپت (میسر)، ئالێکساندریا، ژیابێت. لە گەردووندیدییەکەیدا زەمین بە سرەوتوویی لە نێوەندی گەردووندایە. لە دەرەوەی کایەی زەمین و چوار توخمەکەی ژێرووی مانگدا کایە هەڵگرەکانی پلانێتەکان دێن، ئەوجا کایەی نادیار کە دەرەکیتیرینە و شوێنی خودایە.
پێشدانراو: بە لاتینی “پرێمیس”، واتا گریمانەیەک کە دەسەلمێنرێت، یان لە دوو پێشدانراو بە هەبوونی تێگەیەکی نێوانییانەوە دەرئەنجامێک دەردەکێشرێت (بڕوانە سیلۆگیزم)
سیلۆگیزم: زانستی قیاس. گەر دوو پێشدانراو تێگەیەکی نێوانییان هەبێت، دەشێت لێوەیان دەرئەنجامێک بەدیبهێنرێت، بۆ نموونە: “هەموو چۆلەکەکان بزێون”، “هەندێک مەل چۆلەکەن”، کەواتە: “هەندێک مەل بزێون”.

سەرمایەداران و سیاسییەکان و دەوڵەتمەداران لە دانانی پلان و پڕۆگرامی گەمژاندنی گەلەکەیاندا زۆر زیرەکن. بۆ ئەمەش بەگوێرەی گرفتەکان و گەورەیی و بچوکییان کار لەسەر ئەو پلانانە دەکەن. کۆبوونەوەکانی لوتکەی کەش و هەواش یەکێكە لەو پلانانە بەڵام نەك هەر هاوکاری کەمکردنەوەی پیسی ژینگە ناکات بەڵکو خودی پرۆسەکە و کۆبونەوەی ئەو هەموو کەسە پیسخۆر و پیسڕەفتارانە لەو وڵاتەدا، ژینگە ئەوەندەی دیکە پیس دەکات.
کۆبوونەوەی ئەمساڵ لە ڕۆژی 06/11 کە بیستوحەوتەمین جارە، دا لە شاری شەرم ئەلشێخ، میسر، بە بەشداری زیاتر لە 44 هەزار کەس کە لە 176 وڵاتەوەن و نزیکەی 140 لە سەرۆکانی ئەو وڵاتانە دەستیپێکرد و نزیکەی دوو هەفتەی خایاند. هاوکاتیش زیاتر لە لایەن 630 لۆبیچی کۆمپانیا و پیشەسازییە سەرەکییەکانەوە دەوریان گیرا و دەیانەوێت کارایی خۆیان بۆ بەرژەوەندی ئەو کۆمپانیانەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن لەسەر بەشداربوانی کۆبونەوەکە دابنێین.
ئەوەی کە حوکم دەکات، ئەوەی فرمان دەدات، ئەوەی لە پشتی حوکمرانی و دەسەڵاتەوەیە کۆمپانیا گەورەکانن بە هەمو جۆرێکیانەوە، ملیۆنەر و ملیاردەرەکانن هەر ئەمانیشن کە ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسکردن و ژەهراویکردنی ژینگەدا هەیە، هەر ئەمانن هۆکاری وشکەساڵی و لافاو و تۆفان و زریان و گەرمای لە رادەبەدەری هاوینان کە لە زۆر شوێندا دەبێتە هۆی ئاگرکەوتنەوە و لە دەستدانی زۆر زیندەوەر بە مرۆڤیشەوە و سوتانی دارستان و جەنگەڵەکانیش.
ئەوە ڕاستیە کە هەموو ئەم زاتانە لەژێر فشاری خەڵک و گروپەکانی دۆستی ژینگە و بەرگری لە کەش و هەوا دەیانەوێت هاوسەنگییەك لە نێوانی پاراستن و پاکی ژینگە و بزنسدا، بە واتایەکی دیکە لە نێوانی ژینگە و زیاتری پارە و قازانج و سەرمایەدا بکەن، بەڵام کۆبوونەوەکانی پێشتر و بڕیارەکانی حیزبانی حاکم و ڕاگەیاندنەکانی کۆمپانیاکان و سەرمایەداران سەبارەت بە هەڵکشانی پشکی قازانج و سەرمایەیان جگە لە پیسترکردنی زیاتری ژینگە و وێرانکردنی، پێچەوانەیەکمان ناداتە دەست . تێگەیشتنی ئەمەش ئاسانە : بزنس لغاو ناکرێت ، سەرمایە و سامان سنوری نییە و ڕاناگیرێت، هاوسەنگی لە نێوانی بزنس و ژینگەدا نییە و ناکرێت و بە دوو ئاراستەی دژ بەیەك دەڕۆن و بۆ هەمیشەش لەیەکدی دوور دەکەونەوە.
بێ گومان زۆربەی زۆری کۆمپانیاکان و سامانداران و سەرمایەداران ئەوروپی و ئەمەریکی و کەنەدەیی و هیندی و چینین کە ئەم کارەساتە بۆ خەڵکی دەخولقێنن. بەڵام ئەوەی ئاشکرایە کە کارەساتەکە بەسەر وڵاتانی دەرەوەی خۆیان دەهێنن زیاتر لە خۆیان.
با داتاکان خۆیان بدوێن:.
داتا نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ساڵی 2030 ساڵانە نزیکەی 2 تریلۆن دۆلار (1.75 تریلۆن پاوەند) پێویست دەبێت بۆ یارمەتیدانی وڵاتانی ئابووری دواکەوتوو بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی کاربۆن و ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی تێکچوونی کەش و هەو. ئەو پارە نەختینەیە پێویست دەبێت بۆ ئەوەی وڵاتانی هەژار بتوانن لە سووتەمەنی بەردینی (Fossil fuel ) دوور بکەونەوە و وەبەرهێنان لە وزەی نوێبوونەوە و تەکنەلۆژیای تری کەمکاربۆن بکەن و ڕووبەڕووی کاریگەرییەکانی کەش و هەوای ناجۆر و توند ببنەوە. ئەمە ڕاپۆرتێکە کە بە هاوبەشی لەلایەن حکومەتی بەریتانیا و میسرەوە ڕاسپێردرا بوو تاکو لە لوتکەی کەش وهەوای نەتەوە یەکگرتووەکانی Cop27 پێشکەش بکرێت .
ئەم بڕە پارەیە زەروورە بۆ گەشەی ئابوورییەك کە لەسەر بناخەی کەمی کاربۆن و یارمەتیدەر دەبێت بۆ دەرهێنانی ملیارەها کەس لە هەژاری و ڕەخساندنی هەلی کار و کەمکردنەوەی دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. هەروەها بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی قەیرانی کەش و هەوا، بۆ نموونە لە ڕێگەی دروستکردنی ژێرخانی بەهێزتر و پاراستنی وەک دیواری دەریا و سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە.
تەواوی کیشوەری ئەفریقا بەرپرسیارە لە کەمتر لە 4%ی دەردانی گازی ژەهراوی مێژوویی جیهانی، لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکی ئەفریقا قورسایی قەیرانی کەش وهەوا لە ئەستۆ دەگرن. ئەمە زیانێکی گەورەیە بە کۆمەڵی ئەو وڵاتانە و ئابوورییان.

زاهیر باهیر
نوڤەمبەری 2022
سەرمایەداران و سیاسییەکان و دەوڵەتمەداران لە دانانی پلان و پڕۆگرامی گەمژاندنی گەلەکەیاندا زۆر زیرەکن. بۆ ئەمەش بەگوێرەی گرفتەکان و گەورەیی و بچوکییان کار لەسەر ئەو پلانانە دەکەن. کۆبوونەوەکانی لوتکەی کەش و هەواش یەکێكە لەو پلانانە بەڵام نەك هەر هاوکاری کەمکردنەوەی پیسی ژینگە ناکات بەڵکو خودی پرۆسەکە و کۆبونەوەی ئەو هەموو کەسە پیسخۆر و پیسڕەفتارانە لەو وڵاتەدا، ژینگە ئەوەندەی دیکە پیس دەکات.
کۆبوونەوەی ئەمساڵ لە ڕۆژی 06/11 کە بیستوحەوتەمین جارە، دا لە شاری شەرم ئەلشێخ، میسر، بە بەشداری زیاتر لە 44 هەزار کەس کە لە 176 وڵاتەوەن و نزیکەی 140 لە سەرۆکانی ئەو وڵاتانە دەستیپێکرد و نزیکەی دوو هەفتەی خایاند. هاوکاتیش زیاتر لە لایەن 630 لۆبیچی کۆمپانیا و پیشەسازییە سەرەکییەکانەوە دەوریان گیرا و دەیانەوێت کارایی خۆیان بۆ بەرژەوەندی ئەو کۆمپانیانەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن لەسەر بەشداربوانی کۆبونەوەکە دابنێین.
ئەوەی کە حوکم دەکات، ئەوەی فرمان دەدات، ئەوەی لە پشتی حوکمرانی و دەسەڵاتەوەیە کۆمپانیا گەورەکانن بە هەمو جۆرێکیانەوە، ملیۆنەر و ملیاردەرەکانن هەر ئەمانیشن کە ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسکردن و ژەهراویکردنی ژینگەدا هەیە، هەر ئەمانن هۆکاری وشکەساڵی و لافاو و تۆفان و زریان و گەرمای لە رادەبەدەری هاوینان کە لە زۆر شوێندا دەبێتە هۆی ئاگرکەوتنەوە و لە دەستدانی زۆر زیندەوەر بە مرۆڤیشەوە و سوتانی دارستان و جەنگەڵەکانیش.
ئەوە ڕاستیە کە هەموو ئەم زاتانە لەژێر فشاری خەڵک و گروپەکانی دۆستی ژینگە و بەرگری لە کەش و هەوا دەیانەوێت هاوسەنگییەك لە نێوانی پاراستن و پاکی ژینگە و بزنسدا، بە واتایەکی دیکە لە نێوانی ژینگە و زیاتری پارە و قازانج و سەرمایەدا بکەن، بەڵام کۆبوونەوەکانی پێشتر و بڕیارەکانی حیزبانی حاکم و ڕاگەیاندنەکانی کۆمپانیاکان و سەرمایەداران سەبارەت بە هەڵکشانی پشکی قازانج و سەرمایەیان جگە لە پیسترکردنی زیاتری ژینگە و وێرانکردنی، پێچەوانەیەکمان ناداتە دەست . تێگەیشتنی ئەمەش ئاسانە : بزنس لغاو ناکرێت ، سەرمایە و سامان سنوری نییە و ڕاناگیرێت، هاوسەنگی لە نێوانی بزنس و ژینگەدا نییە و ناکرێت و بە دوو ئاراستەی دژ بەیەك دەڕۆن و بۆ هەمیشەش لەیەکدی دوور دەکەونەوە.
بێ گومان زۆربەی زۆری کۆمپانیاکان و سامانداران و سەرمایەداران ئەوروپی و ئەمەریکی و کەنەدەیی و هیندی و چینین کە ئەم کارەساتە بۆ خەڵکی دەخولقێنن. بەڵام ئەوەی ئاشکرایە کە کارەساتەکە بەسەر وڵاتانی دەرەوەی خۆیان دەهێنن زیاتر لە خۆیان.
با داتاکان خۆیان بدوێن:.
داتا نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ساڵی 2030 ساڵانە نزیکەی 2 تریلۆن دۆلار (1.75 تریلۆن پاوەند) پێویست دەبێت بۆ یارمەتیدانی وڵاتانی ئابووری دواکەوتوو بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی کاربۆن و ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی تێکچوونی کەش و هەو. ئەو پارە نەختینەیە پێویست دەبێت بۆ ئەوەی وڵاتانی هەژار بتوانن لە سووتەمەنی بەردینی (Fossil fuel ) دوور بکەونەوە و وەبەرهێنان لە وزەی نوێبوونەوە و تەکنەلۆژیای تری کەمکاربۆن بکەن و ڕووبەڕووی کاریگەرییەکانی کەش و هەوای ناجۆر و توند ببنەوە. ئەمە ڕاپۆرتێکە کە بە هاوبەشی لەلایەن حکومەتی بەریتانیا و میسرەوە ڕاسپێردرا بوو تاکو لە لوتکەی کەش وهەوای نەتەوە یەکگرتووەکانی Cop27 پێشکەش بکرێت .
ئەم بڕە پارەیە زەروورە بۆ گەشەی ئابوورییەك کە لەسەر بناخەی کەمی کاربۆن و یارمەتیدەر دەبێت بۆ دەرهێنانی ملیارەها کەس لە هەژاری و ڕەخساندنی هەلی کار و کەمکردنەوەی دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. هەروەها بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی قەیرانی کەش و هەوا، بۆ نموونە لە ڕێگەی دروستکردنی ژێرخانی بەهێزتر و پاراستنی وەک دیواری دەریا و سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە.
تەواوی کیشوەری ئەفریقا بەرپرسیارە لە کەمتر لە 4%ی دەردانی گازی ژەهراوی مێژوویی جیهانی، لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکی ئەفریقا قورسایی قەیرانی کەش وهەوا لە ئەستۆ دەگرن. ئەمە زیانێکی گەورەیە بە کۆمەڵی ئەو وڵاتانە و ئابوورییان.

زاهیر باهیر
نوڤەمبەری 2022
سەرمایەداران و سیاسییەکان و دەوڵەتمەداران لە دانانی پلان و پڕۆگرامی گەمژاندنی گەلەکەیاندا زۆر زیرەکن. بۆ ئەمەش بەگوێرەی گرفتەکان و گەورەیی و بچوکییان کار لەسەر ئەو پلانانە دەکەن. کۆبوونەوەکانی لوتکەی کەش و هەواش یەکێكە لەو پلانانە بەڵام نەك هەر هاوکاری کەمکردنەوەی پیسی ژینگە ناکات بەڵکو خودی پرۆسەکە و کۆبونەوەی ئەو هەموو کەسە پیسخۆر و پیسڕەفتارانە لەو وڵاتەدا، ژینگە ئەوەندەی دیکە پیس دەکات.
کۆبوونەوەی ئەمساڵ لە ڕۆژی 06/11 کە بیستوحەوتەمین جارە، دا لە شاری شەرم ئەلشێخ، میسر، بە بەشداری زیاتر لە 44 هەزار کەس کە لە 176 وڵاتەوەن و نزیکەی 140 لە سەرۆکانی ئەو وڵاتانە دەستیپێکرد و نزیکەی دوو هەفتەی خایاند. هاوکاتیش زیاتر لە لایەن 630 لۆبیچی کۆمپانیا و پیشەسازییە سەرەکییەکانەوە دەوریان گیرا و دەیانەوێت کارایی خۆیان بۆ بەرژەوەندی ئەو کۆمپانیانەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن لەسەر بەشداربوانی کۆبونەوەکە دابنێین.
ئەوەی کە حوکم دەکات، ئەوەی فرمان دەدات، ئەوەی لە پشتی حوکمرانی و دەسەڵاتەوەیە کۆمپانیا گەورەکانن بە هەمو جۆرێکیانەوە، ملیۆنەر و ملیاردەرەکانن هەر ئەمانیشن کە ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسکردن و ژەهراویکردنی ژینگەدا هەیە، هەر ئەمانن هۆکاری وشکەساڵی و لافاو و تۆفان و زریان و گەرمای لە رادەبەدەری هاوینان کە لە زۆر شوێندا دەبێتە هۆی ئاگرکەوتنەوە و لە دەستدانی زۆر زیندەوەر بە مرۆڤیشەوە و سوتانی دارستان و جەنگەڵەکانیش.
ئەوە ڕاستیە کە هەموو ئەم زاتانە لەژێر فشاری خەڵک و گروپەکانی دۆستی ژینگە و بەرگری لە کەش و هەوا دەیانەوێت هاوسەنگییەك لە نێوانی پاراستن و پاکی ژینگە و بزنسدا، بە واتایەکی دیکە لە نێوانی ژینگە و زیاتری پارە و قازانج و سەرمایەدا بکەن، بەڵام کۆبوونەوەکانی پێشتر و بڕیارەکانی حیزبانی حاکم و ڕاگەیاندنەکانی کۆمپانیاکان و سەرمایەداران سەبارەت بە هەڵکشانی پشکی قازانج و سەرمایەیان جگە لە پیسترکردنی زیاتری ژینگە و وێرانکردنی، پێچەوانەیەکمان ناداتە دەست . تێگەیشتنی ئەمەش ئاسانە : بزنس لغاو ناکرێت ، سەرمایە و سامان سنوری نییە و ڕاناگیرێت، هاوسەنگی لە نێوانی بزنس و ژینگەدا نییە و ناکرێت و بە دوو ئاراستەی دژ بەیەك دەڕۆن و بۆ هەمیشەش لەیەکدی دوور دەکەونەوە.
بێ گومان زۆربەی زۆری کۆمپانیاکان و سامانداران و سەرمایەداران ئەوروپی و ئەمەریکی و کەنەدەیی و هیندی و چینین کە ئەم کارەساتە بۆ خەڵکی دەخولقێنن. بەڵام ئەوەی ئاشکرایە کە کارەساتەکە بەسەر وڵاتانی دەرەوەی خۆیان دەهێنن زیاتر لە خۆیان.
با داتاکان خۆیان بدوێن:.
داتا نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ساڵی 2030 ساڵانە نزیکەی 2 تریلۆن دۆلار (1.75 تریلۆن پاوەند) پێویست دەبێت بۆ یارمەتیدانی وڵاتانی ئابووری دواکەوتوو بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی کاربۆن و ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی تێکچوونی کەش و هەو. ئەو پارە نەختینەیە پێویست دەبێت بۆ ئەوەی وڵاتانی هەژار بتوانن لە سووتەمەنی بەردینی (Fossil fuel ) دوور بکەونەوە و وەبەرهێنان لە وزەی نوێبوونەوە و تەکنەلۆژیای تری کەمکاربۆن بکەن و ڕووبەڕووی کاریگەرییەکانی کەش و هەوای ناجۆر و توند ببنەوە. ئەمە ڕاپۆرتێکە کە بە هاوبەشی لەلایەن حکومەتی بەریتانیا و میسرەوە ڕاسپێردرا بوو تاکو لە لوتکەی کەش وهەوای نەتەوە یەکگرتووەکانی Cop27 پێشکەش بکرێت .
ئەم بڕە پارەیە زەروورە بۆ گەشەی ئابوورییەك کە لەسەر بناخەی کەمی کاربۆن و یارمەتیدەر دەبێت بۆ دەرهێنانی ملیارەها کەس لە هەژاری و ڕەخساندنی هەلی کار و کەمکردنەوەی دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. هەروەها بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی قەیرانی کەش و هەوا، بۆ نموونە لە ڕێگەی دروستکردنی ژێرخانی بەهێزتر و پاراستنی وەک دیواری دەریا و سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە.
تەواوی کیشوەری ئەفریقا بەرپرسیارە لە کەمتر لە 4%ی دەردانی گازی ژەهراوی مێژوویی جیهانی، لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکی ئەفریقا قورسایی قەیرانی کەش وهەوا لە ئەستۆ دەگرن. ئەمە زیانێکی گەورەیە بە کۆمەڵی ئەو وڵاتانە و ئابوورییان.

بە هۆی گۆڕان و خراپی کەش و هەواوە لە سەرانسەری ئەفریقا، پێشبینی دەکرێت کەمیی ئاو لەم دەیەدا تا 700 ملیۆن کەس ئاوارە بکات و150 ملیۆن کەسی لە ئەفریقا خستۆتە بەردەم مەترسی برسێتییەکی زۆرەوە.
قۆڕنی ئەفریقا ( The Horn of Africa ) خراپترین وشکەساڵی لە ماوەی 40 ساڵدا بەخۆیەوە دەبینێت، زیاتر لە 50 ملیۆن کەس بەدەست برسێتیەوە دەناڵێنن، دڵنیا نین لە کوێوە ژەمی داهاتوویان دێت. سەرباری ئەوەش 116 ملیۆن ئەفریقی لەم دەیەیەدا ڕووبەڕووی مەترسی توندی خراپی کەش و هەوا دەبنەوە بەهۆی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکانەوە.
فرۆشتنی شوێنە سروشتییەکان کە خەڵکە ئەسڵییەکەی لێدەژین بە پارەیەکی ڕەمزی یا هەر وەکو خەڵاتیی بە کۆمپانیا گەوەرە بێیانەکان یاخود ساماندارانی نێوخۆ، خەڵکەکەی وڵاتی کینیای توشی نەگبەتی گەورە کردۆتەوە. هەر بۆ نموونە پرۆژەی کێڵگەی بای دەریاچەی تورکانە لە باکووری کینیا لەسەر خاکی خەڵکە ئەسڵییەکەی دروستکراوە دوای ئەوەی 40 هەزار دۆنم زەوی ڕادەستی کۆمەڵەیەکی وەبەرهێنەران کرا بەبێ ئەوەی ڕاوێژ بە کۆمەڵگە شوانکارییە ئەسڵییەکەی بکرێت کە بۆ سەدان ساڵ – ئەگەر هەزاران ساڵ نەبێت – بە شێوەیەکی بەردەوام لەسەر زەوییەکە ژیاون و کشتوکاڵیان کردووە. ئەم پرۆژەیە، پرۆژەی نوێکردنەوەی وزە گەورەترین پڕۆژەی ئەفریقایە، بووەتە هۆی کۆچی زۆرەملێ، ململانێ، توندوتیژیی جێندەری، نائاسایشی ئاو و خۆراک و هەروەها تێکچوونی نەریتی کولتووری و زمان بەهۆی لێشاوی کرێکارانی بیناسازییەوە.
ئەمەی کە دەکرێت تەنها گواستنەوە بەرەو پێشەوەچوون نییە، ئەمە “دەستبەسەرداگرتنی زەوییە” جۆن تینگۆی تەمەن 47 ساڵ لە بزووتنەوەی خەڵکە ئەسڵییەکە بۆ پێشخستنی ئاشتی و گۆڕینی کاریگەری ململانێکان لە باکووری کینیا وای وت ” ئەگەر تۆ مافە سەرەتاییەکانی خەڵک پێشێل بکەیت و کۆمەڵگاکان هیچ سوودێکی لێنەبینن، هەرگیز ناتوانرێت دادپەروەرانە بێت.”
سەرمایەدارانی ئەفریقا و زۆرێك لە دەسەڵاتداران لارییان نییە بەوەی کە کۆمپانیاکانی گاز و نەوت لەوێ دەست بەکاری پشکنین و دەرهێنانی نەوت و غاز دەکەن ، چونکە ئەوان دەڵێن کە ئەو پارەیە پێویستە بۆ چارەسەری نەخۆشی و فراوانکردنی خەستەخانە و زیادکردنی ژمارەیان، هەروەها بۆ کردنەوەی قوتابخانە و نەهێڵانی نەخوێندەواری. لە بەرانبەر ئەمەدا زۆرێک لە شارەزایان و چالاکوانانی کەش وهەوای ئەفریقا دژی فراوانبوونی گاز لەم کیشوەرەدا قسە دەکەن. ئەوان دەڵێن پێناچێت هەژارانی ئەفریقا هیچ سوودێک لەم غازە ببینن، کە پێدەچێت لەلایەن کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکانەوە هەناردە بکرێت بۆ دەرەوەی وڵات بۆ بەرزترین نرخ، قازانجەکانیش دەگوازرێنەوە بۆ دەستەبژێرانی وڵاتەکان. هاوپەیمانییەك کە لە دەیان گروپی کەشوهەوای ئەفریقا پێکهاتووە لە نامەیەکی کراوەدا لە چوارچێوەی هەڵمەتێکدا بە ناوی “Don’t Gas Africa” نووسیویەتی: “هەنگاونان بۆ غاز لە ئەفریقا مەترسیدار و کورتبینییە”.
وڵاتێکی دیکە لە ئەفریقا کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆیە کە خۆی نزیکەی سێ دەیە لە جەنگ و ململانێی سەختدا بوە و بەرگەی گرتووە ، لەو وڵاتەدا ساڵانە تا پێنج هەزار منداڵ دەبنە سەرباز. ئەمە نەبێت ئەم وڵاتە هەژار بێت، بەڵکو وڵاتێکە پڕە لە کانزای بێئەندازە و چارەسەری کەش و هەوای داهێنەرانە. دووەم گەورەترین دارستانە باراناوییەکانی جیهان دوای بەرازیل و ئەندەنوسیا ئەوێیە. کۆگایەکی گەورەی کۆبالت، مس و ئەلەمنیۆمی تێدایە – ئەوانە ئەو کانزایانەن کە پێویستن بۆ گۆڕانکارییە سەرەکییەکان کە پێویستمانە بۆ وزەی نوێبووەوە و ئابووری دیجیتاڵی. دارستان و جەنگەڵەکانی کۆنگۆ توانای هەڵمژینی نزیکەی 1.2 ملیار تەن دووەم ئۆکسیدی کاربۆنیان لە ساڵێکدا هەیە کە دەکاتە لابردنی لە 4%ی دەردانی گازی ژەهراوی جیهانی.

لە پاکستان لە سەرەتای ئەمساڵدا، لافاوێکی توند سێیەکی تەواوی وڵاتەکەی ژێرئاو خست و زیاتر لە هەزار و 700 کەسی کوشت. بانکی نێودەوڵەتی کۆی زیانەکانی ئابووری بە هۆی ئەوەوە مەزەندە دەکات بە زیاتر لە 30 ملیار دۆلار (26 ملیار پاوەند) . هەروەها ئاوەدانکردنەوەشی 16 ملیار دۆلاری دیکەی تێدەچێت. ئەمە لە کاتێکدا کە ئەم وڵاتە تەنها بە 0.3%ی دەردانی گازی ژەهراوی جیهانی بەشداری کردووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا وەک کینیا و سۆماڵ، ناچارە بە ڕێژەی ئەو گازە گەرمخایەنانەی کە لەلایەن وڵاتانی دیکەوە بەرەڵای دەکەن پارەبدات . لەمەش زیاتر، ئەم وڵاتانەی کە ئاوا باجی سەرەکی وڵاتانی پیشەسازی پێشکەوتوو دەدەن سەرچاوەیان نییە بۆ ئەوەی پارەی ئەو زیانانە بدەن کە بەسەریاندا دەسەپێنرێت.
بەڵام کاتێک ئەڵمانیا لە ساڵی 2021دا تووشی لافاوێکی ترسناک بوو، حکومەت توانی دەستبەجێ 30 ملیار یورۆ ( 26 ملیار پاوەند) تەرخان بکات بۆ ئەوەی پارە بدات بۆ دووبارە ئاوەدانکردنەوەی ئەو شارۆچکە و ژێرخانانەی کە بەهۆی لافاوەکەوە لەناوچوون. کەچی وڵاتی پاکستان ناچار بووە پشت بە بانگەوازێکی فریاگوزاری نەتەوە یەکگرتووەکان ببەستێت کە تەنها بڕی لە 34% پارەی بۆ دابین دەکرێت. مۆزەمبیق ناچار بوو قەرزێکی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی وەربگرێت بۆ ئەوەی یارمەتی بدات لە پێدانی پارەی چاکبوونەوە لە دوای زریانەکەی ‘ ئیدای ‘ ساڵی 2019، ئەمەش وڵاتەکەی زیاتر پاڵنا بەرەو خراپتر بە ناڕەحەتی قەرزەکانیەوە کە لە بەرزبوونەودایە.

سەرۆکوەزیرانی پاکستان، شێهباز شەریف کە بەشداری لە کۆبونەوەکەدا کرد سەرەڕای داتاکانی سەرەوە ئاماژەی بەوەشکردووە” لافاوە کارەساتبارەکان کاریگەرییان لەسەر 33 ملیۆن کەس هەبووە، کە زۆرینەیان ژن و منداڵەکانمان بوون. بارانبارینەکە حەوت جار زیاتر لە تێکڕای بارینی بارانی پێشتر بووە کە لە باشوووردا باریون. ئێمە هەوڵێکی زۆرمان دا بەڵام هێشتا لافاوەکان ئەوەندە گەورە و تووڕە بوون زیاتر لە 8,000 کیلۆمەتر ڕێگا کانزاییەکانیان هەڵتەکاند و زیانیان زیاتر بە 3,000 کیلۆمەتر هێڵی شەمەندەفەرەکانمان گەیاند. هەروەها 4 ملیۆن دۆنم زەوی بەرهەمهێنەریان شۆردەوە، پاکستانیان وێران کرد” وتنی ئەمانە، دانیشتوانی هۆڵەکەی سڕ و بێ دەنگی کرد.
بەشێکی زۆری ئەم هەژارییە لە دەرەقەت نەهاتنی کارەساتە سروشتییەکانن، میراتی دەرهێنانی کانزا بەهادارەکانن و تاڵانکردنی کۆلۆنیالیزمن کە لەلایەن وڵاتانی دەوڵەمەندەوە وایکردووە وڵاتانی وەک پاکستان، کینیا و مۆزەمبیق بێ سەرچاوەی پێویست بتوانن لە بەرامبەر گۆڕانی توندی کەش و هەوادا ڕوبەڕو ببنەوە. لە کاتێکیشدا ئەم وڵاتانە پارەی چارەسەرکردنی ئەنجامکارییەکانی ڕووداوە توندەکانی کەش وهەوایان نییە، بۆیە هیوایەکی کەم هەیە بۆ ئەم وڵاتانە تاکو لە چەند دەیەی داهاتوودا بژین.

وەکو لە سەرەتادا پەنجەم بۆ ڕاکیشا دروستکردنی ئەم کارەساتانە دەستکردن نەك خواکرد، دەستکردی کۆمپانیا گەورەکانن، سامانداران و سەرمایەدارانن. بێ گومان زۆرێك لە بزنسەکان لە بچوکیانەوە بۆ گەورەیان تا دەگاتە گواستنەوەی میوە و خواردەمەنییەکانمان بە ترێلە و بە پاپۆڕ و بە فڕۆکە لە وڵاتانی دوورەدەستی وەکو ئەمەریکای لاتین و ئەفەریقا و خۆرهەڵاتی ناوین و ئەوانی دیکە، ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسبوون و ژەهراویبوونی ژینگەدا هەیە. من لێرەدا تەنها ئاماژە بە سێ دانە لەو بزنسە گەورانە دەدەم :

یەك: کۆمپانیا گەورەکانی وەکو نەوت و غاز :

کۆمپانیاکانی نەوت و گاز پلانیان بۆ گەشەکردنی سووتەمەنی بەردینی ‘ترسناک’، هەیە ڕاپۆرتێك نیشانیدەدات توێژینەوەکانی کە لە لوتکەی کەش و هەوای Cop27 بڵاوکراونەتەوە دەریدەخەن پلانەکان بەختی هێشتنەوەی گەرمبوونی جیهان بۆ پلەی 1.5ی سەدیی پووچەڵ دەکەنەوە.
شیکارییەکی نوێش دەریخستووە کۆمپانیاکانی نەوت و گاز پلانیان هەیە بۆ فراوانکردنی وەبەرهێنانیان بە شێوەیەکی ترسناک کە لە ئەنجامدا ئەگەر ئەوە سەربگرێت 115 ملیار تەن دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەردەدەنە دەرەوە. ئەمەش هاوتایە بەدەردانی زیاتر لە 24 ساڵ گازی ژەهراوی لە ئەمریکا. ڕاپۆرتەکە دەریخستووە کە بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کۆمپانیاکانی نەوت و گاز پلانیان هەیە بۆ ئیستغلالکردنی زیاتری سووتەمەنی بەردینی، کە لە ساڵی 2020 وە 160 ملیار دۆلاریان بۆ گەڕان بەدوایدا خەرج کردووە.
هەر لەو کۆبونەوەیەدا بڵاوکرایەوە، کە سەرکردەکان ئاگادارکراونەتەوە کە کەمکردنەوە و پەلەکردن لە دەردانی کاربۆن پێویستە بۆ ئەوەی کارەساتی کەش و هەوا ڕوونەدات. بەڵام لەو توێژینەوەیەدا دەرکەوتووە کە 655 لە کۆی 685 ( لە سەدا 96) ی کۆمپانیاکانی گەڕان و بەرهەمهێنان پلانی فراوانکردنیان هەیە، کە لە ساڵی 2021 وە بە ڕێژەی لە سەدا 20 زیادیکردووە.
ڕاپۆرتێکی نوێی هاوکاریکردن لە زیان و خەساراتەکان دەریخستووە کە لە نیوەی یەکەمی ساڵی 2022دا، تەنها بە شەش کۆمپانیای سووتەمەنی بەردینیی، پارەی پێویستیان بەدەستهێناوە بۆ دابینکردنی کۆی تێچووی کەش و هەوای خراپ و ڕووداوەکانی پەیوەست بە کەش و هەوا لە وڵاتانی تازەپێگەیشتووی جیهان [ لە ڕوی پیشەسازییەوە] – و لە سەر و ئەوەشەوە نزیکەی 70 ملیار دۆلار (61 ملیار پاوەند) قازانجی نەختینەیان بۆ دەمێنێتەوە. تەنانەت سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای کردووە باجی داهات لەسەر کۆمپانیا زەبەلاحەکانی سووتەمەنی بەردینیی بۆ قەرەبووکردنەوەی زیان و خەساراتەکان دانرێت.

بە گوێرەی شیکارییەکانی گروپی ژینگەپارێزی ئەڵمانی Urgewald کە لەسەر بنەمای بنکەیەکی زانیارییە، توێژینەوەکەی لەسەر ئاستی کۆمپانیاکانە کە بەرپرسیارن لە 95%ی بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە جیهاندا. داتاکانی ئەو شیکارییە هەڵسەنگاندنی ئەوە دەکەن کە ئایا چالاکییەکانی کۆمپانیایەک هاوتەریبن لەگەڵ سیناریۆی دەردانی گازی ژەهراوی لە ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە کە پاك و پلە سفر بێت لەو گازە ژەهراییە . فیۆنا هاوک لە گروپی Urgewald دەڵێت: “ئەنجامی حیساباتەکانمان بەڕاستی ترسناکە: پلانەکانی فراوانکردنی کورتخایەنی کۆمپانیاکانی نەوت و گاز لەگەڵ دەردانی گازی ژەهراوی پاکدا بە پلەی سفر ناگونجێت کە لەلایەن ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی نێودەوڵەتییەوە پێشکەش کراوە.”.. “هێشتنەوەی ئەم سەرچاوانەی نەوت و گاز لە زەویدا کەمترین شتە بۆ ئەوەی چارەسەری دۆخە خراپەکە بکرێت کەبەدەستهێنانی پلەی گەرمی 1.5 سەدیی بێت.”
ئەو پلانانەی کەش و هەوا کە لەلایەن زۆرێک لە کۆمپانیاکانی نەوت و گازەوە بڵاوکراونەتەوە، لەلایەن ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە کۆبوونەوەی Cop27 ڕۆژی سێشەممە، 15/11 ، سەرزەنشت کران. . ئەو وتی : ” ئەوەی پێیان دەوترێت ‘بەڵێنی پلەی سفر’ لە پاککردنەوەی ژینگە لە و گازە ژەهراوییە کە بەرهەمە سەرەکییەکانی [خەڵوز، نەوت، گاز] لە خۆیانی دەگرن ، هەسارەکەمان ژەهراوی دەکەن، ڕاست نییە. بەکارهێنانی بەڵێنی ساختەی پلەی‘سفر’ لە پاککردنوەی ژینگەدا بۆ داپۆشینی فراوانبوونی گەورەی سووتەمەنی بەردینی، جێگەی سەرزەنشتکردنە. ئەم پەردەپۆشکردنە ژەهراوییە دەتوانێت جیهانەکەمان بەرە و خراپی کەش وهەوا پاڵبنێت”.

دوو: پیشەسازیی سەیارە و سەیارە دروستکردن:

داخوازی زۆر لەسەر سەیارە و بوونی خودی سەیارە وەکو زەروورەیەکی سەرەکی بە تایبەت لە کاتێکدا کە منداڵت هەبیت و لە شارۆچکەیەکدا بیت کە ئامرازە گشتییەکانی گواستنەوەی وەکو پاس و میترۆ و قیتار وەکو پێویسیت نەبێت ، یاخود کار و شوێنیی ئیشت دوورەدەست بێت.
گەورەترین کۆمپانیاکانی دروستکردنی ئۆتۆمبێل لە جیهاندا پلانیان کردووە بۆ دروستکردنی 400 ملیۆن ئۆتۆمبێلی زیاتر، کە لەگەڵ هاتنە خوارەوەی پلەی گەرمی بۆ 1.5 سەدییدا نایەتەوە. لەوانە تۆیۆتا و ڤۆڵکسواگن و هۆندا/کیا لەسەر ڕێڕەوی دروستکردنی ئۆتۆمبێلی بەنزین و گازۆیل بەردەوام دەبێت .
توێژەرانی زانکۆی تەکنەلۆژیای سیدنی (UTS) و زانکۆی زانستە کارپێکراوەکانی پیشەسازی لە بێرگیش گلادباخ و گرینپیسی،Greenpeace ، ئەڵمانیا ، بەراوردیان کردووە بەو ڕێژەیەی کە جیهان پێویستی بە وەرگرتنی ئۆتۆمبێلی دەردانی گازی ژەهراوی بە پلەی سفر هەیە لەگەڵ ئەو ڕێژەیەی کە کۆمپانیا گەورەکانی ئۆتۆمبێل پلانیان بۆ داناوە و مۆدێلی جۆراوجۆر بەرهەم دەهێنن جیاوازە.

لە ڕاپۆرتی ئەو توێژینەوەیەدا هاتووە: “بودجەی کاربۆنی 53 Gt ڕێگە بە فرۆشتنی 315 ملیۆن ئۆتۆمبێلی دیکەی ICE [بزوێنەری سووتانی ناوخۆیی] تا ساڵی 2022.دەدات” هەر لە ڕاپۆرتەکەدا ئەوەش پشتراستکراوەتەوە “ لە هەمان کاتدا پێشبینیکراوە کە فرۆشتنی سەیارەی کە بە بزوێنەری سوتانی ناوخۆیی کاردەکات لە نێوان لانیکەم 645 ملیۆن بۆ 778 ملیۆن ئۆتۆمبێلدایە. ئەمەش زیادبوونی 105% بۆ 147% بە فرۆشتنی سەیارەیەکە کە لەگەڵ 1.5 پلەی سەدیدا دەگونجێت”.

سێ: ئاژەڵداریی و پیشەسازی گۆشت و شیرەمەنییەکان:

ئاژەڵداری و کێڵگەکانی، farms ، سەرچاوەیەکی دیکەی دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنن و ڕۆڵی گەورەیان هەیە لەسەر گەرمکردنی زەوی و پیسکردنی ژینگە ئەمە جگە لەوەی کە پانتاییەکی گەورەی فراوان بەکاردەهێنرێت بۆ بەخێوکردنیان.
بەخێوکردنی ئاژەڵ، کە توێژینەوەیەکی ئەم دواییە لە گۆڤاری Sustainability دەیخەمڵێنێت، لە نێوان 16.5% بۆ 28%ی هەموو پیسبوونی گازی گەرمخایەنی ، ” دووەم ئۆکسیدی کاربۆن”، پێکدەهێنێت. مەودای بەرفراوانی ئەم ژمارانە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەم بابەتە چەندە خراپ پشتگوێ خراوە. وەک لە هەمان توێژینەوەدا دەردەکەوێت، ئەو ئامارە فەرمییە (14.5%)، کە لەلایەن ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بڵاوکراوەتەوە، بە ڕوونی هەڵەیە، هەموو کەسێکیش لەو بوارەدا دەیزانێت، لەگەڵ ئەوەشدا کەم هەوڵی نوێکردنەوەی دراوە.
لە ماوەی 20 ساڵدا تا 2018 بەکارهێنانی گۆشت لە جیهاندا بە ڕێژەی 08% زیادی کردووە. توێژینەوەیەک لە کتێبی ‘ سیاسەتی کەش و هەوادا’ مەزەندە دەکات کە تا ساڵی 2030 ئەو گازە گەرمخایەنە لە بەخێوکردنی ئاژەڵدا، دەکرێت کە نیوەی تەواوی بودجەی کاربۆنی جیهان بۆ ئەوە بەکاربهێنین ئەگەر بمانەوێت خۆمان لە بەرزبوونەوەی زیاتر لە پلەی 1.5 ی گەرمبوونی جیهانی بەدوور بگرین.
کارایی پیسکردنی ژینگە بەم هۆکارە تەنانەت گەر لە ئێستاشدا ڕێگری لێبکرێت هێشتا بۆ ماوەیەکی دوورو و درێژ کارایی خۆی هەر دەمێنێت.
شیکارییەکی جیهانی هەر لەو بوارەدا بە داتاوە دەریدەخات کە تەنانەت ئەگەر ئەمڕۆ پیسبوونی گازی گەرمخایەن لە هەموو کەرتێکی دیکەدا نەهێڵرێت، تا ساڵی 2100 بەرهەمهێنانی خۆراک بەپێی ڕێڕەوی ئێستای، بودجەی جیهانی کاربۆن دوو سێ هێندە زیاتر دەشکێنێت و دەبێت زیاتر پارە بۆ ئەو مەبەستە تەرخان بکرێت. ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو بەهۆی بەخێوکردنی ئاژەڵییەوەیە کە 57%ی گازە گەرمکەرەوەکانی سیستەمی خۆراک پێکدەهێنێت، هەرچەندە تەنها 18%ی کالۆریەکان دابین دەکات. چونکە بەخێوکردنی ئاژەڵ گەورەترین سەرچاوەی دروستکردنی غازی میسانە، CH4 ، لە جیهاندا کە بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤەوە دەردەچێت.
پڕۆفیسۆر جۆرج مۆنبیت وانەبێژی زانکۆ، خاوەنبەرنامەی ژینگە لە تی ڤی دا هەروەها ڕێکخەری کەمپەینی گەورە بۆ بەرگریی لە ژینگە کە چەند دەیەیەکە لەو بوارەدا چالاکی دەکات و خاوەنی جەندەها کتێبە دەڵێت ” هێزی کولتووری کەرتی ئاژەڵداریی زۆر لە هێزی ئابوورییەکەی زیاترە ، چونکە پەیوەندیمان بە خۆراکەوە زیاتر کەسییە تاکو پەیوەندیمان بە سەرچاوەی وزەوە. زۆربەی سووتەمەنی بەردینی لە دوورەوە بەکاردەهێنرێت بۆ نموونە کاتێک کارەبا بەکاردەهێنین، کە گڵۆپەکان دادەگیرسێن بیر لەوە ناکەینەوە کە لە کوێوە هاتووە، بەڵام سەبارەت بەو خواردنانەی دەیخۆین بیرکردنەوە و هەستێکی زۆر دەکەین.”

ئەنجامگیریی:
بێ گومان ئەوەی سەرەوە سەرەتایەکی زۆر کورتە لەسەر پرسێکی ئێکجار گەورە و بە بایاخ کە هەزاران کتێب و وتاری لەسەر نوسراوە بێ لە کۆڕ و بەرنامە و تاقیکردنەوەی بە کرداریی . لەگەڵ ئەوەشدا بە گوێرەی داتاکانی سەرەوە دەکرێت زۆر شت بسەلمێنرێت یا هەر هیچ نەبێت هەلی بیرکردنەوەمان پێدەدات کە تێفکرینێك لە پەیوەستبوونەوەی خراپیبوونی ژینگە و سروشت لەتەك کۆمپانیا زەبەلاحەکان و سیستەمی هەنووکەییدا. ئەمەش بە ئاسانی نیشانی دەدات کە گرێدانەوەیەك لە نێوانی گەرمبوونی زەوی و کارەساتەکانی کە کەش و هەوای خراپ دەیهێنن ئاشکرایە.
لەگەڵ ئەو هەموو وردەکاری و ئامارانەدا لەسەر ڕۆلی کۆمپانیاکان کە ڕۆلی سەرەکییان لەو بارەیەوە هەیە بەڵام ڕۆلی تاکیش هەم لە پیسکردن و هەم لە ڕێگرتن لێی و کەمکردنەوەی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن بە ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەو خۆ، هەیە. ئەمەش هەر لە پیسنەکرنی ژینگە و کاری زۆر بچوكی وەکو کردنی دوشێکی کورت بەئاوی شلەتێن، کوڵاندنی ئاو لە کترییەكدا بە قەدەر ئەوەی کە دەتەوێت، زۆر گەرمنەکردنی ماڵ و کەمتر بەکارهێنانی ئامرازەکانی فێنککردنەوە، دانەگیرسانی گڵۆپ لە کاتی ناپێویستدا، بەکارنەهێنانیی سەیارە مەگەر لە کاتی زەرووریدا، کەمکردنەوەی سەفەر بە سەیارە و دەیەها کاری بچوکی دیکە تا دەگاتە وازهێنان لە گۆشت بە هەموو چەشنەکانییەوە. ئەمانە هەمویان ڕۆڵی خۆیان هەیە وێڕای ئەوەی کارێکی بچوکیشن . کەواتە مرۆڤەکانیش وەكو تاك لە ڕەفتار و کرداری ڕۆژانەیان و شوێنی نیشتەجێبوون و کارکردنیان بە ڕۆلی خۆیان دەتوانن و دەکرێت کە کارایی ئەرێیانەی خۆیان لەسەر ئەم پرسە گەوەرەیە دابنێن.
ئەو شیکردنەوە و داتایانە پێمان دەڵێن کە هەندێك لە بەشداربووانی خودی کۆبوونەوەکە خۆیان بە گومانن کە لەم جۆرە کۆبوونەوانەدا چارەسەری ئەو کێشە گەورەیە بکرێت. ئەویش لەبەر ئەوەی :
یەك: ئەزموونی کۆبونەوەی ساڵی 2009 لە کۆپنهاگن-یان هەیە کە بڕیار بوو ساڵانە 100 ملیار پاوەند یارمەتی وڵاتانی هەژار بدرێت ، بەڵام نەدرا. لە کۆبونەوەی Cop26 کە پارەکە، 2021 ، لە شاری گلاسکۆی بریتانیا گیرا و چەندەها بڕیاری زۆری تێدا درا و بەڵام هەندێکیان یا جێ بە جێنەکران یاخود زۆر کەمیان کران.
هەر بۆ نموونە بریتانیا کە ڕازی بوو بە بەرنامە و بڕیارەکانی لوتکەی ساڵی پار کەچی ژێر بەژێری دەوڵەت نزیکەی 100 مۆڵەتی داوە بە کاری پشکنین و شەقکردن و هەڵکۆڵینی زەوی بۆ گەڕان بەدوای نەوت و غازدا. قسەش لەسەر ئەوە هەیە کە کانی خەڵوزی ‘ کامبریا’ بکاتەوە لەبەر ئەوەی کە ڕەنگە ئەم زستانە بریتانیا گرفتی کارەبای هەبێت . ئەمە لە کاتێکدا ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی لە ساڵی 2021دا ڕایگەیاندبوو کە هیچ پڕۆژەیەکی نوێی سووتەمەنی بەردینی ناتوانێت لە ساڵی 2022 بەرەو پێشەوە بچێت واتە گەشەتر بکات ئەگەر جیهان ڕووبەڕووی گەرمبوونی جیهانی و خراپتربوونی کاریگەرییەکانی لەسەر ملیارەها کەس ببێتەوە.
لە لایەکی دیکەوە لە بریتانیا ساڵانە بڕێك لە بودجە تەرخان دەکرا بۆ وڵاتانی هەژار . بەڵام ڕیشی سوناك کە وەزیری دارایی بوو ئەو بڕە پارەیەی لە کاتی پەتای کۆرۆنادا کە لە سەدا 0.7 ی داهاتی نیشتمانی بوو، هێنایە خوارەوە بۆ لە سەدا 0.5 .
ئەڵمانیاش لەگەڵ ئەوەی کە هەوڵێکی ئێکجار زۆری داوە کە وڵات لە سەرچاوەی وزەی کانە خەڵوزەکان و سێنتەرە نوەوەییەکان ڕزگار بکات و هەڵیانی پەساردووە ، بەڵام بە هۆی جەنگی ڕوسیا و ئۆکرانیاوە کە گوایە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی کارەبا ڕەنگە پەنا بەرێتەوە بۆ بەکارهێنای سەرچاوەی خەڵوز لە وزەدا.
دوو: هەر لە سەرەتای گرتنی لوتکەدا، هەندێك لە بەشداربووان کە بە جددی دەیانەوێت شتێك بکرێت کەمتر هیوایان هەبوو بەوەی کە کۆبوونەوەکە ئەو مەبەستەی کە بۆی ئەنجام دراوە بپێکێت.
هەر بۆ نموونە، Alok Sharma ی پەڕلەمانتاری بریتانیا کە پارساڵ دانرا بە سەرۆکی Cop26 لە گلاسگۆ نیگەرانی خۆی دەربڕی سەبارەت بە چارەسەری کەش و هەوا لە کۆبوونەوەکەدا. ئەو وتی ” ئەوانەمان کە هاتووین بۆ میسر بۆ ئەوەی پلەی گەرمی 1.5سەدیی بە زیندووی بهێڵینەوە و ڕێز لەوە بگرین کە هەر یەکێکمان لە گلاسکۆ لەسەری ڕێککەوتبووین، ئێستا ناچار بووین بێ وەستان شەڕ بکەین بۆ ئەوەی ئەوە ڕابگرین، بۆ ئەوەی لەسەر یەکێک لە دەستکەوتە سەرەکییەکانی گلاسکۆ کار بکەین بنیاتی بنێین، ئەویش بانگەوازکردنە بۆ لایەنەکان بۆ بەسەرکردنەوە و بەهێزکردنی پلانی نیشتمانی خۆیان سەبارەت بە دەردانی گازی ژەهراوی”.

هەر ئاواش وایل ئەبولمەگد، دیپلۆماتکاری میسری بەرپرسی بەڕێوەبردنی دانوستانەکان لە کۆبونەوەی ئەم لوتکەیەدا وتی: “بەیاننامە و بەڵێنی سیاسی لەبەردەم کامێراکاندا دەدرێت، بەڵام لە ژوورەکانی دانوستانەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ بۆ دژایەتیکردنی. ئەم [هەڵوێستە ئەرێنییە بە ئاشکرا] بەهایان نابێت تا وەرنەگێڕدرێنە ژوورەکانی دانوستان و تا ئێستاش وا نەبووە”.
عەبولمەگد وتی: “ناتوانین بەردەوام بین لەسەر ڕێگای دژایەتیی”، جیابوونەوە لە نێوان ئەوەی لە کایەی گشتیدا ڕوودەدات و ئەوەی لە ژوورەکانی دانوستاندا ڕوودەدات ناتوانێت بەردەوام بێت. پێویستە هەموومان ڕۆحی سازش نیشان بدەین”.
ئەو بەردەوام بوو لە قسەکانی وتی ” پێشکەوتن لە بواری دارایی کەش و هەوا کلیلە. بەڵێن بە وڵاتانی تازەپێگەیشتو دراوە کە لە ساڵی 2020 وە ساڵانە 100 ملیار دۆلار دابین بکرێت، تاکو یارمەتیان لە کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی و گونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی کەش وهەوای توند بدات، بەڵام هێشتا ئەو بەڵێنە جێبەجێ نەکراوە. ئەو 100 ملیار دۆلارە تەنانەت لە بەشێکی کەمی ئەو بڕە پارەیەی کە پێویستە نزیک نابێتەوە، ئەو ژمارانە لە تریلیۆنەکاندان ، لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەستبوون بەوەوە زۆر گرنگە و سروشتێکی ڕەمزییە، نیشاندانی متمانە و دروستکردنی متمانەیە.”

هەر لەو بارەیەوە ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە چاوپێکەوتنێکدا لە سەروبەندی دانوستانەکاندا ڕایگەیاند کە کەلێنێك لە نێوان وڵاتە دەوڵەمەندەکان کە بوونەتە هۆی قەیرانی کەش و هەوا و شکستهێنایان لە کەمکردنەوەی دەردانی گازی گەرمخانەیی لەسەر هەژاران، کە بەدەست کاریگەری و کەمی سەرچاوەی دارایی بۆ پاراستنی خۆیان دەناڵێنن .
لە لایەکی دیکەوە سەرۆکی شاندی Cop27ی گرینپیس ئینتەرناشناڵ، یاب سانۆ، قسەکانی ڕەنگدانەوەی بێزاری گشتی بوو کە وتی: “سەرۆکایەتی Cop27 کە پێداگریی لەسەر کانزاکان دەکات سەبارەت بە دۆزەخی کەش و هەوا، کەچی لە سەرەتادا نەیتوانی تەنانەت باسی سووتەمەنی بەردینی بکات، ڕەشنووسی دەقەکە دەستبەرداربوونە لە بەرپرسیارێتی بۆ ئەو مەرامەی کە زۆرێک لە وڵاتان دەریانبڕیوە کە دەبینن کە لانی کەم نەوت و گاز و خەڵوز بۆ قۆناغێك زیاد دەکرێت. کاتی ئەوە هاتووە کۆتایی بەو ئینکارییە بهێنرێت، دەبێت تەمەنی سووتەمەنی بەردینی بەخێرایی کۆتایی پێبهێنرێت”.
ئەمانە هەمووی لە کۆبونەوەی لوتکەدا وترا کە هەر لەو دانیشتنەدا ئاماژە بەوەش کراوە کە 55 کۆمپانیا لە سەرانسەری میسردا بەدوای سەرچاوە نوێیەکانی نەوت و گازدا دەگەڕێن.

سێ: وڵاتانی پیشەسازی پێشکەوتوو کە هۆکاری ئەم کارەساتانەن ئامادە نین بە گوێرەی بەرنامەی ‘ قەرەبووکردنەوەی زیان و زەرەرکردن یاخود زیان و خەسارە / وێرانکردن’ ، Loss and Damage ، برۆن واتە ئامادە بن کە قەرەبووی ئەو زیانانە بکەنەوە بۆ وڵاتانێکی هەژار کە بەشێکی زۆر کەمی دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنیان بەردەکەوێت . لە مەش زیاتر بۆ ئەوەی بەربەستی ئەم کارەساتانە بکرێت پیویستە ساڵانە تا ساڵی 2030 دوو تریلۆن دۆلار بخرێتە لاوە بۆ هاوکاری و کۆمەكی ئەو وڵاتانە. بە بێ بوونی ئەم یارمەتی قەرەبووکردنەوەیە ئەو وڵاتانە ناچارن داوای قەرز لە صندوقی دراوی نێودەوڵەتی بکەن کە ئەو قەرزەش پابەندە بە مەجی زۆر قورسەوە کە وڵاتەکە هەژارتر دەکات، کە لە بارێکی ئاواشدا دەبێت ئەوانیش بیر لە دانەوەی قەرزەکە بکەنەوە زیاتر لەوەی لە هەوڵی بەربەستکردنی کارەساتەکانی کە کە ش و هەوای خراپ بۆیان دەهێنێت ببن.
پاش مشتومڕ و دەستشکانەوەی زۆر ڕۆژی هەینی، 17 ی مانگ، یەکێتی ئەوروپا ئامادەیی سەبارەت بە قەرەبووکردنەوەی وڵاتانی هەژاری لێقەوماو دەربڕی بەڵام مەرجداری کردووە. دەشیانەوێت پشکنین و لێکۆڵینەوەیەکی زۆری ئەو وڵاتە لێقاومانە بکەن ئەمە ساڵێکی لانی کەم دەوێت ، سندوقێک کە لە ماوەی دوو ساڵدا بخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە، هەروەها بژاردەی دامەزراندنی کۆمیسیۆنێک کە بزانێت ئایا دەتوانێت بە هاوئاهەنگی لەگەڵ دامەزراوە داراییەکانی دیکەی ئێستا وەک بانکی نێودەوڵەتی کاربکات.
لەگەڵ ئەوەشدا یەکێک لە دانوستانکارانی G77 کە داوای کرد ناوی ئاشکرا نەکرێت، سەرسام نەبوو بە پێشنیارەکەی یەکێتی ئەوروپا و وتی “هەوڵێکی پێشبینیکراوی یەکێتی ئەوروپایە بۆ تێکدانی گروپی جی 77 لە گفتوگۆکاندا. بێگومان، ئەوە پێشکەوتنێک نییە. ئەوان تەنیا هەڵوێستی دانوستانکاری ڕەسەنی خۆیان دووبارە دەکەنەوە بۆ ئەوەی لای بەشداربووان وەک سازشێک دەربکەوێت لە کاتێکدا زۆر باش دەزانن کە سازش نییە. بە تەواوی ناڕاستگۆییە”
هەتا دواساتی تەواوبوونی کۆبونەوەکە کە شەمە شەوەکەی،19 ی مانگ، ئەمەریکا و چین ئامادە نەبوون پابەندی پێشنیارەکەی یەکێتی ئەوروپا بن کە لە کاتێکدا وەکو چۆن دوو دەوڵەتی سەرەکی پیشەسازی جیهانن، هەر ئاواش دوو وڵاتی سەرەکین لە پیسکردنی ژینگە و ژەهراویکردنیا. دوای بەردەوامیدانی دانیشتنەکە کە 40 سەعات لە وەختی خۆی زیاتری برد لە بەرەبەیانی یەکشەمەدا ئەوانیش بە جۆرێك لە جۆرەکان رازی بوون، بەڵام ئەوە دیار نییە کەی ئەو پارەیە دەدرێت و کێ دەیدات و بە کێ دەدرێت.
چوار: لە کۆبونەوەکەدا بە هیچ شێوەیەك ئاژەڵداریی و کێڵگەکانی کە ئاژەڵیان تێدا بەخێو دەکرێت کە هۆکاری بەشێكی زۆری گەرمکردنی زەوین بە دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن هەر ووکو پێشتر باسم کرد لە بەرنامەی کۆبوونەوەی لوتکەکەدا نەبوو. بزنسی نەوت و غازی کۆمپانیا گەورەکان گەرچی قسەی لەسەر کراوە بەڵام نەتوانراوە کە ناچاربکرێن لە دەرهێنانی بەرهەمەکانیاندا تەکەنەلۆجیای بێ لایەن واتە کە کارایی خراپی لەسەر ژینگە دانەنێت پەیڕەو بکەن . ئەمە لە کاتێکدا کە نرخی غاز بەرزە کەچی هەر بە تەنها پێنج کۆمپانیای سەرەکی نەوت و گاز تا ئێستا لەمساڵدا زیاتر لە 170 ملیار دۆلار قازانجیان کردووە.
پێنج: سێ لەو وڵاتانەی کە کارایی خراپیان لەسەر ژینگە هەیە کە ڕوسیا و چین و هیندستانن، سەرۆکەکانیان بەشدارییان نەکرد. لە بارێکی ئاوادا نوێنەرەکانیان ئەگەر ڕازیش بووبێتن بەو بریارانە ، ڕەنگە کۆتا بڕیار نەبێت لە لایەن ئەوانەوە بۆیە گریمانی هەڵوەشاندنەوە یاخود دواکەوتنی هەیە.
شەش: دواقسە و بۆچوونی هەندێك لە کەسایەتییەکان سەبارەت بە کارایی کۆبونەوەکە: بە پێویستی دەزانم ڕاگەیاندنی چەند کەسێك لەوانە کە خۆیان بە دۆستی ژینگە دەزانن و کەسانی دیارن، لەسەر ئەنجامگیرییەکانی ئەم کۆبونەوەیە بخەمە بەردەستی خوێنەر.
ئەلۆك شارمەی پەڕلەمانتاری بریتانیا و کۆنە سەرۆکی لوتکەی 26 ی پارەکە، ڕای وایە کە بەڵێننامەکانیان لاوازن و شەڕەکە لەسەر مانەوەیە بەو پابەندبوونەیان کە لە گلاسکۆ لەسەری ڕێکەوتوون. ئەو جەختی لەسەر ئەوە کردەوە و دەڵێت “ لەم کۆبوونەوەدا وەرگرتنی ئاستی دەردانی گازی ژەهراوی لە ساڵی 2025، وەک زانست پێمان دەڵێت پێویستە، بەڵام لەم دەقەدا [تێکست] نییە. بەدواداچوونی ڕوون لەسەر قۆناغ بە قۆناغی کەمکردنەوە و دابەزاندنی خەڵوز لەم دەقەدا نییە. پابەندبوونێکی قۆناغ بە قۆناغ بۆ لەناوبردنی هەموو سووتەمەنی بەردینیی، لەم دەقەدا نییە. قەرەبووکردنەوەی خەسارەکان زەرووییە هەروەها بڕی کەمکردنەوەی دەردانی ئەو غازە لەبری وەستانی لە ئاستێکدا. ئەگەر ئاوا نەکەین ئەمە وەکو كڕینی جلی نوێ وایە بۆ دراوسێ لە دوای تەماشاکردنی خانووکانیان کە دەسوتێن ، چونکە دەنکە شقارتە گڕدراوەکەت لە دەست کەوتۆتە خوارەوە”

ماری ڕۆبنسن، سەرۆکی گروپی سەرکردە پیرەکانی پێشووی جیهان، کۆنە سەرۆکی پێشووی ئێرلەندا و دووجار نوێنەری کەش و هەوای نەتەوە یەکگرتووەکان، وتی: “جیهان لە لێواری کارەساتی کەش و هەوادایە. پێشکەوتنەکان لەسەر [کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی] زۆر خاو بووە. ئێمە لە لێواری جیهانێکی وزەی پاکداین، بەڵام تەنها ئەگەر سەرکردەکانی جی 20 لە ئاست بەرپرسیارێتیەکانیاندا بژین و قسەکانیان بپارێزن و ئیرادەیان بەهێز بکەن. ئەرکەکە لەسەر ئەوانە”
ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریدا و وتی: “هەسارەکەمان هێشتا لە ژووری فریاکەوتندایە. پێویستە ئێستا بە شێوەیەکی بەرچاو دەردانی گازی ژەهراوی کەم بکەینەوە – و ئەمە پرسێکە کە ئەم لوتکەیە باسی نەکردووە. جیهان هێشتا پێویستی بە بازدانێکی زەبەلاح هەیە لەسەر تەماحی کەش و هەوا”.
لۆڕێنس توبیانا، یەکێک لە ئەندزیارانی ڕێککەوتنی کەش وهەوای پاریسی ساڵی 2015، کە ئێستا بەڕێوەبەری جێبەجێکاری دامەزراوەی کەش و هەوای ئەوروپایە ئاماژەی بەوە کردووە، “کاریگەری پیشەسازی سووتەمەنی بەردینیی لە سەرانسەری وڵاتەکەدا دەرکەوتووە”… “ئەم کۆبونەوەیە پێداویستییەکانی لە دەوروبەری ئەو وڵاتانە لاواز کردووە کە بەڵێنی نوێ و گەورەتریان لەبارەی کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوییەوە داوە. لە دەقی [گرێبەستەکەدا] هیچ باسێک لە کۆتاییهێنان بە قۆناغ بە قۆناغی سووتەمەنی بەردینی نەکراوە، و ئاماژەیەکی کەم بە ئامانجی گەیشتن بە پلەی گەرمی 1.5 سەدیی کراوە”. ئەو وتیشی ” سەرۆکایەتی میسر دەقێکی خستە بەردەست کە بە ڕوونی دەوڵەتە پترۆ نەوت و گازەکان و پیشەسازییەکانی سووتەمەنی بەردینی دەپارێزێت کە ئەم ڕەوتە ناتوانێ ساڵی داهاتوو لە ئیمارات بەردەوام بێت”.
ئێد میلیباند، شادۆ سکرتێری گۆڕانی کەشوهەوا و دابەزینی پلەی گەرمی بۆ سفرە لە حیزبی لەیبەر بە پەرلەمانتارانی ڕاگەیاندووە کە ” Cop27 شکستی هێنا لە پرسە سەرەکییەکەی هێشتنەوەی گەرمبوونی جیهانی بۆ تەنها 1.5یسەدیی لە سەرووی ئاستی پیشەسازییەوە”

لە بەشداریکردنی دانەوەی وەڵامی پرسیارەکاندا وتی ” پێویستە ڕوون بین، لەسەر پرسە چارەنووسسازەکەی هاتنەخوارەی پلەی گەرمی بۆ 1.5 پلە، ئەم لوتکەیە شکستی هێنا. ئێمە لە ئێستاوە کاریگەرییە کارەساتبارەکانی یەک پلەی گەرمبوونەوە دەبین هاوکاتیش لەبری ئەوەی ڕووبەڕووی ئەم قەیرانە ببنەوە، زۆرێک لە سەرکردەکان یاری دەکەن لە کاتێکدا جیهان دەسوتێت، سەرەنجامی ئەوەش بە گوێرەی نەتەوە یەکگرتووەکان ئێمە لە ئێستادا لەسەر ڕێڕەوی گەرمبوونێکی کارەساتباری 2.8 پلەین”
هەروەها وتیشی ” پێویستە ڕاستیەکان بڵێین. ئەگەر کارێکی جیاواز و خێرا نەکەین، میراتێکی ترسناک بەجێدەهێڵیین. بەم پاشخانەوە هیچ وڵاتێک ناتوانێت پشتی خۆی بخورێنێت هەر وەکو هەر وڵاتێک کە خۆی بە پێشەنگی کەش و هەوا دەزانێت، بەرپرسیارێتی و دەرفەتێکمان لەبەردەمدایە بۆ دانانی پلانێکی خێرا لە ساڵی داهاتوودا و دەسەڵاتی ئەخلاقیمان لە دانوستانەکاندا پەیوەستە بەوەوە.”

…………………
*نوسینی ئەم وتارە بەرهەمی خوێندنەوەی زیاتر لە 20 وتار و توێژینەوەیە. بە پێویستم نەزانی لە دامێنی وتارەکەوە ئاماژەیان پێبکەم ، بەڵام هەر خوێنەرێك بە گومانە لە ئامار و بەڵگەکان دەتوانێت لە مێسنجەرەوە یاخود بە ئیمەیل ئاگادارم بکاتەوە تاکو هەندێك لەو سەرچاوانەی بۆ بنێرم.

زاهیر باهیر
نوڤەمبەری 2022

دوو سەدە بەر لەو بەیانە تاریکە ی کە کوشتن ی (( ئەشرەف )) ی تێدا ئەنجام دەدرێت , (( ئەمیر شەرەفەدین )) لە گێژاو و زریانێك ی هەڵکردوو ی ناوەخت و دیمەنێك ی پڕ لە گەڵا ی زەرد دا ، بەدەستی پیاوانی سوڵتان دەکوژرێت ! ئەمیر شەرەفەدین کەسایەتییەك ی نەناسراو ، نادیار و شوێنپێ ونبووی نێو ڕوداوەکان ی مێژوە ، و بەهەمان شێوەش هۆکار ی کوشتنەکە ی ناڕون ، نادیار و ناسەلماو ٠ هۆکار ی کوشتن ی ئەمیر شەرەفەدین لە بەندوداوی دنیایەك ی داپۆشراو بە تەلیسم و فاڵ قەتیس دەمێنێت ، کە بەهۆیەوە توانا و هێز ی مێژو و لۆژیك بۆ لێکدانەوە ی گران یان سست و لاواز دەبێت . ئەوە ی لەوێ دا دێتە ئەنجامبەندیی ، بڕوا و بۆچوون ی ئەو فاڵچیانەن کە بڕوایان وایە ( خودا هەڵیکێشاوەتەوە بۆئاسمان ) ٠ ئالێرەدایە کە ئیدی پەت و ڕیشوە ی نێو جاد و تەلیسمەکان لە مێژو ی شەرەفەدینەوە بۆ ڕۆژگار ی ئەشرەف درێژدەبنەوە و دەبنە فەرمانڕەوا ٠ لە هەناو ی مێژو ی مردن ی ئەمیر شەرەفەدین دا سەرەتا ی مێژو ی ئەشرەف لەدایک دەبێت ، واتا ئەشرەف بەرئەنجام و دووبارەبوونەوە ی مێژو ی ئەمیر شەرەفەدینە بەڵام لە فۆڕم و پێکهاتەیەک ی تر دا . دەتوانین بڵێین ئەو بەرکوڵ و پێشەکیە کورتەی خستمانەڕو ، بنچینە و پێکهاتەی ڕۆمان ی (( مەرگی تاقانەی دووەم )) ە کەی نوسەر ی کورد کاک بەختیار عەلیە ٠ لێرەبەدواوە من تێدەکۆشم کە قەف ی تەلیسمەکان بپچڕێنم و ڕوناکیەك بخەمە سەر ئەو هۆ و هۆکارانە ی ، کە ئەمیر و ئەشرەفیان ڕاپێچ ی مەرگ کردووەتەوە
ئەگەر کوشتن ی ئەمیر شەرەفەدین لە کزەبایەک ی پایزە ی ئارام و بێدەنگ دا ئەنجام دەدرێت ، ئەوا کوشتن ی ئەشرەف هاوکاتە لەگەڵ هەڵکردن ی گەردەلولێك ی توند و بەهێز ، گەردەلولێك کە لەگەڵ کارەسات و ڕوداوەکان دا هەڵدەکەن و گشت شتێك لە هەموو کون و قوژبنێکەوە ڕادەماڵێت و دەیشێوێنێت . وەیشومە و بەرکەوتەکان ی ئەم گەردەلولە بەڵام پابەند بە هیچ یاسا و حیکمەتێك ی سروشت و یەزدانەوە نیە ، بەڵکو پەیوەست بەو یاسا و ڕێسا دنیاییانەوە هەیە ، کە لە جێگە و شوێنێك دا دێنەگۆڕێ و مرۆڤ بەرەو ئەنجامدانی کار ی چاك یان خراپ ڕادەپێچن . پێویستە بگوترێت کە لەم ڕۆمانە ی کاک بەختیار عەلی دا چیتر کات و شوێن ، کار و کاردانەوەکان ، بزاوتە فیزیکیی و وزە جەستەییەکان ، بەهەمان شێوەش خواست ، ئیرادە و ئارەزووە مرۆڤایەتییەکان کاریگەریی خۆیان لەدەستدەدەن و دەچنە دەرەوە ی تێگەیشتن ی لۆژیکییەوە ، واتا ئەم ڕۆمانە دەرئەنجام دەبێتە دەریایەك لە دەربڕین ی ئایدیا ، ئایدیایەك کە سەرئەنجام هۆ و هۆکارەکان ، ئاقار و کاریگەرییەکان ، وزە و توانا فیزیکیی و مەعنەوییەکان ، خواست ، ئارەزو ، ئیرادە و ئامانجە مرۆڤایەتییەکان ئاراستە دەکات ٠ ئەم دیاردەیە ئەگەرچی جۆرێك ناتەبایی ، ناهاوسەنگیی و شپرزەییەك لە سروشتی ڕوداو و کەسایەتییەکانی نێو م ت د پێکدەهێنن ، بەهەمان ئەندازەش زیان بە بنەما ، شێواز ی زمان ، پەیکەر ی هونەر ی ڕۆمان نووسین و پەیوەندیی دیالکتیکییانە ی ئەو بە مرۆڤ ، سروشت و دەوروبەرەوە ، دەگەێنێت ٠
من لێرە دا ناخوازم ئاقار ی کارەکەم بەرەو لێکۆڵینەوە لە جۆر ی تەکنیك و شێوازی هونەر ی ڕۆماننووسین یان شێواز ی بەکارهێنان ی ئەم یان ئەو زمان و پەیڤین و هەروەها ڕادە ی تێگەیشتن و ئەنجامبەندیانە بێت ، کە خوێنەر پێیدەگات ، ئاراستە بکەم ٠بەڵکو جەختکردن و هەوڵدانی من بۆ دۆزینەوە و پەیبردن بەو هێزە دەرەکیی ، ناوەکیی و دەرونییانەیە ، کە پەیوەستبوون ی ئێمە زیاتر بە واقیعەوە گرێدەدات . ئاستێك ی تری ئامانج ی کارەکەم دۆزینەوە ی ئەو ڕەگەزانەیە کە تواناییمان پێدەبەخشن کە لە ڕێگەیانەوە چێژێک ی جوانناسیی ( ستاتیکیی ) انە و لەهەمان کاتیش دا چێژێك ی ئاوەزداریی ( عەقڵیی ) و ویژدانیمان پێدەبەخش ٠
نوسەر لەم ڕۆمانە دا بەقوڵایی سێ ئامانج و تەوەر ، و لەسەر دوو ئاست ی دەرونیی و مرۆڤایەتیی دا شۆڕدەبێتەوە ، کە دەخوازێت بەهۆیانەوە لە بوون و ویژدانی ئێمە دا بەرجەستەیان بکات : { خەون ، مەرگ ، هەست ی لێپرسراوێتیی } . لەوانەیە لەنێو تاریکایی و تەپوتۆز ی وەیشومەی ئەو گەردەلولە بێبەزەیی و بێئامانە دا کە هەمووشتێك و هەرشتێك لەگەڵ خۆی ڕادەماڵێت ، کەمێك سەخت ، گران و دژوار بێت ، کە بتوانین ئەو ئامانج و ئاکامانە بەڕونیی دەستنیشان بکەین کە نوسەر دەخوازێت لەڕێگەیانەوە بە خوێنەر ی بگەێنێت ، بەڵام هەر هەوڵێکیش بۆ ئەو مەبەستە لەڕێگەی گومان ، گریمانە و لێکچواندن ( شوبهاندن ) ەوە توانا و توانایی ئەوەمان پێببەخشێت ، کە مشتێك حەقیقەت لەنێو ئەو جیهانە پڕئاڵۆز و شاراوانە دا بەدەستبهێنین ٠گەردەلولێكی لەوجۆرە ، و کاتێك کە لە هەلومەرجێك ی ترسناك ، گوماناویی ، شاراوە ، ئاڵۆز و نهێنیی دا هەڵدەکەن ، هەڵگری مانا و بوعدێکی جۆراوجۆرن کە دەشێت ئێمە وەك : دەنگێک ی نەبیستراو ، خامۆش و فەرامۆشکراو لێیبڕوانین کە زۆر تایبەتن و تەنیا دەرونی ئەو کەسانە دەیبیستن کە خاوەن ی ویژدان و هەست ی خەمخۆریین . بەڵام پرسیار ئەوەیە کە ، ئایا کێن ئەوانە ی لە ڕۆمان ی م ت د دا خاوەن ویژدان ، ئاکار و هەستی خەمخۆریین ؟! کێن ئەوانە ی کە لە کۆمەڵگەیەکی ناعادل ، بێپرنسیپ ، شێواو ، پڕ لە ترس و تاساندن دا خاوەن ویژدانێك ی زیندو و ئاسودەن ؟!! ئەو کەسانە دەگونجێن و دەشێن تەنیا کەسانێك بن کە مرۆڤ ی زۆر سادە ، ساکار و خاوەن دڵێک ی پاک و بێگەرد بن ، کەسایەتییەکان ی وەک : ((کچان ی پاکیزە ، سەرمەستەکان ، شلێر ڕەفعەت ، حەیدەر ، باوك ، ئەڵقە دز ، لیرەدز و … تاد )) مشتێکن لە نمونە ی ئەو خەروارە ٠ ئەم کەسایەتییانە بەڵام لەژێر هەلومەرج و بارێك ی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی سەخت و دژوار ی ئاوسبوو بە هەژاریی ، نەبوونیی ، سزا و جەزرەبە دا دەژین و ئەنجام دەبنەکۆیلەئاسای سیستەم و هێزێك ی داپڵۆسێنەر و بێڕەحم ، کە توانا ی ئەوەیان نابێت وەک کاراکتەرێک ی چالاک و ڕۆڵبگێڕ ئاقار ی ڕوداوەکان ئاراستە بکەن ، بەڵام بوونیان لە شێوە ی تارماییەك یان سێبەرێك دا دێن و دەچن ، و لە گشت شوێنێك ئامادەییان هەیە ، ئەو ئامادەییانەش تاوانباران و بکوژان ی ئەشرەف دەخەنە نێو ترس ، گومان و دڵەڕاوکێوە . ئەم گەردەلولە دەشێتیش وەک پەتاو وەیشومە ی ئەو ڕۆحە ئەهریمەنییانە لێیبڕوانین کە تەواوی ژیانە سادە و ساکارەکان ی مرۆڤە ویژدانپاکەکان و تەنانەت کۆشك ی ئاسودە و یاسا ئەخلاقییەکان ی (( داپیرە )) ش ڕادەماڵن و ئاودیو ی جیهانێك ی خامۆش ، تێکشکاو و پڕ لە سوکایەتییپێکردنیان دەکات . ئەم ڕۆحە ئەهریمەنییانەش دەشێت وەک زۆنگاو و زبڵدان ی دڵ و دەرونی ئەو مرۆڤە پوچ ، نەخۆش ، نەفسنزم و بەرژەوەندپەرستانەش لێیبڕوانین ، کە لە کۆمەڵگەیەک ی وەک ئەشرەف دا بوون ی هەیە ؟! لە زبڵدا نی ڕۆحی ئەو مرۆڤانە ش دا تەنیا ئەو کەرەستانە دەتوانن جێگەی خۆیان بکەنەوە کە بێبایەخن و لە م ت د دا بە پارچەکاغەز ، نایلۆنەدڕاو ، زەرفەبەتاڵ و گەڵا ی زەرد وەسف کراون ٠
داپیرە ئەمڕۆکە تاکە بەیانێکە کە لە سات و کاتەکان ی خەوی خۆی دا بەئاگانەهاتۆتەوە ، بێدار ی ساتەوەخت ی وەیشومە ی ئەو گەردەلولە نەبووەتەوە ، کە لە دوێنێشەو ی ئەو بەیانە دا کوشتنی ئەشرەف ی تێ دا ئەنجامدراوە . ئەو ، واتا داپیرە باوەڕی وەهایە ، کە نووستن و بێدارنەبوونەوە دەخڵ ی بەو پلانە نەگریسەوە هەیە کە شەیتان لە کاتێک لە کاتە گرنگ و هەستیارەکان دا دایدەڕێژێت و کەتنی خۆی دەکات ! واتا پلانێك کە لە توانای دا دەبێت بەهۆیەوە دەنگی ویژدان ، حەقیقەت و تەنانەت هەست ی خەمخۆریش کپ و خامۆش بکات . لەم سۆنگەیەوە دەگەینە ئەو باوەڕە ی کە : دەنگ ی ویژدانێک ی بەرز و ئاسودە تەنیا کاتێك توانا و هێز ی واقیعبوونی خۆی لە نێو دەرونی مرۆڤ دا دەسەلمێنێت کە مرۆڤ لەوپەڕی حاڵی ئاگایی و هۆشیاریی دا بێت ٠ بەئاگانەهاتنەوەی داپیرە لەو بەیانە زووە دا ، دەرگە ی گرێیەک ی ئاڵۆز لە دەرون و ناخی ئەو دا دەکاتەوە ، گرێیەک کە سەرئەنجام ئەو لە ئازارێك ی سەخت ی دەرونیی و ویژدانیی دا دەتلێنێتەوە ، ئازارێك کە هێدی هێدی ئەو بەرەو وێرانیی و لەناوچوون دەکاتەوە ، ئازارێك بەجۆرێك خێرا و کتوپڕ خۆیدەخزێنێتە ناو ناخ و قوڵایی دەرونی کە سەرجەم ئەو کۆشك و دەستەڵانەیشی دەڕوخێنێت ، کە ساڵانێک ی دورودرێژ لە هەوڵی بنیاتنانی دا بووە ، ڕوخانێك چیدی هێز و کاریگەریی ئەو ڕوو لە خۆرئاوابوون دەبات ٠
دیارە لەپشت هەر پلان و نەخشەیەك دا ئامانجێك بوونی هەیە ! شەیتان بۆئەوەی هەمیشە خۆی زیندو ڕابگرێت ، درێژە بە بوونی خۆی بدات و مانایەك بەخۆی ببەخشێت ، ئەوا ئامانجەکانی خۆی لەدرێژەدانی مرۆڤ بۆ ژیانە ڕۆتین ، ڕۆژانەییەکان و تێرکردنی شەهوەت و هەڵپە ی مرۆڤ بۆ دەستکەوت و پلەوپایە ی زیاتر ، بەدیدەهێنێت ، واتا مرۆڤ چەندێك بوون و ئیرادەی خۆی بە ژیان ی مادیاتەوە گرێبدات ، هێندەش شەیتان تەون و پلانەکانی خۆی لەنێو دەرون و ویژدانی ئەو دا ئاڵۆزتر دەکات ٠ لەخۆڕا نیە کە مەحوی شاعیر دەفەرموێت
وەها پڕ فیتنە بووە عالەم کە ئیبلیسێك ی وەك ئیبلیس
نەماوە مەئمەنی غەیری کڵێشە و کەڵکەڵە ی مەخلوق
لە وەها ڕۆژگار و قۆناخێك دا مرۆڤ دەبێتە ئاوێتەیەك لە بڕو ئەندازەیەك ی گەورە لە پێکهاتە و ڕەگەزە شەیتانییەکان ، واتا ئەو ڕەگەزە ئەهریمەنییانە ی کە مرۆڤ بەرەو کاری خراپە دنە دەدەن . کەسێکیش ئەگەر ئامانجی خۆی لە پساندن و ڕاماڵینی ئەو تەونە شەیتانییانە دا بەرجەستە بکات ، ئەوا سەرئەنجام ڕوو بەڕوی لەناوچوون دەبێتەوە .
ئەشرەف و مەرگی ئەو دەرهاوێژ ی ئەو هاوکێشانەیە کە ئاماژەم پێیان دا ، هەروەها دەرئەنجام ی ئەو ئامانجانەیە کە ئەشرەف تیای دا ( خەون ) ێك لە ویژدانی خۆی دا لەئەستۆدەگرێت ، خەونێك کە هەرگیز گیایەک لە ژیانی ئەو دا سەوز ناکات و تەنانەت ئەشرەف بە چارەنوس و تام ی مەرگیش دەگەێنێت . بوون ی شەیتان ئەگەرچی لە مەرگ ی ئەشرەف دا کۆتایی دێت ، بەڵام ئەو گەرای خۆی لە نێو ناخ ، دەرون و ویژدانی هەر مرۆڤێك دا دادەنێت ، لەمیان دا لەنێودەچێت و لەویشیان دا لەدایکدەبێتەوە ٠ لە هەلومەرجێك ی وەها خنکێنەر و شەتەکدراو ی نێو م ت د دا کۆمەڵگە بەهیچ ئامانج ، حەقیقەت و ئەنجامێك ی گرنگ ناگات ، حەقیقەتەکان تەنیا لەنێو ناخ و دەرون دا پەنگدەخۆنەوە و توانا ی خۆسەلماندنیان نابێت ، لێرە دا بەڵام تەنیا کەسانێك ی دیاریکراو و دەستەبژێر حەقیقەتێك بەدەستدەهێنن ، بەڵام حەقیقەتێك ی لاواز ، دڕدۆنگ ، شێواو و بێمانا ، هەر ئەوانیشن کە دەستەڵات بەدەستدەهێنن و ئەوانی دی بەرەو زۆنگاو ی ئازار ، کۆیلایەتیی و نەهامەتیی ڕادەپێچن . تەنیا کەسێك کە بەدوور لەوانی دی بێت کەسایەتیەک ی وەک ئەشرەفە ، ئەوێك دەگاتە ئەو ڕاستیی و حەقیقەتە ی کە ئەو ڕۆژگار و هەلومەرجە ی کە خۆی و کۆمەڵگەکەی لەنێوی دا دەژین ، مۆتەکەیەکە و هیچی دی ! حەقیقەت و ڕاستییەکان دەشێن تەنیا لە بزاوتێك ی مێژویی و تێکۆشانێك ی مەعنەویی دا بەدەستبهێنڕێن کە خاوەن ئەزمون و ئاکار ( ئەخلاق ) بێت . کەسایەتییەکان ی م ت د لەنێو بزاوتێك ی وەها دا سست و لاوازن و توانا ی گۆڕانکاریی و بەدەستهێنانی هێزێك ی مەعنەوییان نابێت ، بەڵکو دەشێت بتوانن تەنیا شاهید ی ناو دادگە یان شیوەنگێڕێك ی پڕڕیا و شانۆکارانە ی پرسە ی ماتەمینیەك بن ٠ لێرە دا نابێت پێمان سەیر و سەرسوڕمان بێت کە ئەو کاتە ی ڕۆحی ئەشرەف دێتە قسە و لاشە ی خۆی و مەرگی خۆی لەنێوئاپۆڕە ی تازێباران و شیوەنگێڕان دا بەئازار و سوێتر دەبینێت . ئەنجام دەگەینە ئەو ڕاستییە ی کە تایبەتمەندیەك ی لەوجۆرە ی کەسایەتییەکان ی نێو ڕۆمان ی مەرگ ی تاقانە ی دووهەمن کە ڕێگە ی زیاتر بۆ کوشتنی ئەشرەف خۆشتر دەکەن
ڕەنگە خوێنەر بپرسێت ، کە بۆچی من هێندە باس لە کەسایەتییەکان دەکەم و دەیانخەمە بەردەم لێپرسراوێتیی و دادوەریەوە ؟! کەسایەتیی یاخود کاراکتەر لە دنیا ی ڕۆمان دا ڕۆڵ ی سەرەکیی و هەستیار لە گۆڕانکاریی و خستنەوە ی ڕوداوەکان دا دەگێڕن !! هەر لە ڕێگە ی کەسایەتییەوەیە کە دەتوانرێت شوێنپەنجەیەک لە وێستگە گرنگەکان ی نێو بەرهەمێک ی ئەدەبیی دا بدۆزرێتەوە ٠ لە سۆنگەیەک ی وەهاوە دەشێت بگوترێت کە کێشە ی ڕۆمان ی ( م ت د ) لەوەدایە ، کە خاوەن ی کەسایەتییەک ی ڕیالیستیی ( واقیعیی ) نیە کە هەڵگری سیفات و تایبەتمەندییەک ی بەرجەستەکراو یان خاوەنی ڕوداو و بەرکەوتەیەکی هەستپێکراو بێت کە توانا ی ئاراستەکردن ی ڕوداوەکان ی هەبێت . ئەوە ی لەم ڕۆمانە دا چالاک و باڵادەست و بڕیاردەرە ، ئەو ئایدیاو بۆچونانەن کە تەنیا دەشێت لە زەین ( زیهن ) ی نوسەر دا توانا ی خۆدەرخستن یان سەلماندنیان هەبێت . بیر و ئایدیا ی نوسەر چەندێک خۆی بەسەر ڕوداو و کەسایەتییەکان دا باڵادەستتر بکات ، هێندەش پێمان لەسەر زەوی زیاتر دادەبڕێت کە دوائەنجام ئێمە ی خوێنەر خۆمان لەنێو کەش و فەزایەك ی وشك ، بەرتەسك و سنوردارکراو دا دەبینینەوە . سەرەڕا ی فەزایەک ی لەوجۆرە ، بەڵام بوار و توانایی ئەوە هەیە ، کە بتوانم بەدوا ی ئەو هۆ ، هۆکار و ڕەگەزانە دا بگەڕێم کە پڕۆسە ی ( مەرگ ) ی ئەشرەف خێراتر دەکەن . مەرگی ئەشرەف ناوەند و خاڵ ی هەستیار و گرنگیپێدانی ڕۆمان ی ( م ت د ) ەکە ی نوسەر ی ناوبراومانە کە گشت ڕوداو و کەسایەتییەکان بەدەوەری دا دەسوڕێنەوە ، ئەم دۆزەش بۆخۆی دەشێت لایەنێك ی گەش و ڕوناک ی ڕۆمانەکەی م ت د بێت . لێرە دا بۆئەوەی پڕۆسە ی مەرگی ئەشرەف قوڵتر و لە وێنە ، دیمەن و کەشێك ی ڕونتر دا ببینین ، ناچار دەبم سەرەتا کەسایەتیی ( داپیرە ) بەئامانج بگرم چونکە ئەو پاڵپێوەنەرێكی ناڕاستەوخۆ و لەهەمان کات دا شاراوە و ئاڵۆزە لە بەمەرگگەیاندنی ئەو ، واتا ئەشرەف ؟
داپیرە ئایا کێیە ؟ ئەو کەسایەتییەك ی دەوڵەمەند و خاوەن سامان و موڵکێك ی زۆرە کە بەهۆیەوە دەستەڵاتێكی مەعنەویی و کۆمەڵایەتیی گرنگ بەدەستدەهێنێت ! داپیرە ئەگەرچی لە ڕابوردویەك ی شاراوە و ژیانێك ی ناشایستە و بێئابڕوێتیی دا ژیاوە ، بەڵام خاوەنی هێزێك ی ڕوناك و چاکەخوازیشە ، کە بەشێك ی زۆر ی کۆمەڵگە وکەسایەتییەکانی نێو م ت د لەدەوری دەئاڵێن ، وەکو بڵێیت لەدیدی نوسەر دا ، کە مرۆڤ چەندێك هەڵگری ڕەگەز ی خراپەکارییش بێت ، دەشێت بەهەمان ئەندازەش خاوەنی هێز و ڕەگەز ی چاکەکارییش بێت ! داپیرە خاوەنی کۆشك و سەرایەکە ، کە زۆرێك لە منداڵان ی بێلانە ، بێسەرپەرشت و لانەوازان داڵدە دەدات . ئەو لە کۆشك و سەرا ی خۆی دا خاوەنی یاسا و دابونەریتی خۆیەتی ، یاسایەک کە دەخوازێت هەم پارێزەر ی ئارامیی ، ئاسودەیی و ئاساییش ی دانیشتوانەکە ی بێت هەمیش بیانخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە ٠ یاساکانی داپیرە پابەند بەهیچ هەلومەرج و کات و شوێنێكەوە نین ، بەڵکو تەنیا لەنێو دەرون و چوارچێوەی داب و نەریتی نەریتخوازانە ی ئەو دا توانا ی خۆدەرخستن و خۆسەلماندنیان هەیە . ئەو دەخوازێت لە هەلومەرج و کەشێك ی وەها دا دانیشتوان ی ئەو کۆشکە بکاتە خوشك و برا ، و یاساکان ی پاکیزەیی بپارێزێت . داپیرە لە شوێنێك دا دەڵێت : (( چاکتر ، دیارە یەزدان بەوە شەرەف لە ماڵەکە ی من دا دەپارێزێت )) .
کاتێك ئەشرەف هەوڵی ئاودیوبوون ی دیوارە یاسایی و ئەخلاقییەکان ی داپیرە دەدات ، ئیتر لە دیدگە و شێوە ی تێڕوانینی ئەو واتا داپیرە دا ، دەبێتە کەسێكی نەفرەتلێکراو ؟!! کچێک ی پاکیزە دەڵێت : (( لە هەموو ئەو بەیانیانەشدا کە داپیرە وێنە ی کوڕەکانی دادەنا و دەیسەپاند بەسەرماندا ڕەجمیبکەین )) . پێوانە ی داپیرە بۆ پیاوان ی چاك لەوەدایە ، کە تاکو چ ڕادەیەك ئەوان ملکەچ ی یاسا و نەریتەکانی ئەم بن . لێرە دا تێکشکان ی داپیرە تەنیا لە مەرگ ی ئەشرەف ی کوڕی دا بەرجەستە نابێت ، بەڵکو لە گەندەڵبوون و هەرەسهێنان ی ئەو ڕەگەز و ئامانجانەش دایە ، کە ئەم خۆی لە پێناو ی ئەوان ی دی دا کردۆتە قوربانیی ! کەسایەتییەک ی دی : (( چونکە وەکو هەموو ئافرەتێکی تر پێیوابوو ئەو پیاوانە ی نزیکن لەخۆیەوە ، بەرجەستەترین نمونەی بێعەیبیی و تەواوترین جۆری مەخلوقاتن ، لە کەوتنی ئەو نمونانەش دا ، کەوتنی هەموو ئەو ڕەگەزانەی دەبینی کە وەک ژنێك هەموو ژیانی خۆی بۆ بەختیارییان تەرخانکردبوو )) . لە ڕۆمانی(( گێلە ))ەکە ی دۆستۆیڤسکییش دا کەوتن و تێکشکان ی کەسایەتیی گێلە لەمردن ی منداڵێك ی بێکەس ی وەك ( ڕێنۆچکا ) دایە ، کە ئەو دارونەداری لەپێناو ی بەختەوەریی و ژیانی ئەو دا بەخشیوە . کاتێك سەعید و ئەشرەف توانا ی هەڵگرتن ی بار ی گران ی یاسا و نەریتەکانی داپیرەیان نامێنێت ، هەریەکەیان بەجۆرێك لە کۆشک یاخیی دەبن ، و هەریەکەیشیان ڕوبەڕو ی چارەنوسێك ی جیاواز دەبنەوە ، ئەم یاخیبوونەش بۆدواجار داپیرە بۆ بار و هەلەمەرجێك ی دەرونیی سەخت و دژوار ڕادەکێشێت ٠ بەئاگانەهاتنەوەی داپیرەش لەنێو ئەو هەموو قریشکە ، زریکە و هاوارانە ی ساتەوەخت ی مەرگ ی ئەشرەف دا ، دەشێت بەرجەستەترین ئەو کاردانەوە شاراوە و دەرونییە ئاڵۆزانە بن کە داپیرە بەهۆیانەوە هەست و سۆزی خۆی لێدەخەوێنێت ، ئەم بارەش ڕێگە بۆ مردن ی ئەشرەف زیاتر خۆشتر دەکات . لەم نێوەند و ئەنجامگیرییە دا دەگەینە ئەو ڕاستییە ی ، کە ئەگەرچی ئەشرەف قوربانیی ڕاستەوخۆ ی هێزە ئەهریمەنییەکان ی دەرەوە ی کۆشک و سەرا ی داپیرەیە ، بەڵام داپیرەش بۆخۆی بەشێکە لەو هۆ و هۆکارانە ی کە ناڕاستەوخۆ ئەشرەف ڕاپێچ ی مەرگێك ی تەراژیدییانە دەکات ٠

کەسایەتیی داپیرە
داپیرە سەرەڕا ی تایبەتمەندیی سەربەخۆی خۆی لە یاسا و نەریتەکانیی دا ، مرۆڤێك ی سادە و دلۆڤانە کە وەك ڕوناکییەك زۆربە ی کەسان ی نێو کۆمەڵگە دڵخوازانە لەدەوری دەئاڵێن و هانا ی بۆدەبەن . ئەو لە ڕابوردو دا کەسێك ی هەڵخلیسکاو و شەهوەتبازێك ی بێپەروا بووە ، کە ئەمڕۆ دان بە گوناهەکانی دا دەنێت و دەخوازێت ئیدی لەلایەک ڕۆڵ ی دایکێك ی دڵسۆز ببینێت و لەلایەکی تریشەوە و لەو ڕێگەیەوە ئیعتیبارێك بۆ کەسایەتیی خۆی بگەڕێنێتەوە ، کۆمەڵگە بەڵام لەئاست خواست ، ئامانج و هەوڵەکانی ئەو دا سەرسەختیی ، دڵڕەقیی ، نامیهرەبانیی ، دژایەتیی و بێسۆزیی دەنوێنێت ، کە سەرئەنجام ئەو دەکەوێتە بەر مەترسیی کوشتن و لەناوچوونەوە ، غەریزە ی مرۆڤ بۆ ژیان بەڵام ئەو لەنێو دەریا ی نوقومبوون دا هان دەدات کە پەنا بۆ پوشێکیش ببات . داپیرە بۆ ڕزگارکردنی خۆی و پاراسستن ی موڵك و سامانەکەی ، بەناچاریی پەنا بۆ ئەو کەسانە دەبات کە خاوەن بڕیار و دەستەڵاتن ، دەستەڵاتێك کە یەکلایەنە ، گشتگیر ، زۆردار ، نادادپەروەر و بێبەزەییە . داپیرە ئەگەرچی لە گوناهەکانی خۆی خۆشدەبێت و ڕوو لە ( پاکیزەیی ) دەکاتەوە ، بەڵام نیەت و نیازێك ی وەها کە لە ژێر کاریگەریی جیهان ی ئیحساسات دا بێت ، هەرگیز داپیرە بە ئامانجیێك ی وەها ناگەێنێت ، واتا ئەو چیدی توانا ی ئەوە بەدەستناهێنێت کە بتوانێت ، ڕۆڵ ی دایکێک ی ڕاستەقینە بگێڕێت . دیاردە و ڕەنگدانەوەیەك ی لەمجۆرە ش لە کەسایەتیی داپیرە دا ، ئەو بەرەو مانەوەی لە پەیوەندییە ناشەرعیەکان دا کێش بکات و شانبەشانیش دەرگە ی چەندین پەیوەندیی نهێنی ، شاراوە و شەهوەتبازییی بەڕووی کەسایەتیەک ی وەکو (( سەرهەنگ بەدری )) دا بکاتەوە . ئەم پەیوەندیانەش بۆخۆیان کەشوهەوا ی ژیان ی پاکیزە ، بێکەس و بێلانەکان ی نێو کۆشك و سەرا ی داپیرە بۆگەن دەکەن و چارەنوس ی هەریەکێك لە سەعید و ئەشرەفیش ڕاپێچ ی تاوان و قوربانیی دەکەن . سەرهەنگ بەدری کەسایەتییەك ی دەستەڵاتدار ی دڵڕەق ، زۆردار و چەوسێنەرە ، کە لە مەرگی تاقانەی دووەم دا ڕۆڵ ی ناوەندێك فێڵباز ، بێڕەوشت ، زۆردار و نادادانە دەگێڕێت . پەیوەندیە شاراوە و ناشەرعییەکان ی داپیرە و سەرهەنگ بەدری دەروازەیەک ی گرنگ و چارەنوسدار لەبەردەم بەخت و چارەنوس ی سەعید دا دەکاتەوە ، کە بەتێپەڕبوون ی ڕۆژگار دەبنە هاوکار و هاوڕێ ی یەکتری . سەعید کوڕی پیاوێك ی دەوڵەمەندی پیر و دڵڕەقە بەناوی (( سوڵتان بەگ )) کە ئەو بەزەبری پارە و سامان داپیرە ی دایکی سەعید لەخۆی مارە دەکات و بۆماوەیەك ژنی دەبێت . داپیرە سەرئەنجام تەواوی سامان و گەنجینەکانی ئەو دەڕفێنێت و بۆ هەمیشە لێی دوردەکەوێتەوە . سەعید کەسێك ی بێباوكە و لە هەربەسەرکردنەوەیەکی سۆز و خۆشەویستیی بەدوورە ، سزا و یاسا قەدەغەکراوەکانی داپیرەش پێکڕا دەبنە پاڵپێوەنەرێك کە ژیانی ناو کۆشك ی داپیرە جێبهێڵێت ، سەعید : ( ئاخر دایە شەرابخۆرێكی وەکو من لەناو ئەو دوعا و تەهلیلەدرۆیانە دا چی بکات ؟ نا ، هەرگیز ناگەڕێمەوە … تاد ) ئەو (( تاقانە ی یەکەم )) ی داپیرەیە ، و لەدایکبوون ی ئەشرەف ی برای هەستێك ی تەواو نامۆ و پڕ سوکایەتییبوون ی لەلا دروستدەکات . ئەشرەف کەسێکە خاوەن دایکێك ی ڕاستەقینە و باوکێك ی نەزانرا و ، واتا ئەو بەرهەم ی پەیوەندیەك ی ناشەرعیی داپیرەیە لەگەڵ یەکێك لەو چەندین پیاوانە ی کە ڕۆژێك لە ڕۆژان دەبێتە هاوجێگەی ، و خەڵکیش لەڕووی سوکایەتیی و تەوسپێکردنەوە نازناوی (( تاقانە ی دووهەم )) ی لێدەنێن . بێگومان ئەم بار و ڕەوشە بۆ سەعید زۆر گران دەکەوێتەوە و گرێیەك ی دەرونیی قوڵ لە ناخ و ویژدانی ئەو دا بەجێدەهێڵێت . ئەو باوەڕی وایە ، کە ئەشرەف پەڵەیەك ی ڕەش ی ئابڕوبەرانەیە بە تەوێڵی ناوچاوانیەوە ؟! لە ڕوبەڕوبوونەوەیەك دا بە ئەشرەفی منداڵ دەڵێت : ( تۆ بەرهەمی ئابڕوچوونەکانی دایکمی ….. بەرهەمی شەوی گوناهەکانی ئەویت )
لەو سۆنگەو ڕوانینەوە ، سەعید چاوەڕێی دەرفەت ی ڕۆژگارێك دەبێت تاکو بەهۆیەوە ئەو پەڵەیە لە ژیانی خۆی دا بسڕێتەوە و ئیعتیبارێك بۆ کەسایەتیی و بار ی کۆمەڵایەتیی خۆی بگەڕێنێتەوە ، واتا خۆی وەکو هەر مرۆڤێكی تری ئاسایی بنرخێنێت . سەعید لەسەرەتا دا کەسێكی سست و بێدەستەڵاتە و توانا ی هیچ جۆرە کار یان کاردانەوەیەکی بەرامبەر ئەشرەف نابێت ، بەڵام پاشان ئەو دەگاتە ئەو باوەڕە ی ، کە دەستەڵات تەنیا کەرەستەیەکە کە بەهۆیەوە دەتوانێت ئەوەی لەدەریا ی دڵی دا دەسوڕێتەوە ، بەکردار ئەنجامی بدات ٠ دەستەڵات لەناو کۆمەڵگەیەك ی نادادپەروەر ، شێواو ، بێسەروبەرە و بێپرنسیپ دا دەرفەت ی ئەوە تەنانەت بە سوکترین و پڕوپوچترین کەسانێك دەدات کە ئەوەی پێیان خۆش و لە بەرژەوەندیی ئەواندایە ئەنجام ی بدەن ؟! سەعید لە زۆنگاو ی دەستەڵاتی گشتگیری سەرهەنگ بەدری دا ڕۆدەچێت و تایبەتمەندیەك ی ئاژەڵیی بەخۆوەدەگرێت ، ئەم تایبەتمەندیەش بەجۆرێك لەو دا قوڵدەبێتەوە کە ئەو بەلاشە دەکاتە (( تانژی )) ەك ی هار ، برسیی تینوبەخوێن ، و بەمێشکیش خەمساردترین ، دڵڕەقترین ، دڕندەترین ، بێویژدانترین و تەنیاترین مرۆڤ ٠ ئەو لە ژیانی دا ناخوازێت هەرگیز ڕوبەڕوی دۆز ی ویژدان ببێتەوە ٠ ویژدان بۆ ئەو مۆتەکەیەکە و هەناسەی لێدەبڕێت ، ئەو لەدەست ویژدان هەڵدێت و دەیەوێت هەرچۆنێك بێت لێی ڕزگار ببێت ٠ ئەو باوەڕی وایە ، کە لایەن ی چاکە و گرنگیی پەیوەندیی ئەو لەگەڵ کەسێك ی وەك سەرهەنگ بەدری لەوەدایە ، کە دۆز ی ویژدانی لەکۆڵ دەکاتەوە ؟! ئەو بەجۆرێك دەگاتە ئەو باوەڕە ی کە (( پێغەمبەرێکی مردو و دزێكی مردو وەکویەك وەهان )) ئەم باوەڕ و شێوە بۆچوونانە ئەو دەگەێنێتە ئەو ئەنجامە ی کە چیدی خوایەك لەئارا دا نیە ، نەبوون ی خوایەکیش لە ناخ و دەرونی ئەو دا ، ئەو بەرەو ئەنجامدان ی تاوانێك ، کە کوشتن ی ئەشرەفە ، ڕادەکێشێت . کوشتنی ئەشرەف ئەگەر لە سۆنگە ی هەرچی هۆ و هۆکارێکەوە بووبێت ، ئەوا لە جەوهەر و ناوەڕۆك دا بەشێک ی هەرەگرنگ لە خواست ، ئامانج و مەبەستێک ی دەرونیی سەعید ی تێدا بەرجەستە دەبێت . ئەم کوشتنە کە بەشێوەیەك ی زۆر دڕندانە و دڵڕەقانە ئەنجام دەدرێت ، دەبێتە کرۆك و ناوەندێك ی گرنگ بۆ تەوەر و دۆز ی ( مەرگ ) لە ڕۆمانی م ت د دا ، کە سەرئەنجام کۆ ی ڕوداو و کەسایەتییەکان پێکەوە گرێدەدات .
مەرگ ی ئەشرەف لە سۆنگە و ڕۆژنە ی مرۆڤایەتییەوە بەتەنیا قوربانیی ڕاستەوخۆ ی تۆڵە ، ئێرەیی و کێشە دەرونییەکانی سەعید ی برای نیە ، لەوەش زێدەتر و بەهەمان شێوە قوربانیی دەست ی سەرهەنگ ، دادوەر ، بەڕێوەبەران ی پۆلیس ، پۆست ، نەخۆشخانە و هاوڕێ ناپاکەکان ی ئەشرەف و تانژیەکان نیە ،بەڵکو بەشێوەیەک ی ناڕاستەوخۆش قوربانیی دەست ی داپیرە ، (( کچان ی پاکیزە ، سایەق لۆری ، حەسحەس ، سەرخۆشەکان ، خەڵك ی گەڕەك، خورشید ی جادوباز و کرێکارەکانیشە )) ، زێدەڕۆیی نیە و دەشێت لەوەش زیاتر ڕۆبچین و بڵێین ، کە ئەو قوربانیی دەست ی ئێمەشە ، ئێمەیەک کە خوێنەر ی ئەم ڕۆمانەین ، ئێمەیەك کە لە دادگە دا دادەنیشین و بینەر و بیستەر ی دادگاییکردنەکانین ، ئێمە ی نوسەر ، هونەرمەند ، ئێمە ی خوێنەران ی ڕۆژنامە و گۆڤارەکان و …تاد
نوسەر ئێمە ڕوبەڕوی هەمو ئەو مەرگ و نادادیانە دەکاتەوە کە بە بەرچاومان دا دێن و دەڕۆن ؟! ئەو دەخوازێت هەست ی لێپرسراوێتیی ، بەرپرسیارێتیی و خەمخۆریی لە ئێمە دا بەئاگابهێنێتەوە ، لێپرسراوێتیی و خەمخۆریی بەرامبەر هەموو کەس و هەموو شتێك ٠ ئەو دەخوازێت پێمان بڵێت ، کە هەر ڕوداوێك لە دەوروبەرەکەمان دا ڕودەدات جیا لە ئێمە نیە ، بەڵکو بەشێکیشە لە ئێمە ! واتا بوون ی ئەشرەف ئەگەر لایەنێك ی هوشیارانە و چاکەخوازانە ی مەرگی تاقانە ی دووهەم بێت ، ئەوا دەشێت مەرگ ی ئەو مەرگێك ی دراماتیکیانە ی هەریەکێك لە ئێمە بێت ٠ بەڵام کاتێك ئەم هەستە مرۆڤایەتییانە سست ، خامۆش بێتوانا ، کپ و ئاودیوی سنورەکان ی ویژدان دەبن ، ئەوا شەپۆل ی قوربانییەکان توندتر ، خێراتر ، و فراوانتر دەبن . کاتێك ویژدان لە سات ی مەرگ ی تاقانە ی دووهەم و لە بەرەبەیانێك ی گەردەلولاویی دا کپ و خامۆش دەبێت ، ئەوا هێزە ئەهریمەنییەکان بۆجارێك ی دی و بەچنگاڵ و قامچی سور ، بەفرمێسك ی تیمساحاویی ، بە جەخت و سوربوونەوە لەسەر لاشە ی قوربانیی ئامادەدەبنەوە مەبەستیانەمەرگ ی ترمان لەبەردەم دا بەڕێبکەنەوە . ڕۆح ی ئەشرەف لەبەردەم ئەو دیمەنانە دا دەشێوێت . ئەو لە ساتەکان ی مەرگ و ڕاخستن ی جەستەی خۆی لەنێو کۆڕ ی تازێباران دا بێزاردەبێت ، ئەو هەستێك ی نامۆیی ، تەنیایی و خەمبارانە سەرتاپا ی ڕۆح و ویژدانی دادەگرێت ، ئەو لە بوون ی ئەو هەموو حەشامات و جەنجاڵیە ی دەور ی جەستە ی خۆی وەڕز دەبێت ، ئەوانە کەسیان لە هەست ی خەماویی و تەنیایی ئەو کەم ناکەنەوە ، ئەو هەموو مەخلوقاتە کە بە ژن ، پیاو و منداڵەوە ڕژابوونە نێو کۆشك و سەرا ی داپیرەوە ، لە دەمەوبەیان و سات ی مەرگی ئەو دا پشتیتێدەکەن و لە خەون ی شادیی ، مەستیی و شەیتانیی دا ڕۆدەچن ، بەجۆرێك کە هەگیز گوێیان لە ناڵە و زریکە ی ئەشرەف نابێت ، وەك بڵێیت نوسەر بخوازێت بڵێت کە نوقومبوون و مەستبوون لە شادیی و خۆشیی دنیایی دا ، کارەسات و کڵۆڵیەك بەدوای خۆی دا دەهێنێت ؟!! ئەوانە تەنیا هەستێک ی ڕوکەشانە دەردەبڕن ، خۆشەویستیی ئەوکاتەئێوارەیە ی ئامادەبوانیش لەدەور ی تەرم ی ئەشرەف دەربڕی هەستێك ی کاتیی ، ڕێگوزەیی و بێمانان ، هەستێك کە لە سنور ی سۆز بەولاوە ئاودامان ی ویژدانێك ی زیندو و بەئاگاهاتوو نابن ٠ ئەو جۆرە هەستانە لە دیارترین پێناسیان دا : خەمسارد ، ترسێندراو ، خەسێندراو ، کڕاو و بوونەتە کۆیلەیەك کە بەچەندین داوەوە بە سەرهەنگ بەدری ، سەعید و تانژیەکانییەوە بەستراونەتەوە ٠ ئەشرەف لەو نێوە دا بێئۆقرە دەبێت ، لەبەردەم فرمێسك ی درۆ ، هەست ی دەغەڵکارانە و ئامادەبوونی سەعید ی برای دا خەمێك ی قوڵ دایدەگرێت ، ئەو چیدی ناخوازێت ڕۆح ی خۆی لەژێر ، چەپەڵیی و بۆگەنیی ڕۆحی ئەو و دوومۆڕالیی ( دوودەموچاویی ) کەسایەتیی ئەو ، واتا سەعید ی برای دا دا بپلیشێتەوە .
ڕۆحی ئەشرەف لە وەها سات و بارێك دا دێتەوە ئامادەبوون و ئاخاوتن ، ئەو ڕوبەڕو ی داپیرە دوەستێت و دەیدوێنێت ، واتا ویژدان ی ئەشرەف جارێك ی دی بەبەردەم ویژدان ی داپیرە و دانیشتوان ی کۆڕ ی ماتەمینیی خۆی دا گوزەردەکاتەوە ٠ ڕۆح ی ئەشرەف لەوێ دا دەبێتە دەنگ ی ویژدانێك ی زیندو ٠ ئەو هۆ و هۆکار ی مەرگی خۆی بۆمان دەگێڕێتەوە ، ئەو ئامانج و مەبەستانەشمان بۆدەدرکێنێت کە زۆرجاران لەبەرامبەری دا بێئاگا و بەگومان بووین ٠ باس لە ڕۆژگارێكی تاریك ، نوتەک و پڕلە دڵەڕاوکێ دەکات ، ڕۆژگارێك کە چۆن کەسایەتییەك ی ئەفسوناویی و ئەفسانەیی وەکو (( خورشید ی جادوباز )) دەبێتە هاندەر و پشتیوانی !! سەرگوزەشتە ی ئەو هۆ ، هۆکار و چیرۆکە ئاڵۆز و شاروانەشمان بۆدەگێڕێتەوە کە ڕۆڵێك ی گرنگ لە بیر و ویژدان ی سەعید ی برای دا دەگێڕن بۆ ئەنجامدان ی تاوانێك ، تاوانێك کە تیای دا ئەشرەف بە مەرگێك ی دڵتەزێن و ناشایستە دەگەێنێت . ئەشرەف کەسێك ی کڵۆڵ ی چارەڕەشە ، کەسێك ی بێباوکە و دوورە لە هەربەسەرکردنەوەیەک ی سۆز ی باوکایەتیی ٠ پەیوەندییە گوماناویی و ژێربەژێرەکان ی داپیرەش لەگەڵ سەرهەنگ بەدری دا نابنە پاڵنەرێك کە ئەو ، واتا سەرهەنگ بەدری ڕۆڵ ی نمونە ی باوکێك بۆ ئەو بگێڕێت ! بەپێچەوانەوە تین و تاو ی ڕق و کینە ی ئەو بەرامبەر سەرهەنگ ڕپژبەڕۆژ زۆرتر و گەورەتر دەبێت ٠ سەرهەنگ بەدری دواجارلە بەردەم ژیانی ئەشرەف دا دەبێتە مۆتەکەیەک و هەناسە ی سواردەکات ، مۆتەکەیەك کە هەمیشە و لە گشت شوێن و قوژبنێك لەگەڵی دا دەژێت ٠ بوون ی سەرهەنگ بەدری لە ژیان ی کۆشك و سەرا ی داپیرە دا هەست ، غرور و شانازیی ئەو دەشکێنێت و لە سۆز ی دایکایەتیی داپیرە بێبەشی دەکات ٠
سەرهەنگ بەدری خاوەنی باڵاترین دەستەڵات ی ئەو شارەیە کە ئەشرەف ی تێ دا دەژێت ، دەستەڵاتێك ی گشتگیر ، بڕیاردەر ، بێبەزەیی ، پۆڵایین و بەزەبر کە سڵ لە هیچ کارێك ی خراپ و ناشایستە ناکاتەوە ٠ سەرهەنگ دەشێت بە هێما و نمونە ی بەرجەستەکراو ی ڕۆژگاری ئەشرەف بۆیبڕوانین ، ئەو لەمپەرێکە لەبەردەم خەون و ئارەزوەکان ی ئەشرەف دا ، ئەو مۆتەکانە ڕۆژبەڕۆژ لە خەیاڵ ، بیرکردنەوە و ویژدان ی ئەو دا مەودایەك ی فراوانتر و مانادارتر بەخۆیانەوە دەگرن ٠ ئەشرەف لە دوائەنجام دا دەرك بەو هاوکێشەیە دەکات کە سەرهەنگ بەدری نەك تەنیا لەمپەرێکە لەبەردەم خۆی دا ، بەڵکو سەرچاوە ی گشت ئەو مۆتەکە و مەینەتییانەشە لەبەردەم ژیان و چارەنوس ی خەڵك ی ئەو شارە دا ٠ هەڵکشان و بەرزبوونەوە ی ئاست ی زەبروزەنگ و بێئابڕوێتیەکانی سەرهەنگ بەدری ، دەرگە ی گشت ئومێدەکان لەڕوو ی ئەشرەف دا دادەخەن و بۆدواجار دەگاتە ئەو باوەڕە ی کە ئەو ، واتا سەرهەنگ بەدری ، دڕندەیەکە و دەبێت کەوڵ بکرێت . ئەشرەف لەدوای گەیشتن بە ئەنجامێك ی لەوجۆرە ، ئاقار ی مەبەست و ئامانجەکانی پڕماناتر ، فراوانتر و بەرجەستەتر دەبن ٠ ئەشرەف سەرەتا بەیاخیبوون و دوورکەوتنەوە ی لە کۆشك و سەرا ی داپیرە دەروازەیەك ی ڕۆشنتر ، گونجاوتر ، لەبارتر و فراوانتر بەڕووی خۆی دا دەکاتەوە ٠ ئەو بەو یاخیبوونانە ی دەخوازێت ئاودیوی ئەو دیوارانە بێت کە خۆی و گشت کەسێك ی لە ترس ، تەنیایی ، گۆشەگیریی و ئازار دا تلاندوەتەوە ، ئاودیوبوونێك کە دەخوازێت ئازادیی خۆی و کۆمەڵگەکە ی بەدەستبهێنێت ، بەڵام ئەو بە پەڕینەوە و ئاودیوبوون ی ئەو دیوارانە لەلایەك ئەو ڕوبەڕوی چارەنوسێك ی دژوار دەکاتەوە ، لەلایەکی ترەوە بەر نەفرەتی داپیرە دەکەوێت ، کە دواجار دەرگە ی کۆشك بەڕوو ی دا دادەخات و لەهەر سۆز و خۆشەویستییەك ی دایکانە بێبەشی دەکات ٠ ئەشرەف بۆگەیشتن بە خەون و ئامانجەکانی ، بەناچاریی پلانەکانی لە دەرەوە ی کۆشکی داپیرە دادەڕێژێت ، بەوەش دەکەوێتە کەش ، هەل ومەرج و جیهانێك ی نوێوە ، کە چیدی لە یاسا پاکیزەییەکانەوە بەدوورە ، جیهانێك کە بە چاوچنۆکیی ، بەرژەوەندپەرستیی ، ناپاکیی ، دووڕویی ، ترس و کۆیلەیی خولدراوە . ئەشرەف لەو دەوروبەرە نوێیە دا هەڵوەدا ی کەسێك دەبێت کە خاوەنی موعجیزە و جادو بێت ، کەسێك ئازا ، دڵسۆز ، پاك ڕاستگۆ و خاوەن ئەزمون و تاقیکردنەوەیەك بێت ، کە بتوانێت وەك هێزێك ی مەعنەویی و هوشیار پشتیوانی بێت . ئەشرەف دواجار و بەهەرچی ڕێگە و بەهۆی هەرکەسانێکەوە بووبێت ، ڕوبەڕو ی کەسایەتیەکی وەکو ( خورشیدی جادوباز ) دەبێتەوە ٠
خورشید کەسایەتیەکی بوێر ، دنیادیدە و خاوەن ئەزمون ی جۆراوجۆر ی ژیانە ، ئەو کەسێك ی شارەزایە و لە پەرێز ی ڕوداوەکان دا دەزانێت چۆن خۆی بپارێزێت ، لە تەپکە ی پلان و داو ی ناپاکییش دا دەزانێت چۆن خۆی دەرباز بکات . ئەو خەڵکی ناوچەیەک ی کوێستانییە کە هەمیشە لەگەڵ ئاژەڵە دڕندەکان دا دەستەویەخە بووە ، و زۆریشیان ی لێڕاوکردوون ، هەر بەوهۆیەشەوە دەبێت کە چاوێکی خۆی لەدەستدەدات ٠ ئەوەی سەبارەت بە پێشینە و ژینگە ی ئەزمونەکانی خورشیدە و لای ئێمە شاراوە و ناڕونن ، ئەو هۆ و هۆکارانەن ، کە خورشیدیان ڕاپێچ ی ناو ئاپۆڕە ی ژیان ی شار کردووە ! ئەو لە ژینگەیەك ی وەها دا سەربەژێر و بەشێوەیەك ی نیوە قاچاخ – ئازاد دەژێت ، ئەم کەسایەتییە لە م ت د دا زیاتر لە کەسێكی ئەفسانەییەوە نزیکە تاکو کەسێك ی ڕیالیستیی و هەستپێکراو ، سیفاتی کەسایەتیی ئەو دەربڕی ئایدیا ی خەون ، خەیاڵ و دنیایەك ی ناڕۆشن ، و بەڵام پڕفەنتازیایە کە لە بەشێك ی ئامانجەکانی ئەشرەف دا بەرجەستە دەبن ٠ خورشید لەڕاستیی دا کەسایەتیەك ی دروستکراو و گریمانەییە ، کە لە خەیاڵ ، بیر و ئایدیا ی نوسەر دا بەهێز و گوڕێك ی زۆرەوە ئامادەیی هەیە ، بەڵام تاودانەوە و ڕەنگدانەوە ی ڕەوشی کۆمەڵگە لەسەر کەسایەتیی ئەو نادیارە ٠ لەو سۆنگانەوە ؛ شیاو و گونجاوە بگەمە ئەو ئەنجامە ی ، کە خورشیدی جادوباز هیچ ڕۆڵ و کاریگەریەکی گرنگ لە خەون و ئامانجە مرۆڤایەتییەکانی ئەشرەف دا ناگێڕن ، خورشید دواجار لاوازترین ئەڵقە ی پەیوەستبوونی ئەوە بە ڕوداو و کەسایەتییەکانی مەرگی تاقانە ی دووهەمەوە ٠ خواست ، ویست و ئامانج ی پەیبردن بە ڕابوردو هەروەها پێشبینیکردن و وێناکردن ی داهاتو لە دەریا ی دەرون ، هزر و بیری ئەشرەف دا ، ئەو دەخاتە نێو جەنجاڵیی و سەرقاڵیەک ی زۆرەوە . هێز و توانا ی ئەفسانەیی ئەو واتا خورشید ، ئەشرەف ناگەێنێتە هیچ ئەنجامێك ی دیاریکراو ؟! ئەشرەف بەڵام دواجار دەگاتە باوەڕێك ، کە لە هێز و توانا ی مرۆڤ دا نیە سنورەکان ی کات ببڕدرێت و بەهۆیەوە بتوانرێت داهاتوی پێوەببینرێت ، بەوێناکردنەوەی داهاتوش بەهەمانشێوە کارێك ی هەرگیز نەکردە و نەدیدەیە ٠ ئەشرەف لەو نێوەندە دا و وەک کەسێك ی کارکرد دەخوازێت ، ڕۆڵ و کاریگەریی زانست لەپەیبردن بە ڕابوردو و داهاتو دا بزانێت ، بەڵام لە گفتوگۆ ی شەوێك ی نێو ئەمبارێك ی تاریك دا ، خورشید بڕست و توانایی زانست لای ئەشرەف دەخاتەڕو : (( تۆ گەمژەیت ، زانست ڕزگارمان ناکات ، تەنیا ڕێگەیەك کە لە ئازادیمان نزیك دەکاتەوە جادوە )) ، ئەو گاڵتە ی بە ڕۆڵ و کاریگەریی زانست دێت لەهاتنەدی ئازادیی دا ، خورشید : (( زانست یاری منداڵانەیە ))
لەنێو جەنجاڵیی ، ئاڵۆزیی و پەشێویی بیرکردنەوە لە داهاتو و ڕابوردو ، ئەشرەف دەگاتە ئەو ئەنجام و باوەڕە ی کە ، ئەو لە ( ئێستا ) دا دەژێت ، ئێستاش دەشێت ئەو دیوارانە بن کە لەمپەرێکن لەبەردەم ئازادیی و ئاودیوبوونی ئەو بەرەو قۆناخێك ی نوێتر و باڵاتر ؟! ئەشرەف : (( کەواتە ئێمە کوشتەی ئێستاین ، کەواتە تا هەتاهەتایە لەئابڵوقەی ئەبەدی ئەم ساتە دا دەژین .. )) ئەم جەنجاڵیی ، ئاڵۆزیی و نائامادەیی ژیریی و ئاوەز وەکو هێزێك ی کاریگەر ، هوشیار ، فاکتەرێك ی گرنگ و ڕۆڵبگێڕ بۆ ڕێگەخۆشکردن و گەیاندنی ئەشرەف بە خەون و ئامانجەکانی ، ئەو بەرەو جیهان ی ( قەدەر ) ڕادەکێشێت ، قەدەرێك کە ئەشرەف بەرەو مەرگێكی و پوچ و بێمانا لول دەدات و خورشیدیش ڕووە و کوێستانە نادیارەکان دەگەڕێنێتەوە ٠ کاتێك ئەشرەف لە توانایی جادو و تەلیسمەکانی خورشید بێهیوا دەبێت ، ئیدی لەوێدایە کە ئەشرەف تف لە ساتێك دەکات ، کە خورشیدی تێ دا ناسیوە : (( تۆ هەردەبایە مریشکفرۆشێك ی مەلعون بوویتایە )) ٠
ئامانج ی نوسەر لە بەخولیاکردن و پابەندکردن ی ئەشرەف بەڕابوردو و داهاتووەوە هێندەیە کە ، ئایا کوشتن ی کەسێك ی وەك سەرهەنگ بەدری لە دیدی ئەشرەف دا ئاخۆ چ ڕۆڵێك لە داهاتو و مێژو ی کۆمەڵگەکە ی دەگێڕێت ؟! ئایا دەشێت ئازادیی کۆمەڵگەیەك لە کوشتن ی کەسێك دا بێتەدی ؟ یان دەشێت تەنیا پڕۆسیەك بێت کە مانا و کاریگەرییەکان ی لە هەناوی ڕابوردو و داهاتو دا حەشاردرابێت ؟! خوێنەر نابێت دۆز ی داهاتو و ڕابوردو وەك حەز و خولیایەك ی ڕێگوزەریی ئەشرەف بۆیبڕوانێت ، بەڵکو دەشێت وەك گومان ، دودڵیی ، دڵەڕاوکێی ئەو بۆ ڕۆژگارێك لێیڕابمێنین کە نە لە ڕابوردو ی بەئاگایە و نە لە داهاتوش دڵنیایە ٠ ئێستا ئەوەی کە هەنگاوێك ئەشرەف لە داهاتو نزیك دەکاتەوە کوشتن ی کەسێك ی وەك سەرهەنگ بەدریە ٠ ئەو سەرئەنجام سەرهەنگ و دەستوپێوەندەکانی لەسەر یەکێك لە شەقامە ئاپۆڕەکان ی شار بەر ڕێژنە ی گوللە دەدات ، بەڵام بەڕێکەوت سەرهەنگ لەهەوڵی ئەو کوشتنە ڕزگاری دەبێت ٠ ئەشرەف لە پاش ئەو ڕوداوە ، ئاوارە و تەرە ی نێو ئەمبار و دوکانەکان دەبێتەوە ، ڕوبەڕو ی کڵۆڵیی تاریکیی ، تەنیایی ، گۆشەگیریی و کۆژانیی دەبێتەوە . ئەشرەف لەدوا ی ئەو هەوڵە بێئاکامە دا دەکەوێتەوە داڕشتنی نەخشە و پلانێكی دی بۆ لەناوبردنی تەواویی سەرهەنگ بەدری ،بەڵام ئەو لەو کارەش دا و بەهۆی کارێک ی ناپاکییەوە لەلایەن دۆست و هاوڕێیەك ی دێرینی خۆی (( ئەحمەد ناڵگەورە )) ەوە ئاشکرا دەکرێت و بەدواهەمین وێستگە ی ژیانی خۆی کە مەرگە دەسپێردرێت ٠
لێرەبەدواوە دۆز ی مەرگی ئەشرەف دەبێتە ناوەند ی ڕۆمان ی م ت د ، بەهەمان شێوەش مەرگی ئەو مانایەك ی فراوانتروقوڵتر بەخۆیەوە دەگرێت ، مەرگێك کە کار لە هەموو کەسایەتیی و ژینگە ی ژیانی ئەوان دەکات ، مەرگێك کە نوسەر گشت هێز و توانا ی ویژدان ، باوەڕ، فەنتازیا و داهێنانی خۆی تێدا چڕدەکاتەوە ٠ کاك بەختیار عەلی لێرە دا دەخوازێت ئەوەمان تێبگەێنێت ، کە کوژاندنەوە ی ڕوناکایی ژیانی هەر مرۆڤێك لەلایەن هەر کەس و یاسایەکەوە بێت ، هەروا سانا و بێکاریگەر نیە ٠ ئەو لە م ت د دا هەوڵ دەدات مەرگ ی مرۆڤێك لە بیر و ویژدانمان دا وێنا بکات ، تاکو نەك تەنیا نابێت خەمسارد ، بێدەنگ و بێدەربەست بین ، بەڵکو لەوەش زیاتر دەخوازێت هەست ی خەمخۆریی و هاودەردیی لە ناخ ، بیر و ویژدانمان دا زیندو بکاتەوە ٠ فەلسەفە ی مەرگ لێرە دا چیتر پێشاندان ی جەستەیەك ی سارد و بێجوڵە ی فیزیکیی نیە ، بەڵکوڕاگەیاندنی مەرگ ی خەونێکە ، خەونێك کە ئامادەیە لەپێناوی ئازادیی و گەڕاندنەوە ی شکۆ ی مرۆڤایەتیی و کەسایەتیی ئەوانی دی دا ، خۆبکاتە قوربانیی ٠ خەونی ئەشرەف خەونێکە بۆ مرۆڤایەتیی ، خەونێك کە دەخوازێت ئەو دیوارانە بڕوخێنێت کە بوونەتە لەمپەر و بەربەستێك لەبەردەم ئاسودەیی و بەختەوەریی ئەوانی دی دا ٠ کەسایەتییەك لە م ت د دا : (( گەورەیی ئەشرەف لە خەونەکانی دا بوو )) کەسایەتییەک ی ئافرەت : (( من تاکو ئەو بەیانییەش نەمدەویست بڵێم خۆشمدەوێیت ، نا دڵنیاش نەبووم کە خۆشمدەوێت ، ئەوکاتەش کە زانیم خۆشمدەوێت ، ڕەنگە لە ترساندا خۆشمویستبێت ، لە بەزەییدا یان لەوانەیە ئەوە تەنها دەرفەتێکی کچانە بووبێت پێیبڵێم خۆشمدەوێیت ، بەتەنها دوای ئەوەی لە هەناسەدان کەوت و دواهەمین ناڵینیم گوێلێبوو ، ئەوسا تێگەیشتم کە ئەو تەنها پیاوێك بوو دەشیا ببێتە مێردم ))
حاڵەتێك کە لە م ت د دا سەیر ، شاراوە و ئاڵۆز دێتە پێشچاو ، پێشاندان ی هەست ی هاودەردیی سەعید ی برایەتی کە بکوژی سەرەکیی ئەشرەفە ؟! کاتێك کە تەرمی ئەشرەف بەدەست یپیاوانی دەستەڵاتدار بە داپیرە ی دایکی ئەشرەف دەسپێردرێتەوە ، ئەوکات سەعید بەسەر تەرمی ئەشرەف دا دەکەوێت و دەیکاتە شیوەن و گریان ، شانبەشانیش بەڵێن بە داپیرە ی دایکی دەدات کە تۆڵەی ئەشرەفی برای دەکاتەوە ٠ لەوانەیە لە دەریا ی نهێنیی و شاراوە ی دڵ و ویژدانی ئەو ، واتا سەعید دا ئەشرەف بەشایستە ی ئەو مەرگە تەراژیدیایە نەزانرابێت یاخود هەست ی جۆرێك لە پەشێمانیی لە ناخ و ویژدانی خۆی دا چەکەرەی کردبووبێت !! لەوانەیشە بەو دیمەن و شانۆگەرییە خواستبێتی لەتەك لایەنە ئەهریمەنییەکانی دا ، لایەنە خێرخوازیی و مرۆڤایەتییەکەیشی بەرجەستە بکات ، وەک بڵێیت مرۆڤ چەندێك دڕندەش بێت ، ئەوا ڕوناکییەك لە قوڵایی ، ناخ ، دەرون و ویژدانی ئەو دا بوون ی هەیە و لەکاتێك لە کاتە نادیار و ڕێکەوتەکان دا دەردەکەونەوە و خۆیان دەنوێنن . بەڵام ئەم هەستە ساختەکار ، ئاڵۆز و شاراوانە هەرگیز نابنە پاڵنەرێك کە سەعید بەرەو ئاستێك ی باڵاتر کە داننان بە تاوان و دادگاییکردن ی ویژدان و ڕەوشتی خۆیەتی ببات ، ئەو بەڵکو بەپێچەوانەوە هەوڵ و مەبەستی خۆی بەرەو سەلماندنی بێگوناهیی و ئەنجامنەدەریی تاوانەکە دەئاژوێت ؟! مامەڵەیەک ی لەم جۆرە بەڵام بڕست و توانایی ڕۆحیی و مەعنەویی سەعید لەبەرامبەر داپیرە ، ئامادەبوان و ماتەمگێڕان دا ، لەبەردەم ویژدان و تەرمەکەی ئەشرەف دا لاواز دەکات چونکە هەرچیەك بێت ئەو ، واتا سەعید لێپرسراو ی ڕاستەوخۆی مەرگی ئەشرەفە ، مەرگێك کە بە جەخت و سوربوونێك ی تەواوەوە ئەنجام دەدرێت ٠ سەعید لە ئاوێنە ی دەرونی خۆی دا وێنە و سەرگوزەشتەی مەرگی ئەشرەف دەبینێتەوە ، هەربۆیە لەچاوتروکانێك دا فرمێسکەکانی دەبنەوە زەردەخەنە ٠ ئەو پاستۆنە ی کە دەیخواست بەهۆیەوە تۆڵە ی ئەشرەف ی پێبکاتەوە لەناکاوێك دا دەبێتە قامچی سور ٠ لە ساتێك ی وەهادایە کەدەنگی ویژدان و مەزڵومانە ی ئەشرەف لە دەنگ و گەرو ی خورشیدی جادوباز دا دێتەوە بەرگوێ ، ئەو دەنگەش سەعید و تانژیەکانی دەپەشۆکێنێت ٠ سەعید لەوێ دا تەواو بێئۆقرە و نائارام دەردەکەوێت ، بەجۆرێك کە ئەو زیاتر بە قەلەباچکەیەکی نائارام دەچێت تاکو مرۆڤێك ی ئاسودە ٠ سەعید لە یەکەیەکە ی ئەو دەموچاوانە ورددەبێتەوە کە لە کۆڕی ماتەمینیی ئەشرەف دا نیگار ی ترس ، گومان و ڕامانیان تێ دا کێشرا بوو ٠ دەنگ ی بڵندی خورشید دەنگی ویژدان و خەونەکانی ئەشرەفە ، هەربۆیە سەعید لەو دەنگە دەسڵەمێتەوە و لە بینینی خورشیدی جادوباز ویژدانی ناحەسێتەوە ٠ ئەو لەدەنگ ی ئەو مریشکفرۆشە ی کە سەعید بە قابیل دەچوێنێت هاوسەنگیی تێکدەچێت ٠ قابیل کاتێک هابیلی برای خۆی دەکوژێت ، ئەوکات یەزدان لە تاوانەکە ی ئەو دەپرسێتەوە ، بەڵام ئەو لێیڕادەکات و پەردەپۆشی تاوانەکەی خۆی لەبەرامبەر یەزدان دا دەکات و بێئاگایی خۆی ڕادەگەێنێت ٠ بەڵام خوێنی هابیل لە هەموو شوێنێك دێتەزمان و پەیڤین ، ئەنجام قابیل لەبەرامبەر خوا و ویژدانی خۆی دا تووشی سەرلێشێواویی دەبێت ٠
سەعید دەرون و ناخ ی گشت ئەو خەڵکانە ی کە لە ماتەمینیی مەرگ ی ئەشرەف دا ئامادەییان هەیە ، لە دیدی خۆی دا دەخوێنێتەوە ٠ هەست ی هاودەردیی و هاوسۆزیی ئامادەبوان بۆ مەرگی ئەشرەف ، هەست ی ئێرەیی و ڕق و کینە لە ناخی سەعید دا دەهەژێنن ! ئەو ئەنجام نەفرەت لە هەمووی دەکات ، سەعید لەوێ دا ئیدی دەبێتە کەسێك ی بێزراو و نەفرەتلێکراو ، دایکیشی لەبەرامبەر ئەو هەستە شێواو و شپرزەییانە ی سەعید دا بۆ هەتاهەتا ئاوڕی لێناداتەوە و بۆ دواهەمینجاریش نەفرەتی لێدەکات ٠ سەعید لەنێو ئەو حەشامات و ئاپۆڕە ی خەڵکە دا دڵی دەگوشرێت و ئەنجام خۆی لێدەبێتە جانەوەرێك کە چیدی تەنیایە و بوونیشی بێمانا ٠ ئەو لەو نێوەندە دا توانای خۆڕاگرتنی بەرامبەر ئەشرەف نامێنێت ، کاتێکیش دەنگ ی بڕوخێ سەرکۆمار لەئاپۆڕەی خەڵکەکەوە بەرزدەبێتەوە ، ئەوکات ئەو زیاتر دەپەشۆکێت و ترس دایدەگرێت ، و خۆی لەبەردەم مەترسیی لەناوچوون دا دەبینێتەوە ، بۆیە بەپێویست کۆڕی ماتەمگێڕان جێدەهێڵێت و چیدی نایبینینەوە ٠ ئەگەر لە دیدی ئێمە دا سەعید بکەر ی ڕاستەوخۆی تاوانەکە بێت ، ئەوا سەرهەنگ بەدری پاڵنەر و هۆکارێك ی ناوەند ، ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی مەرگ ی ئەشرەفە ٠ سەرهەنگ بەدری دڕندەترین ، بەتواناترین و سەرەکیترین دەستەڵاتە لەو شارە دا ، دەستەڵاتێك کە خاوەن بڕیارە ٠ ئەو بەشێك ی زۆر ی تەمەنی خۆی لەو شارە دا تێدەپەڕێنێت ٠ لە سەرەتا ی هاتنی دا بۆ ئەو شارە ، ئەو کوڕێك ی گەنج و ڕوخسار سەرنجڕاکێش دەبێت ، ویقار ی ئەفسەرێك ی ئینگلیز ی هەبووە ، هەڵسوکەوت و مامەڵەیشی شێوازێك ی ڕۆژئاواییانەی بووە ٠
لەسۆنگە ی ئەوەی کە سەرهەنگ بەدری نەخشەداڕێژەر و بکەر ی بەکردار ی کوشتن ی ئەشرەف نەبووە ، کەمێك ئاڵۆز و گران دەردەکەوێت کە بتوانین لەو کار و کاردانەوانە تێبگەین کە سەرهەنگ ی پێدادەگوزەرێت ، بەڵام بەئاماژەکردن بۆ حاڵەتە ڕۆحیی و دەرونیەکانی ئەو لەپاش مەرگ ی ئەشرەف ، لەوانەیە توانایەک ی ئەوتۆمان پێببەخشێت کە بتوانین سەرەداوێك لە مەبەست ، نیاز و ئامانجەکانی ئەو بەرامبەر ڕوداوی پاش مەرگ ی ئەشرەف بەدەستبهێنین : ئەگەر لەدیدی ئەشرەف دا سەرهەنگ دڕندەیەکە و دەبێت کەوڵ بکرێت ، ئەوا لەدیدی ئەویش دا ئەشرەف تاوانبارێکە و دەبێت بەسزا ی مەرگی خۆی بگات ! لە نێوان ی ئەم کەوڵکردن و سزای مەرگە دا ، توانا ی ئەوە هەیە ، کە دەرك بە حاڵەتە مەعنەوییەکانی سەرهەنگ بەدری بکەین ، ئەو حاڵەتانە ی کە سەرهەنگ بە پوشکەبەقنگەیەک ی خەمگین دەچوێنن ، ئەو حاڵەتانە ی کە باری مەعنەوێتیی ئەو بەجۆرێ‌ لاواز و و پێخوستکراو پێشان دەدات کە لە ڕۆژان و دواساتەکان ی دەستەڵاتدارێتیی ئەو دا هەستیپێنەکراو بووە ٠ سەرهەنگ بەدری پاش مەرگی ئەشرەف ، تەواو لاواز ، پەشێوحاڵ و شپرزە دەردەکەوێت ، ئەو سەرەڕای ئەوەی خاوەن دەستەڵاتێك ی گشتگیر و بەرفراوانە ، بەڵام لەئێستا دا لە قالۆنچەیەکی خەمگین دەچێت ، کەسێك ی دڵتەنگە و لەو جیهانەش بێزارە کە ئەمی تێکەوتووە . سەرهەنگ لەکات و ساتێک ی وەهادایە کە کەسێکی منداڵکار ی بێئەزمون ڕادەکێشێتە نێو دۆزی کوشتنی ئەشرەفەوە ! ئەو منداڵکارە هیچ دەخڵ و پەیوەندیەکی دور یان نزیکی بە ڕوداوی کوشتنی ئەشرەفەوە نیە ، ئەو کەسێکە لە خیزانێك ی هەژار و نەدار ، کە ژیانی خۆی و خێزانەکەی بەکۆڵبەریی و کۆڵکێشیی سندوقە پیپسی دابین دەکات ٠ کوشتن ی ئەشرەف بەڕێکەوت لە شوێنێك دا ڕودەدات کە ئەو منداڵکارە تیای دا ئیش دەکات . ئەو منداڵکارە هەژارە ئەگەرچی هیچ پەیوەندیەک و دەستێکی لە کوشتن ی ئەشرەف دا نیە ، بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا دەبێتە پردێك و گەلێك کەسان ی هەلپەرست و بەرژەوەندپەرستی وەك حاکم ی گشتی ، سەرۆک ی پۆلیس و بەڕێوەبەری نەخۆشخانە ی پێدادەپەڕنەوە ؟! سەرئەنجام جارەنوسی ئەو لەنێوان سەرهەنگ و حاکم ی گشتی دا بەمەرگ دەگات ، بەڵام مەرگێكی پوچ و بێمانا . لەم دادگەیەش دا گەلێك کەسان ی ناشایستە ، بێئاگا و ناحاڵیی دەبنە شایەتی ساختە و دروستکراو کە بەهۆیانەوە تاوان ی کوشتن ی ئەشرەف بەسەر کڵۆڵێک ی منداڵکار دا ساخدەبێتەوە ٠
پرسیارێك ی جیدی و گرنگ کە پێویستە لێرە دا بکرێت ئەوەیە ، ئایا هۆ و هۆکاری ترس ، دڵەڕاوکێ ، پەشۆکان و نائارامیی سەرهەنگ بەدری لەپاش مەرگ ی ئەشرەف چین و لەکوێوە سەرچاوەدەگرن ؟! ئایا ترسی ئەو لە دادگە و دادوەرانێکن کە لەمێژە دەستەمۆکراون ، یان هەست ی پەشێمانیەکە لە ناخی خۆی دا کە ناڕاستەوخۆ کاری کوشتنێك ی ئەنجام داوە ؟! وەڵامدانەوەی ئەو شێوە پرسیارانە کاری ئێمە بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە هەم سەخت و دژوارتر و هەمیش ڕێگەکەمان دورودرێژتر دەکاتەوە ٠ بۆ خۆدورگرتن لەو مێتۆدانە ی کە درێژدادڕیی بەدوایان دا دێن ، لاپەڕەکان ی پێشوترم بەبیر خوێنەر دەهێنمەوە کە تیای دا ئاماژەم بەوە کرد ، کە سەرهەنگ بەدری و دەستەڵاتەکانی هێما بوون بۆ ڕۆژگار و قۆناخێك لە ژیانی ئەشرەف ، ڕۆژگارێك کە گشت تاوانەکان بەبەرچاوی دادگە دا دەگوزەران ، دادگەیەك کە هیچ ڕۆڵ و کاریگەریەك ی لە هاوسەنگکردنی دادی کۆمەڵایەتیی دا نەبووە ، واتا ڕۆژگارێك کە سەرهەنگ سەرۆك ی دادگە ی لەشێوەی کیسەڵێك ی بەستەزمان دا دەچواند ؟! ئەو هێما و نوێنەر ی دەوڵەتێکە کە لەسەر پایە و بنچینەی چەوساندنەوە ، نادادیی ، غەدر و تاوان بنیاتنراوە ٠ ڕونە کە ژیان و ژینگە ی کۆمەڵگەیەك لەژێرسێبەر ی سیستەمێك ی بەوجۆرە دا بەڕێوەبچێت ، دۆز ی داد و دەزگا ی دادوەریی توانای ڕێگەگرتن لە نانەوەی مەرگی نابێت ٠ لە ڕواڵەت دا و سەبارەت بە مامەڵە ی ئەدەبیی و بڕست و توانایی مامەڵە ی هونەریانە ی نوسەر لەگەڵ دۆز ی داد ، دادوەر و دادگەریی لە ڕۆمان ی م ت د دا ، بێسود و ناوەڕۆك ، داهێزەر ، سەربار و زێدەڕۆ دێتە بەر دیدگە و زەین ی خوێنەرەوە ، بەهەمان شێوەش ڕاکێشان ی مەرگ ی مێردمنداڵێك بۆ نێو بازنە ی تاوان ی کوشتنێك کە تەنانەت نوسەر لە ڕۆمانەکەی دا ناوێك ی پێرەوا نەبینیوە بێمانا و بێبنەما دەنرخێندرێت ٠ من لێرە دا و لە بارێك ی وەها دا بۆئەوەی مانایەك بەو حاڵەت و دیمەنانە بدەم ، ناچار دەبم بۆجارێك ی دی لەدەرگە ی مەرگ ی ئەشرەف بدەمەوە ٠
ئەشرەف لە م ت د دا ڕوبەڕوی دوو شێوازی مەرگ ی فیزیکیی و مەعنەویی دەبێتەوە ٠ سەعید ی برای لێرە دا ڕۆڵێكی گرنگ ، سەرەکیی و ڕاستەوخۆ لە بەئەنجامگەیاندن و بەڕێخستنی مەرگێكی وەها دا دەگێڕێت ، واتا مەرگێك کە ڕۆح لە نیشتیمان ی جەستە ی خۆی دادەبڕێت و سەرگەردانی بیابان و سەراب ی جیهانێك ی شێواو دەبێت ، کە لەدواجار دا ڕۆحیانەتی ئەو بەخەمگینیی و دڵێك ی شکاوەوە دەبێتەوە بینەر ی دراما ی مەرگی خۆی و لەسەر لاشەی خۆی ئامادەدەبێتەوە ٠ مەرگ ی دووهەمیان کە سەرهەنگ بەدری ئەنجامدانی لەئەستۆ دەگرێت ، لەڕاستیی دا و لە ڕواڵەت دا سادە و ئاسان دێتەپێشچاو ، بەڵام لە ناوەڕۆك دا سەختتر ، گرانتر ، ئاڵۆزتر و شاراوەتر ؟! لێرە دا ئەگەر سەعید پێستێك کەوڵ دەکات ، ئەوا سەرهەنگ بەدری ڕۆحێك دەکوژێت ! ئەگەر سەعید بەشێوەیەکی زۆر دڕندانە و بێبەزەییانە ڕۆح و جەستەیەك لەیەکدی دادەبڕێنێت و بەهۆیەوە ڕق و کینە و گرێیەکی دەرونیی خۆی دادەمرکێنێتەوە ، ئەوا سەرهەنگ بەدری بەخەمساردیی و بێباکیەوە هەم ڕوناکییەك دەکوژێنێتەوە هەم خەونێك دەکوژێت ، کوشتنێك کە دەخوازێت لەڕووی یاسا و بەهۆی دادوەری گشتیەوە ڕەوایەتیی پێبدات ، ڕەوایەتییدان بەمەرگێك کە خاوەنی خەونێکە ! ئەمەش یەکێکە لە ناشیرینترین و مەترسیدارترین ئەو کارانەی کە سەرهەنگ ئەنجامی دەدات ٠ ئەو ، واتا سەرهەنگ کەسێك ی بەئەزمون و دنیادیدەیە ولەتوانای دا هەیە کە بتوانێت چۆن و لە چ ڕێگەیەکەوە ئەو خەونانە بکوژێت کە بەختەوەریی و پاراستن ی کەرامەت و غرور ی مرۆڤایەتیی لەکۆڵ دەگرن ٠
منداڵکارێك ی کۆڵبەر ئەگەرچی بێئاگایە لەئەنجامدان ی کوشتنی ئەشرەف ، بەڵام لەدیدی سەرهەنگ دا دەشێت لەلایەك کەرەستەیەك بێت کە توانا ی پەردەپۆشکردنی تاوانێك ی پێبکرێت ، لەلایەکی دیەوە کوشتن ی خەونێك بەئامانج دەگرێت ، خەونێك کە خەمێكی مرۆڤایەتیی لەکۆڵگرتووە ٠ سەرهەنگ نەك هەر هەوڵ دەدات تەنیا خەونێك بکوژێت ، بەڵکو دەشخوازێت بێبایەخ ، پوچ و بێمانایشی بکات ٠ کوژاندنەوەی مۆم ی ئەو خەونانەی کە چاکەی مرۆڤایەتییان دەوێت ، یەکێکە لە مەترسیدارترین ئەو کارانە ی کە سەرهەنگ بەدری کاری بۆدەکات ٠ شێوازی هەڵسوکەوتی سەرهەنگ بەدری لەگەڵ منداڵکارێك ی کۆڵبەر دا کاریگەرتر ، ئەهریمەنانەتر و دەغەڵکارانەتر دەردەکەوێت وەك لە دەستەڵاتدارانێكی تر کە پەنا بۆ شێوازی پاکتاوی جەستەیی و ئەشکەنجە و ترس و تۆقاندنی دەبەن ٠ شێواز ی مامەڵە ی سەرهەنگ ، سەرئەنجام ژیانی گەنجێك کە تەنیا خواستی بۆ ژیان هەیە ، بە کۆڵانێك ی داخراوی پڕ لە پڕوپوچیی و بێمانایی دەگەێنێت ٠
سەرهەنگ بەدری لەسەرەتا دا هەوڵدەدات کە سۆزی کۆڵبەر بۆلای خۆی ڕابکێشێت ٠ ئەو ؛ واتا سەرهەنگ هەر لەسەرەتا دا کۆڵبەر ی لاو وەك مردویەك دەچوێنێت ، بەڵام بەشێوازێك ی نەرم و نیان ، ئارام و بەسۆزەوە ڕەفتاری لەگەڵ دەکات ! ڕەفتاری سۆز و میهرەبانانە ی سەرهەنگ ، ئەگەرچی ڕوناکیەك ناگەڕێنێتەوە بۆ چارەنوس ی تاریکی ئەو منداڵکارە ، بەڵام بەهۆیەوە هۆگریەك ی قوڵ لەنێوانیان دا دروستدەبێت ٠ لە دید ی سەرهەنگ دا ژیان وەك (( قەحبەیەك کە وەفای بۆ کەس نیە )) وێنادەکرێت ! ئەو زۆر بێزاریی دەردەبڕێت و نەفرەت لە ژیان دەکات ، بەجۆرێك خۆی سەرگەردان ، کڵۆڵ و نائاسودە پێشان دەدات ، کە خۆزگە بە بە مەرگی ئەو گەنجە بخوازێت : (( کوڕم خۆش بە حاڵی خۆت کە سەرهەنگ نیت هەمووی چەند هەفتەیەکی دیکە نابات و ڕزگارت دەبێت )) ، ئەویش لەخوا دەپاڕێتەوە کە (( هەرچی زووتر بێت بەفریای سەرهەنگەوە و یارمەیبدات )) ٠ سەرهەنگ بەدری بۆ پەردەپۆشکردن و بەلاڕێدابردنی حەقیقەتی مەرگ ی گەنجێك ی کۆڵبەر ، دەست بۆ تاوان ی قەدەر ڕادەکێشێت ، ئەو حوکم ی قەدەر بە حوکمێك ی گڵاو دەزانێت کە هەرجارەی دەکەوێتە سەر گوڵێك و دەیژاکێنێت ؟! منداڵکارەکە کەسێکە کە هەست بەلێپرسراوێتیەکی ئەخلاقیی و ویژدانیی دەکات بەرامبەر بە کەسوکارەکەی ٠ ئەو کەسێكی ئەڤیندار ( عاشق ) ە و مەیلی بۆ مردن نیە ، نایەوێت هەروەها تاوانێك لەئەستۆ ی خۆی بگرێت ، کە لەڕاستیی دا ئەنجامدەر ی نەبووە ، سەرهەنگ بەڵام ئەو لەسەر ڕێگە ی ژیانەوە دەهێنێتەوە سەر ڕێگە ی مردن ، و مردنیش بەچاکترین ڕێگە ی ڕزگاربوونی ئەو دەزانێت ٠ منداڵکارەکە لەدواجار دا لەو هاوکێشە و ڕێگەچارانە ی سەرهەنگ تێدەگات ، ئەو ئەنجام دەگاتە ئەو باوەڕە ی کە ژیان پوچ و بێمانایە ، باوەڕی وایە کە باڵندەیەكی وەك فیسقەگولە دەشێت لە مرۆڤ بەختەوەرتر بێت ٠ منداڵکارەکە لەوێ دا خۆی بە بێکەس ، کڵۆڵ و بێبەخت دێتەپێشچاو ، کڵۆڵیەك لەوێوە سەرچاوەی گرتووە کە ڕۆژێك لە ڕۆژان باوەڕی وابووە ، کە لە ژێر کار و ڕەنج ی قورس و گران ی کۆڵکێشکردن ی سندوقە پیپسی دا دەتوانێت بەختەوەر بێت ؟! بەڵام سوکرات گوتەنی : بەختەوەریی گوڵێکە تەنانەت لەسەر گڵکۆیەك ( قەبر ) یش دەڕوێت ٠ ئەو چیدی بەختەوەریی و ڕزگاربوونی خۆی لە دەرد و مەینەتی ژیان بەلەناوچوون ی خۆی دەبینێتەوە ، بەختەوەریەك بەڵام نەك لە مەرگێك ی ئارام ، هێمن سروشتیی و پڕمانا دا ، بەڵکو لە ژاوەژاو و پڕوپوچترین مانا ی مەرگ دا ٠ ئەو لەدوائەنجام دا ڕوودەکاتە سەرهەنگ و : (( بەڵام ئێستا جەنابی سەرهەنگ پێیان بڵی ، با ڕۆژێك زووتر ئەو دادگا باوەحیزە دابنێن ، ئێستا حەزدەکەم هەموو شتێك ڕۆژێك زووتر تەواو بێت )) ، سەرهەنگ پاشان ئەو دەباتە ژورەکان ی زیندان و ئیدی عەشق ، ئارەزو و ڕوناکایی ئەو بۆ ژیان لە بەخت و چارەنوسی دا بۆ هەتاهەتا کۆتایی دێت ٠
لێرە دا دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە ئامانجی سەرهەنگ بەدری تەنیا بەڕێکردن ی مەرگ ی مرۆڤێك و خەونێك ی مرۆڤایەتیی نیە ، بەڵکو ڕووتکردنەوە و داماڵین ی مانا ی فەلسەفەیەکیشە کە خەونێك ی مرۆڤایەتیی ئاراستە دەکات ٠ کوشتن ی خەون و مەرگی فەلسەفە ی خەون ی مرۆڤایەتیی لە کۆمەڵگە ی ئێمە دا ئەو زەنگە مەترسیدارەیە کە نوسەر ی ئێمە کاك بەختیار عەلی دەخوازێت بەهۆیەوە بەئاگامان بهێنێتەوە ٠ ئەگەر مەرگی ئەمیر شرەفەدین مەرگی مێژویەك ی بەئاکام نەگەیشتوو بێت ، ئەوا مەرگ ی ئەشرەف مەرگی خەونێکە کە دەخوازێت مێژویەك بەئاکام بگەێنێت ٠

هیوا محەمەد ئەمین
٢٧. ١١. ٢٠٢٢

1… وەک کەسێک گوێ لەباران بگرێت

ئۆکتاڤیۆباز

وەک کەسێک، گوێ لەباران بگرێت، ئاوەها گوێم لێ بگرە

کەبیدار، و سەرسووڕماو نییت

هەنگاوی پێی سووک، وردەبارانێکی لاواز

ئاو هەوایە، هەواش زەمەنە،

هێشتا ڕۆژ بە بەدەم جێهێڵانەوە تێدەپەڕێ

شەویش جارێ/هێشتا نەگەیشتووە

شێوەگەلێکی تەم و مژاوی لە چەمانەوەی گۆشەکەدا

لە لۆچی ئەم وەستانە کورتەدا دەبنە چەند شێوەیەکی زەمەن

وەک کەسێک، گوێ لەباران بگرێت، ئاوەها گوێم لێ بگرە

بەبێ گوێ گرتن، گوێ بگرە لەوەی کە دەیڵێم
بە دوو چاوی لە ناوەوە کراوەی کە
بەتەواوی هەر پێنج هەستی بیدارەوە نوستووە

باران، بە چەند هەنگاوی پێیەکی سووک، گیزەی وتراوگەلێکی پچڕ پچڕ

هەوا..و ئاو، چەند وشەیەکی بێ کێشەوە، دەبارێ
ئەوەی کە بەڕاستی ئێمەی لەسەرین

ڕۆژ و ساڵ، و ئەم چرکەیە زەمەنێکی بێ قورسایی و خەمبارییەکی قورسیشە

گوێم لێ بگرە، وەک کەسێک گوێ لەباران بگرێت،

قیرێکی تەڕ دەبریسکێتەوە

هەڵمێک بەرز دەبێتەوە، و لەبەر چاو ون دەبێ، دوور دەکەوێتەوە
شەوێک بڵاو دەبێتەوە و لێم دەڕووانێ

تۆ، تۆ، تۆ جەستەت لە هەڵمە

تۆ، ڕوومەتی تۆ لەشەوە

تۆ و قژەکەت، لەسەرخۆ دەبریسکێنەوەتتڕلق

تۆ لەشەقامەکە دەپەڕێیتەوە، لەدەم وچاومەوە دێیتە ژوورەوە

چەند هەنگاوێکی ئاویی لەچاوم دەپەڕێتەوە

وەک کەسێک، گوێ لەباران بگرێت، ئاوەها گوێم لێ بگرە

قیرەکە دەبریسکێتەوە، تۆ لەشەقامەکە دەپەڕیتەوە

ئەوە هەڵمەکەیە، لە شەودا دەسووڕێتەوە

ئەوە شەوە، لە نوێنەکەی تۆدا دەنوێ

ئەوە ورووژانی شەپۆلە لە هەناسەی تۆدا

ئەو پەنجە ئاویانەی تۆ کە نێوچەوانم تەڕ دەکەن

ئەو پەنجە بڵێسانەی تۆ کە چاوانم دەسووتێنن

ئەو پەنجە هەواییانەی تۆ کە پێلووی زەمەن،

بەهارێک لە دیدگاو بوژاندنەوە ، واز دەکەن.

گوێم لێ بگرە، وەک کەسێک، گوێ لەباران بگرێت

ساڵان بە ئێمەدا تێپەڕ دەبن، و چرکەکان دەگەڕێنەوە

ئەرێ، دەنگی هەنگاو لەو ژوورەی تەنیشتەوە دەبیستی

لێرە نا، لەوێش نا، تۆ لەزەمەنێکی ترەوە گوێت لێیە کە ئێستایە

گوێ لە هەنگاوی زەمەن بگرە

داهێنەری جێگاگەلێکی بێ کێش، بێ کوێ

گوێ لەباران بگرە بەسەر کورسیەکەدا تێپەڕ دەبێ

شەوی ئێستا لەشەوی باخچەکە شەو ترە

بریسکانەوە، لە نێو گەڵای دارەکاندا دامرکا

باخچەیەکی ماندووی لێیە بەبێ ئاراستەیەکی دیاریکراو ڕادەماڵرێت

سێبەری تۆ ئەم لاپەڕەیە دادەپۆشێت .

ژێدەر: کۆ شیعری (وەک کەسێک گوێ لەباران بگرێت )

وەرگێڕان و هەڵبژاردنی: ئەلیاس فەرکوح . دەزگای وەشاندنی “ئەزمینە”/ دەوحە، چاپی یەکەم 2015، لا: 60/72 .

٢ ـ ” لـــەگەڵ ئاو “
ســــــــــــــــــەلاح ستیتیە

وەرگێڕانی بۆ عەرەبی: ڕەشید قوەتلی (*)

بۆ کوردی: عیســــــــــــــا چیایی

من ئاشتی، لەوانە دەخوازم کە دەتووانن بیبەخشن
وەک ئەوەی شتێکی ئەوان و سەربەئەوان بێت و

ئەو کۆترێ یان قەتێیەک نیە شەیدامان بکات

بەڵکو شتێکی سادەی دڵسادەکانە

وشەگەلێکی هاوبەشن، کە مرۆکان دابەشیان دەکەن

وەک وتەی برسێتیی، تینوێتیی، نان، شیعر

باران لە دڵی ئەوینداران .. و خۆر” دا

کینە، کینە

چونکە(لەبەر ئەوەی کە) هەر خوداوەندەکانی ئاشتی

مەولاکانی جەنگیشن

مەولاگەلی بچووک و گەورە، وەلێ کینە هەمیشە گەورەیەو

پۆڵاش، ئەو ژمارە خۆڵەمێشییە شینباوە، ئامادەیە و

گەنمەشامیش ئامادەیە

ئەوەی کە لە ژەمێکی قاوەڵتییدا

مورەبایەک بێت باشترە

لەگەڵ نان و کێکدا بیخۆین.

خوداوەندی شەڕ و ئاشتییش

بەسەر هەوری هەمەلایاوە لە تاوەرێکی بانکییدا نیشتەجێن و

هەندێ جاریش دەمان بینن ، بەڵام زۆر

وا ڕێک دەکەوێ کە ڕقی ئەوان تێمان دەڕووانێت.و

بەوە جیا دەکرێنەوە، کە چاوێلکەیەکی ڕەشیان لەچاودایە

چییان دەوێ..؟ ناویان لە مێژوودا

بەتەنیشت ئەسکەندەر و سیرۆس و ناپلیۆنەوە بێت و

هیتلەریش کە ئەوان هیچیان لەم جیاواز نی یە، ئەوانن کە وتویانە

لە کۆتاییدا مرۆڤ بۆ مردن داهێنراوە

گەر بۆ کوشتن نەبێت .

ئەوان، بە ڕێگاکانیان، کە ڕێگاگەلێکی نمونەیین، خزمەتگوزاری ڕژێم وشپرزەییشن،

ئەویش هەر وەکو فێرخواز و مرۆڤایەتی بۆ پێشکەوتنە،

بۆیە ئەوان بەسەر دەنگی پۆستاڵ و تۆپ و گولە تۆپدا یاساکان بڵاو دەکەنەوە

لەهەموو ئەو جێگایانەدا کە ژیان لە کەوتنی گوڵە ئیقحیواندا

وەختە بیهێنێتە لەرزین .

کەوتنی گوڵ و ئەنگوستی نەرم ونیان و دەستە تێکئاڵاوەکان و

تامی ڕووناکیی و

بێدەنگیی فراوانی لە هەموو شتێکدا دامەزراو و

هەموو شتێک و بەسەر لێوی خۆشنوودیەوە

کە هەموو شتەکان لە جیهانێکی گۆڕاو و تۆزێ مەستدا

بە ئاسانیی هەروەک ڕووبار دەخشێن

جیهانێک، دێتە بوون و نەخشەی بۆ دادەنرێ و هەناسە دەدات

*.

ئای، ئەی جیهان، چەندین جوانیی هەن لە ڕووبارو

هێڵەکانی درێژیی وپانیی و کیشوەرەکان و

خەلکانی ڕەش، و سپی، وسوور، و

زەرد، و شینت

چەند دلارامیی و شۆخ و شەنگیی چاوان و

مەمکۆڵەو بەژن وباڵای زراڤ وپێ و پووز بە ژنەکانتەوەیە

ئای، ئەی جیهان چەند بەفر بەسەر لوتکەکانتەوە گرد دەبنەوە

میوەجات و گەنم و برنجی قەڵەو

لە دەشت و دۆڵەکانتایە

گەر دەستی مەرامە دەست بڵاوەکانمان کردباوە

چەندین مناڵ، چەندین مناڵ، و چەندین مێش و مەگەز

بۆ ملیۆنانی ئەوانە دەبوون

ئای، ئەی جیهان، تۆ تفت لە سەری ئەو سپێوون و

ڕووت و توێکڵگیراوانە کردبایە و بتچپاندایە بە گوێیانەوە،

هەروەکو چۆن نێرە هەنگەکان شتێک

لەو حیکمەتە تەم ومژانەی دەڵێنەوە .

من، ئاشتی، لەوانە دەخوازم کە دەتووانن بیبەخشن و

بەهەرحاڵ خەڵکانی سارد و دڵڕەقیش

کە زۆر نیین و ڕەنگە سەرەڕای دیمەنەکانی یادگاری مناڵییش،

هێشتا بەلای ئەوانەوە

خۆشەویستێک، یان نەوارێکی کۆن بێت و لە ڕۆژگارێکی دوورەوە،

ڕۆژگارێکی دوورەوە گوێیان لێ دەگرت .

ئای، گەر هەموو چرکەکانی یادوەرییان

لەگەڵ چەپکێ وەنەوشەدا لێ وەرگرتبای

ئیدی ئەوکات بەیانیانی ئاونگ و گوڵاو و

دووکەڵی مانگیان بیردەکەوتەوە .

ژێدەر / گۆڤاری ئەلنەزوە، النزوى ژمارە، (……….)

*/ (نووسەرێکی سوورییە ولە پاریس نیشتەجێیە)

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

یەک دوو ڕۆژ لەمەوبەر (١) ب. ج. ئیپستن ئەم قسەیەی (ساموێل جانسن)ی بڵاوکردەوە :

لەڕاستی شیعر ناتوانرێت وەربگێڕدرێت؛ بۆیە ئەوە شاعیرەکانن کە زمانەکان دەپارێزن؛ گرفتێکی تێدا نییە بۆ فێربوونی زمانێک ئەگەر بتوانین هەموو ئەو شتانەمان هەبێت کە تێیدا نووسراون بە هەمان شێوە لە وەرگێڕانیشدا. بەڵام وەک چۆن جوانییەکانی شیعر لە هیچ زمانێکدا ناپارێزرێت جگە لەو زمانەی کە لە بنەڕەت پێی نووسراوە، بۆیە دەبێت فێری زمانەکە بین.

 ئیپستن ئاماژەی بەوەدا کە جانسن کەم تا زۆر بیرکردنەوەی ئایدیالیستییانەیە چونکە پێیوایە شیعر ناتوانرێت وەربگێڕدرێت. بۆ ئەوەی شیعر بە زمانێکی تر جگە لە زمانی خۆمان بخوێنینەوە، دەبێ فێری ئەو زمانە بین. لە کاتێکدا من پێم وایە بە سەیرکردنی واقیعبینانەی مشتومڕەکە زۆر شت بەدەست دەهێنرێت، بەڵام ئەوەی پێموایە ئیپستن چاوپۆشی لێکردووە، یەکەم ڕستەی وەرگێڕانەکەیە: “ئەوە شاعیرەکانن زمانەکان دەپارێزن.”

ئەم پرسی پاراستنە بەلای منەوە زۆر سەرنجڕاکێشە. بە دڵنیاییەوە زمانی شیعری بە قورسترین زمان دادەنرێت بۆ وەرگێڕان، لێرەوە سەرهەڵدانی بڕوانامەی دەرچووانی وەرگێڕانی ئەدەبی و ڕێکخراوەکانی وەک کۆمەڵەی وەرگێڕکارانی ئەدەبی ئەمریکیی و وەرگێڕانی ئەدەبییش وەک وەرگێڕانی پزیشکی یان یاسایی پێویستی بە زمانێکی تایبەت و لێهاتوویی هەیە، بەڵام زیاتر لە لێهاتوویی و هەستیاری زمان، ئەو فاکەڵتییە داهێنەرەیە کە لە وەرگێڕانی ئەدەبیدا پێویستە؛ بۆ نموونە تاکە بڕوانامەکانی وەرگێڕانی ئەدەبی لە ئەمریکا بریتین لە ماستەر لە هونەرە جوانەکان. بۆ ئەوەی بڕوانامەکە بەدەست بهێنن، کاندیدەکانی ماستەر لە هونەرە جوانەکانی وەرگێڕان تەنیا پێویستیان بە سەلماندنی شارەزایی لە یەک یان دوو زمانی جیاوازدا نییە، بەڵکو پێویستە ناویان لە وۆرک شۆپەکانی نووسینی داهێنەرانەی خەیاڵیی، شیعر، نووسینی ناخەیاڵی و هتد-  تۆمار بکەن کە نووسینەکانی خۆیان وردتر دەکەنەوە و هەستیاری داهێنەرانەی سەرەکی خۆیان بەرامبەر بە هەردوو زمانی زگماکی و غەیرە زگماکی دەچەسپێنن.

ئەوەی ئەم بەرنامانە درکی پێدەکات ئەوەیە کە وەرگێڕانی ئەدەبی خۆی لە خۆیدا فۆرمێکی هونەرییە. وەرگێڕانی بۆدلێر یان سێلان لە ڕاستیدا وەرگێرانێکی داهێنەرانەیە بۆ بەرهەمە ڕەسەنەکەی شاعیر. وەرگێڕکارانی ئەدەبی لە کاتی وەرگێڕانی شیعردا دوو بژاردەیان هەیە. یان دەتوانن وردبینی بەرهەمەکە وەربگێڕن، بەمەش بەشێکی زۆری جوانی زمانەکە کە شیعرە لەدەست دەدەن، یانیش دەتوانن شیعرەکە بۆ جوانی وەربگێڕن، بەمەش بەشێکی زۆری وردبینییەکەی لەدەست دەدەن. هەر لەبەر ئەمەشە کە زۆرێک لە وەرگێڕانەکانی بۆدلێر بوونیان هەیە. بە سادەیی مەحاڵە شیعرەکان لە (گوڵە خراپەکان)  بۆ هەم وردبینی و هەم بۆ جوانی وەربگێڕدرێن.(٢)

ساموێل بێکێت یەکێکە لە نموونەی ئەو نووسەرانەی کە بەگشتی ڕەتیدەکردەوە بەرهەمەکەی لەلایەن کەسانی دیکەوە وەربگێڕدرێت. لە چاوەڕوانی گۆدۆدا، کە ناسراوترین شانۆنامەیەتی، لە بنەڕەتدا بە زمانی فەرەنسی لە ساڵانی ١٩٤٨-١٩٤٩ نووسراوە و دواتر خۆی وەریگێڕاوە بۆ زمانی ئینگلیزیی بۆ ئەوەی لە بەریتانیا و ئەمریکا بڵاوبکرێتەوە. بە هەمان شێوە، سێینەی- ڕۆمانەکانی مۆلی، مالۆن دەمرێت و بێناو – لە بنەڕەتدا بە زمانی فەرەنسی نووسراون و دواتر خۆ وەرگێڕراونەتە سەر زمانی ئینگلیزی.(٣) (بیرت نەچێت کە بێکێت ئێرلەندییە، زمانی زگماکی ئینگلیزییە، لەگەڵ ئەوەشدا چەندین بەرهەمی سەرەکی خۆی بە زمانی فەرەنسی نووسیوە کە دواتر وەریگێڕاونەتەوە سەر زمانی ئینگلیزی). بۆ هەموو بەرهەمە ئینگلیزییەکانی، بێکێت بە شێوەیەکی شەخسی وەریگێڕاوەتە سەر زمانی فەرەنسی و ڕەتیکردەوە دەستبەرداری کۆنترۆڵی هونەری بێت. سەبارەت بە زمانەکانی دیکە، بە تایبەتی ئەڵمانی و ئیتاڵی (دوو زمان کە بێکێت نیمچە شارەزاییەکی لێیان هەبوو، ئەگەر بە تەواویش شارەزا نەبوو بێت لێیان)، ئەو بەڕاستی ڕێگەی بە کەسانی دیکەدا وەرگێڕان بکەن، بەڵام تەنیا ئەوانەی کە خۆی بە شێوەیەکی شەخسی متمانەی پێیان هەبوو ( تەنانەت ئەو کاتەش ڕەزامەندی خۆی هەر پێویستە بۆ خوێندنەوە و پەسەندکردنی وەرگێڕانەکان پێش بڵاوکردنەوە.)

لە کاتێکدا بێکێت نموونەیەکی دەگمەنە، بەڵام پێموایە شتێک هەیە و دەبێت لێوەی فێربین. بێکێت تێگەیشت کە وەرگێڕانی گۆدۆ لە ڕاستیدا وەشانێکی نوێی گۆدۆیە و بۆ ئەوەی ئەو ڕەسەنایەتییەی هونەر بپارێزێت (تێبینی: نەک وردبینی بەڵکو ڕەسەنایەتی) خۆی پێویستی بە وەرگێڕانی بەرهەمەکە بوو (واتە شانۆنامەکە بە زمانی داواکراو بنووسێتەوە). بەدڵنیاییەوە دەتوانرێت شیعر وەربگێڕدرێت و هەرواشە، بەڵام وەرگێڕانێکی ڕەسەن بوونی نابێت ئەگەر شاعیر خۆی بەرهەمی خۆی وەرنەگێڕێت. سەبارەت بەو وەرگێڕانانەی کە لە گۆڤارەکانی ئەدەبیدا یان لە کۆمەڵە وەرگێڕدراوەکاندا دەیخوێنینەوە، گرنگە لەبیرمان بێت کە وەرگێڕانەکە کاری داهێنەرانەی وەرگێڕە. وەرگێڕ بەرهەمەکە بە زمانێکی تر لێکدەداتەوە نەک ئەو زمانەی کە شیعرەکە لە سەرەتادا پێی نووسراوە، لە کاتێکدا شیعرە وەرگێڕدراوەکە (بەهیوای ئەوەی) کرۆکی شیعرە ڕەسەنەکە بپارێزێت، بەڵام شیعرێکی نوێیە، بەرهەمێکی داهێنەرانەی وەرگێڕە.

کەواتە بەڵێ ئیپستن ڕاست دەکات، مەحاڵە هەموومان فێری هەموو زمانێک بین بۆ ئەوەی شیعر بخوێنینەوە. بەڵام جانسنیش ڕاست دەکات. شاعیران لە شیعرەکانیاندا زمانێکی دیاریکراو دەپارێزن و وەرگێڕانی شیعرێک دروستکردنی شیعرێکی جیاوازە بە زمانێکی جیاواز. لە کاتێکدا پێمخۆشە بڵێم کە من بەڕاستی بۆدلێرم خوێندووەتەوە، بەڵام پێموانییە ئەوە قسەیەکی ورد بێت. من چەندین وەرگێڕانی بۆدلێرم خوێندووەتەوە، بەڵام، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە زمانە فەرەنسییەکەم لە ئاستێکی بەرزدا نییە، بە دڵنیاییەوە بۆدلێرم نەخوێندووەتەوە. بەڵام هیوادارم ڕۆژێ بێت کە بیخوێنمەوە.

تێبینییەکان وەرگێڕ ئامادەی کردوون :

(١)مەبەست لە سەرەتای مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠٠٩ یە.

(٢)کۆشیعری گوڵە خراپەکان کە کۆشیعرێکی چاڕڵس بۆدلێرە چاپی یەکەمی ساڵی ١٨٥٧ بڵاوبۆتەوە. ئەم کۆشیعرەی بودلێر لە بزووتنەوەی ئەدەبی ڕەمزی و مۆدێرنیستیدا جێگەی خۆی وەرگرتووە. شیعرەکانی ئەم کتێبە لە دەوری تەوەری داڕمان و ئیرۆتیزم دەسوڕێنەوە.لە چاپی یەکەمی خۆیدا شەش تەوەرەی لەخۆگرتبوو وەک (بێزاری و ئایدیالیزم، تابلۆی پاریسیان، لێ ڤین، گوڵی خراپە،  ریڤۆلتێ، مردنی لا مۆرت)

(٣)سێینەی ڕۆمانەکانی ساموئێڵ  بێکێت بە زمانی فەرەنسی ئەو سێ ڕۆمانەی لەنێوان ساڵانی ١٩٤٧تا ١٩٥٠ نووسیونی و دواتر خۆی وەریگێڕاونەتە سەر زمانی ئینگلیزی.

سەرچاوە :

Can Poetry be translated?

Jes Gearing

ALTA

تێڕوانینێک بۆ سەر شەپۆلی هەلپەرەستکاران لە راپەڕینە جەماوەرییەکەی خەڵکی ئێراندا
نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

ئەگەر لێرە و لەوێ دەبیستین راپەڕینی ئەمڕۆی خەڵکی ئێران بێ “سەرکردایەتی” و بێ”رێبەر”ە، ئەوە یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی قۆناغی گواستنەوەی دەسەڵات و پرۆسەیەکی کاتییە و پێویستی بە باسکردنە! بەڵام ئایا بەڕاستی راپەڕینی خەڵکی ئێران بێ سەرکردە و بێ رێبەرە؟ ئەگەر وایە!، چۆنە توانیویەتی هەنگاو بنێتە سێیەم مانگی خۆی و لە بەرانبەر ترسناکترین و سامناکترین دیکتاتۆرییەت لە ئێراندا، بەرگەی شەپۆلی شاڵاو و پیلانەکانی دەسەڵات بگرێت؟ هەڵبەت وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە زۆر “کات” هەڵناگرێت! بەڵام بۆ وا دەڵێن و ژێدەری ئەم پرسیارە چییە؟! با جارێ وازی لێ بێنین!
مەهسا ئەمینی (ژینا) لە ٢٥ی خەرمانانی ساڵی ١٤٠١ لە تاران بە دەستی پۆلیسی ئیرشادی حکومەتی ئێران شەهید کرا. سروشتییە دوای ئەم هەواڵە دڵتەزێنە، دۆخی کوردستانی ئێران، کە شوێنی لە دایکبوونی (ژینا)یە، بشڵەژێت و بتەقێتەوە بەرانبەر بە حکومەت. وەک چۆن راپەڕی و قارەمانانە بەرەنگاری دیکتاتۆر بووەوە و زۆرێک قوربانیشی پێشکەش بە خەڵکی سەراسەری ئێران کرد لە پێناو گەیشتن بە ئازادی. رۆحی شەهیدان شاد!
ڕۆڵی موقاومەت لە راپەڕیندا!
ڕاپەڕینەکە بە خێرایی تەشەنەی کردە سەرانسەری ئێران و نەک هەر نەکوژایەوە، بەڵکو بڵێسەی سەند و بەردەوام بوو. ئەوەیش وەک راستییەکی حاشا هەڵنەگر کە رێکخراوەیی و رێکخستنەکانی ئەم راپەڕینە نیشان دەدات و ئامانج و چارەنووسی دیاریکراوی هەیە. لە ئێرانی ژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەکی مەزهەبیدا، هیچ دەنگێک نابیسترێت بەبێ “پشت” و بە بێ”ڕێکخستن” و بە بێ “پەیوەندی” لەگەڵ دەنگەکانیتر. کەواتە پێشتر بوارێک بۆ راپەڕین رەخسێنراوە کە هێندە خێرا و بەپەلە ئەم خوێنە پاکە بەری دا و لق و پۆی سەند. بە واتایەکی تر راپەڕینی ئەمڕۆ درێژەپێدەری راپەڕینەکانی پێشووە لە ئێران و جیا نییە لە رابردووی.
دیکتاتۆرییەتی مەزهەیبی خوێنڕێژترین جۆری دیکتاتۆرییەتە لە مێژووی ئێراندا. ٤٣ ساڵە ئەم حکومەتە بە خوێن و سەروەت و سامانی خەڵک دەژی و دابینکەری بژێوی سازشکاران و مشەخۆرانی رۆژئاواییشە. ئەمەش وەک بەڵگەیەکیتر کە لە چوار دەیەی رابردوودا، هەمیشە سازشکارانی رۆژئاوایی رۆڵی “کۆسپ”یان لە بەردەم راپەڕین و شۆڕشی گەلی ئێراندا بینیوە.
کاتێک دەبینین خوێنی پاکی “ژینا ئەمینی” جیهانی هان دا دژ بە حکومەتی ئێران، ئەوە ئاماژەیە بە بوونی بەرخۆدان موقاومەتێکی سەراسەری کە لە چوار دەیەی رابردوودا شەو و رۆژ خەباتی کردووە بۆ تێکەوەپێچان و کۆکردنەوەی سازانی رۆژئاوا لەگەڵ دەسەڵاتی دیکتاتۆر لە ئێراندا و باجێکی زۆریشی داوە بۆ گۆڕینی هاوکێشەکان بە سوودی خەڵکی ئێران. پشتگوێخستنی ئەم راستییە، هەڵگری ئەم روانگە و بیرۆکەیە بەلاڕێدا دەبات!
راپەڕین و پێویستیی بەردەوامیدانی!
سەردەمی راپەڕینی “خۆڕسک” لە ئێراندا بەسەر چووە. چونکە راپەڕین هەروەک چۆن “ڕابردوو”ی هەیە، داهاتوویەکیشی لە پێشە. مێژوو پێمان دەڵێت راپەڕینە “خۆڕسکەکان” بە خێرایی دەکوژێنەوە. بەڵام ئەمجارە راپەڕینی خەڵکی ئێران کە لە مانگی سێیەمی خۆیدایە و بەردەوامیشە، زۆر لە هاوکێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی بە قازانجی خەڵک گۆڕیوە و جێگەی بە دیکتاتۆر لەق کردووە!
ئەوەی ئێمە لەبەردەم خەڵک و لە میدیاکاندا دەیبینین و دەیبیستین، رێژەیەکی زۆر کەمە لە راستییەکانی ئەمڕۆی راپەڕینی خەڵکی ئێران. لە پشت پەردەوە، راستی نەگوتراوی زیاتر هەیە کە دواتر باس دەکرێت! راستییەک کە هەندێک جار لە زمان کاربەدەستانی دەسەڵاتەوە دەیبیستین. رێبەرانی رژێم بە تایبەت عەلی خامنەیی، سەرەتا راپەڕینکارانی بە “تێکدەر” و “ئاژاوەگێڕ” ناوبرد و لە هەمان کاتدا کاربەدەستانی حکومەت دەیانگوت “رێبەران”ی راپەڕین سەر بە “موجاهیدینی خەلق”ن! کەمێک دواتریش گوتیان ئەم دۆخە لە دەرەوەی سنوورەکانەوە رێبەری دەکرێت و “بیانییەکان” دەستیان لە راپەڕیندا هەیە!
واتا و دیوەکەیتری ئەم وتە و لێدوانانە، دەرخەری ئەو راستییەن کە راپەڕینی خەڵکی ئێران، خاوەن سەرکردایەتی و رێکخستنی خۆیەتی و ئامانجێکی دیاریکراوی هەیە. واتا رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری مەزهەبی لەسەر دەستی خەڵک و موقاومەتی ئێران و رێبەرایەتییەکەی، بە دیاریکراوی موجاهدینی خەلق! بۆیە ئەم راپەڕین خۆڕسک نییە، بەڵکو خاوەن رەگ و ریشەی دێرینە لە چەند دەیە خەبات و تێکۆشانی بێوچان لە رووبەڕووبوونەوەی خوێناوی و قورسی نێوان خەڵک و موقاومەت لە لایەک و دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە لایەکی دیکەوە. کەوایە ئەگەر لە گەرماوگەرمی راپەڕیندا دەوترێت راپەڕین “خۆڕسک”ە و بێ “رێبەڕ”ە، بە گومانەوە سەیری بنەچەی ئەم وتانە بکەن!
گریمانەیەکی مەحاڵ!
ئەگەر تەنانەت وا دابنێین کە ئەو وتەیە راستە و راپەڕین بێ رێبەرە، دووبارە دەبینین کە براوەی راپەڕین، خەڵک و موقاومەتی ئێرانە. چونکە لێرەشدا رێبەر و (لیدەر)ەکانی سەر شەقام زۆر بە خێرایی بۆیان دەردەکەوێت کە بە چ رێگایەکدا بچن بۆ ئەوەی بە زووترین کات دیکتاتۆرەکە بخەنە خوارەوە. موقاومەتی ئێران تا ئێستا هەموو رێگاکانی روخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی لە ئێراندا بە ئەزموون کردووە و خاوەن تەجروبە و دەستکەوتی زۆرە. جگە لەمانە، موقاومەتی ئێران ئێستا خاوەن ئەڕتەشێکی گەوەرەی پێکهاتوو لەهەزاران “ناوەندی شۆڕش”ە لە شار و ناوچە جیاجیاکانی ئێراندا!
ئەگەر هەندێک لۆژیک و پرەنسیپ پەیڕەو بکەین، واقیعی ئێرانی ئەمڕۆ دەبینین، کە ئەگەر موقاومەتی ئێران نەبوایە، ناڕەزایەتییە جەماوەریەکان هەرگیز نەدەگەیشتنە وەرچەرخانێکی ئاوا شکۆمەندانە لە مێژووی ئێراندا. ئێستا، ئیتر تەنیا موقاومەتی ئێران نییە کە دەڵێ بارودۆخی کۆمەڵگای ئێران ناگەڕێتەوە دواوە و رووخانی رژێمی ئێران بێ مشتومڕە و بەردەستە! کەوایە پرۆسەی بەرەوپێشەوەچوونی راپەڕین، خۆی بەڵگەیەکی روونە بۆ لادانی ئەم وتە ناڕاستانە.

نەبوونی رێبەری یان نەبوونی ئاگر!
ئەم دەسەڵاتە “هەرگیز” بە بزووتنەوەی مەدەنی و چارەسەری ئاشتیانە و هێمنانە و “شێوازی بێ تێچوو” ناڕووخێنرێت. چونکە ئەم دەسەڵاتە تا دواهەناسە بەردەوام دەبێت لە سەرکوتکردنی کۆمەڵگای ئێرانی و هەوڵی مانەوە دەدات. بۆیە تاکە رێگای رزگاری “وڵامدانەوەی ئاگر بە ئاگر”ە کە ئێستا لە راپەڕیندا دەرکەوتووە.
کەوایە بۆ گەیاندنی راپەڕین بە سەرکەوتن و “ڕوخاندنی دیکتاتۆر”، کێشەکە لە نەبوونی رێبەریدا نییە، بەڵکو لە کەمبوونی ئاگرە لە بەرانبەریدا بۆ دەستبەسەرداگرتنی ناوەندەکانی حکومەت. بەڕێز مەسعوود رەجەوی، رێبەری موقاومەتی ئێران لە یەکێک لە پەیامەکانی ئەم دواییەی خۆیدا وتی: “دەستبەسەرداگرتنی باڵەخانەکانە حکومەت و ناوەندەکانی دزین و تاڵانکردن، ئەرک و شێوازی ئێستای شۆڕشوانانە لە ئێران. دەڵێن کێشەکە ئەوەیە راپەڕین بێ رێبەرییە. بەڵام ئێمە دەڵێین مەسەلەی سەرەکی، کەمبوونی ئاگر و هەڵگیرسانی بڵێسەی ئاگرە بۆ دەستبەسەرداگرتنی ناوەندەکانی حکومەت. هەرکەسێک دەیەوێت پرسی رێبەرایەتیکردنی راپەڕین یەکلایی بکاتەوە، با زیاتر و زیاتر ئاگر بەرداتە گیانە دەسەڵاتی ئێعدامکەر و کۆمەڵکوژ. دەبێت تا بە رادەیەک لە شەڕدا بین دژ بە حکومەتی مەزهەبی و بجەنگین، تا تەواوی جومگەکانی فاشیزمی ئایینی لەبەر یەک بترازێنین. دەبێ بە تەواوی بیڕووخێنین و ئێران رزگار بکەین. شۆڕشی دیموکراتیی ئێران سەردەکەوێت”.
ئەرکی سەرەکیی سەرکردایەتیی راپەڕین؟
بەو پێیە کە دەسەڵاتی دیکتاتۆر لە ئێران هەرگیز بە شێوەیەکی ئاشتیانەو هێمنانە ناڕووخێنرێت، رەسەنایەتی و رەوایەتی هەر هەنگاوێک لێرەوە دەست پێدەکات کە باج و نرخەکەی بدرێت. موقاومەتی ئێران زۆر جار رایگەیاندووە کە ئێمە رکابەری هیچ بزووتنەوەیەک نەبووین و نین. بەڵام لە دانی باجی رووخاندنی دیکتاتۆردا، هیچ لایەنێک ناگاتە ئاستی موقاومەتی ئێران!
ئەم هەڵوێستە هەڵگری پەیامێکی گرینگە بۆ خەڵکانی لۆژیکمەند و راپەڕینکار. پێشخستنی راپەڕین کە یەکێکە لە ئەرکەکانی رێبەراتیکردنی راپەڕین، پێویستی بە خۆبەخشی و فیداکاری و قوربانیدان هەیە. سەردەمی مشەخۆری و هەلپەرەستی و بێ تێچوون و بێ قیمەتدان بەسەر چووە. هەنگاونان بە پێچەوانەی واقیع و لۆژیک، خاوەن هەنگاو فڕێ دەداتە دۆڵی مشەخۆری و هەلپەرەستییەوە!
تایبەتمەندیەکانی سەرکردایەتیکردنی راپەڕین!
پێشخستنی راپەڕین پێویستی بە گۆڕەپان و ستراتیژ و تاکتیک و نەخشەڕێگا و لە هەمووان گرنگتر، هێزی شۆڕشگێر و رێکخستن هەیە. روخاندنی دیکتاتۆر بە میتۆدی ئاشتیانە و هێمنانە و چالاکیی مەدەنی تراویلکەیە و بەس! پێشخستنی راپەڕین، پێویستی بە نرخی گیانی و قوربانیدان و خوێن هەیە. پێویستی بە دەزگایەکی وەها پێشەنگ و رێکخراو هەیە. رزگارکردنی نیشتمان پێویستی بە خەبات و تێکۆشان و قوربانیدانە و دەبێ بەرخۆدانی بۆ بکرێت. هەرکەسێک لافی “سەرکردایەتی” لێدەدات بە بفەرموێت، ئەوە مەیدان و گۆڕەپان! ئەگەر کەسێک یان رەوتێک لەم بوارەدا لە پێشەوە بێت و پێشەنگ بێت، هەروەک رێبەری موقاومەتی ئێران بەڕێز مەسعوود رەجەوی چەندین جار وتوویەتی، ئێمە نەک هەر لە پشتیەوە هەنگاو دەنێین، بەڵکو هەرچیمان هەیە پێشکەشی دەکەین.

کۆتایی

هێشتا کلیلی ئەو دەرگایانەم لا ماوە،
بوار نەبوو بیانکەمەوە و ..
جێم هێشتن ..
ئەو هەڵماتانەی یەک جاریش،
کاتم نەبوو ڕیزیان کەم و ..
ئەو پەرداخە کریستاڵانەی
قومێ ئاوم پێ نەخواردنەوە،
هەر ماون …
شاعیرو ئەدیب و خامە بەدەست لەناو کۆمەڵگا سەرەتاییەکاندا کە نرخی مرۆڤ تیایدا یەکسانە بە یەك گوللەی دەستی جەللادو پیاوکوژێك چ ئەرزشیکی هەیە؟ نابێت لەئاوا شوێنکاتێکدا چاوەڕوانی ئەوە بکرێت بەرهەمی بیرمەندو داهێنەران بنرخێنرێت، هەموو شتێك یەکسانە بە (نا)ی سەرۆك مافیاو بە ناو پلەی ئیداریەکان، ئیتر کێ گوێ لەکۆشش و کارێکی بیرڕۆشنی وەك نەزاد بەندی دەگرێت و حساب بۆ پەیڤەکانی دەکات؟ لە کاتێکدا هیچ گروپ و حیزبێكی لە پشت نییە و نووسینەکانی پێچەوانەی ئەجیندای ئەو بازرگان و گەندەڵکارانەیە.
زۆر شیعری نەوزاد بەندیمان بینیووەو بە سروشتی تەنزئامێزیی و ریالیزمی بەرهەمە شیعریەکانی ئاشنا بووین و پەیام و بابەتەکانی تیژن وەکو گوێزان بەڵام کەس ئازار نادەن ، لە لایەکی ترەوە بوێری و ئازایەتییەکی تیا بەدی دەکرێت وەکو کەسێك کە هیچ منەتی بەمەرگ نەبێت و ترسی هیچ شتێکی نەبێت کە لە دەستی بدات.
ئەمجارە نەوزاد بەندی بە تین و وزەیەکی جیاوازەوە دێتەوە مەیدان و خزمەتی عاشتدۆستانی ئەدەب و ئەسپی خامەی لە مەیدانی چیرۆکدا تاو دەدات، چیرۆکی/ چووی؟.. نەوزاد بەندی کە لە ٢٤تشرینی دووه‌می ٢٠٢٢ لە ماڵپەڕی دەنگەکان بڵاوکراوەتەوە زۆر شارەزایانە پلۆتی گونجاوی بۆ دەقەکە هەڵبژاردووە، جا چ واقیعی بێت یان هەوێنی ئەندێشەی نووسەر بێت، دەرگایەکی زۆر گرنگە بۆ چوونە ناو دنیای مرۆڤەکان، ئەو ئەدیبە پایەدارە هەردوو زەمەنی پێش ٢٠٠٠و دوای ٢٠٠٠ژیاوە، (جیلی ئاڵتوونی و جیلی ئایپاد) هەردوو زەمەنەکە بە هەموو جیاوازی و ناتەباییەکانیەوە لێکدەدات تا ئەمڕۆو داهاتووی نەوەکانی تێدا بخوێنێتەوە، لە ڕێی پرسیارێکی زۆر سادەوە کە هەر وشەیەکەو فڕێی دەداتە سەرمێزو بەردەرگای هەر کەسێك کە وەڵامێکی هەیە بۆ ئەو وشەیە تا لێکدانەوەو دنیای ئەزموونی خۆی لە رووی ئەو وەڵامانەوە دەربخات، وەك دەبینین هەندێك لەو وەڵامانە فەلسەفین و هەندێکیان بازاڕیین بە پێی ئاست و سروشتی ئەندامانی ئەو کۆمەڵگایەی چیرۆکنووس بڕیایری داوە جەنگی خۆی تێدا ئەنجام بدات، هەروەها مرۆڤەکان لەو نێوەندەدا پلەڕێژ دەکرێن، زیرەکی ئەو لە بەکار‌هێنانی کەسی دووەمی تاکدا دێت وەکو شێوازێکی ناراستەوخۆی دەربڕین و داماڵینی خود لە چیرۆکەکەو بە مەوزوعیکردنی تییمای چیرۆکەکە، بە جۆرێك کە دوورو نزیك پەیوەندی بە هەموومانەوە هەبێت، هەرچەندە بێهیوایی لە کەشێکی گشتیدا زاڵەو مۆرکێکی دیاریکراو بە چیرۆکەکە دەبەخشێت. بەڵام خۆ مەرج نییە ئەدەب ژیان و قەناعەتەکانی ئادەمیزادەکان بگۆڕێت، بەڵام لانی کەم چیرۆکنووس خۆی بەتاڵ دەکاتەوەو لە گۆشەنیگایەکی جیاوازەوە خودی حەقیقیمان دەخاتەوە ژێر نەشتەرگەریی، ئەو ئاوها دەست پێدەکات :
چووە سەر مەسنجەر و .. نووسی : ( چووی ؟ )
ئەو وشەیەی بۆ هەموو هاوڕێکانی نارد ..
١ــ جا شوێن ماوە بۆی بچم ؟
٢ــ چوون چیە و نەچوون چیە ؟ جیاوازییان چیە ؟
٣ــ خەریکە بڵێم ناچم .. بۆ هیچ شوێنێ ناچم .
٤ــ هەمیشە بە دەست بەتاڵیی دێمەوە .
٥ــ لە هەموو چوونەکانما پەشیمانییم چنییەوە ، هەر بۆیە زۆر لە چوون ئەترسم.
٦- ئەوانەی چوون چییان هێنایەوە هەتا منیش بچم ؟
٧ــ وڵاتەکە ڕاوەستاوە ، هەمووی وەک زەڕنە قوتە دەمی داپچڕیوە بە سەرۆک وەزیرانیشەوە ، ئیتر بۆ کوێ ئەڕۆی ؟
٨ــ ئەوانەی تا ئەوروپایش ڕۆیشتوون ، بە نیازن بێنەوە ، کۆمەڵگای داخراو ، چوون تیایدا ئازاری ویژدان دروست ئەکا وەک ئەوەی کەمئەندامێک به زۆر لەسەر کورسیەکەی هەڵیسێنیتەوە ..
٩ــ من چووم و هاتیشمەوە ، پارە و بەنزین و زۆر شتی ترم خەرج کرد ، بەڵام نەگەیشتمە هیچ ، وەک ڕێگایەک لە بیابان دەست پێ بکا و لە بیابانیش کۆتایی بێ .
١٠- گەمژەییە ..
١١ــ بۆم دەرکەوتووە زیندانێکی نیمچە گەورەیە ، سیاسی و دەوڵەمەندەکان وەک پاسەوانی زیندانەکه دێن و دەچن
١٢ــ لەوە زیاتر خۆم ناخەڵەتێنم .
١٣ــ من خوا دەستم دا بچم ، ناگەڕێمەوە .. ناگەڕێمەوە ئەگەر ئەوێ تا ئێره ئاڵتونم بۆ بڕێژن .
١٤ــ پرسیارێکی قۆڕە .
١٥ــ له کەیەوە فێری نووسین بووی ؟ مەنگۆل .
١٦ــ من تاقەتی زۆر شتم نەماوە ..
١٧ــ ئەگەر بۆ شۆڕش و وێرانکردنی هەموو شتێکە ، من ئامادەم ….
١٨ــ هەفتەیەکە گەیشتوومەتە یۆنان ، ئێرە بەهەشت نیە ، بەڵام دڵنیام لەوەی لە دۆزەخ هەڵهاتووم ..
١٩ــ پرسیارێکی جوانە ، بەڵام بۆ هەر کوێ بچم ئەبێ بێمەوە ، ئیتر بۆچی ؟؟
٢٠ــ واز لەوە بێنە ، کۆمان بکەرەوە با شانە سەرەتاییەکان دروست بکەینەوە ، ئەم وەزعە ڕۆژ به ڕۆژ خراپ ئەبێ .
٢١ــ لە هەموو شتێ نائومێدم ، لە چەند و چونی خۆکوشتنام …
٢٢ــ واز لەم پرسیارانە بێنە ، وەک کانت شێت ئەبی ، دوای حەوت ساڵ بیرکردنەوە جا بڕیاری دا داوای دەستی خۆشەویستەکەی بکا ، سەیر ئەکا شووی کردووە و دوو مناڵیشی هەیە ..!
٢٣ــ هەر لەسەر کەمعەقڵیەکانت بەردەوامیت ؟ قەپۆز !
لەهەمان کاتیشدا چیرۆكنووس گیانی قۆشمە لە یاد ناکات و زیاتر دۆخی چیرۆکەکە تەڕو پاراو دەکات و چەند زاراوەو باسێکی تەنزئامێزی تیا جێ دەکاتەوە وەکو ئەوەی دەنووسێت:
١- هەتا فریای کلێنکسێک کەوت ، سەری لووتی بە گشتی شین و سوور بۆوە.. ئیشێکی قۆڕم کرد، ئەوەی لەبەرخۆیەوە ووت ، لە هەمان کاتدا گوێی لە پرخەی خێزانەکەی بوو ، بەم دوای نیوەڕۆیه لە ژووری نوستنەوە دەنگی بۆردمانەکانی لووتی دێت .. لووت وا نەبێ بۆچی باشە ؟ هەر سەرت خستە سەر سەرین ، فڕۆکەکانی هەستێنێ هەرچوارلا پرخە باران بکا
٢- ــ پرسیارێکی قۆڕە .
ــ له کەیەوە فێری نووسین بووی ؟ مەنگۆل .
٣ــ هەر لەسەر کەمعەقڵیەکانت بەردەوامیت ؟ قەپۆز !
ـــ ……
لە کۆتاییدا زۆرجوان و بە شێوەیەکی هونەریی چیرکنووس دواپەردەی چیرۆکەکەی دادەداتەوەو خودی چیرۆکخوانیش دەست لەم زۆرانانە دەکێشێتەوەو دەچێتە پاڵ پرخەی کەسی نوستوو و هاوشان ئەویش دەست بە پرخە پرخ دەکات، وەك ئەوەی گوتراوە تۆش وەرە ڕیزەوە، یان : دوور بڕۆو سەلامەت وەرەوە، یان دەست بەکڵاوەکەی خۆتەوە بگرە با نەیبات.
(پرخەیەکی تریش لە ژووری دانیشتن بەرز بۆوە و .. تێکەڵاوی پرخەی ژووری نوستن بوو .. وەک گۆرانیەکی دوو قۆڵیی لێ هات ، دوو گۆرانیبێژ له ژێر ئاودا بیچڕن)
ستمبوڵی خەو و بێئاگایی یان روونتر بڵێین ئەم دیدگا سارتەرییە وجودییەی چیركخوان لە شیعرەکانیشدا رەنگی داوەتەوە، هەڵبەت وەك خامە بەدەستێك ئەزموونەکانی گەیاندوویەتییە ئەو قەناعەتەو لەولاشەوە بە حوکمی ئەوەی دۆخی ئاگایی و رۆشنبیرێتی ئەو ڕێگای پێنادات خوێن بڕێژێت جگە لە خۆخواردنەوەو ناکارابوونی رۆڵی وەکو مرۆڤێك لە ژینگەیەکدا کە لە مێژە گیانی بەرخۆدان و مەبدوئو قوربانیدان کرمی گەندەڵی خواردوویەتی و تەنانەت کەسی خنکاویش هیچ فریادڕەسێک نابینێتەوە جگە لەوانەی بە مۆبایلەکەیان دەیانەوێت ساتی خنکانی ئەو مرۆڤە فلیمبەرداری بکەن:
ئێستا ئیتر
بە دیار پەڕەیەکی ساردی
فەیسبوکەوە ..
بە بیجامە و
یەک دنیا نەخۆشییەوە ..
فریای هیچ شتێ ناکەوم ..
هەموو شتێکیش بێ بەهایە .
تەنها چاوەڕێی زریانێ ئەکەم بمبا ..
ڕزگارم کا لەم دنیایە …

٢

ئەم ئێوارە
نمە بارانی ئيشقت تەڕی کردم
بە دەم پياسەی ئێوارە پاييزێ، ورتە ورتی ميلۆدييەک مەستم دەکا
بە نەشئەی نەسيمی غوربەتەوە لە شەققەی باڵی ئەوين دەدم
گرێ کوێرەی تەمەنی نەهامەتی دەکەمەوە
کەچی لە دوورەوە
کە گومانەکانت دەبينم هێزم لێ دەبڕن
شۆک و وڕ دەبم
ئەو گومانانە لە هەگبەی ترسەوە هاتوون
لە خەرەندی ئاڵاندووی
لە گومانەکانت دەبمە کۆڤيد ١٩
دەبم بە تارماييەک برسێتی دێنم
دەبم بە جەنگی سێيەمی جيهانی
لە گومانەکانت خۆ بە شەپۆلە بێبەزەييەکانی دەريا سەر شێت و هاروهاجەکان دەبينم
لە گومانەکانت دەبمە مۆتەکە بۆ جەستەی مرۆڤ، دەبمە خەونێ لە روئيام هەڵبێن
لە گومانەکانت ئيدی لە حەرفەجوانەکانم رادەکەم و خۆ لە تونێلێکی بێدەرەتان دەبينم و ون دەبم
لە گومانەکانت ئيدی قەڵەم لێم ياخی دەبێ و چيدی هاو رێی و هاوسەفەريم ناکا نا
کچێ ….ژنێ
تۆ دەزانی .. سەفەری بێ تۆیی پوکانەوەی رۆحە، بۆ بەو گومانانەت ئەو هەستە ناسکە لە تەلبەندی زيندان دەنێی
بە گومانەکانت ئيدی پێکەنينەکان بە مڕومۆچی لە دايک دەبن و نەشونما دەکەن، ئەو دەمە منيش دەبم بە پارچەيەک لە گومانەکانت
لە گومانەکانت خۆم لا قێزەون دەبێ و دەخليسکێم بە سەر يانەو باڕی شەوانەدا، هەر جارەی دەست لەملی سۆزانييەک دەکەم
لە گومانەکانت لە بەر تيشکەڵانی خۆرا تاريکستان دەبينم و لە شەوەزەنگيش دێوەزمە ئەنجن ئانجنم دەکا و هەر پەلێکم بە دەم نەهەنگێکەوەيە
دەبمە هەناسە و هەنسکی رەوينەوەی گومانەکانت دواجار دەفڕم دەبمە کەنارييەک بۆ بەردەم پەنجەرەکەت و ئاوازی خۆشترين گۆرانێت بۆ دەچڕم
دەبمە شيعرێ کە دڵت پێی خۆشە ، دەبمە شنەيەک و بە شێنەیی باوەشێنت دەکەم
دەبمە ئۆخەيەک بۆ هەتاهەتايە بە سەر باڵی ئارامييەوە پشووی تەمەن بدەی
پێکەوە ژيان بکەين ژيان ، خۆشمدەوێی خۆشەويسترين کەسم

ئەڵمانيا
٢٧ / ١١ / ٢٠٢٢

بێ ئەوەی ئاگات لە خۆت بێ ،
مۆبایلەکەت پڕە لە ژمارەی ئەو کەسانەی
کە تا ئەمریت نە زەنگێکیان بۆ ئەکەیت و
نە زەنگێکت بۆ ئەکەن ،
کەچی
نە ئەیانسڕیتەوە و
نە ئەتسڕنەوە ..!

کانتۆرەکەت ،
پڕە لەو جلانەی
کە بە درێژایی ساڵ ،
جارێکیش لەبەریان ناکەی ..

ڕۆژانە ،
لە سەر جادە ،
دەیان کەس دووبارە ئەبینیتەوە ،
نە ئەزانی ناویان چییە و
نە ئەزانن ناوت چییە …

ئەو شتانەی هەوڵیان بۆ ئەدەیت و
ماندوو ئەبی و
خەمیان بۆ ئەخۆی ،
دەستیشت بکەون ، نازانی چییان لێ بکەی ..
وەک شتەکانی تر ، لە گۆشەیەکا فڕێیان ئەدەی ..!

لە هوشیاریتا
بێ ئاگاتریت هەتا ئەو کاتانەی خەوتووی ..

بە تامەزۆییەوە
چاوەڕێی داهاتوو ئەکەی ..
بە بێ ئەوەی ئاگات لەوە بێ
کە داهاتوو یەک دنیا نەخۆشی و
ناخۆشی و
مردنی بۆ هەڵگرتووی …

بێ ئەوەی ئاگات لە خۆت بێ ،
بەردەوام زەبری کاریگەر ،
لە دڵ و دەروونت ئەدەی ..
بە نرخترین شت کە کاتە ..
کە تەمەنتە ،
لە هیچا خەساری ئەکەی ..

بێ ناسنامە بۆ بڕوانامەی پرۆفیسۆر
مەبەست لە نووسینەوەی ژیاننامە، نووسەران، ڕۆشنبیران، سیاسی و سەرکردە، بیرمەند جار هەیە کەسێکی ئاسایش دەفتەری ڕۆژانەی دەنووسێتەوە، ئەو جۆرە نووسینانە بایەخی مێژوویان هەیەم بە هۆی ئەوەی باسی مێژووی سیاسی وکۆمەڵاایەتی وکوڵتووری سەردەمێکمان بۆ دەگێڕێتەوە.
ژیاننامە، بیرەوەری، خود نووسینەوە ئۆتۆبیۆگرافیا، یاداشت نامەی ڕۆژانە، یاداشتی کەسی بریتین لە هونەری گێڕانەوە جۆرێکن لە پەخشان. زۆرێک لە ژیاننامەو بیرەوەری نووسەران هەن بە ڕۆمان ناوزەد کراون بەرهەمەکانی لامارتین، مەکسیم گۆرکی، هەروەها ڕۆمانی گەڕان بۆ کاتی لەدەست چووی مارسیل بروست، هونەر مەند لە لاتافی لاویدای جەیمس جویس، خوود نووسینەوەن، پۆلینکراون بۆ ئەدەبی ئۆتۆبیۆگرافیا، نموونەی ژیاننامەکانی بنیامین فرانکلین، دان پیانانی ژان ژاک ڕۆسۆ، ئیدوارد جیبۆن١، هەر یەک لەوانە کاریگەریان هەبووە بەسەر ئەدەبی نەتەوەکەیان، بیرەورییەکانی د. باسیرە بۆ ئەدەبی کوردی ئەگەر لەوانە باڵاتر نەبێت، بێ شک نزمتر نییە. وینستۆن چەرچلی سەرۆکی بەریتانیا بە هۆی کتێبی جەنگی دووەمی جیهانی مێژووەکە باس لە بیرەوەرییەکانی لەم جەنگەدا دەکات، لە ساڵی ١٩٥٣ خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی پێ بەخشرا٢. بیرەوەرییەکانی د. باسیرەش سەر ڕێژە لە جەنگ، لە هەرشوێنێک بووە، بۆ بەردەوامی ژیان لە جەنگدابووە.
لە دوای ڕاپەرینی بەهاری ساڵی ١٩٩١، لە باشووری کوردستان، ئیدی لێروە لەوێ خەڵکانێک بەتایبەت سەرکردە ولێپرسراوان و چەندین کەسێتی باس لە ئەزموونی ژیانی پێشمەرگایەتیان دەکەن. لێ چونکە زۆربەیان ڕاستگۆیانە نەنووسراونەتەوە، هەر یەکە و بەپێی بەرژەوەندی حیزبی و شەخسی و تارمایی ڕق وکینە و دووژمنایەتی زاڵە بەسەریاندا، بۆیە سەرچاوەی متمانەو باوەڕ نیین.
یەکێک لەو ژیاننامانەی خوێندمەتەوەو سەرنجی ڕاکێشام بەرتراجیدیاو ڕاستگۆیی و سادەیی و ژیانی تاڵ و سوێری نووسەرەکەی کەوتم. ڕاستگۆیی لە ژیاننامەکەی د. سالار باسیرە بوو، کە مێژووی وردو درشتی چۆنییەتی ژیان وگوزەرانی خۆی و ماڵباتی و باپیرانی، مێژوو و جوگرافیای ڕووداوەکانی باسکردووە، هەر ئەوەش بووە هۆی ئەوەی ئەم چەند دێرەی بۆ بنووسم.
نووسەر دەستی خوێنەر دەگرێت، قۆناغ بە قۆناغ، کۆڵان بەکۆڵان، گوند بەگوند، شارو شار، وڵات بەوڵات بە نێو ڕووداوەکانی ژیانیدا دەیگێرێت، ژیاننامەکە فیلمێکە پیشانی خوێنەری دەدات.
نووسەر لە هەر قۆناغێکی ژیانیدا مێژووی کۆمەلایەتی، کوڵتووری، سیاسی ، ئابووری ئەو سەردەمە دەگێرێتەوە، تیشک دەخاتە سەر تاریکایی و ڕۆشنی دەکاتەوە بە بەڵگە و دیکۆمێنت و وێنەو مەیدانی.
پە پێی بیرەوەری نووسەر دەمان گەڕێنێتەوە بۆسەرەتای شەستەکانی سەتەی ڕابردوو، وەک خۆی گەڕەکە هەژار نشینەکان، کۆڵانە قوڕاوییەکانی شاری سلێمانی، لە نێو بازاردا چۆن ژیانی گوزەراندووە، چۆن خوێندویەتی، وێنەکانی، بارودۆخی سیاسی و شەڕو شۆڕ حوکمی خوێناوی زەعیم سەدیق بەریەک کەوتنەکانی نێو شار دەگێڕیتەوە.
لایەنێکی گەشی بیرەوەرییەکان ئاماژە کردنە بە بەیەکەوە ژیانی نەتەوەو ئاینە جیاوازەکانی شار مێژووەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمی ئیبراهیم پاشای بابان کە چەند خێزانی جولەکەو مەسیحی و موسڵمان لەم شارەدا ژیاون. لەو سەردەمدا ژیان سادەو ساکار بووە، مرۆڤەکان ئاشتیخوازو لێبووردەبوون، هاوکارو هاوخەم بوون لەکاتی شین و شایی. ( منیش دەپرسم چەند لە نەوەکانی جولەکەو مەسیحی و ماڵباتە ڕەسەنەکانی شار لە ئێستادا ماون لەم شارەدا ).
خوێنەر بەر کەرەستە و پێداویستییە کۆنەکانی ژیانی ڕۆژانە دەکەوێت، بەر مێژووەک دەکەوێت کە سیمای شارستانی وپێشکەوتنی کۆمەڵگەن، سەرەتای سەتەی بیستەم بە هۆی حاکمی ئینگلیز مێجەرسۆن چاپخانە، سینەما، وێنەگرتن، سەیارە دەهێنێت بۆ شار، چەندین ڕۆژنامەو گۆڤار دەردەچن هەموو ئەوانەش سەرچاوەی هۆشیاری و پێشکەوتنی مرۆڤن.
نووسەر خاوەنی کوردستانی مەزنە دابەشکراو بۆ چوار پارچە ، لەسایەی دەسەڵاتی داگیرکەر بێ ناسنامەیە، هەر ئەوەشە وا دەکات بەر شاڵاوی ڕاگواستن وئاوارەیی ودەرکردن بێت لەسەر ماڵ و حالی خۆی، کە نەتوانێت خوێندن تەواو بکات بۆ دابینکردنی بژێوی سەختی ژیان ناچار بووە کەسابەت بکات، زۆر ڕاستگۆیانەو بوێرانە باسی هەژاری ومەرگەساتی ژیانی خۆی و خێزانەکەیان دەکات، ئەوەش بەڵگەی ڕەوشت بەرزی وڕاستگۆیی دکتۆرن.
لە تەمەنێکدا ڕوو لە هەندەران دەکات تازە پێدەگات، هیوای بەژیانە بۆ ئەم هیوایە تێدەکۆشێت، لە تاراوگە بەر شارستانییەتێک و کۆمەڵگەیەکی نوێ و نامۆ دەکەوێت، زمان نازانێت و نەشارەزا بێ کەس و بێ ڕینمایکار تاق وتەنیا، لەگەل ئەوەشدا کۆڵ نادات بۆ هیواو ئامانجەکانی تێدەکۆشێت، تێکەل بە کۆمەڵگە دەبێت، هاوڕێ و دۆست دەدۆزێتەوە، زمان فێردەبێت، کاردەکات، دەخوێنێت، زەواج دەکات. لەسەرتادا ژیانی سەختە بۆ باشتر کردنی ژیان کرێکاری دەکات، زەحمەتی زۆر دەکێشیت، دواجار قۆناغە سەختەکان تێدەپەڕێنێت. هەمیشە لەململانێ دایە لەگەل ژیان بۆ گەیشتن بە قۆناغێکی گەش ونوێتر، تارمایی تراژیدیاش هەردەم بەدوایەوە بووە، دایک کۆچی دوایی دەکات، براکان کۆچی دوایی دەکەن. ژیانی نوێ پێک دەهێنێت. بۆ لێکۆلینەوەی سیاسی دەچێتە وڵاتانی ئەمریکای لاتین نیکاراگوا، تێکەڵ بە شۆڕشگێڕان دەبێت. لە ئەڵمانیا چاڵاکوانی سیاسی دەبێت لە زۆرێک لە کۆرو کۆبونەوەوچاڵاکییە سیاسییەکان دژ بە هێرش و سیاسەتی داگیرکەران بۆ سەر کوردستان بەشدار دەبێت، دوای ئەم هەموو هەورازو نشێوە بڕوانامەی پرۆفیسۆر بەدەست دەهێنێت و دەبێتە خاوەن ناسنامەی ئەڵمانی.
بە هێوای خزمەتکردن بۆ نیشتمان هەرێمی کوردستان، دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی شوێنی لەدایک بوونی و یادەوەری سەردەمی مندالێتی کۆڵانە قوڕاوییەکانی شار. لێ حەیف تەواوی شار بە شەقام و گەڕەک و گۆڕاون، بینای بەرزی هەور بڕ بیناکراون، تەواوی کۆمەڵگەش گۆڕاوە، سیمای غەریب و کەس ناناسێتەوە. بەر هەموو ئەم شتانە دەکەوێت: ژینگەیەکی تەواو حیزبی، زانکۆو سەنتەری زانستی چەق بەستووی ژێر هەیمەنەی حیزب، سیستمی ئیداری نارێک، گەندەڵی لە تەواوی شادەمارەکانی یەکە ئیداری و بوارەکانی ژیان و بازاڕ، نا عەدالەتی، مۆدیلی ڕاپۆرت نووسین وملشکاندنی ئەویترو بۆ گەیشتن بە پلەی بەرزتر سەرکەوتن بەسەر پشتی ئەویتر،بەرتیل ودیاری مۆدیلێک بۆ حوکمڕانی و کار ئاسانی. دوای ماوەیەک دکتۆر ناتوانێت لەم فەزایەدا ژیان بکات بۆیە بەناچاری دەگەڕێتەوە بۆ تاراوگە.
نووسەر لەگەلێک وێستگەی ژیاندا تووشی مەترسی ژیان ومەرگ بۆتەوە، وێستگەی زۆر هەن باسیان لێوەدەکات، بۆ نموونە کارکردن لە کەیسی ئەنفالەکان مەیدانی بەدیدارو سەردان لێکۆلینەوەیان لەسەر دەکات، کتێبی لەسەر دەنووسێت، بۆیە من بیرەوەرییەکانی دکتۆر باسیرە بە سەرچاوەیەکی بە نرخ وباشتروڕاستگۆی دەبینم، دەکرێت ناوەندەکانی لێکۆلینەوە، توێژەران ، مێژوونووسان، ئەدەب دۆستان، بە بایەخەوە سوودی لێوەربگرن. هیوادارم هەر تاکێکی کورد ئەم بیرەوەرییانە بخوێنێتەوە دڵنیام تا ئەبەد چێژ وگاریگەری لەبیر ناچێتەوە، من نامەوێ زۆر درێژدادڕی بکەم تەواوی کتێبەکە شەن وکەو بکەم، ئەوەی من باسمکرد، چەند نموونەیەکی گرنگ و پڕ بایەخی نێو ئەو کتێبە بوو، باقی کتێبەکە بۆ خوێنەر جێ دەهێلم بیخوێنێتەوە خۆی بچێتە نێو دەقی کتێبە کەو ئاوێتەی ڕوداوەکان بێت، دڵنیام خۆی لەزۆرێک لە وێستگەکانی ئەم بیرەوەرییەدا دەبینێتەوە.

سەرچاوە
١ – چەشەو چەشنە ئەدەبییەکان. د. حەمە مەنتک. کتێبخانەی مەم و زین/ هەولێر ٢٠١٩
٢ – ویکیپێدیا- وینستۆن چەرچل

دیمانەی خەلیل کەیوان لە بەرنامەی پرسیار لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید کۆکراوەتەوە
خەلیل کەیوان: بۆچی ناڕەزایەتییەکانی کوردستان زووتر لە ناوچەکانی دیکەی ئێران گەیشتە قۆناغی ڕاپەڕین؟ ڕژیم دوای بانگەشەی بۆ کوردستان بە دوای چ ئامانجێکەوەیە؟ پێویستە چی بکرێت بۆ پشتیوانی لە ناڕەزایەتییەکانی کوردستان؟ ئایا بەشداری حزبە چەکدارەکان لە کوردستان سیاسەتێکی دروست بووە؟ لە چ هەلومەرجێکدا فەرمانی چەک و ڕاپەڕینی چەکداری دەدرێت؟ ئەم پرسیارانە لەگەڵ حەمید تەقوایی تاوتوێ دەکەین.
حەمید تەقوایی کوردستان لە بەشەکانی دیکەی ئێران یەکگرتووترە لە دژی نیزام. ئەم بەشەی وڵات بە کردەوە لە قۆناغی ڕاپەڕینی شارەکاندایە. بۆچی شۆڕش لە کوردستاندا گەیشتووەتە ئەم ئاستە پێگەیشتنە و بۆچی ڕژیم بە بەراورد لەگەڵ بەشەکانی دیکەی ئێران پەنای بۆ توندوتیژی زیاتر بردووە لە کوردستان؟
حەمید تەقوایی: پێموایە ئەمە چەند هۆکارێکی هەیە. هۆکاری یەکەم ئەوەیە کە شۆڕش و خەبات لە کوردستان لە دوو مانگی ڕابردوودا بەرفراوانتر و هێرشبەرانەتر بوو لە چاو شارەکانی دیکەی ئێران. مانگرتنی سەرتاسەری کە لە لایەن حیزبەکانەوە بانگەوازی بۆ دەکەن، لەوانەش حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، چەندین جار لە کوردستان ئەنجام دراون و ئەم مانگرتنانە تا ئێستاش بەردەوامن. لە لایەکی دیکەوە لە ڕێوڕەسمەکانی یادکردنەوەی گیانبەختکردووەکان، وەک ڕێوڕەسمی چلەی مەهسا لە سەققز و ئازیزانی دیکە، کۆبوونەوەی هەزاران و چەند دەیان هەزار کەسی لە کوردستان ڕێکدەخرێن. هەروەها شەڕی شەقامەکان لە شارە جۆراوجۆرەکان، دەستبەسەرداگرتنی ناوەندە حکومییەکان و هتد، لە دوو مانگی ڕابردوودا لە دوای شۆڕشەوە بە بەردەوامی لە کوردستان بەردەوام بووە. بۆیە خاڵی یەکەم ئەوەیە کە کوردستان لە مەیدانی خەبات دژی کۆماری ئیسلامی زۆر زیندووتر و پڕجۆشتر بووە. هۆکاری مێژوویی هەیە بۆ ئەوەی ئەمە وابێت. خەبات لە کوردستان مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە. لە شۆڕشی ١٣٥٧دا لە کوردستاندا شاهیدی ئەو جۆرە خەباتانە بووین. پێش ئەوە لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان چەکیان هەڵگرت و دژی هێزەکانی سەرکوت وەستانەوە. هەروەها پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە کوردستان کۆمەڵگایەکی حزبییە، لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی کوردستان، لایەنە چەپ و کۆمۆنیستەکان، لایەنەکانی دژ بە حکومەت، چالاکن و بنکەیەکی جەماوەرییان هەیە. هه ڕوه ها چه ککردن و هه ڵگرتنی چه ک به شێکه له نه ڕیت و کولتووری خەباتکارانەی خه ڵکی کوردستان. هەموو ئەمانە ئەو فاکتەرانەن کە وایکردووە لە کوردستان دۆخێکی وامان هەبێت.
خاڵی دواتر ئەوەیە کە حکومەت بە هێرشکردنە سەر کوردستان هەوڵدەدات ئەو پرسە بکاتە شەڕی ناوچەیی پارێزگا سنوورییەکان. وەک دەبینین چەندین جار بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک هێرشی کردووەتە سەر ناوەندەکانی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق بەو هیوایەی ناچاریان بکات وەڵامی چەکداری وەربگرنەوە. ڕژیم هەوڵ دەدات پرسی جوداخوازی، پرسی شەڕی فارس و کورد، شەڕی نەتەوەیی و هتد ئاگرەکەی خۆشبکات و شۆڕش بکاتە جۆرێک لە ململانێی بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا، بۆ جۆرێک لە شەڕی ناوخۆ.
و لە کۆتاییدا دوا خاڵ ئەوەیە کە دەسەڵات دەیەوێت عەقڵی گشتی بە لڕێداببات و میتۆدەکەی تاوانی ترسناکە. وەک تەقەکردن لە فڕۆکەیەکی نەفەرهەڵگری ئۆکرانی لە مانگی یەکی ساڵی ١٣٩٨. لە شۆڕشی ئێستادا سووتاندنی زیندانی ئەوین نموونەیەک بوو و هێرش بۆ سەر شا چێراغ نموونەیەکی دیکە بوو. ئێمە شاهیدی کوشتارین لە کوردستان. ڕێژیم دەیەوێت لەگەڵ ئەنجامدانی تاوانە زەبەلاحەکانی بەناو ڕووخساری کێشەکە بگۆڕێت و جگە لە ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی سەر شەقامەکان، سەرنجی خەڵک بۆ پرسەکانی دیکە ڕابکێشێت. و بەم شێوەیە دەستەواژەیەکی تر و گوتارێکی تر و زەمینەیەکی تر بۆ بانگەشەکانی خۆی بدۆزێتەوە. ئەمانە هەموو هۆکارێکن کە بوونەتە هۆی هێرشی دڕندانەی حکومەت بۆ سەر کوردستان.
خەلیل کەیوان: ڕژیم بە ئامانجی جیاکردنەوەی کوردستان لە پارچەکانی دیکەی ئێران، پڕوپاگەندەی بەرفراوانی دەستپێکرد. هەوڵێکی زۆری بۆ گەیاندنی حزبە چەکدارە کوردییەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی خەرج کرد، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. ئامانجی ڕژیم بەم سیاسەتە چییە؟
حەمید تەقوایی: بەڕای من حکومەت دەیەوێت جۆرێک لە شەڕی چەکداری بەسەر خەڵکی کوردستاندا بسەپێنێت. لە زاهیدانیش هەمان شتى کرد. بەڵام حیزبە چالاکەکان لە کوردستان زۆر زیرەکانە مامەڵەیان کرد و نەکەوتنە ئەو تەڵەیەوە. بەڵکو خەڵکیان ئاگادار کردەوە و وریایان کردنەوە کە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی پلانی حکومەتە لەم قۆناغەدا. لە زاهیدانیش، ڕژیم هەمان شتی کرد و شکستی هێنا. ئامانجێکی دیکەی ڕژیم “تۆمەتبارکردنی” لایەنە چەکدارەکان بە جوداخوازی و دروستکردنی دووبەرەکی لە ڕیزەکانی شۆڕشدا بوو. ئەم فێڵەش کاریگەری نەبوو. وەڵامی خەڵک ئەوە بوو کە “کوردستان چاو و ڕووناکی ئێرانە”، “کوردستان، زاهیدان، پەیوەندیتان پیرۆز بێت” یان دروشمی ئەم دواییە “بەلووچ، کورد، ئازەری، ئازادی و یەکسانی” بوو. بەم شێوەیە ئەم پیلانگێڕییە بە تەواوی پووچەڵکرایەوە. لە زاهیدان ڕژیم پێی وابوو دوای ئەو هەینییە خوێناوییە خەڵک دادەخەن، لە کاتێکدا بە پێچەوانەوە ناڕەزایەتی جەماوەری بەردەوام ڕۆژانی هەینی دووپات دەکرایەوە. لە کوردستانیش بە هەمان شێوە. هێرشی دڕندانەی ڕێژیم نەک تەنیا خەڵکی کوردستانی بێدەنگ کردووە و پاشەکشەی پێنەکردون ، بەڵکو بە پێچەوانەوە ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی شارەکانی کوردستان بەربڵاوتر و ڕادیکاڵتر بووە.
خەلیل کەیوان: لەم دواییانەدا کۆمەڵێک لە مەلای سوننە، یان مامۆستایان بە زمانی کوردی، باسیان لە پێویستی ڕیفراندۆم بۆ دیاریکردنی ڕژێم کردووە. مەولوی عەبدولحەمید ئیمامی جومعە زاهیدان پێشتر داوای ڕیفراندۆمی بەرزکردبووەوە. بیرۆکەی ئێوە چییە لەم بارەیەوە؟
حەمید تەقوایی: پێشتر چەندین جار ڕیفراندۆم لە لایەن لایەنە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە پێشنیار کرابوو. بەڵام هەم ئەوکات و هەم ئەمڕۆش ئەم بابەتە بەتەواوەتی پەیوەندی بە خەبات و ناڕەزایەتیی خەڵکەوە نییە و بەتایبەتی ئەمڕۆش بەو شۆڕشەی کە لە شەقامەکاندا دەگوزەرێت، چ لە کوردستان و چ لە شارەکانی دیکەی ئێران. تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە پرسی دەسەڵاتدارێتیەوە هەیە، بەزۆری پێشنیاری ڕیفراندۆم دەکرێت بۆ دیاریکردنی سیستمەکە دوای ڕووخانی حکومەتێک، یان لە هەر حاڵەتێکدا گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی سیستەم و حکومەتێک. تەنها لەم حاڵەتەدا هێزێکی چارەنووسسازە و بۆچوونی خەڵک بۆ ئەو بەدیلە خوازراوە ڕادەکێشێت کە لە پرۆسەی شەڕکردن بۆ ڕووخاندنیدا کاریگەری و شکۆیەکی کۆمەڵایەتی بەدەستهێناوە.
کەواتە ئەمڕۆ لە هەر گۆشەیەکەوە سەیری بکەن، لە کاتێکدا هێشتا شەڕێکی ژیانی هەیە، شەڕێک بۆ مانەوە چ لەلایەن خەڵک و چ لەلایەن حکومەتەوە، قسەکردن لەسەر ڕیفراندۆم تەنها دەتوانێت سەرنج بۆ بابەتێکی خەیاڵی و مەحاڵ بەلاڕێداببات.و واقیعیەتی پرۆسەی ڕووخاندنی حکومەت خاو بکاتەوە.
ئەمڕۆش ئەو هێزانەی وەک مەلا و مامۆستا و پیاوانی ئایینی سوننەکان پەرە بە ڕیفراندۆم دەدەن. ئەمەش جێگەی نییە. ئەم شۆڕشە ناڕەزایەتی یان دژایەتی خوێندنەوە یان ئەم جۆرە مانۆڕەی هێزە ئایینییەکان لە هیچ ئاستێکدا قبوڵ ناکات. دژە ئایین بوون لە ناوەڕۆکی ئەم شۆڕشەدایە، جا سوننە بێت یان شیعە یان هەر چینێکی تری ئایینی. ئەم شۆڕشە دەیەوێت دەستی ئایین لە حکومەت، لە ژیانی کۆمەڵایەتی خەڵک، لە ژیانی تایبەتی خەڵک، لە پەروەردە، لە یاسا و لە هەموو شوێنێک ببڕێت، و کۆمەڵگە لە ئاین پاک بکرێتەوە. وە ئەمەش لایەنێکی ترە کە پلانی ڕیفراندۆم لەلایەن مەلا سوننەکانەوە ناکاریگەر و بێهودە دەکات.
خەلیل کەیوان: خۆشبەختانە بزووتنەوەیەکی بەرفراوان لە سەرتاسەری ئێراندا بۆ پشتیوانی لە خەباتەکانی گەلی کوردستان پێکهاتووە. هەروەها ڕێکخراوەکانی ئۆپۆزسیۆن چالاک کراون. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران، سازمانی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و ناوەندی هاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران و لاوانی گەڕەکەکانی تاران داوای مانگرتنی گشتی و ناڕەزایەتی سەرتاسەریان کردوە بۆ ڕۆژی پێنجشەممە، سێهەمی ئازەر، لەپشتیوانی خەڵکی کوردستان. لەگەڵ فراوانتر بوون و یەکگرتوویی ڕیزی ناڕەزایەتییەکان، حکومەت توندوتیژی زیاتر دەبێت. کوژرانی سەدان کەس، دەستگیرکردنی بەربڵاو، کارەساتی زاهیدان، هێرشکردنە سەر زیندانەکانی ئەوین و شاهچەراغ، ئێستاش لەشکرکێشی بۆ سەر کوردستان. ئایا مانگرتن و ناڕەزایەتی بەتەنها دەتوانێت ئەم خولە توندوتیژییە بوەستێنێت؟
حەمید تەقوایی: خاڵی یەکەم ئەوەیە کە حکومەت هەموو ئەو توندوتیژیەی کە باست کرد ئەنجامی داوە و تاوانی خراپتر و قێزەونتریش ئەنجام دەدات. هیچ گومانێکت لەم بابەتە نەبێت. بەڵام مەسەلەکە ئەوەیە، ئایا ئەم دڕندەییە کاریگەری هەبووە؟ تەنانەت خەباتی خەڵکی خاو کردووەتەوە؟ بەڕوونی وەڵامەکە نەخێرە. نەک هەر شایەتحاڵی ترساندن و دانیشتنی خەڵک نین، بەڵکو تەواو پێچەوانەی ئەوە دەبینین کە خەباتی خەڵک هەر ڕۆژە قووڵتر و فراوانتر و بەهێزتر بووە و چین و توێژی زیاتری کۆمەڵگاش پەیوەندییان بە شۆڕشەوە کردووە. بۆیە لە ڕوانگەی سیاسی و ستراتیجییەوە، هەموو ئەم تاکتیکانەی حکومەت کە باست کرد هەموویان بێ جیاوازی شکستیان هێناوە. ڕۆژانە تەقە لە خەڵک دەکرێت، بەڵام لە مەراسیمی پرسە، لە حەوتەکان، لە چلەکاندا، دەبینین کە جەماوەرێکی گەورەتر دێنە سەر شەقامەکان بۆ یاد و یادکردنەوەی گیاندووەکان و ئەم پرۆسەیەش بەردەوامە بۆ بەرژەوەندی شۆڕش و بە زیانی حکومەت بووە. وەک خەڵک دەڵێن “هەر کەسێک بکوژرێت هەزار کەسی لە دوای خۆی بەجێدەهێڵێت”.
بۆیە خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ڕژیم بەو هەموو دڕندەییەی کە بەکاری هێناوە، نەلە کوردستان و نە لە شارەکانی دیکەی ئێران سەرکەوتوو نەبووە.
خاڵی دوای پرسیارکردن ئایا مانگرتنەکان دەتوانن کاریگەر بن؟ دەبێ وا بێت. دەبینیت جیاوازی بنچینەیی نێوان مانگرتن و خۆپیشاندان و گردبوونەوەی سەر شەقامەکان ئەوەیە کە ئابووری دەوەستێنێت و حکومەت لە ڕووی ئابوورییەوە ئیفلیج دەکات. بەسە تەنها خەیاڵ بکەین کە کرێکارانی کەرتی خزمەتگوزاری، میترۆ، هێڵی ئاسن، پاس، کرێکارانی شارەوانی بۆ ماوەی دوو هەفتە مانگرتن بگرن. دیارە کۆمەڵگا ئیفلیج بووە و حکومەت دەکەوێتە سەر ئەژنۆ. بەڕای من دەسەڵاتی مانگرتن لێرەدایە، هەر بۆیەش هەر لە یەکەم ڕۆژەوە، هەر لەو ڕۆژەوە کە ئەم شۆڕشە دەستی پێکرد، جەختمان لەسەر گرنگی مانگرتن کردەوە و خۆشبەختانە ئەمڕۆ شاهیدی دروستبوونی مانگرتن لە کەرتە جیاجیاکانداین، لە کوردستان و لە شارەکانی تریشدا.
هەروەها بانگەوازی مانگرتن بۆ سێیەم ڕۆژی ئازەریش بەتەواوی هەمان ئامانجی ئیفلیجکردنی حکومەت پەیڕەو دەکات. دەبێت بتوانین بەرەی نوێ لە دژی حکومەت بکەینەوە. خۆپێشاندان و گردبوونەوەی شارەکان بەربڵاوتر بێت، بەرفراوانتر بێت، بگاتە ئاستی سەدان هەزار و ملیۆنان، گومانی تێدا نییە، بەڵام هاوشان لەگەڵیدا مانگرتنی گشتی لە کەرتە کرێکارییەکان، کرێکاران ، فەرمانبەر، بازرگان، مامۆستا، قوتابی، قوتابی لە هەموو شوێنێک و ڕاگرتنی چەرخی ئابووری. بەڕای من ئەم دوو شێوازی شەڕە پێکەوە و بە تەبایی دەتوانێ زەربەی کۆتایی لە حکومەت بدات و ئەم تاوانکارانە بڕوخێنێت.
خەلیل کەیوان: ڕۆڵی چەک لەم کارەدا چییە؟ کەی فەرمانی ڕاپەڕینی چەکداری دەدرێت؟
حەمید تەقوایی: گومانی تێدا نییە کە دواجار کۆمەڵگا دەبێت چەک هەڵبگرێت. ئەم جەنایەتکارانە بە خۆپیشاندان و مانگرتن ناڕوخێن. لە کۆتاییدا ڕاپەڕینی شارمان دەبێت، هێرشمان دەبێت بۆ سەر ناوەندە حکومییەکان، هێرشیشمان دەبێت بۆ سەر ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و هتد. ئێمە بەم ئاراستەیە دەڕۆین، بەڵام پێویستە شتێک لەبەرچاو بگیرێت: چەکدارکردنی شۆڕشێک جیاوازە لە شەڕی پارتیزانی، شەڕی چریکی و شەڕی ناوخۆ. پڕچەککردنی شۆڕش کاتێک مانای هەیە، کاتێک کاریگەرە، کاتێک کار دەکات، ئەوکاتە کاریگەری دەبێت کە پشت بە بەشێکی مەزنی کۆمەڵگا دەبەستێت کە لە ئێستادا بە فۆرمەکانی تر خەبات دەکەن. واتە ئەگەر بە خەیاڵتدا بێت خۆپیشاندانی سەدان هەزار یان ملیۆنان کەس لە شەقامەکاندا هەیە، ئەوا ڕاپەڕین و هێرشێکی چەکداری مانای هەیە، چونکە دەسەڵاتی قەرەباڵغی پشتیوانی لێدەکرێت. ئەگەر وا نەبێت، ئەگەر وا گریمانە بکەیت کە بەشێک لە کۆمەڵگا لە ئاستی خۆپیشاندانی چەند سەد کەسێک یان زۆرترینی چەند هەزار کەسێک چەک هەڵبگرن، ئەوانی دیکە کە ناتوانن بەشداری ئەو بزووتنەوەی چەکدارییە بکەن، چالاک نابن ، دەکەونە پەراوێزەوە، دەبنە چاودێر ، هەرچەندە لەنگری لەهێرشی چەکدارانەش دەکەن، بەڵام بەشداری خودی بزووتنەوەکە ناکەن. لە ئەنجامدا ئەوەی دەتوانێ ڕاپەڕینی چەکداری و گورزی کۆتایی بێت، دەگۆڕێت بۆ جۆرێک لە شەڕی چریکی ، پارتیزانی سەرشەقام کە دواجار حکوومەت دەتوانێت شکستی پێبهێنێت. ئێمە تەنها کاتێک دەتوانین ڕاپەڕینێکی چەکداری سەرکەوتوومان هەبێت کە کۆمەڵگا چەک هەڵبگرێت لەسەر بنەمای شەپۆلێکی ناڕەزایەتی جەماوەری، لە شێوەی مانگرتنی سەرتاسەری و خۆپیشاندانی بەربڵاوی شارەکاندا. هەر لەبەر ئەم هۆکارانە، پێموایە ئەمڕۆ چ لە کوردستان بێت یان لە شارەکانی تر، هێشتا کاتی ڕاپەڕینێکی چەکداری نەهاتووە، بەڵام دەبێت لە ئاسۆی کۆمەڵگادا هەبێت، لە دیدگای کۆمەڵگادا هەبێت و پێویستە بێت کەخەڵکیش بزانن کە، لە کۆتاییدا، ئەبێت بە ڕاپەڕینێکی چەکداری کاری حکومەتی کۆتای پێ بهێنیت.
خەلیل کەیوان: بەڕای ئێوە هەڵوێستی شۆڕش چییە؟ تێڕوانینی دۆخەکە چۆن دەبینیت؟
حەمید تەقوایی: پێموایە هەندێک هۆکار کە لە چەند هەفتەی ڕابردوودا تێبینیمان کردووە گرنگ و بەرچاون لە هەڵسەنگاندنی دۆخی ئێستادا. یەکێکیان ڕاپەڕینی شارەکانە کە نمونەیەکی دیار بوو لە شارەکانی کوردستان و لە شارەکانی تریش شاهیدی ئەوە بووین. ڕاپەڕین واتە بەربەست خستنە سەر شەقامەکان، هێرشکردنە سەر ناوەندە حکومییەکان، کۆنترۆڵکردنی هەندێک گەڕەک، هێرشکردنە سەر دەرکەوتە حکومییەکان وەک وێنە، لافیتە، تابلۆ و ئاڵای حکومەت لە شەقامەکان، گۆڕینی ناوی شەقامەکان و دواجار کۆبوونەوەی چەند هەزار کەس کە لە بنەڕەتدا بۆ یادی گیانبەختکردووەکان شان لە پرسەکانیان یان حەوتەمیان یان چلەکانیان ئەنجام دەدرا و لەم کۆبوونەوانەدا لەگەڵ هێزەکانی سەرکوتکەردا پێکدادان دەکرا. ئەمانە هەموو نموونەی نوێن کە پێموایە ئەوە نیشان دەدەن کە کۆمەڵگە لە لایەکەوە دەچێتە قۆناغی ڕاپەڕینی شارەکانەوە، لە لایەکی دیکەشەوە کۆمەڵگە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر دێتە سەر شەقامەکان. هاوکات لەگەڵ ئەم هۆکارانە مانگرتنەکانیش تەشەنە دەکەن. جگە لە مانگرتنی خوێندکاران و مانگرتنی کاسبکاران و بازرگانان، ئێستا شاهیدی دروستبوونی مانگرتن لە زۆرێک لە ناوەندەکانی کرێکارین. لە ئێستادا ئەم مانگرتنانە پچڕپچڕن، واتە لە بەشێکدا بۆ چەند ڕۆژێک بەڕێوەدەچن و کۆتاییان دێت و بەشێکی دیکەش دێتە سەر. بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا ئەمانە سەرەتای مانگرتنی سەرتاسەری و مانگرتنی گشتین. هیوادارم ڕۆژی سێهەمی ئازەر ڕۆژێکی دیار بێت لە پێکهێنانی مانگرتنی گشتی و بەردەوامیش بێت.
بەڕای من تێکەڵکردنی ئەمانە شۆڕش دەخاتە قۆناغێکی نوێی بەهێزەوە و حکومەت لاوازتر و دواکەوتووتر دەکات. ئەم قۆناغە دەکرێ بە قۆناغی مانگرتنی سەرتاسەری و ڕاپەڕینی شارەکان ناوی ببرێت. وەک وتم ڕاپەڕینی چەکداری کاتێک سەرکەوتو دەبێت کە پشت بە جەماوەری جەماوەری سەر شەقام و مانگرتنی سەرتاسەری ببەستێت. بۆیە مەرجی پێشوەختە بۆ ئەوەی شۆڕش بتوانێت دواجار زەربەی کۆتایی بدات و حکومەت بڕوخێنێت ئەوەیە کە زنجیرەیەک مانگرتنی سەرتاسەری و کۆبوونەوەی جەماوەریمان هەبێت لەسەر ئاستی سەدان هەزار و ملیۆنان کەس لە شارەکاندا.
پێموایە ئێمە بەم ئاراستەیە دەڕۆین و بۆ هەر سێ پێشهاتەکان ڕێکخستن و کۆبوونەوە لە گەڕەک و لە کارگە و زانکۆ و ناوەندەکانی کاردا زۆر گرنگە، ئەم جۆرە ڕێکخستنە خەریکە بەرفراوانتر دەبێت. نەک هەر ئەوە، ئەو شورایانەی کە هەمانە، وەک شورای ڕێکخستنی ناڕەزایەتی کرێکارانی گرێبەستی نەوت، شورای هاوئااهەنگی ڕێکخراوە پیشەییەاکانی ڕۆشنبیران، شورا جۆراوجۆرەکان و لێژنە جۆراوجۆرەکانی چالاکانی کرێکاری، ئەمانەش خەریکە چەند هێندە دەبن، دێنە مەیدان و چالاک دەبن. بەڕای من کۆی ئەمانە شۆڕشی ئێمەی گەیاندۆتە قۆناغێکی نوێ و تەواو ئومێدبەخش.
٢ی ئازەری ١٤٠١، ٢٣ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢

لەچەند ڕۆژی ڕابردودا، دادگای کەرکوک بڕیاری سزای چوار ساڵ زیندانی بەسەر دوو مێردمنداڵی دانیشتوی کەلاردا سەپاند، لەسەر بنەمای یاسای ساڵی ١٩٦٩ی حکومەتی عێراق بەپێی مادەی ٣٤٢/٢/ یاسای سزادانی عێراقی تایبەت بە سوتاندی موڵک و ماڵی گشتی. لەهەمانکاتدا ناڕەزایەتیەکی بەرچاو لەبەرامبەر ئەو بڕیارەدا نیشاندرا. ئەم سزادانە بەپاساوی بەشداری ئەو دوو مێردمنداڵە لە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانی دانیشتوانی کەلاردا و هەروەها بەوەی هەڵساون بە سوتاندنی شوێن و ئۆتۆمبیل و موڵکی گشتی.
ئەوەی حاشاهەڵنەگرە و پێویست بە هیچ لێکدانەوەیەک ناکات، ئەم سزایە ڕاستەوخۆ ماناو ئامانجێکی سیاسی هەیە، کە دەسەڵاتی زۆنی سەوز لەڕێگەی دادگاوە دەیەوێت تۆڵە لە جەماوەری ناڕازی شاری کەلار بکاتەوەو بەشێوازی سزادانی دوو مێرمنداڵ پاشەکشەو پەشیمانی بەسەر جەماوەری ناڕازی شاری کەلاردا بسەپێنێت.
ئەگەر وێنای کرداری ئەو دوو مێردمنداڵە لە چوارچێوەیەکدا بکەین، بەو شێوازەی بەشداربونیان بووە لەدۆخێکی تەواو ناڕەزایەتی جەماوەری دانیشتوانی شاری کەلاردا بەرامبەر بە دەسەڵاتێکی میلیشیایدا، بەرامبەر دەسەڵاتی ئەو حزبانەی٣٠ساڵە خاوەنی مێژویەکی وێرانکاری و تاڵانچێتین لە کوردستاندا، ئیتر ناکرێت هیچ تاوانێک لە ئارادا بێت، بۆیە گەر هەر شتێک بەناوی “تاوان”ەوە دەخرێتە پاڵیان، ئەوە “تاوان”ی تەواوی ئەو کەسانەیە کە بەشداریان لە خۆپیشاندانەکانی کەلاردا کردووەو کارێکی بەکۆمەڵی جەماوەریە بۆ نیشاندانی ناڕەزایەتی و داواکاری خواستەکانیان. هەربۆیە دەبینین بەگرتن و سزادانیان، ناڕەزایەتی بە شێوازی خۆپیشاندان و پەیامی ناڕەزایەتی لە میدیاکان و سوشیال میدیادا بەدوای خۆیدا هێناوە. ئەوەی شایانی باسە منیش لەڕیزی ئەو ناڕەزایەتیەدام کە پەرچەکردار دەنوێنێت لەبەرامبەر ئەو دەسەڵات و دادگایەو بڕیاری سزاکەیاندا، بۆیە داوامان ئەوەیە دەستبەجێ ئەو دوو مێرد منداڵە ئازاد بکرێن و هیچ تاوانێک نەدرێتە پاڵیان.
ئێستا ماوە بڵێم ئەم مەسەلەیە تائێرە باشدەبێت گەر تەنها لە دیدگای کردارێکی سیاسی دەسەڵاتی حزبی زۆنی سەوزەوە بۆی بڕوانین، کە دەیانەوێت بەهەر شێوازو جۆرێک بۆیان گونجاو بێت، هێژمونی خۆیان بەسەر دانیشتواندا بنوێنن و بێبەزەییانە سزاکە جێبەجێیبکەن و ژیانی دوو مێرمنداڵ بکەنە قوربانی نەخشەی سیاسی بۆ وەستانەوە بەرامبەر بە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکاندا.
ئەوەی زیاتر مەبەستی منە دەمەوێت کەمێ زیاتر لەسەر ئەم مەسەلەیە لەئاستێکی گشتیتردا قسەی لەسەر بکرێت. دەربارەی مامەڵەی بەتاوانبار ناسینی مێردمنداڵ و سزادانیانە، واتە گەر دەمانەوێت وەک بەرگریکاری مرۆڤایەتی و مافەکانی مرۆڤ بەگشتی و مناڵان بە تایبەتی خۆمان بناسێنین، پێویستە بە وردتر دەربارەی مەسەلەی “تاوان و سزا و زیندان” لەسەر مێردمنداڵ لەبارەی یاسایی و کۆمەڵایەتی و مرۆڤدۆستیەوە لێکدانەوە بکەین، هەربۆیە ئەم نوسینە دەکەمە پەیامێک بۆ وەزیرو وەزارەتی داد، لەهەمانکاتدا هیوادارم ببێتە کەمپینێک بۆ هەموو ئەو کەس و رێکخراوانەی بانگەشەی بەرگری لە مناڵان دەکەن چ لە ئاستی ناوخۆیی و چ لە ئاستی جیهانیدا بێت.
بەکارهێنانی ووشەی تاوان واتایەکی سەخت و گرانە گەر بەسەر هەر کەسێکدا بسەلمێنرێت و بە تاوانبار ناوبنرێت، دواتر ڕاپێچ دەکرێتە بەردەمی دادگاو ڕەحمەتی ئەو یاسایەی سزای دەدات. لەکاتێکدا پەیوەندی زۆرینەی دەسەڵاتی سیاسی بە کۆمەڵگای جیهانەوە دان نانێن بە مرۆڤایەتی و مافە جیهانگیریەکانی ئینساندا، یاساکان و دادگاکانی هەر دەسەڵاتێک بۆ بەرژوەندیەکانی ئەو دەسەڵاتە دادەنرێت و یاساکان پەیڕەوی دەکەن.
لە ئاراستەی بیرکردنەوەم لەسەر تاوان و سزا ئەو ئەنجامە ئەدەم بەدەستەوە کە نابێت بە مێردمنداڵ بوترێت تاوانی کردووەو تاوانبارە و پاشان بەپێی یاسای تاوانەکان سزا بدرێت و زیندانی بکرێت.
گەر مێردمنداڵ بەهەر پێوانەیەکی کۆمەڵایەتی و یاسایی کارێکی ناشایستە و ناکۆکی کردبێت، پێویستە ناو بنرێت “هەڵە”، نەک “تاوان” بەو مێردمنداڵەش ڕابگەیەنرێت کە هەڵەی کردووەو پێویستە لایەنی پەیوەندیداریش ئەو هەڵەیەی بۆ بسەلمێنێت ودواتر ئامۆژگاری و سەرپەرشتی بکرێت، هەر لەدرێژەی ئەم دیدگایەوە واتە نابێت سزادان هەبێت و شوێنێکیش بە ناوی زیندانی منداڵان بونی هەبێت، زیندانکردنی منداڵان دەبێت قەدەغە بکرێت.
ئەو “هەڵەیە” چەندە گەورەبێت سزادانی منداڵ بە زیندانیکردن، شکۆو هەستی ئەو منداڵەو هاوڕێ منداڵەکانی و هەر منداڵێک ئەو هەواڵی زیندانیەی منداڵی پێبگات دەیبەزێنێت و دەیشکێنێت، سزادان و زیندانی نەك ناتوانێ وانە و ئەزمونێکی ئەرێنی بێت بۆ منداڵان، بەڵکو ئەو ڕێبازەیە کە دەیەوێت منداڵ ملکەچ و داماوو گوێرایەڵی گەورەکان و دەسەڵات بێت. نابێت دادگایەک هەبێت بۆ دادگاییکردنی مناڵان، نابێت مناڵ ببرێتە بەردەم دادوەر بۆئەوەی سزابدرێت.
مامەڵەی هەڵەی هەر منداڵێک چەندە گەورەش بێت، کە بەپێوەری کۆمەڵایەتی و یاسایی دیاری دەکرێت، پێویستە لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە بەڕێگای چاودێری و سەرپەرشتیکردنی ئەو مێردمنداڵە و پاراستنی و گۆشەگیرنەکردنی بێت لە کۆمەڵگەو نە پچراندنی لە پەیوەندیەکانی، نەک زیندانیکردن و دورخستنەوەی، لەهەمانکاتدا نابێت ئەو “هەڵەیە” بە هیچ شێوەیەک لە پەروەندەی ئەو منداڵەدا تۆمار بکرێت.
گەر حاڵەتی ئەو “هەڵەیە” لە هەر مێردمنداڵێکدا لەژێر کاریگەری نەخۆشی دەرونیدا بێت، ئەو کاتە پێویستە لەڕێگای پزیشکی تایبەتەوە سەرپەرشتی بکرێت و چارەسەر بکرێت.
لەگەڵ ئەمانەشدا بەبۆچونی من هەر کەس و لایەنێک و هەر دەسەڵاتێکی سیاسی لەهەوڵی ئەوەدابن هێژمونی ئایدۆلۆژی تایبەت بەخۆیان بەسەر منداڵاندا پەیڕەو بکەن، دەبێت دادگایی بکرێن و سزا بدرێن.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ئێمە ئەم هاووڵاتیانەی هەرێمی كوردستان كە لە خوارەوە ناومان هاتووە, پشتیوانی لە راپەڕینی گەلی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان و گەلانی ئێران بۆ ئازادی و دادپەروەری و سەربەخۆیی و مافە تاكە كەسییەكان بە تایبەتیش مافی ژنان و نەتوە ژێردەستەكان دەكەین, بە توندی ئیدانەی كۆمەڵكوژی و سەركوتی هاووڵاتیانی سڤیلی ناڕازی دەكەین لە لایەن هێزە سەركوتكەرەكانی كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە, داواكارین :
1- حكومەتی هەرێمی كوردستان و پارت و لایەنە سیاسییەكانی باشووری كوردستان بچنە پشت راپەڕینی گەلانی ئێران بە گشتی و رۆژهەڵاتی كوردستان بە تایبەتی و بە فەرمی پشتیوانی لێبكەن.
2- كونسڵەكانی ئێران و دەزگای ئیتلاعات لە شارەكانی هەولێرو سلێمانی بە زووترین كات دەربكرێن و پەیوەندییەكان لە گەڵ ئێران رابگرترێت.
3-سنوور بە روی بەشداربووانی راپەڕین بە تایبەتی و هاوولاتیانی رۆژهەلاتی كوردستان بە گشتی بكرێتەوە.
4-لە نەخۆشخانەكانی كوردستان چارەسەری بریندارەكانی راپەڕین بكرێت و هاوكاری هەڵاتووان لە دەست سەركوتی كۆماری ئیسلامی ئێران بكرێت.
5- هاوكاری خەڵكی راپەڕیوی رۆژهەڵات بكرێت لە رووی دارایی و پزیشكی و سیاسی و راگەیاندنەوە.
6- ئەو دەزگاو كەناڵ و رێكخراوانەی گومان لێكراون بە نۆكەری بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران لە باشوور دابخرێن.
7- ئەو لایەنانەی نزیكن لە كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە بە فەرمی دابڕانی خۆیان لێی رابگەیەنن .

ناوی سیانی پیشە ناونیشان
1- عەلی مەحمود محەمەد چالاكوانی مافی مرۆڤ هەولێر
2- هەڵمەتی ژیان نا بۆ ئیعدام لە كوردستان
3-هیوا سەید سەلیم نووسەرو چالاكوان رەواندز
4-فاتیح مستەفا حەمەدەمین پێشمەرگەی دێرین و چالاكوان هەولێر
5-فەرید مەخموری شاعیر ئوسترالیا
6-مستە فا یاسین خانە نشین هەولێر
7-محمد شریف/ مامۆستا/كفری
8-شێرزاد سدیق سلیم /ڕاگەیاندنكار هەولێر
9-شاخەوان قادر شۆرش، نووسەر، دانیمارك
10-ماجد خالد كەریم (هاوڕێ یوسف حەساری ) ٫پێشمەرگەی دێرین/ كەركوك
11-ئەحمەد سەعید ـ فەرمانبەر ـ هەولێر
12-كاروان ئەحمەد عبدالرحمن⁄ چالاكوانی مەدەنی⁄ سلێمانی
13-فریاد هیرانی/ نوسەر و چالاكوان/هەولێر
14-سامان محمدعلی ئەحمەد / توێژەری دەروونی
15-ڕابەر ڕەشید ـ پێشمەرگەی دێرین كەركوك
16-فەرهاد عوسمان خانەنشین هەولێر
17-باهر توفیق. ماموستا هەولێر
18-عەباس نادر قادر- مامۆستا ، هەولێر
19-زەیتۆ اسماعیل – فەرمانبەر – هەولێر
20-محەمەد سولێمان غفور هەوڵیر
21-جەوهر شكور خانەنشین و چالاكی سیاسی گەرمیان
22-ئافتاو عزیز علی ‌‌/خانە نشین /ئەڵمانیا
23-فاخیر نانە كەلی چالاكی سیاسی هەولێر
24-كەمال حوسـێن ـ خانەنشین پ.م دێرین ـ سلێمانی
25-عبدالرحمن رسول /نووسەر و ڕۆژنامەنووس /فەرەنسا
26-قاسم نۆكانی پشمەرگەی دێرین كەركوك
27-نسرت كوخا حمید/چالاكی سیاسی/هولندا
28-هۆشەنگ كەریم – ڕۆژنامەنووس- هەولێر.
29-فەرهاد خالید مستەفا مامۆستا هەولێر
30-فازل عەباس …رۆژنامەنووس هەولێر
31-بەختیار كەمال جبرائیل / فەرمانبەر / هەولێر
32-هیوا ناسیح، ڕۆژنامەنوس وچالاكوان، سویسرا
33-عەوڵا پۆلا پێشمەرگەی دێرین، كالیفۆرنیا
34-ئیبراهیم سۆفی…. خانەنشین
35-هەردی محمود، پارێزەر. هەولێر- كوردستان
36-خەلیل نەورۆز خانەنشین هۆڵەندا
37-خەسرەوخالد چالاكوانی مەدەنی دوبس
38-سیروان سەلیم، كاسب
39-كاوە حسن خانەنشین هەوڵێر
40-غفار محمد فتاح / پارێزەر سلێمانی
41-شیرین سۆفی ئەوڵا، مامۆستا ،سلێمانی
42-عەلی محەمەد ئەمین، نووسەرو ڕۆژنامەنووس سلێمانی
43-یاسین كەریم ڕۆژنامەنووس سلێمانی
44-عەونی خۆشناو .. پێشمەرگەی دێرین هۆلەندا
45-شوان سەید عەلی پارێزەر 46-جەمال ئەحمەد كەریم ــ كاسبكار ــ هەولێر 47-جوهر عبدالله مولود سرێشمەی پارێزەر هەولێر- سۆران 48-عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ.. شاعیر 49-گوڵاڵە پشدەری/نووسەر و چالاكوانی تەندروستی و كۆمەڵایەتی/هۆڵەندا 50-بایەزید كەریم چالاكوانی مەدەنی/ هەولێر 51-بسام عمر‌‌‌/ كارمە ند . هە ولێر 52-زینب هادی محمد / فەرمانبەر/ كركوك 53-شەماڵ عادل سەلیم – زیندانی سیاسی – هەولێر 54-ئەردەڵان لەتیف –مامۆستا هەولێر 55-مستەفا احمد محمد نوری ماف پەروەر ر كركوك 56-عبالله نجم الدین پارێزەر 57-سەربەست محمد اسماعیل /چالاكوان هەولێر 58-رسول علی…سەرپەرشتیاری پەروەردەیی هەولێر 59-سالارقادر سەعید ناسراو بە (سالار ڕواندزی)پێشمەرگەی دێرینی حزبی شیوعی وئەندامی كارای سەندیكای ڕۆژنامە نووسان 60-قادر بڵباس چالاكوان -بەریتانیا 61-محمد عبداللە مەمۆستا – هەولێر . 62-دەشتی بەرزەواری /نووسەر و ڕۆژنامەنوس. 63-نەبەرد خالید فەرمانبەر سلێمانی 64-هیوا ئەحمەد، هەڵسوڕاوی سیاسی/ بەریتانیا 65-حمید حسن/چەلكی / ماوستاو چالاكڤان/ دهوك 66-هەرێم مەحمود سەمەن چالاكوان 67-نهاد قازی چالاكوان – هولندا 68-سەفین ساڵح هونەرمەند -ڤانكۆڤەر -كەنەدا 69-یوسف شوانی كاسب تەكساس ئەمریكا 70-دڵشاد رەمەزان -رۆژنامەنوس هەولێر 71-فەرهاد عومەر، ئەندازیار 72-ڕوناك محمەد نجم چالاكوان مدەنی سلیمانی 73-سالار سیامەند عەبدوڵا مامۆستا هەولێر
74-لاڤە معروف فەرمانبەر
75-عمار علی / پێشمەرگەی دێرینی حیزبی شیوعی عێراقی و نوسەر /هولندا-مەدینە سەورە
76-هەوراز احمد،ڕۆژنامەنووس سلێمانی
77-سەرهەد تۆفیق مەعروف نووسەر هەولێر
78-رزگار حەساری – فۆتۆگرافەر كەركوك
79-چالاك كاوانی-پیشمە رگە ی دیرین -بریتانیا
80-سەمیرە احمد حسن چالاكوان كەركوك
81-كارزان حەمید ـ ڕۆژنامەنووس ـ فەرەنسا
82-مەغدید حاجی، مامۆستای زانكۆو نووسەر، هەولێر
83-سەردار علی چالاكوان و خانەنشین هۆڵەندا
84-پێشڕەو حسن فەرمانبەر.سلێمانی
85-حسن محمد شكور ــ كرێكار
86-حسن مارف فەرمانبەر لەسلێمانی
87-عباس رۆستەم … خانەنشین سلێمانی
88-محەمەد سەید كەریم… مامۆستا كەركوك
89-عارف حمدامین الڵەوێردی -پێشمەرگەی دێرین – ڕانیە
90-سەردار عەبدوڵا حەمە چالاكوانی سیاسی و مەدەنی / كەنەدا
91-نەجم موستەفا خانەنشین هۆڵەندا
92-بكر حاجی ،تێكۆشەری دێرین ئەڵمانیا
93-سەلام عومەر نووسەر هەولێر
94-دكتۆر محمد كیانی، چالاكی سیاسی، پزیشك. هەولێر
95-ناسر تەها سولەیمان..پەروەردەكار دانمارك
96-ئەرسلان عبدالعزیز پێشمەرگەی دێرین
97-گۆڤار احمد یحیی نوسەر لندن
98-مەریوان زەندی/ پێشمەرگەی دێرین و چالاكوان/ هەولێر
99-هەژار ئەمین – ئای تی- ئوسترالیا
100-جەبار حەمەد چالاكوانی میدیایی، هونەرمەندی شانۆ كەنەدا
101-مامۆستا زرار قادر خەیلانی/ سەرپەرشتیاری خانەنشین هەولێر
102-عبدالخالق ئەنوەر چالاكوان و شوفێری تەكسی لەندەن
103-هێرش عوسمان خانەنشین هەولێر
104-چالاك زە نگە نە -پیشمەرگەی دیرین -ئیتالیا
105-كاوە نادر قادر چالاكوانی مەدەنی هەولێر
106-برهان مخموری پێشمەرگەی دێرین هەولێر
107-خولیا حوسێن شاعیر و چالاكوان كەنەدا
108-بەختیار ئاكۆیی/میكانیك. ئەسینا یۆنان
109-فەرمان محەمەد ٓ رۆژنامەوان-ئیتاڵیا
110-نازم عوسمان رەشید/فەرمانبەر/ئیتاڵیا
111-گوڵالە ڕەزا سالح/فەرمانبەر/ ئیتاڵیا
112-حسین كاكە إسماعیل مامۆستای /خانەنشین كۆیە
113-نەهرۆ عاڵلایی چالاكوان و رۆژنامەنووس هەولێر
114-یوسفە سوور چالاكوان… دانمارك
115-تریفە تاهیر مەحموود پزیشك هەولێر
116-رەنج تاهیر عەلی ئەفەندی چالاكی سیاسی سویسرا
117-دڵزار زرار قادر/ فەرمانبەر/هەولێر .
118-هێمن حامد. كرێكار. سوێد
119-پشتیوان حاجی مەحمود، چالاكوانی سیاسی، شاری سلێمانی
120-بەختیار كەمال جبرائیل / فەرمانبەر / ھەولێر
121-دكتۆرە فائیزە خەتاب ،پسپۆری نەخۆشیەكانی مناڵان
122-سەركەوت فەتاح پێشمەرگەی دێرین ،هۆلاند
123-خەرمان محمد رسول چلاكوانی سیاسی /ئەلمانیا
124-رێبوار رەمەزان بارزانی نووسەر و توێژەری كۆ مەلایەتی
125-عەلی بەەندی نوسەرو چالاكوان لە بواری ئه نفال و جینوساید دهۆك
126-ایاد اسماعیل كاكە یی. سە روكی لقی هە ولیر سو ندیكای پاریزە رانی كوردستان
127-ئیسماعیل هەنارەیی ــ پارێزەرو كەسووكاری ئەنفال چەمچەماڵ
128-حازم بلەیی نووسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید بارزان
129-ئاشتی محەمەد شاباز چالاكوان و رۆژنامەنوس هەولێر
130-قاسم كازم چالاكوانی بواری جینۆساید چەمچەماڵ
131-ئەحمەد رەجەب نووسەر و تێكۆشەری دێرین سوید
132-نازدار ئە سعەد محمود چالاكوانی بواری جینوساید هەولێر
133-زەمان عەبدە نوسەر و چالاك لەبواری ئەنفال و جینۆساید
134-ئومێد ئەحمەد شاعیر و چالاكوان هەولێر
135-تریفە تاهیر مەحموود پزیشك هەولێر
136-نیاز عبدوللا مامۆستا هولەندە
137-محمد امین /خانەشین/چالاكوانی مەدەنی
138-هیواڕەش / پێشمەرگەی دێرین و زیندانی سیاسی شیوعی سلێمانی
139-گەردە مامەحەمە ،چالاكەوانی مەدەنی كەركوك
140-ئازاد هاشم….مامۆستا هەولێر
141-كاروان كریم احمد ، هونەرمەند ، ئەڵمانیا
142-مستەفا باهر خانەشین فنلەند
143-عومەر فارس عەزیز؛ ڕۆژنامەنووس / هۆڵەندا
144-جەمال شەریف/ كرێكار/ فینلاند
145-چێنەر سیروان احمد ، چارەسەركاری دەروونی، چالاكوان بۆ مافەكانی مرۆڤ و كۆمەڵگای مەدەنی، كەركوك
146-ریزان دایكی شەهید گەرمیان چەمچەماڵ
147-فەرمان حمد، مامۆستا ، پم دێرین
148-هەڵۆ خەلیل مەولود مامۆستا
149-پرشنگ سەعید / چالاكەوان – دانمارك
150-سمكۆ ڕەشید چالاكوانی مەدەنی سلێمانی
151-پشتیوان كریم گەڵاڵی چالاكەوانی سیاسی ؍ئەڵمانیا
152-سەردار عەبدوڵا حەمە چالاكوانی سیاسی و مەدەنی / كەنەدا
153-محەمەد چاوشین/ ڕۆژنامەنووس/ باشووری كوردستان
154-سەید حجاج/ پ.م دێرینی ئاڵای شۆرش/زیندانی سیاسی/ ئەلمانیا
155-ئاراز گەلاوێژ چالاكوانی ئازادی بیرو ڕا دانمارك
156-ئەردەڵان ئەمین،⁄ فیزیائی⁄ ئەڵمانیا
157-هیوا عمر نووسەرو چالاكی مەدەنی و سیاسی هەولێر
158-زمناكۆ عزیز هەڵسوڕاوی سیاسی
159-ژیان سعید قرداغی شاعیرو جالاكوان
160-م.علی زەنگەنە فەرماندەی دێرینی پێشمەرگە سلێمانی
161-ساماڵ سەڵاحەدین ئبراهیم میدیا كار
162-فەتاح زاخۆیی ، چالاكڤان كەنەدا
163-مەحموود عوسمان نووسەر هوڵندا.
164-سروە عوسمان (سروەی بەیان ) / نووسەر هەولێر
165-نەجمەدین فارس ,نوسەرو توێژەر سلێمانی
166-هیوامجید/ چالاكوان نەرویج
167-غفور نادر هیرانی/چالاكوان
168-كۆسرەت ئەحمەد/ مامۆستا، چالاكوان و نووسەر
169-جەلال محەمەد ڕەشید (جەلال چوارتایی)- چالاكوانی مەدەنی
170-هەڵۆ خەلیل مەولود مامۆستا چەمچەماڵ
171-شێروان ئەحمەد چالاكوان هۆڵەندا
172-بڕوا عەلادین: نووسەر، وەرگێڕ سوید
173-حەمە ڕانیەیی چالاكوان /كەنەدا
174-عە باس نادرفتاح چالاكوان كەركوك
175-محمد عەبدوڵڵا هەڵسوڕاوی سیاسی/سلێمانی
176-لاوژە جەواد هەڵسوڕاوی سیاسی كۆمۆنیست و بزوتنەوەی یەكسانیخوازی دانیمارك
177-فەرمان فاتیح مامۆستای پەیمانگای هونەرە جوانەكان ی كەركوك
178-رێباز هاشم مستەفا چالاكوانی سیاسی و مەدەنی و كوڕی شەهید هەولێر
179-ئاسۆ محمود مامۆستا
180-مامۆستا هاوژین چالاكوان بەریتانیا
181-شالاو موورتكە فەرمانبە ر هەولێر
182-حكیم عەبدولكریم چالاكی سیاسی سلێمانی
183-هاوكار قادر /چالاكی مەدەنی
184-ئازاد نوری سید وەلی خانەنشین سلێمانی
185-شامیل قادر/مامۆستاو ڕۆژنامەوان
186-ئیبراهیم قوربان خانەنشین
187-كاوە عبداللە خانە نشین هەولێر
188-بڵند مستەفا عمر پارێزەر هەولێر
189-جەلال عەلی ـ پێشمەرگەی دێرینی حشك دانمارك
190-داناعەسكەر / نووسەر / كەركوك
191-ئاكۆ مستەفا كاسبكار
192-جەلال هۆرێنی ، رۆژنامەنوس كەنەدا
193-نزار نیگاری – وەرگێر نەرویج
194-زایەر زەنگەنە/ نوسەر كەركوك
195-بەندی عەلی / نووسەر
196-مریم جمیل دایكی مالەوە
197-ئایار سەید باقی پێشمەرگەی دێرین ، مافناس — سوید
198-نەورۆز فازیل محمد …چالاكی مەدەنی ،سلێمانی.
199- سروە محمد ساڵح خانە نیشین سەرچنار
200-تەها محمدئەمین ئیبراهیم / كەنەدا
201-شیروان امین رسول/فەرمان بەر
202-هێرۆ محمود ، سەرۆكی ڕێكخراوی ماپ
203-حەمید نادر چالاكەوان كەنەدا
204-محمد پشدە ری وتە بیژی دە ستە ی دا كوكی لە زیندانیانی سیاسی كوردستان
204-ژیلا تەیفور كەریم چالاكوان هەولیر
205-سامان خالۆ تەها كارمەند. دانیمارك
206-ئازاد عوسمان، ئەندازیار سویسرا
207-سەباح یاسین عەبدولرەحمان، هاوڵاتی، هەولێر
208-شكراڵلە حمدامین… چالاكوانی مەدەنی هەولێر
209-بــڕیار حــیدر جــبار قــوتابــی زانـــكۆ
210-مەحمود موراد ــ چالاكوانی مەدەنی هۆڵەندا
211-بەختیار محەمەد، پێشمەرگەی دێرین
212-ڕەفعەت عەبدول/ مامۆستا كەركوك
213-هاوڕێ فهد كارمەندی وەزارەتی ناوخۆ كۆیە
214-یووسف مەنتك نووسەرو ڕۆژنامەنووس ئەڵمانیا
215-عەلی مەولود. نووسەرو چالاكی سیاسی سلێمانی
216-محمد عەبدوڵڵا هەڵسوڕاوی سیاسی.
217-ئازاد عومە ر حە سە ن كاسب هۆڵەندا
218-سالار مامە كەریم كارمەند و چالاكی سیاسی- هەولێر
219-بێستون شفیق علی. مامۆستا. هەولێر
220-هێمن حەمید شەریف هونەرمەندی شێوەكار هەولێر
221-عەبولكەریم شێخانی نووسەر ووەرگێر و زمانەوان و ڕۆژنامەنووس كۆیە
222-هیوا خانقینی پشمەركەی دیرین /هولندا
223-سروه حسین علی ماموستا
224-تەها ئەمین هەڵەدنی نووسەر سوید
225-ئەحمەد مەجید چالاكی سیاسی و مەدەنی بنەماڵەی ئەنفال و پێشمەرگەی دێرین گەرمیان
226-جێگر جواد رەشید/خوێندكاری زانكۆ
227-حاجی جمال هەڵسوراوی كرێكاری هەولێر
228-فەتاح خەتاب / مامۆستا وشانۆكار هەولێر
229-فەرەیدون حمەڕەشید نووسەر سویسرا
230-تحسین حمدامین ، هەولێر ، كاسبكار
231-شلێر عبدالمجید / مامۆستا سلێمانی
232-هونەر اسماعیل تیماری .هەولێر. پ.م دێرین
233-شوانی عبدالستار، مناڵ پارێز، نەرویج
234-كاوە محەمەدئەمین/ مافناس- سوید
235-هاوڕێ كاسترۆ، چالاكوانی مەدەنی… چوارقوڕنە
236-پرۆفیسۆر دوكتۆر سالار باسیرە تویژەری سیاسی ئەڵمانیا
237-چنور محمود /هونرمەند بەریتانیا
238- هاوڕێ پێشڕەو پێشمەرگەی دێرین و بنەماڵەی قوربانی ئەنفال
239-كۆمەڵەی داكۆكی ئەنفال
240-خالید موراد شاعیرو پێشمەرگەی دێرین سۆران
241- حەمز عەلی زەنگەنە چالاكوان كەركوك
242-حازمی عەلی كوتك پێشمەرگەی دێرین و نوسەر رانیە
243-سەدیق گۆران شاعیر و پێشمەرگەی دێرین هۆڵەندا
244-شێركۆ ئەحمەد ساڵەیی پێشمەرگەی دێرین پردێ
245- عارف حەمەد پیچشمەرگەی دێرین رانیە
246-كاوێس عبدللە كاسب هەولێر
247-محەمەد ئەحمەد ، مامۆستا ، هەولێر
248- فاتیح مستەفا چالاكوان
249-عەلی رەحمان — چالاكوان
250-نەوزاد محەمەد / رۆژنامە نووس هەولێر
251-هاوڕێ ڕەشاد ڕەحمان چالاكوانی سیاسی هەولێر
252-شێركۆ كرمانج، توێژەر و ئەكادیمی
253-فەرهەنگ هەڵەبجەیی …ڕۆژنامەوان. ئ.سەندیكای ئاڵمان..مۆنتێر ستێرك تیڤی…بروكسل
254-سازان ئەحمەدشیخۆ پەرستار ـ ستۆكۆلم سوید
255-مامۆستا كازم ڕۆژنامەنووس وچالاكوان . كەركوك
256-ڕزگار باهیر / هونەرمەند سلێمانی
257-عمر حاجی خانەنشین هەولێر
258-یوسف عەلی شەریف ژینگە پارێز هەولێر
259-بورهان حەساری /پێشــــــمەرگەی دێرین كەركوك
260-هـەردی احمد/ هـونە رمەند
261-تارا ئاسۆس چالاكوانی ژن سلێمانی
262-احمد خلیل خانەنشین هەولێر
263-جەوهەر میراودەلی .نوسەر و كۆمەڵ ناس.نەمسا .ڤیەنا
264-هەتاو حەمەساڵح / پێشمەرگەی دێرین فرنسا
265-ئارام كەمال حەسەن كاسب حاجیاوە
266- دكتۆر ئیبراهیم مەلا زادە توێژەر لە بواری جینۆساید
267- جەماڵ كەماڵ كاسبكار سلێمانی
268-نەسرین تەنیا هەڵسوڕاوی بواری مافەكانی ژنان سلێمانی
269- ئەكرەم میهرداد نووسەر سلێمانی
270-عماد عه لی زیندانی سیاسی و پیشمه رگه ی حزبی شیوعی. عراقی و كوردستانی المانیا.
271-ئیبراهیم سپینداری – المانیا- بەرلین
272-ھاوكار شامی پێشمەرگەی دێرین،
273-فەهمی كاكەیی /مامۆستا و نووسەر/ سوئید
274-گۆرران هەڵەبجەیی / ڕۆژنامەنووس دانمارك
275-غەریب ئەحمەد عەبدولا كاسب
276-د. چۆمان هەردی، نووسەر و لێكۆڵەر سلێمانی
277-سەلام محەمەد / چالاكوان دانمارك
278-ئارام حمەفرج/ ئەندازیار/ كوردستانی باشوور
279-بەختیار عومەر/ دانیمارك
280-مەهدی فەتاحی ئەڵمانیا شاری دوێسلدۆرف
281-جهاندا محمد امین فەرمانبەر
282-یوسف مەجید/ مامۆستا،
283-فازل عوسمان هونەرمەند سویسرا
284-صادق عومەر ئەلمانیا
285-سیروان ئەمین/ پەرستار
286-كریم عباس / مامۆستا هەولێر
287-رمزیە محمد صالح پارێزەر ھەولێر
288-محەمەد ئەحمەد ، مامۆستا ، هەولێر
289-كاوە عومەر هەڵسوڕاوی سیاسی وكۆمۆنیست كەنەدا
290-ئیبراهیم محمد شهباز كاسب هەولێر
291-دكتور بەیان قادر رسول گەلالی هەولێر
292-بەهار عەلی ، چالاكوانی فێمنست هەولێر
293-هوشەنگ باباعەلی خانەنشینی پ.م. چالاكوان هەولێر
294- تاڤگه ئیبراهیم چالاكوانی مه ده نی كه نه دا
295-نیاز مستەفا نوسەرو شرۆڤەکاری سیاسی ئامریکا
296-مەلا ڕەشاد ئیسماعیل لەک ئەڵمانیا
297-حەیدەر حەمە کریم کرێکار نەمسا
298-رێکخراوی هەڵوەشانەوەی سزای لە سیدارەدان لە عێراق
299- سەمیر نوری كەسایەتی سیاسی كەنەدا
300-بەھزاد موحسین- چالاکوان- ھەولێر

تەواو

009647503714620

دیوانێکی شیعری شاعیر یووسف مەنتک بەناوی (ئێوارانی ڕایین – Abende am Rhein) بە زمانی ئەڵمانی و بڵاوکرایەوە. ئەم دیوانە شیعرییە پێشتر بە زمانی کوردی بڵاوکراوەتەوە. دواتر لە لایەن وەرگێڕ هۆزان عەبدولکەریمەوە کراوەتە ئەڵمانی. دیوانەکە لە لایەن دەزگەی چاپ و بڵاوکردنەوەی یونایتد پی.سییەوە چاپ و پەخش کراوە. دیوانەکە بریتییە لە (104) لاپەڕە. تابلۆی سەر بەرگی دیوانەکە لە لایەن هونەرمەند حەمید جەمالەوە کێشراوە. لەبارەی دەقە شیعرییەکانەوە لەسەر بەرگی دواوەی دیوانەکەدا هاتووە: زۆر جار شاعیران لە ناچاری دەقە شیعرییەکانیان بە زمانی هێما و دەستەواژەی ئاڵۆز بارگاوی دەکەن، کە ڕەنگە خوێنەر ماندوو و بێزار بکات. شیعرەکانی ناو ئەم دیوانە دوورن لەم جۆر و زیادەڕەویانە. شیعرەکان بە زمانێکی پاک و ڕوون ڕووداو و هەستەکانی ڕۆژانە تێیاندا ڕەنگ دەدەنەوە، بێ ئەوەی سادە دەرکەون. دەقەکان ئەبستراکت نین، بەڵکوو چیرۆک و چارەنووسی تایبەت دەگێڕنەوە، وەک: خۆشەویستییەکی لەدەستچوو، نیشتمانێکی بەجێماو و نیگەرانییەکانی کەسێکی پەناهەندە.
شایانی باسە، ئەم دیوانە پێشتریش کراوەتە کورمانجی و لە ماوەی داهاتوودا بە زمانی فارسیش بڵاو دەبێتەوە.
ISBN:978-3-7103-5535-6

بەشی سی و حەوت

باشە ئەگەر مەلا خۆیشی تەمەشای نەکردبێتن، چۆن ئەوە دەزانیت!؟..

بەشێک لە پیاوانی ئایینی، دایمە کاردانەوەیان هەیە بۆ هەرشتێک، کە لەگەڵ دید و تێڕوانینی ئایینیانە و مەزهەبیانە و ئایدیۆلۆژیاکەی ئەوان پێچەوانەبێت، یان نەگونجێت و لەسەر مینبەر، خێرا هەڵدەچن و بە تووڕەیی و حەماسەتەوە، هێرشی بۆ دەبەن و قسەی لەسەر دەکەن و هەوڵی بە دەعباکردن و ناشرینکردن و نابووتکردنی دەدەن !

نموونەی مەیخۆر، باڕ، کافتریا، یانەی شەوانە، دراما و کچە مۆدێلەکان و هەر شتێکی تر، کە بۆنی تازەگەری لێ بێت و پێچەوانەی بیری کۆنەخوازی و شتە باو کۆنەکانی کۆمەڵی سونەتی و نەریتی بێت.

مەلایەکی برادەرم هەیە، ئەوەی بۆ گێڕامەوە گوتی: ڕۆژێک لە مزگەوت وتاری جومعەم دەدا و هەرچی جوێن و قسەی ڕەق بوو، بۆ مەیخورەکانم حەواڵەکرد.

گوتی: کاتێک وتارەکە تەواو بوو، مامە حاجییەک هاتە لام و گوتی:ئەرێ مامۆستای بەڕێز، خەڵکی لەسەر ڕێگای مەسیفی دەخۆنەوە، تۆ لێرە و لە مزگەوت دا، بەسەر ئێمەدا دەگوڕێنیت و هاواردەکەیت!

جامنیش لەو سۆنگەیەوە، کاتێک فەقێ بووم، هەموو ئەو شتانەی ناوم هێنان و هەرشتێک، پێم ناشەرعی و پێچەوانەی مەزهەب و دۆگم و تێڕوانینە ئایینەکەی من بوایە، لەسەر مینبەر هوروژمم بۆی دەبرد و کورد وتەنی:دەمشووشتەوە.

جا بەو بۆنەیەوە، ئەوە لە فەقێیاتیم ساڵەکی لە دێی (گەڵۆزی) لە نێوان کەرکوک و پردێ مەلابووم.

ئەو دەمی درامەیەکی تورکی(بێریڤان)، لە یەکێک لە کەناڵە ئاسمانییە کوردیەکان پەخش دەکرا و پاڵەوان و ئەکتەری سەرەکی کە تێیدا ڕۆڵی دەبینی، ژنە گۆرانی بێژی تورک(سبیل جان)بوو.

خەڵکێکی زۆر لە کوردستان سەرقاڵی سەیرکردنی ئەو درامایە و باسکردن لە چیرۆکی ژیانی بیریڤانە چاو شین و قژ زەردی پەری ئاسابوون.

منیش ڕۆژی جوعمەی کو بەسەر مینبەرێ کەوتم و دوای سەڵات و سەلام، یەکسەر بێ لام و جیم و زۆر بە توندی هێرشم بۆ سەر دراماکە دەست پێکرد و پیس دابەزیمە سەر بێریڤان و گوتم: ئیمانداران و موسڵمانان، ئایە ئێوە دەزانن ئەو سبیل جانە مەشلەتە و بەرەڵا و قەحپەیە، تا ئێستا کێ لە ژیانی ڕاستەقینەی خۆی دا، سێ جار هاوسەرگیری کردووە و لە هەرسێکیشیان جیابوویتەوە!؟

کاکە لە خوا بترستن و لەخۆتان بپرسن: خۆ کابرا لەسەر چونە نوێژی جەماعەتێ و له ڕێگای مزگەوتێ و بەلاش و عەلاش تەڵاق نەدرایە، حەتمەن کەتنەکی کردیە.

موسڵمانان سەیرکەن لەناو فیلمیش، هەمان شێوە ئەو مەشلەتە و بەڕەڵایە، تا ئەلعانەکینێ حەزی لەسێ زەلامان کردیە.

گوێم لێ بوو مامە حاجیەک بە دەنگێکی هەندەنک بەرز گووتی: بە قوڕعان مامۆستا لەمە شارەزاترە. باشە ئەگەر مەلا خۆیشی سەیری نەکردبیێن چۆن ئەوە دەزانیت!؟

خەڵکی هەمووی دەستیان کرد بە پێکەنین، ئای کە تەریق بوومەوە و شەرمم لە خۆم کردەوە.

کاتێک کە وای پێگوتم، عارد شەقبوایە دەڕۆشتمە ناویەوە.

تێبینی: پێشووتر و ئەو هەواڵەی سێ جار جیابوونەوەی(سبیل جان)م، لە یەکێک لەگۆڤارەکان خوێندبوویەوە. هەڵە نەبم گۆڤاری(هۆنیا)بوو، باشم بیرنەماوە.

جا کو ئەو خەڵکەم حاڵی کردبووایە و قەناعەتم لا درووست کربان، کاکە گومانتان خراب نەبیتن، بە خودای گەورە ئەو بابەتەم لە گۆڤار خوێندووەتەوە !

لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا هەموو دەوروبەرمان بە تەکنەلۆژیا تەنراوە ، وەک : ئینتەرنێت ، کۆمپیتەر ، تەلەفۆنی زیرەک ، ئایپاد و … هتد . کە منداڵان چ لە خوێندنگا و چ لە ناو ماڵەکاندا بە بەردەوامی بەکاریان دەهێنن . ئەمانەش کارێکی وایانکردووە ، بە تەواوی دڵ و مێشکی منداڵان داگیربکەن ، سەرئەنجامیش شاشەکانی ئەو ئامێرانەیان لە هەوای پاک و شوێنە خۆشەکانی ناو سروشت پێ خۆشتربێت ، هەر بۆیە زوربەی هەرە زۆری منداڵان حەزیان لەوەیە لە ماڵدا بمێننەوە و زۆر بە کەمی بچنە دەرەوە و لە ڕێگای ئینتەرنێتەوە یاری بکەن ، کە بە داخەوە زۆرجار لە لاپەڕەکانی ئینتەرنێتدا چاویان دەچێتە سەر بابەتی توندوتیژی و نەشیاوی زۆر خراپی زیانبەخش ، کە تەمەنییان نەگەیشتۆتە ئەوەی تەماشایان بکەن و لێی تێبگەن . جا لەگەڵ ئەوەشدا دایک و باوک لەو بارودۆخە بێزارن و بە ترس و نیگەرانییەوە گلەیی لە منداڵەکانییان دەکەن ، کە کاتی زۆری خۆیان بەو ئامێرانەوە بە فیڕۆ دەدەن ، لە هەمان کاتیشدا لایان وایە ، چوونە دەرەوەی منداڵیش لە ماڵ ، جگە لە کوشتنی کات ، هیچ سودێکی تری نییە ، کە دیارە ئەمەش بیرکردنەوەیەکی ئێجگار هەڵەیە ، چونکە لە ڕاستیدا ژینگەی دەرەوە بە پێچەوانەی ژینگە بچووک و سنوردارەکەی ناو ماڵەوە ، شوێنێکی فراوانی بێ سنور بۆ منداڵان دەڕەخسێنێ ، کە هاندەری سەرەکی جووڵەن ، هەر بۆیە چوونی منداڵان بۆ پارک و دەشت و شاخ و هەڵمژینی هەوای پاکی سروشت ، یەکێکە لە پێویستییە هەرە گرنگەکانی گەشەکردنیان ، چونکە پیاسە و یاریکردن لە سروشتدا ، متمانە بە خۆبوون لە منداڵاندا دروست دەکات ، ئاسۆی خەیاڵ و داهێنانیان فراوانتردەکات ، ڕادەی فشار و ماندووبوونییان کەمدەکاتەوە ، ئارامی بە دەروونیان دەبەخشێت و چالاکی جەستەشیان دەبووژێنێتەوە . بێگومان ئەو منداڵانەی بە زۆری ئەو ئامێرانە بەکاردەهێنن و حەزناکەن چەند ساتێک لە دەرەوە بەسەربەرن و هەوای پاک هەڵمژن ، تووشی پەتایەک دەبن ، کە بە پەتای ( کەم سروشتی -Nature Deficit Disorder ) ناسراوە ، ئەمڕۆش وەک نەخۆشییەک بڵاوە . جا چونکە منداڵانی ئەمەریکایی ڕۆژانە تەنها چوار تا حەوت خولەک لە دەرەوە یاریی دەکەن ، بەڵام حەوت کاژێر لە ژوورەوە بەرامبەر شاشەکان بەسەردەبەن ، بە زۆری تووشی ئەو پەتایە دەبن ، لە هەمان کاتدا تووشی کێشەی هەڵسوکەوتی وەک : ترس لە دایک و باوک و کێشەی تەندروستیش وەک : قەڵەویی و کەم خەوی و کزیی چاو و ئازاری شان و مل دەبنەوە ، سەرباری ئەوەی پەیوەندییەکی لاوازیشیان لەگەڵ دایک و باوکیاندا بۆ دروست دەبێت ، چونکە کاتێکی زۆر کەمییان لە گەڵدا بەسەردەبەن .
ئەوەی شایانی باسە ئەمڕۆ زوربەی خێزانەکان لە ناو باڵەخانەدا
دەژین ، کە شوێنێکی داخراوی بێ سەوزاییە و بەجارێک لە سروشت دابڕاوە و منداڵی تێدا بەندکراوە ، هەر بۆیە تووشی نەخۆشی نەفسی دەبن ، چونکە منداڵ تەنها لە باخچەی گشتی و پارک و ناوچەی کراوە و دەشتودەری سەوز و زەنوێردا ، دەتوانن بە دڵی خۆیان یاریی بکەن و بەر هەوای پاک و بێگەرد بکەون . بێگومان ئەوەش ئاشکرابووە ، لە گەورەییدا ئەگەری ئەوە هەیە ئەو جۆرە منداڵانەی تووشی پەتای کەم سروشتی دەبن ، ٢٠ لە سەدیان تووشی دڵەڕاوکێ و ٤٠ لە سەدیشیان تووشی تێکچوونی باری دەروونی ببنەوە . بێگومان زوربەی توێژینەوەکانیش لەسەر ئەوە کۆکن ، ئەو منداڵانەی لە دەرەوە یاری دەکەن ، لە چاو ئەو منداڵانەی کاتی زۆر لە ژوورەوەدا بەسەردەبەن ، زیرەکتر ، چالاکتر ، چاوکراوەتر ، دڵخۆشتر و باشتر بیردەکەنەوە و زیاتریش متمانەیان بە خۆیانە و کەمتریش تووشی دڵەڕاوکێ و توندوتیژی و خەمۆکی دەبن ، چونکە هەمیشە سروشتی جوان و ئاوهەوا پاکەکەی ، لە شاشەکانی ئامێرەکان قازانج و سوودیان زیاترە . جا جێگای خۆیەتی لێرەدا ئاماژە بۆ هەندێک لەو خاڵانە بکەین ، کە بۆچی گرنگە منداڵان کاتی زیاتری خۆیان لەناو سروشتدا بەسەربەرن ؟

١ – ئەو منداڵانەی کاتی خۆیان لە سروشتدا بەسەردەبەن ، زیاتر دەجووڵێن ، چونکە ڕووبەرێکی فراوانتریان لە ماڵەکانی خۆیانیان لەبەردەمدایە و دەتوانن بە ئارەزووی دڵی خۆیان تێیدا بجووڵێن و یاری تێدا بکەن ، ئەمەش خۆی لە خۆیدا بەشێکە لە وەرزش ، کە تەندروستی بە لەش دەبەخشێت و پارێزگاری لە جوانی لەشیان دەکات و لە قەڵەوی دەیانپارێزێت و بەهێز و خێراتریان دەکات و باشتر هاوسەنگی خۆشیان دەپارێزن . بە پێی بابەتێک ، کە لە بڵاوکراوەی ( تەندروستی زانکۆی هارڤارد) ی ئەمەریکییدا بڵاوکراوەتەوە ، ڕۆژانە منداڵان بە لایەنی کەمەوە پێویستییان بە کاژێرێک وەرزشە ، کە دیارە سروشتی دەرەوەی خانوو و باڵەخانەکان ، باشترین شوێنە بۆ ئەو وەرزشە .

٢ – هەمووان پێویستییان بەوەیە ناوە ناوە لە ژاوە ژاو و جەنجاڵی شار و قاو و قیژی ناو ماڵەکان دووربکەونەوە . توێژینەوەکان ئەوەیان ئاشکرا کردووە ، تاوێکی ناو سروشت ، ڕادەی فشار و خەمۆکی لە گەورەکان و منداڵاندا کەمدەکاتەوە . پاشان کەشوهەوای ناخۆشی خوێندنگا و تاقیکردنەوەکان ، منداڵ تووشی بێزاری و ماندوو بوون دەکەن ، هەر بۆیە بردنی منداڵ بۆ دەرەوە ئارامییان دەکاتەوە .

٣ – ڤیتامین دی ، یەکێکە لەو ڤیتامینە زۆر گرنگانەی پێویستە بۆ تەندروستی ماسولکە و ئێسقانەکانی مرۆڤ ، یارمەتی لەش دەدات کالسیۆم و فۆسفات لە خۆراکەوە بمژێت . بەڵام بە داخەوە لەشی منداڵ زۆر کەم دەتوانی ئەو ڤیتامینەی دەستبکەوێت ، چونکە بە زۆری لە خۆراکی گەورەکاندایە . بەڵام زۆر بە ئاسانی دەتوانێ لە ڕێگای تیشکی خۆرەوە بەرهەمیان بهێنێت . بۆ پارێزگاریی کردنی لەشی منداڵانیش لە سووتانەوەی تیشکی تیژی خۆر ، وا باشترە لەو کاتانەدا یاری بکەن ، کە تیشکی سەروو وەنەوشەیی کزە و پێویست بە داپۆشینی لەش ناکات ، یان چەوری دژەخۆریان بۆ بەکاربێت . بێگومان لە هەردوو ئەو حالەتانەدا ، لەشی منداڵ دەتوانێ ڤیتامین دی بەرهەم بهێنێت .

٤ – توێژینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە ، یاریی کردنی منداڵ لە هەوای پاکی دەرەوەدا ، هۆکارێکە زیاتر دان بە خۆیدا بگرێت و لە تووڕبوون و مانگرتن و هەڵچوون و تۆران دووربکەوێتەوە و ڕادەی شەڕەنگێزیشی کەمبێتەوە . چونکە یاریی کردنی منداڵان ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆکاری زیاترکردنی هوروژمی خوێن بۆ مێشک ، لە ئەنجامدا ئەو دەمارانەی پەیوەستن بە فێربوون و ئاگاییەوە ، زیاتر دەکرێنەوە و ڕاستەوخۆش باری دەروونی منداڵان هێور و ئارام دەکەنەوە .

٥ – سروشت هەستێکی سەیری سەرسوڕمان لای منداڵان دروستدەکات ، کە هیچ ژینگەیەکی تر ناتوانێت دروستی بکات . ئەو دیاردانەی ڕۆژانە بە شێوەیەکی سروشتی لە حەوشەی ماڵ و دەشت و باخچە و پارکەکاندا ڕوودەدەن ، ڕاستەوخۆ بە چاوی خۆیان دەیبینن ، وا لە منداڵان دەکەن جیهان بەجۆرێکی جیاواز و نوێ ببینن ، بیربکەنەوە و پرسیار دەربارەی زەوی و ڕووەک و دار و بەرد و ئاژەڵ و باڵندە و کرم و مار و مێروو بکەن . سەیری کەوتنەخوارەوەی گەڵای دارەکان بکەن ، گویێ لە جریوە و جووکەی باڵندە و قاڕە و باڕەی بزن و مەڕ و خوڕەی ئاو بگرن ، بە دوای پەپوولە و خاڵخاڵۆکەدا وەک با بفڕن ، یاریی بە قوڕ بکەن و خانوی لیێ دروست بکەن ، هەر بۆیە سروشت بە شێکی گرنگی پەروردەیەکی بەردەوام و خۆڕاییە ، چونکە لە سروشتدا فێری پرسیاری زۆر و بەرپرسیارێتی دەبن . بۆ نموونە دەگەنە ئەو ڕاستییەی ، ئەگەر وەک پێویست گرنگی بە زیندەوەرێک نەدرێت ، یان ماسییەک لە ئاودا دەربهێنرێت ، لە ئەنجامدا دەمرن ، ئەگەر ڕووەکێک ئاوی نەدرێت ، یان گوڵێکی ئێجگار گەشی جوان لە خاک هەڵبکێشرێت سیس دەبن . بە مانەش هەستەکانی منداڵان چاڵاک دەبن ، چونکە بە چاوی خۆیان هەموو ئەو شتانە دەبینن .. هەر بۆیە
ئەرکێکی زۆر گرنگی دایک و باوکانە ڕۆژانە لە سروشتدا کاتێکی خۆشی پڕ لە ئارامی بۆ خۆیان و یاریکردنی منداڵەکانیان تەرخان بکەن ، چونکە دنیای دەرەوە سوودی ئێجگار زۆریان هەیە ، کە لە ژماردن نایەن . جوانییەکانی کار لە ڕۆح دەکەن ، ئازادییەکی بێ کۆتایی و خۆڕاگریی بە منداڵان دەبەخشێت . چالاکییەکانی ناوی زاخاوی مێشک و یارمەتی سووتاندنی کالۆری زیاتر دەدات و لێدانی دڵ و هێز و توانا و هاوسەنگی و خێراییان باشتر دەکات ، هۆکارێکیشن بۆ بنیاتنانی جەستەیەکی بەهێز و جوان ، منداڵانیش لە سەیری شاشە و مەترسی لایەنە خراپەکانی ئینتەرنێت و دانیشتنی نادروستی سەر دۆشەک و قەنەفە دوور دەخاتەوە ، سەرئەنجامیش پەیوەندی باش لەگەڵ مندالەکانیاندا دروست دەکەن ، دواڕۆژێکی ئێجگار گەش و ڕووناکیش چاوەڕوانیان دەکات .

تێبینی :
١ – ئەگەر لە فەرهەنگدا سەیری ناوە ئینگلیزییەکەی پەتای کەم سروشتی ( Nature Deficit Disorder ) بکەین ، ئەوا دەبێت بە : ( ناتەواوی سروشتی ، یان تێکچوونی بێ توانایی سروشت ) ، کە دیارە دوو ناوی درێژ و ناقۆڵان . جالەبەر ڕۆشنایی زاراوە جوانەکانی زمانە شیرینەکەی خۆماندا وەک : ( کەم خەوی و کەم خوێنی .. ) نـاوم لێنا ( کەم سروشتی ) . واتە ئەو کەسانەی کەم بەر سروشت دەکەون .
٢ – بۆ ئەم باسە سوود لە چەند سایتێکی ئەمەریکی وەرگیراوە .

لـه‌ یـاريی تـۆپـی پـێـــدا
هێرشبه‌رم، گورج و گۆڵ
نه‌خـشـه‌و پـلانــم هـه‌یـه‌
بـۆ تـەواوی یـاری و گۆڵ

لـه‌ یـاريی تــۆپـی پـێـــدا
بــه‌ ئـــاكـــار و لێــزانــــم
یـاريی ده‌كــه‌م بـه‌ ڕێكـی
بــاشــتــریــن یــاریـزانــم.

  ڕۆستەم خامۆش

فیستیڤاڵ لە وێنە گشتییەکەیدا بریتییە لە کۆکردنەوەى چەند ئەزموونێکى جیاوازى هونەرمەندان و دواتریش لەشێوەى پاکێجێکدا سەرجەم ئەو نمایش و ئەزموونە جیاوازانە پێشکەش بە بینەران بکات ئەوەش بەو ئامانجەى کە ببێتە ئامرازێک بۆ ئاڵوگۆڕى کلتورى لە نێوان ئامادەبووان و بەشدارانى ئەو ئیڤێنتە هونەرییە. بەم پێیەش فیستیڤاڵى نێودەوڵەتى هەولێر بۆ شانۆ، کە ساڵانێکە وەک دیاردەیەکى هونەریى گرنگى ناوچەکە، خۆى راگەیاندووە و بەردەوامى بە خۆى داوە و بووەتە ناوەندێک بۆ کۆبوونەوەى هونەرمەندانى زۆربەى ووڵاتانى جیهان لە هەرێمى کوردستان و هاوردەکردنى چەندین نمایشى شانۆیی وڵاتانى جیهان و ئاشناکردنى بینەر و شانۆکارى کورد بەو ئەزموونە گرنگانە و لە زۆربەى خولەکانى رابردووشدا ئەگەر بەرێژەیەکى کەمیش بێت توانیویەتى نمایشى جوان و جیاواز بانگهێشت بکات. ئەمساڵیش بۆ خولى حەوتەم دیسان توانى ئەو ئەزموونە دووبارە بکاتەوە و کۆمەڵێک نمایشى گرنگ و جیاوازى بانگهێشت کرد و بە بینەرى کوردى ئاشنا کرد. زیاتر لەوەش خولى حەوتەمى فیستیڤاڵ بۆ من خاڵێکى گرنگیی ترى هەبوو ئەویش ئەوەبوو لەرێى بانگهێشتکردنى یەکێک لەو نمایشانەوە بینەر رووبەرووى شۆکێک بکاتەوە. کە من لێرەدا هەوڵ دەدەم لەسەرى بوەستم جگە لەوەى کە خوێندنەوە بۆ دوو نمایشى ترى ئەو فیستیڤاڵە بکەم.
یەکێک لە نمایشە زۆر جیاواز و گرنگ و جوانەکانى ئەم فیستیڤاڵە بریتی بوو لە شانۆیی (کالیگۆلا) کە بەرهەمى وڵاتى ئۆکرانیا بوو. لە نمایشى (کالیگۆلا)دا جگە لەوەى کە هۆڵى نمایش وەک هەمیشە لە خزمەتى کارەکەدا نەبوو بەڵام هەر لەسەرەتاوە کاتێ بینەر دەچێتە هۆڵەکەوە و لە یەکەم ساتدا چاوى بەر پێدراوەکانى سەر ستەیج و کۆى گشتى سینۆگرافیاى بینراو دەکەوێت، تێدەگات لەوەى کە ئەقڵێکى جدى لە پشتى نمایشەوە وەستاوە و سنۆگرافیا تەنها بریتی نیە لە ریزکردن و دانانى کۆمەڵێک کەرەستە لەسەر ستەج. واتا سینۆگرافیا لە کالیگۆلاى ئۆکرانیدا بریتی نیە لە سینۆگرافیایەکى زەخرەفیی دەرەوەى گوتارى گشتى نمایش، بەڵکو سینۆگرافیایەکى دارێژراو و تێکهەڵکێش لەگەڵ سەرجەم رەگەزەکانى دیکەى نمایش. ئەمەش دواجار بە سوودى کردەى داهێنان لە نمایشدا تەواو دەبێت و کار لەسەر دامەزراندن و پاراستن مەوداى ستاتیکى دەکات و لێناگەڕى ئاسۆى پێشبینکراوى بینەر زاڵ بێت، بەپێچەوانەوە بەردەوام ئەو ئاسۆى پێشبینیە تێکدەشکێنێت. سینۆگرافیا دەبێتە ئامرازێکى سەرەکى بۆ هونەرى باوەرپێهێنانى بینەر، ئەفلاتون دواى ئەوەى کۆمەڵێک بنەما بۆ هونەرى باوەرپێهێنان دەخاتەروو کە بەرمەبناى بنەمایەکى زانستى نین بەڵکو لەسەر چەند مەبەستێکى تایبەت دانراون و هاوکات دەشڵێت هونەرى باوەرپێهێنان ئامرازێکى هەڵخەڵەتێنەرە بۆ ئەوەى حەق بکاتە پوچەڵ و پوچەڵیش بکات بە حەق. بۆیە سینۆگرافیاى کالیگۆلا دروست بەو شێوەیە بوو کە لە رێگەى چەند دۆشەکێکى خەوتنەوە کە بەشێوەى ستونى دانرابوو کارى لەسەر کردەى باوەرپێهێنان کردبوو و ئامانجەکەشى پێکا و چەندین دەلالەتى جیاوازى بە نمایش بەخشیبوو.
جیاوازى زمانى نمایش و ئەکتەر لە شانۆیی کالیگۆلادا لەگەڵ زمانى بینەر یەکێک لەو خاڵانە بوو کە پێشبینى دەکرا ببێتە لەمپەر لەو نێوانەدا و پرۆسەى پەیوەندى نێوان بینەر و نمایش گرفتى تێبکەوێت و بە ئاسانى دروست نەبێت، بەڵام ئەو گرفتە نەک هەر دروست نەبوو بەڵکو تەواو پێچەوانەکەى هاتەئاراوە بەو پێیەى سەرەڕاى درێژى ماوەى نمایش و گرفتە تەکنیکییەکانى هۆڵ، بەڵام بینەر بەدرێژایی زیاتر لە 100 خولەکى نمایش لەسەرەتاوە ئەو پەیوەندییەى دامەزراند و بەردەوام پەیوەندى خۆى لەگەڵ نمایشدا نوێدەکردەووە بەتەواوى بوو بوو بە بەشێک لە نمایش و چەمکى ژیانکردن و هاوبەشیکردن لەو نێوانەدا بەدروستى بەدیدەکرا. کە ئەوەش لە ئەنجامى تۆکمەیی داڕشتنەوەى نمایش و دروست کارکردن لەسەر رەگەزەکانى نمایش دێتە ئاراوە. جگە لەوەى بونیادى نمایش و کارەکتەرەکانى بەجۆرێکى وا داڕشتبوەوە کە هەست بە هیچ نەنگ و بۆشاییەک نەکرێت و گوتارى گشتى نمایش بەجۆرێک دارێژرابوو کە گوزارشتى لە دۆخى ئەمرۆى ووڵاتەکەی خۆیان دەکرد کە چۆن جەنگ چووەتە هەموو کون وقوژبنێکى ژیانەوە و سیستەمە سیاسى و داراییە خاوەن بڕیارەکان بوونە بە مۆتەکەیەک بەسەر ژیانى مرۆڤایەتییەوە. لەگەڵ ئەوەشدا لە پەراوێزى ئەو بابەتە سەرەکییەوە کارى لەسەر سیستمى دیکتاتۆرییەت و سەرکوتکارى و بوودەڵەیی پیاوانى ئایینى کردبوو کە هەمیشە وەک مشەخۆرێک سوود لە قەیران و تەنگەکان دەبینن بۆ پتەوکردنى پێگەکانى خۆیان. لەگەڵ ئەوەشدا ناکرێ رۆڵ و تەکنینکەکانى نواندن فەرامۆش بکرێت لەم نمایشەدا کە لە ئاستێکى باڵادا بوو، بەتایبەت ئەو ئەکتەرەى کە رۆڵى کالیگۆلاى بەرجەستە دەکرد، گاهێک وەک ئەکتەرێکی باڵادەستى نمایش و گاه وەک ئەکرۆپاک و جارێک وەک جمناستیک و دەمێک وەک سەماکارێکى بالێ دەردەکەوت و هەموو جوڵەیەکى پلان بۆدارێژراوبوو و دوور بوو لە عەفەویەت و زیاتر لەو بۆچوونە ئەنترۆپۆلۆجیەى (یۆجینۆ باربا) نزیکمان دەکاتەوە کە باسى جووڵە دەکات و دابەشى دەکات بۆ سێ ئاست، ئاستى سێیەمى بە قۆناغى گوزارشتخوازى وێنا دەکات پێیوایە لەو قۆناغەدا ئیدى جوڵە بەپێى سات و بارودۆخى پێویست دێتە ئاراوە و دەبێتە پاوەرێک بۆ جوڵاندنى هەست و هۆشى بینەر و تێکهەڵکێشکردنى نمایش و بینەر و یەکخستنیان لە یەکەیەکى تەواو سەربەخۆى و یەکگیردا. و لەرێگەى ئەم تێکەڵکێشییەوە و جوڵە مسداقیەتى و راستگۆیی تەواو وەردەگرێت و بینەر بەشێوەیەکى تەندروست وەریدەگرێت.
بەڵام ئەوەى مایەى هەڵوەستە و شۆکى بینەر بوو لەم نمایشەدا بریتییە لە لێکچوونى زۆر نزیکى نێوان بونیادى کەسایەتى کالیگۆلا لە شانۆگەرى (کالیگۆلا)ى ئۆکرانى و بونیادى کەسایەتى بابلۆى شانۆگەرى (دوارۆژەکانى بابلۆ)ى شوان کەریم! ئەم لێکچوونە لە سەرەتاوە بەشێوەیەکى کاڵ دەردەکەوێت کەچى نابێتە جێى سەرنج، بەڵام کاتێ لە نیوەى دووەى نمایشەوە دەبینین ئەکتەرەکان هەموو لە کالیگۆلا نزیک دەبنەوە و بە تەکنیکێک جلوبەرگێکى لەبەر دەکەن و دەیخەنەوە قاوغەکەى خۆى، دەقیق هەمان وێنە دروست دەبێت کە کارمەندانى نەخۆشخانە لە نمایشى (دوارۆژەکانى بابلۆ)دا هەمان کردار بەرامبەر بابلۆ ئەنجام دەدەن و دەیانەوێت بیرى بخەنەوە کە ئەو لە دۆخێکى نەخوازراودایە و دەبێت بگەڕێتەوە دۆخى پێشووى خۆى و لە واهیمەى ناو مێشکى خۆى رزگار بکات. لێرەدا لێچوونەکان هێندە نزیکن کە پێویستە بینەر توشى راچەڵەکین بێت و لە خۆى بپرسێت ئایا من پێشتر ئەم دیمەن و نمایشەم بینییوە؟! بەتایبەت کە دەبینى جگە لە بونیادى کارکتەر تەنانەت فۆرمى جلوبەرگ و شێوازى لەبەرکردنیشیان بۆ کالیگۆلا هەمان شێواز و فۆرمە کاتێ کارمەندانى نەخۆشخانە دووبارەى دەکەنەوە بەرامبەر بابلۆ، بەڵام بۆ ئەو پرسیارەى بینەر ساتى پێشوو لە خۆى کرد دەگاتە ئەو بڕوایەى کە بێگومان نەخێر چونکە ئەم نمایشە لە وڵاتێکى بێگانەوە هاتووە و دەرفەتى بینینى نمایشێکى ئۆکرانى بۆ بینەرى کورد لەو دۆخەى کە ئێستا ئۆکرانیاى پێدا تێپەڕدەبێت، ئەستەمە.
ئەمە جگە لە چەند لێکچوونێکى تر وەک بوونى ئەو مایکەى کە لە کالیگۆلادا بەکارهات و لە بابلۆش بۆ هەمان مەبەست و ئامانج بەکارهات. شێوازى ئەندازیارى دارشتنەوەى سەر ستەیج کە لاى بابلۆ بەشێوەى ریالیزم دارێژرابوو بەڵام لە کالیگۆلا بەشێوەى گوزارشتگەرا بوو، بەڵام دواجار هەردووکیان لە رووى هەندەسییەوە لێکدەچوون بەتایبەت لە شێوازى تەوزیفکردنەوە لە نێو نمایشدا و چۆنیەتى مامەڵەى ئەکتەر لەگەڵیاندا.
بۆیە سەرئەنجام بینەر توشى ئەو گومانە دەبێت کە ئایا ئەو دوو نمایشە بۆ هێندە لەیەک دەچن؟ ئاخۆ ئەمە تەنها رێککەوتە یاخود سودبینینە لە یەکتر؟ ئایا کالیگۆلا نوسخەى ئۆرجیناڵە یان بابلۆ؟ ئایا شانۆى کوردى هێندە لە ئاستێکى باڵاى جیهانیدایە کە شانۆى ئۆکرانى کاریگەر بێت پێى؟ ئەمانە و چەندین پرسیار و گومانى تر کە بینەر توشى بەدگومانییەکى ئەوتۆ دەکات تا چیدى متمانەى تەواوى بە هەموو نمایشێک نەبێت کاتێ وەک کردەیەکى داهێنان خۆى رادەگەیەنێت و لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێ لە داهاتوودا سەرجەم یاخود زۆربەى ئەو گومانانە روون ببنەوە و دەربکەوێت ئایا کام نمایش ئۆرجیناڵە و سوودى لەویترى بەرامبەر بینیوە.
یەکێکى تر لەو نمایشانەى لە فیستیڤاڵى شانۆى هەولێر پێشکەش کرا و بۆ من مایەى هەڵوەستەیە، شانۆیی (تروسکاییەک لە تەم) بوو کە بەرهەمى کۆلێژى هونەرەجوانەکانى هەولێر بوو و کاری دەرهێنانى لەلایەن (یوسف یوسفى)ەوە بۆ ئەنجامدرا بوو. (تروسکاییەک لە تەم) هێندە نمایشێکى لاواز و ئاست نزم بوو کە زیاتر وەک شانۆی قوتابخانە و ئارەزوومەندانى سەرەتا و ئەماتۆر خۆى دەنواند و کەمتر ئەو وێنەیەى دەگەیاند کە بینەر بەدیار بەرهەمێکى ئەکادیمیی ناوەندێکى ئەکادیمی وەک کۆلێژى هونەرەجوانەکانەوە دانیشتبێت. مرۆڤ کاتێ خۆى لەبەرامبەر ئەو جۆرە کارانەدا دەبینێتەوە تێدەگات کە ناوەندە ئەکادیمییەکانى ئێمە لە چ هەژارییەکى مەعریفیدان و خوێندکاران چۆن بەرەو هەڵدێر دەبرێن لەو شوێنانەدا.
ناوەندە ئەکادیمیەکان لە وێنە گشتیەکەدا بریتیین لەو شوێنانەى کە زۆرترین کەسانى ئەکادیمیى و پێداگۆگ و مامۆستاى بەئەزموونى تێدا کۆدەبنەوە و لەوێوە ئیدى دوا مۆرى پێگەیاندن و دروستبوون لە دۆسیەى ئەو گەنجانە دەدەن کە بەنیازى فێربوونى دواین تێزەکانى شانۆى جیهانى روویان تێکردوون. بەڵام پرسى گرنگ ئەوەیە ئاخۆ کۆلێژى هونەرەجوانەکانى هەولێر تاچەند هەوڵیداوە ئەو وێنە گشتییە دروست بکات و ئەو کەسانەى لەوێدا کۆبوونەتەوە بەراستى کەسانى ئەکادیمی و پێداگۆگن؟ ئەگەر بۆ دەستکەوتنى وەڵامى ئەو پرسانە بینەرى شانۆیی (تروسکاییەک لە تەم) بین ئەوا سەرجەم وەڵامەکانت بە نەخێرێکى توند وەردەگریتەوە.
ئەم نمایشە لەلایەن د.ژیلوان تاهیرەوە کارى نوسینى بۆ کراوە و بابەت و جەوهەرى نمایش لە ئاستێکى باڵادایە و بینەر درک بەوە دەکات کە بابەت بەووردى کارى لەسەرکراوە و بەریەککەوتنى لەگەڵ دروست دەکات، بەڵام بۆ پرۆسەى پیشەسازى نمایشدا تەنها بابەت پێویست نیە و دەبێت سەرجەم رەگەزەکانى ترى نمایش لە یەکەیەکى گشتگیر و یەکگرتوودا خۆى رێکبخاتەوە و بخرێتەڕوو.
کردەى دەرهێنان لەم نمایشەدا بەرادەیەک سست و لاوازە ئەسڵەن لە زۆر شوێندا سێبەرى دەرهێنەر بەسەر نمایشەوە هەر نامێنێت و زیاتر وەک نمایشێکى راگوزەر و ئیرتیجال خۆى دەخاتەڕوو. کاتێکیش نمایش حزورى دەرهێنەرى بەسەرەوە نەمێنێت و ئەکتەرەکانیش بریتی بن لە چەند خوێندکارێکى قۆناغى سەرەتاى خوێندنى شانۆ بن ئەوا هەموو دۆخێک دروست دەبێت تەنها دۆخى ستاتیکى و هونەرى باڵا نەبێت. هەژارى مەعریفى دەرهێنەر هێندە بە زەقى بە نمایشەوە دەبینرا، کە تەواوى رەگەزەکانى نمایش بووبوون بە قوربانى ئەو هەژارییە و گرنگترین ئەو قوربانییەش بریتی بوو لە ناهاوسەنگى بونیادى درامى نمایش نەبوونى ریتمى نمایش و کارەکتەر و دیالۆگ و هاوکات نەبوونى بونیادێکى روون بۆ کەسایەتییەکان، کە ئەمەیان دەردى کوشندەى هەر بەرهەمێکى شانۆییە چونکە لە غیابى بونیادێکى تۆکمە و روونەوە ئەکتەر توشى سەرلێشێوان دەبێت لە نێو پرۆسەى نمایشدا و بێئامانج دێت و دەچێت. بونیادى کارکتەر لە شانۆیی (تروسکاییەک لە تەم) هێندە ناروون و شێواو بوو کە سێ کچەکە دواى مردنى دایکیان لە حاڵەتێکدا دەیانەوێت لۆمەى باوکیان بکەن کە ئەو هۆکاربووە بۆ مردنى دایکیان و بەیەکەوە هێرش دەکەنە سەرى. بەڵام دواى دەرچوونى باوک لەسەرستەیج ئیدى کچەکان مردنى دایکیان بیردەچێتەوە و دەستدەکەنەوە بە کچێتى خۆیان و خەریکى کەفا و سەفا کچانەى خۆیان دەبن. ئەمەش سەرەتاى دەرکەوتنى هاودژییەکان بوو، ئەم ناروونیەى بونیادى کەسایەتییەکان گرفتى گەورەى بۆ ئەکتەر دروست دەکرد و پێمووایە خودى دەرهێنەریش درکى بەم کەلێنە کردبوو بۆیە بۆ پڕکردنەوەى ئەو بۆشاییە سوودى لە ئەکتەر (چنار عیزەدین) بینیبوو تا بتوانێ بە هەندێ جووڵەى کۆمیدى و تارادەیەک تەهریجی کۆنترۆڵى سستى ئیقاعى نمایش بکات و پەیوەندییەک لەگەڵ بینەر دروست بکاتەوە ئەگەرچى ئەو پەیوەندییەش زۆر زۆر لاواز بوو. لێرەشدا دەرهێنەر دیسان کەوتە ئەو هەڵەیەوە کە ئاستى نواندن لە نێوان ئەکتەرەکان هەمووى لەلایەک و نواندنى (چنار) لەلایەکى دى خاڵى بوو لە هەموو باڵانسێک و جیاوازییەکى زۆرى پێوەدیاربوو کە دواجار بە زیانى نمایش کۆتایی پێهات. دەرهێ،ەر بە فەرامۆشکردنى رەگەزى ریتم و تیمپۆ دەکەوێتە هەڵەى کوشندەوە.
لە کۆتاییشدا شانۆ بەو پێیەى هەوڵێکە بۆ خوێندنەوە و لێکدانەوە و دواجاریش بەستنى پەیوەندى رۆحى نێوان خۆى و بینەر. بۆیە دەبێت بەوپەڕى ئاگاییەوە مامەڵەى لەگەڵ بکرێت و حساب بۆ تەواوى جوڵە فیزیکى نافیزیکییەکان بکرێت.
یەکێکى تر لەو نمایشانەى کە مایەى وەستانە لەسەرى شانۆیی (سرودێک بۆ ئیکارۆس)ە کە بەرهەمى شانۆکارانى هەڵەبجە بوو.
ئەو گروپە لەسەرتاى دروست بوونیەوە دوو چەمکى بۆ کارەکانى خۆى داڕشت و کردنى بە بنەماى کارکردن بۆ پرۆژەکانى داهاتووى ئەوانیش هەردوو چەمکى (زبرییەتى و زیندویەتى) بوو. ئەوەشى کە هەر لەسەرەتاوە روون بوو ئەوەیە کە بەپێى بانگەشەکانى خۆیان ئەو چەمکە دەگەڕێننەوە بۆ شانۆ توندوتیژەکەى ئانتۆنین ئاڕتۆ-ى فەرەنسى.
بەڵام با ئێمە سەرەتاى قسەکانمان بەوە دەست پێبکەین ئایا بەراستى شانۆى توندوتیژى ئاڕتۆ بریتی بوو لە توندوتیژى و هەرا و زەنا؟ ئایا ئارتۆ مەبەستى لە توندوتیژى لایەنە فیزیکییەکە بوو؟ ئایا ئەسڵەن شانۆ فەلسەفییەکەى خۆى بۆ بەناوى توندوتیژییەوە ناونا؟ ئاخۆ رەچەڵەکى شانۆکەى لە کوێوە سەریهەڵدا؟
ئەگەر ئێمە بگەین بە وەڵامى ئەم پرسیارانە ئەوا بەروونى لەوەش تێدەگەین کە بابەتى (زبرییەتى و زیندویەتى) لە کوێى نەخشەى شانۆ توندوتیژەکەى ئاڕتۆ دایە.
ئارتۆ لەسەرەتاى مانیفێستۆى یەکەمى شانۆکەیدا دەڵێت: شانۆ ناگەڕێتەوە بۆ کارتێکەرە دەرەکیەکانى و هێز و زمانەکەشى لەوەوە وەرناگرێت و پێویستە لەو بنەمایە دوورکەوێتەوە کە پاڵپشت بە هەیمەنەى دەقى ئەدەبى خۆى بخاتەروو و و بەپێچەوانەوە دەبێت پشت بە دەقە رەسەن و پیرۆز و خاوەن رەهەندە مێژووییەکان ببەستێت بۆ ئەوەى زمانە دەگمەن و تایبەتەکەى خۆى بدۆزێتەوە کە خۆى لە نێوان جووڵە و بیرۆکەدا دەبینێتەوە.
ئەم داوایەى ئارتۆ زۆر دژى ئەو نمایشەى شانۆکارانى هەڵەبجەیە چونکە ئەوان لە دەستپێک تا کۆتایی ئەوەى کە باڵایە لەلایان بریتییە لە زمان و دەق و دیالۆگ و بەپێچەوانەشەوە جوڵەى مەدروس و حیساب بۆکراو کەمترین ئامادەیی هەیە، ئەم حاڵەتە بە رادەیەک بوونى هەیە کە بینەر هێندێ جار پێویستى بە هاوکارێک هەیە تا گرێکانى دەق و ئەدەبیاتى نێو نماایشى بۆ شیبکاتەوە و هاوکارى بێت لە بەیەکەوەگرێدانى سەرەداوەکانى چیرۆک!کە ئەمەیان من پێوایە بۆ ئاڵۆزى بیرۆکەکانى نێو خەیاڵى دەرهێنەر دەگەڕێتەوە، کە پێویستى بە رێکخەرێک هەیە توانا و دەسەڵاتى لەسەرووى ئەوەوە بێت و لێنەگەڕێت ئەتمۆسفێرى گشتى نمایش بەو جۆرە ئاڵۆز بکات، چونکە هەمان حاڵەت لە ئەزموونەکانى پێووى ئەو دەرهێنەرەدا دەبینرێت بەڵام لەبەر ئەوەى لەوانى تردا تەنها خۆى بوونى هەیە و هەر لە ژێر تایتڵى (دەهێنەر)دا کاریکردووە کەمتر بینەر هەستیان پێدەکات. بەڵام لە (سرودێک بۆ ئیکارۆس)دا ئەو باسە بە زەقى هەستى پێدەکرا لەبەر چەند هۆکارێک کە گرنگترینیان ئەمانەن: لێرەدا ئەو هاوڕێیانە بەوپەڕى بڕواوە چەمکى دەرهێنانى رەدکردەوە و لەبرى ئەوە وشەى دراماسازیان داتاشى بەو بیانووەى گوایە چەمکى دەرهێنان لە بنەڕەتەوە بە هەڵە لە عەرەبەوە بۆ نێو کلتورى شانۆیی ئێمە گوازراوەتەوە و ئیدى پێویستە ئەو هەڵە باوەى خۆمان چاک بکەینەوە، هەڵبەت من کاتى خۆشى لەگەڵ ئەو دۆستانە کەتمە گفتوگۆیەکى هونەرییەوە کە دژى رایەکەى ئەوان بووم. بەڵام نەگەیشتین بە ئەنجام. چونکە من پێداگریم لەوە دەکرد کە دەرهێنان چەمکە دروستەکەیە چونکە ئەو کەسەى بە کردەى دەرهێنان هەڵدەستێ لە عەدەمەوە نمایشێک دێنێتە بوون ئەمەش رێک هەمان حاڵەتى لەدایکبوون (ولادە) یەوە و وەک ئەو پرۆسەیە بریتییە لە دەرهێنان و پێویستە هەر بە دەرهێنان بمێنێتەوە بەڵام ئەوان مکوڕ بوون لەسەر بۆچوونەکەى خۆیان. جگە لە هەموو ئەمانە ئەو هاوڕێیان دواى ئەو هەموو روونکردنەوەى کە دایان بۆ گۆڕینى چەمکى دەرهێنان بە دراماساز، بەڵام داواجار لە پۆستەرى گشتى فیستیڤاڵ هەر بە دەرهێنان ناویان هێنرا و تەنانەت ئەو خەڵاتەى کە پێشیان بەخشرا هەر بە ناوى (باشترین دەرهێنان) وەریانگرت! ئیدى شتێک لە گۆڕى نەما بە ناوى دراماساز و هەر وشەسازییەکى تر کە ئەو چەند مانگێک بوو ئامادەکارییان بۆى دەکرد. جگە لەمە هۆکارێکى ترى ئاڵۆزى پر لە هەرایی ئەم نمایشە دەگەڕێتەوە بۆ بوونى زیاد لە دەرهێنەرێک لە نمایشدا، کە بەراى من ئەگەر لە ئەزموونەکانى پێشوودا تەنها جەنجاڵییەکانى نێو خەیاڵى (راڤیار نەوزاد) باڵى بەسەر نمایشدا کێشابێت ئەوا لێرەدا دوو کەس هەن و هەر یەکەیان دەیەوێت هەیمەنەى خۆى بەسەر نمایشەوە بەدەربخات. کە ئەمەش دواجار وەک بینرا بەقوربانیبوونى نمایشى لێکەوتووە چونکە ئەزموونى (سرودێک بۆ ئیکارۆس) دوو دەرهێنەر (دراماساز)ى هەبوو.
ئارتۆ لە هەموو ژیانى شانۆیی خۆیدا شەڕى بۆ دەربازکردنى شانۆ لە ژێر دەسەڵاتى ئەدەبدا دەکرد و تەنانەت باجى زۆر گەورەشیدا لەو پێناوەدا، بەڵام دەرهێنەرى ئەم نمایشە کە هەموو هەوڵى بۆ ئەوەیە ببێت بە تاکە ئاڵاهەڵگرى ئارتۆ لەم جوگرافیایەدا، لەم ئەزموونە و هیچ ئەزموونێکى پێشوویدا نەیتوانییوە شانۆکەى ببکاتە خاوەن زمانێکى تایبەت لە دەرەوەى دەسەڵاتى دەق و هەمیشە باکگراوندە ئایدۆلۆژییە تایبەتەکانى خۆى و سەرسامییەکانى خۆى بە مرۆڤە باڵاکە نیتشەى لە نمایشەکانى بکاتە دەرەوە و ئەمەش وایکرووە کە راڤیار و ئەزموونە شانۆییەکانى هەمیشە بارگاوی بن بە چەندین رەهەندى ئایدۆلۆژی.
لەپاڵ ئەمانەدا راڤیار ئەزموونەکانى پێشووترى چونکە خۆى دوا کەسى بریار بەدەست بووە بەردەوام هەوڵیداوە کە سروت و ئەتمۆسفێرى دێرین و رەسەنى رۆژهەڵات لە نێو نمایشەکانى ئامادەییان هەبێت دروست بەو شێوەیەى کە ئارتۆ بانگەشەى بۆ دەکات و پێیوایە ئەوە بنەماى رەسەنى شانۆیە و دەبێت بگەڕێتەوە بۆ ئەو پێگەیە. ئەمەش بە روونى لە ئەزموونى (شینە لە شیندام)دا دەردەکەوت. بەڵام لە (سرودێک بۆ ئیکارۆس)دا کەمترین سروت بوونى هەبوو و کەمترین ئیشکردن هەبوو لەسەر چەمکى جووڵە و شانۆى بینراو و جێهێشتنى قۆناغى دروشمگەرا و ئارامگرتن لە زۆنى شانۆى بینراودا. ئارتۆ لە هەردوو مانیفێستۆکەیدا یەکێک لەو خاڵانەى کە زۆر جەختى لەسەر دەکاتەوە بریتییە لە سروت. هێنانەوەى سروتە کۆن و سەرەتاییە کۆمەڵایەتى و ئایینییەکان و دووبارە داڕشتنەوەیان لە بۆتەیەکى شانۆییدا و پێشکەشکردنەوەیان بەبینەر، ئەمەش بە هۆکارى بوونى هێڵى رووحى لە نێو ئەو سروتانە و زیندویەتی و کاریگەرییان لەسەر تاکى بەرامبەر (بینەر)، بەو ئامانجەى لە کۆتاییدا پرۆسەى هاوبەشیکردنى نێوان بینەر و نمایش بێتەئاراوە و هەردووکیان لە یەکەیەکى گشتگیردا ئاوێزان بن. بەڵام لە کۆی نمایشى (سروتێک بۆ ئیکارۆس) جگە لە دیمەن و ساتى مردنى سەرەتاى کەسایەتى (پارێزگار) و کەوتنى لە نێو حەوزە ئاوەکە و سەرکەوتنى میزەڵانەکە بەرەوە ئاسمان هیچ سروتێکى ترى تێدا نەبوو. بابەتى (التشارکیە) هاوبەشیکردنى بینەریش لە هەموو ئاستەکانیدا لەگەڵ نمایش لەوپەڕى لاوازیدا بوو چونکە لەتەواوى نمایشەکە ە تەکنیکێکى زۆر لاواز کاتێ ویستى بەشداری بە بینەران بکات لە رێگەى دەنگدانەوە، ئەنجامێکى ئەوتۆى بەدەست نەهێنا و تەنانەت چەند بینەرێک راى پێچەوانەیان بۆ درووست بوو کاتێ لە نێو نمایشدا هاواریان کرد کە ئەوان تەنها یەک جۆر کارتیان پێیە و ناتوان هەڵبژاردەى دووەم بەکاربهێنن، ئەوەش تارادەیەک ئاڵۆزى لاى ئەکتەرەکان دروست کرد و چارەسەرکردنى دۆخەکەش ئاسان نەبوو.

سەرچاوەکان:

1. د. علي صباح. الاقناع في الخطاب المرئي. الشؤن الثقافية العامة، ط.1، بغداد، 2017.
2. د. قاسم بياتلي. لغة الحركة والجسد وفن الممثل. الهيئة العربية للمسرح. ط.1، المصر. 2016.
3. د. قاسم بياتلي. المسرح الوسيط. دائرة الثقافة الشارقة. ط1، الشارقة 2022.
4. الكسندر دين. اسس اخراج المسرحي. مصر.
5. اريك بنتلي. نظرية المسرح الحديث. تر: يوسف عبدالمسيح ثروت. دار اشؤون الثقافة العامة، بغداد، 1986.

مەنسور حکمەت
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
٢٢\١١\٢٠٢٢

دوایین دیبەیتی پۆڵ مارلۆر سویزی [Paul Marlor Sweezy]و چارڵز بێتێلهایم [Charles Bettelheim] لە پێداچوونەوەی مانگانەدا [Monthly Review] (بەرگی ٣٧، ژمارە ٣ و ٤) بەو مانایەی کە بە کورتی و بە شێوەیەکی کۆنکرێت دیدگا و خاڵە ناکۆکییەکانی نێوان هەردوولا دەخاتە ڕوو.وە هەروەها بەو مانایەی کە دوایین دەرەنجامەکانی “مارکسیزمی یاسایی”ی سەردەمی ئێمە سەبارەت بە “پرسی سۆڤیەت” سەرنجڕاکێشن. بە تایبەت کە تا ئێستا لە زۆربەی دۆخەکاندا باسەکانی ئەم “مارکسیزمە یاساییە” یان “ئەکادیمییە” (وەک جیاکراوە لە مارکسیزمی ڕێکخراو و سیاسی) سەبارەت بەم بابەتە، چ لە ڕووی تیۆریەوە و چ لە ڕووی وردبینی و قەبارەی لێکۆڵینەوە و ڕاستییە کۆنکرێتییەکانەوە ، لە ئاستێکی زۆر بەرزتردان، سوودی لە مشتومڕەکانی بزووتنەوە مارکسییە ڕێکخراو و حزبییەکان وەرگرتووە.
بەڵام مشتومڕەکانی ئەم دواییە ئاماژەیە بۆ جۆرێک لە نامۆبوونی تیۆری و سیاسی سەبارەت بە پرسی سۆڤیەت. بە بڕوای من لە ڕوانگەی مارکسیستییەوە، کەموکوڕی بنەڕەتی لەم مشتومڕەی ئەم دواییەدا هەیە، چ لە ڕووی ئەو خاڵانەی کە لەسەری ڕێککەوتوون و گریمانە هاوبەشەکانی هەردوولانەکە، چ لە پێوەندی لەگەڵ خاڵی سەرەکی ناکۆکی نێوان سوێز و بێتێلهایم، واتە. پرسی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا. لێرەدا بەکورتی ئاماژە بە خاڵە سەرەکییەکانی ئەم کێشانە دەکەم.
ئەلف- گریمانە و ڕێککەوتنە هەڵەکان
１) سویزی و بێتێلهایم هەردووکیان ڕەخنەیان لە واقیعی کۆمەڵگای سۆڤیەتی ئەمڕۆ گرت و سروشتی سۆسیالیستی شۆڕشی ئۆکتۆبەریان ڕەتکردەوە کە ئەمەش ئەوەیە کە بە یەکەم نموونەی “شۆڕشەکانی سەدەی بیستەم” ناوی دەبەن. بە بۆچوونی هەردووکیان، ئەو دۆخەی ئەمڕۆ لە یەکێتی سۆڤیەتدا هەیە، دەرئەنجامی شکستی شۆڕش نییە لە درێژەی شۆڕشەکەیدا، بەڵکو دەرئەنجامە سروشتی و ئۆرگانیک و سەلمێنراوەکەیە. هەر لەبەر ئەمەشە هەردووکیان دەستەواژەی “شۆڕشی سۆسیالیستی” بۆ ئەم شۆڕشە بە نەگونجاو دەزانن و دەستەواژەی “شۆڕشەکانی سەدەی بیستەم” لە شوێنی دادەنێن.
گومانی تێدا نییە کە ئەوپەیوەندییە بەرهەمهێنانانەی ئەمڕۆ لە کۆمەڵگەی سۆڤیەتدا هەن، سۆسیالیستی نین و سوێزی بە تەواوەتی ڕاست دەکات کاتێک دەنووسێت ناتوانرێت بە و”مانایەی کە مارکسیزم مەبرستێتی” کۆمەڵگەی سۆڤیەت بە سۆسیالیستی ناوببرێت. جگە لەوەش، ئەوەش ڕاستە کە لە شۆڕشی ئۆکتۆبەردا، یان بە وتەی سویزی، “لە هیچ کام لە شۆڕشە زۆرە “سۆسیالیستی”کانی سەدەی بیستەمدا”، کارەکە بەو شێوەیە نەڕۆیشت کە مارکس و ئەنگڵس لە مانیفێستی کۆمۆنیستدا بەرجەستەیان دەکرد. بەڵام ئەو شێوازەی کە سویزی و بێتێلهایم ئەم تێبینیانە بە پرسی سروشتی شۆڕشی ئۆکتۆبەرەوە دەبەستنەوە، تەواو زەینگەرایانە و ئەکادیمی و ئیکۆنۆمیستانەتە. هەردووکیان بەم شێوەیە بابەتەکە ڕوون دەکەنەوە کە:
“لە هەموو حاڵەتەکاندا دەسەڵاتگەلێک حوکمیان بەدەستەوەگرت کە پشتیان بە حزبە شۆڕشگێڕەکان بەستبوو کە بە ڕێکخستنێکی تۆکمە پێکهاتبوون لە ئەندامانی چین و توێژە ناڕازییە جۆراوجۆرەکانی خەڵک و بەگشتی پشت بەستووبوون بە ڕابەرانی ناپرۆلیتاری . ئەم ڕژێمانە، لە ڕاستیدا بە گوێرەی مارکس… ئەوان سەرکەوتنی سیاسی خۆیان بۆ” دەرهێنانی بەرەبەرەی تەواوی سەرمایە لە دەستی بۆرژوازی و چڕکردنەوەی هەموو ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە دەستی دەوڵەتدا” بەکارهێنا ،بەڵام دەوڵەت وەک نووسەرانی مانیفێست بیریان لێدەکردەوە پرۆلیتاریای ڕێکخراو وەک چینی دەسەڵاتدار نەبوو.” (سویزی)

بە بڕوای سویزی، لە ئەم “دەوڵەتە ناپرۆلیتارییە” دا ئابوورییەکی چەوسێنەرانەی تازەسەرهەڵداوی ڕێکخست و بە بڕوای بێتێلهایم جۆرێک لە “سەرمایەداریی حزبی” دامەزراند. جیاوازی نێوان سویزی و بێتێلهایم لە دەوری ئەم لێکدانەوە ئابوورییە جیاوازانەدا کۆدەبێتەوە. بەڵام ئەو خاڵەی هەردووکیان لەسەری کۆکن ئەوەیە کە ئەم ئابوورییە ناسۆسیالیستییە (و بۆ بێتێلهایم سەرمایەداری) دەرئەنجامی سروشتی جۆرێکی دیاریکراوی دەسەڵاتە کە لە “شۆڕشەکانی سەدەی بیستەم”دا پێکهاتووە، واتە دەسەڵاتی “. حزبە شۆڕشگێڕەکان بە ڕێکخستنی تۆکمە و سەرکردایەتی ناپرۆلیتاری”. شۆڕشی ئۆکتۆبەر شۆڕشێکی وا بوو.
لێرەدا ئێمە ڕووبەڕووی لێکدانەوەیەکی زهنگەرایانە و ئیکۆنۆمیستی دەبینەوە بۆ تەواوی پرۆسەی شۆڕشی پرۆلیتاریا و بەتایبەتی توێژەکانی حیزب و حکومەتی کرێکاری شۆڕشگێڕ. یەکەم: وەسفی بێتێلهایم و سویزی سەبارەت بە حزبی بەلشەفیک لە شۆڕشی ١٩١٧دا هەڵەیە. ئەو بیرۆکەیەی کە حیزبی پرۆلیتاری شۆڕشگێڕ، حیزبێک کە بڕیارە لە ژینگەی ئەوپەڕی دوژمنکارانەی کۆمەڵگای بۆرژوازی جیهانی ئەمڕۆدا شۆڕشێکی ژێرەوژوورکەر لە دژی سەرمایە ڕێکبخات، دەتوانێت “ڕێکخراوی توکمە” پشتگوێ بخات، بیرۆکەیەکی فیکرییە و پڕە لە وەهمی پەرلەمانتاریستی. لەم بیرۆکەیەدا تەواوی ئامێری ئاڵۆزی سەرکوت و تەواوی سیستەمی پۆلیسی دژە کۆمۆنیستی بۆرژوازی جیا دەکرێتەوە. “ڕێکخراوی تۆکمە”ی حیزبی پرۆلیتاری مەرجێکە بۆ مانەوەی حیزبی پرۆلیتاری و مەرجێکە بۆ بەرگەگرتنی حیزب لە بەرامبەر هەموو فشارە گشتیەکانی پۆلیس و فشارە ناڕاستەوخۆکانی بۆرژوازی ڕیفۆرمخواز و لیبراڵ. ئاخر بە ناپرۆلیتاریا زانینی حزبی بەلشەفیک بە بیانووی ئەندامێتی “ئەندامە ناڕازیەکانی چینەکانی تر” یان بوونی شۆڕشگێڕانی بێ بنەچەی کاری فیزیکی لە ڕابەرایەتی حیزبدا، جۆرێکە لە توندڕەوی ئیکۆنۆمیزم. وەک نموونەیەک، بەراوردکردنی هەڵوێست و پراکتیکی پرۆلیتاری – ئینتەرناسیۆنالیستی بەلشەفییەکان بەرامبەر بە شەڕی یەکەم لەگەڵ هەڵوێستی بۆرژوازی- ناسیۆنالیستی زۆربەی حیزبە سۆسیالیستیەکان و سەندیکاکانی کرێکاران کە ڕەنگە پێکهاتەی کرێکارییان لە حیزبی بەلشەفی زیاتر هەبووبێت، بێمانایی ئەم ئارگیومێنتە ئابوریە ئاشکرای دەکات. گومانی تێدا نییە کە حزبی شۆڕشگێڕی پرۆلیتاریا دەبێ لە پێکهاتە و ڕابەرایەتییەکەیدا پرۆلیتاری و کرێکار بێت. ئەم حزبە گوزارشتێکی هەمیشەیی و ڕۆژانەی بەرژەوەندییەکان و ئامرازێکی ڕێکخراوەیی بێت بۆ دەربڕینی بوونی سیاسی کرێکاران. بەڵام تا ئەمڕۆ هیچ ڕێکخراوێکی سیاسی لە حزبی بەلشەفیک زیاتر لەم ئایدیاڵە نزیکتر نەبووە. بێ گومان چینی کرێکاری ڕووسیا لەگەڵ حزبە شۆڕشگێڕەکەیدا هاتە ناو شۆڕشی ١٩١٧. حیزبی بەلشەفیک دەتوانێ لە زۆر ڕووەوە تەواوتر و نزیکتر لە بیرۆکەی ئایدیالی ئێمە بێت لە حزبێکی پرۆلیتاری، بەڵام بە هەمان شێوەی بوونی هەبوو، حزبی پرۆلیتاری شۆڕشگێڕی ڕووسیا بوو. لە هەر حاڵەتێکدا ڕوونە کە ڕەخنە لە ئەزمونی سۆڤیەت، بەم چاوەڕوانییە فیکرییانە لە حیزبی شۆڕشگێڕی چینی کرێکارەوە، لە ئەنجامێکی وا ئاشکرای ئیکۆنۆمیستیەوە دەست پێ ناکرێ.

دووەم: دامەزراندنی حکومەتێک کە حزبێکی لەو شێوەیە لە ناوەندەکەیدا بێت لە دوای ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر، خۆی لە خۆیدا، نەک هەر سەرەتای هەر لادان و شکستێک نییە، نەک هەر سروشتی ناسۆسیالیستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر نیشان نادات، بەڵکوو بەشێکی ئەملاولایە لە پرۆسەی شۆڕشی پرۆلیتاریای، ساڵی ١٩١٧یە لە ڕووسیا. سویزی و بێتێلهایم لە ڕاستیدا بەدوای شکستی پرۆلیتاریای ڕووسیادا دەگەڕێن لە فۆرمێکی دیاریکراوی سەرکەوتنی سیاسی ئەم چینەدا. من بە وردی باسی تایبەتمەندییەکانی حکومەتم کردووە لە قۆناغە شۆڕشگێڕییەکانی پێش ئەمەدا (لە بەرەو سۆسیالیزم ٢)دا. ئەو خاڵەی لێرەدا پێویستە جەختی لەسەر بکرێتەوە ئەوەیە کە تێڕوانینی سوبژێکتیڤیستی سویس و بێتێلهایم بۆ پرۆسەی ماددی شۆڕشی پرۆلیتاری، پرۆسەیەک کە بە شێوەیەکی سروشتی لە پلەی یەکەمدا دەبێت جۆرێک لە حکومەتی شۆڕشگێڕانەی چینی کرێکار بێتە سەر دەسەڵات، لە پراکتیکدا شێوازی لێکۆڵینەوەی ڕاستەقینە ی مارکسیستی سەبارەت بە هۆکارەکانی شکستی کۆتایی پرۆلیتاریا دادەخات. پرۆلیتاریای ڕووسیا توانی فۆرمێکی دیاریکراوی دەسەڵاتی سیاسی لە ڕووسیا دابمەزرێنێت. حکومەتی بەلشەفی- شورایی حکومەتی چینی کرێکار و فۆرمێکی تایبەت و ڕاگوزەری ڕێکخستنی چینی کرێکار بوو وەک چینی دەسەڵاتدار. کۆی ئەو مەسەلەی کە پێویستە ڕوون بکرێتەوە ئەوەیە کە چۆن و لە چ بارودۆخێکدا و لە چ پرۆسەیەکدا ئەم حاڵەتە تایبەتەی پرۆلیتاریا لە قۆناغی شۆڕشدا لە فۆرمی خوازراوی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا پەرەی سەندووە بۆ “دروستبوونی چینی کرێکار وەک دەسەڵاتدار”. چین” بەو مانایەی مەبەستی مارکس و ئەنگڵس بوو بێدەسەڵات مایەوە.
سەرەڕای سیمای سۆسیالیستی و سەرەڕای ئەوەی کە پرۆلیتاریا توانی بۆ ماوەیەکی کورت لە شێوەی حکومەتێکی شۆڕشگێڕی کرێکاری شۆڕشگێڕ وەک چینی دەسەڵاتدار خۆی ڕێکبخات، شۆڕشی ئۆکتۆبەر کۆتایی نەهات. سویزی و بێتێلهایم بە شاردنەوەی کاراکتەری سۆسیالیستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر (هەم لە ڕووی ئامانجەکانی و چ لە ڕووی هێزە بزوێنەرە چینایەتییەکەیەوە) و بە نکۆڵیکردن لە سیمای پرۆلیتاریانەی ئەو حکومەتە شۆڕشگێڕەی کە سەریهەڵدا، لە بنەڕەتدا بەسەر تەواوی پرسی کۆتاییدا دەپەڕنەوە شکستی شۆڕشی پرۆلیتاری لە ڕووسیا، و لایەنگری کێشەکە، ئەمڕۆ تیۆری ڕاستەقینەی مارکسیزم تێدەپەڕێت.

سێیەم: شۆڕشی ئۆکتۆبەر سۆسیالیستی بووە یان نا، بە دەرئەنجامە ئابووری و سیاسییەکانی دوای ٧٠ ساڵ ناپێورێت. تێبینییەکانی بێتێلهایم و سویزی بۆ واقیعی ئەمڕۆ لە ڕووسیادا ناتوانێت پاساو بۆ نکۆڵیکردن لە سروشتی پرۆلیتاری-سۆسیالیستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر بهێنێتەوە. وەک چۆن کۆتایی کارەساتبارەکەی شۆڕشی ١٣٥٧ لە ئێراندا هیچ مۆڵەتێک نادات بۆ نکۆڵیکردن لە سروشتی دیموکراسی و ئازادیخوازانەی ئەم شۆڕشە. هەروەک چۆن دەکرێت شۆڕشەکان سەرکەوتن بەدەست بهێنن هەر بەوشێوەش دەکرێ شکستیش بهێنن. گرفتی تیۆری بیرمەندانی پێشەنگی چینی کرێکار، ڕوونکردنەوەی هەلومەرج و هۆکارەکانی شکستی شۆڕشەکانی پێشووی پرۆلیتاریایە. ئەوەی کە کۆتایی شۆڕشی ڕووسیا وەک ئەوەی دەبوو لە شۆڕشێکی سۆسیالیستیدا نەبووبێت، بۆیە نابێ شۆڕشێکی سۆسیالیستی نەبووبێت، چەندین کیلۆمەتر لە هەموو میتۆدۆلۆژیای ڕەوای شیکاری زانستی دوورە. ئەمەش یەکسانە بە پێچەوانەکردنەوەی مێژووی ڕاستەقینە و بەردەوام ڕوودانی بۆ جێگیرکردنی لە مۆدێلی تیۆری نوێدا. لە سەردەمی خۆیدا شۆڕشی ئۆکتۆبەر ئینجیلی گۆڕانی سۆسیالیستی کۆمەڵگا بوو، ملیۆنان کرێکار بەشداریان تێدا کرد و بۆ سەرکەوتنی خەباتیان کرد، ئەم شۆڕشە لە لایەن ڕێبەری مارکسیستی چینی کرێکارەوە ڕابەرایەتی و ڕێکخرابوو، و بە زمانی… ملیۆنان کرێکار و زەحمەتکێش، بەرنامەی گۆڕینی سۆسیالیستی کۆمەڵگا و شۆڕشی جیهانی پرۆلیتاریا ڕاگەیەندرا. لە سەردەمی خۆیاندا پرۆلیتاریای ڕاستەقینە و جیهانی ڕاستەقینە ئەم شۆڕشەیان بە شۆڕشێک بۆ سۆسیالیزم دەزانی. ئەگەر ئەنجامی کۆتایی شتێکی تر بێت، ئەمە تەنیا دەتوانێ لێکۆڵەری مارکسیست بباتە بواری لێکۆڵینەوەی چەند وچۆنی شکستی ئەم پرۆسەیە، چونکە چیتر ناتوانرێت دەستکاری مێژووی ڕاستەقینەی ڕابردوو بکرێت. بەدڵنیاییەوە ڕوونکردنەوەی چەندی وچۆنی لەبەرئەوەی ئەم پرۆسەی شکستە سادە نییە، بەڵکو پێکەوە دانانی جۆرێ
٢) لە بواری ئابووریدا، سەرەڕای جیاوازی بیروڕایان سەبارەت بە سروشتی ئابووریی سۆڤیەت، سویزی و بێتێلهایم ڕێبازێکی کەم تا زۆر هاوشێوەی ڕوونکردنەوەی مارکسیستی بۆ سەرمایەداری دەگرنەبەر. هەردووکیان (هەرچەندە بێتلهایم تا ڕادەیەکی کەمتر و ناڕاستەوخۆ) تێگەیشتنێکی دیاریکراو لە ڕوونکردنەوە هەمەلایەنە و گشتییەکەی مارکس بۆ سەرمایەداری بەدەست دەهێنن. سویزی لەسەر بنەمای دوو پێکهاتە پێناسەی سەرمایەداری دەکات: ١) پەیوەندیی کار و سەرمایە و ٢) کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە، پاشان ڕەتیدەکاتەوە ناوهێنانی ڕووسیا بە سەرمایەداری بە پاساوی ئەوەی پێکهاتەی دووەم واتە کێبڕکێ لە ئابووری ڕووسیادا دیار نییە. لە بەرامبەردا بێتێلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و ناڕوون ئاماژە بە پێناسەیەکی هەڵەی سویسرا بۆ سەرمایەداری دەکات، لە پراکتیکدا هەموو هەوڵەکانی بۆ سەلماندنی ئەوەی کە پەیوەندی نێوان کارگەکان و لقەکانی بەرهەمهێنان لە ڕووسیا هاوشێوەی پەیوەندی نێوان کارگەکانی ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکایە، و هەربۆیە کێبڕکێ لە ڕووسیادا بە هەمان شێوەی کە لە سەرمایەداری “کلاسیکی” ڕۆژئاوادا کاردەکات. سویزی فۆڕمی تایبەتی سەرمایەداری بەو شێوەیەی کە لە ڕووی مێژووییەوە لە ئەوروپای ڕۆژئاوا پەرەی سەندووە بە تاکە فۆڕمی ڕاستەقینەی سەرمایەداری دەزانێت و بە واتایەکی تر مۆدێلێکی تۆکمەی ئەم فۆرمە دروست دەکات. بێتێلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئەم مۆدێلە قبوڵ دەکات (لانی کەم لەم مشتومڕەدا) تەنیا هەوڵدەدات بە سویزی نیشان بدات کە ئەم مۆدێلە لەگەڵ واقیعەکانی ئەمڕۆی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا دەگونجێت. بۆچوونی سویزی بە ڕوونی دژایەتی تیۆری مارکسە سەبارەت بە سەرمایەداری، بەڵام بێتێلهایمیش بە شێوەیەکی کردەیی ئەم فۆرمولە نادروستە قبوڵ دەکات و هەوڵ دەدات ڕستەیەک بسەلمێنێت کە یەکەمیان بۆ سەلماندنی بوونی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا پێویست نییە و دووەمیش، لە ڕادەبەدەر نموونەیی و زیادەڕەوی تێدا کراوە. (لە خوارەوە دەگەڕێینەوە بۆ ئەم خاڵە)
٣) دەرەنجامە سیاسییەکانی بێتێلهایم و سویزی زۆر جیاوازن. سویزی دیدێکی تاڕادەیەک لەباری هەیە بۆ کۆمەڵگا و ئابووری سۆڤیەت، لە کاتێکدا بێتێلهایم خۆی لە دژایەتی یەکێتی سۆڤیەتی ئەمڕۆدا دەبینێتەوە. بەڵام هەردووکیان گۆڕەپانی سیاسی لە کایەیەکی نا چینایەتی و ناسیاسی و ئەکادیمیدا سنووردار دەکەن. بە جۆرێک، تەوەری سەرەکی ئەم دەرەنجامانە دەکەوێتە ئاستی “یەکێتی سۆڤیەت یان ئەمریکا، کە خراپترە”. سویزی کە لە یەکێتی سۆڤیەتدا شێوازێکی نوێی بەرهەمهێنان و چینێکی ئیستغلالکاری نوێ دەبینێت کە سەرمایەداری لەدوای خۆی بەجێهێشتووە، بۆ خۆی گەشەسەندنخواز نییە و حەزی لە “ئاشتی جیهانی”یە، بانگەوازی ئەوە دەکات کە لێواری تیژی خەبات دژی… “دژە شۆڕشی جیهانی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا”. تێبگە لە بەرامبەردا بێتێلهایم ئارگیومێنتەکانی ناسیۆنالیزمی چینی زیندوو دەکاتەوە و بانگەواز بۆ گێڕانەوەی سێ جیهانیی بارودۆخی جیهان دەکات بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە یەکێتی سۆڤیەت “مەترسیدارتر” و “شەڕانگێزتر” و بە یەک وشە “خراپتر”ە. زلهێزی گەورە. لە هەڵوێستی “ئەوانەی کە دان بە مەترسییە جددییەکانی دۆخی ئێستای نێودەوڵەتیدا دەنێن و دەیانەوێت هەنگاو بنێن بۆ باشترکردنی دۆخەکە”، واتە لە هەڵوێستی “کەمکردنەوەی پەرەسەندن” لە نێوان “ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا”، سویزی سەرنجی خوێنەرانی خۆی ڕاکێشا بۆ فشارە وێرانکەرەکانی جیهانی ڕۆژئاوا لەسەر کۆمەڵگا، یەکێتی سۆڤیەت سەرنجی ڕادەکێشێت و بێتێلهایم ڕازییە بە دووبارەکردنەوەی فۆرمولەی کۆن و کلیشەیی “ڕووسیا بەدوای دەرگایەکدا دەگەڕێت بۆ زەریای هیندی”. ئەوەی هیچ کامیان باسی ناکەن، گرنگی شیکاری کۆمەڵگای سۆڤیەت و چارەنووسی شۆڕشی ١٩١٧یە لە ڕوانگەی بزووتنەوەی نێودەوڵەتی و چینایەتی پرۆلیتاریا. لە پێداچوونەوەی جیهانیدا هیچ باسێک لە پەیوەندی ئابووری سۆڤیەت و کۆمەڵگا لەگەڵ جەمسەرێکی دیاریکراودا نەکراوە. هیچ باسێک لە ئەزموونی سۆڤیەت لە شکستی هەوڵە کۆمۆنیستیەکان بۆ ڕێکخستنی ئینتەرناسیۆنالێکی کۆمۆنیستی و داهاتووی ئەو هەوڵانە نەکراوە. یەکێتی سۆڤیەت وەک “وڵات”، “زلهێز” و وەک هێزێکی سیاسی و سەربازی لە جیهاندا هەژمار دەکرێت، ئەمەش کاریگەری لەسەر ئاشتی جیهانی و یەکپارچەیی خاکی وڵاتان هەیە. بەڵام بۆ پرۆلیتاریای کۆمۆنیست، پێگەی یەکێتی سۆڤیەت لە هاوسەنگی هێزی جیهانیدا وەک هێزێکی سیاسی و سەربازی لە قۆناغی کێبڕکێی جیهانی بۆرژوازیدا تەنها لایەنێکی کێشەکەیە. سنووردارکردنی کێشەی سۆڤیەت بەم شێوەیە یەکسانە بە کەوتنە ناو فۆرمولاسیۆنی ناسیۆنالیستی و ڕۆژنامەوانی. کێشەی سۆڤیەت و شیکردنەوەی ئابووری و بەرهەمهێنان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تێیدا بەشێکە لە کێشە گشتگیرترەکەی ڕێکخستنەوەی بزووتنەوەیەکی ڕەسەنی نێودەوڵەتی پرۆلیتاری-کۆمۆنیستی. شیکردنەوەی کێشەی سۆڤیەت ناوەندی هەر هەوڵێکی جدییە بۆ پەرەپێدانی وێنەی سۆسیالیزمی ڕاستەقینە و شۆڕشگێڕانە، بۆ ڕوونکردنەوەی ستراتیژی گشتی شۆڕشی پرۆلیتاری، بۆ گۆشەگیرکردنی ڕیڤیزیۆنیزم و دامەزراندنی بزووتنەوەیەکی پرۆلیتاری جیهانی. ئەم لایەنانە لە مشتومڕەکانی بێتێلهایم و سویزیدا بە تەواوی لەبیرکراون و دەربڕین و سەرقاڵییە باو و ئاساییە ناسیۆنالیستیەکان و ئاشتیخوازی و ڕۆژنامەگەری جێگەیان گرتووەتەوە.
ک لە تیۆری نوێی گۆڕانی کۆمەڵایەتی لە سەردەمی ئێمەدا لەسەر بنەمای داهێنانی جۆرێک لە “شۆڕشەکانی سەدەی بیستەم” کە نە هۆکارەکان، نە ئەوهێزە بزوێنەرانە، نە زەمینە هەبووەکانی کۆمەڵگەی کۆن، نە دینامیزم بزووتنەوەکەیان نەزانراوە و ناتوانرێت ڕوون بکرێتەوە، زۆر قورسترە.

٢) لە بواری ئابووریدا، سەرەڕای جیاوازی بیروڕایان سەبارەت بە سروشتی ئابووریی سۆڤیەت، سویزی و بێتێلهایم ڕێبازێکی کەم تا زۆر هاوشێوەی ڕوونکردنەوەی مارکسیستی بۆ سەرمایەداری دەگرنەبەر. هەردووکیان (هەرچەندە بێتلهایم تا ڕادەیەکی کەمتر و ناڕاستەوخۆ) تێگەیشتنێکی دیاریکراو لە ڕوونکردنەوە هەمەلایەنە و گشتییەکەی مارکس بۆ سەرمایەداری بەدەست دەهێنن. سویزی لەسەر بنەمای دوو پێکهاتە پێناسەی سەرمایەداری دەکات: ١) پەیوەندیی کار و سەرمایە و ٢) کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە، پاشان ڕەتیدەکاتەوە ناوهێنانی ڕووسیا بە سەرمایەداری بە پاساوی ئەوەی پێکهاتەی دووەم واتە کێبڕکێ لە ئابووری ڕووسیادا دیار نییە. لە بەرامبەردا بێتێلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و ناڕوون ئاماژە بە پێناسەیەکی هەڵەی سویسرا بۆ سەرمایەداری دەکات، لە پراکتیکدا هەموو هەوڵەکانی بۆ سەلماندنی ئەوەی کە پەیوەندی نێوان کارگەکان و لقەکانی بەرهەمهێنان لە ڕووسیا هاوشێوەی پەیوەندی نێوان کارگەکانی ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکایە، و هەربۆیە کێبڕکێ لە ڕووسیادا بە هەمان شێوەی کە لە سەرمایەداری “کلاسیکی” ڕۆژئاوادا کاردەکات. سویزی فۆڕمی تایبەتی سەرمایەداری بەو شێوەیەی کە لە ڕووی مێژووییەوە لە ئەوروپای ڕۆژئاوا پەرەی سەندووە بە تاکە فۆڕمی ڕاستەقینەی سەرمایەداری دەزانێت و بە واتایەکی تر مۆدێلێکی تۆکمەی ئەم فۆرمە دروست دەکات. بێتێلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئەم مۆدێلە قبوڵ دەکات (لانی کەم لەم مشتومڕەدا) تەنیا هەوڵدەدات بە سویزی نیشان بدات کە ئەم مۆدێلە لەگەڵ واقیعەکانی ئەمڕۆی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا دەگونجێت. بۆچوونی سویزی بە ڕوونی دژایەتی تیۆری مارکسە سەبارەت بە سەرمایەداری، بەڵام بێتێلهایمیش بە شێوەیەکی کردەیی ئەم فۆرمولە نادروستە قبوڵ دەکات و هەوڵ دەدات ڕستەیەک بسەلمێنێت کە یەکەمیان بۆ سەلماندنی بوونی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا پێویست نییە و دووەمیش، لە ڕادەبەدەر نموونەیی و زیادەڕەوی تێدا کراوە. (لە خوارەوە دەگەڕێینەوە بۆ ئەم خاڵە)
٣) دەرەنجامە سیاسییەکانی بێتێلهایم و سویزی زۆر جیاوازن. سویزی دیدێکی تاڕادەیەک لەباری هەیە بۆ کۆمەڵگا و ئابووری سۆڤیەت، لە کاتێکدا بێتێلهایم خۆی لە دژایەتی یەکێتی سۆڤیەتی ئەمڕۆدا دەبینێتەوە. بەڵام هەردووکیان گۆڕەپانی سیاسی لە کایەیەکی نا چینایەتی و ناسیاسی و ئەکادیمیدا سنووردار دەکەن. بە جۆرێک، تەوەری سەرەکی ئەم دەرەنجامانە دەکەوێتە ئاستی “یەکێتی سۆڤیەت یان ئەمریکا، کە خراپترە”. سویزی کە لە یەکێتی سۆڤیەتدا شێوازێکی نوێی بەرهەمهێنان و چینێکی ئیستغلالکاری نوێ دەبینێت کە سەرمایەداری لەدوای خۆی بەجێهێشتووە، بۆ خۆی گەشەسەندنخواز نییە و حەزی لە “ئاشتی جیهانی”یە، بانگەوازی ئەوە دەکات کە لێواری تیژی خەبات دژی… “دژە شۆڕشی جیهانی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا”. تێبگە لە بەرامبەردا بێتێلهایم ئارگیومێنتەکانی ناسیۆنالیزمی چینی زیندوو دەکاتەوە و بانگەواز بۆ گێڕانەوەی سێ جیهانیی بارودۆخی جیهان دەکات بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە یەکێتی سۆڤیەت “مەترسیدارتر” و “شەڕانگێزتر” و بە یەک وشە “خراپتر”ە. زلهێزی گەورە. لە هەڵوێستی “ئەوانەی کە دان بە مەترسییە جددییەکانی دۆخی ئێستای نێودەوڵەتیدا دەنێن و دەیانەوێت هەنگاو بنێن بۆ باشترکردنی دۆخەکە”، واتە لە هەڵوێستی “کەمکردنەوەی پەرەسەندن” لە نێوان “ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا”، سویزی سەرنجی خوێنەرانی خۆی ڕاکێشا بۆ فشارە وێرانکەرەکانی جیهانی ڕۆژئاوا لەسەر کۆمەڵگا، یەکێتی سۆڤیەت سەرنجی ڕادەکێشێت و بێتێلهایم ڕازییە بە دووبارەکردنەوەی فۆرمولەی کۆن و کلیشەیی “ڕووسیا بەدوای دەرگایەکدا دەگەڕێت بۆ زەریای هیندی”. ئەوەی هیچ کامیان باسی ناکەن، گرنگی شیکاری کۆمەڵگای سۆڤیەت و چارەنووسی شۆڕشی ١٩١٧یە لە ڕوانگەی بزووتنەوەی نێودەوڵەتی و چینایەتی پرۆلیتاریا. لە پێداچوونەوەی جیهانیدا هیچ باسێک لە پەیوەندی ئابووری سۆڤیەت و کۆمەڵگا لەگەڵ جەمسەرێکی دیاریکراودا نەکراوە. هیچ باسێک لە ئەزموونی سۆڤیەت لە شکستی هەوڵە کۆمۆنیستیەکان بۆ ڕێکخستنی ئینتەرناسیۆنالێکی کۆمۆنیستی و داهاتووی ئەو هەوڵانە نەکراوە. یەکێتی سۆڤیەت وەک “وڵات”، “زلهێز” و وەک هێزێکی سیاسی و سەربازی لە جیهاندا هەژمار دەکرێت، ئەمەش کاریگەری لەسەر ئاشتی جیهانی و یەکپارچەیی خاکی وڵاتان هەیە. بەڵام بۆ پرۆلیتاریای کۆمۆنیست، پێگەی یەکێتی سۆڤیەت لە هاوسەنگی هێزی جیهانیدا وەک هێزێکی سیاسی و سەربازی لە قۆناغی کێبڕکێی جیهانی بۆرژوازیدا تەنها لایەنێکی کێشەکەیە. سنووردارکردنی کێشەی سۆڤیەت بەم شێوەیە یەکسانە بە کەوتنە ناو فۆرمولاسیۆنی ناسیۆنالیستی و ڕۆژنامەوانی. کێشەی سۆڤیەت و شیکردنەوەی ئابووری و بەرهەمهێنان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تێیدا بەشێکە لە کێشە گشتگیرترەکەی ڕێکخستنەوەی بزووتنەوەیەکی ڕەسەنی نێودەوڵەتی پرۆلیتاری-کۆمۆنیستی. شیکردنەوەی کێشەی سۆڤیەت ناوەندی هەر هەوڵێکی جدییە بۆ پەرەپێدانی وێنەی سۆسیالیزمی ڕاستەقینە و شۆڕشگێڕانە، بۆ ڕوونکردنەوەی ستراتیژی گشتی شۆڕشی پرۆلیتاری، بۆ گۆشەگیرکردنی ڕیڤیزیۆنیزم و دامەزراندنی بزووتنەوەیەکی پرۆلیتاری جیهانی. ئەم لایەنانە لە مشتومڕەکانی بێتێلهایم و سویزیدا بە تەواوی لەبیرکراون و دەربڕین و سەرقاڵییە باو و ئاساییە ناسیۆنالیستیەکان و ئاشتیخوازی و ڕۆژنامەگەری جێگەیان گرتووەتەوە.
باء- خاڵی بابەتی ناکۆکی: فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ
سویزی پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە پەیوەندییە ئابوورییەکانی ئێستا لە ڕووسیادا ناتوانرێت و نابێ بە سەرمایەداری ناوببرێن، چونکە بە بڕوای ئەو سەرمایەداری بە دوو تایبەتمەندی سەرەکی پێناسە دەکرێت، یەکەمیان بوونی پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە، واتە بوونی حەقدەستێک سیستەمی ئیستغلالکردنی کرێکاران کە هیچ خاوەندارێتییەکیان لە ئامرازەکانی بەرهەمهێناندا نییە و دووەم: فرەیی سەرمایە و ئەو کێبڕکێیەی کە بەهۆی بوونی چەند سەرمایەیەکەوە دروست دەبێت، کە هۆکاری ماددی کارکردنی یاسا ناوخۆییەکانی سەرمایە. سویزی هۆشداری دەدات لەوەی کە بەکارهێنانی سەرمایەداری بۆ سیستەمی ئابووریی هەنووکەیی لە یەکێتی سۆڤیەتدا بە ناچاری دەبێتە هۆی خۆمۆدێلکردن و گشتاندنی نەشیاوی کارکردنی سەرمایەداری “کلاسیکی” ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکا بۆ کۆمەڵگەی ڕووسیا و ئەمەش دەبێتە بەربەستی میتۆدۆلۆژی پراکتیکی لەبەردەم داننان بە پەیوەندییە ئابوورییە ڕاستەقینەکان لە کۆمەڵگەی سۆڤیەتدا.
ئێمە دەگەڕێینەوە بۆ ئەم ئارگومێنتە سویزی، بەڵام تا ئەو شوێنەی کە ئەم هۆشدارییە ڕاستەوخۆ جۆری ڕێبازی بێتێلهایم لەبەرچاو دەگرێت، پێدەچێت هۆشدارییەکە گونجاو بێت. ئارگیومێنتەکانی بێتێلهایم لە سەلماندنی بوونی کێبڕکێی سەرمایەداری و فرەیی و سەربەخۆیی سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا، تا ئێستاش بە بێ قەناعەت ماوەتەوە. سەلماندنی بوونی کێبڕکێ لە نێوان بەڕێوەبەرانی کۆمپانیاکان یان وەزارەتەکان و لقەکانی بەرهەمهێنان لە یەکێتی سۆڤیەتدا لەسەر کەرەستەی خاو، ئامرازەکانی بەرهەمهێنان، قەرز و هتد، ناتوانێت وەڵامی ناڕوونی سویزی بێت. لە هەموو سیستەمێکی کارگێڕی بیرۆکراتی و لە هەموو ئەمانەت و کارگەیەکی گەورەی ئابووریدا، ئەگەری زۆرە بەڕێوەبەران لە بابەتی جۆراوجۆردا کێبڕکێ لەگەڵ یەکتر بکەن، بەبێ ئەوەی ئەم کێبڕکێیە مانای سەربەخۆیی ئابووریی خۆیان بێت، تا ڕادەی خاوەن و بەڕێوەبەرانی سەرمایە تاکەکەسییەکان و سەربەخۆکان. ئەوەی بەرهەمەکان لە ئەنجومەنی کاڵاکان هەن بۆ خۆی هیچ ناڵێت لەسەر ئەوەی کە ئایا ئەو بەرهەمانە لە لایەن سەرمایە سەربەخۆ و تاکەکەسییەکانەوە بەرهەم هێنراون یان نا. نەبوونی بەرنامەیەکی سەرتاسەری، یان سروشتی فەرمی ئەم بەرنامەیە، بۆ خۆی ئاماژەیە بۆ بوونی میکانیزمێکی ئابووری کە پشت بە ئەدای سەرمایەی جۆراوجۆر ببەستێت. لەم حاڵەتەدا بێتێلهایم تەنیا بوونی دابەشبوونێکی بەرفراوانی کار، سەربەخۆیی ڕێژەیی لقەکانی بەرهەمهێنان لە بەرنامەی سەرتاسەری، بێتوانایی حکومەتی سۆڤیەت لە پلاندانان بۆ بەرنامەیەکی گشتی و هتد دەسەلمێنێت لەگەڵ سەرمایەداری “کلاسیکی”ی ڕۆژئاوا. ئەگەر بێتێلهایم بیەوێت لەسەر هەمان بنەمای گریمانە درۆینەکانی سویزی لە پێناسەکردنی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداریدا وەڵامی بداتەوە، واتە ئەگەر بەڕاستی بیەوێت نیشانی بدات کە کێبڕکێ لە سەرمایەداریی ڕووسیادا هەمان ڕۆڵی سەرمایەداریی ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکای هەیە، ئەوا ئەویش پابەندە دەبێت بە نیشاندانی ئەوەی کە فرەیی سەرمایەکان و کێبڕکێی نێوان بەشە جیاوازەکانی سەرمایە بەهانەی ماددییە و بنەمای کارکردنی یاسا ناوخۆییەکانی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتییە لە ڕووسیا. پێویستە ئەوە نیشان بدات کە یاسا ناوخۆییەکانی کەڵەکەکردنی سەرمایە لە بنەڕەتدا لە ڕێگەی کێبڕکێی نێوان ئەو سەرمایە زۆرانەی کە هەن، ماددییەت بە خۆیان دەدەن. پشکی قازانجی بەشە جیاوازەکانی سەرمایە، نرخ، پاڵنەر بۆ زیادکردنی ڕێژەی سەرمایە بەرامبەر بە کار، فۆرمی پەرەسەندنی دابەشکردنی کار، شێوازی تەرخانکردنی سەرمایە و جوڵاندنی سەرمایە لە لقە جیاوازەکانی بەرهەمهێنان و هتد هەموویانن وابەستەی ئەرکی ئەم پێشبڕکێیەن. بێتێلهایم ئەمە نیشان نادات، بەڵکو بە ڕوونکردنەوەیەکی ڕووکەش و گشتی و سەرخانی بۆ بوونی کێبڕکێی نێوان بەڕێوەبەران و وەزیرەکان لە ڕووسیا، جێگەی دەگرێتەوە.
لە ڕاستیدا بۆ سەلماندنی بوونی سەرمایەداری لە ڕووسیا پێویست ناکات جۆراوجۆری سەرمایە و سەربەخۆیی ئەوان لە یەکتر و کێبڕکێ بسەلمێنرێت. بێتلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ڕوانگەی مۆدێلی ئاڕاستەکراو و میکانیکی سویزی بۆ تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری قبوڵ دەکات، لە پراکتیکدا لەبەردەم ناڕەزایەتییەکانی سویزیدا دەگاتە بنبەستێک. پێویستە باسەکە لەو شوێنە وەربگیرێت کە بێتێلهایم بەجێی دەهێڵێت – واتە لە ڕەخنەگرتن لە پێناسەی هەڵەی سویزی بۆ سەرمایەداری و تایبەتمەندییە “دووانەی”یەکەی، لە ڕەخنەی ئەو هەڵوێستە نادروستەی کە سویزی دەیبەخشێتە کێشەی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەکان لە ناویدا ڕوونکردنەوەی ئەو بۆ سەرمایەداری.

پێداگری سویزی لەسەر یەکسانکردنی فاکتەری “فرەبوونی سەرمایە و کێبڕکێ” لەگەڵ پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە لە پێناسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا، زۆر سەرسەختە و ناڕەوایە. هەروەها ڕوونکردنەوەکانی سەبارەت بە ڕۆڵی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە لە سەرمایەداریدا لە باشترین حاڵەتدا کەمتەرخەمن. و لە کۆتاییدا سەختە لەوە تێبگەین کە سەرەڕای قبوڵکردن و تەنانەت جەختکردنەوە لەسەر بوونی پەیوەندیی کار و سەرمایە لە ئابووری سۆڤیەتدا، سویزی بە بیانووی نەبینینی “فرەبوونی سەرمایە و کێبڕکێ” بە سەرمایەداری بە ئابووری سۆڤیەت ناوببات.

با یەک بە یەک ئەم خاڵانە بکۆڵینەوە:
١) سویزی بە دڵنیاییەوە پێناسەیەکی زۆر سنووردار و ناگشتی بۆ سەرمایەداری بەدەست دەهێنێت. ئه‌و ئه‌نوسێت:

“وەک من تێگەیشتم، سەرمایەداری فۆرمێکی تایبەتی مێژووییە لە کۆمەڵگە کە لە سەدەی ١٥ یان ١٦ لە ئەوروپای ڕۆژئاوا سەریهەڵدا و لە سێ سەد چوار سەد ساڵی دواتردا باڵادەستی خۆی بەسەر زۆربەی جیهاندا فراوانتر کرد”.

هەر لەسەر بنەمای ئەم فۆرمەی “تایبەتمەندی مێژوویی” سەرمایەدارییە کە سویزی تایبەتمەندییە بنەڕەتییە خوازراوەکانی خۆی لەم سیستەمەدا دەردەبڕێت. لەم فۆرمە ” مێژووییەن تایبەتەدا”دا، کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەکان ڕۆڵێکی گرنگ و دیاریکەری هەبوو. ئەم فۆرمە ئابوورییە هاوشانی کێبڕکێ لەسەر بنەمای فرەیی سەرمایە و گریمانەکردنی بوونی ئەم فاکتەرانە دروست بوو و بەپێویستی دەزانێت فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ بوو بە فۆرمی بنەڕەتیی بوون و بوونی ئەم شێوازە بەرهەمهێنانە. بەڵام سویزی لێرەدا دەوستێت و ئامادە نییە ڕێبازی مارکس پەیڕەو بکات لە ڕەخنەگرتن لەم میتۆدە “لە ڕووی مێژووییەوە تایبەتمەندە ئەوروپییە” تا ئەو ڕادەیەی کە تایبەتمەندییە ڕاستەقینە و گشتگیرەکانی ئەم سیستەمە دەربهێنێت. سروشتییە مارکس لێکۆڵینەوە لەهەمان فۆڕمی مێژووییەن تایبەتەدا، لەگەڵ کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەکانیشدا کرد، بەڵام توانی تایبەتمەندەکانی دیاری بکات ئەم سیستەمە لە ئاستێکدا پێناسە بکات کە لەودیو و ئەبستراکتتر لە تێبینییەکانی پەیوەست بە کێبڕکێ و فرە سەرمایە. تایبەتمەندی دیاری ئەم سیستەمە ئەوەیە کە لە شێوازەکانی تری بەرهەمهێنان جیای دەکاتەوە. ئاشکرایە کە هەر شێوازێکی بەرهەمهێنانی تایبەت مەقولە ئابوورییەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی هاوتای لەگەڵدایە، بەڵام ئەوەی جیای دەکاتەوە لە شێوازەکانی دیکەی بەرهەمهێنان، واتە ئەوەی تایبەتمەندی ئەم سیستەمە نوێیە، ئەو شێوازە تایبەتەیە کە بەرهەمی زیادە ڕاستەوخۆ لە بەرهەمهێنانەکانی تر جیادەکاتەوە. تایبەتمەندی دیاریکراوی سیستەمی سەرمایەداری، فۆڕمی تایبەتی ئیستغلالکردنە لەم سیستەمەدا. ئەمەش وادەکات مارکس بە کاڵاکردنی هێزی کار و یەکگرتوویی پرۆسەی کار لەگەڵ پرۆسەی بەرهەمهێنانی بەهای زیادکراودا ڕوون بکاتەوە. ئیستغلالکردنی کاری کرێ، واتە هەمان “پەیوەندی سەرمایە-کار” کە سویزی بە هەژموونی سیستەمی ئابووری سۆڤیەت ناوی دەبات، تایبەتمەندییەکی جیاکەرەوە و دیاریکەری سیستەمی سەرمایەدارییە. مارکس لە ڕوونکردنەوەی سەرمایەداریدا (لە کتێبی سەرمایە، تیۆرییەکانی بەهای زیادە، گروندریسە و کەم تا زۆر لە هەموو نووسینە ئابوورییەکانیدا) ئەوەندە ڕوونە کە پێداگری سویزی لەسەر خستنەڕووی کێشەی “فرەبوونی سەرمایە و کێبڕکێ” وەک پایەی دووەمی… پێناسەی سەرمایەداری زۆر سەیر دێتەبەرچاو. بەم شێوەیە مارکس توانای شیکردنەوەی سیمای گشتی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری هەیە و ئەم فۆرماتە “تایبەتمەندە مێژووییە” بشکێنێت بە لێکۆڵینەوە لەو سەرمایەدارییە “تایبەتمەندە مێژووییە” کە سویزیشی کردە بنەمای ئارگومێنتەکەی.
٢) بەڵام خاڵی گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە لە ڕوونکردنەوەی مارکس بۆ سەرمایەداریی تایبەتی ئەوروپا لە سەدەی ١٨ و ١٩دا، کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە ئەو قورسایی و جێگایەی نییە کە سویزی پێی داوە. مارکس پێگەی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە لە شوێنی خۆیدا دەناسێنێت، لە ئاستێکی گونجاودا لە ڕووی ئەبستراکتەوە. سویزی پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە ئەم فاکتەرە لە بنەڕەتیترین ئاستی ئەبستراکتدا، واتە لە ئاستی ڕوونکردنەوەی گشتیترین تایبەتمەندی و دیاریکراوەکانی سیستەمی سەرمایەداریدا جێگیر بکات. لێرەدا جێگای سەرنجە کە تەنانەت هەمان قسەکانی مارکس سەبارەت بە کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەکان لەلایەن خودی سویزیەوە، ئارگومێنتەکەی بێ بەها دەکات. مارکس لە ئاستێکی کۆنکرێتیتردا باسی فرە سەرمایە و کێبڕکێی سەرمایە دەکات. بۆ دەرهێنان و سەلماندنی یاسا گشتییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، واتە بۆ ڕوونکردنەوەی بەهای زیادە، ئیستغلالکردنی هێزی کار، بەهای هێزی کار و کرێ، سوپای یەدەگی کار، کەڵەکەبوون و زیادبوونی پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە، بەرهەمهێنانەوەی بەرفراوانی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و تەنانەت ڕەوتی دابەزینی ڕێژەی قازانج، پێویست ناکات مارکس پرسی فرە سەرمایە و فاکتەری کێبڕکێ بخاتە ناوەوە.. مارکس ئەمانە لە گریمانە گشتییەکانی خۆیەوە سەبارەت بە کۆی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و سروشتی گشتی و تایبەتمەندی سەرمایە دەردێنێت و تەنیا دوای دەرهێنانی یاسا بنەڕەتییەکانی سەرمایەداری و کەڵەکەبوونی سەرمایە، بۆ ئاستێکی کۆنکرێتیتر، لەپەیوەندییە ناوخۆییەکانی چەند سەرمایەیەک پێکەوە دەکۆڵێتەوە و دەگاتە فۆڕمی تایبەتی وەدیهاتنی یاسا گشتییەکانی سیستەمی سەرمایەداری . بە واتایەکی تر، مارکس بە شێوەیەکی شیکاریانە یاسا بنەڕەتییەکانی بزووتنەوەی سەرمایەداری و تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی ئەم سیستەمە، سەربەخۆ لە فاکتەرەکانی فرەیی و کێبڕکێی سەرمایە شی دەکاتەوە، پاشان ئەم فاکتەرە کۆنکرێتییە ڕوون دەکاتەوە بۆ ئەوەی ڕوونی بکاتەوە کە چۆن ئەم یاسایانە لە کارکردنی ئێستادا بە واقیعی جێبەجێ دەکرێن لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداری. لەم ئاستەدا کۆنکرێتترە کە مارکس هەنگاو بە هەنگاو بە ناساندنی فاکتەری فرەیی خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنان (فرەبوونی سەرمایە) لە بەهای زیادەوە بۆ پۆلە کۆنکرێتییەکانی قازانج و سوود و قازانجی بازرگانی و کرێ و لە مەقولەی بەهاوە، دەگاتە نرخی بەرهەمهێنان و هتد.
سەبارەت بە کێبڕکێ، مارکس لە شیکارییەکەیدا، ئەگەرچی بە کورتی، هەڵوێستی ئەم پەیوەندییەی بە ڕوونی ڕوون کردەوە. کێبڕکێ بریتیە لە پەیوەندی ڕاستەقینەی نێوان سەرمایە جیاوازەکان، کە یاسا گشتییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، یاساکانی تەواوی سیستەم، واتە یاسا ناوخۆییەکانی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتی، بەسەر تاکەکانی سەرمایەدا دەسەپێنێت و وایان لێدەکات هەستی پێبکەن. کێبڕکێ پەیوەندییەکی تایبەتە کە لە ڕێگەیەوە یاسا سروشتی و گشتیەکانی سەرمایە بە گشتی دەگۆڕدرێن بۆ فشاری ماددی و کردەیی و دەرەکی لەسەر یەکەکانی سەرمایە. کێبڕکێ پەیوەندییەکە کە یاسا سروشتییەکانی سەرمایە تێیدا ماددییەت و واقیع دەدۆزنەوە.

لە ڕووی مێژووییەوە کێبڕکێ پێشمەرجێک بوو بۆ سەرهەڵدان و زاڵبوونی بەرهەمی سەرمایەداری. چونکە ئەمە ئەو میتۆدە بوو کە سەرمایە لە ڕێگەیەوە بەربەستەکانی بەردەم جووڵەی خۆی دەشکاند، ئەو ئاستەنگانەی کە فۆرمەکانی بەرهەمهێنانی کۆن و بە سیستەمی جۆری گیڵدەوە دەیانخستە سەر ڕێگای تێکشکا. (گروندریس، ئینگلیزی، لاپەڕە ٦٤٩-٦٥٠). تا ئێستا کێبڕکێ مەرجی مێژوویی سەرهەڵدانی سەرمایە و نەک بارودۆخی شیکاریی بوون و تایبەتمەندییەکەی. بەڵام مارکس باسەکەی زیاتر دەبات و پێگە و ڕۆڵی کێبڕکێ لە خودی سیستەمی سەرمایەداریدا، واتە لە چوارچێوەی پەیوەندییە خۆگرتوەکانی سەرمایەداریەداریدا شی دەکاتەوە. کێبڕکێ بریتییە لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەرمایە لەگەڵ خۆی وەک سەرمایەیەکی دیکە. کێبڕکێ بریتییە لە ئەدای ڕاستەقینەی سەرمایە:

“کێبڕکێ بریتییە لە گەشەکردنی ڕاستەقینەی سەرمایە. لە ڕێگەی کێبڕکێیەوە ئەوەی پەیوەندی بە جەوهەری سەرمایەوە هەیە دەبێتە پێویستییەکی دەرەکی بۆ سەرمایەی تاکەکەسی. ئەوەی پەیوەندی بە چەمکی سەرمایەوە هەیە وەک پێویستییەکی دەرەکی بۆ شێوازی بەرهەمهێنان لەسەر بنەمای سەرمایە دەردەکەوێت”. (گروندریس , 651-650)

ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئەم خاڵە ئەوەندە ڕاستە کە قووڵترین بیرمەندانی ئابووری، وەک ڕیکاردۆ، باڵادەستی ڕەهای کێبڕکێی ئازاد گریمانە دەکەن بۆ ئەوەی بتوانن بە شێوەیەکی گونجاو یاساکانی سەرمایە ڕوون بکەنەوە – کە لە هەمان کاتدا لە شێوەی مەیلە ژیانییەکانی حوکمڕانیدا دەردەکەون.” ئەو.” (هەمان سەرچاوە، لاپەڕە ٦٥١، جەخت لەسەر ئەسڵی کراوە)

“گریمانە”کردنی کێبڕکێ بۆ ڕوونکردنەوەی یاسا ئابوورییەکانی سەرمایەداری، ڕێک هەمان هەڵەیە کە هەردوو بێتێلهایم و سویزی ئەنجامی دەدەن، نەک لەبەر ئەوەی کێبڕکێ بەشێکی دانەبڕاو نەبووە لە سەرمایەداری، وەک چۆن لە ڕووی مێژووییەوە پەرەی سەندووە، یان ڕۆڵێکی ناوەندی ناگێڕێت، بەڵکو لەبەر ئەوەی یاساکانی سەرمایە لە سروشتی سەرمایەدا، لە چەمکی سەرمایە و سروشتی گشتی سەرمایەوە سەرچاوە دەگرن. فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ دەبێتە هۆی ڕۆیشتنی ئەم یاسایانە لە پەیوەندییە ڕاستەقینەکانی سەرمایە ڕاستەقینەکاندا.
“کێبڕکێ بە سادەیی ئەوەی لە جەوهەری سەرمایەدا شاراوەتەوە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە باس دەکات و وەک پێویستییەکی دەرەکی جێبەجێی دەکات. کێبڕکێ هیچ نییە جگە لە ڕێگایەک کە چەندین سەرمایە لە ڕێگەیەوە پێکهاتە سروشتییەکانی سەرمایە بەسەر یەکتر و بەسەر خۆیاندا دەسەپێنن”. (هەمان سەرچاوە، لاپەڕە ٦٥١)

یەکێک لە نموونە هەرە دیارەکانی ئەم پەیوەندییە، مەیلی سروشتی سەرمایە بۆ کەڵەکەبوون و زیادکردنی پێکهاتەی ئۆرگانیکی (بەها و تەکنیکی) سەرمایە لە کاتی پرۆسەی کەڵەکەبووندایە. سەرمایە بەردەوام زیاد دەکات بۆ بڕی سەرمایەی جێگیر بە ڕێژەیەکی گۆڕاو. مارکس ئەم یاسایە لە شیکاری گشتی کۆی سەرمایەی کۆمەڵایەتی، سەربەخۆ لە کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە، دەردەهێنێت. بەڵام لە جیهانی واقیعدا ئەم یاسایە لە ڕێگەی کەناڵی کێبڕکێیەوە خۆی بەسەر قەوارە سەرمایەدارەکاندا دەسەپێنێت. سەرمایەیەک کە دەیەوێت بە ڕکابەری بمێنێتەوە، دەبێت بەردەوام ڕێژەی سەرمایە و کارەکەی زیاد بکات، ڕێژەی سەرمایەی جێگیر بۆ گۆڕاو زیاد بکات (و لەگەڵ ئەوەشدا تەکنیکی بەرهەمهێنانی باشتر بکات). ئەم یاسایە لە ڕکابەرییەوە سەریهەڵنەداوە و لە ڕوانگەی شیکارییەوە پێویستی بە بوونی فرەیی سەرمایە و ڕکابەرییان نییە. بەڵام فاکتەر و کەناڵی ماددی بۆ واقیعکردنی ئەم یاسایە، واتە گۆڕینی بۆ جەبری دەرەکی بۆ تاکە سەرمایە، کێبڕکێیە.
کەواتە، ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە کێبڕکێ تەنیا پۆلێنێک و پێکهاتەیەکی هاوتای پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە نییە، نەک تەنیا لە ڕوونکردنەوەی تایبەتمەندییە دیاریکراوەکانی سیستەمی سەرمایەداریدا، نەک هەر لە هەمان ئاستی ئەبستراکشندا نییە کە ئەمەیە پەیوەندی، بەڵام بە سادەیی (و ئەمە”تەنها” بەمانای کەمتر گرنگی بەخشین بە کێبڕکێ نییە)، فاکتەر و هەڵگری واقیعکردن و دەرەکیکردنی یاسا ناوەکی و ناوخۆییەکانی سەرمایە، کە بەپێی پێناسەکە و بەپێی شیکارییەکەی مارکس، بریتین لە لە ڕووی شیکارییەوە پێش کێبڕکێی بابەتێتی وبوونییەتیان بەدەستهێنابێت.

بەڵام گومانی تێدا نییە کە کێبڕکێ فۆڕمی “کلاسیکی” دۆزینەوەی یاسا سروشتییەکانی سەرمایە. دووەم: فۆڕمی زاڵبوونی یاساکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە ڕووی مێژووییەوە حەتمی بووە و سێیەمیش: فاکتەری ژیانییە، لانیکەم تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە کارکردنی سەرمایەدارییەوە هەیە وەک ئەوەی لە ئەوروپای ڕۆژئاوا پێکهاتووە. هەر شیکردنەوەیەکی مارکسیستی بۆ کۆمەڵگەی سۆڤیەت، ئەگەر نەیەوێت بە شێوەیەکی دۆگماتیکی بوون و باڵادەستی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەی شێوە “کلاسیکی” لەم کۆمەڵگایەدا بسەلمێنێت، وەک بێتێلهایم، دەبێت ئەوە ڕوون بکاتەوە کە لە ڕاستیدا کام میکانیزم یان میکانیزمی ماددییە پێویستییە جەوهەریەکان و یاساکان، پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە بەسەر چینی سەرمایەداری و بەشە جیاوازەکانیدا لەم وڵاتەدا لە شێوەی پێداویستییە دەرەکی و بەرجەستەکراوەکاندا دەسەپێنێت. کەمێک دواتر دەگەڕێینەوە سەر ئەم بابەتە، بەڵام خاڵێکی سەرنجڕاکێش پێویستە ئاماژەی پێبکرێت. مارکس لە درێژەی باسەکەیدا لە گروندریسدا، بە شێوەیەک پێشبینی دووڕیانەکەی ئێستامان دەکات:

“تا سەرمایە لاواز بێت، هەر پشت بە چەقۆی شێوازی بەرهەمهێنانی کۆن یان ئەو شێوازانە دەبەستێت کە لەگەڵ سەرهەڵدانی سەرمایە بەسەرچووە، هەر کە هەستی بە بەهێزی کرد، چەقۆکان فڕێدەداتە لایەک و بەپێی یاساکانی خۆی دەجوڵێت”. .کە هەست دەکات و تێدەگات کە بوونی خۆی بەربەستێکە لەبەردەم گەشەکردندا، پەنا دەباتە بەرئەو فۆرمانەی کە بە سنووردارکردنی کێبڕکێی ئازاد، حوکمڕانی سەرمایە تەواوتر دەکەن، بەڵام لە هەمان کاتدا، مژدەی لەناوچونی سەرمایە و لەناوچونی بەرهەمهێنانی لەسەر بنەمای سەرمایە دەدەن. (هەمان سەرچاوە، لاپەڕە ٦٥١)

واقیعەکە ئەوەیە کە سەرمایەداری سەردەمی ئێمە لە دوا قۆناغدایە. “پەناگەی” سەرمایە بە هەر شێوەیەک جگە لە کێبڕکێ، تایبەت نییە بە سەرمایەداری سۆڤیەت، هەرچەندە سنووردارکردنی کێبڕکێ لەم وڵاتەدا لە بەرزترین ئاستدایە، لە ئەمریکا، ئینگلتەرا، فەرەنسا، سکاندیناڤیا و تەواوی جوگرافیای ئابووریەک کە سەرمایەداری “مێژووییەن دیاریکراوی”. سویزی پێکهات. هەروەها ئەمڕۆ، کێبڕکێ تاکە فۆڕم نییە بۆ دانانی یاسا سروشتییەکانی سەرمایە لەبەردەم تاکەکانی سەرمایە، لە شێوەی پێداویستییە دەرەکییەکان. حکومەتەکان، سیاسەتەکانی حکومەت و ڕێساکانی حکومەت، هەروەها قۆرخکاریەکان، لانیکەم لەسەر ئاستی سەرتاسەریدا، تاکەکان ڕووبەڕووی سەرمایە دەبنەوە بە شێوەی جۆراوجۆر جگە لە کێبڕکێ و جگە لە کێبڕکێ (لە چوارچێوەی سنوورەکانی وڵاتێکدا)، لەگەڵ زەرورەت و پێداویستییەکانی کەڵەکەبوونی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتی. بە واتایەکی تر، ئەمڕۆ تەنیا لە ڕێگەی کێبڕکێیەوە نییە کە سەرمایە لە شێوەی سەرمایەدا ڕووبەڕووی خۆی دەبێتەوە. حکومەتەکان لەسەر بنەمای سیاسەتی ئابووری پێشکەوتوو (هەرچەندە بەهۆی کێبڕکێ لەسەر ئاستی جیهانی، کە ڕووسیا کەم تا زۆر ژێردەستەییە)، تا ڕادەیەکی زۆر ڕۆڵی نوێنەرایەتی و وتەبێژی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و دۆخی گشتی کەڵەکەبوونی سەرمایەیان گرتۆتە ئەستۆ. پەیوەندی نێوان سەرمایەدارەکان و حکومەت جۆرێکە لە بەریەککەوتنی نێوان سەرمایەدارەکان و پێداویستییە بابەتییە دەرەکییەکان کە لە جەوهەری سەرمایە واتە کۆی سەرمایە سەریهەڵداوە. ئەم پەیوەندییە چیتر ناتوانرێت تەنها لە چوارچێوەی کێبڕکێدا ڕوون بکرێتەوە. ئەم ڕۆڵە هەمیشە لە زیادبوونەی حکومەتەکان، و دەرهێنانی زیاتر و زیاتر لە ئەدای ڕاستەقینەی سەرمایە لە گۆڕەپانی کێبڕکێ و گواستنەوەی بۆ دۆمەینی بڕیارە حکومییەکانی سەرمایە (چ پلاندانان یان سیاسەتی دارایی و دراو)، بە ڕواڵەت وایکردووە زاڵبوونی سەرمایەی “تکامڵتر”،کردوە بەڵام هەروەک مارکس باسی دەکات، مژدەدەری لەناوچون و نیشاندەری قەیرانی درێژخایەن و زاتی سەرمایەداری سەردەمی ئێمەیە.
هەرچۆنێک بێت، “کۆڵەکەی دووەم”ی سویزی لە وەسفکردنی سەرمایەداریدا نەک هەر زیادەڕۆیی و نادروستە، بەڵکو ئێستاش لە پرۆسەی پراکتیکی گەشەسەندنی هاوچەرخی هەمان سەرمایەداری “مێژوویی پێناسەکراو”دا، هەنگاو بە هەنگاو لەناو دەچێت. کێشەی مارکسیستەکان لە ڕوونکردنەوەی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا نیشاندانی بوون و باڵادەستی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە نییە، بەڵکو کێشەی ڕوونکردنەوەی کارکردی ماددی و ڕاستەقینەی سەرمایە لە سیستەمێکی سەرمایەداریدا کە، بۆ هۆکاری مێژوویی تایبەت، کێبڕکێ لە پرۆسەی دامەزراندنی یەکلاکەرەوەی خۆیدا نییە، نە لە گەشەسەندنی خۆیدا و نە لە پراکتیکی ئەمڕۆدا، هەمان ڕۆڵ کە لە فۆڕمی کلاسیکی گەشەسەندنی سەرمایەداریدا هەیبوو. لەئەستۆدا نیە.ئەمە ناڕەزایەتییەکە کە دەتوانرێت وەک سنووردارکردنی مۆدێلکردنی بێتێلهایم وەربگیرێت. بەڵام سەرەڕای سنوورداربوونی ڕۆڵی کێبڕکێ لە سەرمایەداری سۆڤیەتدا، پەیوەندییە ئابوورییەکان لە یەکێتی سۆڤیەتدا بە هەمان شێوەی بوونی پەیوەندیی کرێکاری کرێ، واتە پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە، سەرمایەدارین. وە ئەمەش ناڕەزایەتی و جیاوازی ئێمەیە لەگەڵ تێزی زەینگەرایانە و بە هەمان مەقولەی مۆدێلسازی سویزی.
٣) ڕەنگە باسەکە لە ئاستێکی ئەبستراکتتردا بەدواداچوونی بۆ بکرێت. دەکرێت بڵێین بەبێ فرەیی سەرمایە و بەو هۆیەوە کێبڕکێ، خودی بوونی بەهای ئاڵوگۆڕ (کە پێشگریمانە دەکات لە بوونی چەندین خاوەنی کاڵا)، پارە، فۆڕمی کاڵای بەرهەم، نرخ و فۆرمەکانی قازانج و سوود و بازرگانی قازانج، لەناو دەچێت و لە ڕووی شیکارییەوە دەبێتە مەحاڵ. ئایا وا نییە لە هەمان کتێبدا سەرمایە، سەرەڕای ئەوەی نزیکەی هەموو بەرگی یەکەم و دووەم سەرمایەداری شیکاری دەکەن بەبێ ئەوەی ئاماژە بە کێشەی فرەیی سەرمایە بکرێت، لە هەر حاڵەتێکدا کاڵا و بەهای ئاڵوگۆڕ و پارە خاڵی بەهێزی بەڵگەکانە؟

سویزی بەڵگەیەکی لەو شێوەیە پێشنیار ناکات، چونکە هیچ ئارگیومێنتێک بۆ بەرگریکردن لە “کۆڵەکەی دووەم”ی خۆی لە پێناسەی سەرمایەداریدا پێشکەش ناکات. ئەوەی جێگای سەرنجە، ئەوە بێتێلهایمە کە بوونی فۆڕمی کاڵای بەرهەمەکان و بوونی قازانج – وەک ئەوەی لە بەهای زیادە جیا دەکرێتەوە – لە یەکێتی سۆڤیەتدا بە کێشەی فرەیی سەرمایەکانەوە دەبەستێتەوە. بەهەر حاڵ پێویستە وەڵامێکی کورت بۆ ئەم ئارگیومێنتە بدرێتەوە.

گومانی تێدا نییە کە فرەیی خاوەن کاڵاکان (و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان) پێشمەرجێکی مێژوویی بوو بۆ پێکهاتنی سەرمایەداری و کێبڕکێ هۆکاری کردەیی باڵادەستی بوو بەسەر فۆرمەکانی پێشووی بەرهەمهێناندا. بەڵام تەواوی باسەکەی مارکس لەسەر ئەو ڕاستییەیە کە کاتێک سەرمایەداری پشت بە یاساکانی خۆی دەبەستێت، پەیوەندی خۆی لەگەڵ ئەو پێویستییە مێژووییانە لەدەست دەدات. بەهای ئاڵوگۆڕ و فۆڕمی کاڵای بەرهەم لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا بوونی سەربەخۆی خۆیان دەدۆزنەوە و چیتر پشت بە بوونی هەمیشەیی و کارلێکی فرە خاوەن بەرهەم نابەستن، بەڵکو پشت بە پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە دەبەستن. لێرەدا ئیتر ئەوە فرەیی سەرمایە نییە کە بە شێوەیەکی بابەتیانە بەهای ئاڵوگۆڕکردن زەروورەت دەکات، بەڵکو ئەوە ڕاستییەکە کە هەموو بەرهەمەکان دەرئەنجامی پرۆسەی کارە سەرمایەدارییەکانن کە تێیدا کار کاڵایە و بۆ ئاڵوگۆڕی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئامرازەکانی بەرهەمهێناندا پێویستییەکی حەتمییە (ئامرازی بەرهەمهێنان کە سەر بە بەشێکی دیاریکراو و سنووردارە لە ئەوان سەر بە کۆمەڵگان و بۆیە دەبێت ئاڵوگۆڕ بکرێن بۆ ئەوەی بەکاربهێنرێن). ئەم تایبەتمەندیە کاڵاییەی کار و دابڕانی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە کە سیمای کاڵایەک لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا بە هەموو بەرهەمەکانی کار دەبەخشێت. تا ئاڵوگۆڕی نێوان خاوەن هێزی کار (وەک کاڵا) و خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنان نەمێنێت، تەواوی بنەمای ئاڵوگۆڕ و بەهای ئاڵوگۆڕ و پارە و بەرهەمهێنانی کاڵای گشتگیر لە شوێنی خۆیدا دەمێنێتەوە ، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە ئایا خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنان مەودای ئاڵوگۆڕی نێوانیان سنووردار دەکەن یان نەخێر لە ڕووی مێژووییەوە هێزی کار لە دوای ئامرازی بەرهەمهێنان و ئامرازی بەکاربردن بوو بە کاڵا، بەڵام کاتێک ئەم ڕووداوە مێژووییە ڕوودەدات، هێزی کار دەبێتە کاڵا و لە بەرامبەر سەرمایە دادەنرێت، ئەوکات دەبێتە بنەمای ماددی گشتگیر و تەواو بەرهەمهێنانی کاڵاکان بەپێی ئەوە مەقولە و پەیوەندییەکان دەگۆڕدرێن. هەر بوونی پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا، مانەوەی فۆڕمی کاڵای بەرهەمەکان، مانەوەی پارە، بەهادان بە بەرهەمەکان و بەدەستهێنانی بەهای زیادکراو لە فۆڕمی تایبەتی “قازانج”دا دەکاتە شتێکی پێویست و حەتمی . لە ڕووی مێژووییەوە ئەم فۆرمانە دەرئەنجامی فرەیی خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانن، بەڵام لە ڕوانگەی شیکارییەوە، لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا، تەنانەت لەو شوێنانەی کە فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ بە تەواوی ڕەوا بێت، بە تەواوی دەرئەنجامی بە کاڵاکردنی کارە.

بە کورتی، ئارگومێنتی بێتێلهایم سەبارەت بە فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ لە یەکێتی سۆڤیەتدا، هەر وەک نموونەیی و ناقەناعەتبەخش ماوەتەوە. بەهەمان شێوە شیکارییەکەی بۆ کێشەی قەیرانەکان و هەوراز و نشێوی دەورەیی ئابووری سۆڤیەت و “زیاد کەڵەکەبوون” لەم ئابوورییەدا ڕووکەش و سەرخانە. بۆ نموونە بێتێلهایم میکانیزمی “زیاد کەڵەکەبوون” لەسەر بنەمای “بڕیارەکانی بەڕێوەبەران” ڕوون دەکاتەوە کە زیاتر لە پێویست سەرمایە و کەرەستەی خاو و هێزی کار بەکاردەهێنن بۆ باشترکردنی پێگەی خۆیان یان کۆمپانیاکەیان، یان بۆ گەیشتن بە نیشاندەری بەرنامەکان. بێتێلهایم لە شیکردنەوەی ڕەگ و ڕیشەی فراوانخوازی سۆڤیەتدا تەنانەت ناتوانێت باسێکی یەکگرتوو بخاتەڕوو و ئەم فراوانخوازییە وەک درێژەپێدەری فراوانخوازیی ئیمپراتۆریەتی تزاری هەڵدەسەنگێنێت. “گەیشتن بە ئاوە گەرمەکان” و “گۆڕانکاری بۆ زلهێزێکی دەریایی” بەزەحمەت دەتوانرێت وەک شیکارییەک بۆ بناغەکانی گەشەسەندنی ڕووسیای مۆدێرن و سەرمایەداری ئەمڕۆ بە جددی وەربگیرێت. ئەم جۆرە شیکارییە ڕووکەشانە کە باسەکانی بێتێلهایم زۆر لە “سێ جیهان” و شیکارییە ناسیۆنالیستییە کەم بایەخکراوەکان نزیک دەکەنەوە، لە دوایین وتارەکەیدا کەم نین.
لە لایەکی دیکەوە تایبەتمەندی هەڵوێستی سویزی زەینگەرایی و کۆکردنەوە تیۆرییەکەیەتی و ئەمەش بە ڕواڵەت بڕگە و تایبەتمەندی هاوبەشی هەموو بەرگریکارانی تیۆری “شێوازی نوێی بەرهەمهێنان”ە. یەکەم، وەک ئاماژەمان پێدا، قبوڵکردنی حوکمی سەرمایە و کرێکاری کرێ لە سیستەمێکدا و لە هەمان کاتدا جێبەجێکردنی “شێوازی بەرهەمهێنانی نوێ” بۆی، زۆر ئارەزوومەندانە و ناپابەندانەیە. سویز تێبینی ئەوە ناکات کە تێزی شێوازی نوێی بەرهەمهێنان پێویستی بە پێداچوونەوەی گشتی هەیە بە ڕوانگەی ماددی و مێژوویی مارکسیزم. ناکرێ تەنیا ئەم یەک تێزە بۆ ڕەخنەی مارکسیستی سەرمایەداری و تیۆری شۆڕشی پرۆلیتاری زیاد بکرێت. کەسێک کە میتۆدێکی بەرهەمهێنانی نوێ لە نێوان سەرمایەداری و سۆسیالیزمدا “دەدۆزێتەوە”، پێویستە بە شێوەیەکی لۆژیکی ئەم ئەرکە زانستییە لە ئەستۆ بگرێت کە باقی سیستەمی فیکریی هاوتای تێزێکی لەو جۆرەیە. چەند پرسیارێک دەخرێنە بەردەم بەرگریکارانی ئەم تێزە، وەک: توخم و پێکهاتەکانی ئەم شێوازە نوێیە بەرهەمهێنانە، لە ڕووی ئابووری، سیاسی، کولتووری، حزبی و هتد، لە سیستەمی کۆن (سەرمایەداری)دا لە چ فۆرمێکدا پەرەیان سەندووە ) و ئامادە بووبوو (سیستەمێکی نوێی کۆمەڵایەتی و ئابووری لەناکاو و بەبێ ناساندن لەسەر زەوی دەرناکەوێت). بەم شێوەیە، ئایا سەرمایە دوا پێکهاتنی ئابووری چینایەتی و دواترین و گشتگیرترین شێوەی ئیستغلالکردنی چینایەتی نییە؟ بەم گریمانەیە، کام خەباتی چینایەتی و کۆمەڵایەتی، کام دژایەتی بابەتیی و کام ڕەوتی بابەتیی مێژوویی کۆمەڵگای سەرمایەداری بەرەو ئەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان دەبات؟ ئایا گواستنەوە لەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان بۆ کۆمەڵگا سەرمایەدارییە هەبووەکان حەتمییە؟ ئایا هیچ شیکردنەوەیەکی ماتریالیستی بۆ دژایەتییەکانی ئەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان هەیە کە هێشتا بتوانرێت بۆ ئەنجامدان بە پێویستی و ئەگەری پەرەسەندنی داهاتووی کۆمەڵگەی سۆسیالیستی بەکاربهێنرێت؟ کام دژایەتی ماددی کۆمەڵگای هەبوو بەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان چارەسەر دەبێت و کام دژایەتی پاڵدەنرێتە پێشەوە، کام کێشە سیاسی و کولتوورییەکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری لەم شێوازە نوێیە بەرهەمهێنانەدا چارەسەری خۆیان دەدۆزنەوە و چارەسەریان لە ئەرک دوور دەخرێتەوە لە شۆڕشی پرۆلیتاریا؟ میکانیزمی بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوەی پەیوەندییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێناندا چییە؟ ئایا بوونی ئەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان بە مانای ڕەتکردنەوەی تیۆری شۆڕشی پرۆلیتاری (پێویستی و ئەگەری شۆڕشی سۆسیالیستی) و پەیوەندی ئەم شۆڕشە بە ڕزگاری مرۆڤەوە نییە؟ ئایا سەرهەڵدانی میتۆدی بەرهەمهێنانی نوێ بە مانای جێگرتنەوەی فۆرمە نوێیەکانی خەباتی چینایەتی لە جیاتی خەباتی پرۆلیتاریا و بۆرژوازی وەک بزوێنەری بزوێنەر و بەرەوپێشبردنی مێژووی کۆمەڵایەتی مرۆڤایەتی نییە و نابێ لەگەڵ بەشداریکردندا بێت ئەو چینانەی کە بنەمای ماددی سیستەمی نوێی ئیستغلالکردنن لە تیۆری خەباتی چینایەتیدا؟ ئەم پرسیار و دژایەتیانە بێکۆتایە. ماتریالیزمی مێژوویی مارکس و تیۆری شۆڕشی پرۆلیتاریا کە یەکێک لەوانە ناساندنی سەرمایەدارییە وەک دوا فۆرمی ڕێکخستنی چینایەتی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، وەڵامی وردی بۆ هەموو ئەو کێشانە لە سیستەمی فیکرییەکەیدا هەیە. هەروەها بەرگریکارانی تێزی شێوازی بەرهەمهێنانی نوێ بتوانن سیستەمێکی وەڵامدەرەوە و گشتگیر بخەنەڕوو. دووەم: کێشە لێرەدا ئەوەیە کە سویزی لە بنەڕەتدا شکست دەهێنێت لە ڕوونکردنەوەی ئەم شێوازە بەرهەمهێنانەدا. ناوبراو (بە ئیلهام وەرگرتن لە وتارێکی هاری ماگدۆف [Harry Magdoff] لە هەمان ژمارەی پێداچوونەوەی مانگانەدا) پێی وایە لە سیستەمی ئابووری سۆڤیەتدا هیچ یاسایەکی ئابووری بابەتیی نییە، واتە یاسای سەربەخۆ لە سیاسەت و مەیلی کارگێڕانی ئابووری و سیاسیی چینی دەسەڵاتدار. بە واتایەکی تر کارکردنی ئابووری سۆڤیەت هەمیشە وابەستەی بڕیار و سیاسەت و بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدارە، کە بە هیچ مەرجێکی ژێرخانی حوکمڕانی ناکرێت. چیتر ناتوانرێت ئەمە بە پێناسەی “شێوازی بەرهەمهێنان” ناوزەد بکرێت. ئەمە ڕاگەیاندنی نەبوونی شێوازی بەرهەمهێنانە لە یەکێتی سۆڤیەت و بوونی ڕێکخستنێکی ئابووریی ئیختیاری و گۆڕاو لەم وڵاتەدا. بەم شێوەیە، وادیارە سویزی دوای چەند ساڵێک لە ناڕوونی و دوودڵی، دواجار لەگەڵ بۆچوونە بێمانا و ناماتریالیستییەکانی هایڵ تیکتین، سەرنووسەری گۆڤاری ڕەخنەگرانە، ڕازی بووە. جیاوازی نێوان ئەم دووانە ڕەنگە ئەوە بێت کە تیکتین زیاتر لە سویزی لە هەوادایە و بە فەرمی باس لە حوکمڕانی “ئابووری بەفیڕۆدان” لە ڕووسیا دەکات لەبری مەقولەی شێوازی بەرهەمهێنان. سویزی لەبیری دەچێتەوە کە خودی بوونی پەیوەندییەکانی کار و سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا (کە ئەو قبووڵی کرد)، یان تەنانەت خودی بوونی جۆرێک لە پەیوەندییە موڵکییەکان (لە سەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنان)، بەپێویستی دەزانێت بوونی یاسا ئابوورییە بابەتییەکان کە سەرهەڵدەدەن لەم پەیوەندیانە.وە بەرهەمی دەهێنێتەوە. ڕاگەیاندنی نەبوونی “یاسا ئابوورییەکان” لە میتۆدی نوێی بەرهەمهێنانی سویزدا، واتە ڕاگەیاندنی نەبوونی هەمان پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا، کە سوزی لە سەرەتای وتارەکەیدا چەند دێڕێکی سەرەوەی قبوڵ کرد. و لە کۆتاییدا سێیەم: لێدوانەکانی سوایز تەواو پێچەوانەی ئەو هۆشدارییەن کە خۆی بە بێتێلهایمی داوە. سویزی نیگەران بوو لەوەی کە مۆدێلکردنی سەرمایەداری (واتە سەرمایەداریی ڕۆژئاوایی “پێناسەکراوی مێژوویی”) ڕێگری بکات لە تێگەیشتن لە تایبەتمەندییە ئابوورییە تایبەت و جیاوازەکانی کۆمەڵگەی سۆڤیەت. بەڵام لە هەنگاوی دواتردا، خۆی خوێنەر لە نایاسایییەکی ڕەهادا بەجێدەهێڵێت، لە “سیستەم”ێکی ئابووریدا کە هیچ جۆرە یاساییبوونی بابەتیی جووڵە و کارکردی تێدا نییە. سیستەمێک کە ڕۆژانە بەپێی خواست و سیاسەتی “چینەکانی دەسەڵاتدار”، یان “بیرۆکراسی” یان “نوخبە” بە ئاراستەیەکدا دەسوڕێتەوە یان دەتوانێت بسووڕێتەوە. سویزی لە ترسی دروستکردنی نەخشسازی، واز لە ڕۆحی زانست و ماتریالیزم و مارکسیزم بە گشتی دەهێنێت و پەنا دەباتە بەر “زانستی جادوویی” و گریمانەکردن سەبارەت بە ئامانجەکانی باوەڕخۆ و ئەگەرە بێ سنوور و بێ مەرجەکانی “چینە دەسەڵاتدارکان” لە یەکێتی سۆڤیەتدا ، و ئەمەش لوتکەی زەینگەراییە.

بزووتنەوەی کۆمۆنیستی پێویستی بە ڕوونکردنەوەیەکی دروست هەیە لەسەر پەیوەندییە ئابوورییەکان کە یەکێتی سۆڤیەت بەڕێوەدەبەن. مشتومڕەکانی ئەم دواییەی نێوان سویزی و بێتێلهایم نەک هەر پێشکەوتنێک نییە لەم بوارەدا، بەڵکو زۆر دووفاقی و سەرلێشێواویشە. سەلماندنی سەروەری کار و سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا بەسە بۆ سەلماندنی ئەم سیستەمە سەرمایەدارییە. بەڵام ناتوانرێت و نابێ لە سەرمایەداریی ئابووریی سۆڤیەتەوە بگەینە ئەو ئەنجامەی کە پێکهاتە کۆنکرێتییەکان کە تایبەتمەندی سەرمایەداری “کلاسیکیە” لە ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکادا(لەوانەش کێبڕکێ و خاوەندارێتی شەخسیی بۆرژوازی بەسەر سەرمایە) لە سۆڤیەتدا دیار بن یەکێتییەک کە کەم تا زۆر ڕۆڵێکی هاوشێوەی هەبێت. لە یەکێتی سۆڤیەتدا، لە ژێر هەندێک هەلومەرجی مێژووییدا، بە تایبەت لە کاتی پڕۆسەی شکستی شۆڕشی پرۆلیتاریادا، جۆرێکی دیاریکراو لە سەرمایەداری قۆرخکاری دەوڵەتی دروست بووە، کە لە ژێر ناوی سۆسیالیزمدا کاردەکات. مەسەلەکە بریتییە لە داننان بە شێوە تایبەتەکانی جووڵە و ئەدای ماددی ئەم سەرمایەدارییە و ئەو میکانیزم و پێکهاتە ئابوورییە تایبەتانەی کە لە ڕێگەیانەوە یاسا گشتییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری جێبەجێ دەکرێن. بۆ نموونە لە وڵاتانی یەکێتی سۆڤیەتدا خاوەندارێتی تایبەتی بۆرژوازی بە شێوەیەکی جددی لاواز بووە و کەم تا زۆر تێکەڵ بە خاوەندارێتی و کۆنترۆڵی چینایەتییەکی بەکۆمەڵ بووە. هاوکات لەگەڵ ئەم پێشهاتانەدا، هەموو ئەو میکانیزمە کردارییانەی کە پشتیان بە سیمای کەسیی خاوەندارێتی و سەربەخۆیی تاکەکەسی خاوەن سەرمایە دەبەست، ڕۆڵی ناوەندی خۆیان لەدەستداوە. ئەمە سیستەمێکە کە تێیدا ڕکابەری پەراوێزخراوە و جۆرێک لە ڕێکخستنی پەیوەندییە ناوخۆییەکانی بۆرژوازی لە ڕێگەی میکانیزمێکی سیاسی و ئیدارییەوە ئەولەویەت و بابەتییەتی بەدەستهێناوە. سیستەمێکی لەم شێوەیە کاریگەری خۆی لە پێشکەوتن و خێراکردنی پرۆسەی سەرەتایی پیشەسازیکردنی ڕووسیا لە ساڵانی ١٩٣٠دا ئاشکرا کرد. بەڵام ئەمڕۆ لە لایەکی دیکەوە بێتوانایی ئۆرگانیکی خۆی لە بەردەم پێداویستییەکانی ئابووریی پێشکەوتووی سەرمایەداریدا نیشانداوە، بەتایبەتی لە بواری دابینکردنی پێداویستییەکانی بەکاربەر، نەرمی لە وەبەرهێنان، ناساندنی تەکنەلۆژیای نوێ و بەرزکردنەوەی کوالیتی بەرهەمەکان. فۆڕمی پەیوەندی نێوان بۆرژوازی و پرۆلیتاریا لەم سیستەمەدا، فۆڕمی تایبەتی قەیرانەکان، میکانیزمی دابەشکردنی بەهای زیادکراو لە نێوان بەشە جیاوازەکانی سەرمایەی کۆمەڵایەتیدا و هاوتاکانی لەم سیستەمەدا تایبەتمەندی خۆیان هەیە. شیکاری مارکسیستی پێویستە ڕەخنەی خۆی لە سەرمایەداری قۆرخکاری جۆری سۆڤیەت قووڵتر بکاتەوە. گشتاندنی میکانیکی یان مۆدێلسازیی ئەو تێبینیانەی پەیوەستن بە ئەرکی سەرمایەداریی “کلاسیکی” یان داهێنانی تیۆری بیرنەکراوە و ئارەزوومەندانە سەبارەت بە “شێوازی بەرهەمهێنانی نوێ” و هاوشێوەکانی، ناتوانێت ئاراستەیەکی پرەنسیپی بێت بۆ لێکۆڵینەوەی مارکسیستی لە ئەمڕۆ یەکێتی سۆڤیەت.

مەنسور حیکمەت

مارکسیزم و کێشەی سۆڤیەت، بوڵتننی بۆچوون و گفتوگۆکان (پاشکۆی بسوی سۆسیالیزم) ژمارە یەک،ئەسفەند ١٣٦٤ – لاپەڕە ١١٣ تا ١٢٧
hekmat.public-archive.net #2740fa.html

هەموو دەزانین کەوا ناحەزانى کورد لە هەموو بەشەکانى کوردستان خەریکى جێبەجێًکردنى پلانێکى داڕێژراون بۆ لە ناوبردنى کورد و کوردستان. ئەو بەرنامەى کە کۆنگرەى نەتەوەیى کوردستان لە ساڵى 1998 ئامادەى کردووە گونجاوە بۆ دەربازبوون لەو پلانە، ئەگەر هەموو لایەنە سیاسیەکان لە هەموو بەشەکانى کوردستان بە نیازێکى پاکەوە هەوڵى جێبەجێکرندنى ناوەرۆکەکەى بدەن. ئەمەش دەقى ئەو پرۆژەیەیە…

پرۆژەى پەیمانى کۆنگرەى نەتەوەیى ساڵى 1998
د.نوورى تاڵەبانى

ماوەێک لەمەوبەر بە گەرمى باس لە بەستنى کۆنگرەی نەتەوەیى کوردستانى دەکرا بە بەشدارى کردنى هێزە سیاسیەکانى هەموو بەشەکانى کوردستان. هەموو دەزانین کە ناوچەى رۆژهەڵاتى ناوەراست لەناو گێژاوێکى گەورەدا دەسووڕێتەوە و دەوڵەتە زلهێزەکان و بەشێک لە دەوڵەتانى ناوچەکەى ناچار کردووە هەوڵ بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانى بکەن، هەتا ئەگەر بە دەستکاری نەخشەى ناوچەکەش بێت. ئەگەر کورد وەکو نەتەوەێکى سەرەکیی ناوچەکە بە یەک دەنگى و یەکریزى بەشدارى لەو پرۆسەیە نەکەن، بەجیددییەوە گوێ لە داواکاریەکانی ناگیرێ و لایەنە پێوەندیدارەکان، بەتایبەتى دامەزراوە نێونەتەوەیی و دەوڵەتە زلهێزەکان پاڵپشتیان لێ ناکەن.
بیرۆکەى دروستکردنى دامەزراوەیەک بەناوى (کۆنگرەی نەتەوەیى کوردستان)، یان بە ناوێکى دیکەوە پێشتر چەند جارێک کارى لەسەرکراوە. لە ساڵەکانى 1997 و 1998 هەوڵێکی جیددى بۆ دامەزراندنى دەزگاێکى نەتەوەیی لە دەرەوەى کوردستان درا، مەبەستى سەرەکی ئەوەبوو کورد بە شێوەێکى دیپلۆماسیانە داواکاریەکانى بخاتە بەرچاو دەزگا نێودەوڵەتییەکان و دەوڵەتانى دونیا. ئەو دەمە لە دەرەوەى وڵات بووم، وەکو قانوونناسێک بەشداریم لە کۆنفرانسێک کرد، کە بۆ ئەو مەبەستە ڕێکخرابوو. لەو کۆنفرانسەدا داوا لە چەند قانوونناسێک کرا پرۆژەی پەیمانێک بۆ ئەو دامەزراوە نەتەوەییە ئامادە بکەن، پێم باشە لێرەدا زۆر بە کورتی ڕووناکى بخەمە سەر بنەما سەرەکییەکانى ئەو پرۆژەیە و ئاماژەش بۆ چۆنیەتى سەرهەڵدانى ئەو بیرۆکەیە بخەمە بەرچاو.
یەکەم: بیرۆکەى دامەزراندنى کۆنگرەی نەتەوەیى لە دەرەوەى کوردستان:
لەسەر بانکهێشتنى (پەرلەمانى کوردستان لە دەرەوەى وڵات)، لە 12/12/1997 کۆبوونەوەیەک لە شارى (برۆکسێل) ڕێکخرا، کە نزیکەى (120) کەسایەتى سیاسى و ڕۆشنبیرى لە هەموو بەشەکانى کوردستان ئامادەى بوون. نوێنەرانى بەشى هەرە زۆرى حیزب و گروپە سیاسیەکان لە بەشەکانى کوردستان و کۆمەڵێک لە کەسایەتى سەربەخۆ و ڕۆشنبیر ئامادەى ئەو کۆبوونەوە بوون. لە ئاکامى بیروڕا گۆڕینەوە بە چڕو پڕى، بڕیار درا ڕێکخراوێکى نەتەوەیى کوردستانى دروست بکرێت، داواش لە چەند قانوونزانێک کرا پرۆژەیەک ئامادە بکەن وەکو (دەستوور) یان (پەیماننامە)یەک بۆ ئەو ڕێکخراوە. لە کۆتایى ساڵى 1998 دا ئەو پرۆژەیە ئامادەکرا، بەو بۆنەوە، (مەڵبەندى رۆشنبیرى کورد لە لەندەن) داوای لێکردم بابەتێک لەسەر ناوەرۆکى ئەو پرۆژەیە و چۆنیەتى ئامادەکردنى پێشکەش بە کوردانى دانیشتوانى دەڤەرى لەندەن بکەم، لێرەدا بە کورتى ڕِووناکى دەخەمە سەر ناوەرۆکى ئەو پرۆژەیە، بە ئومێدى ئەوەى سوودمەند بێت بۆ ئەو بەرێزانەى ئەرکی ئامادەکردنى پرۆژەى پەیمانى کۆنگرەی نەتەوەییان پێ دەسپێردرێ.
ناوى ئەو کۆمسیۆنەى ئەرکى ئامادەکردنى پەیمانى کۆنگرەکەی پێ سپێردرا: (کۆمیسۆنى ئامادەکردنى پرۆژەی دەستوورى کۆنگرەى نەتەویى) بوو، چەند قانوونزانێک لە دەرەوەى وڵات دەستنیشانکران بۆ ئامادەکردنى پرۆژەکە. لە یەکەم کۆبوونەوەدا ئەرکى سەرپەرشتى کردنى کارەکانى خرایە ئەستۆى بەندە. بەشێک لە ئەندامانى ئەو کۆمسیۆنە نەیاندەتوانى ئامادەى هەموو کۆبوونەوەکان بکەن، کە لە (برۆکسێل) و (لەندەن) دەبەستران. پێش شیکردنەوەى بەندەکانى پرۆژەی ئەو پەیمانە، چاکترە ڕووناکی بخەمە سەر چۆنیەتى سازدانى ئەو کۆنفرانسە و ئاماژەش بە شێوەى بیرکردنەوەى بەشى زۆرى بەشداربوونى بکەم، چونکە هەموو کارێکى قانوونى پێشینەێکى هەیە و ڕووناکى دەخاتە سەر ناوەرۆکەکەى. کۆنفرانسەکە بڕیارى لەسەر چەند خاڵێکدا کە بکرێنە بنەما بۆ داڕشتنى پرۆژەى دەستوورى ئەو کۆنگرەیە، بەتایبەتى:

1. لەو دەمەدا شەڕیى ناوخۆیى دەستى ڕەشیى بەسەر کوردستاندا کێشابوو، بۆیە بەشداربووانى کۆبوونەوەکەی (برۆکسێل) جەختیان لەسەر ئەوە کردەوە، کۆنگرە دەبێ هەوڵى جیددى بۆ چارەسەرکردنى ناکۆکیەکانى نێوان پارتە سیاسیەکانى کوردستان بدات.
2. بەشداربووانى ئەو کۆنفرانسە داوایان کرد کۆنگرە بکرێتە (ناوەندێک) بۆ کۆکردنەوەى هەموو هێزە سیاسیەکانى کوردستان، نەک (لایەنێک) بێت لەناو ئەو لایەنانەدا.
3. کۆنگرە دەبێ ستراتیجێکى نەتەوەیى ڕوون و شەفاف بۆ خەباتى درێژخایەنى دواڕۆژى گەلەکەمان دیارى بکات، کە بە داخەوە کورد پێشتر نەیبووە، یان سەرانى کورد لەبەر هۆى سیاسی نەیانتوانیوە دیارى بکەن تا پابەند نەبن پێوەى.
4. کۆنگرە دەبێ داوا بکات لەو هێزە سیاسییانەى بەشدارییان لە کۆبوونەوەى بروکسێل نەکردبوو، ئەوانیش بەشدارى لەو کۆنگرەیە بکەن.
5. کۆنگرە دەبێ پرۆگرامێکى ڕوون و ئاشکراى هەبێ و داوا لە هەموو لایەنەکان بکات پابەند بن بەو پرۆگرامەى کە خۆیان پەسندی دەکەن.
6. هەموو هێزە سیاسیەکانى کوردستان ئاگادار بکرێنەوە خەتێکى سوور هەیە و نابێ هیچ لایەنێکى سیاسى ئەو هێڵە سوورە تێپەڕێنێ لە مامەڵە کردنیان لەگەڵ دەوڵەتانى داگیرکەرى کوردستان.
7. کۆنفرانس کۆمیتەیەک دەستنیشان بکات بۆ ئامادەکردنى پرۆژەى پێڕەوی (دەستوورى) ئەو کۆنگرەیە. لەپاش دیارى کردنى ئەندامانى (کۆمیتەی ئامادەکار )، بڕیار درا ناوى (کۆمیسیۆنى پەیوەندى کردن) و (کۆمیسیۆنى ئامادەکردنى پَیڕەوى کۆنگرە) بێت.
   ژمارەی ئەندامانى کۆمیسیۆنى ئامادەکردنى پێڕەوى کۆنگرە حەوت (7) قانوونناس بوون، بەڵام بە کردەوە بەشێکیان نەیاندەتوانی ئامادەى هەموو کۆبوونەوەکان بکەن. هەر لەو کۆبوونەوەدا بڕیار درا ئەو پرۆژەی کە پێشتر (پەرلەمانى کوردستان لە دەرەوەى وڵات) ئامادەى کردبوو دابەش بکرێت بەسەر هەموو بەشداربوواندا و داوایان لێ بکرێت لە ماوەێکى دیارى کراودا ڕاو بۆچوونى خۆیان بە نووسین بۆ (کۆمیسیۆنى ئامادەکردنى پێڕەوى کۆنگرە)ى بنێرن. ئەو پرۆژەیە پاشان کرایە بنەما و ڕەوانەکرا بۆ زیاتر لە (15) قانوونناس و سیاسەتمەدارى کوردى دانیشتووى دەرەوەى وڵات، تا ڕاو بۆچوونى خۆیان بۆ ئەو کۆمسیۆنە بنێرن، بەشیکیان هاوکاریان کرد و وەڵامیان دایەوە، بەڵام بەشێکى دیکەیان وەڵامیان نەبوو.
   هەر لەو کۆبوونەوەدا بڕیاردرا ناوى کۆمیسیۆنەکە بکرێتە:(کۆمیسیۆنى ئامادەکردنى پەیمانى کۆنگرە)، چونکە ئەو پرۆژەیە وەکو (پەیمان/میپاق/ CHARTER) تەماشا دەکرا و بەشێک لە دەزگا نێودەوڵەتییەکان و ڕێکخراوانى ئازادیی بەخشى گەلانى ژێردەستە ئەو ناوەیان بۆ خۆیان هەڵبژاردبوو. هەر لەو کۆبوونەوەدا بڕیاردرا سوود وەربگێرێ لەو پرۆگرام و پرۆژانەى پێشتر ئامادەکرابوون بۆ کۆنگرەی نەتەوەیى کوردى و ئەو بەرنامانەى بۆ ڕێکخراوانى دیکە ئامادەکرابوون، وەکو (ڕێکخراوى ئازادی بەخشى فەلەستینى) و (کۆنگرەى ئەفریقیاى خواروو).
   ئەندامانى ئەو کۆمیسیۆنە هاوڕابوون لەسەر ئەوەى کۆنگرە بکرێتە دەزگایەکى نەتەوەیى بۆ کۆکردنەوەى هەموو هێزە سیاسیەکانى کوردستان و بەشى زۆرى رێکخراوانى کۆمەڵایەتى و ڕۆشنبیرى و کەسایەتییە نیشتیمانیەکان تا پێکەوە کار بۆ یەک دەنگیى گەلەکەمان بکەن لە دەرەوەى نیشتمان، بۆ ئەوەى ئەو دەنگە یەکگرتووەى کورد لە دەرەوەى کوردستان بگاتە دەزگا و ڕێکخراوانى نێونەتەوەیى و هەموو دەوڵەتانى دونیا. بڕیاردرا کۆنگرە لەڕێگاى گفتوگۆ و دیالۆگەوە هەوڵى چارەسەکردنى کێشەکانى نێو حیزبە سیاسیەکان و کێشەکانى دیکەى گەلەکەمان لەگەڵ دەوڵەتانى داگیرکەرى کوردستان بدات. ئەو (پەیمانە) وەکو دەستوور تەماشا بکرێت، بۆیە تەنیا بنەما سەرەکیەکانى تێدا دیارى بکرێن، بابەتەکانى دیکە بە (بڕیار)ى دەزگاکانى بڕیاردەرى ناو کۆنگرە چارەسەر بکرێن.
   چەند کۆبوونەوەیەک لە (برۆکسێل) و (لەندەن) بەستران، لە رۆژانى 1 و 2 ى ئابى 1998 پرۆژەکە بەدوا شێوەى وەکو (پرۆژە) پەسندکرا، چونکە دەبوو (جڤاتى گشتى) کۆنگرە، کە گەورەترین ئۆرگانى ئەو کۆنگرەیە بوو، بڕیارى لەسەر بدات. پێشتر ئەو کۆمسیۆنە قانوونییە پرۆژەکەى دابەش کرد بەسەر هەموو لایەنە سیاسیەکان و کەسانى پسپۆر و شارەزا و میدیاى کوردى بۆ ئەوەى ڕاو سەرنجی خۆیان بۆ کۆمسیۆنەکە بنێرن، پێش ئەوەى پرۆژەکە لەلایەن (جڤاتى دامەزرێنەر)ى کۆنگرەوە دەنگى لەسەر بدرێت. ئەمە بوو زۆر بەکورتى ئەو سەرەتایەى کە دەبوو بخرێتە بەرچاو، پێش شیکردنەوەى بەندەکانى پرۆژەکە.
   دووەم: ناوەرۆکى پرۆژەکە:
   پرۆژەکە پێکهاتبوو لە (پێشەکى) و (8) (بەش)، و (25) بەند.
   لە (پێشەکى) پرۆژەکەدا بە کورتى باسى نەتەوەى کورد و ڕۆڵى لە ناوچەى ڕۆژهەڵاتى ناوەراست دیارى کراوە، هەروەها ڕوونکراوەتەوە کە کورد لەسەر خاکى خۆى ماوەتەوە، بەڵام بێبەش لە هەموو مافەکانى، بە تایبەتى مافى دیاریکردنى چارەنووسى خۆى، ئەوەش بە پێچەوانەى پەیمانامە نێونەتەوەییەکان و جاڕنامەى جیهانیى مافى مرۆڤ و هەموو پرنسیپەکانى قانونى نێودەوڵەتى و قانوونى خۆزایى (تەبیعى)یە. هەر لەو (پێشەکى)یەدا هۆیەکانى سەرنەکەوتنى بزاڤى ڕزگاریخوازى نەتەوەى کورد دیارى کراون: (ئەم سەرنەکەوتنەى هەر لەبەر سیاسەتى سەرکوتکەرانەى دەوڵەتە داگیرکەرەکانى کوردستان نەبووە، بەڵکو پارچەبوون و ناکۆکى ناوخۆیى و هەرێم پەرستیى و لەیەک دابڕاوی هیزە خەباتکارەکانى لە هۆیەکانى دیکەى ئەم سەرنەکەوتنەی بووە)، و(لەگەڵ ئەو هەموو کارەساتانەى پێیدا تێپەڕیوە، گەلى کورد وەکو یەکێ لەو چوار گەلە سەرەکییەى ناوچەکە ماوەتەوە، کە فارس و تورک و عەرەب و کوردن). لە کۆتایى ئەو (پێشەکى)یەدا نووسراوە: (بۆ بەکارهێنانى مافى دیارى کردنى چارەنووسى خۆى و پاراستنى ناسنامەى نەتەوەیى و یەکبوونى نیشتمانەکەى، ئەم پەیمانە ڕادەگەیەنین و ئاشکرای دەکەین کە پابەند دەبین بە جاڕدانى جیهانیى مافى مرۆڤ و پەیمانامە نێونەتەوەییەکان و پرنسیپەکانى قانونى نێودەوڵەتى).
   (بەشى یەکەمى): کوردستان، گەلى کوردستان، مافە سەرەکیەکانى و مافى سەروەریى.
   لە بەندى یەکەمى پرۆژەکەدا (کۆنگرە) بە بەرزترین ئۆرگانى کوردستان دانراوە.
   لە بەندى دووهەمدا کوردستان بەم شێوەیە پێناسەکراوە: (کوردستان ئەو وڵاتەیە، کە کورد زۆرینەى تێدا پێکدێنێ).
   لەبەرئەوەى داگیرکەرانى کوردستان دەمێکە بە هەموو شێوەیەکى نامرۆڤانە خەریکى گۆرینى بارى دیموکرافى کوردستان بوون، پرۆژەکە گۆرینى بارى دیموگرافى کوردستان، بەتایبەتى دەرکردن و بەزۆر کۆچ پێ کردنى هەر کوردستانیەک لە هەر ناوچەیەکى کوردستان، لەگەڵ هێنانى خەڵکى دى و نیشتەجێ کردنیان لەو ناوچانە لە لایەن دەوڵەتە داگیرکەرەکانەوە، بەکارێکى ناڕەوا دەزانێ و بە هیچ شێوەیەک قبووڵى ناکات.
   لە پەرەگرافێکى دیکەى ئەو بەندەدا هاتووە، گەلى کوردستان پێکهاتووە لە: (کورد، ئاشورى- سریانى و تورکمان و ئەرمەن و عەرەب و ئەوانى تر، کە هەبوونێکى مێژوویان هەبووە لە کوردستان و بەئەنجام خۆیان بە کوردستانى زانیوە). لە بەندى سێهەمى پرۆژەکەدا باس لە یەکسانى خەڵکى کوردستان کراوە، بە ژن و پیاوەوە، لەگەڵ قبووڵ نەکردنى هیچ جۆرە جیاوازییەک لە نێوانیان لەبەر ڕەگەز، زمان، باوەڕ و تواناى ئابووریی.
   هەمان ئەو بەندە زمانى کوردى بە زمانى فەرمى (ڕەسمى) لە کوردستان دەزانێت، بەڵام لە پەرەگرافى سێهەمدا باسى مافە تایبەتمەندیەکانى ئەوانەى کردووە کە کورد نین و بەشێکن لە گەلى کوردستان وەکو: (مافى پاراستنى تایبەتمەندى خۆیان و گەشەپێدانى کولتوور و زمان و زاراوەى خۆیان و دروستکردنى ڕێکخراو و دەزگاى تایبەتى بۆ پێشخستنى کەلەپووریان).
   بەندى چوارەم، گرنگترین بەندى پرۆژەکەیە، کە باس لە مافى بڕیاردانى چارەنووس دەکات بەوەى: (گەلى کوردستان وەکو هەموو گەلانى دونیا، خاوەن مافى بڕیاردانى چارەنووسى خۆیەتى).
   لە بەشى دووهەمى پرۆژەکەدا باسى پرنسیپ و ئامانجە گشتیەکانى کۆنگرە دەکات و دەڵێ، جاڕنامەى جیهانیى مافى مرۆڤ بنەمایەکى سەرەکى یە بۆ کارەکانى کۆنگرە و مەبەستى سەرەکى لە پابەندبوونى بەو پەیمانە نێودەوڵەتییە ئەوەیە بیسەلمێنێ، کە کورد وەکو هەموو نەتەوەکانى دیکە، پابەندە بە هەموو ئەو پرنسیپانەى کۆمەڵگاى نێونەتەوەیى قبووڵیان کردووە.
   لەبەر ئەوەى گەلەکەمان زۆرجار تووشى شکستى گەورە هاتووە لە ئاکامى ئەوەى بەرژەوەندیە گشتیەکانى لە پاش بەرژەوەندیى پارچەکان و پارتە سیاسیەکانى کوردستان و ڕێکخراوە و کەسەکان هاتووە، بۆیە (نابێ لەبەر هەر هۆیەک بێت، پشتگیرى، یان هاوکارى دەوڵەتێکى داگیرکەرى کوردستان، یان دەوڵەتێکى تر بکرێت دژى بەرژەوەندیى نەتەوەیى کورد). هەروەها کۆنگرە هەموو جۆرە هاوکارییەک دژ بە بزوتنەوەى ئازادیخوازى نەتەوەیى لەگەڵ وڵاتیکى داگیرکەرى کوردستان بە خیانەت دەزانێ و شەڕى نێوان پارت و ڕێکخراوە کوردستانیەکان تاوانبار دەکات و ڕەتى دەکاتەوە.
   لە پەرەگرافێکى دیکەى بەندى پێنجەمدا هاتووە: (کۆنگرە دان نانێ بەو ڕێککەوتننامانەى کوردستانى پێ دابەش کراوە، یان مافى گەلانى تێکڕا پێ پێشێل کراوە). ڕێککەوتنامەى لۆزانى ساڵى 1923 زەقترین نمونەیە، کە هیچ لایەنێکى کوردى بەشدارى لە ئامادەکردنى نەکردووە.
   بەندى شەشەمی پەیڕەوەکە باس لە ئامانجەکانى کۆنگرە دەکات، بەتایبەتى:
   1- تێکۆشان بۆ بەهیزکردنى هاوکارى و هاوخەباتى لەسەر بناغەى یەکیەتى نەتەوەیى و بەرژەوەندیە سەرەکیەکانى گەلى کوردستان.
   2- کۆکردنەوە پارت و ڕێکخراو و کەسایەتیە نیشتیمانیەکانى کوردستان لە چوارچێوەى ئەم دەزگایە.
   3- نەهێشتنى هیچ جۆرە شێوەیەکى ناکۆکى و دژایەتى لە نێوان پارت و گروپە سیاسیەکانى کوردستان و لایەنگرانیان.
   لە بارەى ڕۆلى کۆنگرە بۆ چارەسەرکردنى کێشە و ناکۆکیەکانى گەلەکەمان لەگەڵ وڵاتانى دراوسێى کوردستان، کۆنگرە هەوڵى چارەسەرکردنى ئەو کێشانە بە شێوەیەکى ئاشتییانە دەدات و بەکارهێنانى هێز و توندوتیژى بە ڕاست نازانێت، تەنیا لە حالەتێکدا کە ناسنامەى نەتەوەیى گەلەکەمان لە مەترسیدا بێت. هێزە کوردیەکان ئەگەر پەنابەرنە بەر شەڕى پێشمەرگایەتى، ئەوە بۆ داکۆکى کردنە لە ناسنامەى نەتەوەیی خۆیان، کە مافێکى ڕەوایە، چونکە مافى داکۆکى کردن لە خۆ هەموو قانوونەکانى ئاسمانیى و نێونەتەوەیى و نەتەوەیى بە کارێکى شەرعى ڕەواى دەزانن. کۆنگرە پشتگیرى لە خەباتى ڕزگاریخوازى نەتەوەیى لە هەموو پارچەکانى کوردستان دەکات و پێشکەشکردنى هەموو یارمەتیەکى پێویست لە پێناو چارەسەرییەکى سیاسی، بە ئەرکى سەرەکى خۆى دەزانێ.
   لەسەر ئاستى پەیوەندى نێونەتەوەیى، یەکێ لە ئەرکە سەرەکیەکانى (کۆنگرە) کارکردنە بۆ بەدەستخستن و پاراستنى مافەکانى گەلى کوردستان، هەروەها کۆنگرە کار دەکات بۆ بەهێزکردنى گیانى دۆستایەتى لەگەڵ هەموو گەلانى جیهان، بەتایبەتى لەگەڵ گەلانى دراوسێى کوردستان، وەکو عەرب و فارس و تورک. کۆنگرە هەوڵى دابینکردنى ئاشتى لە ناوچەى ڕۆژهەڵاتى ناوەراست دەدات و دژى هەموو بیروباوەرێکى ڕەگەزپەرستیى و توندڕەویى یە لە ژێر هەرناوێکدا بێت.
   بەشى سێهەمى پرۆژەکە تەرخان کراوە بۆ ئۆرگانەکانى کۆنگرە و (جڤاتى دامەزرێنەر)ى کۆنگرە بەرزترین ئۆرگانى کۆنگرە دەبێ، کە (پەیمانى کۆنگرە)پەسند دەکات، هەنگاوى دووهەم دەبێ هەڵبژاردنى (جڤاتى گشتى) بێت، پێشنیازکراوە ژمارەیان (150) ئەندام بن، نیوەیان نوێنەرى پارت و گروپە سیاسیەکانى کوردستان بن، نیوەکەى دیکەیان نوێنەرانى ڕێکخراوانى کۆمەڵگەى مەدنى، بە تایبەتى ڕێکخراوانى کۆمەڵایەتى و کولتوورى و ڕۆشنبیرى و کەسایەتیە نیشتمانیەکان بن. (جڤاتى دامەزرێنەر ) شێوەى بەشداریکردنى ئەو لایەنانە دیارى دەکات، بەو شێوەى لە پەیمانى کۆنگرەدا ڕوون کراوەتەوە.
   (جڤاتى گشتى)، وەکو پێشتر ئاماژەى بۆ کراوە، بەرزترین ئۆرگانى کۆنگرەیە و ساڵى جارێک دەبێ کۆبێتەوە. لە حاڵەتى نائاساییدا، دەتوانێ لە جارێک زیاتر کۆبێتەوە.
   بەشى چوارەمى پرۆژەکە باس لە دەزگاکانى کۆنگرە دەکات:
   1- جڤاتى گشتى ، کە دەستەیەکى سەرکردایەتى بۆ خۆى هەڵدەبژێرێ.
   2- سکرتاریەتى گشتى، کە جڤاتى گشتى ئەندامەکانى هەڵدەبژێرێ.
   3- دەستەى ڕاوێژکارى.
   4- دەستەى قانوونى باڵا، کە ئەندامەکانى لەلایەن (جڤاتى گشتى) یەوە هەڵدەبژێڕێن .
   جڤاتى گشتى: ئەم دەزگایە ئۆرگانى هەرە باڵاى کۆنگرەیە، ئەندامانى بۆ ماوەى دووساڵ هەڵدەبژێردرێن، پاشان بە گوێرەى (بڕیارى هەڵبژاردن )، کە (جڤاتى گشتى) بە ئامادەبوونى زیاتر لە نیوەى ئەندامانى دەبەسترێ. سەرەتا دەبێ سەرۆک و دوو جێگر و چوار کۆنووسەر هەڵبژێرێ. دەسەڵاتەکانى ئەم دەزگایە ئەمانەن:
   1- هەڵبژاردنى سکرتاریەتى گشتى، کە دەزگاى بەڕێوەبردنى کۆنگرە دەبێ.
   2- پەسەندکردن یان ڕەتکردنەوەى ئەو پڕۆژانەى لە لایەن سکرتاریەتى گشتى، یان لە لایەن ئەندامانى جڤاتەوە دەخرێنە بەر دەستى.
   3- دەستکارى کردنى پەیمانى کۆنگرە، بەڵام بە دەنگى 2/3 ئەندامانى جڤاتى گشتى .
   ئەم دەزگایە ڕۆلى پەرلەمان دەگێڕێ لە ناو کۆنگرەدا و دەستەیەک بۆ سەرۆکایەتى هەڵدەبژێرێ. ئەم دەستەیە دەتوانێ کۆمسیۆنى تایبەت لە ئەندامانى جڤاتى گشتى پێکبێنێت بۆ هەر کارێک بە پێویستى بزانێ. جڤاتى گشتى سەرۆکى نییە، بەڵکو سکرتێرى گشتى کە پێشنیازکراوە ناوەکەى بکرێت بە (سەرۆکى کۆنسەى کۆنگرە)، و بەندە دژى ئەو بۆچوونە بووم، چونکە جگە لەوەى بە پێچەوانەى پرنسیپى جیاکردنەوەى دەستەڵاتەکانى بڕیاردان و بەڕێوەبردنە، دەبێتە هۆى کۆکردنەوەى هەموو دەسەڵاتەکان لە یەک دەزگادا و لە ئاکامدا لە دەستى یەک کەسدا کۆ دەبنەوە، ئەوەش بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ بنەماکانى دیموکراسیدا ناگونجێن .
   بەندەکانى چواردەمین تا نۆزدەمین تەرخان کراون بۆ دەزگاى (سکرتاریەتى گشتى)، کە پاش (جڤاتى گشتى)، بەرزترین ئۆرگانى کۆنگرەیە. ئەم دەزگایە پێک دێت لە سکرتێرى گشتى و سەرۆکەکانى هەموو کۆمیسیۆنەکان و هەشت ئەندامى جڤاتى گشتى، کە بۆ ماوەى دوو ساڵ هەڵدەبژێردرێن. سکرتاریەتى گشتى، دەزگای بەڕێوەبردنە لە ناو کۆنگرەدا، دەبێ دوو مانگ جارێک لە بارى ئاساییدا کۆبێتەوە، بەڵام لە بارى نا ئاساییدا، دەکرێ لەسەر داواى سکرتێرى گشتى، یان سێ یەکى ئەندامانى سکرتاریەت کۆبێتەوە. سکرتێرى گشتى کۆنگرە و ئەندامانى دیکەى سکرتاریەتى گشتى، لەلایەن جڤاتى گشتیەوە بۆ ماوەى دوو ساڵ هەڵدەبژێررێن و نوێنەرایەتى کۆنگرە دەکەن و بەرپرسیار دەبن بەرامبەر جڤاتى گشتى، کە دەتوانێ متمانەیان لێ وەربگرێتەوە، لەسەر داواى پێنج یەکى ئەندامانى. بەندى هەژدەمین باس لە کۆمیسیۆنەکانى سکرتاریتى گشتى دەکات، کە سەرۆک و ئەندامانى لەلایەن (جڤاتى گشتى )یەوە بۆ ماوەى دوو ساڵ هەڵدەبژێردرێن. سەرۆکى ئەو کۆمیسیۆنانە دەبنە ئەندامانى (سکرتاریەتى گشتى). ئەم کۆمیسیۆنانە دەبێ دوو مانگ جارێک کۆببنەوە، بەڵام دەکرێ لەبارى نائاساییدا کۆبوونەوەى دیکەش بکەن. ئەمەیە زۆر بە کورتى ناوەرۆکى (پەیمانى کۆنگرە) و (پێڕەویى ناوخۆى) ئەو دەزگا نەتەوەییە.

   هەولێر 14/11/2014

زمـانی گـوڵ، کە بە (فـلـۆریـۆگـرافـی) ناسراوە، تا ئەمـڕۆش جـوانـتری و شـیرینترین زمـانی جـیهـانە، هەمـوو مـرۆڤـێک لـێی تێـدەگات و لە رێیـەوە سۆز و خۆشەویستی و هەستەکانیـان دەگـۆڕنەوە. زمـانی گـوڵ، زمـانی خـۆشـەویستی و رۆمانسی و ئەویـنە. خۆشەویستی و ئێش و ئازاری ناخی دڵی مـرۆڤ ئاشکرا دەکات. زمـانی رێـز و شادی ئـاشـتی و ئـازادی و هـێـمـنی و ئـاسـوودەییـە. زمـانی هـیوا و گـەشـبـیـنی و ئـومـێـد وهـاوڕێـتی و دۆستایەتیـیە. گـوڵ ئەو گـوزارشـت و سـۆز و پەیـام و خۆشــەویستی و رێـزە ناخـیـیەمـان دەگـەیـەنێـت، کە رەنـگە بـە جـوانـترین وشــە و رســتە نەتـوانـین گوزارشـتیان لـێبکەیـن. گـوڵ هـەر ئەوە نیـیە کە گوزارشـت لە خـۆشـەویسـتی و رێـز دەکـات، بەڵکـو ئـارامی و ئاسـودەیـیش بە دڵ و دەروونـمـان دەبەخـشـێـت. بە جـوانی رەنـگەکـانیـان و بە بـۆن و بەرامـەی خـۆشـیان سەرسـام دەبـین. گـوڵ گـوزارشـت لە خـۆشیـیەکـان و لـە نـاخـۆشـیـیەکـانیـشمان دەکـات. زمـانی گـوڵ، پـەیــامـێکی نهـێـنی خـۆشـەویستی و هـەسـت و سـۆزی بەهـێـزی نیـوان بـەخـشـەر و ورگـرە. لە کۆنـەوە پێـشکەشکـردنی گـوڵ، جـوانترین دیـاری بـووە بۆ گوزارشتکردن و گەیاندنی پەیـامی خـۆشەویستی و سـۆزداری و رێـز لـە نێـوان هـاوڕێیان ودڵـخـوازان و ئەوینـدارانـدا.
مـرۆڤ هـەر لە کـۆنەوە، هـەسـتیان بە گـرنگی گـوڵ کـردووە. چـونکە گـوڵ هـێـمای جـوانـترین و راستریـن گوزارشتکـردن بـووە، لە هەسـت و خۆشەویستی ئەوینیـان.
فەرعەونییەکانی میسر، زیـاتر لە (٥٥٠٠) ساڵ بەرلە ئێستا، گـوڵیان دەخـستە سـەر گـۆڕی مـردووەکانیان. بەڵام گـریکییە یۆنانییەکان، بەر لە هەموو نەتەوەکانی جیهـان ئاشنا و هـۆگری گوڵ بـوونە. هەنـدێ گوڵ بە لایانەوە پیرۆز بـووە. گوڵی وەنەوشەیی لە (ئەسینا)ی کۆنـدا گـوڵێکی نیشتـمانی بـوو. جـوانـترین گوڵی (ناپـلیـۆن) یش بـووە.
گـوڵ لە هاوسەرگیریشدا رۆڵێکی گرنگی هەبـووە و هـەیە. بۆ نمـوونە: لە دوورگەی (هـاوای) گەر کـچی لاو حـەزی لە شـووکردن بـوایە، گـوڵـێکی دەخـستە سـەر گـوێی راسـتی، گـەر مـارەشـیـان بکـردایـە، گـوڵـەکـەی دەخـسـتە سـەر گـوێـی چـەپی. گـەر ژیـانی هـاوسەرگـیریی پێکـبهـێـنایە، دوو گـوڵی لەسـەرهـەردوو گـوێیـەکانی دادەنان.
گـەر کچـێک بەرانبـەر بە کوڕێکی لاو، یان ژنێک بەرانبـەر بە پیـاوە هـاوسەرەکەی، گـوڵ بخـاتە سـەر دڵـی بە واتـە (مـن لـە ناخـی دڵـمەوە تـۆم خـۆشـدەوێ).
لەم سەردەمەشـدا، گـەلێ لـێکۆڵینەوە و باس لە بارەی گـوڵ و زمـانی گـوڵەوە کـراون. هەموویان جەخـتیان لەسەر کاریگەریی ئەرێنی گوڵ کردووە لەسەر دەروون و مێشکی ژنـان و پیـاوان و گـەورەکـان و منـداڵان.

کچـان لە رێی پێـشکەشکـردنی گـوڵـەوە، گـوزارشـت لـە راز و نیـاز و ئـارەزووەکـانی خۆیان بۆ دڵخـوازەکانیان دەکەن، کە خۆشیان دەوێـن و ئامادەن کە بێن بۆ خوازبێـنیان بـو پێکهـێنانی ژیـانی هـاوسەرگـیری. تا ئەمـڕۆش ئەم نەریتـە رۆمـانسیـیە لە زۆر لە وڵاتـانـدا بـاوە. تەنیـا گـوڵێکی سـوور، دەتـوانێـت لـە جـێی چـەپکـێک گـوڵ بـێـت.
گـۆڵەکان زمـانی تایبەتی خۆیـان هـەیە.. هـەر گـوڵكـیش واتایـەکی دیاریکـراوی هـەیە. بە تایبەتیش لە دڵی ئـەو کەسانەی کە دەیانچـێن و ئەوانـەش کە پێـشکەشـیان دەکـەن. لە ئەمڕۆدا هەوڵـدەدرێت زمانی گوڵ زیندوو بکرێتەوە، نەک لەبەر ئەوەی کە بەشێکە لە کەلەپووری مرۆڤایەتی، بەڵکو هەموو گەلانی جیهان قەرزاری پارستنی ئەم زمانەن.
با بە کـورتی و بە چـڕي نهـێـنیـیەکـانی زمـانی تـایبـەتی بەشـێک لە گـوڵـەکـان بە پـێی رەنگەکـانیان بـزانـین، هـێمان بـۆ چی و چی پەیـامـێک دەگـەیـەنـن:
١ـ گوڵی سپی (رۆزالیـا) هـێمای پاکی و بێگەردی و متمـانە و ئاشـتییە:

گـوڵی سپی، کۆنـترین جـۆرەکـانی گـوڵـە لە جیهانـدا. بە لای هەمـوو شارستانییە کـۆن و نـوێـەکانیـشەوە گـوڵـێکی پەسـەنـدە و لەبـەر دڵان دایـە. پێـشکەشکـردنی چەپکـێک گـوڵـەبـاخی سـپی، لە ئاهـەنـگی هـاوسەرگـیریـدا، کە زاوا بە ڕێـز و خـۆشـەویـسـتی و بە وزەردەخـەنـەیەکی شـیرین و ناسکەوە، پـێـشکەش بـە بـووکـێی دڵخـوازی دەکـات، گوزارشــتە بۆ هـاوسەرگـیرییەکی درێـژ. بۆ رۆحیـانەتێکی پاک و بـێگەرد. گـوڵەبـاخی سـپی گـوزارشـت لـە بێـتـاوانی و دەروون دڵـپاکی و شـادی و روونـی و بە ئـەمـەکی و پیاوەتی و بەخشین و لە ئاشتی و لە تەبـایی و لە هـێمنی و ئاسوودەیی و لە دڵـنـیایی و لە دڵسۆزییەکی هەمیشـەیی دەکات. پێشکەشکـردنی چەپکـێک لە گوڵەباخی سپی کە لە پێنج گـوڵ زیاتر بێت، بەڵـگەیە بۆ خـۆشەویسـتتەکی تا هەتـایی. خـونچـە گوڵـێکی سپی لە بەرۆکی ککیژۆڵەیەکی هـەرزکاردا، بە واتا هـێشتا منـداكە و کـاتی شـووکـردنی نیـیە.
لە سەردەمی (سەکسۆنی) یەکانـدا، گوڵی سوور و سپی پێکەوە، هـێما بـووە بۆ یەکـێتی سـۆز و خـۆشەویستی (گـوڵی سـوور) و پـاکی و بێـگەردی (گـوڵی سـپی).
٢ـ گـوڵی سـوور: هـێمای خۆشـەویستی و جـوانیـیە:

گـوڵی سوور، رەنگی وزە و ژیـان و هـێزە، هـەڵگـری پەیـامی خۆشـەویستی و ئەوینە.
گوزارشتە لە خۆشەویستی و لە سۆزی بەرانبەر. لە کـۆنـەوە تا ئەمـڕۆ، لە هـەنـدێ لە وڵاتـانـدا، گوڵی سوور واتای خۆشەویستییەکی کلاسیکی و هـاوسەرگـیری دەگـەیەنێـت. گـوڵی سـووری تـۆخ ئامـاژەیە بـۆ شەیـدای ئارەزووی ئەوینـداری. سـووری هەنـاریش ـ سووری ئاگـری ـ گـوزارشـتە لە گـڕی ئـەوێنـداری و شـەیـدایی و خـەیـاڵ.
گوڵاڵەسوورە (هـەڵاڵـە)، گوزارشتە لە کچـێکی جـوان و لە خۆشەویستییەکی بەهـێزی رۆمـانسی. پێشکەشکـردنی گـوڵـەباخـێکی سـووری کـاڵ واتە خـۆشـتم دەوێ، بـەڵام پێشکەشکردنی تەنیا گوڵێکی سووری ئاڵ بە دڵخوازەکەت، واتا بێ ئەنـدازە جوانیـت.
لە فـۆلکلۆر و شیعـری کوردیدا، گوڵاڵە سوورە (هـەڵاڵە) پـێگەی هـەیە، بۆ نموونە:
بـــۆنـی هـــــــەڵاڵان دێ
سـەدای چــاو کـاڵان دێ
لـە گــەورە مــــاڵان دێ
لـەم دێـڕە شـیعـرەشـدا:
گـوڵاڵە سـوورەی سـەر کـوڵـمی یـــارم
وا گـەشـــــــــایـەوە بـۆ حــــــاڵـی زارم
گـوڵی سوور تەنیا بۆخۆشەویستی و بۆ رۆژی (ڤاڵانتاین) نییە، بەڵکو دەکرێت لە هەر رۆژێکی ساڵـدا پێشکەش بکـرێـت. گوڵی سوور، هەمیشە بە هەستێکی رۆمـانیسییەوە بەسـتـراوە. پـێـشکەشکـردنی گـوڵـەبـاخـێکی ســوور بـە دڵ بـە دڵـخـوازەکـەت، کە بە رووخـۆشییەوە لـێـت وەربگـرێت و بۆنێکی بکات و سوپاست بکات. گوزارشتە لەوەی کە یەکـتریتان خۆشــدەوێـت. گوڵی سوور هـۆکارێکـیشە بۆ لەبیربـردنەوەی خەمـۆکی.
٣ـ گـوڵی پەمەیی: هـێمای خۆشەویستی و سوپازگوزاری و میهـرەبانییە.

گـوڵەبـاخی پەمـەیی، بـۆنخـۆشـترین گـوڵی نـێو گـوڵـەکانە، هـێمای نـەرمی و ناسکی و نیعـمەتە، گـوزارشت لە بێ تـاوانی دەکات. گـوزارشـت لە رەوشـت بەرزی و لە جـوانی و نیـانی دەکات. هـێمای خۆشـەویستیـیەکی سەرسـوڕمان و ئیلهـامی شـیعـرییە. واتـای خۆشەویستییەکی پـاك و شـادییە. مەرج نییە کە گـوڵی پەمـەیی لە واتـایەکی رۆمانسیدا قـورخـبکرێـت. لە گەلێ بـۆنەی جیـاوازدا وەکو دیـارییـەکی جـوان پـێـشکەش دەکرێـت. بـۆ نمـوونە، لەوانـەیە وەکو دیـارییەکی جـوان پێـشکەش بە کچـە هـاوڕێکەت بکەیـت، بە بـۆنەی جەژنی ساڵـڕۆژی لە دایک بوونییەوە. یان وەکو دیارییەکی سـوپاسگـوزاری پێشکەشی بکەیت بە خوشکەکەت، یا وەکو دیـارییـەک لە رۆژی دایکانـدا، چـەپکـێکی جـوان پــێشکەش بـە دایـکـت بـکەیـت. یـا بـۆ پیـرۆزبـایی لـێکـردن لـە کەسـێک. بـژاردەیـەکی باشـیـشە، گـەر چــەپکـێک گـوڵی پـەمـەیی، پـێــشـکەش بە ناسـراوێـکی خـەمبـارت بکـەیـت و خـەمـەکەی بـڕەوێـنیـتەوە. یا چەپکـێک پێشکەش بە نەخۆشێک بکەیـت کە لەنەخـۆشـخـانە دایـە.
٤ـ گوڵی وەنەوشە (بنەوشە، بنەفـشە): هـێمای خۆشەویستییەکی بێدەنگە.

گـوڵی وەنەوشە، هـێمایە بۆ خۆشەویستییەکی بێـدەنگ، لە هەمان کاتـدا گوزارشت لە روونی و لە نهـێنی خـۆشەویستی دەکات. هـێمایە بۆ ئەندێشە و بیرکردنەوە. رەنگێکە دژە یەکترییە جیاوازەکان کۆدەکاتەوە. ژنانی شەرمن دەدوێنێت، پشكەشکردنی گوڵێکی وەنـەوشـەیی، لەوانـەیە هـەمـوو شـتـێک بـێـت بـۆ داوای بەخـشــیـن و لـێـبـووردن.
لە گۆرانییەکی فـۆلکلۆری کوردیمانـدا، ئـەم دێـڕەم هـەڵـبژارد:
گــوڵ وەنـەوشـــــەی بـاخـــــــانـمی
شــــەو چـــــــرای دیـوەخـــــــانـمی
گەر دەتەوێت بۆ دڵخـوازەکەت یا هەر کەسێک دەریبخەیـت، کە زۆر سەرسامی پـێی،
گوڵی وەنەوشە زۆر ناوازەیە، گوزارشت لە ئەفـسوون و لە شکـۆمەنـدی و جـوانی و سەرسامی ونهـێنی دەکات. ئەمەش وایکردووە، کە گوڵی وەنەوشە ئیلهام بەخـشبێت.
مەرجـیش نیـیە تەنهـا گـوزارشـت لە رۆمـانسیەت بـکات. بەڵکـو گـوڵی وەنەوشـەیی دیارییەکی جـوانە، بۆ ئاهـەنگەکان، بە بـۆنەی دەرچـوونی هـاوڕێیەکت یا ئەنـدامێکی خـێزانەکەت لە زانکۆ یا پەیمانگا یا دەمەزرانـدنی لە کـارێکی نـوێـدا، یا سەرکەوتنیان لە بـوارێکـدا.
٥ـ گـوڵی نێـرگـز: هـێمای لەخـۆبـایی و خـودپـەسەنـدی و شانازییە.

گـوڵي نـێرگـز، گوڵێکی سەلکی و پەلک سپیی بچـووک و ناسک و جـوان و بۆنخۆشە. گـوزارشت لە جـوانی و لەخـۆبـایی و خـودپەسەنـدی دەکـات. نـاوی نـێرگـز لە زۆربەی زمانـەکانی گەلانی جـیهـانـدا، زۆر بە چـڕی تێـکەڵ بە میـتـۆلـۆژیـای گـریکی بـووە. لە ئەفـسانـەیەکی زۆر کـۆنی یۆنـانی یەوە هـاتـووە. چـیرۆکەکەش بەم شێوەیەیە: لاوێـکی جـوان و شـۆخ و شـەنگی یۆنـانی، کە ناوی (نارسیس) بوو، زۆر لە خۆبایی بوو. زۆر شانازیی بە جوانییەکەیەوە دەکرد. چەندین کـیژۆڵە ئەوینداری بوون. روژانـە دەچـووە دیـار گـۆلـێکی ئـاو روون و لە ئاوەکـەدا لە شـێوەی جـوانی خـۆی دەڕوانی. جارێک بە خەیـاڵ ژنێکی جـوانی لەنـاو گـۆلە ئاوەکـەدا بیـنی. رایکرد بۆ ئەوەی چاوی پێبکەوێت. بەڵام کەوتە ناو گۆلە ئاوەکە و نوقـم بوو و خـنکا. لەو کاتەوە، هەر کەسێک لەخۆبایی و خـۆپـەسەنـدبـێـت، بـە کەسـێکی (نـێـرگـزی) نـاوی دەبـەن. لـە ئێـستاشـدا زانـایـانی دەروونناسی ئەم جۆرە خۆشەویستنە بە (نەخـۆشی خـودپەسەنـدی) یا بە (نـێرگـزی) نـاوی دەبـەن. لەگـەڵ ئەوەشـدا، گـوڵی نـێرگـز هـێمـای خـۆشی و شـادییـە.
لە کوردسـتانی ئـێـمەدا گوڵی نـێرگـز، جـوانی و خـۆشـەویستیـیەکی تایبەتی لە دڵمانـدا هـەیە و هـێـمای شـادی و بەخـتەوەرییـە. بـە شـاگـوڵی کـوردسـتانی دەزانـین، کـە لـە سەرەتای دەرکەوتنیدا، مـژدەی هـاتنی بەهـارێکی رەنگـین و جـوانمان دەداتی . نێرگـز لە پێـش هەمـوو گـوڵەکانەوە، جـوانی و بـۆن و بەرامەی خۆشی بە رۆحی سروشت و مـرۆڤـدا دەکات. چەپکە گـوڵی نـێرگز جوانـترین دیاریی رۆژی جەژنی نەورۆزە. جاران لە گونـدەکانی کوردسـتانـدا، کچـان و ژنـان بۆ جـوانی و بۆ سـەرنجـڕاکـێـشانی لاوان و پیاوان، چـڵێ گـوڵی نێرگـزیـان دەخـستە سەر گـوێیەکیـان، بە تایبەتیش گـوێی راستیان. هـەر لە گـوڵی نـێرگـزی دولبـەر، بـۆن و رۆنـی خـۆشی لـێـدروسـت دەکـرێـت.
لە ئەدەبی فـۆلکلـۆری و لە شـیعـری کلاسیکی و تازەی کوردی دا، گوڵی نێرگز پێگەی هـەیە و وەکـو هـێما، گـەلێ لە شاعـیرانی کوردمـان، نێـرگـزیـان خـستـۆتە نێـو دێـڕی شیعـرەکانیانەوە. بـۆ نموونە، (حـاجی قـادری کـۆیی) دەڵـێـت:
گـوڕەی بەهـارییـە، ئـێسـتـێکە و شـاخ و داخـی وڵات
پــڕە لە لالـــە و نەســـریـن و نـەرکـــسـی شـــــەهـلا
شـاعـیر نـوێخـوازیشـمان (عـەبـدوڵڵا پەشـێـو) دەڵـێت:
شــــەو راشـــکـا
ئـەژنــــۆم شـــل بـــوو
مـانـگ بـە تـاقـی ئـاســمانـەوە هـەڵـپـڕوکـا
ئـەمـشـــەو هـاتــــووم
بـۆ چـنـیــنی
چـەپـــــکە نـــــێـرگـزی چــاوت
شـاعـیری بەنـاوبـانگـمان، حـەزرەتی (نـالی) یـش دەڵـێـت:
هـێـنـدە مـونـتـەزری تـۆ بـوو، هـەتـا چـاوی سـپی بـوو
نـەرکــس، کە لەسـەر یەک قـەدەم و دیـدە چـەقی بـوو
٦ـ گـوڵی زەرد: هـێمای خۆشی و هـاوڕێـتی و خـۆشەویستی و شـادییە.

گوڵـەبـاخی زەرد، گـوزارشـت لە دڵخـۆشی و خـۆشحـاڵی. لە خـۆشی و شـادی دەکـات، پێشکەش کردنی چەپکی گوڵی زەرد بە هـاوڕێیەکت، بە واتا رێـزلێنان و درێـژەدانە بە رێـز و بە هـاوڕێـتیتان. دەکـرێت بۆ سوپاسگـوزاری کەسێک چـەپکـێک گـوڵی زەردی پێشکەش بکەیت. گوڵی زەرد دەنگی ئيرەیی و غـیرەکردنیشە. پێشکەشکردنی گوڵێکی زەرد بە دڵخـوازەکەت بە هەمـان واتـای گـوڵی سـوور، واتا “مـن تـۆم خۆشـدەوێـت”.
شـاعـیری مەزنـمـان مامـۆســتا (عـەبـدوڵڵا گـۆران ) بە نـاوی کـچی دڵخـوازەوە، لە هـۆنـراوەی (گـوڵی خـۆێنـاوی) دا، دەڵـیت:
گـــوڵ نـەبێ بـۆ ســەرم، ئـاڵ چـەپكێ، زەرد چـەپکێ
نایــەم بـۆ زەمـــاوەنـد، نایــەم بـۆ هـــــــەڵـپــــەڕکێ
لە گـۆرانییەکی فـۆلکـلۆری کوردیشـدا، ئەم دێـڕەمـان هەڵـبژارد:
گـوڵـی زەرد و سـووری سـلـێمـان بـەگی بـانـە
لـە وێـنـــــــەت نـیـیــە لـە رووی جـیـهــــــانـە
٧ـ گـوڵی مـێـخـەک: هـێمـای پاکی و بێـتاوانی و خۆشـەویستییەکی قـووڵەـ

گـوڵە مـێخـەک (قـەنفـڵ ) نـزیـکەی (٣٠٠) جـۆری رەنـگ و شـێوە جیـاواز هـەیە. کە بە زۆری لە ئاسـیا و ئەروپـادا دەڕوێـن. مێخـەک بۆ رازانـدنەوە و جوانی و بۆنخۆشی بەکـاردەهـێنرێـت. ژنـانی کوردمان لە مێخـەڵ ملـوانـکەی جـوانی لێ دروست دەکات، کە پێی دەڵـێن (مێخـەکـبەنـد). گوڵە مێخـەکی سوور، گوزارشت لە خۆشـەویستییەکی قووڵ دەکات. گوڵە مـێخـەکی سـپی گوزارشت لە دەروون پاکی و بێـتاوانی و پاکیزەیی دەکات.
٨ـ گوڵی شـین: گوزارشت لە هـێمنی و ئازادی و دڵسۆزی و هـیوا دەکات.

گوڵی شین، رەنـگی ئاسمانی بێکـۆتـایی و دەریـاکانە. رەنـگی هـێمنی و ئاسـوودەیی و بـڕوا و گـونـجـانە. گـۆزارشـت لە خـۆزگە هـیوا و ئـازادی و خەیـاڵ فـراوانی دەکـات.
گـەر گـوڵێکی شـين پێشکەش بە دڵخـوازەکەت بکەیـت، واتا “تـا مـردن لەگـەڵـدام”.
٩ـ گـوڵی سـەوز: هـێمای گـونجـا و هـاوسەنـگی و هـیوایە.

گـوڵی سەوز گوڵـێکی دەگمـەنە. گـوزارشت لە سـۆزداری و گونجـان و هـاوسەنگی و هـیوا و گەشـبیـنێ دەکـات. ئاسوودەیی و ئـارامی و متـمـانە بە مـرۆڤ دەبەخـشـێـت.
١٠ـ گـوڵی پـرتەقـاڵی: هـێمای شکـۆداری و دڵسـۆزی و بە ئەمـەکـییە.

هـێمای بـڕوابەخـۆبـوون و سەربەرزی و زۆر شانازییە. گەر گـوڵـێکی پـرتـەقـاڵی بە دڵـخـوازەکـەت پـێـشکەش بکەیــت، واتـا ” هـاوڕێی دڵسـۆز و بـە ئـەمـەکـتـم”.
گـوڵی نارنجـیـش ئـەو واتـایە دەگـەیەنـێـت، مـن گیـرودەی دەسـتی تـۆم.
١١ـ رووەکی رێحـانە (رەیحـانە):

رێحـانە گوڵ نییە، گیـایەکی یـەک ساڵەیە و بـۆنێکی خۆشی هـەیە. بە تایبەتیـش( رەشە رێحـانە) لە کـۆنـەوە لە لای (گریکییەکان) یـۆنانییە کـۆنەکان. رێحانە بەهـایـەکی زۆری هـەبـووە، لە ئاهـەنگەکانی خـۆشـیدا بەکاریـان دەهـێنا. رێحـانە بـۆ پـيـشەسازی بـۆنیش بەکـاردەهـێـنرێـت. لە گـۆرانییـەکی فـۆلکلـۆریی کوردیـدا ئـەم دێـڕەم هـەڵـبژارد:
رەشــە رێحــــانـە خــۆمی پـێ رەشــکەم
لە دوای بـاڵای تـۆ دڵ بە کێ خـۆشـکەم
بێگـومان بە سەدان جـۆرە گـوڵی تـرمـان هـەیە. کە هـەریەکەیـان لە رەنـگ و بـۆن و لە قـەوارەدا جیـاوزن و تایبـەتـمەنـدیی خـۆیـان هـەیە. هـەر یەکـەشـیان گوزارشـت لە شـتـێک دەکـەن، هـێما و پەیـامێکە بـۆ مەبـەسـتێک.
واتـای پێشکەشکـردنی ژمـارەی گـوڵـەکـان:
یـەک گـوڵ: تـۆ هـەمـوو شـتـێکـمی.
دوو گـوڵ: لە یەکـتری جـیـانـابـیـنەوە.
سێ گـوڵ: تـۆ خـۆری ژیـانـمی.
چـوار گـوڵ: زۆر سوپاست دەکەم، مـن ئەویـنداری تـۆم و بەڵـێنی راستیت دەدەمێ.
پـێـنج گـوڵ: مـن بـڕوام بە دڵـپـاکی و راسـتگـۆیی تـۆ هـەیە.
شـەش گـوڵ: هـیوای ئەوپـەڕی شـادی و سـەرکـەوتـنـت بـۆ دەخـوازم..
حـەوت گـوڵ: خـۆشــتم دەوێ و تا مـردن لـەگـەڵـدام.
هەشـت گـوڵ: تـا مـردن دڵـسـۆزت دەبـم.
نـۆ گـوڵ: دەمـەوێـت تەنیـا خـوم لەگـەڵـدابـم.
دە گـوڵ: ئایـە شـووم پـێـدەکەیـت.. یا.. ئایـە دەمخـوازیـت..؟
ئەگـەر بە دەسـتی راسـتـت گـوڵ پێـشـکەش بـکەیـت، ئەمـە وەڵامـێکی ئەرێـنـیـیە.
بەڵام گـەر بە دەسـتی چـەپـت گـوڵ پێـشکەش بکەیـت، ئەمـە وەڵامێکی نەرێـنیـیە.
لە ئەمـڕۆدا، بـازاڕی گـوڵـفـرۆشـتـن لە بـرەودایـە، لە هـەمـوو شارۆچکە و شارەکـانی وڵاتانی جـیهـاندا، کۆگای فـرۆشتنی گوڵ (گوڵخانە ـ فرۆشگای گوڵ) هـەیە. تەنانەت لە مـۆڵـەکان و بەنـزینخـانەکـانیشدا گـوڵ دەفـرۆشن. بـازرگانـیکـردن بە گـوڵ زۆر پـەرەی سەنـدووە و بووە بە سەرچاوەیـەکی گـرنگی بەشێک لە داهـاتی هـەنـدێ لە وڵاتان. بۆ نمـوونە وڵاتی (هـۆڵـەنـدا) کە بە وڵاتی گـوڵی جـوان ناسراوە. گوڵـفـرۆشتن، بەشێکی گـرنـگە لە نـاردەیان بـۆ وڵاتـانی ئەوروپـا و ئاسیا، لەوانەشە بۆ ئەفـریکاشی بنێـرن. ئەمـەش بـۆ ئـەوە دەگـەڕێتـەوە، کـە گـوڵ جـوانتـرین دیـارییـە، بـۆ خـۆشـەویـسـتی و رێـزلـێنان و سوپـاسگـوزاری. کوردسـتانی جـوان و شـیرینیشـمان، بە سـەدان گـوڵی جـوانی سروشـتی لێـدەڕوێـت. بە تایبەتیش گـوڵی نـێرگـز کـە جـوانـتریـن گـوڵمـانە.
رەخنـە بەزمـانی گـوڵ:
رەخـنە هـونەرێکی ئـەدەبی گـرنگ و هـەستیارە. بەکارهـێنانی بەڵـگە و سەلمانـدنە. رەخنـەگری بەڵەد و شارەزا، بە شـێوەیەکی ئاکـادیمی وبابـەتیـیانە، لایـەنی ئەرێنی و نەرێنی، یا خـاڵە بەهـێزەکان و لاوازەکانی ئەو نووسیـنانەی دەیانخـوێنـێـتەوە دیاری دەکـات، بێ ئـەوە کە لەرەخنـەگـرتنـدا، زمـانێکی زبـر و رەق بەکـاربهـێنێـت و تەنیا هـەڵـەکان و لاوازییـەکانی بابەتەکان دیـاری بکات، نابێت هەستی نووسەرەکانیشیان بریندار بکات و بە چاوێکی کەم لێیان بڕوانێـت. ئەگینا لە بنەماکانی رەخنە لادەدات و نابەڵەدی و کڵـۆڵی خـۆی لە رەخنـەگـرتن دا دەردەخات و خەسڵەتی رەخنەگـری تێـدا نـامێـنێـت. بـۆیـە وتـراوە:”رەخـنـە بـە زمـاني گـوڵ.. نـەک بـە زمـانـێکی زبـر”.
مەبەستیش ئەوە نیـیە کە سازش بکات و چاوپۆشی لە کەموکوڕییەکانی نووسـینەکان بکات. باس و قسەکردن لەسەر ئەم بابەتە زۆری دەوێـت. نامانەوێت لە بابەتـەکەمان دەربچـین. باسکـردن لـە رەخـنـە، بـۆ رەخنـەگـرانی پسـپۆر و شارەزا بەجـێ دێـلـین.
رەزا شــوان
دوبـەی: ٢٠٢٢

( ١ )

بۆ ئەزيزێ لە سەوزایی هەڵهات و لە خەزان يەکمان گرت

ئەم ئێوارە شێدارەهەورێ بەری ئاسمانی شين و جوانی لێ تەنيووم. بە سەر دەفری هەناسەتەوە رێ دەکەم، لە سؤراغی نيگاکانتا ترس ئاودامانی گرتووم، ترسێ لە ترسەکەی تۆ ناچێ، فێرت کردم بترسم، لە خۆم لە هەناسەم لە رێگەکردن، ترس لە هەنگاوەکانم، لە ياساغکردنی بيستنی ترپەی دڵت، لەگەڵ ئەوەيش راڕایی دەمخوا، دەترسم بێم و دەرگا ئاسنينەکەت هەر بە کڵۆمدراوی بمێنێتەوە، دەترسم بێم و بە دڵی پڕ ئازارتەوە ئازارم بدەی، دەترسم بێم و ژووانی چاوەنواڕی ئەو هۆگرييەی هەستە شێتانەکەمی نەبێ، دەترسم بێم ئەو بازاڕی هەڕاجييەم لێگران ببێ و ئێوارەم بێ مۆمی ئيشق و دەست لەملانێی سۆز بێ، دەترسم بێم و هەر لە دوور ڕا جێيەک رانەخرا بێ بۆ پشووی دڵە کوتەی دووريم و چاوە رەشەکانم کاڵ کاڵ ببنەوە، دەترسم بێم و وەک رۆژانی ئەوەڵی نامە گۆڕينەوە لێم لا لووت بيت و رێگای گەڕانەوەی خەرەنديم و چەند کاتژمێرێکی تاريکی لە تەک هۆن هۆن فرمێسکە رەشەکانم بە سەر ببەم و تاهەتايە مەيلەکانم بسوتێ و نەبێتە قەقنەس، دەترسم بێم بە دڵێکی سارد و شکاوەوە قاوە تاڵەکەی تەنيایی فڕکەم، ئەم ئولفەتە چييە ناخم لەت لەت دەکا، دەمێک بوو لە سۆراغی جريوەی چۆلەکەيەک بووم بێت ئەويش مينای من ترسا و نەهات، لەوە دەترسم دەستە لەرزيوەکانی لەمسەرەوە ستێرنی ماشێنەکەم پێگرتووە، کە لەوسەرەوە هاتمەوە بڕچێ و لێ بێتەوە، تۆ دەزانی لە يەکەم رۆژەوە چوويە دڵ بوويتە ئەوينێ لە ترۆکی هەنگوينييەوە تووڕت دام، وەلێ هەر خۆشمدەوێی خۆشەويسترين کەسم .

٢٢ / ١١ / ٢٠٢٢
بادکامبێرگ

نازانم چەند ڕۆژ بوو ڕیشی نەتاشی بوو ، بەڵام کە دەستی بە ڕوخساریا هێنا ، وەک ئەوەی لەپی دەستی بە دڕک و داڵێکی وشکا هێنابێ ، وابوو ..
تاقەتی نەبوو هەستێ بۆ بەردەم ئاوێنەکە ، مۆبایلەکەی خستە سەر کامێرا ، کامێرای پێشەوە ، ڕوخساری خۆی بینی ، ڕیشی ماش و برنجی وەک بەفری ساڵێکی نەهات ، بە ناڕێک و پێکیی پێستیان دا پۆشیبوو ..ڕەنگی سپی زاڵ بوو ..
چووە سەر مەسنجەر و .. نووسی : ( چووی ؟ )
ئەو وشەیەی بۆ هەموو هاوڕێکانی نارد ..
پاش ماوەیەک ، لە کاتێکدا دوو دڵ بوو لەوەی ئایا هەستێت جلەکانی بکا بە جلی ماڵەوە یان هەر بە چاکەت وکراس و بۆینباخەکەیەوە بمێنێتەوە ..نەیدەزانی لە کەیەوە وای لێهاتووە کە بەیانی پۆشاکی دەرەوە ئەپۆشێ ، هەتا شەوێکی درەنگ هەر بەو جۆرە ئەمێنێتەوە ، لە کاتێکدا زۆربەی ڕۆژەکانیش ناچێتە دەرەوە و .. هەر لە ماڵەوە ، لەسەر کورسی براندی چلیک ، پاڵی لێ دەداتەوە …ڕۆژێک بە بەهانەی کورتبوونەوەی ڕۆژ و .. ڕۆژێک بە بەهانەی بایکۆت و خۆپیشاندانی خوێندکارانی زانکۆ و .. ڕۆژێ لە داخی ئەو خەڵکە دەبەنگە ، هەر لەماڵەوە ئەمایەوە …
ئا هەر لەو کاتەدا کۆمەڵێ وەڵامی هاوڕێکانی بۆ هات :
ــ جا شوێن ماوە بۆی بچم ؟
ــ چوون چیە و نەچوون چیە ؟ جیاوازییان چیە ؟
ــخەریکە بڵێم ناچم ..بۆ هیچ شوێنێ ناچم .
ــهەمیشە بە دەست بەتاڵیی دێمەوە .
ــلە هەموو چوونەکانما پەشیمانییم چنییەوە ، هەر بۆیە زۆر لە چوون ئەترسم .
ـــ سەری سەعات NRT و RUDAW باسی هەموو شتێک ئەکەن ، پێویست ناکا بچم ..
ــقەڵەباڵغییە .. قەڵەباڵغییەکی چۆڵ ، وات لێ ئەکەن تەنیایی زیاتر ئازارت بدات ..

خستیەوە سەر کامێرا .. کامێرای پێشەوە .. ئەو زیپکەیە چییە لەسەر لوتی پەیدا بووە !!؟ .. زومی کرد ، زیپکەیەکی سپی ، لەگەڵ ئەوەی بیستبووی هەندێ پزیشکی زۆر شارەزا وتبوویان نابێ دەستکاری زیپکەکانی لووت بکرێ ، چونکە ئەو ناوچەیە هەستەوەرە و .. ڕەنگە بەکتریایەک بچێتە ژوورەوە و هەتا پەردەکانی مێشک ڕانەوەستێ و کێشەیەک دروست بکا ..
لەگەڵ ئەوەیشدا بە دوو پەنجە ، ڕاست و چەپی لە زیپکەکە گرت و زۆری بۆ هێنا .. هەتا تەقاندی ..شلەیەکی سپی هاتەدەر ..بوو بە زەرد ..بوو بەخوێن ..سەری لوتی شین هەڵگەڕا ..هەتا فریای کلێنکسێک کەوت ، سەری لووتی بە گشتی شین و سوور بۆوە ..
ئیشێکی قۆڕم کرد .. وای لەبەرخۆیەوە ووت ، لە هەمان کاتدا گوێی لە پرخەی خێزانەکەی بوو ، بەم دوای نیوەڕۆیه لە ژووری نوستنەوە دەنگی بۆردمانەکانی لووتی دێت .. لووت وا نەبێ بۆچی باشە ؟ هەر سەرت خستە سەر سەرین ، فڕۆکەکانی هەستێنێ هەرچوارلا پرخە باران بکا ..
لە مەسنجەرەوە وەڵامی تری لە هاوڕێکانیەوە بۆ هات :
ــئەوانەی چوون چییان هێنایەوە هەتا منیش بچم ؟
ــووڵاتەکە ڕاوەستاوە ، هەمووی وەک زەڕنە قوتە دەمی داپچڕیوە بە سەرۆک وەزیرانیشەوە ، ئیتر بۆ کوێ ئەڕۆی ؟
ــئەوانەی تا ئەوروپایش ڕۆیشتوون ، بە نیازن بێنەوە ، کۆمەڵگای داخراو ، چوون تیایدا ئازاری ویژدان دروست ئەکا وەک ئەوەی کەمئەندامێک به زۆر لەسەر کورسیەکەی هەڵیسێنیتەوە ..
ــمن چووم و هاتیشمەوە ، پارە و بەنزین و زۆر شتی ترم خەرج کرد ، بەڵام نەگەیشتمە هیچ ، وەک ڕێگایەک لە بیابان دەست پێ بکا و لە بیابانیش کۆتایی بێ .
ــگەمژەییە ..
ــبۆم دەرکەوتووە زیندانێکی نیمچە گەورەیە ، سیاسی و دەوڵەمەندەکان وەک پاسەوانی زیندانەکه دێن و دەچن ، لە جیاتی ئێمەیش ئەگەڕێن .. فەرشی سووریان بۆ دادەخرێ .. لە پانێڵ و کۆبوونەوە جیهانیەکان بە جلی زۆر گرانبەهاوە ووتار دەدەن و چەپڵە و خەڵات وەردەگرن .. مناڵەکانیشیان کۆمپانیای زۆر گەورەیان هەیه و هەر کوێیەک خۆش بێ لە دنیادا ئەڕۆن ، ئیتر ئێمە بۆچی بجوڵێینەوە ؟ باشتر وایە نەجوڵێین ، ئەو دوو دینارەیش با بۆخۆیان لە گیرفانمانا بخەون نەک ئێران و تورکیا هێرش بکەن و ..موچە دیسان ڕاوەستێتەوە ..
ــلەوە زیاتر خۆم ناخەڵەتێنم .
ــمن خوا دەستم دا بچم ، ناگەڕێمەوە .. ناگەڕێمەوە ئەگەر ئەوێ تا ئێره ئاڵتونم بۆ بڕێژن .
ــپرسیارێکی قۆڕە .
ــله کەیەوە فێری نووسین بووی ؟ مەنگۆل .
ــمن تاقەتی زۆر شتم نەماوە ..
ــهەفتەیەکە توشی کۆرونا بووم ، ئۆکسجینم دابەزیوە ، ئاوا هەواڵم ئەپرسی ؟
ــحەزم لە هاوڕێیەتی تۆ نییە ، بۆچی نامەم بۆ ئەنێری ؟
ــئەگەر بۆ شۆڕش و وێرانکردنی هەموو شتێکە ، من ئامادەم ..
ــسوێندم خواردووە وەڵامی هیچ پرسیارێ نادەمەوە ..
ــهەفتەیەکە گەیشتوومەتە یۆنان ، ئێرە بەهەشت نیە ، بەڵام دڵنیام لەوەی لە دۆزەخ هەڵهاتووم ..
ــکارەبا کوژا ………
ــپرسیارێکی جوانە ، بەڵام بۆ هەر کوێ بچم ئەبێ بێمەوە ، ئیتر بۆچی ؟؟
ــواز لەوە بێنە ، کۆمان بکەرەوە با شانە سەرەتاییەکان دروست بکەینەوە ، ئەم وەزعە ڕۆژ به ڕۆژ خراپ ئەبێ .
ــلە هەموو شتێ نائومێدم ، لە چەند و چونی خۆکوشتنام ..
ــناتوانم لەگەڵ تۆدا بچم ، ئەگینا حەز ئەکەم ، لە کافیتریایەک نەختێ قسە بکەین و دوو چا بخۆینەوە .
ــخۆت ئەزانی من هەموو دوای نیوەڕۆیەک لە چایخانەم و دۆمینەی چوار قۆڵیی ئەکەین ، تۆیش حەز ئەکەی وەرە ..لە خزمەتتداین .
ــواز لەم پرسیارانە بێنە ، وەک کانت شێت ئەبی ، دوای حەوت ساڵ بیرکردنەوە جا بڕیاری دا داوای دەستی خۆشەویستەکەی بکا ، سەیر ئەکا شووی کردووە و دوو مناڵیشی هەیە ..!
ــهەر لەسەر کەمعەقڵیەکانت بەردەوامیت ؟ قەپۆز !
ـــ ……
ــ ……
پرخەیەکی تریش لە ژووری دانیشتن بەرز بۆوە و .. تێکەڵاوی پرخەی ژووری نوستن بوو ..وەک گۆرانیەکی دوو قۆڵیی لێ هات ، دوو گۆرانیبێژ له ژێر ئاودا بیچڕن .

لە دوو هاوڕێی جیاوازەوە پەرەگرافێکم پێ گەیشتووە، کە هیی نووسینێکی (ئارام سدیق)ـە و لەبارەی (چەمکی خوێنەر)ـەوەیە. ئەگەرچی لە لام سەیر نییە، ئەو ڕەخنەگرە بە زمانی میلـلی، ئەو زمانەی ڕۆژانە خەڵک لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکاندا بە کاری دێنن، لەبارەی چەمکەکانەوە بدوێت، کە هەر خۆم هەوڵم داوە لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)دا هەموو ئەو چەمکانە هەڵبگرمەوە و ئاستە شاراوەکانیان دەربخەم، کە ئەو فڕێی داون، بەڵام بەوەدا هێشتا بەردەوامە، بگرە دەستی لەوە هەڵنەگرتووە بە پێوەری چاکە و خراپە، کە ناوم ناوە (پێوەری چوخ)، نووسەران هەڵبسەنگێنێت، تا بەمیان بڵێت داهێنەری مەزن و ئەویان بە مایەپووچ بزانێت، بۆیە بە پێویستی دەزانم وەک خوێنەرێک لەسەر ئەم پەرەگرافەیشیدا هەڵوێستە بکەم و هاوکات لە دیدگەی خۆمەوە باسێک لەبارەی (چەمکی خوێنەر)ـەوە بنووسم. دیارە لە بەرهەمەکانی پێشوویشمدا ئەو چەمکە ڕووبەڕووم بووەتەوە و دەتوانم بڵێم لە ڕێی دایەلۆگ لەگەڵ کۆمەڵێک سەرچاوەی گرنگەوە لێوەی دواوم، بە تایبەتی لە کتێبی (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)دا، کە دەبێتە پاڵپشتی ئەم بابەتەیشم.

سەرەتا با پەرەگرافەکەی (سدیق) وەک خۆی بنووسینەوە:

{بێگومان پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان، بەو پێیەی خوێنەر بوونەوەرێکە سەختە لە ژێر چەتری چەند پێناسەیەکدا کۆ بکرێنەوە، بەڵام لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان دەتوانین بۆ سێ شێوە پۆلێنیان بکەین، کە ئەوانیش ئەمانەن: یەکەم ”خوێنەری کاتی”. دووەم ”خوێنەری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر). سێیەم ”خوێنەری هەمیشەیی”.}.

لە ژێرەوە ناوی خۆی نووسیوە و ئاماژەی بەوە داوە، گۆیە لە وتارێکیەوە وەرگیراوە.

هەوڵ دەدەم لەم ڕووەوە نووسینەکەم بۆ دوو تەوەرە دابەش بکەم. لە تەوەرەی یەکەمدا ناوەرۆکی پەرەگرافەکە بە هەمان زمانی کۆمەڵایەتی لێک دەدەمەوە. واتە زمانی منیش لێرەدا سادەیە و بۆ ئەوەیە لایەنە پێکەنیناوییەکەی پێشان بدرێت. لە تەوەرەی دووەمدا، کە بنەڕەتییە و پێشتریش گوترا باسێک لەبارەی (چەمکی خوێنەر)ـەوە دەنووسم. مەبەستمە بڵێم چۆن ئەو چەمکەی لە کاتێکدا کۆمەڵێک ڕەگی لەناو فەلسەفەدا هەن و کۆمەڵێک بیرمەندیش پێوەی خەریک بوون، لە لای ڕەخنەگری میلـلی دەچێتە ئاستی میلـلی و بە زمانی ڕۆژانە وەسف دەکرێت.

لێرەدا دەمەوێت بڵێم وشەی (پەزپەزە)م لە جیاتیی وشەی (کۆمیدیا) لە ناونیشانەکەدا نووسیوە. لە سەرەتا و ناوەڕاستی هەشتاکاندا کۆمەڵێک هاوڕێ بووین، لە (پارکی ڕووناکی)دا کۆ دەبووینەوە، گۆیە خەریکی خوێندنی کتێبی فێرگەین، بەڵام زیاتر کاتمان بە گفتوگۆوە دەبردە سەر. (هۆشەنگ وەزیری)، (سائیب ئەکرەم)، (فەتحی کەریم)، (ئازاد ئەحمەد)، (کاروان کۆیی) و هیی تر ڕۆژانە دەهاتن. هەندێجار دەنگی بەرزمان ئەوانەی دیکەی بێزار دەکرد. ئێوارەیەک یەکێ لە باخەوانەکان تووڕە بوو: (ئەو پەزپەزەیەتان لە چییە؟ خۆیشتان نازان چی دەڵێن). لەمەوە کاتێ یەکێکمان بەبێ هیچ زانیارییەک بۆچوونی دەردەبڕی، ئەوانەی دیکە پێیان دەگوت: (پەزپەزەیە)، یان (واز لە پەزپەزە بێنە!) و هیی دیکە.

*    *    *    *

تەوەرەی یەکەم:

(سدیق) نووسیویەتی: (بێگومان پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان).

ئایا لە توێژینەوەدا وشەی (بێگومان) بایەخی هەیە؟ ئایا ناکرێت گومان پێشڕۆ بێت، تا لە زانراوەوە بەرەو نەزانراو ئاڕاستە ببێت؟ (سدیق) پێشتریش گوتوویەتی پرسیار گرنگ نییە و ئەوەی پرسیار بکات، مایەپووچ دەبێت، وەک لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)دا باسم کردووە و لەو بارەیەوە بەشێکی تایبەتم نووسیوە. ئایا بووە نووسەرێک پرسیاری لە لا بێنرخ بێت و لەبارەی (چەمکی خوێنەر)یشەوە بدوێت؟ بەڵێ، ئەگەر بەو زمانە بنووسێت. دواتر لە تەوەرەی دووەمدا پێشانی دەدەین ئەو چەمکە چ شەڕێکی بە فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزان فرۆشتووە، کە لێرەدا خراوەتە ئاستی شمەک و هەڕاج کراوە.

دەڵێت: (پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان).

جارێ با بڵێین پۆلێنکردن لە فیکری ڕەخنەییدا شوێنی نییە. پۆستمۆدێرنیزم سنووری نێوان ژانرەکانی سڕییەوە و هەموو بنەماکانی تێک شکاندن، کە لەمەوە پۆلێن هێندەی دیکە هێزی لە دەست دا. وەک (جاک دێریدا) پێی وایە تێکستەکان بە شێوەک بە یەکدا ڕۆ چوون، شتەکە لەوە دەرچووە ماناکانیان دەستنیشان بکرێن. چەمکی دەقئاوێزان (intentionality)یش هەر لێرەوە هاتووەتە کایەوە و گەشەی کردووە. (مۆریس بلانشۆ) وا لە چەمکی (ژانری ئەدەبی) دەڕوانێت، کە بەتاڵە و ناتوانێت هیچ کاریگەرییەکی هەبێت، بەو مانایەی پۆلێن پێوەندیی بە پێکهاتەی تێکستەوە نییە. مادام ناواخنی تێکست خاوەنی بونیادی تایبەتی خۆیەتی، ئەوە توخمی ڕەتکردنەوەی پۆلێنکردنی هەڵگرتووە و وەریناگرێت، چونکێ هیی دەرەوەیە.

 ئایا  سەیر نییە تۆ پێشتر ناوی کۆمەڵێک لەو فیلۆسۆفانەت هێنابن، کە دژی پۆلێنکارین، لەولایشەوە ئەو چەمکە زەق بکەیتەوە، بێ ئەوەی هیچ لە بارەیەوە بڵێیت؟ شتی سەیرتر لەوەدایە، کە ئەوەی لێرەدا پۆلێن دەکرێت، ژانری ئەدەبی نییە، بەڵکوو خوێنەرە. دواتر دەگوترێت سەیرەکەی لە کوێدایە. من هەر لەو کتێبەی خۆمدا یەک بەشم بۆ ئەو باسە تەرخان کردووە. بۆچوونی کۆمەڵێک فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزم هێناوەتەوە، بە تایبەتی هیی (ڕۆلان بارت)، کە (سدیق) خۆی چەند جارێک ناوی هێناوە، بێ ئەوەی دوو دێڕی گرنگی لەو بارەیەوە نووسیبێت، بگرە بە پێچەوانەوە شتی هێندە سەیری گوتووە، دەتهێنێتە پێکەنین. (ئەگەر وا نییە، با بێتە دەنگ!)… ڕەخنەدۆزی ئەمەریکی، (جۆناتان کولەر: Jonathan Culler) لە کتێبی (بارت: پێشەکییەکی زۆرکورت: Barthes: A Very Short Introduction)دا دەڵێت: (بەشێکی زۆری کارەکانی بارت ڕەنگاوڕەنگ و خاوەنی شێوازی ناوازەن. هەڵگری تایبەتمەندێتیی دەگمەنن و دەکەونە دەرەوەی سنووری ژانرەکانەوە). (بارت) خۆیشی لە وەڵامی پرسیارێکدا، کە پێوەندیی بە سیستەمی کتێبخانەوە هەیە، بەوەی نازانرێت بەرهەمەکانی بخەنە چ خانەیەکەوە، بگرە هەیانە لە زیاتر لە خانەیەک دانراوە؛ شتی نزیک لەوانەی گوتوون. گفتوگۆکە لە پاڵ کۆمەڵێک گفتوگۆی دیکەی لە کتێبی ( Roland Barthes: The Grain of the Voice, Interviews 1962–1980)دا بڵاو کراوەتەوە. پرسیارەکە بەم شێوەیەیە: (سەرنجم داوە کتێبەکانت لە یەک شوێنی کتێبخانەدا نمایش ناکرێن، بەڵکوو لە شوێنی جۆراوجۆر دانراون، وەک زمانەوانی، فەلسەفە، کۆمەڵناسی، ئەدەب و هیی دیکە. ئایا ئەو پۆلێنە ئالۆزکاوە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە شێوازی لەیەکنزیکردنەوەی بابەتەکان دەگریتە بەر؟)… بە (بەڵێ) وەڵام دەداتەوە و ئاماژە بە (ژان پۆول سارتەر) دەکات، بەوەی ئەویش فیلۆسۆف، ڕەخنەدۆز، شانۆنامەنووس، گوتارنووس و هیی دیکە بووە.

من لە (سدیق) دەپرسم، ئاخۆ دەتوانێت لەبارەی پۆلێنکارییەوە چەند دێڕێک بنووسێت، تا بزانین چۆنی لێ تێگەیشتووە؟ دەکرێت لانی کەم بە هاوڕێیەکی نزیکی خۆی بڵێت مەبەستی لەو وشەیە چییە؟ ئایا لێرەدا هیچ شتێکی لەو بارەیەوە گوتووە؟ ئایا تەنانەت لە ئاستی ڕستەسازییشدا دروست دەریبڕیوە؟

(پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان). ئێمە وشەیەکمان هەیە، ناوی (پۆلێن)ـە و دەمانەوێت پێناسەی بکەین. ئایا دەکرێت بڵێین (پۆلێن پۆلێن)ـە؟ نەدەکرا بیگوتبووایە (یەکێکە لە سەختترین کارەکان)، یان لانی کەم بینووسیبووایە (پۆلێنکردنی خوێنەر لە پۆلێنکردنی هەر شتێکی دیکە سەختترە)؟ بەوەدا ئاوەڵناوی (سەخت)ی داوەتە پاڵ، مانای وایە دەیزانێت، بۆیە هیوادارم پێمانی بڵێت. نازانم بۆچی لێی شاردووینەتەوە! پۆلێنکاری پێوەندیی بە سیستەمی ڕێکخستنی کتێبخانەوە هەیە. چ کتێبێک لە کوێ دابنرێت و چ ژمارەیەکی پێ بدرێت؟ بۆ ئەوانەی قاڵب و کڵێشە لە بەرچاو دەگرن، دەشێ گرنگ بێت بزانن شیعر چۆن بنووسرێت و ڕۆمان لە چەند وشە پێک بێت، دەنا وەک گوترا لای ڕەخنەدۆزانی جیاوازی، کە ڕەخنەیان لە شوناس گرتووە، سنووری ژانرەکان کاڵ بووەتەوە و ئەمیان لەویان وەردەگرێت. هەم لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام) و هەم لەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق) لەگەڵیدا کردووم و لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا چاپ کراوە، هەوڵم داوە بە وردی لەو باسە بدوێم.

ئینجا (سدیق) نووسیویەتی: (خوێنەر بوونەوەرێکە سەختە لە ژێر چەتری چەند پێناسەیەکدا کۆ بکرێنەوە). کاتێ دەگوترێت (خوێنەر بوونەوەرێکە)، واتە تاکە، بۆیە (کۆ بکرێنەوە) هەڵەیە. پێویستە سەرتاپێی وشەکان دابڕێژرێنەوە، تا سروشتی خۆیان لە دەست نەدەن، بە مەرجێ هەتا بۆ سروشتی خۆیشیان بگەڕێنەوە، هێشتا لە ڕووی تێگەیشتنی ڕەخنەیییەوە پرسیارمان دەمێنێت. تۆ ڕەخنەگر بیت و کۆمەڵێک کتێبت چاپ کردبن، ئینجا بێیت و خوێنەر بە (بوونەوەر) بزانیت، بۆ من پێکەنیناوییە، کە وەک دواتر دەبینین هەر بە ڕاستی بە بوونەوەری زانیوە و بە شێوەی مۆرفۆلۆجی بینیویەتی. بوونەوەر واتە (Organism)، کە مرۆڤ، ئاژەڵ، ڕووەک و هیی دیکە دەگرێتەوە. لێرەدا مەبەستی مرۆڤە. ئەوەتە نووسیویەتی: (بەڵام لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان دەتوانین بۆ سێ شێوە پۆلێنیان بکەین).

لە فەلسەفەدا چەمک واتە لایەنی نادیاری شت، کە بێسنوورە و لە بێژمار ئاڕاستە پێک دێت. ئایا بۆ نموونە چەمکی (دەستەڵات) لای (فۆکۆ) بریتییە لەو کەرەستانەی حوکمیان پێ دەکرێت؟ (سدیق) خوێنەری لە مرۆڤدا بەرجەستە کردووە. واتە ئەوانە بە شێوەی فیزیکی هەن و کتێب بە دەستەوە دەگرن، کە دەتوانیت بیانژمێریت. ئینجا وشەگەلی وەک (لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان) تەنیا بە مەبەستی فریودانی خوێنەر نا، بەڵکوو فریودانی جەماوەر ڕیز کراون، دەنا هیچ ئەرکێکیان لە ئەستۆدا نییە. دەسا ئەگەر هەیانە، خۆزگە دەهات و لەو بارەیەوە بۆمان دەدوا! با بزانین ئەو سێ شێوەیە چین، کە پۆلێنی کردوون: {یەکەم ”خوێنەری کاتی”. دووەم ”خوێنەری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر). سێیەم ”خوێنەری هەمیشەیی”}.

دەیگوت پۆلێنکردنیان کارێکی سەختە، کەچی دەبینین هەر زۆر ئاسانە. ئەرێ مرۆڤ بەو مەبەستەی ئەم پەرەگرافە، بگرە هەزاران پەرەگرافی لەم شێوەیە بنووسێت، پێویستی بە وردبوونەوە هەیە؟ بۆیە دەپرسم، چونکە نووسیویەتی: (بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان). وردبوونەوەی بۆ چییە؟ هەر کەسێکت بینی، کتێبی پێیە، خوێنەرە و ئەوەی پێی نییە، فت. ئەوەی زووزوو بە دەستیەوە دەگرێت و دەیهێنێتە قەرەباڵغی، ”خوێنەری هەمیشەیی”یە، ئەوەی ناوەناوە هەڵیدەگرێت، ”خوێنەری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر) و ئەوەی کەمجار پێی دەبینرێت، ”خوێنەری کاتی”یە.

ئایا لە پەنجاکاندا خاوەنی کتێبخانەیەک نا، بەڵکوو خەڵووزفرۆشەکەی بەرانبەری، یان نانەواکەی تەنیشتی نەیدەتوانی بەو ئەنجامە بگات، کە هەندێک کەس بە شێوەی کاتی کتێب دەکڕن، هەندێک جاروبار و هەندێکیش بەردەوام؟ یەکێ لە خەسڵەتەکانی ڕەخنەی میلـلی، ئەوەیە، کە تۆ دەتوانیت لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا بۆ هەر شتێکی دیکەی بە کار بهێنیت. لە پەنجاکان دوور ناکەوینەوە و پیاوێکی هەژار دێنینە بەر چاومان، کە دەیەوێت نۆکاو بفرۆشێت. دەچێتە گەڕەکەکەی ئەوبەر و سەرنج لەو نۆکاوفرۆشەی ئەوێ دەدات. بۆ ماڵەوە دەگەڕێتەوە و بە هاوسەری دەڵێت: {بێگومان پۆلێنکردنی نۆکخۆر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان، بەو پێیەی نۆکخۆر بوونەوەرێکە سەختە لە ژێر چەتری چەند پێناسەیەکدا کۆ بکرێنەوە، بەڵام لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان دەتوانین بۆ سێ شێوە پۆلێنیان بکەین، کە ئەوانیش ئەمانەن: یەکەم ”نۆکخۆری کاتی”. دووەم ”نۆکخۆری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر). سێیەم ”نۆکخۆری هەمیشەیی”.}.

ئایا هاوسەری لێی ناپرسێت: (بۆچی، گیانەکەم، تۆ بەبێ ئەوەیش ئەمەت نەدەزانی؟)؟ ڕەنگە ئەو پیاوە هەر بە سروشتی خۆی زمانی کوردی بزانێت و ئەو هەڵانە نەکات، کە (سدیق) کردوونی. بۆ نموونە وشەی (پچڕپچڕ) وەک ئەو لە یەک جودا ناکاتەوە، مادام ئاوەڵناوە. هەروەها ئەو پێشەکییە ناڵێت، کە وەک بینیمان یەک ئەرکی لە ئەستۆ نەگرتووە، بەڵکوو تەنیا بۆ فریودان نووسراوە. خۆزگە ئەوانەی بەو پەرەگرافە سەرسامن، وەک هاوسەری نۆکاوفرۆش لێیان دەپرسی، ئەرێ تۆ شتێکت گوتووە، ئێمە نەیزانین؟  ئایا وشەی (پچڕپچڕ: intermittent) لە شێوەی ناو، یان ئاوەڵناودا بە کار دێت؟ دەگوترێت: (مام پچڕپچڕ لە دەرگەی دا)؟ (منداڵێکی پچڕپچڕە و لە دایکە پچڕپچڕەکەی دەچێت)؟ (کتێبە پچڕپچڕەکە دەنگی داوەتەوە و بە دڵی خەڵکە). تا ئێستا نەمزانیوە بەندبێژێک گوتبێتی: (جاران پیاوێکی درێژ بووم، ئێستا هەر وەک تۆپ خڕم… کەوتوومەتە بەر شەقی یاری پچڕپچڕم. فش نابمەوە بە هیچ کەس، چونکە تا بڵێی پڕم). ئەرێ (پچڕپچڕ) هاوواتای (ڕاگوزەر: transient)ـە؟

من لەو کەسانە نیم سنوور بۆ زمان و دەربڕین دادەنێن، بەڵام ئەگەر بەم شێوەیە لەسەر گرفتی زمانەوانیدا دەوەستم، ئەوە تەنیا دەمەوێت پێشانی بدەم ئەم تێگەیشتنە تا چ ئەندازەیەک ڕووکەشە و چۆنیش ڕێ بە خۆی دەدات لەبارەی ئەو چەمکانەوە زانیاریی ساختە بخاتە ڕوو. زمانی ئەم نووسینە لە پێناوی (شت) لە سروشتی خۆی دوور کەوتووەتەوە، بەڵام زمانی ئەو نۆکاوفرۆشە بەوەدا پێوەندیی بە (ژیان)ـەوە هەیە، سروشتی خۆی لە دەست نەداوە. زانیاریی هەڵەی نۆکاوفرۆشەکەمان هیچ زیانێک ناگەیەنێت، بەڵام زانیاریی هەڵەی ئەم نووسینە بیرکردنەوە بە لاڕێدا دەبات.

ئایا (سدیق) تا ئێستا ناوی چەمکێکی هێناوە، کە ئێمە خۆمان پێشتر باسمان لێوە نەکردبێت؟ فیکری یەک فیلۆسۆف، یان هیی ڕەخنەدۆزێکی ئەدەبیی پێ ناساندووین، بڵێین ئەوە یەکەمجارە لە بارەیەوە دەخوێنینەوە؟ ئایا بەو زمانە میلـلییەی هەر ئەوانە ناڵێتەوە، کە خۆمان پێشتر نووسیومانن؟ دیارە دوای ئەوەی لە ناوەرۆکیانی بەتاڵ کردوون. دوای ئەوەی لە ئاوی میلـلییان هەڵدەکێشێت، ئینجا بۆمانی دێنێتەوە. دەکرا ئەو وەک ڕەخنەدۆزانی دی هەم چەند کتێبێکی گرنگی لە زمانەکانی دیکەوە وەربگێڕابوونایە و هەم ورد لەبارەی کۆمەڵێک چەمکەوە بینووسیایە، کەچی ئەوەتە نەیتوانیوە بە زمانی خۆی پەرەگرافێکی هێندە ڕووکەش دابڕێژێت!

ئەوە یەک پەرەگرافە لەو گوتارەی. ئایا لە خۆی ڕادەبینێت تەواوی گوتارەکەم بۆ بنێرێت، تا بەم شێوەیە بیخوێنمەوە؟

ئێستا دوو پرسیاری زۆر سادە دەکەین، کە تەواو لە ئاستی پەرەگرافەکەدان: ئایا مەرجە هەر کەسێک زۆر کتێب بکڕێت، خوێنەرێکی قووڵ بێت؟ بە لاکەی دیکەیشدا ئایا ناشێ کەسانێک کەم بخوێننەوە، بەڵام خاوەنی تێگەیشتنی زیندوو و فرەوان بن؟ ئەرێ مەرجە ئەوانەی لە دەرەوە کتێبیان پێ نابینرێت، لە ماڵەوە نەیانبێت و نەخوێننەوە؟ ئایا زۆریی ژمارەی کتێب گرنگە، یان جۆری ئەو کتێبانەی دەخوێنرێنەوە؟ ئەوە هەڵەی لۆجیکییە و بە (Style over Substance Fallacy) ناسراوە. واتە هەڵەی لۆجیکیی زاڵکردنی شێوە بەسەر ناوەرۆکدا. ئەو کاتەیە، کە ڕووخساری بریقەداری شت فریومان دەدات. مرۆڤی ئێمە بێ ئەوەی وەک (سدیق) بانگەشەی ئەوە بکات (هایدیگەر) و فیلۆسۆفانی تری ناسیون، خۆی لەو هەڵە لۆجیکییە دوور گرتووە و گوتوویەتی: (هەر شتێک بدرەوشێتەوە، مەرج نییە زێڕ بێت). لە کتێبی منداڵیمدا نووسیومە بە مەبەستی فریودانی باوکم، بەردەوام کتێبی فێرگەم بە دەستەوە گرتووە، بێ ئەوەی هەر بیخوێنمەوە، کە ئەوەم بە شێوەیەکی دی لە چیرۆکی (جیهان لە فنجانی قاوە)یشدا بە کار هێناوە. ئایا گوتار و کتێبی ئەو هەموو فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزەی لە بەرهەمەکانیدا ناوی هێناون، بوونەتە هۆی ئەوەی ئەم پەرەگرافە نەنووسێت؟ ئەرێ ئەگەر چوار دێڕی یەکێ لەو فیلۆسۆفانەی خوێندبێتەوە، ئەم پرسیارانە دەورووژێنێت؟ کوا کاریگەریی ئەو کتێبە کوردییانەی، کە پێی گوتووین داهێنانی مەزنن؟ ئایا نەیخوێندوونەتەوە، یان ئەوانیش لە هەمان ئاستی تێگەیشتنی خۆیدا نووسراون؟ با بڵێین دروست بۆی چووە و ئەو سێ شێوە خوێنەرەمان هەن. دەیەوێت چی بەو ئەنجامە بکات؟ ئەوە کێیە، پێویستی بە زانینی ئەم ئەنجامەیە؟ هەر بە ڕاستی گرنگە ئێمە ئەوە بزانین؟ ئەگەر وایە، سیخوڕانی ڕێژیمە سەرکوتکەرەکان لە پێش هەموومانەوە داهێنەرن، بەوەی دەیانەوێت بزانن کێ چی و چەند دەخوێنێتەوە.

لەو ماوەیەدا هەندێک خوێنەری ئاسایی کۆمەڵێک نووسین و ڤیدیۆی نووسەرانیان هەر بە مەبەستی پێکەنین بۆ ناردووم. هەندێکیان هیی (ئارام سدیق) و سێ دانەیان هیی (ئارام کاکەی فەلاح)ن، کە ئەگەر پێیان خۆشە بزانن ئەو بابەتانە چین، ئامادەم پێیان بڵێم. یەکێکیان ئەم پەرەگرافەیە، کە ئەوەتە قسەی لێوە دەکەین. هیی نووسەرانی دیکەیشیان ناردووە. ڕەنگە هەندێک نەزانن ئەمڕۆ لەلایەن خوێنەری وریا و چاوکراوەوە ئەو بابەتانەی، خۆیان پێیان وایە داهێنانی مەزنن، وەک نوکتە سەرنجیان دەدرێتێ و بۆ یەکتری دەنێرن. بۆ نموونە (دلێر سەلیم) ئەوە نزیکەی دوو دەیەیە خەریکی ئەم کارەیە. دیارە مەبەست لە نووسینی نووسەرە، نەوەک نووسەر خۆی، لە کاتێکدا هەر فیکرێک، ئینجا هیی سەرۆکی حیزبە، یان هیی سەرۆکی دەستگەیەکی کولتووری، هیی ڕۆماننووسی بەناوبانگە، یان هیی شاعیری ناسراو، بۆ ئەوەیە بکرێتە بابەتی نوکتە و پێکەنین. ئەوەی لە لای من نەکراوە و ناکرێت، گۆڕینی بوونی مرۆڤە بۆ بابەت، کە پێشتریش گوتوومە ئەوەی بوونی کەسێک دەکاتە بابەت، هاوکات بەوە ڕازییە بوونی خۆیشی بۆ بابەت بگۆڕێت.

ئایا بۆچوونی ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە گرنگە، چ کاتێ پێتدا هەڵدەڵێت و چ کاتێ دەتشکێنێت؟ ئایا ئەو نووسەرانەی بە داهێنەری زانیون، هەر بە ڕاستی داهێنەرن؟ ئایا بەو تێگەیشتنەی هەندێک نووسەری وای وەک داهێنەر پێ نەناساندووین، کە بەرهەمەکانیان بۆ خوێنەری سەرەتاییش سادەن؟

(حسێن عارف) لە سەرەتای حەفتاکاندا چەند گوتارێکی لەبارەی شەپۆلی هۆشەوە نووسیون و کتێبێکی وەک (شەپۆلی هۆش لە ڕۆمانی نوێدا)ی (ڕۆبێرت هەمفری)ی بە خوێنەر ناساندووە، کە تا ئەمڕۆیش ئەو کتێبە بایەخی خۆی لە دەست نەداوە. پاش پەنجاودوو ساڵ (ئارام سدیق) بەم زمانە لەبارەی (چەمکی خوێنەر)ـەوە دەدوێت! هەر لە سەرەتای حەفتاکاندا ئەدەبی ڕوانگە و گرووپی کفری چاو هەڵدێنن و لە بەرانبەریاندا کۆمەڵێک گوتاری ڕەخنەیی دەنووسرێن، کە بە هەموو سادەییی خۆیان، دەکرا ببنە سەرەتای گرنگ بۆ دامەزراندنی فیکری ڕەخنەیی، کەچی ئەوەتە (سدیق) لە دوای نیو سەدە و بە زمانی میلـلی، بگرە لە خوار زمانی ڕۆژانەی خەڵکیشەوە دەنووسێت! (حەمید عەزیز) لە ساڵی (1979)دا کتێبی (سەرەتایەک لە فەلسەفەی کلاسیکی یۆنان)ی چاپ کردووە، کە نزیکەی دە ساڵ پێشتر وەک زنجیرەگوتار لە ڕۆژنامەی (هاوکاری)دا بڵاو کراوەتەوە.

ئەگەر بۆ ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ئەو سەردەمە بگەڕێینەوە، کۆمەڵێک ڕیپۆرتاجمان بەر چاو دەکەون، کە بۆ ئەوە کراون، ئاخۆ کتێب چەند دەفرۆشێت و چەند جۆر خوێنەر هەن. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم لەوەی (سدیق) جوانتر نووسراون، کە وەک توێژینەوەی ئەدەبی بڵاوی کردووەتەوە.

فیلمێکی کۆمیدیی میسری هەیە، ناوی (دۆکتۆر فەرەحات)ـە و (فەوزی جەزایرلی) ڕۆڵەکە دەبینێت. دەرهێنەری ئیتاڵی، (تۆگۆ میزراحی) لە ناوەڕاستی سییەکاندا دەریهێناوە، کە باس لە پیاوێکی هەژارە و بە هەڵە لە هۆتێلێکدا وەک وەرگێڕ وەردەگیرێت، لە کاتێکدا بەپێی لێکدانەوەی هاوسەری وشەی (ترجمان: وەرگێڕ) واتە قاپشۆر و خۆیشی هەر وا تێگەیشتووە. (دۆکتۆر حیلمی)یش لە لەندەن دەگەڕێتەوە و لەو هۆتێلە دادەبەزێت. داهێنانی زۆری لە بواری پزیشکیدا کردووە و ڕۆژنامەنووسان دەیانەوێت بیدوێنن، لە کاتێکدا دەزانن بە دزی گەڕاوەتەوە و بە ناوێکی خوازراویش لە هۆتێل دابەزیوە، بۆیە دەڵێن دیارە ئەو پیاوە سەیرەی ناوی (فەرەحات)ـە، لەو زیاتر، کەسی دی نییە. گفتوگۆی لەگەڵدا دەکەن و ئەویش وەڵامی سەیریان دەداتەوە، بەوەی هیچ شتێک لەبارەی پزیشکییەوە نازانێت و هاوسەریشی پێی گوتووە بۆ ئەوەی وەک قاپشۆر لەو هۆتێلەدا وەربگیرێت، پێویستە هەر شتێکی لێ دەپرسن، بڵێت دەزانێت و وەڵام بداتەوە. (دۆکتۆر حیلمی) بۆی دەردەکەوێت ئەو پیاوە بە شێوەیەکی زۆر پێکەنیناوی هەڵسوکەوت دەکات. ئینجا لە دوورەوە پێوەندیی دڵداریی لەگەڵ کچێکدا بەستووە، لە کاتێکدا لە لای ڕوون نییە، ئاخۆ کچە لە دڵەوەیەتی، یان لەبەر ناوبانگ و سامانەکەی دەیەوێت ببێتە هاوسەری. وای بە چاک دەزانێت ئەو پیاوە دەشتەکییە هەژارە لە جیاتیی خۆی بنێرێت، بەو مەبەستەی تاقیی بکاتەوە. هەر بە ڕاستی باوکی کچە پێی ڕازییە و خەڵکیش تەنیا لەبەر ئەوەی، گۆیە پزیشکە و خاوەنی سامانە، ڕێزی لێ دەگرن، بگرە سەرسامیی خۆیان لە ئاستی گوتە ساکارەکانیدا دەردەبڕن، لە کاتێکدا کچەکە هەست بە نائومێدی دەکات.

دیارە نامەوێت لەوە زیاتر لەبارەی فیلمەکەوە بدوێم، بەڵام مەبەستمە بڵێم، کە ئەمڕۆ لەناو دنیای نووسینماندا نموونەی ئەم (دۆکتۆر فەرەحات)انە زۆرن. جیاوازیی نێوان (دۆکتۆر فەرەحات)ی فیلمەکە و ئەوانەی خۆمان، ئەوەیە، کە ئەم بێ ئەوەی ویستبێتی، ئەو ڕۆڵەی پێ دراوە، لە کاتێکدا ئەوانەی ئێرە بە ئارەزووی خۆیان پێی گەیشتوون. (فەرەحات) کاتێ وەک وەرگێڕ وەردەگیرێت و بە ڕێکەوت لە هەندێک هەڵوێست ڕزگاری دەبێت، دەڵێت: (من وام دەزانی پیشەی وەرگێڕی زۆر سەختە، کەچی دەرکەوت تا بڵێی ئاسانە). بە ڕاستی ئەمڕۆ نووسین هێندە ئاسان بووە، کە ساڵانە دەتوانیت بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک چەند کتێبێک بنووسیت و کەسانێکی زۆریش، وەک ئەوانەی بە گوتەکانی (دۆکتۆر فەرەحات) سەرسام بوون، پێیان سەرسام ببن. ناوەناوەیش بڵاوکردنەوەی پەرەگرافی لەم شێوەیە پێویستە. کۆمەڵێک لایک و کۆمێنتی جەماوەر بە دەست دەهێنیت و دەبیتە ناوێکی دیار. تۆیش کاتێ ڕووبەڕووی ئەم تێگەیشتنە دەبیتەوە، بە ناچاری دەبێت لەو ئاستەدا بدوێیت. ئایا دەکرێت چاو لەم نووسینانە بپۆشین، کە زانیاریی ساختە دەگەیەنن؟

*  *  *

تەوەرەی دووەم:

تیۆریی خوێنەر/وەرگر لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی بیستەم لە فێرگەی کۆنستانس (Constance School)ی ئەڵمانیای خۆرئاوادا چاو هەڵدێنێت، کە (هانس ڕۆبێرت یاوس: Hans Robert Jauss) و (ڤۆلفگانگ ئایزەر: Wolfgang Iser) وەک دوو ڕەخنەدۆز و تیۆریستی ئەدەبی ڕۆڵی گەورە لە پێکهێنانیدا دەبینن. یەکەمیان بایەخی بە ئێستاتیکای وەرگر (aesthetic of reception) و دووەمیان بە خوێنەری ناوەکی (implied-reader) داوە. ئەم دووانە و ئەوانەی تریش، کە دواتر ناویان دەهێنرێت، ئەگەر لە هەندێک ڕووەوە جیاواز بن، ئەوە لە گەوهەردا لەسەر ئەوە کۆکن، کە دەبێت خوێنەر بەهای پێ بدرێت و ئەو بەهایانەیشی بۆ بگەڕێنرێنەوە، پێشتر لەسەر حیسابی نووسەر، بگرە لەسەر حیسابی تێکستیشدا لێی سەندراونەتەوە.

پێویستە هەر لە سەرەتاوە بگوترێت ئێمە بە گشتی باسی چەمکی خوێنەر دەکەین و کەمتر ڕۆ دەچینە قووڵاییی تیۆرییەکانەوە، کە وەک پێشتر گوترا مەبەستمانە بە پلەی یەکەم ئەوە پێشان بدەین ئەم چەمکە چ قورسایییەکی لە لای فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزان هەیە، لە کاتێکدا ڕەخنەگری میلـلی تا ئاستی زمانی تێگەیشتنی ڕۆژانەی خەڵک، بگرە خوارتریشی دابەزاندووە. خۆ ئەگەر پێویستی کرد بە تایبەت لەبارەی هەر یەکێ لەو تیۆرییانەوە قسەی زیاتر بکەین، ئەوە لە ئاییندەدا بە خۆشحاڵییەوە بۆ باسێکی لەم شێوەیە دەگەڕێینەوە. وەک گوترا پێشتریش لەو بارەیەوە کارمان کردووە.

بەوەدا ئەو تیۆرییە، یان دروستتر ئەو تیۆرییانە لە کتوپڕێکدا نەهاتوون، بەڵکوو لە کۆمەڵێک سەرچاوەی گەورەوە هەڵقوڵاون، ئەوە ناکرێت ئەگەر بە کورتییش بێت، ئاوڕیان لێ نەدەینەوە. ڕاستییەکەیشی وا پێویست دەکات تیشک بخەینە سەر بەشێک لەو سەرچاوانە، تا پتر قووڵاییی چەمکەکەمان بۆ دەربکەوێت.

ئەو چەمکە هەر لە سەردەمی فەلسەفەی یۆنانیدا ئاماژەی پێ دراوە، بە تایبەتی لە لای (ئەریستۆ)، کە هەرسێ توخمی تێکست، نووسەر و وەرگری باس کردوون، لە کاتێکدا ڕۆڵی هەر یەکەیانی دەرخستووە. پێی وایە شاعیر لە لایەک بە حەقیقەت و واقیعەوە پێوەستە و لە لایەکی دی بە وەرگرەوە. ئەو لە کتێبی (هونەری شیعر)، لە چوارچێوەی شیعری شانۆییدا، کە پێوەستە بە تراجیدیا و کۆمیدیاوە، بایەخ بە چەمکی وەرگر و ئێستاتیکای وەرگر لە وەرگرتنی تێکست دەدات، بەوەی بینەرانی شانۆ ڕۆڵی گرنگ لە تاوتوێکردنی کاری هونەریدا دەبینن. لەچاوکردنەوە (Imitation) لایەنی دەروونی دەگرێتە خۆی، کە ورووژاندن و ناکاوی (Surprise) دەهێنێت. ئەوانە لە شێوەی ترس (fear) و بەزەیی (pity)دا دەردەکەون. بەوەدا ئەرکی شیعر ئەوە نییە واقیع ڕێک وەک ئەوەی هەیە، بگوازێتەوە، لێرەدا ناچاوەڕوانکراوی (unexpected)ی لێ دەکەوێتەوە، کە بە ورووژان و سەرسامییەوە پێوەستە. واتە بایەخ بە لایەنی چێژ دەدات، بەوەی لە ئێستاتیکادا بەرجەستەیە. لەبارەی ترجیدیاوە دەڵێت کۆتاییی دڵخۆشکەر (happy ending) دڵخۆشمان ناکات، بەو مانایەی وەرگر زیاتر بە ڕووداوی چاوەڕواننەکراو دەورووژێت و چێژ دەبینێت.

لانی کەم لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردووەوە تا ئەمڕۆ فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزان ئاوڕیان لەو چەمکە، چەمکی خوێنەر داوەتەوە و پێوەی خەریکن. (سارتەر) لە کتێبی (ئەدەب چییە؟)دا هەوڵی داوە بە شێوازی خۆی لە چەمکی خوێندنەوە بکۆڵێتەوە و دەپرسێت بۆچی دەنووسین؟ دەڵێت پرۆسێسی خوێندنەوە وا دەکات کاری ئەدەبی بێتە کایەوە. واتە بە هاوکاریی نووسەر و خوێنەر بەرهەم دێت. ناکرێت ئەوە لە بیر خۆمان ببەینەوە، کە بە گشتی ڕێبازە فەلسەفییەکان لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەمەوە زەمینەیان بۆ دەرکەوتنەوەی خۆش کرد و وردەوردە دەستەڵاتی نووسەر خرایە ژێر پرسیارەوە، کە لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی نووسەر (Author) بە وشەی دەستەڵات (Authority)ـەوە پێوەستە. بۆ نموونە لە بیرۆکەی (مەرگی خواوەند)ی (فریدرێک نیتشە)وە بیرۆکەی (مەرگی نووسەر) لە لای (ڕۆلان بارت) و (مێشێل فۆکۆ) دێتە کایەوە، کە (بارت) لە (مەرگی نووسەر)دا دەڵێت پێویستە لەدایکبوونی خوێنەر لەسەر حیسابی مەرگی نووسەر بێت. لە کتێبی (چێژی تێکست)دا پێی لەسەر دادەگرێت، کە خوێنەر لە جیاتیی ئەوەی ببێتە بەکاربەری تێکست، دەبێتە بەشدارێکی چالاک لە بەرهەمهێنانیدا. پێوەندییەکەی بە تێکستەوە وەک پێوەندیی دڵدارە بە دڵبەرەکەیەوە. (بارت) بەم شێوەیە خۆی وەک خوێنەر پێناسە دەکات: (من عاشقی زمانم، کەواتە عیشقی خۆم بۆ نووسراو ڕادەگەیەنم). خوێنەر لە ڕێگەی چێژەوە یاخی دەبێت و لە یاسا دەردەچێت، بەوەی خاوەنی خوێندنەوەیەکی جیاوازە. بۆیە چێژ دەبینێت، چونکە تاکە و خاوەنی جەستەی خۆیەتی. لە کتێبی (ڕەخنە و حەقیقەت)دا پێی وایە ئەوە تەنیا خوێندنەوەیە شەیدای کاری ئەدەبییە و پێوەندیی شەهوەتئامێزی لەگەڵ دادەمەزرێنێت. کاتێ دەخوێنینەوە، مانای وایە شەهوەتمان بۆ کاری هونەری بزوواوە. هەروەها دەڵێت نووسین بنەبڕکردنی هەموو دەنگ و سەرچاوەیەکە، ئەو بێلایەنییەیە، ئەو پێکهاتە و پێچ (oblique)ـەیە، کە خودە چالاکەکانمانی تێدا وێڵ دەبن. ئەو ڕەشایی و سپێتییەیە، کە هەموو شوناسێکی تێدا ون دەبێت، لە شوناسی ئەو جەستەیەوە دەست پێ دەکات، کە دەنووسێت. مەبەستی ئەوەیە ئێمە نازانین کێیە لەناو تێکستدا، واتە لەو شوێنە بێلایەنەدا دەدوێت. پێشتر هەم (ستیفان مالارمێ) و هەم (پۆول ڤالێری)یش بە شێوەیەک لە شێوەکان (دانەر)، یان (نووسەر)یان بە گرنگ نەزانیوە. (فۆکۆ) خۆی (بوونی زمان) دەخاتە پێش (existential primacy of language) مرۆڤەوە، بەو مانایەی زمان لە مرۆڤدا دەدوێت، بۆیە لە ڕاڤەکردنی چەمکدا، گەڕانەوە بۆ نووسەر بە پێویست نازانێت، بەوەی لەناو تۆڕی فرەوانی چەمکەکاندا ئەو مرۆڤە هەر ونە. ئەوە چەمکەکانیشن (خود)یان پێک هێناوە، نەوەک (خود) ئەوانەی دروست کردبن، کە (بارت) جەخت دەکاتەوە هەر تێکستێک لە کۆمەڵێک تێکستی دی وەرگیراوە، بۆیە لەوەی دوور دەخاتەوە بە پێوەری ڕەوشت بخوێنرێتەوە، لە کاتێکدا بکەرەکەی بە لاوە نراوە. واتە لەگەڵ ئەوەدا نییە بگوترێت، ئاخۆ ڕاستە، یان درۆیە، کە ئەوەیشە وا دەکات تێکست لە نووسەر داببڕێنرێت و توانای ئەوەی هەبێت دەقئاوێزان (intentionality) پێک بهێنێت. بەردەوام پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە مەرگی نووسەر، واتە لەدایکبوونی خوێنەر. مەبەستی ئەوەیە کاتێ نووسین بە هیی نووسەر دەزانین، ئەوە سنووری بۆ دادەنێین و مانای کۆتاییی پێ دەدەین. لێرەدا بایەخ بە کرانەوەییی تێکست دەدات، بەو مانایەی ئەو تێکستە نەکرێتە ڕووبەرێک بۆ حوکمی ڕەها و ئاڕاستەکان لە خاڵێکدا کۆتایییان نەیەت، بۆ ئەوەی خوێندنەوە ببێتە کارێکی داهێنەرانە و بەشداریی خوێنەر لەو پرۆسێسەدا دەربکەوێت. (هیچ حەقیقەتێکی بابەتی و خودی بۆ خوێندنەوە نین، بەڵکوو تەنیا حەقیقەتێکی یاریکەر هەیە). ئەو حەقیقەتە یاریکەرە چەسپاو نییە و لە جووڵەدایە، کە دەکرێت هەر خوێنەرێک بە شێوازی خۆی لێکی بداتەوە. ئەو حەقیقەتە یاریکەرە یارمەتیمان دەدات دوالیزمەکان تێبپەڕێنین.

(جیل دولووز) بە شێوازی خۆی ڕەخنە لە دەستەڵاتی نووسەر دەگرێت، کە لە شێوازی نووسینی کلاسیکدا بەرجەستەیە، بەوەی شێوەیەکی چەسپاو و تاکڕەهەندە. لە کتێبی (هەزار بان: A Thousand Plateaus)دا، کە بە هاوکاریی (فلێکس گواتاری) نووسیویەتی، هەوڵ دەدات لە ڕێی چەمکی  ڕایزۆم (rhizome)وە، دروستتر لە ڕێی (نووسینی  ڕایزۆمییانە: rhizomatic writing)ـەوە ڕووبەڕووی لۆجیکی درەخت ببێتەوە. ( ڕایزۆم، یان ڕایزەم، یانیش ڕیزوم، ڕووەکێکە لەسەر زەویدا دەردەکەوێت و ڕەگی نییە). پێیان وایە دوالیزمی درەخت/ڕەگ لە دنیا و نووسینیشدا ڕەنگی داوەتەوە. نووسین وەک درەخت سەرەتایەکی هەیە و دەگاتە کۆتایی. درەخت خاوەنی ڕەگ، لق، گەڵا و بەرهەمە. نووسینی کلاسیک وەک خۆیان ناوی دەنێن، لاساییکردنەوەی درەختە. لە درەختدا ڕەگ هەیە و لە نووسیندا گرفت. درەخت لە ڕێی لق و گەڵاکانیەوە بڵاو دەبێتەوە، نووسینیش بە هۆی ڕاڤەکانیەوە. درەخت بەر دەگرێت و نووسینیش ئەنجام بە دەست دێنێت. بەم شێوەیە (دولووز) و (گواتاری) دەیانەوێت ئەو لۆجیکە تێک بشکێنن، کە تەنیا چەسپاوی و وەستان بەرهەم دێنێتەوە. سەرجەم بوارەکانی بایۆلۆجی، سیاسی، ئابووری و ئەوانەی دیکەیش بەپێی ئەو لۆجیکەی درەخت بە ڕێوە دەچن، لە کاتێکدا شتەکە لە سروشتدا جیاوازە، بەوەی سروشت پێچەوانەی فیکر، ڕێی ئەو دوالیزمە نادات، تێیدا کار بکات، لە کاتێکدا خاوەنی خەسڵەتی دینامیکییە. درەخت شێوەیەکی دیاریکراوی هەیە، کە شاقووڵییە، بەڵام  ڕایزۆم ئاسۆیییانە دەکشێت و قووڵاییی نییە، بەڵکوو لەسەر زەویدا بڵاو دەبێتەوە. واتە هیچ شتێک ناشارێتەوە، کە مەبەستی (دولووز) و (گواتاری) مێتافیزیکە. ناونیشانی کتێبەکەیش (هەزار بان)، یان (هەزار ڕوو)ـە.  ڕایزۆم خاوەنی پرینسیپی گەیاندن و جۆراوجۆری (Principles of connection and heterogeneity)یە، بەو مانایەی پێویستە شتەکان (چەمکەکان) جیاواز و هەمەڕەنگ بن، بۆیە پێچەوانەی درەخت بە هەموو لایەکدا دەجووڵێت و لقی جۆراجۆری لێ دەبێتەوە. کتێب تەواو بووە و داخراوە، لە کاتێکدا  ڕایزۆم بەردەوامە و بەسەر هەموو ئاڕاستەکاندا کراوەیە، کە هەر خاڵێکی دەگریت، پێوەندیی بە خاڵێکی تریەوە هەیە و هەر خاڵێکی ئێرە بە خاڵێکی ئەوێ دەگاتەوە، بۆیە پێچەوانەی درەخت سەنترالیزمی تێدا ونە. ڕایزۆم ئەگەر لە خاڵێکدا بپچڕێت، دەست پێ دەکاتەوە، کە ئەو خەسڵەتە لە درەختدا نییە. بەم شێوەیە پێچەوانەی درەخت، لە بەردەم هەر گۆڕانکارییەکدا کراوەیە و ڕێ دەدات دەستکاریی بکەیت. ئەوان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دۆخی مۆدێرنیزم، کە لەسەر بنەمای بیری دژبەیەک (Binary thinking) دامەزراوە، ڕێی  ڕایزۆمییانە (rhizomatic approach) دەگرنە بەر، بەوەی شتەکان هەموو کاتێ پێوەندیی  ڕایزۆمییانە (Rhizomatically interconnected)یان پێکەوە هەیە و ئاماژە بە هەمەڕەنگی دەدەن. ئەوە لە لایەک وەستانەوەیە لە دژی پرینسیپی هۆکار و ئەنجام، کە لە درەختدا بەرجەستەیە، بەوەی سەرەتا و کۆتاییی هەن، لە لایەکی دیکە بەلاوەنانی سیستەمی کرۆنۆلۆجییە، بەو مانایەی کولتوور بەرەو ئامانجی دیاریکراو ناچێتە پێشەوە، بەڵکوو کۆچەرییانە ڕێ دەگرێت. ئەو تێگەیشتنە، کە مەبەستیەتی شێوازی نووسین بگۆڕێت و دەرگەکانی بەسەر دەرەوەدا بکاتەوە، مانای دەرکەوتنی خوێندنەوەی جیاواز و بەشداریی خوێنەرە لە کاری هونەریدا. نووسەر و خوێنەر پێوەندیی ڕایزۆمییانەیان پێکەوە هەیە. نووسینی ڕایزۆمییانە جووڵەیەکی ڕوواڵاییانە (arbitrary)یە و ئامانجی دیاریکراوی نییە، وەک چۆن خوێندنەوەی  ڕایزۆمییانە ئازادە و گوێ بە هیچ یاسایەک نادات.

سەرەڕای ئەو بایەخە گەورەیەی (بارت) و ئەوانەی دی بە خوێنەری دەدەن، کەچی هێشتا لای تیۆریستانی تیۆریی وەرگر (reception theory) کەمە، بەوەی زیاتر بۆ تێکست ئاڕاستە کراوە. لێرەوە کۆمەڵێک ڕەخنەدۆزی وەک (هانز ڕۆبێرت یاوس)، (ولفگانگ ئایزەر)، (ئومبێرتۆ ئیکۆ)، (جاک ڕیفاتێر) و هیی دیکە پێوەی خەریک دەبن و لەم ڕووەوە چەند چەمکی وەک (خوێنەری ناوەکی)، (خوێنەری نموونەیی)، (خوێنەری باڵا)، (خوێنەری ڕاستی) و زۆری تر دێنە کایەوە. هەر لەم نێوەدا ناکرێت چەمکی هەڵوەشاندنەوەی (جاک دێریدا) فەرامۆش بکەین، کە ئەو فیلۆسۆفە بە شێوازی خۆی بایەخ بۆ خوێنەر دەگەڕێنێتەوە. هەر ئەوەی ڕەخنە لە مێتافیزیکای ئامادە (metaphysics of presence)، یان (سەنترالیزمی عەقڵ) (Logocentrism) دەگرێت، مانای وایە مەبەستی تێکشکاندنی دەنگی نووسەرە، تا دەنگی خوێنەر دەربکەوێت. پێی وایە هەمیشە لە ئاستی تێکستەکاندا ڕووبەڕووی دوالیزمە دژەکان (Binary Oppositions) دەبینەوە، وەک ڕۆح/ جەستە، عەقڵ/ ناعەقڵ، قسە/ نووسین، گەرم/ سارد، ڕەش/ سپی، ژیان/ مردن، چاک/ خراپ، جوان/ ناشیرین و زۆری تر، کە مێتافیزیکا لەو ڕێگەیەوە مانای پێشوەختی خۆی دەسەپێنێت، مانایەک، وا خۆی دەردەخات قەوارەیەکی یەکگرتوو (Coherent) و هاوتوخم (Homogeneous)ی هەیە و بووەتە سەنترالی عەقڵ، دواجار لە شێوەی حەقیقەتێکی نەگۆڕدا دەردەکەوێت. لەم دیدگەیەوە نووسەر/خوێنەر وەک دوالیزم سەیر کراون و دووەم لە ڕێی یەکەمەوە بە بیر هاتووەتەوە، بەڵام بە پلەیەکی نزمتر، کە تێکشکاندنی ئەو سەنترالیتییەی نووسەر، گەڕاندنەوەی بەهایە بۆ خوێنەر. لە کتێبی (نووسین و جیاوازی)دا بە شێوازی خۆی جەخت لە چەمکی یاری دەکاتەوە، بەو مانایەی یاری بۆ خودی خۆی دەگەڕێتەوە، کە یاریی بەردەوامی ماناکان سڕینەوەی سنووری نێوان چەمکەکان و دەرکەوتنی ڕاڤەکانە، تا لەوێوە هەر ڕاڤەیەک بتوانێت تێکستەکە بە شێوەی خۆی پێک بهێنێتەوە (reshaping). پێی وایە (هیچ شتێک لە دەرەوەی تێکستدا نییە)، بەو مانایەی تێکست لە هەموو سەرچاوەکانی دەرەوەی خۆی دابڕاوە. پڕە لە دژایەتی، دوورە لەوەی چەسپاو بێت و هیچ چەق (سەنترال)ێکیشی تێدا نییە. بەم شێوەیە کراوەیە و بە خاڵی کۆتایی ناگات، کە هەر خوێنەرێک بە ڕێگەی خۆی دەیخوێنێتەوە. واتە ئەوە خوێنەرە مانا بە تێکست دەبەخشێت و هەر ئەویشە مانای جیاواز بەرهەم دەهێنێت. لە ڕێی یاریی بێکۆتایی (infinite play)یەوە ڕاڤە بێکۆتایی (infinite interpretations)ـەکان دێنە دی و نادیار (absence) دەردەکەوێتەوە، بەوەی ئەو پرۆسێسە کارلێکی نێوان دیار و نادیار پێک دەهێنێت.

تەوژمە ڕەخنەیییەکانی پۆستمۆدێرنیزم بە گشتی و پۆستسترەکچرالیزم بە تایبەتی وەک هەڵوەشانەوە (deconstruction)، هێرمۆنتیکا (hermeneutics)، ئاماژەناسی (semiology) و تیۆریی وەرگر (reception theory) بایەخیان بە وەرگر، یان خوێنەر داوە.

تیۆریستانی تیۆریی وەرگر بە گشتی ئەو بۆچوونەیان بە لاوە نا، کە پێی وایە تێکستی ئەدەبی ڕەنگدانەوەی ژێرخانە، بەو مانایەی بونیادی تێکست لەگەڵ بونیادی کۆمەڵایەتیدا هاوڕێکە. ئەو تێگەیشتنە بایەخ بە ژیاننامەی نووسەر دەدات و مەبەستیەتی لە بارودۆخی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی بکۆڵێتەوە. بە مانایەکی دی، ڕەهەندی ئامانجداری (teleological dimension) بایەخی یەکەمی هەیە، کە دەیەوێت هونەر بە بارودۆخی کۆمەڵایەتییەوە گرێ بدات و هەر لەوێیشەوە لێکی بداتەوە.

*  *  *  *

ئێستا دەگەینە ئەوەی بڵێین تیۆری، یان تیۆرییەکانی وەرگر لە خوێندنەوە، پێداچوونەوە و ڕەخنەی بۆچوونەکانی پێشووی ئەو ئاڕاستە ئەدەبی و فەلسەفییانەوە هاتوونەتە کایەوە و گەشەیان کردووە. دەکرێت لەم ڕووەوە ئاماژە بە هەندێک سەرچاوەی دیکەیش بکەین:

فۆرمالیستەکانی ڕووس ئیلهامبەخشی ئەو تیۆرییانەن. ئەوان لە چارەکی یەکەمی سەدەی بیستەمدا دەرکەوتن. بەوەدا پێیان وایە ئەدەب بەرهەمێکی سەربەخۆیە (Autonomous Product)، ئەوە شێوە بایەخی بەرچاوی هەیە و هەموو کاریگەرییە دەرەکییەکان بە لاوە دەنێن، بەوەی ئەوانە بە ناوەرۆکەوە پێوەستن، لە کاتێکدا ئەوان ناوەرۆک دەدەنە دواوە. واتە فاکتەری مێژوو، کۆمەڵایەتی، ئابووری، سایکۆلۆجی و ئەوانەی دیکە بە گرنگ نازانن، بۆیە دژی ئەو تیۆرییە وەستانەوە، کە (جۆرج لۆکاچ) نوێنەرایەتیی دەکرد و وا لە ئەدەبی دەڕوانی، ڕەنگدانەوەی واقیعە. ئەوە دەخەنە ڕوو، کە مێژووی شێوازە ئەدەبییەکان لە مێژووی واقیعەوە دەگوازرێتەوە. واتە ئەو ئاستە چییە، شێوەی هونەر پێی گەیشتووە؟ نەوەک ئەو هونەرە چۆن دامەزراوە؟ بەم شێوەیە لە لای ئەوان ئەدەب هیچ پەیامێکی کۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆجیی نییە. هەر لەم دیدگەیەوە چۆنیەتیی پارچەپارچەکردنی ڕووداو و داڕشتنەوەی لە ئاستی هونەریدا گرنگە، نەوەک خودی ڕووداوەکە خۆی. لێرەوە بایەخی خۆیان ئاڕاستەی ئەو بابەتانە کرد، کە بە بونیاد و زمانەوانی (Linguistics)یەوە پێوەستن، تا گەیشتنە ئەوەی زمانی ڕۆژانە تێک بشکێنن و بیخەنە ئاستێکی دیکەی جیاوازەوە. دیارە هەر بایەخێک بە وردەکارییەکانی زمان، هاوکات بایەخە بە شیعریەتیش. بەم شێوەیە فۆرمالیستە ڕووسەکان بایەخیان بە تێکست دا، کە دواتر لای (بارت) و ئەوانەی تر ئەو بایەخە زیاتر کرا، تیۆریستانی تیۆریی وەرگریش سوودیان لەو ئەزموونانە وەرگرت.

فینۆمینۆلۆجیای (هۆسێرل) سەرچاوەیەکی دیکەی گرنگی تیۆریی خوێنەرە. فینۆمینۆلۆجیا واتە ئەوەی ڕاستەوخۆ لە هەستدا دەردەکەوێت. تەنیا ئینتیوشن (حەدەس) هەیە، نە بیرکردنەوە لە ئارادایە و نە حوکم. لێکدانەوەی واقیع وەک ئەوەی لە هۆشیاریی ئێمەدا دەردەکەوێت، بەڵام هەر هۆشیارییەک بریتییە لە هۆشیاری لەبارەی شتێکەوە. کاتێ بیر دەکەمەوە، ئەوە بیرم لەم دۆخەدا ئاماژە بە شتێک دەدات. واتە پێوەندییەکی ناوەکی لەنێوان پرۆسێسی بیرکردنەوە و بابەتی بیرکردنەوەدا هەیە، بەو مانایەی هەستی من بە شێوەی نەگەتیڤ شتەکانی دەرەوەم تۆمار ناکات، بەڵکوو وێنەیان دەکێشێت. کەواتە زانینی ئەو شتانە لەوەوە دێتە کایەوە، کە بەر هەستم دەکەون. ئەو شتانە بوونەتە دیاردە و کاریان تێ کردووم. ئەو هۆشیارییە لە لای ئەو هەمیشە مەبەستگەرا (ئینتێنشنالیتی: intentionality)یە، بەوەی ڕووی لە بابەت (object)ـە. بەم شێوەیە مەبەستگەرایی واتە گۆڕینی دیاردە دەرەکییەکان بۆ بابەتی مەبەستدار، بەو مانایەی بابەت تەنیا بە بڕی مەبەستی هۆشیاری دەردەکەوێت و لە ڕێی کرداری هۆشەکییەوە بۆ ئەو بابەتە ئاڕاستە دەبێت، کە مەبەستە. لێرەوە چەمکی ترانسێندەنتەل (transcendental) دەردەکەوێت، کە مانا لە هەستدا بە شێوەی بێگەرد پێک دێت. واتە کاتێ لە دنیای ماتێریەلی دەرەکییەوە بۆ دنیای بێگەردی ناوەوە دەپەڕێتەوە. ئەو مانایە تایبەتە بە تاک و خەسڵەتەکانیشی هەر تایبەتن بەو تاکە، بە ڕادەیەک هیچ شتێکی دەرەکی لە بەرچاو ناگیرێت. بەم شێوەیە ترانسێندەنتەل وا دەکات بابەتی هەستپێکراو (object perceived) لەو شتانە دوور بخرێتەوە، کە پێوەی پێوەستن، بەو واتایەی تێگەیشتنی دیاردە ملکەچی توانای خودی و هەستی بێگەردی تاکە. واتە ڕوانین لە خودەوە بۆ بابەت، بەو مانایەی لە دەرەوەی چوارچێوەی خودزانین (self-perceived)دا نە هیچ زانین و تێگەیشتنێکی بابەتییانە و نە هیچ دیاردەیەک لە ئارادایە. هەر مانایەک پوختەی تێگەیشتنی بێگەردی ئەو تاکەیە، کە وەک گوترا ئەمە بە ترانسێندەنتەل ناو دەبات.

پێویستە بگوترێت فینۆمینۆلۆجیا هەر لە بنەڕەتەوە لە ڕەخنەگرتن لە کۆجیتۆی (دیکارت)ـەوە سەری هەڵدا، کە (هۆسێرل) پێی وایە داخراوە و لە بەرانبەردا پێ لەسەر هۆشیاریی مەبەستگەرا دادەگرێت. کاتێ باس لە هۆشیارییە، وەک ئەوەیە باس لە خودیش بێت، کە پێی وایە لە زانستەکانی ئەمڕۆدا ئەو خودە لە بیر کراوە. ئەمە بۆ نووسەری ئەدەبی گرنگە. ئەوە مێتۆدی ڕەخنەیە لە مەعریفە. لێرەوە ئەو هۆشیارییە سروشتییە وێنە بەرهەم دەهێنێت، کە (هۆسێرل) بە فەنتازیا ناوی دەبات و خەیاڵێکی ئازادانەیە، بۆیە ئەو دیاردەیە زیاتر بەو مانایەیە، کە لە خەیاڵدا پێک دێت، نەوەک لە ئاستی فیزیکدا، بە مەرجێ ئەویش دەگرێتەوە. گەڕانەوە بۆ سەرەتا و بنەمای مەعریفە، کە لێرەدا بە شێوەیەک لە شێوەکان بە هەڵگێڕانەوەی بەهای (نیتشە) دەگاتەوە. کەواتە فینۆمینۆلۆجیا لە ڕێی هۆشیاری و ئەزموونی مرۆڤەوە ئەوەی هەیە، دەخوێنێتەوە، بێ ئەوەی پەنا بۆ دەرەوە ببات. بەم شێوەیە فینۆمینۆلۆجیا پێچەوانەی زانستی سروشتی و بەشێکی زۆری زانستی کۆمەڵایەتییش ڕاڤەی خۆی لە خودەوە دەست پێ دەکات و بۆ دنیای دەرەوە ئاڕاستە دەبێت، نەوەک لە دنیای دەرەوەوە بەرەو خود بچێت. ڕاستییەکەی پێشتریش گوترا وەک کاردانەوەیەک لە دژی فەلسەفەی عەقڵ هاتە کایەوە، کە دەیویست حەقیقەتی ڕەها دابمەزرێنێت. بەپێچەوانەوە هەوڵی دا حەقیقەت لەو ڕەهایییە دابماڵێت و بە شێوەی ڕێژەیی مامەڵە لەگەڵ شتەکاندا بکات، کە لێرەوە ئەدەب بە سروشتی خۆی لەگەڵیدا ڕێک دەکەوێت. پێی وایە زانینی تەواوی جیهان بەوە نایەتە دی، هەوڵ بدرێت شتەکان لە دەرەوەی خوددا ڕاڤە بکرێن، بەڵکوو بەوە دەبێت خود خۆی شی بکرێتەوە، کە ئەو جیهان دەناسێت.

ناکرێت باس لە فینۆمینۆلۆجیای (هۆسێرل) بکەین، ئەگەر هاوکات بۆچوونەکانی (ڕۆمان ئینگاردن)ی لە بەرچاو نەگرین. ئەوەی لەم ڕووەوە (ئینگاردن) لە (هۆسێرل)ی تێدەپەڕێنێت، ئەوەیە، کە بایەخ بە ئۆنتۆلۆجیای فینۆمینۆلۆجی دەدات و ڕوو لە فەلسەفەی هونەر دەکات، بەو مانایەی دیاردەی هونەری مرۆڤ بە دنیای واقیعەوە گرێ دەدات، تا لەوێ ئامانجەکانی بێنێتە دی. وەک چۆن لە دیدی (هۆسێرل)دا فینۆمینۆلۆجیا مرۆڤ بە گەردوون دەبەستێتەوە، بە مەرجێ دەرەوە بریتی نییە لە شتگەل و واقیعێکی ئامادەکراو، (ئینگاردن)یش پێی وایە کاتێ لە هەر دیاردەیەک دەکۆڵینەوە، پێویستە لە هەموو ئەو شتانەی دوور بخەینەوە، کە پێوەی پێوەستن. واتە بەلاوەنانی ئەو بۆچوونانەی پێشوەخت لەو بارەیەوە هەمانن. ئەوە ڕوانینێکی ئێستاتیکییانەیە بۆ کاری هونەری. ڕەخنە لە (هۆسێرل) دەگرێت لەوەی پێوەندیی بە ئایدیالیزمی ترانسێندەنتەل (Transcendental idealism)ـەوە هەیە، کە پێی وایە مەرج نییە فینۆمینۆلۆجیا هەر بە ئایدیالیزمی ترانسێندەنتەل بگات. لەم ڕووەوە هەوڵ دەدات بۆچوونەکانی (هۆسێرل) تێبپەڕێنێت، کە لەو تێپەڕاندنەدا دۆخی هەندێک لەو چەمکانە دەگۆڕێت، بەوەی پێی وایە ئەو تێگەیشتنی دروستی بۆیان نەبووە. بەر لە هەرچی ئەو ترانسێندەنتەلەی (هۆسێرل) دەخاتە ئاستی پراکتیزەی کاری ئەدەبییەوە، کە ئەوەیان بریتییە لە کارلێکی نێوان بونیادی تێکست و کرداری تێگەیشتن. ئەو دوالیزمەی واقیع و ئایدیال لە ڕاڤەی مەعریفەدا دەداتە دواوە. لەم نێوەدا چوار چین دەردەخات: یەکەم، دەنگی وشە. دووەم، مانای وشە. سێیەم، ئەو شتانەی تێکست نوێنەرایەتییان دەکات. چوارەم، نەخشەگەرایی. (ئینگاردن) هەر لە سییەکانەوە بایەخ بە پێوەندیی نێوان تێکست و خوێنەر دەدات، کە پێی وایە مادام تێکست وەک پڕۆژەیەکی ئاماژەیی و جوانکاری بە تەواوی لە نووسەرەوە نایەت، ئەوە خوێندنەوە، (خوێندنەوەی چالاکی مەبەستە)، دەتوانێت بۆشایییەکانی پڕ بکاتەوە. واتە ئەوە خوێنەرە مانا بە تێکست دەبەخشێت، بەوەی لەسەر شێوازی خۆی هەوڵی پڕکردنەوەی بۆشایییەکان دەدات و لەو ڕێیەوە کاری هونەری پێک دەهێنێت.

لە فینۆمینۆلۆجیادا فیکر و بوونی دیاردەی شت پێک دەبەسترێنەوە، بەو مانایەی خود و بابەت لە ڕێی دایەلۆگەوە کار لە یەک دەکەن، بە ڕادەیەک نەتوانرێت ئەمیان لەویان جودا بکرێتەوە، کە ئەمە زەمینە بۆ لەدایکبوونی مانا خۆش دەکات. ئەوە هەمان پرۆسێسی خوێندنەوەی تێکستە لەلایەن خوێنەرەوە، کە لە ڕێی تێگەیشتن و ڕاڤەوە مانای نوێ بەرهەم دێنێت. لەو نێوەدا ئێستاتیکا دەردەکەوێت. خوێندنەوە بەو مانایەی خود و تێکست لە بابەتدا یەک دەگرن، تا تێگەیشتن و ڕاڤە لە دایک ببن.

هێرمۆنتیکای (هانز جۆرج گادامێر)یش سەرچاوەیەکی دیکەی گرنگی تیۆریی خوێنەرە. لە دیدی ئەو فیلۆسۆفەدا هێرمۆنتیکا بریتییە لە تێگەیشتن و ڕاڤەی مانا. لەو ڕێیەوە بایەخی مێژوو لە بەرچاو دەگرێت، بەوەی بەرهەمهێنانەوەی مانا و دامەزراندنی مانا دەگرێتە خۆی. لەم ڕووەوە چەمکی پێکبەستنەوەی ئاسۆیی (Fusion of horizons) بە کار دەهێنێت، تا ئەوە پێشان بدات تێگەیشتن توانای هەیە ڕابردوو و ئێستا پێک ببەستێتەوە، بگرە بیانکاتە یەک، چونکێ بەبێ ڕابردوو ئێستا نایەتە کایەوە، ئەوە ئێستایشە وا دەکات ڕابردوو هەبێت. بەم شێوەیە (ئێستا) دۆخی خۆی جێ دەهێڵێت و بە (ڕابردوو) دەگات، بگرە بەها بەو (ئێستا)یە دەبەخشێت، تا تێگەیشتن دروست ببێت. لەنێوان گەیەنەر و وەرگردا ئەو تێگەیشتنە بە ڕوونی دەردەکەوێت. بە هەمان شێوە خوێنەر لە خوێندنەوەی تێکستدا ئەو تێگەیشتنە پێک دەهێنێت، کە وەک گوترا بە (پێکبەستنەوەی ئاسۆیی) ناوی دەبات. لەو پرۆسێسە هاوبەشەدا خوێنەر مانا بە تێکست دەبەخشێت و تێکست مانا بە خوێنەر دەگەیەنێت. جەخت لەسەر خودی خوێنەر دەکاتەوە وەک هێزێکی کاریگەر لە تێگەیشتن و ڕاڤەکردنی مانادا. تێگەیشتن کردارێکی مێژوویییانەیە و بە درێژاییی کات پێوەندیی دایەلۆگییانەی تێکستەکان لە خۆی دەگرێت. لێرەدا بایەخی (گادامێر) بە مێژوو لەوەوە سەرچاوە دەگرێت، کە پێی وایە تێگەیشتنی هەر فاکتێک، بەستراوەتەوە بەو ئەنجامانەی لێیەوە هاتوون، چونکێ مێژووی ئەو ڕاڤە و ئاماژە تایبەتانەی بە ڕووداوێک، یان بە کارێکەوە پێوەستن، توانامان پێ دەبەخشێت وەک ڕاستییەک و بە شێوەی جیاواز لەوەی هاوچەرخەکان لێی تێگەیشتوون، لێی تێبگەین، کە خاوەنی خەسڵەتی فرەمانایییە. ئەوە کەی؟ کاتێ کارەکە تەواو بووە و بووەتە ڕابردوو. لێرەدا ئەزموونی ژیانی تایبەتی تاک بڕیار دەدات چۆن هەست بە بابەتەکانی دەرەوەی بکات. بەم شێوەیە مێژووی ئەو تاکە لەو تێگەیشتنەدا ڕۆڵی هەیە، کە ئەو ئەزموونەی بۆ پێک هێناوە. هەر مانایەک پابەندی هەڵوێستی مێژوویییانەی ئەو کەسەیە، کە کرداری ڕاڤەی کارەکە دەگرێتە ئەستۆ، بەوەی هەر ڕاڤەیەکی ئەدەبی ڕابردوو، لە دایەلۆگی نێوان ڕابردوو و ئێستاوە هەڵدەقوڵێت. بەم شێوەیە ڕاڤە توانای هەیە ڕابردوو ملکەچی تێگەیشتنی تایبەتی خود بکات، بەوەی ئەو خودە پێوەندیی بە ڕابردووەوە نەپچڕاوە و تێگەیشتنی ئەو ڕابردووەیش تەنیا لە ڕێی فاکتەکانی ئەم ئێستایەوە بە دەست دێت.

ئەو تێگەیشتنەی (گادامێر) بۆ مێژوو بووە یەکێک لە کۆڵەگەکانی تیۆریی وەرگر/خوێنەر. تیۆریستانی ئەو تیۆرییە، بە تایبەتی (یاوس) بایەخی مێژوو لە بەرچاو دەگرن. ئەگەر سترەکچرالیزم گرنگیی بە هاوکاتی (synchronicity) دەدا و لەوێوە دەیڕوانییە زمان، بەوەی هەموو فاکتەرێکی دەرەوەی تێکستی بە لاوە دەنا، گۆیە ڕایەڵی پێوەندییەکانی ناوەوەی تێکست خۆیان حەقیقەتی خۆیان دادەمەزرێنن، بێ ئەوەی پەنا بۆ هیچ سەرچاوەیەک ببەن، ئەوە تیۆریی وەرگر/خوێنەر مێژوو بە پێکهاتەیەکی گرنگی ئەو پێوەندییە دادەنێت، بەوەی هەم نووسەر و هەم خوێنەر دەگەنەوە تێکستەکانی پێشوو، کە بە هەمان ڕەگەزی ئەدەبییەوە پێوەستن. پێویستە لێرەدا بگوترێت تیۆریی وەرگر وەستانەوەیە لە دژی حوکمی بابەتییانە و پێشوەختەی مێژوو، کە هەر کاتێ ئەو تێگەیشتنە خودییە دەردەکەوێت، حوکمەکانی مێژوو هێزی خۆیان لە دەست دەدەن و ئەو پێوەندییەی نێوان ئەدەب و مێژوو گۆڕانی بەسەردا دێت، بگرە دەچێتە دۆخێکی دیکەی جیاوازەوە. (یاوس) چەمکی (ئاسۆ) لە (گادامێر) وەردەگرێت و وشەی (چاوەڕوانی)ی دەخاتە پاڵ، تا ببێتە (ئاسۆی چاوەڕوانی). بەم شێوەیە چەمکی ئاسۆی چاوەڕوانی (Horizon of Expectation) واتە ئەو کاریگەرییەی کاری ئەدەبی لە لای خوێنەری جێ دەهێڵێت. کارلێکی نێوان تێکست و خوێنەر لە لای (یاوس) مەرجی سەرەکییە بۆ بەرهەمهێنانی مانا، بۆیە وا پێویست دەکات هەم نووسەر و هەم خوێنەر خاوەنی خەیاڵی بەپیت و ئاگاییی فرەوان بن. لێرەدا مەبەست مانای کڵێشەدار و ئامادە نییە، بەڵکوو جەختکردنەوەیە لەسەر ئەوەی تێکست بتوانێت خەیاڵی خوێنەر ببزووێنێت و بیخاتە ئاستی دینامیکییەوە. خوێندنەوەکانیش بەپێی کات و شوێن گۆڕانیان بەسەردا دێت. تێکست هەیە لە سەردەمی خۆیدا سەرنجڕاکێش نەبووە، بەڵام لە کات و شوێنی تردا پێچەوانە کەوتووەتەوە. پێی وایە تێکستی ڕوون ناتوانێت سەرنجی خوێنەر ڕابکێشێت و بەرهەمدار نابێت. پێویستە کاری ئەدەبی بتوانێت ئاستی تێگەیشتنی خوێنەر هەڵبکشێنێت و وای لێ بکات بەو ڕووبەرانە بگات، کە پێشتر پێیان نەگەیشتبوو. بەوەدا لایەنی کۆمەڵایەتی، کولتووری، ئایدیۆلۆجی و سۆمبۆلیی کۆمەڵگە لە پێکهێنانی تێکستدا بەشدارن، ئەوە تێیدا ڕەنگ دەدەنەوە و دەچنە باری ڕاڤەی دیکەوە، بۆیە ئەو پێکگەیشتنەی نووسەر و خوێنەر لە تێکستدا توانای گۆڕانکاریی هەیە. (ئایزەر) پێی وایە ئەو کاریگەریی (effect)ـە گرنگە، کە تێکست لە لای خوێنەری جێ دەهێڵێت. واتە لە دەروونی خوێنەردا چ گۆڕانێک بەرپا دەکات. بەوەدا ئەو خوێنەرە ئەزموونی ئەدەبیی هەیە، ئەوە کاتێ بەر تێکست دەکەوێت، شتی نوێ دێتە کایەوە. خوێنەری زیرەکی ڕەخنەدۆز دوای خوێندنەوەی تێکستێکی قووڵ ئاستی ئێستای جێ دەهێڵێت و دەگاتە ئاستێکی تر، وەک چۆن هەر ئەو پێوەندییە ئاستی تێگەیشتنی نووسەر بەرز دەکاتەوە. لێرەدا مەبەست لەو کارە ئەدەبییەیە، کە سەرسامی دەهێنێت، ئەو شتانە دەڵێت، کە نوێن، تا وەرگر بخەنە دۆخی ڕاچەنینەوە، بگرە پێویستە نائومێدی بۆ ئەو وەرگرە بهێنێت. (لە حەفتاکانەوە تا ئەمڕۆ بیستوومانە و دەیبیستین چۆن ڕەخنەگری میلـلی دەڵێت نووسەر قسەی ناو دڵی منی کردووە، بۆیە بەرهەمەکەی داهێنانێکی گەورەیە، لە کاتێکدا ڕەخنەدۆزان دەڵێن پێویستە کاری ئەدەبی نائومێدی بۆ خوێنەر بهێنێت).

(فێرگەی فرانکفۆرت)یش کەموزۆر کاریگەریی بەسەر تیۆریی وەرگرەوە هەیە. بۆ نموونە سوودی لە ئێستاتیکای نەگەتیڤی (تیۆدۆر و. ئادۆرنۆ) (The Negative Aesthetics of Adorno) وەرگرتووە، کە دژی هەموو مانایەکی ئامادەیە و پشتگیری لە سەربەخۆییی هونەر دەکات، بەوەی پێی وایە تا ئەو کاتەی هونەر ملکەچی یاسا باوەکان نییە و خاوەنی یاساکانی خۆیەتی، زیندووە و توانای هەیە لە ڕێی ڕەخنەوە بە گژ عەقڵی ئامێرگەرا (instrumental mind)دا بچێتەوە. بەم شێوەیە هونەری نەگەتیڤ هەر ساتێ دەستی لە سەربەخۆییی خۆی هەڵگرت، ئەوە دەبێتە بەشێک لە میکانیزمی ئەو کۆمەڵگەیەی لەسەر ئەوە دامەزراوە چۆن هەموو شتێک بۆ شمەک بگۆڕێت، وەک چۆن کاتێ بەسەر خۆیشیدا دادەخرێت، دەشێ دیسان لەو دامودەستگەیانەدا بتوێتەوە و بکەوێتە ژێر ڕکێفی بازاڕەوە، بۆیە لە دژی ئەو تێگەیشتنە دەوەستێتەوە، کە لەسەر ئەوە دامەزراوە، گۆیە هونەر تەنیا ڕەنگدانەوەیەکی کاڵی واقیعە، بەڵکوو پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە هونەر پێویستە ئەو شتە دابهێنێت، پێشتر نەبووە و دەبێت پێوەندیی خۆی لەگەڵ هەموو ئەو شتانەدا ببڕێت، کە هەن، بەو مانایەی واقیعێکی دی دروست بکات، تێیدا ئازاد ببێت، نەوەک نامۆ. ئەو لەگەڵ دامەزراندنی فەلسەفەیەکی هونەرییانەیە، کە لە دژی مێتافیزیکادا بجەنگێت، وەک ئەوەی (نیتشە) لە دژیدا جەنگا، لە کاتێکدا ئەوەی (نیتشە) بە هونەری دەزانێت. ڕەخنەی ئەو لە شوناس و هەموو بیرکردنەوەیەکی شوناسییانەیە (identity thinking)، بەو مانایەی هونەر پابەندی شوناس نییە، بەڵکوو خاوەنی خەسڵەتێکی ناشوناسییانە (non-identity)یە، بۆیە حەقیقەتی ڕەها بەرهەم ناهێنێت، بەڵکوو هەمیشە مەودایەک لەنێوان مرۆڤ و شتەکاندا جێ دەهێڵێت.

ئینجا بەوەدا تیۆرییەکە بە شێوەیەک لە شێوەکان دەگاتەوە تیۆریی گەیاندن، ئەوە کاریگەریی ئەو فێرگەیە لێرەیشدا دەردەکەوێت، بەوەی ڕەخنەدۆزانی توانیویانە تیۆریی ڕەخنەیی دابمەزرێنن، کە هەر لەناویدا تیۆریی کرداری گەیاندن (The Theory of Communicative Action) چاوی هەڵهێناوە، بە تایبەتی لە لای (یۆرگن هابرماس)، کە ویستوویەتی لەو ڕێیەوە ڕووبەڕووی عەقڵی ئامێرگەرا ببێتەوە و لە بەرانبەردا عەقڵێک لەسەر بنەمای گەیاندن و پێوەندیی ڕەخنەیییانە دابمەزرێنێت، تا توانای هەبێت لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا لێکتێگەیشتنی عەقڵانی پەرە پێ بدات.

لە لایەکی دیکەوە ناکرێت کاریگەریی فەلسەفەی (نیتشە) بەسەر تێکڕای ئاڕاستە ئەدەبییەکانی سەدەی بیستەم و بیستویەکەم لە بیر بکەین، کە تیۆریی وەرگریش لەو کاریگەرییە بە دەر نییە. ڕەخنەی ئەو فیلۆسۆفە لە حەقیقەت، کە پێوەستە بە چەمکی هەڵگێڕانەوەی بەها (Transvaluation) و جینیالۆجیای ڕەوشتەوە، ڕوانینێکی دیکەی بۆ هونەر هێنایە کایەوە، چونکێ کاتێ حەقیقەت تێک دەشكێت، ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەکەوێت. لە کتێبی (جینیالۆجیای ڕەوشت: On the Genealogy of Morality)دا ڕەخنە لە سیستەمی ڕەوشتی باو دەگرێت، کە نەک هەر لە وەهمدا نغرۆ بووە، بەڵکوو شێواوە و لە بنەمای ڕەسەنی خۆی دوور خراوەتەوە. لەم ڕووەوە دەنووسێت: ئێمە پێویستمان بە ڕەخنەی بەهاکانی ڕەوشت (moral values)ـە و بەر لە هەر شتێکیش پێویستە لێیان بکۆڵینەوە. ئەمەیش ئەوە دەخوازێت لەو هەلومەرج و بارودۆخانە بگەین، کە تێیاندا گەورە بوون. واتە جینیالۆجیا پرسیارە لە خودی بەها، کە لەو ڕێیەوە نەک خۆی، بەڵکوو ئەوانەیش تێک دەشکێنرێن، کە ڕایان گرتووە و هێشتوویانەتەوە. لە ڕێی هونەرەوە ڕووبەڕووی دۆخی مۆدێرنیتی دەبێتەوە و تێیدەپەڕێنێت، کە ئەوەیە ناهێڵێت مەعریفەی عەقڵانی دەست بەسەر غەریزەماندا بگرێت. ئەو دەیویست لە هونەردا حەقیقەت بدۆزێتەوە، نەوەک لە زانستدا، چونکێ ئەو حەقیقەتەی هونەر پێکی دەهێنێت، هیی ژیانە و بێسنوورە، پێچەوانەی هیی زانست، کە سنووردارە و ناتوانێت ڕووخسار تێبپەڕێنێت، تا بۆ ئەودیوی ئەو ڕووخسارە بپەڕێتەوە، بەوەی زانست هەر ئەو کارە دەکات، کە مێتافیزیکایش کردوویەتی و وەک ئەو ملکەچی پرینسیپی ئایدیالیزمە. بەم شێوەیە هونەر لاساییکردنەوەی سروشت نییە، بگرە لاساییی هیچ شتێک ناکاتەوە، بەڵکوو چالاکییەکی مێتافیزیکییە و سروشت تێدەپەڕێنێت. پێی وایە هونەر بریتییە لە هێزی دایۆنایسز (Dionysus) و جوانیی ئەپۆلۆ (Apollon). دایۆنایسز، کە سۆمبۆلی خۆشی و نەشوە (ecstasy)یە، توانای سەما و چێژبینینی هەیە، بەوەی ئازادە و ژیان بە قووڵی دەردەبڕێت، بۆیە خاوەنی هێزی نوێبوونەوەی بەردەوامە و نامرێت. ئەو وزەیەیە، کە مرۆڤ و مرۆڤ، مرۆڤ و سروشت پێک دەگەیەنێتەوە. هەر ئەویشە لە عەدەم (Nothingness)مان دوور دەخاتەوە و تەنیا لە ڕێی هونەریشەوە دەکرێت جیهان ڕاڤە بکەین، دەنا هەر ڕاڤەیەکی دیکەی ناهونەری، بێکەڵکە. لەمەوە هونەر بە جەستەوە پێوەست دەکات، بەوەی توانای هەیە مانای ڕاستینە و بێگەرد لە خۆی بگرێت، وەک چۆن لە دەستی دێت حەقیقەت دەربخات، بۆیە پێ لەسەر لایەنی فیزیۆلۆجی دادەگرێت، بەو مانایەی بڕوای بە دوالیزمی جەستە/ڕۆح نییە، بگرە پێی وایە دایۆنایسز فیلۆسۆفێکە و خۆی بە شاگردی دادەنێت. دایۆنایسز نوێنەری گێرەشێوێنی، ناڕێکی، ناهاوسەنگی، ناشێوە، تەوژمی ژیانێکی سەختە، لە کاتێکدا ئەپۆلۆ هونەری شێوەسازی، ڕوونی، ڕووناکی، پێشبینی، میوزیک و پێوەری تێدا بەرجەستەن، کە (نیتشە) ئارامی و عەقڵی تێدا دەبینێت.

گەشەکردنی هونەر پێوەستە بە دوالیزمی دایۆنیسز و ئەپۆلۆوە، کە ئەو دوو غەریزە جیاوازەی لە سروشتەوە هەڵقوڵاون، شانبەشانی یەک دەچنە پێشێ و لە ململانێدان. واتە بەرزکردنەوەی غەریزە و ژیان لە پێناوی پاراستنی جۆرەکە. بە یەکگرتنی ئەو دوو غەریزە جیاوازە، هونەری باڵا لە دایک دەبێت، کە ئەوە دەربڕینی قووڵاییی تراجیدیایە. تیکەڵبوونی پیاوەتیی زبری ئەمیان و ژنێتیی هێمنی ئەویانە. ئەپۆلۆ دەتوانێت ئەو شتانەی دایۆنایسز لە شێوەی جواندا دەربخات، بەوەی هونەرمەندی شێوەسازە. ئەمەیە هێز بە هونەر دەدات، تا بەهای جوانی بە شتە ناشیرین و بەدڕەوشتەکانیش ببەخشێت، وەک لە کتێبی (لەدایکبوونی تراجیدیا)دا دەڵێت. هەر لەوێدا ئەوە دەردەبڕێت، کە مەگەر تەنیا وەک دیاردەیەکی جوانیناسییانە پاساو بۆ ڕەوایەتیی هەتاهەتایەی بوون و جیهان بێنینەوە. (it is only as an aesthetic phenomenon that existence and the world are eternally justified). واتە ئەو جوانییە وامان لێ دەکات چاو لەو هەموو ناشیرینییەی دنیا بپۆشین، لە کاتێکدا جوانی پێویستی بەوە نییە پاساوی بۆ بهێنرێتەوە.

پێی وایە ئەو چێژە مێتافیزیکییەی لە تراجیدیادا هەستی پێ دەکەین، حیکمەتی غەریزەی ناهۆشیاریییانە (unconscious)ی دایۆنیسیەتە و بۆ زمانی وێنە گۆڕاوە. ئەوە لە ویست (Will)دا بەرجەستەیە، کە دەیەوێت لە پێناوی ئاسوودەییماندا خۆی لە ناو ببات. ئینجا ئەپۆلۆ، بەوەدا نوێنەری هونەری شێوەسازییە و لایەنی جوانکاری لە خۆی دەگرێت، لە ڕێی ئەو جوانییەیەوە بەسەر ناخۆشییەکانی ژیانماندا زاڵ دەبێت، کە لە لای (نیتشە) ژیان دەکەوێتە سەرووی حەقیقەت و هەر شتێکی دیکەیشەوە. لە بەشی (354)ی لەژێر ناونیشانی (زیرەکیی جۆرەکان: genius of the species) لە کتێبی (زانستی هۆژی: The Gay Science)دا دەڵێت هۆشیاری تەنیا لەژێر فشاری پێویستیی بۆ گەیاندن (the need for communication)دا گەشە دەکات. سەرەتا ئەو هۆشیارییە پێویست و بەسوود نییە، تا ئەو کاتەی دەچێتە نێو پێوەندیی مرۆڤەکانەوە، بە تایبەتی لەنێوان ئەوانەی فەرمان دەردەکەن و ئەوانەی بە جێی دەهێنن (those who commanded and those who obeyed). هۆشیاری بەپێی ڕادەی ئەو پێویستییە گەشە دەکات. واتە هۆشیاری تەنیا بۆ پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکانە، بەوەی لەو ڕێیەوە هەستی دڵنیاییی بۆ دابین دەبێت. هەر لێرەیشەوە زمان هاتووەتە دی، بەوەی زمان ئەو ڕووبەرەیە، کە مێتافیزیکا تێیدا دەردەکەوێت وا دەکات مانا ئەزەلیەتی خۆی بپارێزێت. واتە مێتافیزیکا مەبەستیەتی شوناس و تاکڕەهەندیی مانا لەسەر حیسابی جیاوازی، درێژە پێ بدات. بەم شێوەیە هۆشیاری بە ژیانەوە پێوەست دەکات و لەو پێناوەدا ڕووبەڕووی حەقیقەت دەبێتەوە. بنەمای حەقیقەت بۆشە، بەوەی تا ئەو کاتە درێژەی دەبێت، کە سوود بە ژیان دەگەیەنێت. کاتێ حەقیقەت بە ژیانەوە پێوەست دەکەین، ئەوە ئەو حەقیقەتە لە پێناوی خۆیدا حەقیقەتە، نەوەک لە پێناوی شتی تردا، کە سوود خۆی دەخزێنێتە ناویەوە. پێی وایە حەقیقەت لە وەهم زیاتر شتێکی دی نییە، بەڵام ئێمە لە بیرمان چووەتەوە، کە بەم شێوەیەیە. بەو مەبەستەی ئەوەمان بۆ دەربکەوێت، پێویستە پەنا بۆ جینیالۆجیای بەهاکان ببەین.

ئایا ڕوانینی (هایدیگەر) بە تایبەتی ئەوەی پێوەندیی بە (کاری هونەری)یەوە هەیە، یەکێک نییە لەو سەرچاوانەی، تیۆریی وەرگریان لێ هەڵقوڵاوە؟ بەوەدا هەوڵم داوە لە هەردوو کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام) و (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)دا بە وردی لەو بارەیەوە بدوێم، بۆیە لێرەدا بە پێویستی نازانم باس لە کاریگەریی ئەو فیلۆسۆفە بکەم بە گشتی لەسەر تیۆرییەکانی ئەدەب و بە تایبەتی لەسەر تیۆریییەکانی خوێنەردا.

وەک سەرنج دەدەین تیۆریستانی تیۆریی وەرگر هەوڵیان داوە هەموو ئەو تەوژمە ئەدەبی و فەلسەفییانە بەسەر بکەنەوە، تا لە داڕشتنەوەی تیۆرییەکەدا بیانخەنە ڕوو. بەم شێوەیە ئەو تیۆرییە لە لایەک ڕەخنەیییە و بۆچوونەکان دەداتە دواوە، لە لایەکی دی لێیان وەردەگرێت، بەو مەبەستەی ڕوانگەیەکی تۆکمە، بەڵام ڕوون دابمەزرێنێت. مەبەستیەتی لەوێوە بڕوانێتە هەموو ڕەهەندەکانی ئەو چەمکە و هەوڵ بدات گۆڕانی گەورەی بەسەردا بهێنێت.

بەم شێوەیە ئەو خوێنەرەی پێشتر، (واتە پێش دەرکەوتنی ئاڕاستە فەلسەفی و ئەدەبییەکانی نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەم، کە بە شێوەی جۆراوجۆر بەردەوامییان هەیە و کاریگەرییان لە تیۆرییەکانی وەرگردا بەرجەستەن) لە دەرەوە بوو و تەنیا پەیامی پێ دەگەیشت، ئێستا لە ناوەوەیە و وردەکارییەکان دەبینێت. هەوڵی تێگەیشتن دەدات، لێکدانەوە دەکات و بۆچوون دەردەبڕێت، کە ئەوە بە (realization) ناسراوە، بەو مانایەی خوێنەر لەو ڕێیەوە لایەنی ئیستاتیکیی تێکست دەگرێتە ئەستۆ (aesthetic)، لە کاتێکدا ئەوەی نووسەر لایەنی هونەرییە (artistic). واتە خوێنەر لەسەر هەردوو ئاستی تیۆری و پراکتیدا چالاکە. هەموو ئەو خرۆشان، چێژبینین، هەڵچوون، سەرسامی و ئەوانەی دیکە، کە لای خوێنەر دروست دەبن، خۆیان لە لایەنی ئێستاتیکادا دەبیننەوە. بەم شێوەیە خوێنەر جەخت لەسەر ماناکانی نووسەر ناکاتەوە، بەڵکوو خۆی مانا دادەمەزرێنێت، بگرە تێکست وەک گوتارێکی گەیاندن (communication) هەر خۆی لەناو هۆشیاریی خوێنەردا هەڵدەچنرێت. بە مانایەکی دی، کاری ئەدەبی تەنیا ساتێ بە دەست دێت، کە بەر زانینی خوێنەر دەکەوێت، چونکێ ژیان کاتێ دەخزێتە نێو کاری ئەدەبییەوە، کە دەبێتە بابەتی تێگەیشتن. (یاوس) ناو لەمە دەنێت ئێستاتیکای وەرگر (aesthetic of reception)، بەوەی ئەو خوێنەرە لە دیدگەی خۆیەوە کاری ئەدەبی دادەڕێژێتەوە. واتە بەرهەمهێنانەوەی تێکست (text reproduction) بە شێوەیەکی جیاواز، کە دوورە لە خواستی نووسەر. دەسا نووسەر هەر خۆی خوێنەرە، خوێنەری تێکستەکانی پێشووە، کە سەر بە هەمان توخمن. دەکرێت بگوترێت لایەنی هونەری، کە نووسەر نوێنەریەتی، بریتییە لە بونیادی زمانەوانی، مانای شاراوە، ئاماژە مەعریفی و ئایدیۆلۆجیاکان، لە کاتێکدا لایەنی ئیستاتیکی، ئەوەی خوێنەر دەگرێتەوە، خۆی لە خوێندنەوە، ڕاڤە و پڕکردنەوەی بۆشایییەکاندا دەبینێتەوە، کە دەتوانێت تێکست لە دۆخی ڕووتەوە بباتە دۆخی هەستپێکراوەوە، بەوەی هەم بینین و هەم هۆش لەو پرۆسێسەدا بە کار دەهێنێت. واتە چەمکی خوێندنەوە فرەڕەهەندە، کە ڕەهەندەکانی دەروونی، کۆمەڵایەتی، ئێستاتیکی، جەستەیی و زۆری دی لە خۆی دەگرێت. بەم شێوەیە خوێندنەوە جۆرێکە لە نووسینەوەی دەق و هەر ئەویشە بەرهەمهێنانەکەی واڵا دەکات. خوێنەر لەناو تێکستدا دوو ڕۆڵ دەبینێت، ڕۆڵی خوێنەر و ڕۆڵی نووسەر، نووسەرێکی جیاواز لە نووسەری پێشوو، هاوکات دەبێتە خوێنەرێکی جیاوازیش لەوەی هەبوو. دیارە لێرەدا هۆشیاریی خوێنەر ڕۆڵی هەیە لەوەدا پێوەندی بە چ تێکستێکەوە بکات، چۆن ئاماژەکان بخوێنێتەوە و چییان لێ پێک بهێنێت. واتە پرۆسێسی هەڵبژاردن، گەڕان و هەڵکۆڵین دەگرێتە ئەستۆ. خوێندنەوە واتە خود، تێکستیش واتە بابەت. یەکگرتنی خود و بابەت (خوێندنەوە و تێکست) ڕاڤە بەرهەم دێنێت.

نووسەری داهێنەر بە سروشتی خۆی پێی خۆشە بەر خوێنەری نموونەیی بکەوێت، ئەو خوێنەرەی (ئیکۆ) هیوای بۆ دەخوازێت، کە تواناکەی لە هیی نووسەر کەمتر نییە و خاوەنی ئەزموونی گەورەیە. دەگەینە ئەوەی بڵێین لەو پرۆسێسی گەیاندن (communication process)ـەدا پاشخانی کۆمەڵایەتی و کولتووریی خوێنەر و تێکست ئامادە دەبن و بەر یەک دەکەون، تا ڕەهەندی مێژوویی دەربکەوێت، بەو مانایەی ڕابردوو و ئێستا لە هەمان ئاسۆدا پێک دەگەنەوە. لەناو تێکستدا نووسەر وەک ڕابردوو و خوێنەر وەک ئاییندە بەر یەک دەکەون، کە ئەو بەریەککەوتنە سڕینەوەی نێوان دۆخەکانی کاتە. لێرەدا مێژوو بە مانای ڕووداوی زنجیرەیی نایەت، بەڵکوو بریتییە لە بەسەرکردنەوەی تێکستە جۆراوجۆرەکان. ئەو نووسەرەی تێکستێک بەرهەم دەهێنێت، خوێنەری کۆمەڵێک تێکستی دیکەیشە، وەک چۆن ئەو خوێنەرەی دەخوێنێتەوە، ئەزموونی لەگەڵ چەند خوێندنەوەی دیکەدا هەیە. لەم ڕووەوە (یاوس) پێی وایە ئەزموونە ئێستاتیکییەکانی ڕابردوو دەتوانن ببنە پاڵپشت بۆ نەوەکانی دواتر و دەوڵەمەندیان بکەن. واتە ئەو خوێنەرە لە یەک گۆشەنیگاوە ناڕوانێت، بەڵکوو لە چەند لایەکەوە سەرنجی دەداتێ، بۆیە توانای هەیە لە ڕێی ڕاڤەوە بە ئەنجامی جۆراوجۆریش بگات. لەبەر ئەوەیشە ئەوەی بە دەست دێت، کاری ئەدەبییە، کە تێپەڕاندنی ئاستی تێکستە. واتە ئەوەی لەنێوان هەردوو تەوەرەی هونەری و ئێستاتیکادا بەرهەم دێت، کاری ئەدەبییە، کە لە تێکست ترازاوە، بەو مانایەی لەگەڵ تێکست و دەرکەوتەکانی هاوڕێک نییە، بۆیە کاری ئەدەبی بە شێوەیەکی دینامیکییانە ئاستێکی دیکەی نێوان هەردوو تەوەرەکە پێک دەهێنێت. تێکستی فرەئاڕاستە هەر جارێ خوێنەری ڕەخنەدۆزی بەر بکەوێت، تازە دەبێتەوە و پتر لە ئاستی خوێندنەوەدا خۆی دەکاتەوە، کە ئەو ئازادییەی خوێنەر لەو فرەئاڕاستەیییەوە دێتە کایەوە. خوێنەری ئازاد مانای ئازاد بەرهەم دێنێت، کە ئەو مانا ئازادە توانای جووڵەی هەیە و لە دۆخێکدا قەتیس نابێت، بەڵکوو لە هەر کات و شوێنێکدا خۆی نوێ دەکاتەوە. وەک گوترا لە کاری هونەریدا تەنیا نووسەر نییە داهێنەرە، بەڵکوو خوێنەریشە. بە مانایەکی دی، تێکست بەو ئەندازەیەی کەناڵێکە بۆ دەرخستنی تواناکانی نووسەر، ڕووبەرێکیشە بۆ دەرکەوتنی بەهرەی خوێنەری ڕەخنەدۆز، کە لەو بەریەککەوتنەدا تواناکان بەر یەک دەکەون و تەقینەوە گەورەکە دروست دەکەن. ئینجا تێکشکانی قاڵب و کڵێشەکان لە لایەک و کاڵبوونەوەی سنووری نێوان ژانرەکان لە لایەکی دیکەوە وایان کرد خوێنەر پتر ئازادی بە دەست بێنێت لەوەی چۆن تێکست بخوێنێتەوە و چۆنیش مانای لێ پێک بهێنێت.

دەگەینە ئەوەی بپرسین چ تێکستێک دەتوانێت خوێنەر لە دەرەوە بهێنێتە ناوەوەی خۆی؟ ئەو تێکستەی خاوەنی نهێنییە، نەوەک ئەو تێکستەی ڕوونە. چ خوێنەرێک دەرەوە جێ دەهێڵێت و بەرەو ناوەوە دێت؟ ئەو خوێنەرەی توانای دۆزینەوەی نهێنیی هەیە. دەکرێت بەم شێوەیە دایبڕێژینەوە: ئەو تێکستەی ئاستی زانراوی تێپەڕاندووە و چووەتە ئاستی ئاماژەوە، ڕێ بە خوێنەری داهێنەر دەدات مانای جیاواز و فرەڕەهەند بدۆزێتەوە. نە تێکستی سادە دەتوانێت خوێنەری داهێنەر ببزووێنێت و نە تێکستی قووڵیش سەرنجی خوێنەری سادە ڕادەکێشێت. بەلاوەنانی مەبەستگەرایی لای تیۆریستانی تیۆریی وەرگر واتە گۆڕینی دەستەڵاتی نووسەر بە دەستەڵاتی خوێنەر، بەو مانایەی دەکرێت ڕاڤەی جیاواز بۆ تێکست بکرێت. هەر تێکستێک ئەوە هەڵدەگرێت لە گۆشەنیگای جیاوازەوە لێی بڕوانرێت و مانای جیاوازی تێدا بدۆزرێتەوە. (ئیکۆ) ئەوە دەخاتە ڕوو، کە تێکست هەموو شتێک ناڵێت، بۆیە خوێنەری نموونەیی ئەو شتانە دەدۆزێتەوە، کە نەگوتراون، بەوەی هەر ئەوانەیشن توانایان هەیە کارلێکەکە بێننە دی. بە بڕوای (ڕیفاتێر) پرۆسێسی گەیاندن، کە لەنێوان تێکست و خوێنەردا دەردەکەوێت، هەمان ئەوەیان نییە، کە لە پرۆسێسی گەیاندنی ئاساییدا هەیە. گەیشتنی خوێنەر بە تێکستی ئەدەبی هەر خۆی ئەزموونی شتێکی تاقانەیە، کە ئەمە ئەنجامە سەرەکییەکەی شێوازە. شێواز بۆ خوێنەر لە ڕێی ناڕێزمان (ungrammaticalities)ەوە دەردەکەوێت. واتە تێکست لە شێوەی کۆد و ئاماژەدایە و خوێنەر خۆی دەیاندۆزێتەوە، کە ئەوە ڕێگەی لەدایکبوونی شێوازە. ئەوە یاساکانی ڕێزمان نین شێواز دێننە کایەوە، بەڵکوو ئەو بیرۆکانەن بە ناڕاستەوخۆیی لەو تێکستەدا شوێنیان هەیە. (ئایزەر)یش پێی وایە هەر تێکستێک شیوازێکی خوێندنەوەی تایبەت بە خۆی دەخوازێت.

دەکرێت بگوترێت تیۆریی وەرگر بایەخی خۆی ئاڕاستەی چوار تەوەرە دەکات: یەکەم، نووسەر وەک بەرهەمهێنەری تێکست. دووەم، وەرگر وەک ئەوەی لەو بەرهەمەدا بەشدار دەبێت. سێیەم، ژینگە وەک ئەوەی بواری کۆمەڵایەتی، کولتووری و ئایدیۆلۆجی دەگرێتە خۆی. چوارەم، مێژوو وەک ئەوەی توانای پێکبەستنەوەی هەموو توخمەکانی هەیە و دەتوانێت بەرەو تێگەیشتن و ڕاڤە ئاڕاستەیان بکات، کە لەوێوە کاری هونەری پێک دێت، بەو مانایەی تێپەڕاندنی ئاستی تێکستە.

خوێنەری ڕەخنەدۆز، یان خوێنەری ڕاڤەکەر خۆی نە بە لایەنەگر و نە بە دژی نووسەر دەزانێت. دەستەڵاتی خوێنەریش لێرەوە دێتە کایەوە، کە ئەو تێکستە ئاستی زانراوی تێپەڕاندووە و مانای جیاوازی لە خۆی گرتووە. بە دەربڕینێکی دی، خوێنەر کاتێ ڕووبەڕووی تێکست دەبێتەوە، پەنا بۆ تواناکانی خۆی دەبات، تا مانا شاراوەکان لێک بداتەوە. بەم شێوەیە مەبەستی گەیەنەر و وەرگر بە ناچاری لە یەک دەترازێن، مادام مانا شاراوەکان هەم زیاتر لە خوێنەرێک دەهێننە گۆڕێ و هەم کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازیشیان لێ دەبێتەوە. شێوازی دەستەڵاتەکەیش دەگۆڕێت، کە ئەگەر پێشتر لە سەرەوە بۆ خوارەوە بوو، واتە لە نووسەرەوە بۆ خوێنەر دادەبەزی، ئێستا ئەو هەرەمە تێک شکاوە. هیچ سەنترالیتییەک نەماوە، بەڵکوو کۆمەڵێک ئاڕاستەی بێسنوور هەن. بەرزی و نزمی سڕاونەتەوە و ڕاڤەکان ئازادانە دەجووڵێنەوە. ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم تێکستی کراوە توانای هەیە خوێنەر و نووسەر پێکەوە کۆ بکاتەوە، تا هەم جیاوازی و هەم ڕێککەوتنەکانیان بخەنە ڕوو. زۆریی خوێنەر ناهێڵێت تێکست چەسپاو بێت، بەڵکوو دەیخاتە ئاستی بەردەوامی و دینامیکییەوە، کە ئەوە پێدانی ژیانە بە تێکست. وەک ڕەخنەدۆزی کەنەدی (نۆترۆپ فرای: Northrop Frye) پێی وایە ئەدەب دوو جۆر هێز دەخوازێت، یەکەمیان، خوڵقاندنی لەلایەن نووسەر و دووەمیان، تێگەیشتنی لەلایەن خوێنەرەوە. هەر (فرای) پێ لەسەر چەمکی (ترازان: displacement) دادەگرێت، کە تەکنیکێکە و بۆ ئەوەیە دڵنیامان بکاتەوە خوێنەری ئەفسانە و فەنتاسیا پەیامی دروستی چیرۆکی پێ گەیشتووە. بە مانایەکی دی، ترازاندن بە ڕاستی دێتە کایەوە، کاتێ خوێنەر لە جیاتیی بەشێکی ئایدیۆلۆجی (partial ideology)، کۆخەیاڵ (complete fiction)ی بە دەست هێناوە.

*  *  *  *

ئێستا لێرەوە بۆ تەوەرەی یەکەم دەگەڕێینەوە و دەپرسین: ئایا ئەوانەی (ئارام سدیق) و زۆرینەی ڕەخنەگرە میلـلییەکانی دیکە لەبارەی چەمکەکان بە گشتی و چەمکی خوێنەرەوە بە تایبەتی، دەیانڵێن، لە ڕێی دایەلۆگەوە هاتوون، (دایەلۆگ لەگەڵ ئەو سەرچاوانەوە)، یان تەنیا وەرگرتنی چەمکەکانە بە هۆی هەستەوە، تا بۆ ئاستی میلـلییان بگەڕێننەوە و لەوێدا بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک وەسفیان بکەن؟ ئایا سەختە ئەوان بزانن چەمکێک هەیە و ناوی (خوێنەر)ـە، یان هەر شتێکی دیکەیە؟ ئایا لەوە ئاسانتر هەیە بەم زمانە کۆمەڵێک کتێب لە ماوەیەکی کورتدا بنووسن؟ ئەرێ سەختە ناوی بێژمار فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆز ڕیز بکەن، بێ ئەوەی ویستبێتیان لێیان تێبگەن؟ ئایا بەبێ دایەلۆگ لەگەڵ ئەو سەرچاوانە، دەکرێت ئێمە ئەدەبی داهێنەرانە بنووسین؟ ئەو پرسیارەی تەوەرەی یەکەمیش دووبارە دەکەینەوە: ئایا ئەو ناوانەی ڕەخنەگری میلـلی زەقی کردوونەتەوە، لە کاتێکدا وەک خۆیان بە هەمان زمانی جەماوەر دەنووسن، داهێنەرن؟ ئایا کاتێ ڕەخنەگری میلـلی دەڵێت فڵان چەمک زۆر سەختە، بێ ئەوەی بە چەند وشەیەک لێوەی بدوێت، فریودان نییە؟ ئەرێ ئەوانە کەی لەبارەی ئەو چەمکانەوە دەنووسن؟ بۆ نموونە کەی نۆرەی چەمکی (پۆلێن) دێت و ئێمەی خوێنەر دەزانین هەر بە ڕاستی کارێکی سەختە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا ئەو ڕەخنەگرە ڕووبەڕووی بووەتەوە؟

بەگشتی نووسین لە لای ڕەخنەگری میلـلی ڕیچوەڵە و تێیدا ئەوە گرنگ نییە، ئاخۆ زانین پێوەندیی بە بەهای ژیانەوە هەیە، یان نا، بەڵکوو گرنگە ئەو شتانە دووبارە بکاتەوە، کە هەن. بۆ نموونە کاتێ گوتەیەکی (هایدیگەر)ی لە شوێنێکدا بەر چاو دەکەوێت و بۆ ناو گوتارێکی دەگوازێتەوە، هەست بە دڵنیایی و ئارامی دەکات، هەتا ئەگەر لە مەبەستی گوتەکەیش نەگەیشتبێت، یان هەر لە بنەڕەتەوە ئەو گوتەیە هیی سەرچاوەی حەوت و هەشت بێت، بە ڕادەیەک خودی ئەو نووسەرەی لێیشی وەرگرتووە، شتێکی ئەوتۆ لە بارەیەوە نەزانێت. هێندەی بەسە، کە زانیویەتی (هایدیگەر) فیلۆسۆفێکی مەزنە. ئینجا ئەو گوتەیە چ گۆڕانکارییەک لە هۆشیاریی ئەودا دێنێتە کایەوە و چیی نوێ بۆ ناو ژیانی دەهێنێت؟ ئەوانە هێشتا نەبوونەتە پرسیار.

ڕەنگە بپرسرێت، ئاخۆ پەرەگرافێک دەتوانێت بابەتێکی لەم شێوەیەت پێ بنووسێت. ڕاستییەکەی پێشتر وەڵامی ئەم پرسیارەم داوەتەوە و ئێستایش دەیڵێمەوە، کاتێ لە بەردەم چەمکداین، هیچ سنوورێکمان نییە، ئایا بە چەند وشە لەو بارەیەوە دەدوێین و چ مێتۆدێک دەگرینە بەر. هیچ چەمکێک تەواو نەبووە، بەوەی نە سەرەتایان هەیە و نە کۆتایی، بەڵکوو هەر یەکەی خۆی لە بەردەم ڕاڤەی بێپسانەوەدا دەکاتەوە، بە تایبەتی کاتێ ئێمە ئارەزووی ڕاڤەمان لە دەست نەداوە. ڕۆژانە لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکانی وەک ماڵ، فێرگە، کۆڵان، بازاڕ و ئەوانەی دیکەدا چەمکی خوێنەر دەبیستین، کە شتێکی سەیر نییە ڕەخنەگری میلـلییش وەک هەر کەسێکی دیکە بیزانێت و چەند وشەیەکی سادە لە نووسینەوەیدا بە کار بهێنێت، بەڵام هەر هێندە بەو ئاستەی ڕازی نەبووین و ویستمان بە دوای ئاست و ڕەهەندی دیکەیدا بگەڕێین، ئەوە ئێمە لە زانراوەوە و بەرەو نەزانراو دەچین و لەوێدا بە زمانێکی دی، بە تێگەیشتنێکی تر و بە ڕوانینێکی دیکەی جیاوازەوە دەدوێین. لەم نووسینەمدا هەوڵم داوە بڵێم (ئارام سدیق) ئەوانەی گوتوون، کە هەر کەسێکی دیکەی کۆمەڵگە، بێ ئەوەی خۆی وەک نووسەر ناساندبێت، دەیانزانێت، بەڵام ئەوانەی نەگوتوون، وا من لێرەدا پێشانم داون. لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)دا نووسیومە: {خەڵکی ئاسایی هەم بەر لە (ئەریستۆ) و هەم دوای ئەویش ڕۆژانە باسی ئاو، خاک، ئاگر و هەوایان کردووە، بەڵام ئایا وەک ئەو لێیان ورد بوونەتەوە و توانیویانە بەو شێوەیە قووڵایییان ببینن؟ ئەو شتانەی فیلۆسۆفەکان لە بارەیانەوە دەنووسن و مانای نوێیان تێدا دەدۆزنەوە، هەر ئەوانەن، کە خەڵکی تریش دەیانناسن، بۆیە ئەوە ناوی شتەکان نییە، بەڵکوو ئەو مانا نوێیانەن، کە لێیانەوە بەرهەم دێن، زمان و تێگەیشتنی کەسێک لە هیی کەسێکی تر جودا دەکەنەوە}. ئەو چەمکانەی (ئەریستۆ) لێکی داونەتەوە، تا ئەمڕۆیش بە شێوەی جیاوازتر ڕاڤە دەکرێن، بێ ئەوەی تەواو ببن. پێناسەی فەلسەفە لە لای من بریتییە لەو جووڵەیەی بە هێزی پرسیار لە (زانین)مانـەوە دەستی پێ دەکەین، تا بەرەو ڕووبەری (نەزانین)مان ببات. لێرەوە ئێمە بەو شتانە دەگەین، کە پێشتر نەماندەزانین. ئەو پرۆسێسە بێپسانەوەیە و ناگاتە ئەنجامێک، بەڵکوو بەردەوام ئەو (نەزانین)ـە بۆ (زانین) دەگۆڕێت، بێ ئەوەی ڕووی لە (نەزانین) وەربگێڕێت. من لەم ڕوانگەیەوە دەڕوانمە چەمکی خوێنەر و هەر چەمکێکی دیکەیش.

نووسەرێکی بەتەمەن دەچێتە کتێبخانەیەکی گەورە و باسکەکانی لە یەک گرێ دەدات، تا بڕوانێتە قووڵاییی کتێبخانەکەوە. بە وێنەگرێکی شارەزایشی گوتووە، وێنەیەکی بگرێت، بە مەرجێ زۆرترین کتێبی لەگەڵ دەربچووێنێت. هەر بە ڕاستی وێنەگرەکە دەتوانێت وێنەیەکی لەم شێوەیەی بۆ بگرێت. ئەم وێنەیە بەتاڵ دەبێتەوە، کاتێ ئەو نووسەرە دەستەکانی لە یەک دەکاتەوە و بۆ یەکەمجار لە ژیانیدا کتێبێکیان پێ دەگرێت، تا بە چاوێکی جیاواز بیخوێنێتەوە. دەسا ئەگەر لە کتێبخانەکە هاتە دەرێ و کتێبی بە دەستەوە نەگرت، ئەوە لە ژێر وێنەکەدا دەنووسێت: (من نووسەرێکی داهێنەری مەزنم و ئەوانەی دی چاویان پێم هەڵنایەت).

ئەمڕۆ زۆرن ئەو وێنانەی پێشان دەدرێن و شتیان لە ژێردا دەنووسرێت.

ڕۆمانی (جلال خالد) لە نووسینی مەحموود ئەحمەد ئەلسەیدە، دوای نزیک بە سەدەیەک لەبڵاوبوونەوەی چاپی یەکەمی، جارێکی تر لەساڵی ٢٠١٧ ئەو ڕۆمانە چاپ و بڵاو دەبێتەوە.(١) ئەم ڕۆمانە بە یەکەمین ڕۆمانی عێراقی دادەنرێت کە بەزمانی عەرەبی نووسرابێت و هەروەها بە یەکەمین ڕۆمانی کرێکارییش لەبزووتنەوەی ئەدەبی عێراقیدا ئەژمار دەکرێت، چونکە مەحموود ئەحمەد ئەلسەیدی نووسەر نەک هەر لەم ڕۆمانەیدا، بەڵکو لە سەرجەم بەرهەمە ئەدەبییەکانیدا بێ دوودڵی هەڵوێستی سیاسی چینایەتی خۆی لە بەرژەوەندی چینی کرێکار وەک مارکسیستێک ڕاگەیاندووە. (٢)ئەم ڕۆمانە لە دوو بەش و پێشەکییەک پێکدێت. لەپێشەکییەکەدا نووسەر دەیەوێت ئەوە بەخوێنەر بڵێت کە ئەو شێوازە ئەوتۆبایۆگرافییەی کەلەڕۆمانەدا بەکارهاتووە هیچ پەیوەندییەکی بەنووسەرەوە نییە و نووسەر بەشێک نییە لە ڕووداوەکان. بەڵام لە دنیای واقیعدا جەلال خالد هەر خودی نووسەری ڕۆمانەکەیە. بەشی یەکەمی ڕۆمانەکە باس لە ڕۆشنبیرێکی عێراقی دەکات کە لەڕێگەی دەریاوە و بەهۆی پاپۆڕی (بارجورا)ەوە لە شاری بەسرەوە بەرەو بۆمبی هیندستان دەچێت. لەسەر پاپۆڕەکە خێزانێکی عێراقی جوولەکە دەبێنێت و دڵی دەچێتە سەر سارا کیژە جوولەکەکە. لە هیندستانیش ماوەی ئەو ساڵ و چەند ڕۆژە لەگەڵ (ف.سوامی) کە ڕۆشنبیرێکی چەپی هیندییە بەسەر دەبات و جەلال خالد دەکەوێتە ژێر کاریگەری بۆچوونەکانی سوامی. دوای گەڕانەوەشی بۆ عێراق، کۆمەڵێ نامە لەنێوان جەلال خالد و ک س و ئەحمەد موجاهید ئاڵوگۆڕ پێدەکرێت و نامەکان لە بەشی دووەمی ڕۆمانەکە دانراوە. ئەوەی کە ئەم ڕۆمانەی پڕ بایەخ کردووە ئەوەیە کە خاڵی وەرچەرخانە لەمێژووی ئەدەبی گێرانەوەی عێراقی نوێدا، کە بە ڕوئیایەکی نوێ و بەدیدگایەکی تازەوە بۆ واقیعی عێراق دەڕوانێت.(٣)ڕوانینێک کەلەم ڕۆمانەدا باڵا دەستە، ڕوانینێکی ڕۆشنبیری چەپە کەخۆی و ژیانی خۆی تەرخان کردووە لەپێناو مەسەلە بەرهەقەکانی کرێکاران و جووتیاران لە دەیەی بیستەکان و سییەکانی سەدەی بیستەم لەسەر ئاستی عێراق و جیهان. دەڵێم جیهان چونکە تێڕوانینەکانی وەکو ئەنتەرناسیونالیستێک دەخاتە بەرچاو و تەنانەت پێشبینی شۆڕشی ١٩٤٩ی چین دەکات. با لەم هەڵوێست و تێڕوانینانە ورد بینەوە : (گەر بتوانیت کرێکاری کارگەیەک ببینیت کە جلێکی دڕاو سادەی لەبەردایە و گەرما خەریکە دەیسووتینێت و کاری بەردەوام و بێ وەستانیش نائومێد و دەستی لەخۆ پێ بەردەدا و زانیشت کە هەقدەستەکەی بەشی ناکات و داخت بۆی خوارد و بەزەییت پێداهاتەوە. هەست بە نەفرەت لەو سیستەمە دڵڕەق و زاڵمانەیە دەکەیت کە زۆرینەی خەڵک دەچەوسێنێتەوە لەپێناو تاکێک یان کەمینەیەک….). (٤) یانیش دەڵێت ( بەڵێ ژن ستەملێکراوە و مافی وەکو ئەو کرێکارانە پێشێلکراوە. لەسەر من و تۆیە پەیوەست بین بەو چینەوە کە خەبات دەکات..تا ژن یەکسان بێت بە پیاوان.) (٥) و هەروەها بە ڕۆشنبیری ئایینی سەدەکانی ناوەڕاست دەڵێت تریاک.) (٦). ئەمانە ئەو ستوونە تووند و پتەوانەن کە تێڕوانینەکانی نووسەریان بەرز ڕاگرتووە.
دۆخی وڵاتی عێراقی تازە دروستکراو لەو سەردەمە کەلەدوای هەرەسی ئیمپراتۆری عوسمانی و داگیرکاری بەریتانیا ، دۆخێکی تابڵێی نالەبار و خراپ بوو لەڕووی ئابوورییەوە جگە لە چەند کارگە و دامەزراوێکی سەربازی و بەندەرەکان ئاماژەیەکی تر بە بەرەوپێشچوونی ئابووری نەدەبینرا. لەڕووی کۆمەڵایەتیشەوە تابڵێی دواکەوتوو و نەخوێندەوار و فەرهەنگ لەخوار بوو. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەو سەردەمە سەرباری دۆخە نالەبەرەکە، جموجۆڵی سیاسی هەبووە و گەلێ خوێندەوار و شۆڕشگێڕی ئەو سەردەمە لەپێناو باوەڕی ئینسانییاندا تێکۆشاون و خەباتیان کردووە، کە مەحموود ئەحمەد ئەلسەید خۆی یەکێک بووە لەوان.(٧) نووسەر لە ڕۆمانەکەلەزمانی کەسی دووەمی تاکەوە پاڵەوانی سەرەکی ڕۆمانەکەمان بەم سیفەتانە ڕەنگڕێژ دەکات :
یەک : ڕۆشنبیرێکە لە دەرەوەی پرۆسەی بەرهەمهێنانی کۆمەڵگەوەیە.
دوو : تێڕوانینی چەپ و مارکسیستییە و نێونەتەوەییانە بیر دەکاتەوە.
سێ : هەڵگری شانازی نەتەوەییە و وەک بۆرژوازییەکی نیشتمانی دژ بە پەیوەندییەکانی فیوداڵی و مەسەلەی عێراق بۆ ئەو گەوهەرییە.
لە ڕۆمانەکە باس لە چینی کرێکار و مەسەلەی ئافرەت و ئایین و دۆخە کۆمەڵایەتییە دواکەوتووەکان کراوە. ئەم بابەتانەش بۆ ئەو قۆناغ و سەردەمە تا بڵێی گرنگ بوون.(٨) مەحموود ئەحمەد ئەلسەید جگە لە ڕۆمان ، چیرۆکنووسیش بووە و لەبواری کردەیشدا یەکێک بووە لە ڕابەرانی ڕێکخراوی پیشەوەران لەگەڵ محەمەد ساڵح ئەلقەزاز و هاوڕێکانی کە مێژوویەکی درەوشاوە و جوانیان لە بزووتنەوەی کرێکاری عێراقدا نەخشاندووە.

ئەم ڕۆمانە لەڕووی تەکنیکەوە ڕەنگە زۆر لەبەر دڵان نەبێت، بەڵام بۆ ئەو سەردەمەی کە ئەدەبی گێرانەوە لە عێراق لەسەرەتای گڕوگاڵی خۆیدا بوو، هەست دەکەیت هونەرییانە دارێژراوە و نووسراوە. لەلایەکی تریشەوە پێداگری نووسەر لەسەر مەسەلە بنەڕەتییەکانی ژیان و بەستنەوەیان بە ململانێی چینایەتی، بۆتە شوناسی شۆڕشگێڕانە.
مەحمود ئەحمەد ئەلسەید، وەک ڕۆماننووسێک و چیرۆکنووسێک، لەڕێگەی ئەم ڕۆمانەوە توانیویەتی وەک نووسەرێکی پێشرەو و پێشکەوتووخواز بۆ یەکەمجار لەمێژووی بزووتنەوەی ئەدەبی عێراقدا، شاکارێکی وەک (جلال خالد) مان پێشکەش بکات. کە بە بۆچوونی من دەبێ هەموو کرێکارانی عێراق شانازی بەم ڕۆمانەوە بکەن و بیخوێننەوە.

عەبدوڵا سلێمان(مەشخەڵ)
حوزەیرانی ٢٠٢٢

سەرچاوە و پەراوێزەکان :
(١)جلال خالد اول روایة عراقیة محمود احمد السید ١٩٢٨، دار السطور للنشر و التوزیع ٢٠١٧.
(٢)تا ئێستا کۆدەنگییەک لەنێو ڕەخنەی ئەدەبی عەرەبی عێراقی هەیە بەوەی کە ڕۆمانی ( دارخورما و دراوسێ)ی غائب طعمە فرمان کەلەساڵی ١٩٦٦ دا نووسیویەتی بە یەکەمین ڕۆمانی پێگەیشتووی عێراقیی دادەنرێت کە شێوازی هونەری و ڕەگەزەکانی ڕۆمان لەخۆدەگرێت. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە الروایة العراقیة و استعجال المئویة موقع العربي الجدید https://www.alaraby.co.uk
هەروەها بڕوانە : الملامح الفکریة السیاسیة لمحمود احمد السید دکتور علي ابراهیم موقع ملاحق المدی https://almadasupplements.com/print.php?cat=17629

(٣)جلال خالد روایة النشآة و التحول احمد عواد الخزاحي موقع الناقد لاعراقي https://www.alnaked-aliraqi.net/article/44376.php
(٤)و(٥)و(٦)جلال خالد اول روایة عراقیة محمود احمد السید ١٩٢٨، دار السطور للنشر و التوزیع ٢٠١٧ لاۆپەڕەکانی ١٤ و ٢٣ و ٣١.
(٧)بڕوانە کتێبی مێژووی چینی کرێکاری عێراق دکتۆر کەمال مەزهەر ئەحمەد وەرگێرانی فوئاد مەجید میسری چاپی دووەم لەبڵاوکراوەکانی ناوەندی کۆمۆن. لاپەڕە ١٦٩.
(٨)ئەو سەردەمەش کە ڕۆمانەکە باسی دەکات ١٩١٩ تا ١٩٢٣ یە.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥٥ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن…

خەریکی گەڕانی ڕۆمانێک بووم لە پیشانگایەکی کتێب، ئەوەندە خەلکی لێبوو کە نەم دەتوانی بەجوانی لەنێو ڕۆمانەکاندە بگەڕێم، لە کۆتایدا بڕیارمدا بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە بەیانی زوو بێم و بە هێمنی بە دوای ئەو کتێبە دڵخوازەی خۆم بگەڕێم، لەنێو خەلکدا هەناسەدانم تەنگ ببوو.
کەس هاوکاری کەس ناکات، یەکەو لەڕاست خۆیەوە قسەیەک دەکات، دەنگەگان زۆر بەرزە و گوێیەکان زیاتر دەبیستن، من زیاتر لە قسە گوێبیستی شاوەشەکەی نێو خەلکەکەبوو، شوێنێکم دۆزیەوە بۆ خۆڕزگارکردن لەم قەڵەبالغی ئەم خەلکە، هەنگاومدا بۆ شوێنە چۆڵەکە کاتێک تێپەڕبووم شانی چەپم خۆم لە کچێکی گەنجێکی تازە پێگەیشتوودا، کتێبەکانی لەدەست کەوتنە خوارەوە، هیچ کاردانەوەیەکی بەم ڕووداوە نەبوو بە لەسەر خۆی دەستیکرد بە کۆکردنەوە کتێبەکانی، منیش وەکو ڕێزێک خۆم چەماندەوە و کتێبەکانم لەگەڵی کۆکردەوە و دەم بەدەستی، وتم: ” ببورە ”
” نا ئاساییە بەڕێزم”
بەبزەیە جوانەکەی و ڕووەخۆشەکی لەبەرچاوان وونبوو، بەڕاستی کەسێکی تێگەیشتوو و لەسەر خۆ بوو.
لە پیشانگادا دەرچووم و گەڕامەوە بۆ ماڵ، بەیانی لەگەڵ زەنگی مۆبایلەکەم هەڵسام و بەپەلە خۆم ئامادەکرد بۆ ئەوە بەخێرایی بچم بۆ پێشانگا و تا خەڵک رووی تێنەکردووە من ڕۆمانەکە بدۆزمەوە و بیکڕم، کێشەکەی من ئەوە بوو نەمدەزانی ئاخۆ ئەم ڕۆمانە هی کام چاپخانەیە؟
کاتێک گەیشتم و بینیم کەسێکی زۆر کەمی لێیەو هێشتا دەمێکی ماوە خەلکەکە ڕووی تێبکەن، ئاهێکی دڵخۆشم کرد و دەستم بەگەڕانی ئەم کتێبەکرد، لەکاتی گەڕانم دا چەند ڕۆمانێکی باشم دەست کەوت و ئەوانیشم کڕێ و خستمە بن هەنگڵم و گەڕان بەردەوام بوو.
” بێزەحمەت کاکە، ئەمە بەچەندە و چەند بەرگی هەیە؟ ”
ئاوڕێکم دایەوە ئاخۆم ئەم دەنگە کێیە؟ ، بینیم هەمان ئەکچەیە کە دوێنی بەڕێکەوت شانم لە نێوخەلکەکەدا پێکێشا.
” ببورە دوێنێ نەمتوانی بەتەواوی داوای لێبوردن بکەم بۆ ڕوداوەکەی دوێنێ ”
” کێشە نییە، تۆش خوێنەری؟! ”
” بەڵێ، خوێنەرێکی جدی ”
” زۆر پێ خۆشحالبووم، چۆنە دووبارە هاتیتەوە بۆ پێشانگا؟ ”
” بەدوای ڕۆمانێک دەگەڕیم بەڵام بەرچاوم ناکەوێت ”
” ناوی چییە؟ لەوانەیە بتوانم هاوکارت بم، خۆم خوێنەری ڕۆمان و شعرم ”
من ناوەکەم پێدا و ئەو تۆزێک بەو ڕۆمانە پێکەنی و دواتر بە هێمنی وتی:
” ئەو ڕۆمانە چاپی نەماوە، مەگەر کەسێک پێشوو کریبێتی و پێتی بدات ”
” بەڕاستیتە، ئەوە شتێکی خراپە هاوڕێی خوێنەرم نییە ”
” کێشە نیە من پێتی دەدەم بەڵام بە دوو مەرج، یەکەم کە خوێنتەوە بۆمی بگەڕێنیەوە، دووەم بۆچی ئەم ڕۆمانەت هەڵبژاردووە؟ ”
” زۆر باشە، یەکەم تۆ لەگەڕاندنەوە شکت نەبێت، دووەم هاوڕێکی کۆنی خۆم پێشوو دایم باسی ئەو ڕۆمانەی بۆ دەکردم و دایم بەدەستەکانیەوە بوو، بەڵام بەداخەوە ئێستا لەژیان نەماوە. ”
ئیتر کتێبەکانی خۆم زوو پێدەدام کە ئەوەنەی دەست نەدەکەوتن، ببوین بە باشترین هاوڕێ، ئەو مامۆستای قوتابخانەیەکی بنەڕەتی بوو کە بە خۆبەخشی وانەی دەوتەوە، سەبارەت بە منیش من دەرچووی کۆلێژی ئادابم بەڵام کارەکەی من جیاواز لەوە کە لە خوێندن تەواوم کردووە، دوکانی کۆمپیوتەر و پرۆگرامینگم هەیە، ئیتر ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لەیەکترەوە نزیک دەبووین تا ئەکاتەی بەڵێنی هاوسەرگیریمان بەیەکدا، بەڵام نەمان توانی هاوسەرگیری بکەین، دوای ماوێک لە نەخۆشخانە دکۆرەکان وتیان ئەمە نەخۆشی درێژخایەنی گرتووە، لە کۆتا ڕۆژەکانی تەمەنیەتی.
منم ڕۆژانە سەرداینم دەکرد تا کۆتا ڕۆژ کە بانگی منی کرد و وتی:
” تکایە دەکرێت ئێمە بۆ چەند خولەکێک جێبهێڵن”
هەمووان ژورەکەیان جێهێشت، من لەسەر کورسی بەرامبەر قەلەوێرەکەیەوە دانیشتبووم و دەستم لە دەسیەکانی جیانەدەبوونەوە، بە هێمنی و لەسەرخۆی وتی:
” من سێ داواکاریم هەیە بۆتۆ دەبێت بەجێیان بگەیەنی، یەکەم بەلێن بدە کە هاوسەرگیری بکەی دووەم کتێبەکانم لای خۆت هەڵبگیت تا بتوانم لەگۆرەکەم ئازات بم، سێیەم بەڵێنم پێبدە کە لەدونیاکەی تردا ژیانێک دروست بکەین. ئێستاش بڕۆ و هیچکاتێک مەگەڕێەوە ”
لەنەخۆشخانە هاتمە دەرەوە و لە بن دیوارێک دانیشتم و سەرئێشەکەم وازی لێنەدەهێنام تا بەئاگاهاتمەوە بە دەنگی کچەکەم، کە هاواری دەکرد و دەی وت:
” باوکە هەڵسە درەنگە کەی دەمگینیتە قوتابخانە”
هاڵسام و سەیری کتێبەکانم کرد و وتم: ” بەڵێن بێت لە دونیاکەی تردا ژیانێک دروست دەکەین”

نوسینی: یوسف اسماعیل عەزیز

یەکەم بونه‌وه‌ر مێروولەیە بۆنی پەڵە دەکات
خۆی توند ده‌گرێ و باراناو له‌ شاری لا ده‌دا
لە ئاهەنگی چل ساڵه‌دا
چەندین گۆرانیبێژ بەشداربوون
یەکیان لەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا
مەستانە ئاواز و ته‌زووى بە بەردی تەزیویش دەدا
گۆرانی چاوه‌ڕوانی گۆرانیبێژه‌ گه‌رووی نه‌خه‌ڵه‌تێنێ
گورانیبێژێك ده‌نگ لێی یاخی بوو
باڵندەی چلئاواز بەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا هات
لەناو لەپی دوو هێلکەی چلخاڵی دانا
باڵی سووك لێكدا و چل جار له‌ هێلکەکانى خشاند
خۆر گەرم بێ دەترووکێن و پرچی نه‌رم دایاندەپۆشێ
دەبیەوە منداڵی دەست بە ترش و شيرينى به‌رات
مانگ کانی پڕ ڕووناكی چلپه‌ڕ و مه‌ودای ڕێ دەکا
ژیان درێژبێتەوە لە کۆمەڵە یادگارییەک زیاتر نابێ
دەفتەری خامۆشییت دەکرێتەوە و هێڵەکانی درێژنابنەوە
ئاگر فریوخواردووی به‌خته‌وه‌رییه‌
نازانێت بنووسێ فریشته‌ و خوداوه‌ند دیارنین
هەمووشمان لەناو
ئاوێنە و به‌ترس هه‌نگاونان دەمێنینەوە و داناگیرسێین
***
خوێ فرمێسكی ماسی و ده‌مه‌بۆڵه‌ی قرشە
ده‌توانین وێنه‌ی ده‌ریای چل ڕووبار به‌ كه‌ف بكێشین
خۆری له‌ژێر دارهه‌نار تێرخه‌وبوو
بە ئارامیی بەسەريدا تێناپەڕێ
گیای کەناریش بەرزن
باڵی ئارەقەکردووی باڵندەی
بەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا هاتوو دەشۆن
بۆ به‌ره‌و هێلکە ترووکانێکی تر
گۆرانیبێژی مەست ئامادەدەبێتەوە
پێی باڵندە نەرمە
لەناو لەپی منداڵی ساواش ڕاوەستێت ئازاری نادا
ڕوون و ڕه‌وان
پێروو و تەرازوو دەگەنەیەک و ده‌ستیان له‌سه‌ر ملی یه‌كتر گه‌رمده‌بێ
ئه‌وه‌ی ده‌یبینم نایشارمه‌وه‌
لایه‌كی زه‌وی چاو و ئارامی پڕ سه‌روه‌رییه‌
***
په‌ڕی چلباڵ و ئه‌نگوستیله‌‌ى چلنقێم
لە ماتى و مه‌لوولیم وردمەبنەوە
خودا ئاشقی كردم و پێناسه‌ی خۆی و ئه‌شقم پێنه‌كرا
دێو و دوژمنیشم لەزۆربوونن
دڵم خسته‌ هه‌وێنی ڕووناکی چلپه‌ڕی شیعر و به‌هاری بێده‌نگ
دروشمێکم بۆ دێو و دوژمن زۆربوون نەدۆزییەوە
ڕێگا ده‌ستی بۆ درێژكردم و ڕۆشتم
هونه‌ری ڕه‌وانبێژی و ڕوانین فێربووم
گوڵەمێلاقه‌ ڕۆخ ئاوم
ماڵم کەوتووەتە تاجى چلپه‌ڕی زەوی
ڕووناکی چلپه‌ڕ هۆی دۆزینه‌وه‌ی یه‌كه‌مین ئاوێنه‌ چییە
ڕوون و ڕه‌وان
بەهێمنی و بێدەنگیش ماومەتەوە و هه‌سته‌كانم له‌ ئاگرن
باڵندەی چلئاواز وەڵامی پێ بوو
ڕەگ لە گەڵا و گوڵ جوانترە
زەویش دەیشارێتەوە
ڕەگ سۆراخ ده‌كا و ناز به‌ به‌روبووم ده‌دا
وەک بیابان ناولەپی بەتاڵ نییە
***
ئادەم ئەگەر سێوەکەت تەواو نەخواردووە
شتێکی بدە من
نائومێدیی دەکوژم و هەستم تینی تێدەکەوێت
زەوی لە ڕەگ شاردنەوە ئاگاداردەکەمەوە
کفنی پرچ خاوان شێدار مەکە
ئەمڕۆ یەکەم زەنگم لێدا
چل شه‌و و ڕۆژ بەسەر مردووەوە نامێنمه‌وه‌
باخچەیەکم به‌ دیواری گۆڕستانه‌وه‌ هەیە
ئاسمانی چل پیرۆزەی به‌ ته‌نافی شۆڕكردووه‌ته‌وه‌
ڕوخساری جۆشمان دەدا و به‌ دوو ده‌ست
یادگاری و پیت و فه‌ڕی هه‌ڵگرتووین
هێز و هەستە نزیکەکانی بوون و ئارەزوو بەجێمان ناهێڵن
کەشتیمان دەخەنەوە ناو ئاو و ڕووناکی چلپه‌ڕی ڕاو
کاتژمێر بە دیواری کەشتی هەڵناواسرێ
دەستیشمان بە کلیل و قوفڵی دەرگاوه‌ نامێنێتەوە
***
چاوی بیرکردنەوە
بێ خوشک و برایە
بێ ئاگر و مۆمە
بێ ڕووبار و بەردەبازە
بێ نامە و نامه‌به‌ره‌
زەویش هێشتان داوادەکات مرۆڤی پرچ نه‌رم لەسەری لەدایکبن
چیرۆكی سه‌یر و نامۆ له‌باره‌ی مرۆڤ گێڕدراوه‌ته‌وه‌
په‌ڕی تاووس هه‌ڵده‌كێشێ و ده‌یكاته‌ گێسك
ماڵیشی پێ خاوێن ناكرێته‌وه‌
***
په‌یوه‌ندییه‌كی پڕ هه‌ست
نه‌وتی ناو چرا مرۆڤ ناسووتێنێ
ده‌بێته‌ ڕووناكی چلپه‌ڕ
داری سووتاو خۆڵەمێشەکەی
ناوی کەسوکار و منداڵەکانی دەژمێرێ و ستێ و به‌رده‌ستێین
ڕەگ
لك
په‌لك
ئەو بیرکردنەوانەی تێپەڕین
لە شەو و ڕۆژێکدا کات کۆتایی دێت
شوێن بەرزدەبێتەوە
ناتوانین تەماشای بکەین
ڕێگا چۆن له‌دایكده‌بێ
***
له‌ ڕووناكی چلپه‌ڕ هاتوو
خوداوه‌ندێكی چلپه‌راسووه‌ له ده‌ستنووسی گه‌نمدا
ڕوخسارمان بۆ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌
ڕوخسار مه‌ودای ڕێگا نزیك و ڕووناك ده‌كاته‌وه‌
به‌هار مووچڕكی دڵنیایی له‌ جه‌سته‌ی زه‌وی ده‌گێڕێ
زه‌وی چاوی به ‌گریان سوورهه‌ڵنه‌گه‌ڕاوه‌ و خه‌واڵووش نییه‌
مریه‌م به‌سه‌ر له‌دایكبوونی عیساوه‌ مرد
گولله‌ له‌ ناوچه‌وان ده‌رناچێ و ڕوون و ڕه‌وان
سووڕی خوێن پاراو ده‌كات
گۆرانیبێژێك له‌ ناوچه‌وان نێژراوه‌
زه‌وی بووه‌ته‌ ئاواز و گۆرانی و بۆنیخۆشی دره‌ختی زگپڕ

gتشرینی یه‌كه‌می 2022 هه‌ولێر

وەرگێڕانی بۆ کوردی کاوە عومەر

مانگرتنە سەرتاسەرییەکان کە لە ٢٤ی ئەم مانگەوە دەستی پێکرد، جارێکی دیکە فراوانی بێ وێنەی هێڵی شۆڕشگێڕی بۆ ژیانی ئازادی و یەکگرتوویی ژنان و پشتیوانیی کەرت و چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگای لەم بزووتنەوە مەزنەدا نیشان دا. ئێستا نەک هەر خوێندکاران لە دەیان زانکۆ مانیان گرتووە، بەڵکو لە چوار ڕۆژی ڕابردوودا، بازرگانان و دوکاندارەکان لە زیاتر لە ٥٠ شاری سەرتاسەری ئێران، کرێکارانی ئاسن توانەوەی ئیسفەهان، کرێکارانی ستی سەنتەری شاری ئەسفەهان، کرێکارانی کۆمپانیای کروز، کرێکارانی تایەی ئێران، و هەندێک لە ناوەندە کرێکارییەکانی دیکەش مانیان گرتووە. هەروەها شورای هاوئاهەنگی سەندیکای کرێکاری مامۆستایان ڕایگەیاندووەکە، مامۆستایان ، وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر کوشتنی منداڵان بۆ ماوەی سێ ڕۆژ مان دەگرن.
ئەم مانگرتنانە لە چوارچێوەی خۆپێشاندان و ڕاپەڕینە بەربڵاوەکانی تری ئەمڕۆی شارەکانەدایە کە بەهەمان شێوە تەشەنەی کردووە بەرەو گوندەکانیش، کۆبوونەوەی ناڕەزایی پزیشکان و پارێزەران، لێدوان و کلیپی دژە حکوومەتی سینەماکاران و وەرزشکاران و هونەرمەندان و خۆپیشاندانی سەدان هەزار ئێرانی و… غەیرە ئێرانی لە شارە جیاوازەکان.لە وڵاتانی جیهان ڕوودەدات. کۆمەڵگای ئێران بە یەکگرتوویی هەڵکشاوە و خەڵکی شەریفی جیهانیشی لەگەڵ خۆی هێناوە.
بەم شێوەیە شۆڕشی ئێستای ئێران، زیاتر لە هەر ئەزموونێکی تر، سروشتی گشتگیر و هەمەلایەنەی شۆڕشەکان پیشان دەدات. جارێکی تریش بە شێوەیەکی حاشا هەڵنەگر دیارە کە هەموو شۆڕشێک دیاردەیەکی گشتگیرە، بزووتنەوەیەک کە جەماوەری خەڵک واتە ٩٩٪ دەهێنێتە سەر شەقامەکان. سروشتی گشتگیر و هەمەلایەنەی شۆڕشەکان لەسەر بنەمای خواستی هاوبەش بۆ گۆڕینی حکومەت و ئەوسیستەمەی کەهەیە. لە شۆڕشی ئێستادا دروشمی ژن ژیان ئازادی بەرجەستەکردنی خواستی هاوبەشە بۆ ڕزگاربوون لە شەڕی کۆماری ئیسلامیی. ئازادی لە حوکمڕانی حکومەتێکی دژە ژن و دژە ژیان و دژە ئازادی!
خەڵکی سەربەرزی ئێران بە وریاییەوە پارێزگاری لە یەکگرتوویی هەمەلایەنە و یەکگرتوویی ڕیزەکانی شۆڕش دەکەن. “لە زاهیدانەوە تا تاران خوێناویە، هەموو ئێران”، سنە زاهیدان چاو و ڕووناکی ئێران” و “یاشاسین کوردستان، بژی ئازەربایجان”، هەروەها “سنە زاهیدان، پەیوەندیتان پیرۆزە”. بەبێ لەبەرچاوگرتنی شوناسی نەتەوەیی ومیللی و ئاینیان.
ئه م جه ختکردنه له سەر یەکگرتوویی و هاوپشتی گشتی به ڕامبه ڕ کۆماری ئیسلامی له پێشکه وتن و سه ڕکه وتنی شۆڕشدا ڕۆڵی سه ڕه کی ده گێڕێت. ئەم تەبایی و یەکڕیزییە پڕ سۆز و پڕ لە سۆزە، ئێستا لە شەقام و لەسەر ئاستی مەیدان بەدیهاتووە. دەکرێ بڵێین یەکڕیزی و تەبایی خەڵکیش وەک شێوازە داهێنەر و کاریگەرەکانی خەباتە کەیانە لە شۆڕشی ئێستادا، لە لابردنی حیجاب و سوڕانەوەی حیجابەوە تا تێکەڵکردنی خۆخزمەتکردن لە زانکۆکان و وتنەوەی دروشم لە ماڵەکانەوە شەوانە و بەردبارانکردن ، گوڵدان و ئاسن و کورسی.سەرۆک و بەکرێگیراوانی حکومەت، لە پەنجەرە و باڵکۆنەوە، تا دەگاتە عەمامە لێکردنەوە، داتای خۆبەخۆی شۆڕشن. ئەمە دەرکەوتەی هاوپشتی شکۆمەندی شەقامە بەرامبەر بە حکومەتێکی “دژە ژن و دژە ژیان و دژە ئازادی”!
ئێمە دەتوانین سیمای گشتی شۆڕش لە دەرەوەی وڵات ببینین. خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی جەماوەری لە وڵات و شارە جیاجیاکانی جیهان، لە کۆبوونەوەی ٨٠ هەزار کەس لە بەرلین تا خۆپیشاندانی دەیان هەزار کەس لە ڕۆژانی شەممە لە سەدان شار و دەیان وڵات، گشتگیریی شۆڕشی ئێستا لەسەر ئاستی جیهانی نیشان دەدات .
چەپ و یەکڕیزی ڕیزەکانی شۆڕش
لەسەر ئاستی گشتی هەموو شۆڕشێک سیمایەکی نەرێنی هەیە، دژی نەزمی هەبوو و بۆ تێکشکاندنی هەنگاوی ناوە و ئەم ئامانجە هاوبەشە پێکەوەلکێنەری ناوەکی ڕیزەکانی خەڵکە. بۆیە هەر پلەیەک دانانی ئامانج و بەرنامەی ئیجابی لە لایەن حیزبەکانەوە، چ ڕاست و چ چەپ، لە دڵی شۆڕش و لە مەیدانی خەباتی شەقام و جەماوەری بۆ ڕووخاندنی حکومەت، هەنگاوێکە بە پێچەوانەی ڕێڕەوی بابەتیی لە شۆڕش و سیما نەرێنی و گشتگیرەکەی و تەنیا دەتوانرێت بەپەراوێزکەوتووتنی ئەو هیزە کۆتایی بێت.
لە دڵی شۆڕشی ئێستادا، هەر هێزێکی سیاسی، بە حیزب و ڕێکخراو یان تاک و کەسایەتی چالاکەوە، تەنیا بە ڕووبەڕووبوونەوەی تەواوی بارودۆخی هەنووکەیی بە ڕادیکالیزمی خۆی و ڕەخنەگرتنی ڕیشەیی و قووڵ لە سیستەم و حکوومەتی کۆماری ئیسلامی، دەتوانێت کاریگەری و ئیعتبار بەدەست بهێنێت .بۆ بەدەستهێنان پێوەر بۆ پاڵنانی بەرەو پێشەوە لە ناخی شۆڕشێکدا و بەدەستهێنانی متمانەی جەماوەری شۆڕشگێڕ، ڕەخنە و نکۆڵیکردنە لە سیستەم و حکومەتی هەنووکە و هەرچەند ئەم ڕەخنە و نکۆڵییە ڕادیکاڵتر و هەمەلایەنەتر بێت، ئیرادەی شۆڕش هەمەلایەنەتر و بەهێزتر دەبێت.
ڕەخنەگرتن و لەقاودانی هەر هێزێکی ئۆپۆزسیۆن کە لە ڕاستیدا سیاسەتەکانی دابەشکەر و سازشکارانە و بە ئاراستەی بەهێزکردنی حکومەتدا بێت، بەشێکە لەم ڕەخنە و نکۆڵیکردنە قووڵەی حکومەت. لە دڵی شۆڕشدا پێویستە هێزە سیاسییەکان بە ڕۆڵ و کاریگەرییان لە پێوەندی لەگەڵ شۆڕشدا مەحەک و پێوانە بکرێن. لێرەدا بە تایبەتی دەبێ بۆ هاوڕێیانم لە بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستیدا، جەخت لەوە بکەمەوە کە لەقاودان و سنووردارکردن لەگەڵ هێزەکانی دیکەی دژ بە حکومەت، لەبەر ئەوەی کە ئەوان کۆمۆنیست نین یان مێژووی خەباتکردنیان نەبووە و تازە هاتوونەتە مەیدان، دەرئەنجامێکی جگە لە گۆشەگیری و پەراوێزکەوتنی ئەوان خۆیانی نابێت. ڕادیکالیزمی ئێمە لە ڕەخنەی بنەڕەتیترمان لە کۆماری ئیسلامی، لە ڕەخنەی سۆسیالیستیانە لە هەموو هەڵاواردن و ئازار و نادادپەروەرییەکان، لە لێکدانەوەی بنەڕەتیتر، ئینسانیانەتر و شەفافترمان بۆ ژن ،ژیان، ئازادی و ڕووبەڕووبوونەوەمان لەگەڵ هەر هێزێک کە بیەوێت ئاستەنگ لەسەر ڕێگای شۆڕش دروستبکەن. ئەمڕۆ هێزی شۆڕش زۆر کەسایەتی وەرزشی و سینەما و کەسایەتییە ناودارەکانی ناوەوە و دەرەوەی ئێران هێناوەتە پیشەوە و تەنانەت حکومەت و حیزبە حکومییەکانی وڵاتانی جیاجیا پاڵ دەنێن بۆ ئەوەی خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور بخەنەوە و پاڵپشتی شۆڕشی ئێران بکەن. سنووردارکردن و ” لەقاودان”یان شۆڕش بەهێزتر ناکات، بەڵکو لاوازی دەکات و لە ڕاستیدا بە قازانجی کۆماری ئیسلامی کۆتایی دێت.
هەندێک لە دۆستانی چەپ پێیان وایە دژایەتی کۆماری ئیسلامی بە ڕادەی پێویست چینایەتی و ڕادیکاڵ نییە. و هەر بەم هۆیەشەوە سنوورەکان لەگەڵ نەیارانی دیکەی کۆماری ئیسلامی ئاشکرا دەکەن و دیاری دەکەن، بەجۆرێک کە پێیان وایە خەباتیان ڕەگداکوتاو و قووڵتر کردووەتەوە. بەڵام ئەمە قووڵبوونەوەی خەبات نییە، ئاستەنگکردنی خەباتە. کۆکردنەوەی هەموو هێزەکان بۆ لابردنی سیاسی چینی دەسەڵاتدار کە لە شۆڕشی ئێستادا بە مانای ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامییە، ڕەگداکوتاوترین و قووڵترین شێوەی خەباتی چینایەتییە.
کۆمۆنیستیک لە دڵی ئەم خەباتەدا، لەبری ئەوەی سەرنجی لەسەر ئەوە بێت کە کۆماری ئیسلامی بڕوخێنێت خەریکی سنووردانان و “لەقاودان” بێت لەگەڵ هەر غەیرە کۆمۆنیستێک کە پشتیوانی شۆڕشی ئێران بکات، نە تێگەیشتنێکی ڕوون و دروستی لە سیاسەت و خەباتی سیاسی هەیە ، نە لە شۆڕش و خەباتی چینایەتی تێگەشتووە.

پەیوەندی نێوان هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا

جەختکردنەوەمان لەسەر سەرەکی بوونی خەبات دژ بە کۆماری ئیسلامی بێ بەرپرسیارێتی ناهێڵێتەوە بەرامبەر بە هێزەکانی دیکەی ئۆپۆزسیۆن، بەڵکو پێوەرێکی دروستمان پێدەبەخشێت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هێزەکانی دیکە.
ئەوەندەی پەیوەندی بە کۆمۆنیستەکان و بە تایبەتی حزبی ئێمەوە هەیە، پێوەرمان بۆ هێزە سیاسییەکانی دیکە پەیوەندییان نییە لەگەڵ حزبەکەمان یان لەگەڵ کۆمۆنیستەکان بە گشتی، بەڵکو لەسەر بنەمای پەیوەندییان لەگەڵ خەڵکدایە. وە لە هەلومەرجی ئەمڕۆدا ئەم پەیوەندییە لەگەڵ خەڵک پێش هەموو شتێک لە ڕوانگەیان بۆ پێشهاتە شۆڕشگێڕییەکان دەردەکەوێت. ئێمە بە ئەرکی خۆمانی دەزانین ڕەخنەگرتن و ئلەقاودانی هەر سیاسەت و هەڵوێست و ئەدای هەر هێزێکی ئۆپۆزسیۆن کە ئامانجی لاوازکردنی شۆڕش بێت. لە قۆناغەکانی پێشوودا ڕەخنەگرتن لە سیاسەت و سیناریۆکانی ڕژێمی چێنجی(واتە گۆڕنی ڕژێمەکان لەسەرەوەو بەپشتیوانی ئەمریکاو ڕۆژئاوا.وەرگێڕ) و ڕیفراندۆم و سازشکردن لەگەڵ بزووتنەوەی سەوز و وەنەوشەیی و هتد، لەلایەن هێزە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە ڕەخنەیان لێگیرا و ئەمڕۆش هەوڵی دەرزی لێدانی پیرۆزی نەتەوەیی و میللی نیشتیمانی شاهەنشای بۆ ناو بزووتنەوەکانی شەقام، ڕەفتاری فالانژی هەندێک لەو هێزانە لە خۆپیشاندانەکانی دەرەوەی وڵات، سەپاندنی خۆیان بەسەر کۆبوونەوەکان و هەوڵەکانیان بۆ ڕفاندنی خۆپیشاندانەکان جێگای ڕەخنەی ئێمەیە. بە بۆچوونی ئێمە خودی هاتنە مەیدانی شۆڕش بە دروشمی ئیناسی و جیهانداگری ژن ،ژیان،ئازادی ، ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆنی پەراوێز خستووە. وە ئەم هەوڵانەی کە لە هەندێک هێزی ڕاستڕەوەوە دەیبینین، لەم ڕاستییەوە سەرچاوە دەگرن.
خاڵێکی دیکە سەبارەت بە پەیوەندیی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لەگەڵ یەکتردا، وەهمی هاوپەیمانی و یەکگرتوویی حزبییە. بەشێک لە چین و توێژەکانی خەڵک و تەنانەت بەشێک لە هەڵسوڕاوانیش یەکگرتوویی حیزبەکان بە هۆکاری یەکگرتنی ڕیزەکانی خەڵک دەزانن. ئەمە بیرۆکەیەکی دروست نییە. وەک ڕوون کراوەتەوە، هاودەنگی و یەکڕیزیی خەڵک لە شۆڕشی ئێستادا لە دەوری ئامانجی ڕادیکاڵ و ڕەخنەی قووڵ و گشتی و ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە دەسەڵات و سیستەمی هەنوکەیی پێکهاتووە. بە واتایەکی تر کلیلی یەکگرتنی خەڵک کۆکردنەوەی هەموو هێزە سیاسییەکانی ئۆپۆزۆسیۆنی کۆماری ئیسلامی نییە، بەڵکو قووڵی و هەمەلایەنەی ئەم دژایەتییە. دژایەتیکردنی کۆماری ئیسلامی بەهۆی دژە عەرەبی، بەهۆی ئەفسوس بۆ سەردەمانی ڕابردوو، جەختکردنەوە لەسەر بەها نەتەوەیی-نیشتمانپەروەرییەکان و ناسیۆنالیزمی فارس و کوروشی گەورە، ڕەخنەگرتن لە ئیسلام وەک ئایینێکی عەرەبی یان ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە “شێواندنی” ئیسلام لەلایەن حکومەت و هتد تەنها فاکتەری هاودەنگی نییە.وە یەکڕیزی ڕیزەکانی شۆڕش هۆکاری دابەشبوون نییە. هەر جۆرە هاوپەیمانی و یەکگرتنێک لە نێوان هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لە دەوری ئەم جۆرە سیاسەت و بەهایانە، بە کردەیی بە مانای ڕووبەڕووبوونەوەی شۆڕش و ئاوکردنە بەئاشی ڕژیمدا.
ئێمە جەخت لەسەر یەکڕیزی و یەکگرتوویی جەماوەری خەڵک لە شەڕی دژ بە ڕژێم دەکەینەوە و ئەمەش تەنیا بەندە بە ڕەخنە و ناڕەزایەتییەکی ئینسانیانەتر، گشتگیرتر و ڕادیکاڵتر و ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە سیستەم و نیزامی کۆماری ئیسلامی.

بیرۆکەی پۆستمۆدێرنیستی یەکگرتوویی خەڵک

بیرۆکەیەکی دیکەی یەکگرتوویی خەڵک هەیە کە بە تایبەتی لەلایەن هێزە نەتەوەیی و نەژادیەکانەوە وروژێنراوە. بیرۆکەیەک کە لەسەر بنەمای تێڕوانینی پۆستمۆدێرنیستی کۆمەڵگاکان دامەزراوە. ئەم بۆچوونە سەرەتا کۆمەڵگاکان بەسەر گروپە نەتەوەیی و میللی ونەژادیە جیاوازەکاندا دابەش دەکات و دواتر هەوڵ دەدات بە نوسخەیەکی وەک فیدراڵیزم کۆیان بکاتەوە. ئەم وێنەیە ١٨٠ پلە پێچەوانەی مەدەنیەت و بناغەکانی کۆمەڵگە مەدەنییەکانە. کۆمەڵگای مەدەنی لە بنەڕەتدا بە چەمک ومەقولەی مافی هاووڵاتی و هاووڵاتیبوون لە کۆمەڵگە خێڵەکییەکانی سەدەی ناوەڕاست دابڕاوە. لە ناوەندی شۆڕشی ئێستادا جێگرتنەوەی سیستەمی سەردەمی کۆنی کۆماری ئیسلامی بە سیستەمێکی مۆدێرن و مەدەنی و شارستانی سەدەی بیست و یەکی هەیە.
شۆڕشی ژن ،ژیان، ئازادی دەیەوێت ژن بە هەر شوناسێکی نەتەوەیی و ئایینی و نەژادی ئازاد بێت کە بۆ خۆی هەڵیگرتووە یان بەپەسەند دانراوە و وەک هاووڵاتییەکی سەربەخۆ و خاوەن مافی یەکسان بناسرێت، دەوێت ژیانی هەموو هاووڵاتیانی لەگەڵ بژێو و کەرامەتی ئینسانیداپێکەوە بێت، وە دەیەوێت هەموو مرۆڤەکان ئازاد بن کە هەر ئایینێکیان هەبێت یان هیچ ئایینێکیان نەبێت، هەر زمانێک بیانەوێت قسە بکەن، هەر جلوبەرگێک کە بیانەوێت لەبەر بکەن و هتد و هتد. کۆماری ئیسلامی خۆی ڕوخساری دابەشکردنی خەڵک بوو بەسەر ئاین جیاوازو نەتەوەی جیاوازو خێڵی جیاوازو پاسەوانی جۆرەها هەڵاواردنی ئاینی و نەتەوەیی و میللی و ڕەگەزیە. ئەڵتەرناتیڤ، دانپێدانان بەو دابەشبوونانە بە داوای مافی تایبەت نییە، بەڵکو دەستەبەرکردنی مافی هاووڵاتیبوونی هەموو دانیشتووانی جوگرافیای سیاسی ئێرانە. شۆڕشی ئێستا نەک تەنها بۆ حکومەتە ئایینییەکان، بەڵکو بۆ هەموو تێڕوانینە نامرۆڤانە و پۆست مۆدێرنیستەکان بۆ کۆمەڵگا و حوکمڕانی و یاساکان دەبێتە خاڵی کۆتایی
یەکڕیزی بە دوورکەوتنەوە لە حیزبەکان بەدی نایەت
تێڕوانینێکی تری هەڵە بۆ یەکڕیزیی خەڵک ئەوەیە کە وەک ئەوەی ناسنامەی حزبی هەڵسوڕاوان یان بەشداریکردن لە خۆپیشاندان و کەمپینەکان بە ناو و وێنەی حزبەوە دەبێتە هۆی دووبەرەکی! ئه م دیارده یه له ئێستادا له ده ڕه وه ی وڵاتدا دیاره که ئاماده بوونی ئاشکرای حزبه کان لەتوانادایه ، به ڵام ده توانێت به کردنه وه ی پانتایی سیاسی له ناوخۆی وڵاتیشدا تەشەنەبکات .
ئەم تێڕوانینە ڕەگ و ڕیشەی لە جۆرێک لە دواکەوتوویی جیهانی سێهەم لە کۆمەڵگە دیکتاتۆرییەکاندا هەیە کە خەڵک ئەزموونی حزبایەتی و چالاکی حزبییان نییە. لەم کۆمەڵگایانەدا بێ لایەن بوون و “من سەر بە هیچ حیزبێک نیم” جۆرێکە لە فەزیلەت. ئەم ڕەوتە دەبێت بەرپەرچ بدرێتەوە. لێرەشدا پێویستە جەخت لەوە بکرێتەوە کە یەکگرتوویی و یەکڕیزیی ڕیزەکانی شۆڕش لە ئەنجامی نەبوونی حیزبایەتی هەڵسوڕاوانییەوە نییە، بەڵکو لە سیاسەت و ئامانجی حیزبە چالاکەکانی شۆڕشەوەیە. پێویستە ڕێگە بدرێت کۆمەڵگا بە ڕوونی و شەفاف سیاسەت و ئەدای حزبەکان ببینێت و هەڵیبژێرێت. ئەم ئاشکرابوونە لە کەشوهەوای سیاسی ئێراندا بە وردی لەبەر ئەوەی دیکتاتۆری حوکمڕانی بووە، قبوڵ ناکرێت. کۆمەڵگای ناحیزبی و ناڕەزایەتی ناحزبی و مانگرتن و شۆڕش ئاڵۆزییەکانی دیکتاتۆریەتەکانن و دەبێ بگوترێ کە یەکێکە لە سوودەکانی دیکتاتۆری بۆ چینە دەسەڵاتدارەکان. لە کۆمەڵگای ئێراندا، لە ناوچەیەکی وەک کوردستان کە مێژوویەکی دوور و درێژی خەبات و ناڕەزایەتی بە هۆی هۆکاری مێژووییەوە هەیە، حیزب و حیزبایەتیش باو و قبوڵکراوە. وە خاڵێکی بەهێزی ناڕەزایەتییەکانی کوردستان، وەک نموونەی مانگرتنی سەرتاسەری کە لە سەرەتای شۆڕشی ئێستاوە بە بانگەوازی حیزبەکان لە زۆرێک لە شارەکانی کوردستان پێک هاتوون، حزبایەتی کۆمەڵگایە. ئەمە لە پارێزگاکانی دیکەی ئێراندا نییە و ئەمەش لاوازییەکە کە دەبێت مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.
بەڵام ئەگەر هاوسەنگی هێز لەناوخۆی وڵاتدا هێشتا ڕێگە بە چالاکی گشتیی حیزب نەدات، لەدەرەوە هیچ بەربەستێکی لەو شێوەیە نییە. بە تایبەت لە هەلومەرجی دوو مانگی ڕابردوودا کە خۆپیشاندانی بەرفراوان لە شارە جیاجیاکان لەژێر کاریگەری شۆڕشی ئێران بەڕێوەچووە، پێویستە حیزبەکان بە ناو و داب و نەریتی خۆیانەوە دەرکەون. ڕوونە کە باسەکە لەسەر حزب و هێزەکانە کە بەدوای ڕووخاندندا دەگەڕێن. لەم حاڵەتەدا نەریتی خۆپیشاندان و گردبوونەوە لە وڵاتانی ڕۆژئاوا نموونەیەکی باش دەخەنە ڕوو. ئەگەر لە یەکی ئایارو هەشتی مارس یان خۆپیشاندان و ڕێپێوان بە هەر هۆکارێکی تر، حیزبەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا بە ناو و ئاڵای خۆیانەوە بەشداری بکەن و لە تریبونەکان بە ناسنامەی حزبی خۆیان وتار بدەن، لە خۆپیشاندانەکانی پەیوەست بە شۆڕشی ئێران ، ئەوانیش دەبێ ئەو هەمان پێوەرەکانی پەیڕەو کردبێت.
ئەوەندەی پەیوەندی بە حزبی ئێمەوە هەیە، لە هەر کوێیەک بانگهێشتکەر بووین، ڕامانگەیاندووە کە هەموو لایەنەکان بە ناو و وێنەی خۆیانەوە دەتوانن بەشداری بکەن و لە سەکۆی ئازاددەوە قسە بکەن و قسەکانیان بخەنە بەر گوێی خەڵک. تەنانەت لەو شوێنانەی کە تەنیا لە نێو بەشداربووان بووین، بە ناسنامەی حیزبی و لافیتە و پلاکاردی خۆمانەوە خۆمان نیشان داوە. بێگومان ئەمە بەو مانایە نییە کە ئێمە مەیدان بدەین بە هێزەکانی وەک فالانژیە شاهانەییەکان کە ئەرکی خۆیان سەپاندن و ڕفاندنی خۆپیشاندانەکانە. یان ئەو جۆرە هێزانە دەبێت لەلایەن پاسەوانی خۆپیشاندان و پشتبەستن بە یاساکانی هەر وڵاتێک مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. بەڵام هەر حزب و هێزێکی سیاسی کە نەزم و ئامانجەکەی بە خۆپیشاندان ڕابگەیەندرێت، بۆ نموونە لە بارودۆخی ئێستادا، بۆ پشتیوانی لە شۆڕشی خەڵک لە ئێران و گەیاندنی هاواری خەڵکی ئێران بە گوێی جیهان، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە سیاسەتەکانی چەندە باش لەلایەن بانگهێشتکارانەوە قبوڵکراون، یان نا مافی ئەوەی هەیە بە ناسنامەی حزبەکەی خۆی بەشداری خۆپیشاندان و گردبوونەوەکان بکات.
پابەندبوون بەم پێوەرانە لە دەرەوەی وڵات بە تایبەتی گرنگە بەو مانایەی کە سبەی لەگەڵ گۆڕانی هاوسەنگی هێز لە ناوخۆی وڵاتدا ڕووبەڕووی هەمان بارودۆخ دەبینەوە. ئێستاش بەو پێیەی دەرەوەی وڵات و ناوخۆی وڵات لە ڕێگەی تەلەفزیۆنی مانگی دەستکرد و سۆشیال میدیاوە بەیەکەوە گرێدراون، ڕەچاوکردنی پێوەرە مۆدێرن و دێموکراتیکەکان لە بەڕێوەچوونی هەڵمەتەکاندا کاریگەریی ئەرێنی ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر بەدەستهێنانی متمانەی خەڵکی ئێران بە حیزب و هێزە سیاسییەکان.
سەرابى “یەکێتی” لە دەوری ڕابردوو!
هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئاڵای سێڕەنگ نوێنەرایەتی هەموو ئێرانییەکان دەکات. بەڵام وابەستەبوونیان بە ئاڵا بە هۆی یەکڕیزییەوە نییە، بەڵکو بەهۆی خەونی گەڕانەوەیانە بۆ ڕابردوو. ئەو ئاڵایەی کە لۆگۆی شێرۆ خورشیدی لەسەرە، کە لە بنەڕەتدا لەلایەن هێزە شاهانەییەکانەوە ئامادەکراوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان لە نێوان ئێرانییەکاندا دابەشکراوە، نە هێمای ئێرانە و نە یەکگرتوویی گەلی ئێرانە، بە پێچەوانەی ئەو پڕوپاگەندەیانەی لەسەری دەکرێت. بەڵکو نیشانەی ڕژیمی ڕوخاوە. ئەم ئاڵایە لۆگۆی سیاسی ئەو هێزانەیە کە دەیانەوێت سیستەمی ڕابردوو زیندوو بکەنەوە و بەم مانایەش بە مانای وردی وشەکە دواکەوتوانە یان کۆنەپەرستانەیە. بەڵام مەرج نییە ئەوەی ئاڵای دەست بکەوێت، لایەنگری دەسەڵاتی پاشایەتی بێت و نایەوێت بگەڕێتەوە بۆ ڕابردوو. زۆربەی خەڵک ئاڵای سێڕەنگ بە هێمای ئێران دەزانن نەک حکومەتی ئێستا یان ڕابردووی ئێران. بە هەڵکردنی ئاڵا، دەیانەوێت بڵێن ئێمە ئێرانین و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش، هەموو جۆرە ئاڵایەکی سێ ڕەنگیان دەست دەکەوێت، بە دروشمی ژن ،ژیان، ئازادی، بەبێ هیچ نیشانە و لۆگۆیەک یان تەنها بە خۆرێک لە… ناوەڕاست.
پاشایەتیخوازەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئاڵاکەیان هێمای یەکگرتوویی خەڵکە، بەڵام واقیعەکە تەواو پێچەوانەیە. ئاڵای شێر و خۆر، چ بە هۆی نوێنەرایەتیکردنی ئەو سیستمە شاهانەییەی کە کۆمەڵگای ئێرانی بۆ یەکجارەکی و بۆ هەمیشە لەگەڵیدا نیشتەجێ بووە، چ وەک هێمای گەورەیی ناسیونالیزمی فارسی، هۆکارێکە بۆ دابەشبوون لە نێوان خەڵکدا و نیشانە نییە لە یەکگرتوویی و یەکدەنگی. ئاڵای سێ ڕەنگەکە، بەتایبەتی بە لۆگۆی شێر و خۆر، ئاڵای میللی – نیشتیمانی – نەتەوەیی ، کورد، تورک، بەلووچ و هتد دەهێنێتە مەیدانەکە و دیسانەوە، کۆمەڵگەی مۆزایکی “فرەگەل ” ی ئێران، ئەمجارەیان لە شێوەی شەڕی ئاڵای ڕەنگاوڕەنگ، دژی مەدەنیەت و کۆمەڵگەی مەدەنیدا دەوستێتەوە.
بەڵام بەدەر لەم مانای نەتەوەیی – نیشتمانیە ئاڵا، ناتوانین بەڵێن بە خەڵکی ئێران، بەتایبەتی گەنجان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو کە لە پێشەنگی شۆڕشدان، بەڵێنی ڕابردوویان وەک داهاتووبدەیتێ! ئەمە چیتر باسی یەکگرتن و دابەشبوون نییە، بەڵکو باسی ڕاکێشانی کۆمەڵگایە بۆ قۆناغی پێش کۆماری ئیسلامی. کۆماری ئیسلامی پێشەنگی لە هەمووان دزیوە لە کوشتن و تاوانەکان کە شاهانەییەکان لەسەر پەشیمانی بۆ ڕابردوو حسابیان بۆ کردووە. بەڵام ئەم حساباتە خەلیل ئومێدێکیخۆڕایی و بێ بنەمایە. دڕندەیی و دواکەوتوویی کۆماری ئیسلامی شۆڕشێکی مۆدێرن و ئینسانیانەی لەدژی خۆی و پێشکەوتنێک کە خەریکە چەقۆ لە ئاسمان دەدات، کۆکردۆتەوە. شۆڕشێک کە نەک هەر ڕەزامەندی بە ڕابردوو نادات، بەڵکو دەیەوێت بگاتە دوا سنوورەکانی شارستانییەت و مرۆڤایەتی و دەستکەوتە زانستی و کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان و ناسیۆنالیزم و پۆستمۆدێرنیزم و هەموو پیرۆزی و تابووە نەتەوەیی-ئاینییەکان فڕێبدات و جیهان بەرەو پێشەوە ببات لەگەڵیدا. خۆشەویستی بۆ ئاڵا لە عەقڵیەتی ساڵانی هەشتاکان و شۆڕشی ژن ژیان ئازادی ئەواندا جێگایەکی نییە.
ئەوەندەی پەیوەندی بە ئاڵای وڵاتانەوە هەیە، نەک لۆگۆ و سیمبولی سیاسی حزبەکان، ئاڵای هەر وڵاتێک لە حکومەتەکەی جیا نییە. هەروەها ئاڵای ئێران ئاڵای کۆماری ئیسلامییە کە لە سەردەمی شۆڕشی ئێستادا لەلایەن خەڵکەوە لە شەقامەکانی ئێراندا ئاگری تێبەردراوە. ئەگەر ناڕەزایەتییەکانی دەرەوەی وڵات دەیانەوێت هاوئاهەنگ بن لەگەڵ ناڕەزایەتییەکانی خەڵکی ئێران، پێویستە ئاڵای سێڕەنگی کۆماری ئیسلامی بسوتێنن.
هەر هێزێک مافی ئەوەی هەیە بە هەر ئاڵایەکەوە بێتە سەر شەقام، بەڵام بە بۆچوونی ئێمە ئاڵا هیچ بایەخێکی مێژوویی و نەتەوەیی- نیشتمانپەروەری و ناسیۆنالیستی نییە، بەڵکو تەنیا نیشانەی جوگرافیایەکی دیاریکراوە کە نوێنەرایەتی وڵاتێکی دیاریکراو دەکات لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان یان لە پێشبڕکێ و پێشانگە وەرزشییەکاندا. ئەگەر کەسێک بەڕاستی بیر لە یەکخستنی خەڵک دەکاتەوە، پێویستە هەر پەیوەندییەک لەگەڵ ئەو ئاڵا سێڕەنگەی کە لە ڕابردوودا لە هەر وەشانێکدا هەیبوو، وەلا بنێت و ئاڵای داهاتوو، ئاڵای شۆڕش، ئاڵای ژن ژیان ئازادی هەڵبکات.
ئەنجام
شۆڕش بزووتنەوەیەکی گشتگیر و نەرێنییە. یەکگرتوویی جەماوەری خەڵک و پتەوکردن و فراوانکردنی ڕیزەکانی شۆڕش نەبە هاوپەیمانی حیزب و هێزەکان و نە بە ئاڵا و هێمای نەتەوەیی ـ نیشتمانی دیکە بەدی نایەت. دوورکەوتنەوە لە حیزبایەتیش ڕەوتێکی دواکەوتوویی و دەرئەنجامی دیکتاتۆریەتە و بنەمای یەکڕیزیی خەڵک نییە.
هاوپشتی و یەکگرتوویی و یەکێتی ڕیزەکانی شۆڕش پەیوەستە بە بەرزکردنەوەی ڕادیکاڵترین و مرۆڤدۆستانەترین و هەمەلایەنەترین ڕەخنە لە تەواوی ئەوسیستەمەی کە هەیە . بە تایبەتیش ئەرکی هێزە چەپ و کۆمۆنیستەکانە کە هەموو هێزی خۆیان لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەی وەک هەلومەرجی ئەمڕۆی ئێراندا چڕ بکەنەوە بۆ چەسپاندنی هاوپشتی و یەکگرتنی ڕیزەکانی شۆڕش لە دەوری ڕەخنەی سۆسیالیستی لە هەموو نایەکسانی و هەڵاواردن و نادادپەروەرییەکان. ئەمە تاکە ڕێگایە بۆ پێشکەوتن و سەرکەوتنی شۆڕشی ئێستا.
٢٠ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢

جاران ڕۆژەکانم جێدەهێشت و
بەشوێن گوڵە بەیبوونەکانی خۆشەویستیدا
سێبەر سێبەر هەوری خەمم دەڕەواندەوە و
دەچووم لەسەر بەرزاییەکانی ئومێددا
تەماشای ئاسمانی پڕ لە ئەستێرە پشت نووشتاوەکانی تەمەنی خۆمم دەکرد.
جارام خۆمم لێدەبوو بە سەعلوکێکی دەرەوەی مێژوو
یاخی یاخی لە شەوە هەرە تووش و تاریکەکاندا
گۆرانیم بۆ هەتاو دەوت.
لەسەر شووشەی برسێتیدا وێنەی نانم دەکێشا
لەپاڵ دیوارەکانی چاوەڕوانی
بەسەرهاتی تەنیایی خۆمم بۆ عاشقە دڵشکاوەکان دەگیرایەوە
بووم بە بابەتی ڕۆماننووس و سیناریستە سەوداکەرەکان
بووم بە ئاوێنەیەک لە پەشیمانی
بە پەنجەرەیەک لە فڕین
بە هەفتەیەکی پڕ لە سەفەر و لە پشوو
ئێستا دوای ناسینی تۆ و
هەناسە پڕ حەسرەتەکانی شیعر
خەمی هەڵگێرانەوەی ژیان،
بووە بە پۆرترێتی شاعیرێکی خولیاگەر
کەوێنەکانی ئەم ژیانەی لێ تەڵخ کردووم
ئێستا دەبێت لەژێر چەتری ئەو خۆشەویستییە گەورەیەی پێی دەڵێن بوون
ڕەش بکەمەوە سپی و
خەم بە ئومێد و جوانی
جەنگەڵ بە خۆشنوودی و
خۆشمان ببینەوە بە ئینسان.
ئێستا دەبێت هەموو ڕۆژێ بڕۆمەوە دوێنێ و
سەریش لە ئایندە بدەم
تا دڵنیا بم گەڵای زەردی بێهیوایی و فەرامۆشی
لەگەڵ پایزە خەونێکدا هەڵوەریوون.
ئەمڕۆم نە لەدوێنێ دەچێ و
نە ئایندەشم وەک ئەمڕۆ بەتاریکی داپۆشراوە

٢٠٢١

گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا
کینیا لە پەنجەرەکەی پێشەوا کاکەییەوە

هۆشەنگ قادر

سەرەتا:
ئەم کۆمەڵە کتێبە (گەڕانەوەم بۆ‌ ئەفریقا)، تایبەتە بە گەلانی کینیا، [ڕۆمانەشیعر]ە، کە بە جیا، [دەقی‌واڵا، بەیتی نوێ، چامە-شیعر، شیعر]ە کە خۆی لە یانزە بەرگ دەبینێتەوە لەناو بۆکسێکدا، دنیابینی پێشەوایە، سەفەرێکی خەیاڵییە بەرەو ئەفریقا و کینیا. هاوشێوەی سەفەرە خەیاڵییەکەی کۆمیدیای ئیلاهیی دانتی ئەلیگێرییە.
ڕوانینێکی گەلدۆزییە، ناسین و کەلتوور و داب و نەریەت و ئەدەبیاتی نەتەوە و کۆمەڵگاکانی ئەفریقایە. گوتەیەک هەیە دەڵێت: هاوڕێکانی سپینۆزا کەمێک لە دێڕەکانی، فەلسەفەکەی سپینۆزایان دەبینی، بەڵام هەرگیز سەرتاپای سیستەمی عەقڵە پەتییە قووڵەکەی سپینۆزایان نەدەبینی. هیوادارم ئێمەی هاوڕێیانی پێشەوا بە دەردی هاوڕێیانی سپینۆزا نەچین، بەڵکوو لانی کەم بەشێکی بەرچاوی شیعرەکانی پێشەوا ببینین.
هەروا ڕووکەش سادە لە وشە و ڕستە و دەقەکان نەڕوانین تا پێمان بکرێت قووڵ ببینەوە. کە دەڵێین ئەفریقا ڕاستەوخۆ نیگا و سەرنجمان دەچێتە سەر کیشوەر و خاک و مرۆڤ و پنتی ڕەش. ڕەش بە مەیلێکی قاوەیی وەک پێکهاتەیەکی سەرەکی لەپاڵ ڕەنگەکانی تردا. ئەفریقا لە مەنزومەی سەرمایەوە، واتا هێزی کار و هێزی بزوێنەر و بونیادنانی شارستانیەتییەکان. ئەفریقییەکان لە هەر شوێنێک هەبن، ئیشپێکەر و بناغە و درووستکەرن، هەر لە کووچەکی هەڕەمەکانەوە بگرە تاکوو بابل و سۆمەر و هیت و تەنانەت بۆ شارستانیەتی ڕۆژاوا و بەرهەمی شۆڕشی کشتوکاڵی نوێش، بەشێکی بۆ بازوو‌ و دەستی هێزی کاری ئەفریقییەکانە.
لەکاتی پێویست، کۆمپانیاکانی ڕۆژاوا بۆ دۆزینەوەی کرێکار دەچوونە سەر مانگ، بەڵام بۆ ئەوان ئەفریقا لە مانگ نزیکتر بوو. واتای هێزی دەستی مروڤی ئەفریقی دۆزینەوەی گەورەترین کانگای سەروەت و سامان زێدەتر گرینگتر لە هەر بەرهەمێکی سرووشتی تر. ئەفریقییەکان وا هەژمار کراون کە خەڵکانی بە ئەزموون و لێهاتووی هەمەچەشنن. نووکتەیەکی کۆمیدی هەیە دەڵێت: ئەورووپییە سورفلە پێستەکان چەند پێست ناسکن کە بەرگەی هیچ ناگرن تەنانەت لە کردەی سێکسیشدا جێگەی ڕەزامەندی ژنەکان نین. بە پێچەوانەوە، ئەفریقییە ڕەشکەڵە و زبرەکان بەرگەی هەموو نەخۆشییەک و دۆخێک دەگرن.

جا لێرەدا کە پێشەوا کاکەیی ئەفریقای هەڵبژاردووە، بژاردەیەکی درووستی کردووە، ئەدەب و کولتوور و جواناسییەکەی دەسنیشان کردووە. دێت جوانییەکانی مرۆڤی ئەفریقی بەیان دەکات، ئەگەر لە ڕوانگەی سەرمایەوە ئەفریقی هێزی بزوێنەر و بەرهەمهێن بن، ئەوا لە ڕوانگەی پێشەواوە ئەفریقا کانگای شیعر و ئیستاتیکا و جوانییە.

لەنێو ماساییەکاندا: بەشی یەکەم؛

سەرەتا شاعیر دەڵێت: (بوونتان لەپێش هەموو شتێکەوە )یە؛ کە مەبەستی بوونی ماساییەکانی کینیایە. خوێندنەوە بە زمانی کوردی، نەوەک فارس مێژوو بخوێنێتەوە، فارس کە زمانی کوردی بە لقێکی هیی خۆی دەزانێت؛ یاخود پێشەوا وەک ئایدیۆلۆژیستە تورکەکان نییە هەموو شتێک بۆ سەر ئەسڵ و فەسڵی خۆی گرێ بداتەوە و ئەوانی تر بە نەتەوەی پلە دوو یان نەتەوەی ناڕەسەن دابنێت؛ یاخود کاکەیی وەک موفەکیری ئیسلامی نییە هەموو شتێک بۆ خۆی قۆرخ بکات، زەمەن زەوی بە ڕەوای خۆی بزانێت؛ بەڵام ئەوەتا زمانی کوردی وەک ئەوەی شاعیر دەڵێت: (پڕیشکی وشەم بەر دەیان شوێن کەوتووە ).
پێشەوا، بە جیهانبینییە کوردیەکەیەوە، بە زمانی مائایی کە زمانی یەکەمی ئاخێوەرانی ماساییەکانە، دێت ڕەسەنایەتی بوونی کینییەکان، شوناس، ئایین و زمان وەک خۆی وەک ئەوەی هەیە تیا بخوێنێتەوە، بیانناسێنێت، پێناسەیان بکات.
شاعیر دەڵێت: (بەم وشکەساڵییە ڕاهاتوون، پزیشکانی دنیا پشتیان کردۆتە ئێرە، کەچی هەمووشیان چاویان بڕیوەتەوە گیای ئێرە .)

واتە چاویان بڕیوەتە کینیا. واتە ئەفریقا کانگای سرووشتی گژوگیا و تاکە سەرچاوەی پەیداکردنی دەرمانە؛ بەڵام لە هەر حاڵەتێکی نەخوازراو، پزیشکی جیهانی پشت لە ئەفریقا دەکات. واتە وەک ئەوەی بەروبوومی درەخت و گوڵ و گژوگیای سرووشتی سەرچاوەی دابینکردنی دەرمانی بەشێکی جیهانە، کەچی لە دۆخی ناهەموار پزیشکانی جیهانی پشت لە ئەفریقا دەکەن. ئەوەیە بەختڕەشی کیشوەری ڕەش. شاعیر دەڵێت:
(لە ئاسک و مامز بڕوانن، بزانن چۆن گیانیان دەلەرزێ!
دڵشاد نین، با سەری شێریش خوێنی لێ بچۆڕێ .)

بەڵێ ئەمەیان بنچینە و بنەمای یاسای دارستانە. ئەگەر بە دەست ئاسک بێت ئەوا کاغەزەکە بە بەتاڵی ئیمزا دەکات، کە ڕاوکردن قەدەغە بکرێت. ئەگەر بە دەستی مرۆڤی ئەفریقی بێت، ئەم کیشوەرە لە ڕەشەوە سەرتاپای ڕەنگەکەی بۆ سەوز دەگۆڕێت. کێ هەیە نەخوازێت هەرێم و وڵاتی خۆی نەکات بە بەهەشت، تاکوو ببێتە جێگەی ڕەزامەندی ئەوانی تر. ئەگەر بە دەستی ئەفریقییەکان بێت ئەوا گوڵی هەموو کیشوەرەکە دەخەنە ئینجانەکەی کینیاوە، پێشکەشی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی دەکەن لە پێناو تەندروستی باشتر بۆ مرۆڤایەتی و ئاییندەی گەشتر. ئەگەر بە دەستی ئەفریقییەکان بێت ئەوا بە‌ ڕەگی درەختە درێژەکانی کە ڕۆ چووەتە ناو قووڵاییی زەوی، ناو لم و بیابان، ئەوا ئەو ڕەگانە سوودیان لێ وەربگیرێت، لانی کەم بۆ بنبڕکردنی نەخۆشی شێرپەنجەی مەمک، ئەفریقا ئەو دایکەی شیر بە مرۆڤایەتی دەدات.
ئەگەر لە سەدەی نۆزدە و بیست دەوڵەتە کۆڵۆنییەکان ئیمپریالیزمی جیهانی ئەفریقایان پشتگوێ خستبێت کە کەمتر ئاوە گەرمەکانی لێ بێت، ئەوا پزیشکە ڕۆژاواییەکان ئەفریقایان داگیر کردووە، واتا ئەگەر کەمترین خاکی ئەفریقی کەوتبێتە ژێر پۆستاڵی داگیرکاریی، ئەوا گشت بیابانی پان و فراوان کەوتوونەتە ژێر ڕەحمەتی زەڕەبینی نێو تاقیگە پشکنینەکانی دکتۆرە ڕۆژاواییەکانەوە.
کەواتە ئەفریقا بێبەش نەبووە لە داگیرکاریی سەرتاسەری. ئەفریقا کێڵگەی مرۆڤایەتی، ئەو بیابانە سەختە فروانەی کە مرۆڤ پێویستی بە ئارامی و پشوودرێژی هەیە، هەر کەسێک بەشێکی بیابانی گەرمی بڕیبێت ئەوا بێشک خاوەن ئەزموونێکی قووڵە.

بەشی دووەم: گیکویوو و تیرەی کچانی مۆمبی:
شاعیر پێشکەشی کردووە بە (خانی) و نگووگی وا سیۆنگۆ.
ئادەم و حەوا وەک ڕەگەز و پنت و بنەڕەتی مرۆڤایەتییە. ئەوا لە کینیا ڕەگەزی کینییەکان ڕەگەزیان دەگەڕێننەوە بۆ سەر گیکویوو و مۆمبی. کاتێک چوونەتە کێوی کینیا، کە گیکویوو بە مانای (درەختی هەنجیر) و مۆمبی بە مانای (درووستکەر) دێت؛ ئەم دووانە واتا گیکویوو و مۆمبی، خاوەنی دە کچ بوونە و کوڕیان نەبووە. هەموویان شوویان کردووە یەکێکیان هەر بە قەیرەیی ماوتەوە و شووی نەکردووە. کچەکان هێمان بۆ ئاشتی و وە هەریەک لەو کچانە دوای ئەوەی شوو‌ دەکەن، ئەوا دەبنە خاوەن تیرەیەک. مێژووی ئەفریقییەکان، مێژووی تیرە و خێڵەکانە کە ئەفریقایان گەیاندۆتە ئێرە‌، بڕینی زەمەنێکی زۆر زەمەنی مێژووی مرۆڤایەتی.

چەمکی گەڕانەوە لە ڕووی فەلسەفییەوە:
کارل کاوتسکی، لە کتێبی بناغەکانی مەسیحیەت باسی چەمکی گەڕانەوە دەکات، کە سەرجەمی مێژوو لە بازنەیەک دەچێت کە هەمیشە دەگەڕێتەوە ناوخۆی، دووبارەبوونەوەیەکی ئەبەدی هەمان خەبات کە تیایدا تەنها عادەتەکان دەگۆڕێن بەبێ ئەوەی مرۆڤایەتی هیچ هەنگاوێک بەرەو پێشەوە بنێت. نیچە ئەم ئایدیای گەڕانەوە بۆ سەردەمی سوکرات و یۆنانی کۆن دەگەڕێنێتەوە. ئایدیای گەڕانەوە هەمیشە خولانەوەی بازنەی مێژووە. نیچە بە گەڕانەوە بۆ هیراکلیتۆس ڕەمزە ئاینییە یۆنانییەکان دەیەوێت ئەفسانەیەکی نوێی ئایینی درووست بکات کە مەسیحیەت تێپبەڕێنێت. چەمکی گەڕانەوە بۆ ڕەگ و ڕیشەی ئایدیا فەلسەفییەکان بنەمای تێگەییشتن و پێشکەوتنی خودی فەلسەفەیە.
گەڕانەوە بۆ فەلسەفەی کۆن، کلیلی کردنەوەی دەرگا سەرەتاکانی فەلسەفەن، بەوەدا چەمکی گەڕانەوە زادەی هونەری فەلسەفەیە . چەمکی گەڕانەوە لە ڕووی دینیشەوە گەڕانەوەیە بۆ سەرەتای ئیسلام بۆ سەردەمی کۆن، سەردەمی زێڕینی ئیسلام و هتد… لە بەرانبەر چەمکی گەڕانەوە، چەمکی پێشکەوتنیش هەیە، چەند لە مێژووی فەلسەفەدا بگەڕێینەوە، هێندە دەرگای پێشکەوتن بەرەو ڕوو دەکرێتەوە. پێش ئەوەی بێمە بەشی سێیەم، حەز دەکەم دێڕە شیعرێکی پێشەوا کاکەیی بخەمە پیش چاوتان کە لە شیعری (لە ئاوەوە هاتم بە خاکدا تێپەڕیم)ـدا شاعیر دەڵێت؛
(گوتم: ئەی کیژۆڵەی داماو!
لە چیای قەندیلڕا هاتووم
تا لە ژیانی ئۆجەلان بکۆڵمەوە،
لە باڵوێزخانە، خەریک بوو منیش دەستبەسەر بکەن،
لەبری قەرز، بە تورکیام بسپێرنەوە .)

ئەو دێڕە شیعرە هەموو هەژموونی دەسەڵاتی کینیا دەخاتە ژێر پرسیار و گومانەوە، کە هێشتا کینیای سیاسی، یارمەتی فاشیەتی تورک دەدات. بەمەش دۆسیەی سیاسی کینیا لە ناشیرنێک زیاتر‌ چیتر نییە. بۆیە پێشەوا کاکەیی لەسەر ئەو دێڕە شیعرە، هەقی خەڵاتکردنی هەیە.

بەشی سێیەم: ئێمبوو و ئێمبێرێیەکان، وەک درەختێکی لێکئاڵاو:
ئەم بەشە پێشکەش کراوە بە حاجی قادری کۆیی و تۆنی موچاما
بەشی چوارەم: وەک مێروویەک باڵم گرت بۆ لای مێرووەکان:
ئەم بەشە پێشکەش کراوە بە سالم و مووانا کووپۆنا

بەشی پێنجەم: بە حەیرانی ساراکا و چووکایی بم:
لەم بەشە، کاکەیی چیرۆکەکە بە شێوەی بەیت و حەیران و بالوورە دەگێڕێتەوە. بە لەهجەی پشدەر بیتوێن نووسراوە تێکەڵ بە ناوچەی هەولێر کراوە، هەڵبەت ئەمەش جوانی جیهانبینی شاعیرە کە لەسەر یەک شێوەزار نانووسێت، هەڵبەت ئەوەش مەرجە بۆ دەوڵەمەندبوون و تێڕامانی کاکەیی لەمەڕ زمان و شێوە‌زارەکانی. زۆر کەم هەڵدەکەوێت هەورامییەک خۆی لە قەرەی لەهجەی هەولێر یان پشدەر و حەوزی بیتوێن و دۆڵی مەلەکان بدات، بەڵام بۆ پێشەوا کاکەیی ئەمانە گرفتێک‌ نیین.
چەقی چیرۆکەکە ئەمەیە (دۆریس نسیگا و ئانسۆنی باراسا نیۆنگێسا)، هەردووک عاشقی یەکدی بوون و لێک دابڕان و یەکدییان نەدۆزیيەوە. دۆریس نسیگا، کچێک بوو، چاوقاوەیی، ساراکایی بوو، ئانسۆنی باراسا نیۆنگێسا، کوڕێکی چووکایی و دڵشکاوی کولتووری ساراکایی بوو، دایبابانی دۆریس پێیان خۆش نەبوو کچەکە لە خێڵی خۆیان دوور کەوێتەوە.
ئانسۆنێ، لە ڕێ شیعرێکی لەسەر پێنج گەڵای دار نووسیبوو، کە خۆزگەی بە مۆریس خواستبوو:
بەشێک لە شیعرەکە وەردەگرین و دەڵێت؛
(گەر مەمکت دوو بزوێنی خڕ نەبن بۆ حاڵی بەیت!
ئامان لە پەنجەکانم!
دە بزوێنی درێژن و مەقامن بۆ هەر پێنج بەیت .)

دۆخێکی ئیرۆتیکی هەستبزوێنە، کە هەم مەمک بزوێنە و هەمیش پەنجە دەستبزوێنە، کە کردە فسیۆلۆژییەکە و عیشقەکە دەبنە تەواوکەری یەکتری. هەروەها شاعیر دەڵێت:
(نە ژیان لە زماندا تێر دەبێ و
نە مردنیش شوناسی خۆی بیر دێتەوە .)

لێرەدا زمان وەک بوونێکی ئۆنتۆلۆژی، بنەڕەتی ژیان، ئەوەی هایدگەر دەیڵێت زمان ماڵی بوونە، واتا دازاین، بوون لێرەولەوێ بەردەوامیدانە بە ژیان تا زمان چالاکتر بێت لە ژیان بە جووڵەتر و گەشاوەتر دەبێت. بە جووڵەتر و گەشاوەتر دەبێت، زمان ڕەوایەتیدانە بە ژیان. تا زمان بمێنێت، شیعر هەر دەمێنێت، بەڵام دوا جار مەرگ وەک دواهەمین ئیمکان دێت.

بەشی شەشەم: غەڕغەڕەم بە وشەی یاکووەکان کرد:
شاعیر لەم بەشەیدا دەڵێت: (نەهاتووم فریوتان بدەم و پیشەتان پێ بگۆڕم، گۆڕینی جیهان ئیشی من نییە. هاتووم جیهانی خۆم نیشان بدەم کە هەڵواسینی وشە لە شیعرمدا پیشەی من نییە .) بەڵێ ئیشی شاعیر جوانترکردنی وێنەی دنیایە، ئەفڵاتوون شاعیرەکان لە ئەکادیمیەکەی خۆی دەردەکات، فەلسەفە و مەعریفە لەپێش شیعر دادەنێت. لەمەیاندا مارکس دژی ئەفڵاتوونە، مارکس دەڵێت گەر بەهرەی شیعریم هەبوایە، ئەوا دەبووم بە شاعیر. بەڵێ هەموو وشەیەک قابیل نییە لە شیعردا تەوزیف بکرێت، بەڵام دوا جار ئەوە وشەیە نیگای جوانی دەبەخشێتە شیعر.

بەشی حەوتەم: ئیلچامووس و خەونی ڕاوەماسی:
ئەم بەشەیان پێشکەش کراوە بە گۆرانی شاعیر و مارگارێت ئۆگالا.

بەشی هەشتەم: ڕۆشانیی و تاریکاییی تووگێن و پۆکۆتەکان:
ئەم بەشە پێشکەش کراوە بە دایە تەروێزی هەورامی و نینگا.
شاعیر لە شیعری (ئەو کچە ڕەشتاڵەی بە نەریەتی خۆیانی ناساندم)ـدا دەڵێت: (شەو بێدەنگ و هەوا پاک، ئاسمان پڕ ڕێ و خەیاڵم تاکەڕێ، چونکوو چۆلەکەی نێو دڵم کە دەفڕێ، زمانێک شک دەبا پێی بجریوێنێ، ئەویش ئەوینە و بێدارە، هاتووە بۆ لای تۆ بفڕێ .) یاخود شاعیر دەڵێت:

(زەوی
خۆی کیمیایە و هەموو شتێ شی دەکاتەوە،
خۆی فیزیایە و هەموو وزەیەک وە گەڕ دەخات،
خۆی ڕۆحدۆستە،
لە سکیدا، کرم دەیجوێ و خۆ نابزوێنێ،
لە چاویدا،
هه‌رچى ماسییە مەلە دەکات و پێڵووی لێک نانێ،
بەسەر پشتیدا، هه‌رچى گیاندارە، ختووکەی دەدەن و
ئاوڕ ناداتەوە، نێوچاوانی گرژ بێ .)

بەڵێ زەوی دایکە، ئاسمان باوکە، زەوی کۆمپانیای بەرهەمهێنەری خۆراکە، زەوی خانوویەکی جوانە پڕ لە کۆشک و تەلار و‌ ڕازاوەیە، شاخی بەرز و ناوازەیە، زەوی تاقیگەیە. زەوی عەترێکە هەموو کۆمەڵەی خۆر بۆندار دەکات.

بەشی نۆیەم: ناندی و تێریک و کیپسیگیس، وەک سیانەیەک لە چاوی مندا:
ئەم بەشەیان پێشکەش کراوە بە مەولەویی کورد و مووگۆ گاسێرۆ.
شاعیر دەڵێت:
(کچۆڵەیەکی ڕەشتاڵه‌
سینگی میوەگرتوو،
قوباد با دەیگوت وای لە کوزت!
کووزێکم بدەیە لە نارنج یان پڕتەقاڵت.
منیش سەرقاڵ بووم بە کات و زمانه‌وه‌،
ده‌ترسام لە واوێکدا هەڵملووشێ و
لە دووەم واودا فڕێم بداته‌وه ‌!)

لێرە ڕەگەزدۆزی شیعرییە، کوز وەک میتافۆر هەم وەک ئەندامی مێینەی ژن و هەمیش وەک هاوتای قاشە میوە. بە دیوێکی تر، ناوهێنێنانی قوبادی جەلیزادە و گوزارشتی کوز و ئیرۆتیک دەچێتە خانەی ڕەخنەوە، باشتر و لایەقتر و گونجاوتر دەبوو، بێ مەبەست، بەبێ ناوهێنانی هیچ شاعیرێک. بەڵێ شیعری قوباد زیاتر لەسەر ژن و سرووشتە، بەڵام دوور لە جیهانی بۆکۆفسکی. ئیتر ئەم دێڕە شیعرە کە دەڵێت: (قوباد با دەیگووت وای لە کوزت!) نەگونجاوە بۆ کەسایەتی شاعیر قوبادی جەلیزادە.

بەشی دەیەم: شەش کێڵگەی کالێنجین:
پێشکەش کراوە بە جەلالەخانمی لوڕستانی و جاوید ئانگێرا.
ئەم بەشە تایبەتە بە ژانی ئەفریقییەکان. جیهان لەسەر هێزو و بازووی ئێوە پێش دەکەوێت، کەچی هەر ئەفریقییەکان باجەکەی دەدەن.

بەشی یازدەم: لە هەر گەلێکدا شیعرم کاژی خۆی فڕێ دەدا:
شاعیر لە شیعری (ئاوازێک لەناو ئاوەزی شیعرمدا)دا دەڵێت
(…
بەڵام بۆ دڵتەنگی خۆی ئاواز دەژەنێ و
نایەوێ منداڵێک بێنێتە دنیا
کە نەتوانێ بە زمانی خۆی بخوێنێ و
هەر چەک هەڵگرێ و
چەک هەڵگرێ و
چەک هەڵگرێ…
دواییش پێی بگوترێ منداڵی شاخی و
نەتوانێ لەنێو شاردا
شیعرێک بۆ هاوڕێ تورکزمانەکەی بنووسێ و
بڵێ برا ئەز دەخوازم دەستمان لەنێو دەستی یەکتردا بێ !)

شیعر زادەی ئیلهام و خەیاڵە، دەشێت لە هەر ئان و ساتێکدا، لە هەر کات و شوێنێک بێت، شیعر بێتە بوون. دەشێت بە ڕێکەوت تۆ‌ لەو کاتەدا دەرگەی سەلاجەکەت بکەیتەوە بە دەم خواردنی وشەترێیەک یان بە دەم گەڕان بەنێو ماڵدا شیعر بێتە بوون.
ڕۆژاوا، ئەفریقا داگیر دەکات، کەچی هێشتا چووکی دەستکردی ئەفریقی ڕەش لە لایەن ژنانی سپیپێستی ئەفریقی دڵخوازە. ژنی سپیپێست حەز و ئارەزوی ئەفریقی قووڵەڕەش دەکات و بە پێچەوانەوە پیاوی سپیپێست ئارەزووی ژنی ڕەشپێست دەکات. لە هەردوو باردا، ئەفریقییەکان هەم دەچەوسێنرێنەوە و هەمیش دڵخوازیشن. هیوای بەردەوامی و سەرکەوتن بۆ کاک پێشەوا کاکەیی دەخوازم، ئومێد دەکەم سەفەرە خەیاڵیەکەی پێشەوا وڵاتانی تریش بگرێتەوە، دوا جار ببێتە سەفەرێکی واقیعی!

بەشی سی و شەش

خودا شاهیدە، کاکە مەلا ئەتوو موخالیفی..

ژیانی فەقێیاتیم، دنیایەک یادگاری زۆر خۆش و شیرینی تێدایە و هەرگیز، بیرم ناچنەوە.

با ئەوەش بڵێم، من بەو بیرکردنەوە لیبڕالانە و ئاڕاستە سیکۆلاریستانەیەی ئێستام ،ناتوانم هەمان شێوەی ئەوسا، بۆ دوو ڕۆژیش لە حوجرە و ژیانی فەقێیاتی و لە بەردەستی مەلایەک و پیاوەکی ئایینی دا بخوێنم و بمێنمەوە.

ژیانی فەقێیاتی، بە تایبەتی لەو حوجرە و مزگەوتانەی ئێمەمانانی تیابووین و لەوێ دەمان خوێند، هیچ ئازادییەکی وامان نەبوو.

بە تایبەتی سەرەتای ژیانی فەقێیاتیم و ئەو یەک دووساڵەی سەرەتای چوونە حوجرەم.

هەموو شتێکمان بۆ دیاری کرابوو، بەوەی چی دەخوێنین و چی بخوێنینەوە و چی بکەین و کەی بڕۆینە دەرەوە و کەی بگەڕێینەوە حوجرە.

برۆینە کامە مزگەوت و گوێ بۆ وتاری کامە واعیز و وتاربێژ و مەلای ئیسلامی سیاسی ڕادێرین.

ئاگاشمان لە وتاری کامە مەلای حیزبی تری ئیسلامی سیاسی و واعیز و وتاربێژەکانیان بێت و نەکەوینە ژێر کاریگەریەکانی.

سەردانی بارەگای کامە حیزبی ئیسلامی بکەین و سەربە کامە خەت و کامە ئایدیۆلۆژیای هێزی ئیسلامی سیاسی بین و بە ملیم لێی لانەدەین.

چی عەقیدەیەکی سیاسی و چ مەزهەبێکی فیقهیمان هەبێت.

توخنی کامەی حزبی تری ئیسلامی سیاسی نەکەوین و خۆمان لە کامە بیر و باوەڕ و مەزهەب و مرۆڤی تری دەرەوەی ئەو حزب و مەزهەب و ئایدیۆلۆژیایەی خۆمان بە دوور بگرین.

ئەمینداری کامە حزبی ئایینیمان خۆش بوێت و وەک کەسایەتییەکی پیرۆز و نیمچە ئەفسانەیەک و کارێزمایەکی بێ وێنە و پاڵەوانێکی ئیسلامی و باوکێکی ڕۆحی و سۆپەرمان و ڕزگارکەری ئیسلام لێی بڕوانین و حیسابی نیلسۆن ماندێلا و گیڤارا و مەهاتما گاندیەکی ئیسلامی و مەحەمەد مەهدی و موعجیزەیەکی بۆ بکەین و وەک موجەددێک و تەقریبەن نێردراوێکی خواوەند بۆی بڕوانین.

حیساب بۆ سەرۆک حزب و ڕابەر و ئەمیری کامە بزاوتی فێندەمێنتالیست و حزبی تری ئیسلامگەرایش نەکەین…

بەو چەشنە کۆمەڵێک بوت و دۆگم و هێڵ و یاسا و ڕێسایان بۆ دانابووین، نەدەبوو بە موو لێیان لابدەین.

دوای چەندساڵێک و کاتێک هێدی هێدی و ئینجا بە تەواوی هۆشیاربوومەوە و لە غەیبووبەی فیکری وەئاگا هاتمەوە، کێشەی سەرەکی من و پرسیار و گومانەکانی من و ترسەکانی من، ئەوەبوو، لە ئامانج و ئیدەلۆژیا و دۆگم و عەقیدەی ئەو هێزە فێندەمێناڵیستە، بە تایبەتی ئەو لایەنەی کە منی تێدا ئەندام بووم، ئەو هێزەی لە قۆناغی هەرزەیی و ناکامڵی و سۆز و عاتیفەوە کەوتمە ژێرکاریگەری گوتار و ئایدیۆلۆژیاکەی. وەلێ ئێستا لە ڕێگای ویژدان و هێزی ئەقڵەوە، لێی کەوتوومەتە گومانەوە.

لەگەڵ خۆم دەکەوتمە مەنەولۆگەوە !

باشە هەر بەڕاستی ئێوە باوەڕتان بە ئازادی تاک و پلۆرالیەتی مەزهەبی و دینی و سیاسی و کۆمەڵایەتی و جیاوازی ڕاو مافەکانی ژن و مرۆڤ بوون و ئەویتر هەیە!؟

هەر بە ڕاستی ئێوە گەر خوانەخواستە، بەیانی بێنە سەر دەسەڵات(چاوەکانم کوێربێت و ئەو ڕۆژە ڕەشە نەبینم) ئازادی بە ژنێکی بێ لەچک و سفۆر، یان ژنەفێمێنیستێک و کەسێکی سیکۆلار و نا ئیسلامی دەرەوەی بازنەی حزبەکەی خۆتان دەدەن، کە بوونی هەبێت و بە ئازادی و وەک ئەوەی خۆی دەیەوێت بژیت و بانگەشە بۆ سیکۆلار و یەکسانی جێندەری بکات؟

خۆبینیمان ماوەیەک بەرلەئێستا و لە زانکۆی هەڵەبجە، چۆن بە فیت و دنەدانی ئەو هێزە فێندەمێنتاڵیستانە و کۆمەڵێک گەنجی فێندەمێنتالیست و بیرداعشی سەربە یەکێک لەو هێزه کۆنزرڤاتیڤانە ڕێگری لە کۆڕێکی یەکسانی جێندەری کرا !

ئەوە لە کاتێکدا کە هێشتا تەوالێتیکیان بەدەستەوە نییە، ئەی ئەگەر کاتێک هەموو وڵات بکەوێتە ژێر دەستیان؟

ئاخر ئەزیزم حزبێک، قبووڵی نەبێت کچێکی بێ لەچک و سفوور و کوڕێکی جگارەکێش و کەسێکی مەیخۆر و موسوڵمانێکی نوێژنەکەر و ناپابەند بە ئایین، مەسیحییەک و ئێزدییەک، زەردەشتی و کاکەییەک، جووێک و بێ ئایینەک، تێیدا ببێتە ئەندام و هەر لە ئێستاوە، کە هێشتا هیچی بەدەستەوە نییە داستانی دەروێش عەبدی لە پرۆگرامی خوێندن لاببات و ڕێگری لە کۆڕی یەکسانی جێندەری بکات و کۆنسێرتی هونەرمەندی میسری(ئەحمەد ڕەمەزان) بە پارێزگاری یەکێک له پارێزگاکانی کوردستان هەڵوەشێنێتەوە و هەرچی شتێک نەچێت بە میزاج و ئەقڵیەت و مەیلی داعشگەرایانەی لە سۆشیاڵ میدیا، هاشتاگی نەخێر و نای بۆ پێک بێنێت و دژی بوەستێتەوە و دەروێشەکانی خۆی و مێگەڵی کوردەواری لە دژ هان بدات.

چۆن ئازادی خوازان و ئەوانیتر لێی نەترسن!؟ چۆن فەقێیەکی وەکوو منی گومڕا و یاخی، دەتوانێت لەگەڵ دۆگم و ئایدیۆلۆژیای حزبێکی وا تۆتالیتار و ئاسۆ تەسک و دید داخراو هەڵبکات و لەناو هێزێکی لەو چەشەدا، جێگای ببێتەوە و بەرگەی حزبێکی هێندە مەزهەبی و ئایدیۆلۆژیست و دۆگمایی بگرێت و ترسی ئەوەی نەبێت و گرەنتی چییە کاتێک وڵات بکەوێتە دەست ئەو هێزه فێندەمێنتاڵیستە، ئەزموونی کابول و ئەفغانستان و تاڵیبان پێڕەوی لێ نەکات ؟

منێك، کە بەردەوام لەناو ئەو حزبە کەسێکی خەتەر و نەخوازراو ڕەزاگران بووم و دەروێشەکانی حزب، ئەوانەی دایمە بە سۆز و عاتیفەی دینی کاریان دەکرد و لەسەر ئەساسی بەیعەت دان و گوێڕایەڵیەکی کوێرانە و وەکو موریدێک، پەیمانی دڵسۆزییان بە شێخ دابوو.

ئەو دەروێشە دەمارگیرانەی بەبەغە ئاسا و زۆر بە تووندی تەریقەتیان وەرگرتبوو و سەری ڕەزامەندی و ئەزبەنییان بۆ هەموو بکە و نەکە و قەول و قیلە و قالێکی شێخ دەڵەقاند و هیچ ناڕەزایەتی بوونێک و ڕەخنەیەک و لام و جیمێکیان لەهەمبەر حزبی پیرۆز و شێخی مەعسووم نەبوو و تووتی ئاسا، حزب و شێخ چییان گووتبا، هەر ئەوە یەقینی سەر و گومان و سەر و ڕەخنە و، ئایین و قەولی پیرۆز و ڕاستی ڕەهابوو.

کاکەگیان، ئەوان بە کورتیەکەی بە ئەقڵیەتی ڕاعی و ڕەعیەت کاریان دەکرد و مەڕبوونیش بە من نەدەکرا. ئەوە پێش ئەو کاتەی تووشی گۆڕانی فیکری بم و دەست بەرداری زۆرێک لە دۆگم و تێگەیشتنەکانی پێشووترم ببم.

ئەو دۆگم و تێگەیشتنانەی ڕۆژگارێک و لە قۆناغێکی ژیانی فیکریمدا، وەکوو یەقین و سەرو ڕەخنە و ڕەها و پیرۆزییەک وەرم گرتبوون و زۆر بە خوێن گەرمی و حەماسەتەوە بەرگریم لێدەکرن.

بەرلەوەی ببم بە کەسێکی سیکۆلاریست و سەت و هەشتا پلەو بە ڕێگەیەکی زانستی و پلە بە پلە و قۆناغ بە قۆناغ و لە ڕێگای خوێندنەوەی زۆر و بیرکردنەوە و تێڕامان و بەراوردکاری نێوان ئایینەکان، تووشی گۆڕانی هزری ببم.

ئەوکاتە ئەوان وەک بۆمبێکی مەترسیناک لێیان دەڕوانینم و پێیان دەگووتم: ئەو کوڕە خەتەره، فەقێیەکی عەجووڵە، فەلسەفە و بابەتی فیکری دەخوێنێتەوە، خۆتانی لێ بە دوور بگرن، ئەو تووشی گۆڕانی فیکری و لادانی عەقائیدی بووە، فەلسەفە تێکی داوە، ئامان و سەت ئامان ئەو کوڕە با فیکرتان تێک نەدات.

ئای کە بۆ منێک، منێکی هەمیشە و لەوەتەی بیرم دێت و خۆم ناسیوە، جۆرێک لە یاخی بوونم لە هەمبەر هەر شتێک هەبووە، کە نەچووبێت بە دڵما و لە ئازادی دابێتم و ویستبێتی ژیانم بکات بە قەفەس و شێوازێک لە سیستەمی کۆیلایەتیم بە سەردا بسەپێنێت و بیرکردنەوە و جوڵەکانم لە قاڵب بدات.

بۆیە هەمیشە دەمارێکی یاخی بوون لە لەشی مندا، لەجوڵەدابووە و خوێنی یاخی بوون لە دەمارەکانم دا، هاتووچۆی کردووە و بەردەوام لە شەڕێکی هۆشیاری و ڕۆشنبیری و مەعریفی و ئەقڵانیدا بوومە، لەگەڵ حزبێکی وا ئایدیۆلویست و نادیموکرات و تۆتالیتار لە بەرنامە و فیکر وتێڕوانین دا.

لەگەڵ کۆمەڵێک شت لە دەور و بەر و لەگەڵ بڤەکانی کۆمەڵدا، لەگەڵ مینتاڵێتی خێڵگەرێتی و بیری نێرسالاری و ئەقڵیەتی داخراو ڕێساکانی نەریت و دەسەڵاتی مەزهەب و ئایدیۆلۆژیاکان و تێگەیشتنی مێگەڵدا.

کە من زۆر لەمێژە هەمووییم بە جۆرێک لە بوت و تەلبەند داناون، لەبەردەم ئازادییەکانی تاک و سەربەستیەکانی ژن و پێشمەرج و هەنگاوەکانی مرۆڤ بوون.

لە بەردەم هۆشیاربوونەوە و ژیانێکی شارستانیانە و ڕۆشنگەرانە. لەبەردەم هێزی ئەقڵانیەت و کەشێکی مەدەنیانە.

لەبەردەم ئەو هەموو ڕێسا و یاسا و قیلە و قالە و بت و متانە.

سەرتان نەیەشێنم و بێینەوە سەر بەسەرهاتێکیتری ژیانی فەقێیاتیم،

ئەوە تازە ڕۆشتبوومە فەقێ یاتی، مەلایەک کۆمەڵەک ڕێسای مەلایەتی و یاسای فەقێیاتی و ڕستێک ڕێسای حوجرەی داپێمان و گووتی: ئێمە واریسی پێغەمبەرانین و نەهەنگەکان لە نێو دەریاکان و فریشتەکان لە ئاسمانەکان و مێروولەکان لە کونەکانیان سەڵاوەت لەسەر قوتابی زانستە شەرعیەکان( فەقێیکان) لێ دەدەن و ئێمەی فەقێ ڕێزەکی تایبەتمان لای خوداوەند هەیە. بۆیە دەبێت لە ئاست ئەو بەرپرسیارێتیەدا بین و جیاوازبین لە خەڵکیتر و لە مەجلیس یەکەم قسە هەر خۆمان بین و لە ڕۆیشتندا دەبێت لە پێشەوەی خەڵکی بڕۆین و کاتێک ڕێگا دەکەین دەبێت بە پەلە و خێرا ڕێ بکەین..تاد.

من کە ئەوەم بیست یەک هەستی خۆبەزلزانی و خۆفشکردنەوە و لوتبەرزی گرتبوومی، هەر مەپرسن ! دەمگوت:من فەقێم و زۆر موهیمم و فەزڵم بەسەر هەموو کۆمەڵەوە هەیە.

جا بەو بۆنەیەوە، ئەوە ڕۆژەکی من و فەقێیەکی هاوڕێیم لە حوجرە، لە مزگەوی حاجی قەرۆکی لە گەڕەکی ئیسکان، بە پێیان ڕۆیشتین لۆ بازاڕ ، بە مەبەستی کڕینی هەندەک پێداویستی. لەڕێگا پێم گوت: کاکە ئێمە نابێت وەکو خەڵکی ئاسایی، ئاسایی ڕێبکەین. دەی عەیبە با هەندەک خێرا ڕێبکەین و جیاواز بڕۆین، هێندە خێرا دەڕۆیشتین، دەتگوت سوسکەین هاهاها

بە یەک لەحزەی گەیشتینە بازاڕ و خۆمان کوتا ناو قەیسەری. فرۆشگایەک، یەک دەرزن مەنجەڵی هەڵواسیبوون و فەقێیەکەی برادەرم، کە دەتگوت سوسکەیە و بە شێوەیەک خێرا دەڕۆیشت، ڕێک سەری خۆی لەمەنجەرەکیدا و جاماناکەی سەری یەک مەتر فڕی.

لەسەر ئەو بێ ئیجازەیی و موخالیف بوونەی خۆیشی، تووڕەیی هەموو بوونی داگرت و لە گەڵ ساحێب دووکانەکەی بە دەمەقاڵەهات و گوتی: توخوا بە من بڵێ، ئێرە کەی جێگەی مەنجەڵ هەڵواسینێیە؟!

کابراش گوتی: خودا شاهیدە کاکە مەلا، ئەتوو موخالیفی.

شوشەیەکی زۆر شکان …
هیچیان چاک نەبوونەوە ..
دەریایەکی زۆر تێکەڵ
بە زێراب و قوڕاو بوون ..
هیچیان پاک نەبوونەوە ..

چرای دڵی زۆرینە ،
کوژایەوە و تاریک بوو ..
هیچ ڕوناک نەبوونەوە ..

ئەو سەری دنیا دەرکەوت ،
لەمسەری باشتر نەبوو ..
کەچی نازانم بۆچی ،
هیچیان لە عەشقی دینار ،
پەشیمان نەبوونەوە ..

ئاگر ڕۆحی سوتاندن ،
باران داوەتی کردن ،
قەپیان کرد به پشکۆدا و
ئاوەدان نەبوونەوە ..

تەنانەت کاتی گیاندان ،
لە گیان جیا ئەبوونەوە و
کەچی لە ماڵ و سامان ،
یەکبوون ، جیا نەبوونەوە ..

یەک دڵۆپەی تیا نەما ،
هێشتا هەر ڕاوەستابوون ،
هەڵهاتن دەری کردن ،
هەر ئاوا نەبوونەوە ..

گیاندار و ڕووەک
یەک یەک ..
لەو دۆخە بێزار بوون و
دنیایان ڕەتکردەوە ..
هەر مرۆڤ بوو .. هەر مرۆڤ ،
هیچ ئەشکەنجەیەک دنیای
لە دەستی نەکردەوە …

لەگەڵ هەزاران ئازار
وا لای دا لە هەشت ملیار

ــنەوزاد بەندی ــــــــــــــــــ

لەناو جەرگەی مەزنييدا گومانێک دەبينم
René Char ڕۆنێ شار

１. فراوانکردنی ڕووبەری فەلسەفەکردن. لە سەروبەندی ڕۆژی جیهانی فەلسەفەدا دەخوازم هێما بۆ ئەوە بکەم، کە لە جیهانی ئێستاماندا گوماندەکەم بەئاسانی هەل و مەرجی فڕاوانکردنی ڕووبەری فەلسەفەکردن بێتەئاراوە، کار لەسەر پرسە سەرەکییە هاوچەرخەکان بکرێت، فەلسەفە بکرێت بە بابەتی گفتوگۆی نێوان کولتوورەکان. ئەم گومانەم بەری تەسکبوونەوەی پرسیار و خودی گومانیشە لەم چرکەساتە ئاستەنگاوییەی حەزی بە چارەی فەلسەفە نییە. حەیف لە ئێستایەکدا دەژین ڕق لە فەلسەفە ئامادەیە. بەڵام گرنگە ئەوەش بزانین، کە فراوانکردنی ڕووبەری فەلسەفەکردن پێویستییەکی ڕۆشنگەریی نیشتیمانیی و جیهانییە. ئەمە دەستپێکی گۆڕانیشە لە پەروەردە و فێربوون، ئەو دەستپێکەی سەرزەوی هەمووی تێکڕا زۆرترین پێویستی پێیەتی. فێربوونی فەلسەفە و وتنەوەی فەلسەفە بەرپرسیارییەکی گشتی مرۆڤە و سەرەتاشە بۆ پێکەوە ڕووبەڕووبوونەوەی پرسە بنەڕەتییە سەردەمییەکان و بۆ تێگەیشتنێکی باشتریش لە جیهان.
ڕووبەری فەلسەفەکردن فراواننابێت تا ڕووبەری ئازادی فراواننەبێت. لەو شوێنەش، کە ئازادی بوونی نییە فەلسەفە بێ شوێنە. ئەو فەلسەفەیەی لە کۆمەڵگەی نائازاد و گەندەڵ دا هەیە نافەلسەفەیە. ئێستا نافەلسەفە لە زۆر جێگا جێگایەکی بۆخۆی دابینکردووە. باشە بۆ دەبێت جێگایەک لە کۆمەڵگە، لەناو ژیان، بۆ فەلسەفە هەبێت؟ لەبەرئەوەی لەڕێگای فەلسەفەوە دەشێت کار لەسەر تەشەنەسەندن و نەشونمای شیکردنەوە و توێژینەوەی پرسیارە چارەنوسسازەکان بکرێت. فەلسەفە دەکارێت ئەمە بکات، چونکە کاری لێخوردبوونەوەیە لە تاک و کۆ، لە بوون و کەتواری ئەم تاک و کۆیە.
داواکان لە فەلسەفە زۆرن. داواکان، کە هیوان هەموو دەخوازن فەلسەفە ئەم داوایانە بهێنێتەکایەوە. هەموو دەخوازن فەلسەفە سەرلەبەری گۆی زەوی بەرەو باشە بگۆڕێت. باشەی لەم جۆرە، کە یەکسانی، ئازادی و ماف لەخۆدەگرێت هەر هەموو ئەمانە هێزی خۆیان لە فەلسەفەوە وەردەگرن. بەڵام هێنانەدی ئەم داوایانە، هیوایانە، کاری بەردەوام و هاوبەشی دەوێت.

２. فەلسەفە چیپێدەکرێت؟. لە ئێستادا زۆرێک دەپرسن: فەلسەفە چیپێدەکرێت؟ لێ ئێمە دەپرسین : فەلسەفە چیپێبکرێت؟ ئەو شتە چییە فەلسەفە دەبێت بیکات؟ وەکیتریش فەلسەفە چیپێدەکرێت و چیپێبکرێت هەر لەسەر ئەوە وەستاوە، کە فەلسەفە کێیە تا ئەم داوایەی لێبکرێت؟ فەلسەفە خۆمانین، ئەوانەنن، کە بیردەکەنەوە. فەلسەفە ئەو شێوازەیە، کە بۆ بیرکردنەوە دەگیرێتەبەر. ئەڵبەتە فەلسەفە لە هەرە شێوازە دیار و دانسقەکانی بیرکردنەوەشە. بەهۆی فەلسەفەوە دەگەین بەو زانینەی نییمانە. ئەم زانینە چیپێدەکرێت؟ دەمانبات بەرەو تێگەیشتن. تێگەیشتن لەوەی تا هەنووکە لێیتێنەگەیشتووین. ئەم تێگەیشتنەش خاڵی وەرچەرخانی ئێمەیە لە شتێک هێشتا نییە، کە دەشکرێت ئەوە ڕۆشنگەرییبێت، کە دواتر لەمیانە بیرکردنەوەکانەوە دێتەکایەوە.
ڕۆشنگەریی چرکەی لەدایکبوونی عەقڵە لای تاک/ لای گشت منێک. لێرەوە دەشێت بپرسین: لە ئێستادا شیاویی لەبەردەم ئاڵوگۆڕی میراتی فەلسەفیدا ماوە؟ مرۆڤەکان باوەڕیان بەم پرینسیپە مرۆییە ماوە؟ ئەم شیاویی و باوەڕە پێویستە مابێت. بیرکردنەوە لە جیهان، ئەمە دەبێت کۆمانبکاتەوە. پاش ئەم بیرکردنەوەیە ئەدی کاری سەرەکی فەلسەفە چییە؟ ڕەنگە یەک لەو کارانە بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری گشتی بێت. ئەمە ئەرکی یەک کۆمەڵگە و یەک کولتوور یان شارستانی نییە، ئەمە بەرپرسیارییەکی ڕەوشتی مرۆیی گشت سەرزەوییە.
سەرباری ئەوە، شوێنی فەلسەفە تەنیا هۆڵی زانکۆکان نییە، پرسیارە فەلسەفییەکان هەر لەنێو مامۆستا و خوێندکاران نەشونما ناکات. فەلسەفە، کە مافی هەموانی بەسەرەوەیە بەهۆیەوە دەکارین ئەو کێشانە بخەینە ژێر پرسیارەوە، کە ئەمڕۆ جیهان ڕووبەڕووی دەبێتەوە، ئەمەش بەزۆری لەبەرئەوەی، فەلسەفە بەشدارە لە پەرەپێدانی تێگەیشتن لەو بنەما و بەهایانەی ڕێنمایی کردار و بڕیارەکانمان دەکەن.

３. خەمی ئێستای فەلسەفە ئەو پرسانەیە، کە ڕووبەڕووی جیهانی هاوچەرخ دەبنەوە. ئەو کێشانەی کە ڕووبەڕووی جیهان دەبێتەوە کێشەگەلێکی کۆن و هاوچەرخیشن. وەکیتریش لە وشەدانی فەلسەفەدا خۆمان لەناو زۆرێک واتای فەلسەفییدا (ڕاستیی، ڕەوشت، هاوڵاتیببون، لێبووردن، ڕێزلەیەکترگرتن، دادپەروەریی،….) دەبینینەوە، کە گرنگن بۆ هەڵکشانی ئاستی تێگەیشتنی ڕۆژانەی ئێمە لە خۆمان و دەورووبەرمان.
فەلسەفە تەنیا دیاردەیەکی ڕوناکبیریی یان ڕۆشنگەریی نییە دیسیپلینیشە، ئەمەو فەلسەفە تەقەلایەکی پراکتیکی ڕۆژانەشە، کە دەکارێت کۆمەڵگاکان بگۆڕێت و کولتوورەکان لەیەکتر نزیکبکاتەوە. واتە، فەلسەفە یارمەتیدەرە بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی ئاسوودەتر و ڕێزدارتر. بەم شێوەیە فەلسەفە وا دەکات بتوانرێت لە بەربەست و ئاستەنگە گەورەکانی هاوچەرخ تێبگەین و بە دروستکردنی هەلومەرجی هزریی بۆ گۆڕانکاری وەڵامیان بدرێتەوە.
لەو پرسانەی، کە ڕووبەڕووی جیهانی هاوچەرخ دەبنەوە بابەتی ڕەوشتە، کە دەتوانێت بابەتگەلێکی تریش لەخۆبگرێت، وەک: ڕێز، ئاکار، تێرۆر، گەندەڵی، ماف. بۆ ئەوەی ئەمە بکرێت پێویستمان بەوەیە، کە زوو زوو پێناسەی فەلسەفە بکرێتەوە. ئەوەش ڕوونبکرێتەوە، کە ئەرک و ئامانجی بنەڕەتی فەلسەفە چییە و دەخوازێتیش چی بۆ مرۆڤ بکات. ئەمەش بە پلەی یەکەم پێویستە بۆ مناڵان و دواتر بۆ لاوان بکرێت. لاوان، کە کەوتوونەتە ژێر فشاری کۆمەڵگەیەکی بەرخۆری دژە بەها و جیهانگیرییەکی پەرت و بۆشەوە پێویستییەکی زۆریان بە خوێندنەوەی فەلسەفەی کلاسیک و هاوچەرخ هەیە.
سەرئەنجام، ئەو پرسانەی، کە ڕووبەڕووی جیهانی هاوچەرخ دەبنەوە خەمی ئێستای فەلسەفەن و گرنگە وا لە فەلسەفە بکەن خۆی لە عەوام نزیکبکاتەوە. ئەمە ڕێگایەکیشە بۆ لە بەدەستەبژێرخستنی فەلسەفە و تیشک خستنە سەر گرنگی دیدگا ڕەخنەییەکانیشی.

４. فەلسەفە واتە بیرکردنەوە لە هەنووکە. فەلسەفە هەنووکەی خۆی هەیە. لەو کاتەی، یان سەردەمەی، فەلسەفە ئامادەیە ئەو کاتە، یان سەردەمە، هەنووکەی فەلسەفەیە. فەلسەفە، کە لە هەنووکەی خۆی دورکەوتەوە فەلسەفە نییە. فەلسەفە چاودێرە بەسەر هەنووکەی خۆیەوە. هەنووکە ناشێت لە ژێرکۆنترۆڵی فەلسەفە دەرچێت. ئەو دەمەی فەلسەفە بە ڕاڤەی هەنووکە ناوێرێت ئەوە نەک هەر فەلسەفە نییە، بگرە بیریش لەو هەنووکەیەدا بوونی نییە. هەنووکەکان جۆراوجۆرن، لێ فەلسەفە هەمانە. فەلسەفە لە دەمی دەرکەوتنیەوە دیارە ئامانج و ئەرکی چییە، هەنووکەش، کە دەگۆڕدرێت فەلسەفە لەم گۆڕانە حاڵییە.
گشت ئەوەی لای سەرەوە وترا، بەرەو ئەو تەماشاکردنەمان دەبات، کە نزیکبوونەوەی فەلسەفە لە هەنووکە مەرجە. ئەمە بە ئاسانی نایەتە دی. بیرکردنەوە لە کردارەکانمان سەرەتای گۆڕینی بیرکردنەوەکانمانە بۆ کردار. گشت هەنووکەیەک لەژێر کاریگەریی کردارەکانە. هەنووکە بۆی هەیە کردارەکانمان بخاتەژێرپرسیارەوە. خودی هەنووکەش گومانیلێدەکرێت بەرهەمی کاتی خۆی نەبێت.

５. فەلسەفە وادەکات تێگەیشتنی قوڵت هەبێت. ئەو دەمەی فەلسەفەکردن لە کەسێکدا چرۆدەکات تێگەیشتنی قوڵ زاڵدەبێت. تێگەیشتنی قوڵ لەگەڵ تێگەیشتنی سادە و لاواز دا یەکناگرێتەوە. تێگەیشتنی قوڵ پێویستی بە بیرکردنەوەی زۆر و بەردەوامە. بیرکردنەوەش مەشق و ڕاهێنانی جۆراوجۆری پێویستە. لە تێگەیشتنی قوڵ دا ئاسۆکانی تێڕامان بەرین و کراوەن. لەوێندەرێ فەلسەفە توانای تێپەڕاندن و بڕینی سنورەکانی لەنێوان زانستە جیاوازەکانیش دا هەیە. ئەوەی فەلسەفە لەتەک یەک زانست(دیسیپلین)دا یەکانگیرنابێت ئەمە یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی فەلسەفە. فەلسەفە بە چییەتی بیرکردنەوە دەستپێدەکات و بە پەروەردەکردنی تێگەیشتن کۆتاییدێت.
زۆر جار بۆ زۆرێک پرسیارەکانی فەلسەفە خۆیان لە ناسادەیی دەدەن. ئەمە ڕاستە و بەشێکیشە لە سروشتی فەلسەفە. بەپێی ئەوەی پرسیارەکانی فەلسەفە سەرساممان دەکەن بیرکردنەوەی وروژێنەریش دەسازێنن. بوون بە فەیلەسوف، نزیکبوونەوە لە فەلسەفە، ڕۆڵی فەلسەفە لە خۆشگوزەرانی مرۆیی و لە هێنانەدی ئاشتیخوازی و….، گشت ئەمانە و گەلێک بیرکردنەوەی تریش وروژاندنێک لەخۆدا بەرجەستەدەکەن، کە ئەوەمان پێدەڵێن هزر و تێگەیشتنی مرۆڤ و ڕۆشنبیرییەکەی لەتەک دەرکەوتنی فەلسەفەدا نەشونمایکردووە.

６. فەلسەفە لە سەردەمی خێرایی ئەلێکترۆنی دا لەژێرپرسیاردایە. دەمی هەنووکەمان دەمی زێدەڕۆییە لە خێرایی. رەچەڵەکی خێرایی، کە بۆ شۆرشە زانستییەکان دەگەڕێتەوە بەم ڕۆژەیان گەیاندین. واتە، ئەوەی ئەم خێراییەی هێنایەکایەوە مەکینە هایدرۆلی و میکانیکی و ئەلکترۆنییەکان بوو. ئەم خێراییە ڕەفتارەکانی مرۆڤی ئەم دەمەی بەجۆرێک گۆڕیووە، کە رووداوەکان، دیاردەکان خێرا تێپەڕن. جیهانی تازە لە هەناویدا هەڵاوگۆڕان و ڕیکخستنێکی بەردەوام لە خۆدەگرێت و ئەمەش ئەو خێراییە دروستدەکات مرۆڤایەتی کاریپێدەکات. ئەم جیهانە دژی وەستان و سستییە، لە گۆڕان و گەیاندن و گوازتنەوەی بەردەوامی خێرادایە. ئەمە وایکردووە جوڵە وەک جاران نەبێت.
جوڵەی ئێمە لەژێر فشاری خێرایی بووتە بەشێک لە ئێمە. جوڵەکانمان نۆرماڵ نییە. لە گشت جێگایەک ئەم جۆرە جوڵەیە ئامادەیە و مەحکومیشیکراوین بە جوڵە: لە بانق، لە ژوری نوستن، لە کاتی خۆشتن، لەناو شەمەندەفەر، لە…. . هاوکات ئەم جوڵەیەی ئێستا هەیە، کە بەرهەمی خێراییە، خێرایی دیگیتاڵی و سابیریانیCyber جوڵەیەکی سانا و بێ لایەن نییە. تەماشا سێبەری خێرایی لەناو گشت چالاکییەکانماندا بوونی هەیە: هاوڕێیەتی، وەرزش، خوێندن و فێربوون، سێکس، سەما، نانخوادن و….. هتد. هەر ئەم جوڵەیە ئەوەشمان پێدەڵێت، کە ئەو شتەی خێرا دەگۆڕێت لە جێگەی خۆی نامێنێت و چییەتیشی دەگۆڕدرێت. خێرایی دیدی ئێمەی بۆ جیهان گۆڕیوە و کاریگەریشی لەسەر پەروەردە، ئابوری، جیۆسیاسی و ژینگە بەجێهێشتووە.
سەرئەنجام، فەلسەفە لەناو ئەم خێراییەدا سست تێدەپەڕێت و فریای خستنەژێرپرسیار و گومانی دیاردە سایبیریانییەکان (فێمینیزمی سایبیریانیCyberfeminism، تاوان و دزی سایبیریانیCybercrime، سێکس و ئەوینداری سایبیریانی،……)ناکەوێت. فەلسەفە، کە شوێنێکی شیاو و گونجاوە بۆ بیرکردنەوە لە تەنگوچەڵەمە ڕەوشتیی و سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکان، پێویستی بەسەرلەنوێ چالاککردنەوە و وەگەڕخستنەوەیە بۆ شیکارکردن و ڕوونکردنەوەی چەمکە سەرەکییە فەلسەفییەکان(ڕاستی، ڕێزلەیەکترگرتن، وەفاداریی، ئەمەک، ئاکار،….).

７. زەفەربردنی فەلسەفە بە دەروونشیکاریی لە دوورمەودادا دەرئەنجامی پۆزەتیڤی دەبێت. فەلسەفە بە بیرکردنەوە(تێهزرین) یەکسانە نەک شیکارکردنی ڕەفتار، بیرکردنەوەش لەسەر بیرکردنەوە گەشە بە بوونی فەلسەفە دەدات. بیرکردنەوە لە چییەتی فەلسەفە بیرکردنەوەشە لە چییەتی ئێمەی بەرهەمهێنەری فەلسەفە. ئەمە، کە بە دەروونشیکاریی ناکرێت ناسنامەیەکی هزریی لەناو دیسیپلینەکانی تر بۆ فەلسەفە دادەتاشیت.

سەرباری ئەوە، دوا کارکردنەکانی پۆلێک لە بیریارانی فەڕەنسی لەم چەند ساڵەی دواییدا بەرەو ئەو تێزەی بردوون، کە کاتی ئەوە هاتووە فەلسەفە دەسەڵاتی شیکاریی لە دەروونناسی وەربگرێتەوە. دەروونناسی ئەم دەسەڵاتەی بە خراپ بەکاربرد: خەمۆکی، بێزاریی، تەنیایی، دابڕان لە خودی خۆ و دواتر لە ئەویتریش وەک خۆیان ماونەتەوە و کەچی دەروونشیکاریی پێیوایە هەر بەردەوام و سەرکەوتووە. بەم تێزەی بیریارانی فەڕەنسی دەگەینە ئەو تێگەیشتنە، کە دەروونناسی پاشەکشەی پێبکرێت لە چارەسەرکردنی مرۆڤ.

هەندێك واتا هەن (سۆزداریی، هاوڕێیەتی، بەختەوەریی، خودگەرایی، خۆشەویستیی و…) تایبەتمەندی گەردووناوی خۆیان هەیە. ئەم تایبەتمەندییە فەلسەفە بەشێوازی خۆی كاری لەسەر دەكات. وەکیتر، هەر ئەوەشە وادەکات فەلسەفە زەفەر بە دەسەڵاتی شیکاریی دەروونناسی بەرێت. دووبارە شیکردنەوەی فەلسەفییانەی ئەم واتایەنەش هیوایەک بەوانە دەبەخشیت قوربانی دەستی دەروونناسی هاوچەرخن
زۆربەمان دەزانین، کە لەگەڵ تاڵیس، یەکەم هزرەڤانی یۆنانی لە سەدەی شەشی پێش زایین، فەلسەفە بووە دەروازەی پاراستنی ڕۆحی ڕوناکبیریی مرۆڤ. هەر لەو دەمەوە لەو شتانەی لە چییەتی فەلسەفەدا پەنهانکرا قسەکردن بوو لە واتاگەلێکی وەک: ڕاستی، هاوڕێیەتی، ئاشتی. وەک بەرپرسیارییەکی فەلسەفیی، لێ دیسیپلینەکانی تر( بەتایبەت دەروونناسی و دواتر سیاسەت، کۆمەڵناسی) بەشێک لەم واتایانەیان خستەژێرڕکێڤی خۆیانەوە و بە شێوازی خۆیان تێۆریزەیان بەسەرەوەکرد.

８. لە ڕۆژی جیهانی فەلسەفەدا مەرگی فەلسەفە جارێکیتر مایەپووچدەبێتەوە. لەم ڕۆژەدا مەرگی فەلسەفە سەرلەنوێ دەبێتەوە بە بابەت. خودی ڕۆژەکە وەبیرهێنانەوەی گرنگیی فەلسەفەیە، پرسیاریشە لەسەر ڕەچەڵەکی فەلسەفە و دانپێدانان بە ئایدیای بەرەوپێشبردنی لێبوردەیی و ئاشتی، کە داوای توانامان لێدەکەن لە فەلسەفە. بۆیە مەرگی فەلسەفە یەکناگرێتەوە لەگەڵ دۆزی ڕەوشتیی و مرۆیی سەردەم و مەرگی شتێکیشە لە خۆمان پێکهاتووە. فەلسەفە تا بەم جۆرەی ئێستا دروستبووە زۆرێک سەدە و دەڤەر و کولتوور و فەیلەسوف کارییان بۆکردووە. بۆیە فەلسەفە هەر ئێرەیی نییە، ئەوێیشە و خەڵکی گشت جێگا و شارستانییەتێکیشە.
لەبەرئەوە لەناوچوونی فەلسەفە لەناوچوونی ئەو شتەیە، کە هاوبەشە. شتە هاوبەشەکان بە ئاسانی لەناوناچن. نەک هەر لەبەرئەوەی لەخۆڕا دروستنەبوون، لەبەرئەوەش، کە فاکتەری بنچینەیی کاری لە دروستبوون و پەرەسەندنییاندا کردووە. وەکیتریش ئەو شتە هاوبەشانەی هۆکاری دروستبوونی فەلسەفەن تا هەنووکە هەن: جەنگ، ڕەوشت، ماف، ئەوین، دادپەروەریی، سەرباری ئەوانە مرۆڤ. ڕەگەزی مرۆڤ، کە تا هەنووکە ماوە پێویستی بە فەلسەفەیە وەک بیر. ئەم مرۆڤە ڕۆژانە بەریەککەوتنی هەیە لەتەک شەڕ، درۆ، هەڵە، گەندەڵی، بێ وەفایی، نیگەرانیی و….. بۆیە مرۆڤ بێ فەلسەفە ناشێت هەڵبکات و مەرگی فەلسەفەش لە ئێستای مرۆڤایەتییەوە دوورە.

９. خوێندنی فەلسەفە لە گشت قۆناغەکان پێویستییە. فەلسەفە بنەچەی خۆی هەیە، دێرینترین زانینە و زانینی زانینەکانیشە، کە فەیلەسوفەکان هەر زوو جەختیان لە دەگمەنی ئەم بنەچەیە کردووەتەوە. شوێنی فەلسەفە لە پەروەردەدا بە خوێندنی فەلسەفە لە گشت قۆناغەکانی خوێندن جێگا بۆ خۆی دابیندەکات. خوێندنی فەلسەفە و شوێنی فەلسەفە لە پەروەردەدا جگەلەوەی دەرفەتێکی ناوازەیە بۆ چرۆکردنی تێگەیشتن لە فرە کولتوری، هاوڵاتیبوون و ئازادی بریتیشە لە خوێندنی بیر و هیوایەکیشە لەبەردەم سەرلەنوێ بوژاندنەوەی فەلسەفەدا.

خوێندنی فەلسەفە مەشقکردنیشە لەسەر بوونی فەلسەفە بە بابەتی چارەسەر بۆ کێشە و کەموکوڕییەکان. فەلسەفە، کە قوتارماندەکات لە بیرنەکردنەوە، لێهاتوومان دەکات لە زاڵبوون بەسەر نیگارانی و کاتە قەیراناوییەکاندا. خوێندنی بیر لە گشت قۆناغەکانی خوێندن سەرەتای حاڵیبوونی خودە (قوتابییە) لە خودی خۆی، لە کردار و گشت ئاکارەکانی. ئەمە تەنیا ئەو کاتە دەکرێت، کە فەلسەفە دەبێت بە یەکێک لە مادەکانی قۆناغی بنەڕەتی. خوێندنی فەلسەفە پێش قۆناغی زانکۆ سەرەتای زاڵبوونی قوتابییە بەسەر تەحەدیات و ئەستەمەکان.
خوێندن و فێربوون لە بنەڕەتی بێ فەلسەفە بنەڕەتی دەکات بە شوێنێک بۆ بیرنەکردنەوە، شوێنێک کە زانین تیایدا ناخرێتەژێرپرسیارەوە. فەلسەفە لە قۆناغی بنەڕەتی دا هەر پەیوەندی نێوان زانین و پسپۆرییەکان ڕێکناخات، خودی زانینیش تۆکمە و پرسیارئامێزدەکات، لێ بەبازاڕیکردنی پەروەردە زیانێکی زۆر لە فەلسەفەی خوێندن دەدات. فێربوونی فەلسەفەش لەناو کێبڕکێیەکانی بازاڕ لەگەڵ پەروەردە خودی کردەی فیربوون دوچاری گرفتی گەورەی ڕەوشتی دەکات. هاوکات ئاشناکردنی مناڵ بە فەلسەفە ئاشنابوونیەتی بە پرسیار و وەڵام، بەس ئەمە هەرگیز نایەتەدی تا فەلسەفە نەخرێتە ناو پرۆگرامی خوێندنی دایەنگە، باخچەی مناڵان و بنەڕەتییەوە.

10.فەلسەفە لە وشەدانی فەلسەفیی ئێمەدا كارەساتبارە. ڕوو نییە لە ڕوناکبیریی ئێمەدا فەلسەفە لە چاوەنواڕی چیبدایە. ئەمەش بەزۆری لەبەرئەوەی، کە فەلسەفە لە نێوەندی سیاسیی و ئەکادێمیی ئێمە ونە. لە ئێستادا دۆزینەوەی فەلسەفە لەو سێ نێوەندە گرنگەدا خۆی لە ئەستەمیی دەدات. ئەوەی دەبینرێتەوە زۆر شتە، لێ فەلسەفە نییە. واتە ڕوناکبیریی هەیە، لێ بێ فەلسەفەیە. نێوەندی سیاسیی و ئەکادێمیی هەیە، کەچی زۆر نا فەلسەفییە، دوورە لە فەلسەفە، خۆی لە فەلسەفە دەدزێتەوە. وەکیتر فەلسەفە لەناو خەڵکی و سۆسیال میدیاش نادیار و ناکاریگەرە.
سەرئەنجام، فەلسەفە ونە، ئەمەش ترۆپکی گومانی ئێمەیە لە وتاربێژیی و بڵندگۆیی رۆمان و شیعری سەردەمی نوێ کوردیمان. فەلسەفە پێویستە لەناو ئێمەدا بدۆزرێتەوە. ونبوونی فەلسەفە، هەڵاوێشتن و توڕدانی فەلسەفە بە زیانی گشت مرۆڤایەتی دەکەوێتەوە، نەک هەر ئێمە. چونکە چەکەرەکردنی فەلسەفە لە گشت نێوەندەکانی ژیانی مرۆڤی سەردەم ،قوتارمان دەکات لە بنەبڕکردنی نەفامی. تەنیا بە فەلسەفە، بە فەلسەفەیەکی کراوە و نەترس، نەفامی و هاوشێوەکانی، بێدادی و تێرۆر، گەندەڵی، بنەبڕدەکرێت.
بەشێك لە ئێمە پێویستە بپرسێت دوای ئەو تێكشكانانەی، کە هاتەسەر كۆمۆنیزم و ناسیۆنالیزم، ئێستاش کە ئەو دوو ئیزمism ە بە ئیسلامی سیاسیی پڕدەکرێتەوە هەمان تێكشكان بەرهەم نایەتەوە؟ ئاییندەی فەلسەفە ئەو دەمە دەبێت چۆن بێت؟

11.دوا وتە: گرنگی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی. فەلسەفە بۆ دامرکاندنەوەی نیگارانییەکان نییە. بەپێچەوانەوە فەلسەفە نیگارانییەکانی مرۆڤ وەک کێشە دەبینێت و بەدوای چارەسەریانەوەیە. ئەمەشە جەوهەری جیاکردنەوەی فەلسەفە لە دەروونشیکاریی. فەلسەفە بەدوای داناییەوەیە، لێ جیهانی ئێستا لەژێر زەبری هەژاری، نەداری، نایەکسانی خەریکە دانایی خۆی لەدەستدەدات، خەریکە گاڵتە بە دانایی و وشەدانی ئەم واتایەش دەکات. لەبەرئەوە دروستکردنی ژینگەی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لە زۆر ڕوەوە کاتیهاتووە.
باشە لە هەل و مەرجێکی وادا چی لە نیگەرانییەکانی زانست بکەین؟ فەلسەفە چی لەو بارەیەوە پێیە بۆ وتن؟ فەلسەفە چاودێری ڕەوشتییە بەسەر زانستەوە. پشتگیریی لە زانست دەکات تا ئەو شوێنەی مرۆیی و ئاکارییە. فەلسەفە لە خودی خۆیدا بریتییە لە ئارەزومەندیەکی خۆییانە و تاکییانە، نەک زۆرەملێیانە. فەلسەفە دوژمنی زۆرەمڵێیی و ستەمە. بۆیە تا ئێستا بابەتی ئاشتی هەمیشەیی بابەتێکی هەستیارە بۆ گفتوگۆکردنێکی فەلسەفییانەی بەردەوام.
بەم جۆرە “فەلسەفە وەک دیسیپلینێک هاندەری بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و سەربەخۆیە و دەتوانێت بەشداری بکات لە تێگەیشتنێکی باشتر لە جیهان و چەسپاندنی بناغە ڕاستەقینەکانی پێکەوەژیانی ئاشتیانە و لێبوردەیی”. ئەمە دروشم نییە، بەڵکو ماهیەتی ڕاستەقینەی فەلسەفەیە. جیهانی پر کارەساتباری ئێستامان پێویستیەکی زۆری بە فەلسەفەیە، بەو شتەی فێربوونی ژیان دێنێتەدی. داخ و جه‌خار کردەی فەلسەفەکردن و فەلسەفاندن لە دەڤەری ئێمە بە ئاسانی نایەتە سەرپێ. لەم شوێنە ناپسپۆڕ لە فەلسەفە داگیرکەری بواری فەلسەفەیە! پشتکردنی کۆلێجەکان لە فەلسەفەوتنەوە زیانی لە گەیاندنی فەلسەفە بۆ زۆرینە داوە. وەکیتر، لە زانکۆکانی هەرێم غەدرێکی زۆر لە فەلسەفە دەکرێت و ناپسپۆر لە فەلسەفە وانەی فەلسەفە دەڵێتەوە و ئەمەش هزر و تێگەیشتنی فەلسەفیی لەو شوێنەدا خستووەتە گیانەڵاوە. بۆیە ڕۆژی جیهانی فەلسەفە لە وەها دەڤەرێک وەک گشت ڕۆژێک تەماشادەکرێت.

سەرنج: یۆنسکۆ لە ساڵی 2002 وە رۆژێکی بۆ فەلسەفە تەرخانکردووە، کە دەکەوێتە سێهەمین پێنجشەمەی مانگی نۆڤەمبەرەوە(مانگی یانزە).

“لە کوێ زانست نەبێت، نەزانی خۆی بە زانست ناودەبات.”

مێژووی مەعریفە دووپاتی دەکاتەوە کە ناسینی سەرەتایی مرۆڤ لە سەرسوڕمان و وەهم و خەیاڵ بە جۆرە جیاوازەکان پێکهاتووە. بەم شێوەیە چیرۆکی جیهان و ژینی مرۆڤ هەرچەندە چڕ و پڕی ئەفسانەیی بێت، دەربڕینێکی زیندووە بۆ زانینی مرۆڤ سەبارەت بە خود و پەیوەندی نێوان خود و گەردوون. دروشمە زانستییەکانی ئەمڕۆ ئەم ڕاستییە ڕەتدەکەنەوە وەک ئەوەی لەبیریان چووبێت کە ئەفسانەی سەردەمی کۆن تۆوی زانستی ئەمڕۆن.
وەک ئەو ٦٠ چیرۆکەی لە پێنج کتێبە پیرۆزەکاندا هەیە زۆر لەیەک دەچن جگە لە هەندێک خاڵە وردەکانی دەستپێکردن.
کتێبی ئینجل بەشی سەردەمی کۆن بەتەواوەتی چیڕۆکەکانی تەوڕاتە و تەوڕاتیش سەرچاوەی زەبوور و زەبووریش مەسحەفە، هەر بۆیە قورئانی پیرۆز چەندین جار جەخت لەوە دەکاتەوە کە لە هەمان سەرچاوەی کتێبە پیرۆزەکانی پێش خۆیەوەیە. چیڕۆکی ئادەم و حەوا و چیرۆکی یارالمیش لە بنەڕەتدا یەک بوو و شەڕە تائیفییەکان لە مێژووی ئیمان و باوەڕدا چیرۆکی یارالمیشیان بەسەر پۆلەکاندا دابەش کرد.
لە چیرۆکی یارلەمیشەوە دەزانرێت کە مرۆڤ تەنها ڕووداوێک نییە و برینەکانی خودا و گەردوون و بێشوماری بوونەوەرەکانی ناو گەردوون مەرجدار دەکەن. خۆناسینی مرۆڤ لە پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤ و خودا، مرۆڤ و گەردوون و مرۆڤ و مرۆڤ پێکدێت و هەر پەیوەندییەک چەندین بوار دەگرێتەوە. لە بەشی شەشەمی زەبوردا ئەم خولەی مەعریفە لە ڕێگەی وێنە و چیرۆکەوە نیشان دەدرێت.
ئەفسانە سەبارەت بە جیهان و ئازارەکانی مرۆڤ لە هۆز و گەلانی هەموو کەشوهەواکاندا زۆرن. لە نێو ئیغریقیەکاندا ئەفسانەیەک لە بارەی قەرەخانەوە هەبوو: خودا پێشتر بێ زەوی و ئاسمان بوو. قەرەخان خودا “مرۆڤ”ی وەک ئامانجی نیعمەتەکەی دروست کرد و لە ژێر دەریاچەیەکی گەورە (دەریا) دانا. <<پیاو>> کە مەبەست لێی ئادەمە بێزار بوو لە ژیان لەژێر ئاودا بۆ ماوەیەکی زۆر و داوای لە قەرەخان خودا کرد کە بیباتە دەرەوە بۆ شوێنێکی ئارام. قەرەخان خودا فەرمانی بە “مرۆڤ” کرد کە تا دەتوانیت خاک وەربگرێت و بیهێنێتە سەر ڕووی ئاوەکە. “پیاوەکە” تەنوورە و چەقۆکەی پڕ کرد لە خاک و بەپێی ڕێنماییەکانی خودا قەرەخان خاکەکەی لەسەر ڕووی ئاوەکە دانا. زەوی لە ئاسماندا بڵاو کردەوە و لەوەوە ئاسمان و خۆر و مانگ و ئەستێرەکان دروست بوون. لەو کاتەوە، “مرۆڤ” بووەتە چەقۆی گەردوون، و نەوەکانی لەدایک بوون، و نەوەکانی نامێنن ئەم ئەفسانەیە لە هەندێک ڕووەوە هاوشێوەی چیرۆکی کتێبی پیرۆزی میهرەبانییە، لە فیشۆیی. بەڵام هەروەها گوزارشت لە بیروباوەڕی گەلانی کۆن دەکات، وەک مرۆڤەکان، کە ئاو و خاک شکۆمەند دەکەن. “مرۆڤ” نزیکەی تەواو بەخشراوە بە سروشتی مرۆڤ، بەڵام جەستەی لەگەڵ هەموو پێکهاتەی گەردووندا یەکدەگرێتەوە و کردارەکانی بە فەرمانی خودا یەکدەگرنەوە. بوون و ڕەفتاری مرۆڤ ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندییەکانی بوونی ڕۆحی و ماددییە. ئەگەر ئەفسانە بە زانستێکی سەرەتایی بزانین، ئەوا تێڕوانینی باوباپیرانی دوور لە بارەی گەردوون و مرۆڤ بەرجەستە دەکات. ئەم بیرۆکانە دەوڵەمەندن بە خەیاڵ و ئامادەن بۆ ڕەنگدانەوەی مەجازی. بەڵام وێنەسازی توخمە فیکرییەکانی تایبەت بە خۆی هەیە و ئەم توخمانە بە ڕوونی هەندێک تایبەتمەندی پرۆسەی مەعریفی نیشان دەدەن.
جەیمس چێرگواردی بەریتانی: لە بەرهەمی “خاکی کۆنی مو”دا بۆی دەرکەوتووە کە چیرۆکی یارمیش کە ١٧ هەزار ساڵ لەمەوبەر لە خاکی مو نووسراوە، نزیکەی هەمان چیرۆکی یارمیش لە تەوراتدا بە شیکردنەوەی هیرۆگلیفەکان لە بەڵگەنامە بەردینەکانی دۆزراوەوە لە هیندستان و مەکسیک و شوێنەکانی تر. بە بڕوای نووسەر شارستانیەتەکانی هیندستانی کۆن و میسر و بابل چەند پاشماوەیەکن لەو شارستانییەتە درەوشاوەی پێش خۆی و نوقمبوونی کیشوەرەکەش دەرئەنجامی درەوشاوەیی کولتووری دایک بووە. لە چوارچێوەی تۆمارە زەوییە کۆنەکانەوە، مارە حەوت سەردارەکە وەک خوڵقێنەر، هێزی جەوهەری سەرهەڵدەدات. مارە حەوت سەرەکە حەوت زیرەکی هەیە و ئەو حەوت فەرمانەی کە لەلایەن ئەوەوە هاتووە وا دەکات هەموو گەردوون گەشە بکات
مرۆڤ دەیەوێت بگاتە نهێنییەکانی بوونەکەی.من کێم؟ من خەڵکی کوێم؟ بۆ کوێ دەچم؟پرسیارەکانی وەک… زانایان تا ئێستاش بە هاوکاری ئامێرە مۆدێرنەکان بەدوای وەڵامی ئەو پرسیارانەدا دەگەڕێن. دروستکردنی گەردوون و یاساکانی کات بە ڕوونی لە چیرۆکی یارلەمیشدا دەرکەوتووە کە لە مو مەینلاندەوە دەستکەوتووە، بە بڕوای جەیمس چەرگوارد، مرۆڤەکان سوودمەندی ئەو چیرۆکەن و لە سەردەمی ئەفسانەیی پەیوەندییە ئینسان و گەردوونییەکان لەنێو گەورەکاندان لە مێژووی زانستدا.
پەیمانگای ئۆنتاریۆ بۆ توێژینەوەی پەروەردەیی، زانکۆی تۆرۆنتۆ کارل بێریتەر (کارل بێریتەر) لە کتێبی “پەروەردە و هۆشیاری لە سەردەمی زانین”دا چەمکێک بە ناوی “تیۆری فۆلکلۆر” پێشنیار دەکات. بە بڕوای کارل بێرێتەر، تیۆری جەماوەری بۆچوونی مرۆڤەکانە لە غیابی تیۆری زانستیدا. تیۆری گشتی دەتوانێت بەبێ لێکۆڵینەوە و بێ فلتەر بوونی هەبێت. بەگشتی دەروونناسی عەقڵی باو (دەروونناسی عەقڵی ساغ) بیرۆکە و تێبینی و ئارگیومێنت و پلان و ئامانج و بنەماکانیش ڕوون دەکاتەوە. ئەگەر پەیوەندی نێوان هۆشیاری و جیهانی بابەتی دروست بێت، ئەمە ئەنجامەکەی زانین و ئەگەر نادروست بێت، باوەڕی درۆ. تیۆری گشتی لە دەروونناسی خوێندەواری و تیۆری ناسینی خوێندەواری پێکهاتووە (کارل بێرێسەر: پەروەردە و هۆشیاری لە سەردەمی زانین، ئینگلیزی، کۆمەڵگەی لۆڕێنس ئێرلیبام، ئەمریکا، ٢٠٠٢). جووتیارێکی نەخوێندەوار لەوانەیە بەرهەمێک بچێنێت بەبێ هیچ چەمکێکی ڕووەکناسی. ڕەنگە لە بوارەکانی پزیشکی و پیشە دەستییەکاندا ڕووبەڕووی وەها دۆخێک ببنەوە. لە کتێبی “بیرەوەرییەکان”ی نووسەر زون قادری داپیرەیەک هەیە بە ناوی پریزیخان. ئەم داپیرە بە وردی وەک کەسایەتییەک وێنا کراوە کە کاریگەری تایبەتی لەسەر منداڵی زون هەبووە. لە باخچەیەکی ئاژەڵان سێوێکی تەواو بەستوو دەخوات و لەناو باراندا گیردەخوات و دەبەستێت تا دەمرێت. ئەگەر داپیرە پریزیخان بیهێنێتە ماڵەوە و پارچە پەتوویەک لە ئاوی شلتێنیدا تەڕ بکات و بیخاتە ناو خاولییەکی قوماشەوە و بیخاتە سەر زون، نامرێت. زون وەڵامی ئەمەی لە پۆلی ڕووەکناسییەوە فێربووە، لەو کاتەدا کە زون لە داپیرەی پرسی: “چیت کرد؟”، داپیرە وەڵامی دایەوە: “لە ئاو دەچێت” لەم نموونانەوە دەزانن تیۆری باو چییە. لەناو خەڵکدا کوتان (چارەسەری جەستەیی)، ئیرام (چارەسەری دەروونی)، گرێدانی ئاگر، بخور، جگەرەکێشان، خوێنخواردنەوە، سووتاندن، پێستکردن، ئارەقکردنەوە و شێوازە پزیشکییەکانی دیکە تا ئەمڕۆش بەردەوامن. هەرچەندە ئەم پراکتیزانە پەیوەست بە بیروباوەڕی شامانەکان لە ڕابردووی دووردا بە کاریگەرییە ڕاستەقینەکانیانەوە لە ژیانی مرۆڤەکاندا چەسپاون، بەڵام تا ئێستا بە هیچ تیۆرێکی زانستی ڕوونمان نەکردۆتەوە، لەبری ئەوە وەک “خورافات” پشتگوێمان خستوون. هەر شتێک لە جیهانی ماددی و ڕۆحیدا دەتوانێت ببێتە ئۆبژەی زانست. لەناوبردنی نازانستیانە بەبێ لێکۆڵینەوەیان هیچی تر نییە لە دەرئەنجامێکی خراپی نەفامی. فیزیازان و فەیلەسوفی بەریتانی مایکل پۆلانی دەڵێت: بوونی ئاژەڵ لەلایەن زانایانی ئاژەڵانەوە نەدۆزراوەتەوە. بوونی ڕووەک لەلایەن ڕووەکناسەکانەوە نەدۆزراوەتەوە. بەهای زانستی ئاژەڵناسی و ڕووەکناسی تەنیا ئەوەیە کە درێژەپێدەری حەز و ئارەزووی پێش زانستی مرۆڤە بۆ ئاژەڵ و ڕووەک. بەم مانایە، هەرچەندە جیهانبینی دایکمان (ئەو باوەڕەی کە هەموو شتێک ڕۆحی هەیە) جۆرێکە لە عیرفانییەت لە ڕوانگەی زانستی ئەمڕۆوە، بەڵام زانست هێشتا کۆرپەلەیەک بوو کە هێواش هێواش لە سکی ئەو جۆرە جیهانبینانەدا پێگەیشتووە.
مێژوونووسی زانست و. پ. دامپیەر (W. C. Dfmpier) زانست بریتییە لە زانینی سیستماتیکی دیاردە سروشتییەکان، کە لێکۆڵینەوە لە پەیوەندی نێوان چەمکە جۆراوجۆرەکان دەکات کە گوزارشت لە دیاردە سروشتییەکان دەکەن لە سەردەمی فیکریدا (W. C. Dampier: <مێژووی زانست> و <چینی> و <بازرگانی > چاپی ١٩٩٤، لاپەڕە ٩) گوتی. پێش ئەوەی زانستی سیستماتیکی دروست بێت. ئەو توخمانەی کە لقەکە پێکدەهێنن دەبێت دروست ببن. ئەم هۆکارانە لە ڕووی مێژووییەوە لە ژیانی مرۆڤە سەرەتاییەکان و لە ڕێوڕەسمە ئایینییەکانی گەلانی دواتردا و لە تێڕوانینەکانیان بۆ سروشت و ژیاندا بوونیان هەیە.
دامپەر لە کتێبی “مێژووی زانست”دا باس لە پەیوەندی نێوان ئایینی مەسیحی و ئایین و زانست دەکات، هەروەها باس لە بۆچوونی هەندێک لە مرۆڤناسەکان دەکات. بە بڕوای ئەوان مقاعیەت بە شێوەیەک بەرەو ئایین دەبات، بە شێوەیەکی تر بەرەو زانست. (کتێبی سەرەوە، لاپەڕە ٢٧-٢٨). شامانیزم جۆرێکە لە زانینی جیهانی سروشتی ڕۆژهەڵاتییە کۆنەکان و شێوازی ژیانی ماددی و ڕۆحییان کاریگەرییەکی بەردەوامی بەجێهێشتووە. شامان و قەشەی ئەو سەردەمە ڕۆشنبیری سەردەمی خۆیان بوون و سروشت و خودا لە یەکتر جیا نەبوونەوە، بەڵکو لە بیرکردنەوەیاندا تێکەڵ بوون.

شێوازی زانینی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی دوور لەبارەی سروشت و ڕۆحانیەت و کۆمەڵگاوە، هەروەک چۆن لە هەموو وڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا تەوەری چیرۆکی هەیە. بیرۆکەکان لەبری ئەوەی لە زنجیرەیەکی لۆژیکی ئەرستۆدا دەرکەون، بە هەموو بەشەکانی چیرۆکەکەدا خوێن دەڕژێن. ئەگەر تەماشای مێژووی فەلسەفەی هیندۆس بکەین، دونیابینییەکانی هیندۆسی جگە لە پێکهاتە نەتەوەییەکانی خۆیان تێکەڵ بە توخمە عەرەبییەکانن. چیرۆکێک لە (جەمشیدنام) دا هەیە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە نێو خەڵکی بڵاوبووەتەوە: ڕۆژێک، نوح پاڵکەوتبوو، چاوەکانی نوح خەوی لێکەوت. لەو کاتەدا نوح پانتۆڵی لەبەر نەبووە و قوماشەکەی بۆ پێشەوە دەکێشا. قوماشەکە بەهۆی بایەوە هەڵیکرد و حەورەتی نوح دەرکەوت. سێ کوڕەکەی بەلایدا تێدەپەڕین. حەزرەتی یافس بە بینینی ئەم دۆخە چاوەکانی داخست و تێپەڕی، حەزرەتی سام بە دەستێک چاوەکانی گرت و بە دەستەکەی تریش قووماشەکەی ڕاکێشا و بەشە تایبەتیەکانی نوحی داپۆشی و تێپەڕی. کوڕەکەی هام بە گاڵتەجاڕیەوە وتی: ئای کراوە و داخراوە. لەو کاتەدا نوح لە خەو لە خەو هەڵسا و کاتێک گوێی لەم بابەتە بوو زۆر تووڕە بوو. بە یافێتی گوت: “نەوەکانت ببنە پاشا، بە سامی گووت: نەوەکانت هەم پاشا و هەم پێغەمبەر بن. بە هامیش گووت: “نەوەکانت کۆیلە و کۆیلە بن.”
مێژوونووسی ڕۆژهەڵاتی موسا سەیرامی لە کتێبی “حەمیدی مێژوویی” (ئەنوەر بەیتور، چاپی ١٩٨٦ی دەزگای چاپخانەی نەتەوەیی پەکین چاپکراوە) سەرەتای مێژوو لە نوحەوە دەستپێدەکات. گەلانی تورک بە یافەت و بابل و یەمەن و عومان و عێراق و ئێران بە سام و گەلانی ئەفریقا و هیندستان بە هامەوە دەبەستێتەوە. پێدەچێت بارودۆخ لە مێژووی نووسراودا شایەدی جێبەجێبوونی دوعای نوح بێت. به ڵام ئه گه ڕ وا بزانین ڕاستیه مێژووییه کانی ناو مێژووی نووسراو ڕه ها نین یان مێژوو له قه ڵه می مرۆڤه وه لاوازی و سه ڕکێشی مرۆڤی هه یه ، وا هه ست ده که ین که له لێدوانه کانی مه لا موسا سه یرامی دا تۆنێکی ئەفسانەیی له دەرەوەی ئەزموون هه یه . لەم چیرۆکەی سەرەوە کێشەیەک دەبینین، سێ هەڵوێست بەرامبەر بە هەمان شت و ئەنجامە جیاوازەکانی دەرئەنجامی ئەو هەڵوێستانە: یافەت بە حەیاییەوە کۆچی دوایی کرد، ئەمەش ئامانجی ئەو تەقواییە بوو کە دەبوو پاشاکان هەیانبێت. سام بێگەردی هەبوو هەروەها پێوانە. بۆیە نەوەکانی شانشینی و حیکمەتی پێغەمبەرایەتییان پێ سپێردرا. هام بەهۆی بێئەدەبی خۆیەوە مەحکوم بوو بە چارەنووسی کۆیلایەتی. ئەگەر ئەم چیرۆکە لە واقیعی مێژوویی جیا بکەینەوە، ئەوا ئەو دەرەنجامە فیکرییەمان دەبێت کە هەڵوێستی خەڵک بەرامبەر بە شتەکان چییە، ئەزموون و مەعریفە و چارەنووسی هاوتایان دەست دەکەوێت. ئەم دەرەنجامە حوکمێکی بیرمەندی فەرەنسی ڕێنی دیکارت (١٥٦٠-١٥٩٦)مان بیردەخاتەوە: ژیری لە هەموو مرۆڤەکاندا وەک یەکە. کەواتە ناکۆکی لە بیروڕادا لە زیرەکتربوونی کەسێک لە کەسێکی ترەوە سەرهەڵنادات، بەڵکو لەو ڕاستییەوە سەرهەڵدەدات کە شێوازی بیرکردنەوەمان جیاوازە یان بیرکردنەوەکانمان ئاراستەی یەک هۆکار نییە. منداڵەکانی نوح بە وەڵامی جیاوازەوە لە هەمان کێشە نزیک بوونەتەوە و بەم شێوەیە ئەنجام و چارەنووسی جیاوازیان هەبووە. پەیوەندی نێوان کاریگەری و هۆکار لە چیرۆکی سەرەوە و لە قسەکانی دیکارتدا جەختی لەسەر کراوەتەوە. بەڵام یەکێکیان لە فۆڕمی وێنەدایە و ئەوی دیکەیان لە فۆڕمی هەستکردندایە کە لە نەریتی بیری ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا ناسراوە. یەکێک لەوانە ئەو ڕووداوەیە کە لە قەڵەمدا ڕوویدا و ئەوی دیکەیان ئەو ئەنجامەیە کە لە ڕووداوەکەوە دەرچووە. کەسانێک کە توانای دەرەنجامە عەقڵانییەکانیان نییە لەو ڕووداوە، هەرچەند ئەو چیرۆکەی سەرەوە بخوێننەوە، وانەکە فێر نابن. قسەکانی دیکارت بۆ کەسێک کە ناتوانێت دەرەنجامە فیکرییەکان لە ڕووداوە ڕاستەقینەکانی ژیانیدا جێبەجێ بکات، بێمانایە. ژیان پڕە لە مانا و وانە بۆ کەسێک کە پەیوەندی ناوەوەی نێوان وەرگێڕان و حیکمەت دەدۆزێتەوە. چیرۆک ڕووداوێکە بە حیکمەتەوە، حیکمەتیش چیرۆکێکە کە ڕووداوێکی لابراوە. بۆیە فەیلەسوفانی ڕۆژهەڵات ناتوانرێت بە پێی مۆدێلی فەلسەفی ڕۆژئاوا هەڵسەنگێندرێن، بەڵکو بەراوردکاریش دەکرێت.
ئەگەر بمانەوێت لە جیهانبینی و شێوازەکانی ناسینی گەلانی کۆن بکۆڵینەوە، لەوانەش زانستناسی مرۆڤناسی، ئەوا دەبێت چاومان لە ئەفسانە، فۆرمەکانی بیروباوەڕی ئایینی، تۆمارە زارەکی و نووسراوەکان، ئینجا مێژووی بەرهەمهێنان و ئابووری، پیشەسازی و نەریتی بیناسازیمان بێت. ئێمە ناتوانێت خۆمان لە تانەدان بپارێزین. بێ گومان ناتوانین مێژووی زانستی ئارکۆلۆژی یان مێژووی زانستی بەبێ بوونی ئاسیای ناوەراست ڕۆژهەڵاتی دوور و پێشکەوتنەکانی گەلانی کۆنی نێوان دوو ڕووبار ئەوە دەزانین کە ژیریاری گریک چۆن پایەکانی خۆی لەسەر ئەفسانەکانی ڕۆژهەڵاتی بوونیاد ناوە.
زۆر جاردۆزینەوە شوێنەوارییەکان لە ناوچەکەدا ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی دامەزراندنی مێژووی زانستی ئاسیای ناوەڕاست و ئاسیای سەروو و ڕۆژهەڵاتی دوور. دەتوانین ئاماژە بە هەر قۆناغێکی مێژوویی بکەین.

هیچ ژانرێکی ئەدەبی وەکو ڕۆمان، پێویستی بە وردەکاریی لە چنینی ڕوداوەکان و گێڕانەوە و وەسف نییە. بە جۆرێک کە ڕۆمان، بە هونەری گێڕانەوە و وردەکارییەکان دەناسرێت. بە بڕوای من، ڕۆماننووس وەک ئەو ئەندازیارەیە، کە نەخشەی کارێکی ئەندازەیی ڕێک دادەڕێژێت و ئەگەر بچووکترین لایەنی ئەو نەخشە و ئەندازەسازییە لە بەرچاو نەگرێت، ئەوا ڕەنگە کارێکی هونەری سەرکەوتوو، نەخشەیەکی هونەرییانەی جوان دەرنەچێت. ڕۆمانیش بە هەمان شێوە، ئەگەر ڕۆماننووس لە گێڕانەوەی ڕووداوەکان و وەسف و نیشاندان و ناساندنی کارەکتەرەکان، بەو شێوەیە ورد نەبێت، بێگومان دەکەوێتە هەڵەی وەها کە خۆشی درکی پێ ناکات. لە میانەی ئەزموونی خۆم وەک خوێنەرێک و لە پەراوێزی خوێنەوەی ڕۆمانەوە، گەیشتوومەتە ئەو بڕوایەی، کە زۆربەی هەرە زۆری ڕۆماننووسەکانی ئێمە، لەو وردکارییە شارەزا نیین و دەکەونە هەڵەوە. بە جۆرێک وەسفی شتێک دەکەن، کەچی لە درێژەی ئەو وەسفەدا، بێ ئەوەی هەستی پێ بکەن، دەکەونە هاودژییەوە. ڕۆماننووسەکانی ئێمە، زۆر جار(وەسف) کە توخمێکی سەرەکی و بنەڕەتی ژانری چیڕۆک و ڕۆمانە، وەک پێکهاتەیەکی هونەری و یەک وێنەیی دەبینن و ناچنە نێو ئەو وردەکارییەی کە دەبێ لە نێو ئەو وەسفەدا هەبێت. بۆ نموونە: تۆ کە باسی وەرزی زستان دەکەیت، دەبێ ئەوەت لە خەیاڵ بێت، کە بەفر و باران و ڕەهێڵەش لە زستان هەن. کە باسی هەڵەی میکانیکی فڕۆکەیەک دەکەیت کە بە ئاسمانەوەیە و دەفڕێت، دەبێ باسی ئەوەش بکەیت، کە سەرنشینانی لە چ دۆخێکی ترس و دڵەڕاوکێ و مەترسی ژیان دان لەو کاتەدا. ئەم جۆرە لە وەسفکردن زۆر گرنگە، لە ژانری ڕۆمان و چیڕۆکدا. چونکە بە هۆیەوە، گێڕانەوەی ڕووداوەکان مەودایەکی تر وەردەگرن و لە پەراوێزیشیەوە خوێنەر وردتر دەچێتە نێو بینای هونەری ڕۆمانەکەوە. لەو ڕوانگەیەوە، لە ڕۆمانی ( باڵندەکانیش دەنیشنەوە) جۆرێک لە پارادۆکسی لە وەسفی ڕووداو کارەکتەر و تیمەی ڕۆمانەکە بە گشتی دەبینین. بە شێوەیەک کە ڕۆماننووس لە یەک دەربڕیندا، بە دوو جۆر وەسفی پێچەوانەوەی دژ بە یەکی شتێک دەکات.ئەم ڕۆمانە، چیڕۆکی پەناهەندەیی چەند کەسێک دەگێڕێتەوە، کە بە هۆی شەڕ و نالەباری ژیانیانەوە، ڕووە و ئەوروپا بە ڕٍێگەیەکی ناساغ و پڕ نەهامەتی کۆچ دەکەن و سەرەنجام لە کەمپێکی پەنابەراندا یەکدەگرنەوە. ئەوکەسانە، قوربانی شەڕ و نەهامەتییەکنی ژیانی نێو وڵاتەکەیانن و بەو خەونەوە دەچنە ئەوروپا، وەک ئەوەی لە دۆزەخێکەوە بچنە بەهەشتێک، کە چی کاتێ ئەو ژیانەی ئەوێش ئەزموون دەکەن، درک بەوە دەکەن کە ئەوروپاش ئەو بەهەشتە نییە، وەک ئەوەی خۆیان وێنایان کردبوو، بەڵکو لەوێش وەک نامۆیەک دەبینرێن و لە بەریەکەوتن دان لەگەڵ ژیانێ ئەوێش. لێرەدا، بە کورتی ئاماژە بەچەند توخمێکی بینای هونەری ڕۆمانەکە دەکەین.
گێڕانەوە:_
یەکێک لە خەوشەکانی ئەو ڕۆمانە ئەوەیە، کە کۆی ڕووداوەکان لە سەریەک ڕیتمی گێڕانەوە دەڕۆن. بە جۆرێک کە ڕۆمانەکە دەخوێنینەوە، هەست بەوە دەکەین کە ئەوە ڕۆماننووسە دەدوێت و قسە دەکات، نەک کارەکتەرەکان. ئەگەرچی چەندین کارەکتەری جیاواز لە یەکتری، لە ڕووی سایکۆلۆژیی و پەروەردەیی هەن، بەڵام لە میانەی بینینی ڕۆڵەکانییان، وەک یەک دەدوێن و بیر دەکەنەوە، وەک ئەوەی هەموویان کۆپی یەکتری بن. هەریەک لە (ئازاد، شەیما، ئامێز، کەریمە، مەریوان، فەرهاد، ساماڵ، کامەران، ڕەغدە) کارەکتەری ڕۆمانەکەن، بەڵام ئەگەر سەرنج لە زمانی ئاخاوتن و دوانییان بدەین، هەست بە جیاوازییەکی ئەوتۆ ناکەین. تەنانەت ڕۆماننووس تێبینی شێوەزار و دیالکتیکی زمانەوانی کارەکتەرەکانیشی نەکردووە. بۆ نموونە: لە لاپەڕە (22) دا، کاتێ ئەفسەری لێکۆڵینەوە پرسیار لە (فەرهاد عامر) دەکات کە خەڵکی (عەفرینە) و پێی دەڵێت پیشەت چییە؟ فەرهاد لە وەڵامدا دەڵێت:(ئەوجا لێرە دەبێ پیشەم چی بێت) بێگومان ئاخاوتنی کوردێکی عەفرین، جیاوازە لە کوردێکی باشوور. کەچی لێرەدا فەرهاد وەک هەولێرییەک وەڵامی پرسیارەکەی داوەتەوە، نەک عەفرینییەک. ئەم درک نەکردنە بە جیاوازی زمان و ئاخاوتنی کارەکتەرەکان، هەڵەیە و دەبێ ڕۆماننووس، بە وردەکارییەوە ڕەچاوی بکات. بە هەمان شێوە، کاتێ ئەفسەرەکە بۆ ئەوەی لە هۆکاری هاتنی ئەو پەنابەرانە بگات، بانگی وەرگێڕێکی کورد دەکات، کەچی دواتر دیالۆگەکان تەنها دەبنە هی پەناهەندەکان و ئەفسەرەکە و ڕۆڵی وەرگێڕەکە هەر ون دەبێت. چونکە دیالۆگەکان، لە بری ئەوەی شێوازێکی سێیانەیی ( ئەفسەرە فەرەنسییەکە پەنابەرە کوردەکان_ وەرگێڕە کوردەکە) وەربگرێت، بە پێچەوانەوە دەبێتە دیالۆگی ڕاستەوخۆی نێوان ئەفسەرەکە و کوردەکان، لە کاتێکدا لە وەرگێڕانی دوو زمانی جیاوازی دوو کەس، کەسی سێیەم ڕۆڵی سەرەکی هەیە کە وەرگێڕەکەیە. دەکرێ خوێنەران لەم ڕووەوە، سەرنج لە گفتوگۆکە لە نێوان لاپەڕەکانی ( 21 تاکو 29) بدەن. بۆیە زۆرگرنگە لە میانەی گێڕانەوەی ڕووداوێکدا، دەنگی ڕۆماننووس نەبێتە بگێڕەوەی سەرەکی، بەڵکو دەبێ سەربەستی بە کارەکتەرەکان بدرێت، کە خۆیان بدوێن و ڕۆڵەکەیان وازی بکەن.
وەسف:_
وەسف، یەکێکی دیکەیە لەو توخمە سەرەکییانەی لە پاڵ ڕەگەزەکانی دیکە، بینای هونەری دەقی ڕۆمان پێکدەهێنن و ڕۆڵێکی سەرەکی لە میانەی گێڕانەوەی ڕووداوەکان دەبینێت. زۆر جار لە ڕێگەی وەسفەوە، دەچینە نێو وردەکاریی ڕووداوەکان و کارەکتەرەکان و دیمەنەکانەوە. بەڵام هەر تەنها وەسفکردنی شتێک گرنگ نییە، لەوە گرنگتر ئەو وردەکاریەیە، کە لە وەسفکردنەکەدا هەیە، بە جۆرێک کە ڕووێکی لۆژیکی و بابەتی هەبێت. وەسفەکان، دەبێ لەگەڵ ژینگەی دەورووبەرو واقیعی ڕووداوەکان و ڕۆڵی کارەکتەرەکان بگونجێن. لەو ڕۆمانەدا، لە گەلێک شوێن، وەسفی دژ بەیەکی یەک ڕوداو، یان کردار و هەڵسوکەوتێک هەن. بۆ نموونە:

• لا 27 نووسیویەتی:_( پەنجەرەکە لە خۆیەوە شکا نازانم خەوتبووم لە وادەی هەڵسانم ئەو شکابوو) ڕۆماننووس لێرەدا، جێناوی (ئەو) کە کەسی سێیەمی تاکە، بۆ (جام) بەکار هێناوە، ئایا ئەمە وەسفێکی گونجاو و بابەتییە؟
• لا 33 نووسیویەتی:( ئازاد گوتی بۆیە لە نیشتمان دەرچووم، چونکە هیچم نەبوو، باوکم بێ دەرامەت بوو) بەڵام پێشتر و لەلاپەرە (18) دا دەڵێت:( باوکی ئازاد، لە نێو بازاڕی سلێمانی دوکانی پێڵاو فرۆشی هەبوو) ئایا ئەم دوو وسفە، هاودژ و پێچەوانەی یەکتری نین؟ کەسێک دوکانی پێڵاو فرۆشی هەبێت بێ دەرامەتە؟ بێگومان نەخێر، دەرامەتێکی هەر هەیە، جا ئەگەر کەمیش بێت.
• لا 34 نووسیویەتی:_( پۆلیس بە پەنابەرەکەی گوت، دەزانی ئەمە تاوانە و حوکمی لە سەرە) لێرەدا پۆلیس ڕۆڵی دادوەر دەبینێت، لە کاتێکدا هەموومان دەزانین ئەرکی پۆلیس نییە حوکم بۆ تاوانبار دەربکات، بەڵکو ئەوە ئەرکی دادگایە.
• لا 76 نووسیویەتی:_( دوای چەند مانگێک، ئامێز لە زیندان ئازاد کرا، نیوە مردوو، لوتی شکابوو، ڕەنگی سپی ببوو، دەتگوت چی خوێنە لێیان هەڵمژیوە، خواردنی سەموونی عەسکەری خوساویش کێشی زۆر زیاد کردبوو) ئەم وەسفە، وێرای ئەوەی هاودژ و نالۆژیکییە، هاوکات بێ ئاگایی ڕۆماننووسیش لە دۆخی زیندانەکانی سەردەمی بەعسی فاشی دەردەخات. ئاخر کەسێک، لە سەردەمی بەعس زیندانی بووایە، وەک ئەوەی لە دۆزەخ بێت، ئیدی چۆن ئەوەندە ئاسوودە و بێ خەم دەبێت، کێشی زیاد بکات؟
• لا 78 نووسیویەتی:_(خۆی کوتایە ناو سەمونخانەیەک و گەرمای تەنوورەکانی پێ گەیشت) لێرەدا، چونکە باسەکە پەیوەستە بە وەسف لە زمانی کوردیدا، ئیدی دەبێ لە سەر وردەکارییەکان بوەستین. سەمون، بە تەنوور دروست ناکرێت ، بۆیەشە سەمونخانە و نانەواخانە، هەردووکییان لە زمانی کوردی بە کار دێن.
• لا 113 نووسیویەتی:(یەکێکییان بە ئینگلیزی سڵاوی کرد، بایی خۆی ئینگلیزییم دەزانی) لێرەدا مەبەستی گفتوگۆی نێوان (فرانسواز) ی پیرە مێردە فەرەنسییەکە و پەنابەرە کوردەکانن، وەسفەکە دیارە کە بایی ئەوەندە ئینگلیزی زانیوە، کەچی یەک لاپەڕە دواتر، واتا لە لاپەڕە (115) دا، ئەمجارەیان دەڵێت:( زمانی ئینگلیزییەکەی ئەوان و هی منیش بایی ئەوەندە نەبوو، لەو بەیت و بالۆرانەیان بگەم) دیارە ڕۆماننووس دوو وەسفی دژ بە یەکی زانینی زمانی کردووە.

زمان:_
بە درێژایی ئەو ڕۆمانە، زمانی گێڕانەوەی ڕووداوەکان، لە زمانێکی ڕۆژنامەوانیی و ڕۆژانەیی دەچێت نەک زمانی ڕۆمان، کە هونەرێکی باڵای گێڕانەوەی زمانییە. ڕووداوەکان، دیالۆگی نێوان کارەکتەرەکان، بە زمانێکە کە کەسێک لە نێو فەرمانگەی تایبەت بە پەنابەرانەوە یاداشتی کردبن. لە کەمترین جێگەی ڕۆمانەکە، هەست بە دیوێکی دیکەی هونەرییانەی زمان ناکەین، کە ئاماژە بێت بۆ زمانی نووسینی ڕۆمان. دەکرێ خوێنەران بگەڕێنەوە سەر لاپەڕەکانی (100 تاکو 115) ی ڕۆمانەکە و لە وێوە باشتر ئەو بۆچوونەی ئێمە دەردەکەوێت. وێرای ئەمەش، تەنانەت لە ڕووی ڕێسکانی ڕێزمانیشەوە، لە چەندین شوێنی ڕۆمانەکە، هەڵەی زەقی زمانەوانی هەن، وەک:_

• لا 28 نووسیویەتی:( من نازانم کەسم گوێ لێ نەبوو وا بڵێت) ئەم ڕستەیە، پێویستی بە ئامرازی پەیوەندی (لە) هەیە، تا مانای تەواوەتی بگەیەنێت، بۆیە دەبوو بڵێت:( من نازانم، لە کەسم گوێ لێ نەبوو وابڵێت).
• لا 47 نووسیویەتی:(سەیری دوو پیاویان کرد،کە لەگەڵیان چاوەڕوان گەیشتن ئەسانسۆرەکە بوون، کە گەیشت پیاوەکان بە زمانی لووس پێشنیاری پێشکەوتنیان کردن) ئەم شێوازە زمانییە لە داڕشتن، لەنگییەکی زۆری تێدایە، بۆیە گونجاوتر بوو بنووسێت: (دوای سەرکەوتنی ئەسانسۆرەکە، چونکە ئەسانسۆر سەردەکەوێت و دادەبەزێت، پیاوەکان بە زمانە لووسەکانییان (چونکە کۆیە) پێشنیاری ئەوەیان بۆ کردن، کە سەرەتا ئەوا ن بچنە نێو ئەسانسۆرەکە).
• لا 49 نووسیویەتی:_( ئینجا دوا بە دوای ڕاکێشانی هەواڵە پێویستەکان لە شوفێرەکانییان) سەرنج لە ڕستەکە لە ڕووی ڕێزمانییەوە بدەن و شایەنی ئاماژە کردنە لە گەلێک شوێنی ڕۆمانەکە، کەموکورتی لە لایەنی ڕێزمانی زمانی ڕۆمانەکە هەیە، بەڵام ئێمە تەنها ئەو نموونانەمان هێنایەوە.
  دواجار دەمەوێت ئاماژە بەوە بدەم، کە لەم ساڵانەی دواییدا، دەیان چیڕۆک و ڕۆمانی، نووسەرە ناودارەکانی کوردم خوێندوونەتەوە، بە داخەوە زۆربەی هەرە زۆریان، هەڵەی سەیر و زەق دەکەن و بە سەریان تێ دەپەڕێت. نازانم ئەمە لە بێ ئاگایە، یانیش پەلەپەلی چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆمان ؟
• پەراوێز: باڵندەکانیش دەنیشنەوە، ڕۆمان، نووسینی: بە یان سەلمان، بڵاوکراوەی: نێوەندی ڕەهەند _سلێمانی 2021
• ئەم بابەتە، لە ژمارە(279) ی گۆڤاری ڕامان، لە 5/10/2022 بڵاوکراوەتەوە.

                                                               وەرگێڕانی بۆ ئینگلیزیی : ی گانوسکین

                                                               وەرگێرانی بۆ کوردیی : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

یەک

ئەدەبی ئێمە بە گرنگترین ساتەوەختی گەشەکردنی خۆیدا تێدەپەڕێ. ژیانێکی نوێ لە وڵاتەکەمان بنیادنراوە و ئەدەبیش زیاتر و زیاتر دەسازێت کە چۆن ئەم ژیانە لەشێوە نادیار و ناجێگیرەکەی خۆیدا ڕەنگ ڕێژ بکات. بەوپەڕی ڕوونیشەوە دەتوانێت ئاستەنگەکان  لە بەرزترین ئاستی سیاسیدا بگوازێتەوە و بە تایبەتیش کاریگەری مۆراڵ لەسەر سەرجەم پرۆسەی بنیادنانەکەدا دەبێت.

هەرچەندە لە وڵاتەکەمان کەمترین جیاوازی لە نێوان تاک(ئیندیڤیجواڵ) ی چینەکانی هەیە بەبەراورد بە چینەکانی وڵاتانی تر، بەڵام هێشتا مەحاڵە وا بیربکەینەوە کە بەتەواوەتی ناچینایەتییە. بەلەبەرچاوگرتنی حەتمییەتی جیاوازی مەیلەکانی نێوان ئەدەبی جووتیاری و ئەدەبی پرۆلیتاری لەم وڵاتەدا؛ چەند ڕەگەزێک هەیە کە هەڵوێستە کۆنەکانی خۆیان پاراستووە، ڕەگەزگەلێک کە بەهیچ شێوەیەک لەگەڵ بەرژەوندییەکانی دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاریا ناسازێت و وە ناشتوانێت لەگەڵ ئاراستە بنچینەییەکانی بیناکردنی سۆشیالیزم لەلایەن پرۆلیتاریاوە، هەڵبکات.

ململانێی نێوان کۆن و نوێ بەردەوامە. کاریگەری ئەوروپا ، ڕابردووی ئەوروپا، پاشماوەی چینە حاکمەکان، بۆرژوازی نوێ کە گەشەی زیاتر لەژێر ڕێنماییە ئابوورییە تازەکان دەکات، هەموو ئەمانە وا لە خۆیان دەکەن؛ هەستیان پێ بکەین. ئەمانە پەردەیان لەڕووی نە تەنها تەنینەوەی میزاجی تاک و گروپ و خەڵک هەڵداوەتەوە، بەڵکو لە ئاوێتەبوونی هەموو ئەم جۆرانەوە هاتونەتە بوون. پێویستە بیرمان نەچێت بە لە بەرچاوگرتنی ڕەوتە بەرهەڵستکارە بۆرژوازییەکان؛ ڕاستەوخۆ و بەدەستی ئەنقەست، توخمێکی تر هەیە ڕەنگە زۆر  مەترسیدارتر بێت؛ کە بەزاندنی ئاسان نییە؛ ئەویش هەڵوێستی بۆرژوازی بچووکە لەهەمبەر ژیانی ڕۆژانەوە. ئەمەش بەقووڵی شوێنپێی خۆی لە هەڵوێستە ڕۆژانەییەکانی خودی پرۆلیتاریا و تەنانەت لای زۆربەی کۆمۆنیستەکانیش دەکاتەوە. ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە بۆچی خەباتی چینایەتی هەر لەسەر شێوەی خەبات لەپێناو بنیادنانی شێوازی ژیانێکی نوێ کە نەک هەر تەنها هەڵگری جێپەنجەی خواستە سۆشیالیستەکانی پرۆلیتاریا بێت، ڕاناوەستێت، بەڵکو لەگەڵ دەستگرتن بە هێزی ڕابردووی خۆی کە لەهەرکات زیاتر شکڵ و شێوەی وردتر و قووڵتر دەسەپێنێت. ئەمە ئەو دۆخەیە کە وا دەکات چەکی هونەر؛ بەتایبەتی ئەدەب لەمڕۆدا زۆر گرنگ بێت. هەورەها دەبێتە هۆی دەرکەوتنی بنیادنانی ئەدەبێکی دوژمنکارانە؛ شانبەشان ئەدەبی پرۆلیتاری و ئەدەبی خێڵەکیی. مەبەستم لەم دژە توخمە تەنها و تەنها دژە توخمە بە هۆشیاری، بەڵام لەولاشەوە دژە توخمی ناهۆشیاریشمان هەیە کە دژە لە نیگەتیڤیی و ڕەشبینیی و ئیندیڤیجواڵیی و بێلایەنیی و شێواندنەکانی خۆیان.

دوو

لەگەڵ ئەو ڕۆڵە بەرچاوەی کە ئەدەب لەژێر هەلومەرجی لەم جۆرەدا دەیگێڕێ، ڕەخنەی مارکسیستی بەرپرسیارێتێکی گەورەی دەکەوێتە سەرشان. ڕەخنەی مارکسیستی شانبەشانی ئەدەب کە ئێستا بێگومان ئەرکییەتی بەوپەڕی هێز و تواناوە بەشداری چڕ و بەهێز لە پرۆسەی شکلگیری ئینسانی نوێ و شێوازی نوێی ژیاندا بکات.

سێ

ڕەخنەی مارکسیستی بە پلەی یەکەم بەوەدا لە هەموو جۆرەکانی تری ڕەخنەی ئەدەبی جیا دەکرێتەوە کە ناتوانێت سروشتی سۆسیۆلۆژی نەبێت – بێگومان بە ڕۆحی کۆمەڵناسی زانستی مارکس و لینین. هەندێکجار جیاوازی لەنێوان ئەرکی ڕەخنەگری ئەدەبیی و ئەرکی مێژوونووسی ئەدەبی دەکرێت. ئەم جیاوازیکردنە پشت بە شیکردنەوەکانی ڕابردوو و ئێستادا نابەستێت، ئەوەندەی کە مێژوونووسی ئەدەبی هەڵدەستێت بە شیکردنەوەی بابەتییانەی بنبەماکانی کارکردن و جێوشوێنی لە ڕایەڵەی کۆمەڵایەتی و کاریگەری بەسەر ژیانی کۆمەڵایەتییەوە. لەکاتێکدا بەنسبەت ڕەخنەگری ئەدەبییەوە هەڵدەستێت بە هەڵسەنگاندنی کارەکە؛ لەڕوانگەی دەستکەوت و هەڵە تاسەر شکڵیی و کۆمەڵایەتییەکان.

بۆ ڕەخنەگری مارکسیستی ئەم جیاوازیکردنە دەبێتە هۆی لەدەستدانی نزیکەی هەموو سەڵاحییەتەکانی. هەرچەندە ڕەخنە بەمانای وردی وشەکە دەبێت وەک پێویستییەک بەشێک بێت لەکاری ڕەخنەی مارکسیستی و دەبێت لێکدانەوەی کۆمەڵایەتی توخمێکی بنچینەیی گرنگی ئەو ڕەخنەیە بێت.

چوار

ئەی ڕەخنەگری مارکسیستی چۆن شیکردنەوە کۆمەڵناسییەکەی بەئەنجام دەگەێنێت؟ مارکسیزم پێیوایە کە ژیانی کۆمەڵایەتی وەک هەر بەشە جواداکانی ئەندامێکی ئۆرگانیکیی پشت بەیەکتر دەبەستن. لێرەوە یارییەکان ڕۆڵی یەکلاکەرەوە دەگێڕن لە خیلال پەیوەندییە ئابوورییە زۆر سروشت و مادییەکاندا و لەپێش هەمووشیانەوە شێوازەکانی کارکردن. بۆ نموونە لەشیکردنەوەی گشتی سەردەمێکی دیاریکراودا، پێویستە ڕەخنەگری مارکسیستی تێبکۆشێت تا وێنەیەکی تەواوی گەشەی کۆمەڵایەتی ئەو سەردەمە نیشان بدات. کاتێک کە گفتوگۆی نووسەرێک یان کارێکی ئەدەبی دەکرێت هیچ پێویست ناکات هەلومەرجی بنەرەتی ئابووری شیبکرێتەوە. لەبەرئەوەی بۆچوونی هەمیشە سوودبەخش کە دەتوانین بە بۆچوونی پلیخانۆف ناوزەدی بکەین بەهێزێکی تایبەتەوە دێتە پێشەوە. کەدەڵێت کارە هونەرییەکان زۆر بەکەمیی بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ پشت بە شێوازەکانی بەرهەمهێنان لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا دەبەستن. ئەوان لە خیلالی ڕایەڵە نێوەندگیرەکانی وەکو سەرخانە چینایەتییەکان و سایکۆلۆژیای چینایەتی کەلەئەنجامی بەرژەوەندییە چینایەتییەکان پێکدێن، پشتیان پێدەبەستن. هەر کارێکی ئەدەبی هەمیشە ، هۆشیارانە یان ناهۆشیارانە، ڕەنگدانەوەی سایکۆلۆژیای چینایەتییە کە نووسەرەکە نوێنەرایەتی دەکات ، ئەگەر نا وەک زۆربەیجار ڕوودەدات ڕەنگدانەوەی تێکەڵییەکە لەو توخمانەی کە کاریگەری چینە جیاوازەکان لەسەر نووسەر نیشان دەدەن. ئەمەش دەبێت بخرێتە ژێر شیکردنەوەیەکی ورد.

پێنج

لەهەر ئیشیکی هونەرییدا، بەشێوەیەکی بنچینەیی پەیوەندی بە سایکۆلۆژیای ئەم یان ئەو چین، ئەم یان ئەو کۆڕ و کۆمەڵی کۆمەڵایەتی فراوان لەڕێگەی ناوەڕۆکەوە دیاری دەکرێت. ئەدەب، هونەری وشە، هونەری نزیک لە فیکر، لەشێوەکانی تری هونەر زیاتر بەوە جیا دەکرێتەوە کە بەبەراورد بە شێوە، بایەخێکی زۆر بە ناوەڕۆک دەکات. لە ئەدەبدا بەشێوەیەکی تایبەت ئەوە ڕوونە کە ئەوە ناوەڕۆکی هونەرییە کە بیروڕا و هەستەکان لەشێوەی وێنە یان پەیوەند بە وێنەوە؛ وەک توخێکی یەکلاکەرەوەیە لەسەرجەم کارەکە، فڕێ دەداتە دەرەوە. ناوەڕۆک هەوڵ دەدات لەخودی خۆیدا شێوەیەکی دیاریکراو بەدی بهێنێت. دەتوانین بڵێین لە یەک شێوەی نموونەیی زیاتر بوونی نییە کە لەگەڵ ناوەڕۆکێکی دیاریکراودا بگونجێت. نووسەر دەتوانێت بڕێک زیاتر یان کەمتر بۆ بیروباوەڕ و ڕووداو ئەو هەستانەی کەجێی بایەخین، شێوازی گوزارشتکردن بدۆزێتەوە کە زۆرترین بڕ لە ڕوونی و بەهێزترین کاریگەری لای ئەو خوێنەرانەی کە بەرهەمەکەیان لەپێناودا نووسراوە، جێبێڵێت.

بەم شێوەیە ڕەخنەگری مارکسیستی بابەتی شیکردنەوەی ناوەڕۆکی کارەکە و ئەو کرۆکە کۆمەڵایەتییەی کە بەرجەستەی دەکاتەوە،  بەپلەی یەکەم وەردەگرێت. پەیوەندی ڕەخنەگری مارکسیستی لەگەڵ ئەم یان ئەو کۆمەڵە کۆمەڵایەتییە و ئەو کاریگەرییەی کاری ئەدەبی لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی هەیەتی، دیاریدەکات. دوای ئەوە بەشێوەیەکی بنچینەیی دەچێتە سەر شێوە لەگۆشەنیگای شیکردنەوەی چۆنییەتی جێبەجێکردنی ئەم نموونانە لەپێناو ئامانجەکانی دەق. ئەمەش بەو مانایەیە کە تێدەکۆشێت تا کارەکەی بەپێی توانا گوزارشتکەر و جێی باوەڕ بێت.

شەش

بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا مەحاڵە ئەرکی تایبەتی شیکردنەوەی شێوازە ئەدەبییەکان، فەرامۆش بکرێت و ڕەخنەگری مارکسیستیش نابێت چاوپۆشی لەم مەسەلەیە بکات. لەواقیعدا، شێوەی هەر کارێکی ئەدەبی هەر بە ناوەڕۆکەکەی دیاری ناکرێت، بەڵکوو کۆمەڵێ توخمی تر هەن کەناکرێت ڕۆڵیان لەبەرچاو نەگیرێن. پرۆسە یان کرداری بیرکردنەوە و گفتوگۆی سایکۆلۆژی کە مرۆڤ دەتوانێت ناوی بنێت شێوازی ژیانی چینێکی دیاریکراو ( یان کۆڕوکۆمەڵی چینایەتی کە کاریگەری بەسەر دەقەکەوە هەیە)، ئاستی گشتی ڕۆشنبیری کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو و کاریگەری دەوروبەر و بێتاقەتبوون بۆ ڕابردوو و هەوڵدان بۆ نوێبوونەوە، کە دەشێت لەسەر سەرجەم لایەنەکانی ژیان دەربکەون، هەموو ئەمانە دەتوانن کاریگەری لەسەر شێوە دابنێن و دەکرێت وەکو هۆکاری یارمەتیدەری دیاریکردنی شێوە لەبەرچاو بگیرێن. زۆربەیجار شێوە بە تەنها کارێکەوە پەیوەست نییە، بەڵکوو بە قوتابخانەیەکی تەواو یان سەردەمێکی تەواوەوە پەیوەستە. لەوانەشە ببێتە هێزێک زیان بە ناوەڕۆک و ئەوەی دژی دەوەستێتەوە، بگەێنێت. هەندێکجار دەکرێت لەناوەڕۆک جیا بکریتەوە و ئەوکات سروشتێکی گۆشەگیر و بزێو وەردەگرێت. ئەمەش کاتێک ڕوو دەدات کە کارە ئەدەبییەکان گوزارشت بن لەو تێڕوانینە چینایەتییەی کە خاڵین لە ناوەڕۆک و سڵ لە ژیانی واقیعی دەکەنەوە و سروشتێکی خۆبەدەستەوەبەدەر و گۆشەگیریان هەیە. بەپێچەوانەی سروشتی ئاسانخوازی و بێهودەیی، هەموو ئەم توخمانە پێویستە بەشێک بن لە لێکدانەوەی مارکسیستی. وەک خوێنەر دەبینێت کە ئەم توخمە شێوەخوازانە کە بەرەنگاری شێوازی ڕاستەوخۆیی لەهەر شاکارێکی هونەری دەکەن، بەتەواوەتی شێوە لەڕێگەی ناوەڕۆکەوە دیاری دەکەن. هەورەها هەر کارێکی ئەدەبیش دەیەوێت ببێتە شاکار بەهەر حاڵێک دابڕاو نییە لە ژیانی کۆمەڵایەتی. ئەمانە بەڕۆڵی خۆیان دەبێت کۆمەڵایەتییانە شی بکرێنەوە.

حەوت

ئێمە تا ئێستا سەرنجی خۆمان بەشێوەیەکی بنەڕيتی لەبواری ڕەخنەی مارکسیستی وەک ئەرکی لێکۆڵینەوەی ئەدەبی، قەتیس کردووە. ڕەخنەگری مارکسیستی لێرەدا وەکو زانا و لێکۆلەرەوەیەکی کۆمەڵناسی بەدیار دەکەوێت، کە زۆر بە وردی میتۆدی شیکردنەوەی مارکسیستی لەبوارێکی دیاریکراودا (واتە ئەدەب) پیادە دەکات. دامەزرێنەری ڕەخنەی مارکسیستی بلیخانۆڤ؛ بەتوندی پێداگری لەسەر ئەوە دەکات و دەڵێت ئەمە ئەو ڕۆڵە ڕاستەقینەیە کە ڕەخنەگری مارکسیستی دەبێت پێی هەڵبسێت. بلیخانۆڤ جەغد دەکاتەوە و دەڵێت مارکسیستێک بەوەدا لە ڕۆشنگەر جیا دەکرێتەوە کە ئامانج و داواکاری تایبەت بۆ ئەدەب دیاری دەکات، بەڵام ڕۆشنگەر لەگۆشەنیگای ئایدیایەکی تایبەتەوە حوکمی بەسەردا دەدات، ڕەخنەگری مارکسیستی هۆکارە سروشتییەکانی دەرکەوتنی ئەم یان ئەو کاری ئەدەبی ڕوون دەکاتەوە.

لەبەرەنگاربوونەوەی میتۆدی بابەتییانە و زانستییانەی مارکسیستی بۆ ڕەخنەگرتن لە خودگەرایی کۆن و میتۆدی هەڵگێڕدراوەی ئیستاتیکا و چێژ، پلیخانۆف نەک هەر لەسەر هەق بوو، بەڵکوو گەلێ کاری ئەنجامدا لەپیناو دۆزینەوەی ڕێڕەوی ڕاستەقینەی داهاتووی ڕەخنەی مارکسیستی و هەنگاوەکانی ئەو ڕەخنەیە.

لەگەڵ ئەوەشدا نابێت بەهیچ شێوەیەک بیر لە تایبەتمەندییەکانی پرۆلیتاریا بکرێتەوە وەک تەنها دیاریکردن و لێکدانەوەی کۆمەڵێ زانیاری دەرەکیی چاوی لێبکەین. مارکسیزم هەر بەتەنها تێزێکی سادەی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکوو بەرنامەیەکی چالاکە بۆ بنیادنان، بنیادنانێکی لەوجۆرە بەبێ هەڵسەنگاندنێکی بابەتییانەی ڕاستییەکان بیری لێناکرێتەوە. ئەگەر مارکسیستێک نەتوانێت بە شێوەیەکی بابەتیانە هەست بە پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دیاردانە بکات کە دەوری دەدەن، ئەوا وەک مارکسیستێک تەواو بووە. بەڵام لە مارکسیستێکی ڕاستەقینە و گشتگیرەوە ئێمە داوای زیاتریش دەکەین ئەویش کاریگەری دانانە لەسەر ئەم ژینگەیە. ڕەخنەگری مارکسیستی زانای فەلەکناسی ئەدەبی نییە تا یاساکانی جووڵانەوەی حەتمی تەنی ئەدەبی لە گەورەوە تا زۆر بچووک شیبکاتەوە، ئەو زۆر لەوە زیاترە. ئەو جەنگاوەر و بنیادنەرە. ئەمەش بەو مانایەیە کە پێویستە هۆکاری هەڵسەنگاندن لە ڕەخنەی مارکسیستی هاوچەرخ بە گرنگ و پڕبایەخ بزانین.

هەشت

ئەی ئەو پێوەرانە چین کە دەبێت هەڵسەنگاندنی کاری ئەدەبی لەسەر بنیادبنرێت؟ با پێش هەموو شتێک لە ڕوانگەی ناوەڕۆکەوە لەم بابەتە نزیک ببینەوە. لێرەدا بەگشتی هەموو شتێک ڕوونە. پێوەرە بنەڕەتییەکە لێرە هەمان پێوەری ئەخلاقی پرۆلیتاریای لەدایکبووە. هەمووشتێک کە یارمەتیدەر بێت بۆ گەشە و سەرکەوتنی پرۆلیتاریا بدات باشە و ئەوەشی زیانی پێبگەێنێت، خراپە. ڕەخنەگری مارکسیست دەبێت هەوڵ بدات ڕەوتی کۆمەڵایەتی بنەڕەتی لە بەرهەمێکی دیاریکراودا بدۆزێتەوە؛ دەبێت بزانێت بەرەو کوێ دەڕوات، ئایا ئەم پرۆسەیە ئارەزوومەندانەیە یان نا. وە دەبێت هەڵسەنگاندنی خۆی لەسەر ئەم بیرۆکە بنەڕەتی و کۆمەڵایەتی و دینامیکییە بنیات بنێت. تەنانەت لەبواری هەڵسەنگاندنی ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتی هەر کارێکی ئەدەبیی هەموو شتێک لە سادەخوازییەوە دوورە. ڕەخنەگری مارکسیستی دەبێت زۆر زیرەک و هەستیار بێت، ئەمەش بە تەنها بەمانای مەشق یان ڕاهێنانی مارکسیستی نییە، بەڵکو دەبێت کۆمەڵێ بەهرەی تیا بێت، کە بەبێ ئەم بەهرانە ناکرێت هیچ ڕەخنەیەک بوونی هەبێت. لەحاڵەتی کارێکی ئەدەبی بەڕاستی مەزندا گەلێ لایەنی جیاجیا هەیە کە دەبێت هەڵبسەنگێنرێن. لەم حاڵەتەدا زۆر زەحمەتە هیچ تەرازوو و پێوانەیەک بەکار بهێنرێت. ئەوەی لێرە بەدواوەین پێی دەوترێت هەستیاری کۆمەڵایەتی، ئەگەرنا بێگومان هەڵە ڕوودەدات. لەسەر ڕەخنەگری مارکسیستییە کە نابێت تەنها دڵی بەو کارانە خۆش بێت کەباس لە گرفتەکانی ساتەوەختیی دەکەن، بەبێ ئەوەی ئینکاری گرنگی تایبەتی کێشەکانی ئێستا بکەین، بە تەواوی مەحاڵە گرنگییەکی گەورەی ئەو پرسانە پشتگوێ بخەین کە لە یەکەم بینیندا زۆر گشتی و دوور دەردەکەون بەڵام لە ڕاستیدا لە وردبوونەوە لێیان کاریگەرییان لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی هەیە.

لێرەدا هەمان دیاردەمان لەبەردەستدایە کە لە زانستدا هەیە. خواستی ئەوەی کە زانست بە تەواوەتی دەستبەرداری ئەرکە پراکتیکییەکان بێت، ئەوە هەڵەیەکی گەورەیە. ئەوە راستییەکی حاشاهەڵنەگرە کە ئەبستراکترین کێشە زانستییەکان لەکاتی شیکارکردنیاندا ڕەنگە هەندێکجار ببنە هۆی زۆرترین گرفت و ئاریشە. ئینجا لەگەڵ ئەوەشدا، کاتێک نووسەرێک یان شاعیرێک پەنا دەباتە بەر شیکاری ئەرکە گشتییەکان، ئەگەر نووسەرێک پرۆلیتاریی بێت هەوڵ دەدات بۆ دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی پرۆلیتارییانە پەنا بۆ بنەما ڕۆشنبیرییەکان ببات، کە ڕەنگە زۆر بە ئاسانی ڕەخنەگر تووشی سەرلێشێوان بکات. ئەویش یەکەم : چونکە لەم حاڵەتانەدا هیچ پێوەرێکی ڕاستەقینەمان نییە. دووەم : ڕەنگە گریمانەکان لێرەدا بەهایەکیان هەبێت؛ بوێرترین گریمانەکان لەبەرئەوەی بایەخ بە شیکاری کۆتایی کێشەکان نادات، بەڵکو کێشەکان دەخاتە بەرچاو و شیدکاتەوە. لەگەڵ ئەمەشدا هەموو ئەمانە تا ئاستێک ئاماژە بەو کارە ئەدەبییانە دەدەن کە بایەخی تەواو بابەتییانەیان هەیە. ئەو نووسەرەی کە لە کارەکانیدا خاڵەکانی بەرنامەی ئێمە ڕوون دەکاتەوە و گەشەی پێدەدات، ئەوە بەکردەوە هونەرمەندێکی خراپە. نووسەر کاتێک بەهادارە کە زەوییەکی دەستلێنەدراو بکێڵێت و بەشێوەیەکی هەستیارانە بوارێک بدۆزێتەوە کە زەحمەت بێت بۆ لۆژیک و ئامار بتوانن بچنە ناوییەوە. بڕیاردان لەسەر نووسەر لەسەر هەقە یان نا،یان بە ڕێگەیەکی دروست؛ ڕاستی و خواستە بنچینەییەکانی کۆمۆنیزم پێکەوە کۆدەکاتەوە کارێکی هەروا ئاسان نییە لەوانەیە نەتگەێنێتە بڕیارێکی دروست تەنها لەحاڵەتی بەریەککەوتنی بیروباوەڕی خوێنەر و ڕەخنەگر نەبێت. بەڵام هەموو ئەمانە کاری ڕەخنەگر بێبایەخ و ناپێویست ناکەن.

فاکتەرێکی زۆر گرنگ هەڵسەنگاندنی ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتی کارە ئەدەبییەکان  ئەوەیە کە بەپێی حوکمی دووەم لەسەر کارەکە؛ دەبێت قەزاوەت بکرێت. ئەویش لە هەنگاوی یەکەمدا پێدەچوو کە سەر بە کۆمەڵێ دیاردەی نامۆ بێت و هەندێکجاریش دژ بە خۆمان بێت. وە لەڕاستیدا زۆریش گرنگە هەڵوێستی دووژمنانی بناسین و سوود لە قسەی ئەو گەواهیدەرانە وەربگرین کە پاشخانیان لە پاشخانی ئێمەوە جیاوازە. ئەمانە ڕەنگە زۆربەی کات بمانگەێننە ئەنجامگەلێکی قووڵ. لەهەرحاڵەتێکدا دەبێتە هۆی دەوڵەمەندبوونی زیاتری مەعریفەی کەڵکەکراومان دەربارەی دیاردەکانی ژیان. ڕەخنەگری مارکسیستی کە دەڵێت ئەو نووسەرە یان ئەو بەرهەمە ئاوا و ئاوایە،بۆ نموونە بڵێت ئەوە دیاردەی وردەبۆرژوازییە و ڕەخنەگر نابێت هەرگیز ئەو کارە یان ئەو نووسەرە بە جووڵەیەکی دەستی ڕەت بکاتەوە. دەشێت لەزۆربەی کاتدا سوودێکی زۆری لێببینرێت. لەبەر ئەم هۆیە، هەڵسەنگاندنی دووەم لەدیدگایەکەوە بێت کە نە لە دیدگای ئەسڵ و ستایشی کارێکی تایبەتەوە ،بەڵکوو لە ئەگەری بەکارهێنانی هەوڵە بنیادنەرەکانمانەوە بێت کە ڕەنگە ئەرکێکی ڕاستەوخۆی ڕەخنەگری مارکسیستی بێت.

من دەمەوێت پڕ بە پێستی ئەم کارە بم، دیاردە نامۆ و دووژمناکارەکانی دەقی ئەدەبی تەنانەت ئەگەر بەو مانایەی سەرەوەش هەندێک سوودیان هەبێت، بێگومان دەتوانن لەڕادەبەدەر زیانبەخش و ژەهراوی بن و دەرکەوتنی مەترسیدارانەی پڕوپاگەندەی دژە شۆڕش بن. ئەمەش بێ هیچ وتنێک سەردەکێشێت بۆ دەرکەوتنی نەک ڕەخنەی مارکسیستی؛ بەڵکوو بۆ دەرکەوتنی سانسۆری مارکسیستی.

نۆ

ئەرکی ڕەخنەگری مارکسیستی لەوانەیە زۆر ئاڵۆزتر بێت کاتێ لە هەڵسەنگاندنی ناوەڕۆکەوە بەرەو هەڵسەنگاندنی شێوە وەردەچەرخێ. ئەم ئەرکە زۆر گرنگە و پلیخانۆفیش جەغدی لەسەر گرنگییەکەی کردۆتەوە. کەوابوو لێرەدا پێوەری گشتی بۆ هەڵسەنگاندن چییە؟ پێویستە شێوە تا دەکرێت لەگەڵ ناوەڕۆدا بگونجێت. ئەمەش زۆرترین توانای گوزارشتکردنی پێدەبەخشێت و زۆرترین دڵنیاییش دەدات لەسەر ئەو خوێنەرانەی کە دەقەکەیان لەپێناودا نووسراوە. وە لەسەرووی هەموو شتێکیشەوە، پێویستە ئاماژە بەو پێوەرە فەرمی و زۆر گرنگە بدرێت کە پلیخانۆفیش لێرەدا بانگەشەی بۆ دەکا. ئەدەب هونەری وێنەکانە و هەر دەستدرێژییەک دژ بە ئایدیا پەتییەکان و پروپاگەندە؛ هەمیشە زیان بە بەرهەمەکە دەگەێنێت. ئاشکرایە کە ئەم پێوەرەی پلێخانۆڤ ڕەها نییە. بۆ نموونە بەرهەمی نایابی سالتیکۆڤ-شچێدرین، ئوسپێنسکی و فورمانۆڤ هەن، کە بە ڕوونی لە بەرامبەر ئەم پێوەرەدا خەتا دەکەن و ئەمەش بەو مانایەیە کە کارە ئەدەبییە تێکهەڵشێلدراوەکان کە وتارە ڕەخنەییەکان لەگەڵ بیری جاڕدان تێکەڵ دەکەن، ئەدەب و ڕای گشتی پێکەوە کۆ دەکەنەوە، دەکرێت لە مافی گشتی خۆیاندا بوونیان هەبێت. بەڵام بەگشتی مرۆڤ دەبێ خۆی لەم شتانە بەدوور بگرێت. بێگومان ئەدەبی کاروباری گشتی یان(جاڕدان) کە لە فۆرمدا درەوشاوەیە، جۆرێکی نایابی پڕوپاگەندەی ئەدەبییە بە فراوانترین مانا وشەکە، بەڵام بە پێچەوانەوە، وتارە ڕەخنەییە هونەرییەکان کە بارگاوی بوون بە توخمە تەنیا جاردانەکان، خوێنەر بە ساردیی دەهێڵنەوە، هەرچەندە ئارگیومێنتەکانیشیان درەوشاوە بن. ئەمەش بەم مانایەیە کە ڕەخنەگر هەموو مافێکی هەیە باس لە ناتەواوی هەرسکردنی ناوەڕۆکەکە لەلایەن نووسەرەوە بکات ئەگەر ئەم ناوەڕۆکە لەبری ئەوەی بە ئازادی لە بەرهەمی هونەریدا لە وێنەی کانزای تواوەی درەوشاوەدا بڕژێت، لەدەرەوەی ئەم ڕێڕەوەدا پرشنگدار و گەشاوە دەمێنێتەوە.

 پێوەرە تایبەتەکەی دووەم کە لە پێوەرە گشتییەکەوە سەرچاوە دەگرێت وەک لە سەرەوە پێناسە کراوە، پەیوەندی بە ڕەسەنایەتی فۆرمەکەوە هەیە. ئەم ڕەسەنایەتییە دەبێ لە چی پێک بێت؟ رێک لەم بابەتەدا: جەستەی فەرمی بەرهەمێکی دیاریکراو دەبێ لەگەڵ بیرۆکەکەیدا، لەگەڵ ناوەڕۆکەکەیدا تێکەڵ بە یەک کۆی دابەشنەکراو بێت. بێگومان کارێکی هونەری ڕاستەقینە دەبێ لە ناوەڕۆکدا نوێ بێت. ئەگەر ناوەڕۆکەکە تازە نەبێت، بەرهەمەکە بەهایەکی کەمی هەیە. ئەمەش ئاشکرایە. هونەرمەند پێویستە شتێک دەرببڕێت کە پێشتر دەرنەبڕدراوە. دووبارە؛ بەرهەمهێنانەوە هونەر نییە (هەندێک لە نیگارکێشان بە زەحمەت دەتوانن لەم بابەتە تێبگەن) بەڵکو تەنها پیشەیەکی دەستییە، هەرچەندە هەندێک جار زۆر وردە. لەم ڕوانگەیەوە ناوەڕۆکی نوێ لە هەموو بەرهەمێکی نوێدا داوای فۆڕمی نوێ دەکات.

دەتوانین ئەم ڕەسەنایەتییە ڕاستەقینەیەی فۆرم لەگەڵ چیدا بەراورد بکەین؟ لە پلەی یەکەمدا فۆڕمی کۆنەپەرستانە هەیە کە ڕێگری دەکات لە بەڕاستی جێگیرکردنی بیرۆکەیەکی نوێ لە کارەکەدا. نووسەر دەتوانێت بە فۆرمەکانی پێشتر بەکارهێنراو سەرسام بێت و هەرچەندە ناوەڕۆکەکەی نوێیە، بەڵام دەڕژێتە ناو کووندەی شەرابی کۆنەوە. ناتەواوییەکانی ئەم جۆرە ناتوانرێت سەرنجیان نەدرێت. لە پلەی دووەمدا، ڕەنگە فۆرمەکە بەوپەڕی سادەییەوە لاواز بێت، بۆ نموونە بە نیەتێکی نوێ و سەرنجڕاکێشەوە، ڕەنگە نووسەر خاوەنی وشەسازی، بنیاتنانی دەستەواژەکە، تەواوی چیرۆک، بابەت، ڕۆمان، شانۆنامە و هتد نەبێت؛ و بە مانای ڕیتم و جۆرەکانی تری شیعر. هەموو ئەمانە دەبێت لەلایەن ڕەخنەگری مارکسیستەوە ئاماژەیان پێبدرێت. ڕەخنەگری مارکسیستی ڕاستەقینە – جۆرێکی یەکپارچە، دەتوانین بڵێین ڕەخنەگرێکی لەو جۆرە – دەبێ مامۆستا بێت، بە تایبەت مامۆستای نووسەرانی گەنج یان تازە دەستپێکردووان بێت.

لە کۆتاییدا، سێیەم گوناهی سەرەکی دژی یاسا تایبەتەکەی سەرەوە بۆ ڕەسەنایەتی فۆرم، “زیادە ڕەسەنایەتی” فۆڕمە، کە تێیدا بەتاڵی ناوەڕۆک بە داهێنان و ڕازاندنەوەی فەرمی دەشارێتەوە. ئەو نووسەرانەی کە لەلایەن فۆڕمالیستەکانەوە تووشی بوون، ئەو نوێنەرە تایبەتانەی داڕمانی بۆرژوازی، بەو شێوەیە ناسراون کە هەوڵدەدەن ناوەڕۆکی ڕاستگۆ و قورسیان بە فێڵی جۆراوجۆر بڕازێننەوە، بەمەش کارەکانیان تێکدەدەن.

هەروەها مرۆڤ دەبێ بە وریاییەوە لە پێوەری سێیەمی سروشتێکی فۆرماڵی – گشتگیربوونی کارەکە – نزیک بێتەوە. تۆلستۆی بە عەزمەوە قسەی لەسەر ئەمە دەکرد. ئێمە کە لەڕادەبەدەر ئارەزووی دروستکردنی ئەدەبێکین کە ئاراستەی جەماوەر بکرێت، و بانگەوازیان بۆ بکەین سەبارەت بە خولقێنەرانی سەرەکی ژیان، هەروەها گرنگی بەم گشتگیرییەشمان هەیە. هەموو شێوەکانی خۆبەدوورگرتن، لە گۆشەگیری، هەموو شێوەکانی مەبەست لێی بازنەیەکی بچووکی جوانیناسە تایبەتمەندەکان، هەموو ڕێکەوتن و وردبینییەکی هونەری دەبێ لەلایەن ڕەخنەی مارکسیستەوە ڕەت بکرێنەوە. ڕەخنەی مارکسیستی نەک هەر دەتوانێت، بەڵکو دەبێت لە ڕابردوو و ئێستادا ئاماژە بە شایستەییەکانی ناوەوەی ئەم جۆرە بەرهەمانە بکات، لە هەمان کاتدا چوارچێوەی عەقڵی ئەو هونەرمەندەش شەرمەزار بکات کە هەوڵدەدات بەو جۆرە میتۆدە فۆرماڵییانە خۆی لە واقیع داببڕێت.

 بەڵام وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، دەبێت بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ پێوەرەکانی گشتگیریدا بکرێت. لە چاپەمەنییەکانی ئێمەدا، لە ئەدەبیاتی پڕوپاگەندەخوازی خۆماندا، لە کتێب و گۆڤار و توێژینەوە زۆر ئاڵۆزەکانەوە داوای زیرەکییەکی بەرچاو لە سەرەتاییترین ئاستی جەماوەری خوێنەر دەکەن. بە هەمان شێوە ناتوانن هەموو ئەدەبیاتەکانمان بگەیەننە ئاستی جەماوەری جووتیاری کەم فەرهەنگ یان تەنانەت کرێکاران. ئەمەش هەڵەیەکی زۆر کوشندەیە.

نووسەری شکۆدار دەتوانێت بە سادەیییەکی هونەریی؛ هێندە بەهێز گوزارشت لە بیرۆکەیەکی کۆمەڵایەتی ئاڵۆز و بەنرخ بکات کە بگاتە دڵی ملیۆنان کەس. هەروەها نووسەری شکۆدار دەتوانێت بە ناوەڕۆکێکی بەراوردکاری سادە و سەرەتایی بگاتە دڵی ئەم ملیۆنان کەسە؛ ڕەخنەگری مارکسیست دەبێ بەهایەکی زۆر بە نووسەرگەلی لەو شێوەیە بدات. لێرەدا سەرنجی تایبەتی ڕەخنەگری مارکسیست و یارمەتی ژیرانەش پێویستە. بەڵام بێگومان نابێت ئینکاری بەهای ئەو بەرهەمانە بکات کە بۆ هەموو کەسێکی خوێندەوار بە ڕادەیەکی پێویست؛ تێگەیشتنیان ئاسان نییە، کە ئاراستەی چینی سەرەوەی پرۆلیتاریا، ئەندامە ئاڵۆزەکانی حیزب، ئەو خوێنەرەی کە گەیشتووەتە ئاستێکی بەرچاو لەفەرهەنگ؛ دەکرێت . ژیان چەندین کێشەی گەرموگوڕ  دەخاتە بەردەم ئەم حیزبی ئەو خەڵکەی کە ڕۆڵێکی بێئەندازە گرنگ دەگێڕێت لە بنیاتنانی سۆسیالیزمدا؛ وە بێگومان نابێت ئەم کێشانە بەبێ وەڵامێکی هونەری بمێننەوە تەنها لەبەر ئەوەی هێشتا ڕووبەڕووی جەماوەری بەرفراوان نەبوونەتەوە یان لەبەر ئەوەی هێشتا ناتوانرێت بە فۆڕمی گشتگیر کاریان لەسەر بکرێت. بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئێمە زۆر بە پێچەوانەوە ڕۆیشتین، نووسەرانمان سەرنجیان لەسەر ئەرکێکی ئاسانتر چڕکردووەتەوە – نووسین، بۆ بازنەیەکی فەرهەنگی لە خوێنەران لە کاتێکدا دووبارەی دەکەمەوە، ئەدەب بۆ باشبوونی ژیانی کرێکاران و جووتیاران، بە مەرجێک ئەدەبێکی بەتوانا و سەرکەوتوو بێت، دەبێ بە تایبەتی بەهایان پێ بدرێت.

دە

وەک پێشتر وترا ڕەخنەگری مارکسیستیش تا ڕادەیەکی بەرچاو مامۆستایە. ڕەخنەگرتن بێمانایە مەگەر ڕەخنەکە هەندێک چاکە، جۆرێک لە پێشکەوتن بەرهەم بهێنێت. وە دەبێت ئەم پێشکەوتنە چی بێت؟ یەکەم: ڕەخنەگری مارکسیستی دەبێ لە پێوەندی لەگەڵ نووسەردا مامۆستا بێت. تەواو ئەگەری ئەوە هەیە کە دەنگی تووڕە لەم بارەیەوە بەرز بکرێتەوە و بڵێت کەس مافی بە ڕەخنەگر نەداوە کە خۆی لە نووسەر بە باڵاتر بزانێت و هتد. کاتێک پرسیارەکە بە دروستی دادەڕێژرێت، ئەم جۆرە ناڕەزایەتیانە بە تەواوی بێبەها دەبن. یەکەم: بە سەرنجدان بەوەی کە ڕەخنەگری مارکسیست دەبێ مامۆستای نووسەران بێت، ئەوە بەدوای خۆیدا دێنێت کە دەبێ مارکسیستێکی لەڕادەبەدەر خاوەن ئیرادە بێت، کەسێکی زانا و سەلیقەی بێ ئیدانە بێت. دەوترێت ئێمە ڕەخنەگرێکی لەو جۆرەمان نییە یان تەنیا ژمارەیەکی زۆر کەم نەبێت. لە حاڵەتی یەکەمدا نەیارەکانمان هەڵەن؛ لە دووەمدا لە ڕاستییەکان نزیکتر دەبنەوە. بەڵام تەنها یەک دەرەنجام هەیە کە لەمەوە دەربهێنرێت؛ ئەویش ئەوەیە : پێویستە فێر بین. لە نیشتمانە گەورەکەماندا نیازپاکی و بەهرە کەم نابێتەوە، بەڵام فێربوونێکی زۆر سەخت هەیە کە دەبێ ئەنجام بدرێت. دووەم: بێگومان ڕەخنەگر نەك هەر نووسەر فێر دەكات بەبێ ئەوەی بە هیچ شێوەیەك خۆی بە باڵاتر بزانێت، بەڵكو زۆر شتیش لە نووسەرەوە فێر دەبێت. باشترین ڕەخنەگر ئەو کەسەیە کە بتوانێت بە سەرسامی و جۆش و خرۆشەوە لە نووسەر بڕوانێت و لەهەر ئاستێکدا نیازی باشی هەبێت بەرامبەری. ڕەخنەگری مارکسیستی دەتوانێت و دەبێ لە دوو ڕووەوە مامۆستا بێت بۆ نووسەر: یەکەم: دەبێت ئاماژە بە نووسەرە گەنجەکان بکات – و بە گشتی بۆ ئەو نووسەرانەی کە توانای ئەنجامدانی ژمارەیەکی زۆر هەڵەی فەرمییان هەیە – هەڵەکانی ناو بەرهەمەکانیان. جاران بە شێوەیەکی بەرفراوان دەگوترا کە ئێمە پێویستمان بە هیچ (بێلینسکی)یەک نییە، چونکە نووسەرانمان چیتر پێویستیان بە ڕێنمایی نییە. ڕەنگە ئەمە پێش شۆڕش ڕاست بووبێت، بەڵام دوای شۆڕش بە سادەیی دەبێتە شتێکی پێکەنیناوی، کاتێک جەماوەر سەدان و هەزاران نووسەری نوێ دێنێتە دەرەوە. ڕەخنەیەکی پتەوی ڕێنماییکەر، بێلینسکی هەموو عەیارەکان، ئەو کەسە بە ویژدانەی کە زانیارییەکی باشی لەسەر پیشە ئەدەبییەکەی هەیە – هەموو ئەمانە بە تەواوی جەوهەرین.

لە بەرامبەردا ڕەخنەی مارکسیست دەبێ بە مانا کۆمەڵایەتییەکەی مامۆستا بێت بۆ نووسەر. نەک هەر نووسەری غەیرە پرۆلیتاریا کە زۆرجار تەنیا منداڵێکە لە هەڵوێستە کۆمەڵایەتییەکانیدا، کەکاڵوکرچترین هەڵە ئەنجام دەدات لە ئەنجامی بیرۆکە سەرەتاییەکانی سەبارەت بە یاساکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و تێنەگەیشتنی لە بنەماکانی سەردەم و هتد، بەڵام ئەمەش زۆرجار لەگەڵ نووسەرێکی مارکسیست و پرۆلیتاریاشدا ڕوودەدات. ئەمە وەک سووکایەتییەک بە نووسەر ناگوترێ، بەڵکو بەشێکی نزیکە لە ستایشکردنی. نووسەران بوونەوەرێکی هەستیارن، یەکسەر کاریگەرییەکانی واقیع لەسەریان ڕەنگ دەداتەوە. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا نووسەران نە بەهرەیەکی تایبەتیان هەیە بۆ بیرکردنەوەی ئەبستراکت و زانستی و نە گرنگییەکی تایبەتیش بە بیرکردنەوەی ئەبستراکت و زانستی دەدەن : بێگومان هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە هەندێکجار بە بێ تاقەتییەوە هەر پێشنیارێکی یارمەتی لەلایەن ڕەخنەگرەوە ڕەتدەکەنەوە. بەڵام زۆرجار دەتوانرێت ئەم جۆرە یارمەتییەی پێشکەش دەکرێت بەو شێوازە کەللەپووتییە ڕوون بکرێتەوە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە رێک لە ئەنجامی هاوکاری نێوان نووسەرانی ناودار و ڕەخنەگرانی ئەدەبی بەهرەمەندە کە هەمیشە ئەدەبیاتی گەورە بەڕاستی سەریهەڵداوە و بەردەوامیش سەرهەڵدەدات.

یانزە

لە هەوڵی فێرکردنی سەرکەوتووانەی نووسەر، ڕەخنەگری مارکسیستی لەسەریەتی خوێنەرانیش فێر بکات. بەڵێ دەبێت خوێنەر فێری خوێندنەوە بکرێت. ڕەخنەگر وەک شرۆڤەکارێک، وەک ئەو کەسەی هۆشداری دەدات لە ژەهر کە ڕەنگە تامی شیرین بێت، وەک ئەو کەسەی کە توێکڵێکی ڕەق دەشکێنێت بۆ ئەوەی مروارییەکەی ناوەوە دەربخات، وەک ئەو کەسەی گەنجینەی لە سێبەر  نێژراودا دەدۆزێتەوە، وەک ئەو کەسەی کە هەموو خاڵێک دەکات بە خاوەندارێتی، کە گشتاندن لەسەر بنەمای مادەی هونەری دەکات – ئەمە ئەو ڕێنماییەیە کە ئێستا جەوهەرییە، لە کاتێکدا کە زۆر خوێنەری بەنرخ، بەڵام هێشتا بێ ئەزموون دەرکەوتوون. ئەمه پەیوەندی ڕەخنەگرە به ڕابردووی ئەدەبیاتی ڕووسی و جیهانییەوه و دەبێ بەو شێوەیه پەیوەندی به ئەدەبی هاوچەرخەوه هەبێت. بۆیە ئێمە جارێکی دیکە جەخت لەسەر ئەو داواکارییە ناوازانە دەکەینەوە کە سەردەمەکە لە ڕەخنەگری مارکسیستی دەخوازێت. ئێمە هیچ ئارەزوویەکمان نییە بە تێزەکانمان کەس بترسێنین. ڕەخنەگری مارکسیست دەتوانێت خاکییانە یان تەنانەت دەتوانێت بە هەڵە دەستپێبکات، بەڵام لەبیریەتی پێش ئەوەی بگاتە یەکەم نیشتنەوە دەبێت بە پلیکانەیەکی درێژ و بەرزدا سەرکەوێت و تەنانەت ئەو کاتەش دەبێت تەنها وەک شاگردێک سەیری خۆی بکات. بەڵام مەحاڵە حساب بۆ ئەو شەپۆلە زەبەلاحەی بەرزبوونەوەی کلتووری فراوانمان نەکەین، لەسەر کانیاوی ئەدەبی بەتوانا کە لە هەموو شوێنێکدا سەرهەڵدەدات؛ مەحاڵە باوەڕ نەکەین کە دۆخی ئێستا – کە بە تەواوی جێگەی ڕەزامەندی نییە – ڕەخنەی مارکسیزم بەم زووانە زۆر باشتر بەرەوپێش دەچێت.

دوانزە

حەز ئەکەم وەک دەرئەنجامێک دوو پرسیاری تر بوروژێنم . یەکەمیان؛ زۆربەی کات ڕەخنەگرانی مارکسیست تاوانبار دەکرێن بەوەی کە دادەبەزنە ئاستی ڕاگەیاندنەکان. ئێستا بەڕاستی جێی مەترسییە کە بە نووسەرێک بڵێین کە چێژ لە باوەڕە نا هۆشیارەکان و نیمچە هۆشیارە دژە بە شۆڕشەکان دەبێنێت. لەم دۆخانەدا کاتێک نووسەر بە ڕەگەزێکی نامۆ دەستنیشان دەکرێت، یان بەرەو ڕاست وەرچەرخاوە، یان کاتێک یەکێک لە نووسەرەکانمان بە هەندێک لادان یان شتی تر تاوانبار دەکرێت، ئەوکات سەرجەم ئیشەکە تا ئاستێک جێی گومان دەبێت، بەڕاستی خەڵکی دەپرسن ئەی مافی ڕەخنەگر نییە بڵێت کە ئەم یان ئەو نووسەرە لەڕووی سیاسییەوە جێی گومانە و یان لەڕووی سیاسییەوە دروست هەنگاو نانێت یان دووچاری شکستی سیاسیی بووە. ئێمە دەبێت بە تووندی ئەمجۆرە ناڕەزایەتییانە ڕەت بکەیەنەوە. ئەو ڕەخنەگرەی میتۆدی لەمشێوەیە دەگرێتە بەر بۆ یەکلاکردنەوەی کێشە شەخسییەکانی یان بە ئەنقەست بوختان کردن بەکەسێکدا، ئەوا ئەو ڕەخنەگرە شەڕانگێزە و ئەوجۆرە شەڕانگێزییانەش درەنگ یان زوو دەردەکەون. ئەوە ڕەخنەگری بێباکە کە ئەمجۆرە بوختانانە بێ بیرکردنەوە و بێ هیچ پێوەرێک دەبەخشنەوە. بەڵام ئەو کەسەی جەوهەری ڕەخنەی مارکسیستی دەشێوێنێت، لەبەرئەوەی دەترسێت بە دەنگی بەرز ئەنجامی لێکدانەوە کۆمەڵایەتی و بابەتییەکانی رابگەێنێت،پێویستە لەڕووی سیاسییەوە بە خەمسارد و نێگەتیڤ وەسف بکرێت.

ئەمە بەو مانایە نییە کە ڕەخنەگری مارکسیستی بەدەنگی بەرز هاوار بکات و بڵێت : ئاگادار بن! خۆ ئەمە بانگەوازێکی دەزگا فەرمییەکانی دەوڵەت نییە، بەڵکوو ئەمە هەڵسەنگاندنێکی بابەتییانەیە بۆ بەها و بنیادنانی هەندێک کار و شتی لەوجۆرە. نووسەر دەبێت خۆی لە دەەنجامەکان قورتار بکات و هەڵەکانی ڕاست بکاتەوە. ئێمە لە بواری ململانێی بیروڕاکانداین. ناکرێت کەسێکی خاوەن ویژدانی کۆمۆنیستی و ڕاستگۆ، ئینکاری سروشتی خەبات لە پرسی ئەدەبی ئێستا و هەڵسەنگاندنی بکات.

سیانزە

دواجاریش ئەم پرسیارە : ئایا مشتومڕ یان(گفتوگۆ)ی تاڵ و زبر ڕێگەپێدراوە؟ بەشێوەیەکی گشتی، گفتوگۆی تووندوتیژ سوودبەخشە لەبەر ئەوەی خوێنەر بە سەرنجەوە دەهێڵێتەوە. بابەتی مشتومڕ بەتایبەت لەو شوێنانەی کە هەردوو لا هەڵەن و هەموو شتەکانی تر یەکسانن، کاریگەرییەکی زیاتری لەسەر جەماوەر هەیە و باشتریش تێی دەگەن. بێجگە لەمەش بوونی روحی جەنگین لەلای ڕەخنەگری مارکسیستی  وەک شۆڕشگێڕێک پاڵی پێوە دەنێت بۆ گوزارشتی تووند لە بیروباوەڕەکەی، بەڵام لەهەمان کاتیشدا دەبێت ئەوەمان بیر نەچێت شاردنەوەی لاوازییەکان بەبیانووی درەوشاوەیی جەدەلی، یەکێکە لە هەڵە گوناهەکانی ڕەخنەگر. بەگشتی، کاتێک کە ئارگیومێنتگەلێکی زۆر لەئارادا نین بەڵکو کۆمەڵێک تێبینی توندڕەوی جۆراوجۆر، بەراوردکردن، هاوارکردنی گاڵتەجاڕانە و پرسیاری فێڵبازانە، ئەوا ڕەنگە کاریگەرییەکە دوولایەنە بێت بەڵام بە هیچ شێوەیەک جددی نەبێت. ڕەخنە دەبێ بۆ خودی ڕەخنە کارپێکراو بێت، چونکە ڕەخنەی مارکسیستی لە هەمان کاتدا زانستییە، و بە جۆرێک کارێکی هونەرییە. توڕەیی باشترین ڕێنوێنیکەر نییە لە ڕەخنەدا و زۆر جار مانای ئەوەیە ڕەخنەگرەکە هەڵەیە.

دەبێت دان بەوەدا بنێین کە هەندێک جار نوقورچەگرتنی گاڵتەئامێزییانە و قسەی ناشیرین لە دەرەوەی دڵی ڕەخنەگرەکەوە دەدڕێت. گوێی کەم تا زۆر تێگەیشتوو لە ڕەخنەگرێک یان خوێنەرێک یان بە تایبەتی نووسەرێکی دیکە؛ هەمیشە دەتوانێت جیاوازی بکات لە نێوان تووڕەیی سروشتی و سنووری بەدخوازی. لە هەوڵە بنیاتنەرەکانماندا دەبێت تا دەتوانین خراپەکاری کەم بێت. نابێت تێکەڵ بە ڕق و کینەی چینایەتی بکرێت. ڕقی چینایەتی بە مەبەستەوە لێدەدرێت، بەڵام وەک هەورێک بەسەر زەویدا و لە سەرووی خراپەکاری کەسییەوەیە. بەگشتی ڕەخنەگری مارکسیست، بەبێ ئەوەی بکەوێتە ناو ئاسانکاری دڵخۆشەوە، کە لەلایەن خۆشییەوە زۆر هەڵەیە، دەبێت بە شێوەیەکی پێشوەختە ئاسانکار بێت. چێژی باڵای ئەو دەبێت لە دۆزینەوەی ئەرێنی و ئاشکراکردنی بۆ خوێنەر بە هەموو شکۆمەندیەکەیەوە بێت. یارمەتی دەبێ یەکێکی دیکە لە ئامانجەکانی بێت – لە کەناڵکردن و ئاگادارکردنەوە – و تەنیا بە دەگمەن پێویستە هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی خراپەکارەکە بدات بە تیری کونکەری پێکەنین یان سووکایەتی یان بە ڕەخنەی سەرسەخت، کە دەتوانێت بە ئاسانی هەر غەیرە بوونێکی پفکراو لەناو ببات.

١٩٢٨

 ئەناتۆلی ڤاسیلیڤیچ لۆناشارسکی ڕەخنەگری ڕووسی شۆڕشگێڕ و یەکەمین وەزیری ڕۆشنبیری حکومەتی شوراکانی خەڵک لە یانزەی تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٧٥ لە شاری پۆلتاڤا لە ئۆکرانیا لە ئیمپڕاتۆریەتی ڕووسیا لە دایک بووە. لەتەمەنی پانزە ساڵی ئاشنایەتی لەگەڵ مارکیسیزم پەیدا دەکات و دەبێتە هەڵگری ئەو بیروباوەڕە. بۆ ماوەی دوو ساڵ لە زانکۆی زیورخ دەخوێنێ بێ ئەوەی بڕوانامە بەدەست بهێنێت. ئەو کاتەی لە زانکۆ دەبێت هەریەک لە ڕۆزا لۆکسەمبۆرگ و لیۆ جۆگیش دەناسێت و پەیوەندی دەکات بە حیزبی کرێکارانی سۆشیال دیموکراتی ڕووسیاوە. لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٠٢ لەگەڵ ئەلکسەندەر بوگدانۆڤ دەژێت و دواتر لەگەڵ خوشکی بۆگدانۆڤ هاوسەرگیری دەکات. ساڵی ١٩٠٣ کاتێک حیزب دەبێتە دوو بەش؛ بەلشەفیکەکان و مەنشەفیکەکان، لۆناشارسکی لایەنگیری بەلشەفیکەکان دەکات بە ڕابەرایەتی لینین. ساڵی ١٩٠٧ بەشداری کۆنگرەی شۆشیالیستی نێونەتەوەیی دەکات. ساڵی ١٩٠٩ لەگەڵ بۆگدانۆڤ و مەکسیم گۆرکی دەستیان کرد بە وانە وتنەوە لە قوتابخانەی کرێکارانی سۆسیالیستی ڕووسی و تا ساڵی ١٩١١ بەردەوام بوون. ساڵی ١٩١٣ دەچێتە پاریس و حەلقەی فەرهەنگی پرۆلیتاریا دادەمەزرێنێت. دوای هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی یەکەم لۆناشارسکی شانبەشان لینین و لیۆن ترۆتسکی هەڵوێستی دژەجەنگی وەردەگرێت. ساڵی ١٩١٥ لەگەڵ پاڤێڵ پۆلیانسکی ڕۆژنامەی بۆ پێشەوەی سوشیال دیموکرات دەردەکەنەوە و پێ لەسەر فەرهەنگی پرۆلیتاریا دادەگرن. دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبەر دەگەڕێتەوە ڕووسیا و دەبێتە وەزیری ڕۆشنبیری حکومەتی سۆڤیەت و تا ساڵی ١٩٢٩ بەردەوام دەبێت. ساڵی ١٩١٩ شانۆی درامای بەلشەفی لەگەڵ مەکسیم گۆڕکی و ئەلکسەندەر بلۆک و ماریا ئەندەریاڤ دادەمەزرێنێت. دواجار ئەم ڕەخنەگرە مارکسیستە شۆڕشگێڕە لە بیست و شەشی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٣٣ بۆ یەکجاری ماڵئاوایی لە مارکسیزم و شۆڕش و پرۆلیتاریا دەکات.

تێبینی : ئەناتۆلی ڤاسیلیڤیچ لۆناشارسکی ئەم نووسینەی لە ساڵی ١٩٢٨ دا نووسیوە و دواتر لە کتێبی  دەربارەی ئەدەب و هونەری پێشکەتووخواز لە ساڵی ١٩٧٣ بڵاوبۆتەوە.

سەرچاوەکان :

Thesese on the Problems of Marxist Criticism

Harrison Fluss for marxists.org, February 2008.

https://en.wikipedia.org/wiki/Anatoly_Lunacharsky

ناوی كتێب: پێڕفۆرمانس و گێڕانەوە
‌نووسەر: نیهاد جامی
دەرهێنانی هونەری:
بەرگ:
تیراژ: ٥٠٠ دانه
نرخ: ٤٠٠٠ دینار
لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کتێبخانەکان ژمارەی سپاردنی )(ی
ساڵی )٢٠٢١)ی پێدراوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

میرنشینی قەتەر نیمـچە دوورگەیەکی بچوکە کە دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی دوورگەی عەرەبی یا ڕۆژئاوای کەنداوی فارسی بە قەوارەی 11.571 کم دووجا، وه کۆی دانیشتوانەکەی زیاتر لە ٢،٥٠٠،٠٠٠ کەسە، ژمارەی عەرەبی ڕەسەنی وڵاتی قەتەر نزیکەی ٣٠٠،٠٠٠ کەسن و ئەوانی دیکە هەمووی بێگانەن کە زۆربەی هەرەزۆریان کرێکار و فەرمانبەری بێگانەن لە وڵاتە هەژارەکانی وەکو بەنگلادش، هیندستان، پاکستان، نیپال، سریلانکا و سودان و وڵاتانی دیکەوە هاتوون و کار بۆ کەس و دامەزراوە تایبەت و حکومیەکان دەکەن. ژمارەیەکی زۆر ئێرانیش لە قەتەر دەژین بۆیە جگە لە زمانی عەرەبی زمانی فارسیش بەکاردەهێندرێت. دەسەڵاتی سیاسی قەتەر دەسەڵاتێکی میرنشینی بنەماڵەیی دیکتاتۆرانەی کۆنەپارێزی ئیسلامیە و بەپێی شەریعەی ئیسلام یاسا دادەڕێژن. دەسەڵات لەژێرچنگی بنەماڵەی “التانی” دایە و لە ساڵی ١٩٩٥ ـەوە “حەمەد بن خەلیفە التانی” میری قەتەرە. بنەماڵەی التانی بنەماڵەیەکی بەدەوی دورگەی عەرەبین کە لە دەوروبەری ١٧٦٠ دا هاتوونەتە قەتەر و لەوێ نیشتەجێ بوون. میر خۆی سەرۆکی وڵات و حکومەتە و خۆشی حکومەت دیار دەکات، وە ڕێگە بە هیچ پارت و دامەزراوێکی سیاسی نادرێت. لەڕووی ئابووریەوە قەتەر پەیڕەوی ئابووری ئازاد دەکات و سەرچاوەی سەرەکی داهاتی قەتەر سامانی سروشتی ژێر زەویە، وە خاوەنی یەدەگێکی زۆر گەورەی نەوت و گازی ژێر زەویە. یەدەگی گازی سروشتی قەتەر زۆر گەورە و دەوڵەمەندە، وەکو سێهەم یەدەگی گازی سروشتی جیهان دادەندرێت کە لەدوای رووسیا و ئێرانەوە دێت. بەمشێوەیە قەتەر ژمارەی دانیشتوانی کەمە و سەرچاوەیەکی زەبەلاحی سامانی ژێرزەوی هەیە، هەروەکو لەڕووی سەرمایەوە وەکو دەوڵەمەترین وڵاتی جیهان سەیر دەکرێت.

تیرۆر و دەستێوەردان و بڵاوکردنەوەی ئیسلامیزم لە وڵاتاندا
قەتەر وەکو وڵاتێکی کۆنەپارێزی ئیسلامی چ وەکو وڵات یا لەڕێگەی کەسایەتییە دەوڵەمەندەکانەوە چ ئەوانەی قەتەرین یا هاتوونەتە قەتەر و پشتگیریان لای میری قەتەرەوە هەیە، هاوکاری و پشتگیری داراییان گەیاندۆتە ڕێکخراوە تووندڕەوە ئیسلامیەکان لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرووی ئەفریکا و وڵاتانی دیکەدا، بەمجۆرە دەستیان خستۆتە ناو کاروباری وڵاتانی دیکە و لەلایەک هەوڵی دروستکردنی کاریگەری خۆیان لەسەر هاوکێشە سیاسیەکان و لەلایەک هەوڵی بڵاوکردنەوەی بیری کۆنەپارێزی ئیسلامی و ئیسلامیزمیان لەکۆمەڵگەکاندا داوە.
لەلایەن کۆنگرێسی ئەمەریکاوە لە ساڵی ٢٠٠٣ دا قەتەر بە هاوکاری دارایی رێکخراوی ئیسلامی قاعیدە تۆمەتبار کرا. هەروەها لە ساڵی ٢٠١٠ دا تۆمەتبارکرا بەوەی بەشێک لە هاوکاری دارایی ڕێکخراوە ئیسلامیەکانی ئەفغانستان و پاکستان لەلایەن قەتەرەوەیە. لەساڵی ٢٠١٣ دا ئەمەریکا کەسێکی قەتەریی چاڵاکوانی ئیسلامی بەناوی “عبدالرحمان النوعەیمی” کە ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری “بانکی ئیسلامی قەتەر بوو” وەکو تیرۆرستی جیهانی ناساند و تۆمەتباریکرد بەوەی پارە و کەرستە و زانیاری بە ڕێکخراوی قاعیدە و هاوشێوەکانی لە سوریا، عێراق، سۆماڵ و یەمەن دەگەیەنێت. لە مانگی ئۆگۆستی ساڵی ٢٠١٤ دا بەپێی وتارێکی ڕۆژنامەی ئەمەریکی The New York Times لەژێر ناونیشانی “یانە بۆ تیرۆر” ، قەتەر پشتگیری دارایی ڕێکخراوی حەماسی فەلەستینی، قاعیدە و ئیخوانی میسر دەکات و پارەیان بۆ دەنێرێت. هەر ئەو ساڵە هەندێ لە ئەندامانی کۆنگرێسی ئەمەریکی داوایان لە کۆنگرێس کرد گەماڕۆ بخەنەسەر قەتەر لەبەر هاوکاری قەتەر بۆ ڕێکخراوی تیرۆریستی حەماس، قاعیدە، جەبهەی نوسرە و داعش. هەروەکو لە ڕاپۆرتێکی کۆمیتەی پەیوەندیەکانی دەرەوەی ئەمەریکادا قەتەر و تورکیاش لەگەڵیدا بە پشتگیری دارایی تیرۆریزم تۆمەتبار دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٦ دا لەڕێگەی ئاشکرابوونی نامەی ئەلەکترۆنیەوە ئاماژە بە پشتگیری قەتەر و سعودیا بۆ ڕێکخراوی داعش و هاوشێوەکانی دەکرێت.
بەپێی دانپێنانی بازرگانێکی سەر بە سەرۆکی ڕێکخراوی تیرۆریستی قاعید‌‌ە کە لە ساڵی ١٩٩٦دا ڕایکردبوو بۆ ئەمەریکا، رێکخراوی “خێرخوازیی قەتەر” Qatar Charity یەکێک بووە لە سەرچاوە داراییەکانی سەرۆکی قاعیدە “ئوسامە بن لادن” . ئەو ڕێکخراوە کە گەورەترین ڕێکخراوی بەناو ناحکومی “خێرخوازیی” قەتەریە ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی لە پشتگیری ڕێکخراوە تیرۆریستە ئیسلامیەکاندا لەوانە قاعیدەدا هەبووە. لەساڵی ٢٠٠٣ دا ڕۆژنامەی نیۆیۆرک تایمز دووبارە ئاماژە بە هاوکاری قەتەر بۆ قاعیدە دەکاتەوە کە تیرۆریستی ئیسلامی “خالید شێخ محمد” کە ڕەنگبێ پلاندانەری هێرشەکەی سەر دوو تاوەرەکەی نیۆیۆرک بووبێت لە ساڵی ٢٠٠١ دا بۆ ماوەیەک خۆی لە قەتەر شاردۆتەوە و دواتر بۆ کوێت دەربازبووە.
لەلایەن دەزگای لێکۆڵینەوەی ئەمەریکی لە تیرۆریزمدا دوو کەس بەتایبەت ناویان دەهێندرێت ئەوانیش “خلیفە محمد تورکی السوبیحی” و “عبدالرحمان بن عومیر النوعیمی” کە نیشتەجێی قەتەرن و هاوکاری دارایی ڕێکخراوە تیرۆریستە ئیسلامیەکان بەشێوەیەکی سەرەکی دەکەن. النوعیمی کە لە ساڵی ٢٠١٣ دا سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی قەتەر بوو مانگانە ملێۆنێک و چارەگێک پاوەندی بریتانی بۆ ڕێکخراوی قاعیدە لە عێراقدا ناردووە و هەروەها مانگانە سەدان هەزار دۆلاری بۆ ڕێکخراوە تیرۆریستەکانی سوریا ناردووە. لەکاتی ڕاپەڕینی بەهاری عەرەبیدا کە لە ساڵی ٢٠١١ دا ڕوویدا قەتەر ملیۆنەها دۆلار و زیاتر لە ٢٠ هەزار پارچە چەکی بۆ رێکخراوە ئیسلامیەکانی لیبیا نارد، ڕاهێنانی سەربازی پێکردن، ئەو ڕێکخراوە ئیسلامیانەی دژی ڕژێمی “معمەر قەزافی” شەڕیان دەکرد.
لەساڵی ٢٠١٣ ـەوە قەتەر هاوکاری دارایی ڕێکخراوی بەرەی نوسرە (الجبهه النصرە) لە سوریادا دەکات، لەڕێگەی بڕەپارەی ناوە ناوە یا لە ڕێگەی ڕێکخستنی فەندی پارە کۆکردنەوە بۆ ئەو ڕێکخراوە. هەروەها هاوکاری چەک و دەرمان و خۆراکی بۆ بەرەی نوسرە کردووە.
هەروەها بەپێی ڕاگەیاندنێکی بزوتنەوەی ڕزگاری سودان لە ساڵی ٢٠١٥ دا قەتەر بەهاوکاری حکومەتی سودان و ڕێکخراوی جەنجەویدە عەرەبەکان تۆمەتبارکرا، ئەوانەی کە بەشداریان لە تاوانی گەلکوژی گەلی دارفور لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ دا کرد و نزیکەی نیو ملیۆن کەسیان کوشت و دوو تا سێ ملۆنیان لە خاکی خۆیاندا دەربەدەر کرد.
سەبارەت بە ڕێکخراوی ئیسلامی حەماس ئەوا قەتەر لە ساڵی ٢٠٠٧ ـەوە هاوکاری دارایی و لۆجیستی ڕێکخراوەکە دەکات. جگەلەوەی سەرۆکی ڕێکخراوەکە “خالد مشعل” لە کۆتایی ٩٠ کانەوە بنکەی لە قەتەردا هەبووە. لەگەڵ تورکیا، قەتەر هەوڵیاندا دەسەڵاتی فەلەستینی لە غەزە وەدەرنێن و حەماس بهێننەسەرکار. وە لەوەتەی حەماس دسەڵاتی غەزەی بەدەستەوەیە قەتەر بەسەدان ملیۆن بگرە بە ملیار دۆلاری بۆ دەسەڵاتی حەماس لە غەزە ناردووە.
سەبارەت بە ڕێکخراوی دەولەی ئیسلامی “داعش” لە ئێراق و سوریادا قەتەر یەکێ لە سپۆنسەرەکانی ئەو ڕێکخراوە بووە. وەکو لە ساڵی ٢٠١٤ دا سەرۆکی وەزیرانی ئەوسای ئێراق نوری مالیکی قەتەر و سعودیای بە هاوکاری دارایی ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش تۆمەتبارکرد.

قەتەر و جامی جیهانی ٢٠٢٢ بەپارەی بەرتیل و خوێنی هەزاران کرێکاری بەکۆیلەکراوی بێگانە

لە ڕۆژی ٢ دیسەمبەری ساڵی ٢٠١٠ دا میرنشینی قەتەر توانی مۆڵەتی خانەخوێی پێشبڕکێی تۆپی پێی جیهانی بۆ ساڵی ٢٠٢٢ بەدەستبهێنێت، کە لە ٢٠/١١/٢٠٢٢ دا دەستی پێکرد. دوای ئەوە ڕەخنەی زۆر لەلایەن شارەزایانی تۆپی پێ و وڵاتان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ئاراستەی ڕێکخراوی تۆپی پێی جیهانی “فیفا” FIFA کرا و وەکو ئێستاش بەردەوامە. زۆرینە کۆکن لەسەر ئەوەی کەوا گەندەڵی سەرانی ڕێکخراوی فیفا کە ئەوسا سیپ بلاتەر Sepp Blatter سەرۆکی بوو بووە هۆی ئەوەی پشبڕکێکە بەر قەتەر بکەوێت. بەپێی سەرچاوەکان دەیان کەسی دەستەی بەرێوەبەر و هاوکارانیان لە گەندەڵیەکەدا گڵاون و بەرتیلیان وەرگرتووە. پێویستە بزانین کەوا ڕێکخراوی یەکێتی تۆپی پێی جیهانی “فیفا” بەداهاتی جامی جیهانی دەژیت و ئەوەش سەرچاوەی سەرەکی ئەو ڕێکخراوەیە. بەکورتی میرنشینی قەتەر توانی خاڵی لاوازی ئەو ڕێکخراوە جیهانییە بدۆزێتەوە و وابکات لە ڕێگەی بەرتیل و پارەوە پێشبڕکێکە بەو بدرێت. گەندەڵیەکان چۆن کراون و چی بوون، تەنها بەشێکی ئاشکرابووە.
کەسە سەرەکیەکانی گەندەڵی و سکەنداڵی جامی جیهانی ٢٠٢٢ لە قەتەر” سیپ پلاتەر” سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی جیهانی، “میشێل پلاتینی” Michel Platini سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی ئەوروپا، “محەمەد بن حەمام” سەرۆکی قەتەری لە کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا ناویان هەیە. جگەلەوانە ناوی سەرۆکی ئەوسای فەرەنسا “نیکۆلاس سارکۆزی” Nicolas Sarkozy و “ڤیتالی موتکۆ” Vitali Mutko جێگری سەرۆک وەزیرانی روسیا و سەرۆکی روسیا “پوتین” Putin لە سکەنداڵەکەدا دەهێندرێت و پشکیان وادیارە لە گەندەڵیەکەدا هەیە. ئەوانەی دەرەوەی بازنەی تۆپی پێ لەڕێگەی کەسانی دیکەوە کاریگەریان هەبووە. بێگومان کەسانی دیکەش هەن. محەمەد بن حەمام ڕۆڵی دیاری لە بەرتیلپێدان و ڕێکخستنی ڕێکەوتنەکان لەڕێگەی بەرتیل و پارەی زۆرەوە دەبینێت. بن حەمام پارەی داوەتە یەکێتی تۆپی پێی وڵاتان لەوانە سۆماڵ کە بەدەکومێنت هەیە. هەوڵ دراوە پارە بدەنە ئەوانەی ڕۆڵیان هەبووە یا پەیوەندی بەهێزیان لە ڕێکخراوی فیفیا و شوێنی بڕیارداندا هەبووە. بن حەمام بەپێی گوتنەکان بەر لە دەنگدانەکە مسۆگەری ڕێککەوتنێکی ٤٠٠ ملیۆن دۆلاری بۆ کەناڵی جەزیرەی عەرەبی سەر بە قەتەر کردووە. بەڵێنی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری دیکەش بە فیفا دراوە ئەگەر قەتەر هەڵبژێردرێت. کۆبوونەوەی میشێل پلاتینی و سارکۆزی و میری قەتەر لە نۆڤەنمبەری ساڵی ٢٠١٠ دا کۆمەڵێ پرسیاری لای خەڵک دروستکرد، وەکو میشێل پلاتینی ئەوسا دەنگی خۆی بۆ قەتەر گۆڕێ. دواتر قەتەر یانەی پاریس سان جێرمانی کڕی و پشکی مافەکانی لە تۆپی پێی فەرەنسا کڕی. لەوساوە پەیوەندی چەوری بارزگانی لە نێوان هەردوو وڵاتدا هەیە. سەرۆکی ڕێکخراوی فیفا “جیانی ئینفانتینۆ” Gianni Infantino لە قەتەر دەژی و پەیوەندی باشی لەگەڵ سەرانی قەتەر وەکو دەڵین هەیە. چاوەڕوان دەکرێت داهاتی فیفا لە دوای کۆتاییهاتنی جامی جیهانی لە قەتەردا خۆی لە ٣ ملیار دۆلار دەدات.

چۆن قەتەر ٨ یاریگەی گەورە و مۆدێرنی تۆپی پێی دروستکرد
وڵاتێکی بچوکی وەکو قەتەر دەبوایە ٨ یاریگەی مۆدێرن بە نوێترین تەکنیک بۆ پێشبڕکێی جامی جیهانی دروستکات. بێگومان قەتەر خاوەنی سەرمایەکی زۆرە و لەڕێگەی سەرمایە زۆرەکەیەوە دەستی بەدروستکردنی یاریگەکان کرد. جگەلە هێنانی کارگەی گەورەی جیهانی، هێزی کاری دروستکردنەکە کرێکاری بێگانەی وڵاتە هەژارەکان بووە، وەکو میرنشینی قەتەر ئەزموونی لە هێنان و بەکارهێنانی کرێکاری وڵاتانی هەژاردا پێشتر هەبووە. بەڵام چۆن و بە چی شێوەیەک؟ وڵاتی قەتەر وەکو وڵاتە دەوڵەمەندەکانی دوورگەی عەرەبی بۆ کارەکەری و خزمەتکاری و کرێکاری سوود لە کرێکاری وڵاتە هەژارەکانی وەکو هیندستان و پاکستان، بەنگلادش، نیپال، سریلانکا، سودان و وڵاتانی دیکەی ئەفریکا وەردەگرن و دەیان ساڵە ئەو دیاردەیە هەیە. بەپێی دیدار لەگەڵ هەندێ لە کرێکارە بێگانەکانی قەتەر کە لە چەند بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی دانیمارکیدا بڵاوکرانەوە خەڵکی وڵاتە هەژارەکان لەبەر نەبوونی و باری خراپی ژیانیان ڕێگەی کارکردن لە وڵاتێکی دەوڵەمەندی وەکو قەتەر هەڵدەبژێرن بێ ئەوەی ئاگاداری زانیاری تەواو و بارودۆخی ژینگەی کارەکە و جۆری کارەکەیان بن. ئەوانە پارەی تکتیان نییە چونکە هەژار و بێ پارەن، بۆیە پارەی ڕێگا قەرزدەکەن تاکو بگەنە وڵاتی قەتەر و لەوێ دەست بەکار بکەن. دامەزراوی تایبەتی سەر بە وڵاتی قەتەر یا هاوکار لەگەڵ قەتەر لە وڵاتەکاندا هەن، ناوی خەڵک دەنووسن و هاوکاریان لە قەرزدا دەکەن و دەیاننێرن بۆ قەتەر بۆ کارکردن. ئەو کرێکارانە کە گەلێکیان ماڵومنداڵیان لەبرسا جێدەهێڵن و بۆ کارکردن دێنە قەتەر، کە دەگەنە قەتەر لەلایەن کەسی قەتەری یا دامەزراوی قەتەری وەردەگیرێن، هەرزوو پاسەپۆرتیان لێ دەستێنن، مۆبایلیان لێ وەردەگرن، دەبێ کەفالەت بدەن و کەفیلیان هەبێت، بەمجۆرە کە پاسەپۆرتیان لێسەندرا ئیتر ناتوانن بڕۆن و وڵات بەجێبهێڵن، هەروەها بێ ڕازیبوونی کەفیل ناتوانن هیچ جووڵەیەک بکەن. ئەوجا لەو ساتەوە هەڵسوکەوتی خراپ لەگەڵیاندا دەست پێدەکات. دوای ئەوە دەیانبەن لە خانووی نیوەچڵی بەچیمەنتۆ دروستکراو و کەمێ پێداویستی سەرەتایی نیوەچل بەکۆمەڵ دایان دەنێن. بەکۆمەڵ لە ژووریان دەکەن و یەکی قەرەوێلەیەکی ئاسنی خراپ و تەواو. چێشت لێنان و خۆراک و شەکر و چا هەمووی لە ژووەکەیاندایە. دوای ئەوە بەیانی زوو بۆ کار و ئێواران لە کار دەگەڕێنەوە. سەرەتا دەبێ کاربکەن تاکو پارەی قەرزی ڕێگاکەیان بدەنەوە ئەوەش ماوەیەکی زۆری دەوێ و لەم ماوەیەدا ناتوانن هیچ بۆ ماڵ و منداڵیان بنێرنەوە. ئاستی دڵنیایی ژینگەی کار زۆر نزمە و لەبەر سەختی کار و نالەباری شوێنی کار ئەگەری ڕوودانی زیانی کار وەکو کەوتن، دەست شکان، پێ شکان یا ئازاری مل و شان و پشت زۆرە. زیانی دەروونیش وەکو ترس و سترێس و تراوما بێگومان هەن. ئەگەر نەخۆشکەون یا بکەون گرنگیان پێنادرێت و زوو هەرکە ڕاستبوونەوە داوای کارکردنیان لێ دەکرێت. دەبێ کاربکەن و ئەگەر بەکار ڕازیش نەبن چارەیەکیان نییە، بەکورتی وەکو کۆیلە کاریان پێدەکرێت و دەچەوسێندرێنەوە. وەکو لە دیدارەکەدا پەخشکرا کەسێک بەناوی خوازراوی “فیلیکس” کرێکارێکە خەڵکی وڵاتی گانای ئەفریکایە و ناوێرێت ئاشکرا خۆی بۆ کامێرا دەرخات، دەڵیت “دەیانەوێ وەکو ئاژەڵ کار بکەین. نایانەوێ پشوو بدەین. دەیانەوێ ئێمە بۆ ماوەی ١٠ دەمژمێر بێوەستان کار بکەین” . فیلیکس کەسێکی خوێندەواری هەژارە بۆ کاری خاوێنکردنەوە هاتۆتە قەتەر، بەڵام بێئارەزووی خۆی بردوویانە بۆ کاری خانووکردن، کە ئەو توانای ئەو کارەی نییە.
ئەگەر بریندار بوون، تووشی زیانی کار بوون یا مردن ئەوا قەرەبوو ناکرێنەوە. وەکو لە دیدارەکەدا پیشاندرا کرێکارێک ماڵومنداڵ جێدەهێڵێت بۆ ڕێگا پارە قەرز دەکات، ژنەکەی گوتی “پیاوەکەم تەندروست و بێ کێشە بوو”، دوای دوو مانگ کرێکارەکە لە قەتەر دەمرێ. تەرمەکەیان بۆ دەگەڕێتەوە. ئەو کەسە قەرەبوو نەکراوەتەوە، ماڵومندالەکەشی بەناچاری قەرزەکەی کە بۆ ڕێگا کردبووی دەبێ ئێستا بیدەنەوە. ئەوە نمونەیەکە لە هەزاران.
بەپێی لێکۆڵینەوەیەک کە رۆژنامەی گاردیانی بریتانی Guardian پێی هەڵساوە لەماوەی ئەو دەساڵەی دروستکردنی یاریگە و ڕێگاوبان و دامەزراوەکاندا بەهەزاران کرێکاری بێگانە کە خەڵکی وڵاتەکانی هیندستان، بەنگلادش، نیپال، سریلانکا، کینیا، فیلیپین، پاکستان، سودان و شوێنی تر مردوون. ئەوجا لەبەر گەرما مردوون، دڵیان لەناکاو لە لێدان وەستاوە، یا شەو نووستوون و هەڵنەستاونەتەوە یا لەسەر کار بەهۆی کارەوە مردوون، لە زۆر کەیسدا ئەو پرسیارانە بێ وەڵامن. لەماوەی دەساڵدا تەنها لەوانەی کە خەڵکی هیندستان، بەنگلادش، نیپال و سریلانکان زیاترە لە ٦٥٠٠ کرێکار مردوون، لەوانە بەشی هەرەزۆریان لەو شوێنانە کاریان کردووە کە پەیوەندی بە مۆندیالی ٢٠٢٢ ـەوە هەیە. ٨٠ لەسەدای مردووەکان خەڵکی ولاتی هیندستانن. ژمارەکە زۆر زیاترە ئەگەر خەڵکی وڵاتانی دیکەشی بخرێتەسەر. لەلایەن کەسوکاری قوربانیانەوە چیرۆکی جەرگبڕی بێژمارە هەن. هەر چیرۆکە کۆمەڵێ پرسیاری بێوەڵامی تێدایە و وەکو تیغە لە جەرگی خۆشەویستانیان ڕۆژانە دەچەقێت. پرسیاری وەکو بۆ دەنگی نەما؟ چۆن مرد؟ کەی بوو؟ لە چ شارێک؟ بێ وەڵامن و کەسوکاری مردووەکانیش لە چاوەڕوانی بێهودەی قەرەبوودان، کە ئایا هەرگیز قەرەبوو دەکرێنەوە.

قەتەر و پەیوەندی لەگەڵ ئەمەریکا
پەیوەندی قەتەر و ئەمەریکا دەگەڕێتەوە بۆ حەفتاکان، پەیوەندی سیاسی و ئابووری و دواتر سەربازی لە نێوانیاندا دروست بووە و هەیە. قەتەر بنکەیەکی گەورەی ئاسمانی ئەمەریکای بەناوی بنکەی ئاسمانی العدید ” قاعدة العديد الجوية” لە خۆ دەگرێت. ئەمەریکا ئەو بنکەیە بۆ هێرشەکانی بۆسەر ئەفغانستان و سوریا و ئێراق بەکار دەهێنیت. جگەلەو بنکەیە بنکەی سەربازیی “قاعدة السيلية العسكرية” لەدەرەوەی شاری دەوحەدا هەیە و ئەمەریکا بەکاری دەهێنێت. لەوێ بەسەدان تانک و زریپۆش و ماشێنی دیکەی سەربازی و چەکی قورس هەن. دەوروبەری زیاتر لە ١١ هەزار سەربازی ئەمەریکی لە قەتەردا هەن.
لەگەڵ ئەوەی هەندێجار ئاڵۆزی لە پەیوەندی نێوانیان دروست بووە بەڵام کاری نەکردۆتە سەر بوونی بنکە ئاسمانیەکە و ئێستا پەیوەندیەکە لەبارێکی بەهێزدایە. لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٨ دا ڕێککەوتنێک لەنێوان قەتەر و ئەمەریکادا مۆرکرا، لەوێدا بڕیاردرا کۆتایی بە ناکۆکیەکان بهێندرێت، ڕێز لە سەروەری قەتەر بگیرێت و هەروەها ئەمەریکا بەڵێنی ئامادەیی خۆی بۆ بەرەوڕووبوونەوەی هەر هەڕەشەیەک بۆسەر خاكی قەتەر ڕادەگەیەنێت، لەبەرامبەردا قەتەر بەڵێنی بەهێزکردنی بنکەکانی ئەمەریکا لە قەتەردا دەدات. واتە ئەمریکا قەتەر لە هەڕەشەی دەرەکی دەپارێزێت، قەتەریش بنکەکان نوێ دەکاتەوە، بە باشترین سەرڤیس و کەلوپەل هاوکاری دەکات و ئەوەی پێویست بێت جێبەجێی دەکات.

بەکورتی
وڵاتی میرنشینی قەتەر وڵاتێکی نادیموکراسی کۆنەپارێزی ئیسلامیە و میر دەسەڵاتەکانی لەژێر چنگدایە، هەوڵیداوە و هەوڵ دەدات بیری ئیسلامی لە کۆمەڵگە جیاجیاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوڕەاست و ئەفریکا و شوێنی دیکەشدا بلاوکاتەوە، پشتگیری ڕێکخراوە تیرۆریستە تووندڕەوەکانی وەکو قاعیدە، جەبهەی نوسرە، حەماس، داعش و هاوشێوەکانی دەکات و هەوڵیداوە لەڕێگەی ئەو ڕێکخراوانەدا سیستەمی ئیسلامی لە وڵاتەکاندا بچەسپێنێت. قەتەر ملیارەها دۆلاری بۆ ئەم مەبەستە بەکارهێناوە. قەتەر پشکی بەرپرسیاری لە تاوانکاریەکاندا هەیە، وەکو تاوان دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی گەلکوژی کە بەرامبەر بە گەلی دارفور، گەلی کورد لە رۆژئاڤای کوردستان، ئێزدیەکان و کاکەیەکان و کریستیانەکان لە باشوری کوردستان و ئێراقدا هەروەها هەرچی تاوانێک ئەو گروپە ئیسلامیانە پێی هەڵسابن و لەهەر شوێنێک بێت کە دەستی هاوکاری دارایی قەتەری تێدا هەبووە.
وڵاتی میرنشینی قەتەر لەڕێگەی سەرمایەی زەبەلاحی خۆیەوە و لەڕیگەی بەرتیل پێدان و کڕینی کەس و دامەزاروەکاندا هەوڵیداوە کاریگەری بنوێنێ و خۆی بباتە ئاستی بەرزی وڵاتە بەتوانا و گەورەکان لە بوارەکانی تۆپی پێ و دەست و وەرزشی دیکەدا. قەتەر پێوایە بە پارە دەتوانێ بگاتە شانۆی سەرووی وەرزشی جیهانی و پلە بەرزەکان لە بواری جیاجیادا، وەکو لە ڕێگەی گەندەڵیەوە توانی مۆڵەتی خانەخوێیی جامی جیهانی ٢٠٢٢ بەدەست بهێنێت و ئێستا لەئاستی جیهانیدا ئاماژەی بۆ دەکرێت. دیارە گەندەڵیەکانی قەتەر لە بواری وەرزشە جیاجیاکاندا زۆرن و لەم وتارە بچوکەدا جێگەیان نابێتەوە، لێرەدا تەنها ئاماژە بە مشتێکی خەروارێک کراوە. ئەوەی لێرەدا گرنگە ئاماژەی بۆ بکرێت ئەوەیە کەوا خودی ڕێکخراوی تۆپی پێی جیهانی فیفا گەندەڵی تێدا هەبووە و گەندەڵی بەرپرسانی فیفا هاوکار بووە لە سەرکەوتنی قەتەر لە ئامانجەکەیدا کە وەرگرتنی خانەخوێیی جامی جیهانی ٢٠٢٢ بوو. بێگومان ئەگەر گەندەڵی لە ڕێکخراوەکەدا نەبوایە قەتەریش لە هەوڵەکانیدا سەرنەدەکەوت. بۆنمونە لە خولی تۆپی دەستی جیهانیدا لە ساڵی ٢٠١٥ بردرایە قەتەر، یاریزانەکانی قەتەر زۆربەیان قەتەری نەبوون و تاکو یاری کۆتایی خولەکەش چوون، لە یاری کۆتاییدا نەیانتوانی لەفەرەنسا ببەنەوە و دووهەم بوون. بەر لە دەستپێکی خولی کۆتایی بە سێ چوار ساڵ قەتەریەکان هەوڵیاندا لەڕێگەی بەرتیلەوە یاریزانێکی دانیمارکی بە ناوی نیکۆلای مارکۆسن Nikolaj Markussen بە ١٥-٢٠ ملیۆن دۆلار بکڕن و وایلێبکەن بچێتە قەتەر و بۆ وڵاتی قەتەر یاری بکات. بەڵام ئەو ڕەتی دەکاتەوە و خۆی نافرۆشێ. ئەو تەنها یاریزانێک بوو لە دەیانی دیکە کە هەوڵی کڕینیان دراوە.
هەموو یاریگەکانی قەتەر و ڕێگاوبان و دامودەزگان بە کرێکاری بێگانەی بەکۆیلەکراو دروستکراون. بەهەزاران کرێکار بە هۆکاری دیار یا نادیار لەسەر کار یا لە شوێنی مانەوەیاندا گیان لەدەست دەدەن، قەرەبووش نەکراونەتەوە و لەکیسی خۆیان و کەسوکاریان چووین. ژمارەی ئەوانەی تووشی نەخۆشی دەروونی بوون یا تووشی زیانی کار بوون بێگومان بەپێی سروشتی زیانەکانی کرێکار لە کارکردندا زیاترە لە ژمارەی مردووەکان، دیارە من لەلایەن خۆمەوە لەو بەدواگەڕانە سنوردارەی کردوومە هیچم بەرچاو نەکەوتووە تاکوو خەمڵاندنی بۆ بکەم یا ژمارەی لەسەر دابنێم. بەگشتی هەڵسوکەوتی کاربەدەستانی قەتەری سەبارەت بە کرێکارەکان زۆر خراپ بووە و تەنها چیرۆکە جەرگبڕەکان دەتوانن ئاستی نامرۆڤانەی کرداری قەتەریەکان و دارودەستەکانیان گوزارشت کەن. بۆیە دەکرێ بڵێین یاریگەکان بەخوێنی کرێکارە بەشخوراوەکان دروستکراون و خەڵکی جیهانیش سەیری یاریەکان لەو یاریگایانەدا دەکەن کە کرێکارە بەکۆیلەکراوەکان دروستیان کرد.
لەو وتارەدا بەگرنگم زانی ئاماژە بەکورتی بە پەیوەندی ئەمەریکا و قەتەر بکەم، چونکە ئەمەریکایەکان ڕەنگە لە هەمووکەس و لایەنێک چاکتر ئاگاداری ڕۆڵی قەتەر لە پشتگیری تیرۆریزمی ئیسلامیدا لە ڕۆژهەلاتی ناوڕاست و ئەفریکا و جیهاندا هەن، بەڵام لەبەر بەرژەوەندیی ناسیونالیستانەی خۆیان چاوپۆشی لە پێشیلکاری و تاوانکاریەکانی قەتەر و قەتەریەکان دەکەن. ئێستا ئەمەریکا بنکەی بەهێزی سەربازیی لە قەتەردا هەیە و وڵاتی قەتەریش دەپارێزێت.

٢٠/١١/٢٠٢٢

سەرچاوەکان
Qatar, https://da.wikipedia.org/wiki/Qatar#
Qatar Natural Gas, https://www.worldometers.info/gas/qatar-natural-gas/
2015 FIFA corruption scandal, https://www.britannica.com/event/2015-FIFA-corruption-scandal,
Qatar and state-sponsored terrorism, https://en.m.wikipedia.org/wiki/Qatar_and_state-sponsored_terrorism?fbclid=IwAR26Xtc83OJoW4fx55KZz9wFulKLACv__YoQ1TBqIJXo-Mxrsw_0GexGdpk
Qatar and the United States, https://en.wikipedia.org/wiki/Qatar%E2%80%93United_States_relations
Football corruption and the remarkable road to Qatar´s World Cup, https://www.theguardian.com/football/2022/oct/08/football-corruption-and-the-remarkable-road-to-qatar-world-cup
Michael Garcia’s Fifa report eases Russia and Qatar World Cup fears, https://www.theguardian.com/football/2017/jun/27/fifa-secret-report-world-cup-2022-leaked
Revealed: 6,500 migrant workers have died in Qatar since World Cup awarded, https://www.theguardian.com/global-development/2021/feb/23/revealed-migrant-worker-deaths-qatar-fifa-world-cup-2022
TV 2 møder migrantarbejdere i Qatar: – Jeg græder næsten hver dag, https://nyheder.tv2.dk/udland/2022-11-15-tv-2-moeder-migrantarbejdere-i-qatar-jeg-graeder-naesten-hver-dag
Dagher, Sam (2011-10-17). “Huge Role of Tiny Kingdom of Qatar in Libya Draws Concern”. The Wall Street Journal. Retrieved 2016-09-04.
Dansk håndboldstjerne taler ud: https://www.dr.dk/sporten/fodbold/vm/bag-om-vm-i-qatar/dansk-haandboldstjerne-taler-ud-jeg-blev-lokket-med-15-20

پێشەکی:.
پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، ناونیشانی کتێبێکی ٢٢١ لاپەڕەی قەبارە مام ناوەندییە، لە بارەی پیرەمێردی شاعیرەوە، لە دوتووێی بەرگێکی ڕەقی جوان، بە پێنووسی کامەران سوبحان نووسراوەتەوە. ئەوەی جێگەی بایەخە لەم سەردەمەی سۆشیال میدیا دا و کاڵبوونەوەی بابەتە جددییەکان، پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا یەکێکە لە کتێبە نایاب دانسقەکان کە ناوەڕۆکێکی لایەق و کەسێتییەکی گرنگی مێژووی ئەدەبیاتی بە ئامانج گرتووە. نووسەر لە ڕێگەی ئەم کتێبە دەمانگێڕێنێتەوە سەردەمانێک، کە پیرەمێرد ئەستێرەیەکی پرشنگداری ئەدەبیاتی کوردی بووە، زۆر بە جوانی داخ و کەسەری پیرەمێرد و هیوابڕاوی لەهەمبەر کۆمەڵگەیەکی نەخوێندەواری ئەوسا دەگێڕێتەوە.
سەرەتا:.
هەرچەندە مشتوماڵکردنی ئەم جۆرە کتێبانە ئاسان نییە، چون پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، ناچێتە چوارچێوەی ژانرێکی دیاریکراو و هەروەک نووسەری کتێبەکە خۆشی درک بەمە دەکات و لە لاپەڕە (٢٩-٣٠) دەنووسێت: ئەمە ستایل و فۆرمێکە لە گێڕانەوە لە نێوان چیرۆک و ڕۆمان و ڕووداوی درامیی…تاد. ئاستەنگی ئەم شێوازە نووسینە ئەوەیە لە سەرجەم بنەماکانی ژانرەکان دەردەچن و ڕەگیشی لە هەمووان دایە. بۆیەشە ناکرێت بە پێی ڕێبازە ئەدەبییەکان لێکدانەوەی بۆ بکەیت. وەلێ تەکنیک و گێڕانەوە و گەمەکردن بە زمان، لە پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، زۆر سەرنج راکێشە کە خوێنەر ملی لە خوێندنەوەی نا تەقەبڕی نەکات وازی لێناهێنێت. سەرباری چێژبەخشین و جوان نووسی کتێبەکە، چەندین سەرنج و تێبینیم لە بارەی کتێبەکەوە هەیە کە بە دیدێکی ڕەخنەییەوە لێی دەڕوانم.

هەڵبژاردنی ناونیشانەکان
لایەنێکی دیکەی کتێبەکە، گەرەکمە قسەی لەسەر بکەین هەڵبژاردنی ناونیشانی کتێبەکەیە، کە بە بۆچوونی من نووسەر لە هەڵبژاردنی دا، زۆرتر وەک ڕۆژنامەنووسێک لە دەستنیشانکردنی ناونیشانی هەواڵ دا دەردەکەوێت، نەوەک وەکوو نووسەرێکی ئەدەبی، ئەمەشی بۆ سەرنج راکێشانی خوێنەران کردووە، کە من بەکارێکی باشی نابینم.
ناونیشانەکان دەبێتە بە دوو بەش سەرەکی و لاوەکی.
یەکەم: ناونیشانی کتێب:.
سەرەتا ناونیشانی کتێبەکە کاتێک خوێنەر دەست بە خوێندەوەی کتێبەکە دەکات، هەڵپەی ئەوەیەتی کە لە نێو ئەم کتێبە دا چل دەستنووسی بڵاونەکراوەی پیرەمێردی شاعیری بکەوێتە بەر دید، یاخوود گەنجینەی چل دەستنووسی بڵاونەکراوەی کۆن لەبارەی پیرەمێردەوە دەخرێتە بەر دەست. کەچی ناوەڕۆکی کتێبەکە زۆرترین خەیاڵ و ئەندێشەی سوبحان و کەمترین زانیاریی لەسەر ژیانی پیرەمێردە، بەڵکوو باشتر دەبوو، کتێبەکە ناونیشانێکی دیکەی هەبووایە، لە کاتێکدا زۆرتر باس لە کۆچی دوو شاعیر دەکات، ئەویش مەلا خدری نالی و کاریگەری لەسەر کۆچەکەی پیرەمێردە.

دووەم: ناونیشانی بەشەکان:.
کتێبەکە هەر وەک لە ناونیشانەکەی ئاماژەی پێکراوە چل دەستنووس و یاخود چل چیرۆکە، بەم جۆرەش دابەشکاری تەکنیکی بەشەکانی بۆ کراوە، ناونیشانی بەشەکانی بۆ هەڵبژێردراوە، ئەوەی جێگەی هەڵویستە لەسەر کردنە بۆ هەر بەشێکیان سێ ناونیشانی بۆ دیاریکراوە، بە بۆچوونی من قەرەباڵغیێکی زۆری خستۆتە سەر ناونیشانەکان، هەر بۆ نموونە بۆ هەر بەشێک نووسراوە دەستنووسی یەکەم: چیرۆکی یەکەم لە پاڵیشیدا ناونیشانی بابەتەکە، دەکرا تەنیا یەکێك لەم سێ ناونیشانانە بۆ هەر بەشێک دیاری بکات.

تەکنیک لە کتێبی پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا:.
پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، دەتوانین بڵێین لە ڕووی تەکنیک و شێوە و بونیادی نووسین، بە جۆرێک نووسراوە، کە بە تەواوی تەکنیکی نووسینی ڕۆمانە هاوچەرخەکانە، تەکنیک بە وردی کاری لەسەر کراوە و وا لە خوێنەر دەکات لە سات و وەختی خوێندندنەوەی دا، بە هۆی شاردنەوە و تقەتکردنی ڕاز لای نووسەر و بەکارهێنانی فلاشباگ و گەمەکردن بە کات و شوێن. لە هەندێ شوێن مەنەلۆگ، خاڵی ئەرێنی کتێبەکەن و و خوێنەر دەخەنە مەزاقەوە. بە تایبەتی لە هەندێک بەش سەرەداوی زانیاری دەربارەی ڕووداوێکی بەشێکی دیکە دەدات. بۆ نموونە لە دەستنووسی یەکەم، چیرۆکی یەکەم چیرۆکێک دەگێڕمەوە، لە لاپەڕە (١٥) هاتووە جیاواز لە ٣٩ چیرۆکەکانی تر: زانیاری باس لە دۆزینەوەی گەنجینەیەکی گەورەی دەستنووسی شاعیرێکی مەزنی کورد دەکات، کە مەبەست لێی مەلا خدری نالییە. دەنووسێت: خوێنەر دەتوانێت لە چیرۆکی (٣٥) بە فراوانی ئەم بەسەرهاتە بخوێنێتەوە. وەلێ کە دەچیتە بەشی چیرۆکی (٣٥) زانیارییەکی ئەوتۆت لە بارەی گەنجینەی دەستنووسەکانی نالی دەست ناکەوێت نووسەر لەوێشەوە پاڵێک بە خوێنەرەوە دەنێت و بۆ بەشی (٣٦) بە ناوی (بینینی کۆمەڵێک دەستنووسی مەلا خدری نالیی) ئەم تەکنیکە هەم جوان و هەمیش سەرنج راکێشە. هەروەک لە لا (٥١) ی کۆتایی بەشی حەوتەم باسی ئامەژەی بە نامەگۆڕینەوەی نێوان سائیب و پیرەمێرد دەکات، کە پیرەمێرد بە شیعرێک وەڵامی سائیب دەداتەوە، کەچی خوێنەر وادەزانێت شیعرەکەی لەبیرچووە دایبنێت، کەچی زۆر بە جوانی دەقی شیعریەکە دەخاتە بەشی دواتر و لاپەڕە (٥٣).

ناوەڕۆک لە پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا:.
ناوەرۆکی کتێبی پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، لەسەر ژیان و کۆچکردنی پیرەمێردە، وەلێ لە پاڵ پیرەمیردیش دەچێتە سەر کۆچ و جێهێشتنی شاری سلێمانی لای نالییەوە، هەمان چارەنووسیش ڕوو لە تۆفیق بەگی پیرەپێرد دەکات. دوای گەڕانەوەی پیرەمێرد، بۆ باوشی نیشتمان بە هۆی خراپی خەڵکی شاری سلێمانی و تاوانبارکردنی پیرەمێرد بە پیاو و سیخووری ئینگلیز و خراپ مامەلەکردنیان، جارێکی دیکە پیرەمێرد دەیەوێت لە ڕێگەی بەغداوە بچێتە شام و بگەڕێتەوە ئەستەمبۆڵ. بە ڕوانینی من ئەم کتێبە، باسی دوو شاعیر و دوو کۆچی هەردوو مەلا خدر و حاجی تۆفیقە، نەوەک تەنیا پیرەمێرد. ناوەرۆکی کتێبەکە تا ئەندازەیەکی زۆر لەگەڵ ناونیشانی کتێبەکە ناگونجێت. ناوەرۆکی ئەم کتێبە لە لاپەڕە (١٦) بە باسی چیرۆکی دەستنووسەکانی کتێبەکە دەکات کە باسی هاوڕێیەکی دەگێڕێتەوە، چیرۆکی ئەم هاوڕێیەی تا کۆتایی لەگەڵ ڕوودوەکان دەڕوات. زۆر ڕوون نییە ئەم باسە ڕووداوێکی واقیعییە یاخود خەیاڵییە بە تایبەتی لە لاپەڕە (٢٨) بە تەواوی دەبێتە چیڕۆکێکی خەیاڵی و فانتازیی، ئەویش بە تێکەڵ کردن و هێنانەوەی پیرەمێردی شاعێر بۆ ناو باسەکەی. هەر ئەمەش وادەکات نووسەر لە لاپەڕی (٣٠) هەست بە سەرلیشێوانی خوێنەر دەکات و سەرپشکی دەکات کە خۆی چۆنی پێخۆشە ئاوا وێنای دەق و بکات و لە ژنرەکە بڕوانێت. هە ربۆیەشە لە لاپەڕە (٣٢) بەتەوای کەساییەتییەکانی ناو کتێبەکە لەیەک هەڵاوێرد دەکات. لە لاپەڕەی (٧٠) دێتە سەر میژووی دەستنووسەکان کەچی هیچ بەراور و رێکەوتی دەستنووسەکان و کەی و چۆن نووسراوەتەوە، ناخاتەڕوو. هەروەها لاپەڕە (٧٦) بۆ (٧٩) چەند دێریکی دەستنووسە کۆنەکان دەخاتە ڕوو، بێئەوەی ئاماژە بەوە بکات کە ئەو دێڕانەی نێو دەستنووسەکە لە چ سەرچاوەیەک وەریگرتوون و یاخود ئاخیزگەیکەی لە چییەوە هاتووە. دواتر لە لاپەڕە (٨٢) و نووسەر باسی نوووسینی دە دەفتەری قەبارە گەورەی دەستنووسی خۆی دەکات، کا باس لە مێژووی سەت ساڵەی شاری سلێمانی دەکات. خوێنەر چاوەڕێی ئەمە دەکات لەم دە دەفتەرە، یەک دوانێکیان تایبەت کرابێت بە پیرەمێرد، کەچی نووسەر هیچ ناچێتەوە سەر دەفتەرەکان کە چیان بەسەر دێت. لە لاپەڕەی (٨٥-٨٦) لە رێگەی پەڕەگرافێکی ڕۆژنامەی ژیان لە ژمارە (٢٩٣)ی ساڵی (١٩٣١) باسێکی پیرەمێرد لەبارەی کۆچەکەی نالی شاعیر دەگێڕێتەوە، کامەران سوبحان گومان دەخاتە سەر ئەم نووسینەی پیرەمێرد کە گەشتەکە هی خۆی بیت و بەناوی ناڵی نووسیبیێتەوە، ئەمەش بە هۆی تێکەڵکردنی خەیاڵی نووسەرە بە حەقەیقەت، کە گورزیکی لەڕاستی ڕوووداوەکانی پیرەمیرد و هەم نالی وەشاندووە. لە لاپەڕە (٩٤) دا باسی دەستنووسەکانی پیرەمێرد و ئەو دەستنووسانەی لەباری ڕۆژگاری فەرمانڕەواییەتی عوسمانی بەسەر کوردا، لە قاسەیەکی ئەرشیفاخانەی ئەستەمبوڵ داندراوە و قوفڵ داروە، کەس دەستی پێناگات. لە کاتێک دا لە ڕاستی دا هەموو ئەرشیفخانەی عوسمانی خراوەتە بەرد دەست ئەو کەسانەی کە داوای وێنەی دووەمی دەستنووسەکان دەکەن، مەگەر تەنیا بابتێکی زۆر نهێنی بێت و پەیوەست بێت بە ئاسایشی نیشتمانی ئەم وڵاتە. لەگەڵ ئەوەش لە لاپەڕە (٩٦ بۆ ١٠٦) ژمارەیەک دەستنووس باس دەکات کە وەک دەستنووس نەماونەتەوە، بەڵکوو لە ڕۆژنامەکانی ژین و ژیان بڵاوبوونەتەوە، هەندێکیان کات و ڕێکەوتی داناوەن هەندێکیشیان تەنیا ئاماژەن بۆ ئەو نووسیانەی کە ئەو کات نووسراون. هەروەها لە لاپەڕەی (٩٨) کتێبەکە بەتەواوی دەبێتە ژیانی نالی شاعیر و هیچ پەیەوەندییەکی بە پیرەمێردەوە نامینێت.

زمانی پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا:.
لایەنی زیندووی ئەم کتێبە زمانەکەیەتی، نووسەر چۆن گەڕاوە بە دوای ناوەرۆک و بابەتێکی جوانی بۆ خوێنەرانی هەڵبژاردووە و ئەوەندەش زمانی گێڕانەوە و سەربردانی جوانە، کە شایانی باسی نالیی و پیرەمێردە، کامەران خۆشی شارەزایەکی باشی زمان و رێنوووسی کوردییە. بە سەلیقەوە دەنووسێت. هەر بۆیە زمان لای سوبحان زاڵە بەسەر دەق دا. ئەمە واتای ئەوە نییە کە هیچ کارێک بێ کەموکەسری بێت، بۆیە لە بەشی چیرۆکی هەشتەم شیعرێکی توڕە و یاخی! لاپەڕە ٥٣ پیرەمێر لە وەڵامی نامەیەکی مستەفا سائیبی خوارزای کە بە تورکی بۆی نووسیوە، وەک نارەزبوون لە تورکی نووسی سائیب میرەمیرد شیعرێکی هەجووی بۆ دەنووسێت لە دوو دێڕی یەکەم دا دەڵێت: مستۆ، وادیارە تۆش جل خوار ئەکەی. ئەستۆت ئەخوری و مەیلی بار ئەکەی. کامەران سوبحان بۆ شیکردنەوەی وشەی جل خوار لەم دێرەی پیرەمێرد، نووسیویەتی: جلخوار بەو کەسانە دەوترا کە تورک خوازبوون و حەزیان بەلایەنگری و مانەوە لەژێر سایەی تورکیا دەکرد. لێرە کامەران سوبحان کارێکی باشی کردووە، مەبەستە سیاسییەکەی ڕوونکردۆتەوە، وەلێ پیرەمێرد ڕێک مەبەستی کەرییەتی مستەفا سائیبە، چونکە جل بۆ کورتان، یان ئەو پارچەی سەر پشتی کەرە کە خوار دەبێت بار هەڵناگرێت، واتە کەرێکی دێزە و لامل و لە عەمەل کەتووە.
هەروەها لە بەشی چیرۆکی(١٠) لاپەڕە (٦٠) دەنووسێت: ڕاکشا و جاجمێکی ڕەنگ هەناریی ڕەشی گوڵگوڵی بە جەستەی خۆی دا و ونەوز بردییەوە. لێرە کامەران دەکەوێتە هەڵەوە جاجم بە جەستە نادرێت، بەڵکوو بە جەستە دادەدرێت، یان بەسەر جەستە دا هەڵدەکشێت. لە بەشی چیرۆکی (١١) و لاپەڕە (٧٤) نووسەر ولۆ دەپەیڤێت: نە بۆم دەخوێندرایەوە، نە دەمزانی باسی چیدەکات!. ڕاستییەکەی ئەم ڕستەیە بەم شێوەیەیە: بۆم نەخوێندرایەوە و نەمندەزانی باسی چی دەکات.
هەروەها لە بەشی چیرۆکی (١٨) و لاپەڕە (١٢٢) دەنووسێت: ڕۆژێک بە ڕێکەوت لە کتێبخانەکەم کەوتم بەسەر دەفتەرێکی ڕەشکراوەی پڕ لە نووسین. نووسەر لێرە بۆ دۆزینەوەی دەفتەرێکی پڕ لە نووسین دا، کەوتن بەکار دەهێنێت، کە لە زمانی کوردی دا، هەڵەیە چونکە کەوتن واتە بەربوونەوە، ئێستا ئێمە نازانین ئایە کامەران سوبحان بەسەر دەفتەرەکە دا بەربۆتەوە، یان بینیویەتەوە. هەمان هەڵەی لە لاپەڕەی (١٤٢) دا دووبارە کردۆتەوە ئێژێ: دەکەوم بەسەر نووسینێکی پیرە مێرد دا.
پاشان لە بەشی (٢٨) و لاپەڕە (١٦٩) نووسەر ڕەستەیەکی بە ناوی ئەفسانەی کۆنی وردی وەرگرتووە کە نووسینی رستەکە چەوتە (هەر چیرۆک و بەسەرهاتێک لەو شەوەی مانگدا (٢٨) ڕووبدات، ڕاز و نیازەکەی دەگاتە مەنزڵ!) لەم ڕسەتەیە لەشەوی مانگ دا (٢٨) ڕووبدات، نازانم مەبەستی ڕوودانی (٢٨) چییە؟ دەبوویە بنووسێت (لە شەوی بسیت و هەشتی مانگ دا هەر جیرۆک و بەسەرهاتێک ڕووبدات، راز و نیازەکەی دەگاتە مەنزڵ).
لە بەشی چیرۆکی یانزەهەم دا لاپەڕە (٧٤) ش دا دبێژێت: دێڕەکانیشی ئاسۆیی و ستوونی کەتبوون بەسەر یەکدا و نە بۆم دەخوێندرایەوە، نە دەمزانی باسی چیدەکات!. لێرەش نیوەی کۆتایی ئەم ڕستەیە هەڵەیە و نە بۆم دەخوێندرایەوە، نە دەمزانی باسی چیدەکات!. ڕاستەکەی ئەویە کە پێم نەدەخوێندرایەوە و نەمدەزانی باسی چی دەکات. ئەوەی کە زمانی کتێبەکەی زۆر جوانکردووە نووسەر لە هەندێک شوێن دەقاودەق زامنی پیرەمێردی داناوەتەوە وەک لاپەڕەکانی (١٨٠) تا (١٩٣)لە چەندین شوێن ئەم زمانە کۆنە بەرچاو دەکەوێت.

ئەنجام:.
لە کۆتایی دا سەرئەنجام بەوە گەیشتین کە کتێبی پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا لە ڕووی شکڵییەوە، تایبەت کراوە بە حاجی تۆفیقی هەمزاغەی مەسرەف، بەڵام لە ناوەڕۆک و فۆرم دا، بۆ کۆچی دوو شاعیر لە دوو کات و زەمەنی جودا دەگەڕێتەوە و کەمترین زانیاری و سەرەداوی دەق و دەستنووس و مەبەست و ئاکامەکانی لە بارەی شاعیرەوە دەپێکێت. زۆرتر لە چوارچێوەی سۆز و هەست و خۆشەوستی نووسەر بۆ ئەم شاعیرە، رووداوەکان لە جوخزی خەیاڵ و وێناکردنێکی ئەدەبی وەسفی و خۆی بینیوەتەوە، نەوەک لیکۆڵینەوە و بە دواداچوون و شیکاری ئەدەبی.

تاڤێ بورھان کچە کوردێکی باشورەو لەشاری سلێمانی لەدایک بووەو ئێستا لەشاری ھانۆڤەری وڵاتی ئەڵمانیا دەژی ، ئەم ساڵ قۆناغی ( 12 )تەواو دەکات لە قوتابخانەی
international school Hannover Region SHR
تاڤێ بەھۆی بەھرەو تواناکەیەوە ھەر زوو جێگەی خۆی لەنێو خوێندنگەکەدا کردەوەو بووە خۆشەویستی مامۆستاو فێرخوازانی قوتابخانەکە. تاڤێ جگە لەچالاکیە ھونەریەکانی وەک گۆرانی و میوزیک و ناساندن و پیشاندانی کلتوری کوردی ، توانی لەسەر ئەرکی خۆی لەکتێبخانەی قوتابخانەکەیان بەشێک بکاتەوە بۆ کتێبی کوردی کە تایبەت بوون بە کوردو کوردستان و ھونەرو ئەدەبەکەی ( کتێبەکان بەزمانی ئینگلیزین) . بەم کارەشی ھێندەی تر لەلایەن ئیدارەی قوتابخانەکەیەوە خۆشەویست بوو، ھەر بۆیە وەک ڕێزێک لەتاڤێ لەسەرەتای خوێندنی ساڵی ٢٠٢٠ وە ئاڵای کوردستانیان لەپەنای ھەموو ئاڵای ئەو وڵاتانەدا بۆ ھەڵواسی کە قوتابیان لەو قوتابخانە نێونەتەوەیەدا ھەیە. ئەگەرچی کوردستان دەوڵەتیش نەبوو ، بەڵام دڵی تاڤێیان نەشکاندو وەک نوێنەری کوردستان بەفەرمی ئاڵای کوردستانیان لەقوتابخانەکەدا بۆ ھەڵکرد .
تاڤی لەتەمەنی پێنج ساڵیەوە گۆرانی دەڵێت و یەکەم گۆرانیشی سرودی نەورۆز بووە ، کە لەبەرنامەیەکی منداڵانی کەناڵی کوردسات دا بڵاوبووە . دوای ئەوەش چەندین گۆرانی بۆ شانۆگەری منداڵان تۆمارکردوە وەک شانۆگەری ( چی بچێنی ئەوە دەدوریتەوە) ، ھەروەھا یەکەم گۆرانیشی بەزمانی فەڕەنسی وەک ڕیکلامێک بۆ قوتابخانەی فەڕەنسی دانیال مێتران لەسلێمانی تۆمارکرد. بەڵام تاڤێ لەپاڵ خوێندنەکەیدا ڕۆژانی ھەینی لە فێرگەی میوزیک لەسەر دەستی مامۆستا ڕاستی کوردی ئامێری سازی دەخوێند. پاشان لەپرۆگرامی ( kurdistan kids voice) ی تەلەفزیۆنی پێلیستانگ لەشاری ھەولێر بەشداری کردو توانیی پلەی دووەمی سلێمانی بەدەستبھێنێت .
تاڤێ بەھۆی ئەوەی کەقۆناغی خوێندنی بنەڕەتی بە بەزمانی فەڕەنسی خوێندوەو لەچالاکییە ھونەریەکانی قوتابخانەکەشیدا بەفەڕانسی بەشداری کردوە . تائێستاش زمان و گۆرانی فەڕەنسی ئەوە کاریگەری ھەیە لەسەری ، ھەر وەک خۆی دەڵێت : ( زمانی فەڕەنسی باش دەزانم و ئاگاداری ئەدەب و کلتوری گۆرانی فڕەنسیشم ، ئەوان خاوەن کلتورێکی زۆر ڕەنگاو ڕەنگ و دڵگیرو جوانن.
بۆیە من ناتوانم ئەو کلتورە گەورەیە فەرامۆش بکەم ).
تاڤێ لەکۆتایی ساڵی ٢٠١٨ لەگەڵ خێزانەکەیدا ڕوو دەکەنە وڵاتی ئەڵمانیاو لەشاری ھانۆڤەر نیشتەجێ دەبن. ئیتر لەوێ لەپاڵ خوێندنەکەیدا دەست دەکات بە خوێندنی ئامێری پیانۆو ئۆپێراو لەسەر دەستی مامۆستایەکی پسپۆڕ لەو بوارەدا گەشە بەخۆی دەدات . بەردەوامیش گرنگی بە گۆرانی کوردیش دەدات و بەرھەمەکانیشی لەکەناڵی یوتوب و تویتەرو ئەنستگرامی خۆی ( Tave_official)
بڵاودەکاتەوە
ئیتر ناو بەناو گۆرانی و کارە ھونەریەکانی بەزمانی کوردی و ئینگلیزو فەڕەنسی و ئەڵمانی بڵاو دەکاتەوە. تاڤێ لەو بارەیەوە دەڵێت : ( لەدوای بەرنامەی کوردستان کیتس زە ڤۆیس زیاتر لە 10 بەرھەمم بڵاوکردۆتەوە ، ھەرچەندە من تائێستا لەخۆ پێگەیاندندام لەبوارەکانی ئۆپێراو میوزیک و دەنگدا. بۆیە چەند بەرھەمێکی ترم ئامادەکردوە ، بەڵام تائێستا بڵاوم نەکردۆتەوە ، ئەو بەرھەمانەی کەمن دەیڵێمەوە بەشێوازی خۆم دەیڵێم و گۆڕانکاری تێدا دەکەم ، بەرھەمەکەش خۆم لەماڵەوە کاری تێدا دەکەم و تۆماری دەکەم).
لێرەوە چەند پرسیارێکمان ئاراستە تاڤێ کرد ،لەو پرسیارانەش :

*بەشێوەیەکی گشتی کێ کۆمەک و هاوکاریت دەکات لەبەرهەمەکانتدا؟

• تاڕادەیەک باوکم و مامۆستاکانم کۆمەکم دەکەن، بەڵام بەڕاستی زیاتر پشت بەخۆم ئەباستم و دەمەوێ خۆم ئەزمون بکەم ، گەرچی کارەکانم تائێستا بە ئەزمونێکی سەرەتایی خۆم دەزانم . بۆیە خۆم دەمەویت لەبواری ڕیکۆردو دەنگدا ئەزموونێکی باش کەڵەکە بکەم و شارەزایی باشیش لەو بوارەدا بەدەست بێنم ، تا لەبەرھەمەکانی ئایندەمدا سودی تەواوی لێ وەربگرم و ڕەنگبداتەوە.
• تۆ بەچ شێوازێک گۆرانی دەچڕیت ؟
• لەڕاستیدا من ئامانجم ئەوەیە بتوانم لەڕەنگە جیاوازەکانی گۆرانیدا خۆم پەروەردە بکەم ، لەشێوازە جیاجیاکانی ڕۆژھەڵاتەوە تا فۆرم و ڕەنگە جیاجیاکانی ڕۆژئاوایی ، لەکلاسیکەوە بۆ مۆدێرن ، لەلاوک و حەیران و سیاچەمانەوە بۆ ئۆپێرا ، دەمەوێت میکسێک بکەم لەنێوان پۆپ و ئوپێراو لاوک و ھۆرەو حەیراندا. پاشان ڕەنگێکی تایبەت بەخۆم دروست بکەم. دەشبێت ئەوە بڵێم ئەو بەرھەمانەی من بڵاومکردونەتەوە ھێشتا وەک پرۆڤەو ئەزموونی سەرەتایی خۆم تەماشای دەکەم ، نەک وەک پرۆژەیەکی ھونەری پوخت و باڵا کە تەواو کامڵ بووبێت.
• – بابێینە سەر دوا کاری ھونەریت ، چۆن بوو لە پرۆژەو بەرنامەی OPEN STAGE ئۆپیرا ھاوسی ھانۆڤەر باشداریت کرد ؟!
• لە ڕاستیدا لەڕێی ڕیکلامێکەو بینیم ، پاشان چوومە سەر پەیجەکەیان و زانیاری تەواوم وەرگرت و فۆرمێکی دورودرێژم پڕکردەوەو گۆرانیەکانم لەڕێگەی ئەنستگرام و تیکتۆک و یوتوب و فەیسبوک و تیوتەر وەک پاشکۆیەک پێوە گرێداو ناردم . پاش چەند ھەفتەیەک لە ئۆپێرا ھاوسەوە بەتەلەفۆن پەیوەندیان پێوەکردم و داوای دیدارێکی ڕووبەڕوویان کردو منیش لەکات و ڕۆژی دیاریکراودا چووم و گفتوگۆی تێرو تەسەلمانکردو تێستیان کردم . ئیتر لەوێ بوومە جێگەی سەرنجی لیژنەکە. ئەوە بوو زیاتر لە 1500 ھەزارو پێنسەد کەس کەفۆرمیان پڕکردبۆوە ٤٠ کەس ھەڵبژێردراین . ئەم چل کەسە پێک ھاتبوون لە گروپی جیاجیای وەک گروپی ( سەماکارو میوزیک و گۆرانی )، بەتەنھا من و کەسێکی تر گروپمان نەبووین و تاک بووین. ئیتر لەوێ بەرانامەی ڕاھێنان و پرۆگرامەکەیان بەسەر پێنچ ستەیجدا دابەشکرد. ھەر کەسەو گروپە 30 خولەکی بۆ تەرخان کرا ،ڕۆژی 25-6-2022 لە کاتژمێر 6:30 خولەکی ئێوارە بەرنامەکە دەستی پێکرد ، ھەر گروپە 30 خولەکی ھەبوو بۆ خۆناساندن و پێشکەشکردنی کارو بەرھەمی خۆی. بینەران و جەماوەرێکی زۆر ھاتبوون ، لەدوای چالاکی ھەر گروپەو پشویەکی چەند خولەکی ؛ پاشان ڕێنمایی دەکران بچنە تەماشای گروپی تر. جێگەی باسە تیپی ئۆرکسترای ھەرێمی نێدەرزاکسن کەزیاتر لە 50 ژەنیار دەبوون ئەوان دەستپێک
  ی پرۆگرامەکەیان کردەوە ، پاشان گروپی باڵێ و سەمای فۆلکلۆری ڕۆژھەڵاتی دوورو سەمای مۆدێرن و گروپی پۆپ و ڕۆک و ئۆپێراو ھەموو کاری خۆیان پێشکەشکرد منیش لە کاتژمێر 30: 8 خولەکی ئێوارە پرۆگرامی خۆمم پێشکەشکردو لەنێو چەپڵەڕێزان و گوڵباراندا خەوەکەم ھاتەدی. من وەک یەکەم کچە کورد توانیم کلتوری گۆرانی کوردی بە ئامادەبوان بناسێنم و بچمە ناو ئۆپێرا ھاوسەوە ،کە ئەمە خەونی ھەموو گۆرانیبێژو میوزیکسێن و سەماکارێکە خۆی لەسەر ستەیجی ئۆپێرا ھاوس ببینێت . جێگەی خۆیەتی کەلێرەدا بڵێم من بەتەنھا گۆرانی کوردیم نەچڕی بەڵکو ئینگلیزی و ئەڵمانی و فەڕەنسی و کوردیم چڕی و پارچەیەک ئۆپێراشم پێشکەشکرد. ئەمە سەرەتایەکی گرنگە بۆ من و نەتەوەکەم. ئەمە پردێکە بۆ کاری. ئایندە . ئیتر ئەوشەوە کارو چالاکی گروپەکان تا کاتژمێر 12 ی شەوی خایاندو پاشان لەگەڵ ھەموو گروپ و ھونەرمەندانی باشداربوو پەیوەندیمان دروستکردو ئیمێل و ژمارەی تێلمان گۆڕیەوە.
• ئێمە وێڕای دەستخۆشی و ھێوای سەرکەوتن بۆت ، دەتوانین بزانین بەرنامەی ئایندەت چییە؟
• لەڕاستیدا دەمەوێ لەبواری دەنگ و فۆرمە جیاوازەکانی گۆرانیدا لەزانکۆ بخوێنم ، ئەمەش دەرگا گەورەو گرانەکەیە کەدەبێ بیکەمەوەو خۆمی بۆ ئامادەبکەم.
  *لەکۆتایدا سوپاست دەکەین
• منیش سوپاسی ئێوە دەکەم ، ھیوادارم ئازارو نەھامەتیەکانی گەلی کورد لەڕێی ھونەرەوە بگەیەنمە ئەوروپا.

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

قسەوباسێک لە سیمینارێکی حزبی
(1)

هاوڕێیان تەوەری گفتوگۆی ئەمڕۆ سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەیە. بابەتی “سیاسەتی ڕێکخراوەییمان” لە مانگی میهری ١٣٦٥دا بڵاوکرایەوە، و بە لەبەرچاوگرتنی تێپەڕبوونی کات، پێویستە لە دۆخێکدا بین کە بتوانین هەڵسەنگاندنیكی پوختی ئەنجامەکانی ئەم سیاسەتە بکەین. بەڵام کێشەکە لەوەدایە هەڵسەنگاندنی ئێمە کە لە پلینۆمی ١٣ی کۆمیتەی ناوەندی و لە کۆنگرەی سێهەمی حیزبدا پێشنیار کرا، ئەوەیە کە هێشتا ئەم سیاسەتە بە باشی تێنەگەیشتووە و پشتڕاست نەکراوەتەوە و بەپێویستی دەزانرێت بە مانای ڕاستەقینەی وشەکە پەسەند بکرێت بۆ ئەوەی بتوانین لەبارەی ئەنجامەکانیەوە وتووێژ بکەین. ئەم سیاسەتە وەک پێویست بۆ چالاکوانانی ئێمە نەگوازراوەتەوە و خودی ئەم پرسە سەختی و کێشەی لێکەوتووەتەوە. بۆیە لە ڕاستیدا ئێمە لە قۆناغی ئەنجامدا نین، بەڵکو لە دۆخی دووبارە پلاندانانداین و ئەو باسەی کە ئەمڕۆ دەیخەمەڕوو، پێشەکییەکە بۆ ڕوونکردنەوە و دووبارە ڕوونکردنەوەی ئەم سیاسەتە و قۆناغێکی چالاکی چڕ و پڕە لە لایەن کۆیتەی ڕێکخراوەکانەوە ئەم سیاسەتە بە کردەوە پەسەند بکات و بیگەیەنێتە ئەنجام. لەگەڵ ئەو جیاوازییەی کە ئەمڕۆ زنجیرەیەک لێکدانەوەی هەڵە وخراپ تێگەیشتن لەم باسەدا بۆ کێشەکانمان زیاد کراوە، کە لە سەرەتاوە ڕووبەڕووی نەبووینەوە.
جاری ڕابردوو بە ڕەخنەگرتن لە کۆمەڵێک هەڵوێست و پراکتیکی بابەتی لە بزووتنەوەی چەپدا دەستمان پێکرد. ئەمجارە جگە لەمانە، دەبێت باس لەوەش بکەین کە چۆن بۆ نموونە ئەم یان ئەو مەقولە کە لە باسی سیاسەتی ڕێکخراوەییدا وروژێنراوە، بە هەڵە لێکدراوەتەوە و پراکتیکی نادروستی لێکەوتۆتەوە. بۆ نموونە خودی مەقولەی “کرێکارانی ڕادیکاڵی سۆسیالیست” سەرلێشێواوییەکی زۆری بەدوای خۆیدا هێناوە و هتد.
بەهیوام لەم دیدارەدا بەهۆی ئامادەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە هاوڕێیان کە خاوەن بۆچوونن لەو بوارەدا و بەتایبەت ئەوانەی لە بوارێکدا کار دەکەن کە ڕاستەوخۆ بتوانن تێبگەن کە بەڕاستی ناڕوونی و پرسیارەکان چین، دوای کۆتایی هاتنی گفتوگۆکان من ، دەتوانین باسی ئەو جۆرە ناڕوونی و کێشەیانە بکەین، با گفتوگۆیەک بکەین و تا دەتوانین وەڵامیان بدەینەوە. هەرچۆنێک بێت لەگەڵ ئەم پێشەکیانەدا با بچینە سەر تەوەری سەرەکی باسەکەی ئەمڕۆ. وا گریمانە دەکرێت کە هاوڕێیان بە وردی وتاری سیاسەتی ڕێکخستنیان خوێندبێتەوە. بێگومان لێرەدا مەبەستم ئەوە نییە ئەو باسە دووبارە بکەمەوە، بەڵام سەرنج دەخەمە سەر هەندێک خاڵ کە یارمەتیدەر دەبن بۆ باشتر ڕوونکردنەوەی ئەو باسە.
بەڕای من بابەتەکە سیاسەتی ڕێکخستن نووسینێکی زۆر گرنگە. یەکەم: خاڵگەلێک لەم وتارەدا وروژێنراون کە دەبێ و هێشتا دەبێ بینینمان بەرامبەر بە بزووتنەوەی چینی کرێکارو کارکردن لە دەرونی چینی کرێکاردا بگۆریت. زۆر گرنگە لایەنێک کە دەیەوێت لەناو چینی کرێکاردا کار بکات، گرنگی بەو تێزانە بدات کە لەم باسەدا سەبارەت بە فۆرمەکانی بوونی چینی کرێکار و میتابۆلیزمی ناوخۆیی ئەم چینە وروژێنراون.
دووەم: ئەم باسە ڕێنوێنی و ڕەچەتەیەک بوو بۆ ئەوەی حیزبەکەمان گەشە بکات و فراوانتر بێت و ڕەهەندی چالاکییەکانی بگۆڕێت. بە بڕوای من پەسەندکردنی ئەم سیاسەتە چارەسەرێکی واقیعی و کردەییە بۆ گەشەی چالاکییەکانی حیزب لە شارەکان و لەناو بزووتنەوەی کرێکاریدا و نەگرتنەبەری ئەو سیاسەتە بەو مانایە بوو کە حیزب لەو ئیمکاناتە واقیعیانە بێبەش بوو کە هەیبوو بۆ بەهێز بوونی کە هێشتاش هەیەتی.
سێیەم: ئەم سیاسەتە دەبێ و ئێستاش پێویستە پێکهاتە و تایبەتمەندی چینایەتی حیزبەکەمان بگۆڕێت. ئەببێت حیزبی ئێمە ببێت بە حیزبێکی کرێکاری و بەو مانایەی کە ئەم سیاسەتە کەرەستەیەک بووە کە بەداخەوە وەک پێویست بەکارنەهێنراوە. خاڵێکی تر ئەوەیە کە ئەم باسە، لە ڕوانگەی پراکتیکییەوە، پوختەیەکی دیاریکراوی لە لاوازییەکانی چالاکیی پراکتیکی قۆناغی پێشوومانی لەخۆگرتبوو. تێنەگەیشتن و پشتڕاستکردنەوەی ئەم باسە بە ناچاری بەو مانایەیە کە پوختەی ڕەخنەیی ئێمە لە قۆناغی پێشوو خاو دەبێتەوە و کەمتر کاریگەر دەبێت. باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستن بە شێوەیەکی سروشتی هەڵسوڕاوەکانمان لە کەموکوڕیەکانی کارەکانی ڕابردوومان ئاگادار دەکاتەوە، بەڵام ڕوونکردنەوەی بەردەوامی ئەم سیاسەتە و نەبوونی بەڵگە لەسەری، هەڵە تێگەیشتن بەجێدەهێڵێت. نە ڕەخنەی کارەکانی ڕابردوو بە ڕوونی دیارە، نە ڕێگای ڕاستکردنەوەی. و لە کۆتاییدا، لە هەموو ئەمانە گرنگتر، ئەم باسە دەرەنجامێکی پراکتیکی گرنگی تەوەریی
کۆمۆنیزمی کرێکاری بوو. تا ئەو ڕادەیەی کەباسی سیاسەتی ڕێکخستن لەسەر زەویدا بمێنێتەوە، باسی کۆمۆنیزمی کرێکاریش بە گشتی زەرەرمەند دەبێت.
بەشێکی گرنگی ئەو بابەتە لە ڕاستیدا پەیوەندی بە “سیاسەتی ڕێکخستن”ی ئێمەوە نەبووە بە مانای تایبەتی وشەکە. بەڵکو سەرەتایەک بوو بە مەبەستی نەهێشتنی ئەو شێواندن و تێنەگەیشتنانەی کە لە چەپی ئێران و هەروەها لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا هەبوون سەبارەت بە کار لەچینی کرێکاردا، بۆ ئەوەی دوای ئەوە بتوانرێت بە ڕێکوپێکی باس لە کارەکانی ناوەوەی چینی کرێکار و چالاکیی ڕێکخراوەیی حیزب، لە شارەکاندا بیری کردەوە. بە واتایەکی تر ئەگەر ئەم هەڵوێستە نادروست و هەڵگەڕاوە سەبارەت بە چینی کرێکار و بزووتنەوەی کرێکاری و ڕێکخستنی حزبی و ناحیزبی لە ناو چینی کرێکار و هتد کە لە خوارەوە ڕوونی دەکەمەوە فڕێ بدەین، هیچ لایەنێکی مەعریفییان نییە، بە هیچ شێوەیەک تێگەیشتن لە باسەکەمان سەبارەت بە سیاسەتی ڕێکخستنی حیزب زۆر سادە ئەبێتەوە. پاشان سیاسەتی ڕێکخراوەیی ئێمە لە کۆمەڵێک تێزی تێگەیشتوو و تێگەیشتوودا کورت دەکرێتەوە کە هەر کەسێک دەتوانێت لە چەند خولەکێکدا بۆ هاوڕێکەی ڕوونی بکاتەوە. بەبێ ئەم ڕەخنەیە، ئەم تێزە سادانەیش دەبنە قوربانی ئەو ناڕوونی و سوبژێکتیڤیزمەی کە تایبەتمەندی چەپی ناکرێکاری سەردەمی ئێمەیە.
هەڵەتێگەشتن
بەپێی ئەزموونی سێ ساڵی ڕابردوو و ئەو لێکدانەوەیانەی کە لە باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەوە کراوە، با سەرەتا باس لەوە بکەم کە سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە لە بنەڕەتدا لەسەر چی نییە.
١- ئەلقەی کرێکاری لە باسەکەماندا جێگەیەکی زۆر گرنگیان هەیە، بەڵام جێبەجێکردنی “سیاسەتی ڕێکخستنی ئەڵقەکان” بۆ باسەکەمان زۆر نادروستە. پێدەچێت حزبی کۆمۆنیست مشتومڕێک لەسەر ئەولەویەتی فۆڕمی چالاکیی گروپی بەرزبکاتەوە بەسەر کاری مەیدانیدا و ئەمەش تەرکیزی سیاسەتی دەورەیی ئێمەیە. بە واتایەکی تر، پێشتر لە شارەکاندا فۆرمە دیسپلینکراوەکانی کاری حزبیمان پەیڕەو دەکرد و ئێستاش بۆ نموونە ڕوو لە ڕێکخستنی شل و نافەرمی دەکەین. ئەمە باسی ئێمە نییە.
٢- باسى سیاسەتى ڕێکخستن باسێک نییە لەبارەى خستنەڕووى فۆرمێکى بەدیل بۆ ڕێکخستنى جەماوەرى و ناحزبى کرێکاران، کە پێدەچێت بەهۆى لاوازى نەریتى خەباتى ڕێکخراوى کرێکاریەوە لە ئێران و نەبوونى ڕێگاى دۆزیبێتەوە لە شورا و سەندیکا و هتد و واتە بۆ نموونە لەبری شورا و سەندیکا، با تۆڕی ئەڵقەکان دابنێین. ئەمە باسی ئێمە نییە. باسی سیاسەتی ڕێکخستن، باسێک نییە لە چوارچێوەی کێشەی ڕێکخستنە جەماوەرییەکانی چینی کرێکاردا. هەڵوێست و سیاسەتی حیزب لەم بوارەدا تەواو ڕوونە. شوراکان و بزووتنەوەی کۆبونەوەی گشتی بە وەسیلەیەکی شیاو دەزانین بۆ خەباتی جەماوەری و گشتیی کرێکاران و هەروەها بە وردی پەیوەندییەکەیمان لەگەڵ سەندیکاکان بەووردی ڕوون کردۆتەوە.
٣- باسەکەمان باسێک نییە لەچوارچێوەی سکتاریزم و هەڵوەشادنەوەخوازیدا. ئەو بیرۆکەیەی کە سیاسەتی ڕیکخستن وتووێژ ێکە لە ڕاستای لاوازکردنی ئیرادەی حزبی و ئایدیۆلۆژی حیزبە لە بەرژەوەندی پتەوکردنی هاوتەریبی پراکتیکی لەگەڵ تێکڕای ڕەوتەکانی دیکە لە خەباتە بەردەوامەکاندا، بە تەواوی درۆیە. باسی سیاسەتی ڕێکخستن پێشەکییەک نییە بۆ باسی “یەکخستنی مەیلەکان”. ئەگەر لەبیرتان بێت ئەم دەستەواژەی کۆتایی لە پێوەندی لەگەڵ یاسای کاردا باس کراوە و تا ئێستاش باس دەکرێت. بەو مانایەی کە ئەگەر بتوانین یاسایەکی شۆڕشگێڕانەی کرێکاری بخەینەڕوو، بنەمایەک بۆ یەکێتی مەیلە تێکۆشەرەکانی ناو چینی کرێکار لە خەباتی بەردەوامدا دروست دەبێت و ئێمەش خۆمان دەبێ بۆ ئەم یەکیەتیی تێکۆشانە لە دەوری یاسای کار تێبکۆشین. باسی سیاسەتی ڕێکخستن هەرگیز باسی ڕەتکردنەوەی ئیرادەی حزبی و ڕادیکالیزمی سیاسی و ئایدیۆلۆژی حزب نییە و دواتریش ئاماژە بەوە دەکەم کە بە کۆمەڵایەتیکردنی حزب تەنیا پێویستی بە لاوازکردنی بیروباوەڕی ئایدیۆلۆژیی حیزب نییە، بەڵکو ئەو باوەڕانە و بڵاوکردنەوە و دەربڕینیان تا دەتوانرێت بە ڕوونی لەناو چینی کرێکاردا مەرجێکی حەیاتی،کۆمەڵایەتی بوونەوەی حزبەکەمان.
٤- سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە باسێک نییە لەسەر هەڵبژاردنی بابەتی تەبلیغ و تەرویج و کاری ڕێکخستنمان. من تووشی ئەم بیرۆکە زۆر هەڵە و سەرسوڕهێنەرە بووم کە لە کاتێکدا تا ئێستا بابەت و ئامادەبووانی کارەکانی حیزب چینی کرێکار بە گشتی بووە، ئێستا دەمانەوێت ئەم ئامادەبووە بە باسکردنی سیاسەتی تەشکیلاتی سنووردار بکەین و تەنیا ” سۆسیالیستی ڕادیکاڵ” بەشێک لە چینی کرێکار. با بیخەینە ڕوو سیاسەتی ڕێکخستن باسێک نییە لەسەر سنووردارکردنی مەیدانی چالاکیی حیزب لەناو چینی کرێکاردا، بەڵکو باسی چۆنیەتی کارکردنمانە لەناو تەواوی چینەکەدا. لەم نێوەندەدا ئێمە پێگەیەکی تایبەتمان هەیە بۆ تەیفی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی کرێکاران لە ڕێکخستن و سەرکردایەتیکردنی هەموو چینەکەدا، کە بە ڕوونی ڕوونمان کردۆتەوە.
ئەمانە تەنها نموونەی تێنەگەیشتنەکانن. هاوڕێیان دەتوانن بە نموونەی تر کە بەریان کەوتوون درێژە بە باسەکە بدەن.
بنەماکانی سیاسەتی ڕێکخستنمان
بەڵام باسی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە چییە؟ سەرەتا خاڵە سەرەکییەکان دەخەمەڕوو و دواتر لەسەر هەر یەکێکیان ڕوونکردنەوە دەدەم.
١- وتارى سیاسه تی ڕێکخستن باسێکه له سه ر تێگه یشتنى ماددى و بابەتی له پرۆسه ى پێکهێنانى حزبێکى شۆڕشگێڕ و کۆمۆنیستى لە ناو چینى کرێکاردا. ناسینی میکانیزمە ماددییەکانی ئەم پرۆسەیە. ئەم باسە دەیەوێت ئەو مەسەلەیە ڕوون بکاتەوە کە دەبێ چ کارلێکێکی بابەتیی و ماددی بۆ پێکهێنانی حیزبێکی کرێکاری شۆڕشگێڕ بە گشتی ڕووبدات. ئەمە مشتومڕێکە لە دژی زەینگەرایی چەپی نەریتی لە ئێراندا. بۆیە لەسەر ئاستی گشتی باسەکە لەسەر میکانیزمەکانی پەیوەندی نێوان حیزب و چینە.
٢- ئەم باسە جەختکردنەوەیە لە چەند تایبەتمەندییەکی سەرەکی چینی کرێکار لە ژیان و خەباتدا لەخۆ دەگرێت، کە لە بنەڕەتدا لە چاوی چەپی ناکرێکاری نەریتیدا شاراوەن. ئەو تێزە سەرەکیانەی کە لە وتارەکەدا باس دەکرێن و وەک دەوترێت تەواوکەری باسەکانی پێشوومانن، لە کۆنگرەی یەکێتی خەباتگێڕانی کۆمۆنیست بەدواوە، سەبارەت بە شێوازی کارکردن و پرسی ڕێکخستنی کرێکاریە، هەموویان ئەوە دەسەلمێنن کە ئێمە چینی کرێکار هەر بەوشێوەیەی کە هەیە، ئێمە “دەیناسێنین” بە چەپی ئێران. هەرکەسێک بەنیازی ڕێکخستنی چینی کرێکارە، لانیکەم دەبێت چینی کرێکار وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی بناسێت. پێویستە بزانێت بزووتنەوەی چینی کرێکار چ لە ژیان و چ لە بەرهەمهێنان و چ لە خەبات و ناڕەزایەتیدا چ قانونمەندیەک پەیڕەو دەکات. بۆچی دەبێ ئەمە بگوترێ؟ ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە وەک زۆر جار باسم کردووە و لێرەشدا دووبارە دەیڵێمەوە، باس لە جوڵەی لایەنە چەپە غەیرە کرێکاریەکان دەکەین بەرەو چینی کرێکار. ئەمە واقیعی چەپەکانی ئێرانە و تەنانەت تایبەتمەندی بزووتنەوەی حیزبەکەی خۆمانە تا ئێستا. بۆیە بۆ ڕەوتێک کە لە جەمسەرێکی ناکرێکاری لە کۆمەڵگاوە بەرەو چینی کرێکار دەڕوات و ڕۆژانە لە بانگەشەو و بڵاوکراوە و ڕادیۆکانیدا سەدان جار ناوی چینی کرێکار دەهێنێ و بەرگریی خۆی لە بەرژەوەندی و ئامانجەکانی ڕادەگەیەنێت ئەم چینە، لانیکەم چاوەڕوانی ئەوەیە کە ئەمە بۆ ناسینی چینەکە وەک خۆی و بەو تایبەتمەندیانەی کە شوێنی بابەتیی خۆی لە کۆمەڵگادا دەیدات بە ژیان و خەباتەکەی، و نەک لەسەر بنەمای بینینی پێشوەختە و دەروونی چینە داراکان کرێکار و چینی کرێکار. دێمەوە سەر ئەم خاڵە.
٣- باسکردنی سیاسەتی ڕێکخراوەیی لەسەر بنەمای تێگەیشتن لە تایبەتمەندی و بارودۆخی تایبەتی وڵاتێکی دیاریکراو و چینی کرێکاری تێیدایە لە ماوەیەکی دیاریکراودا. ئەم باسە سنوور و تایبەتمەندییەکانی ژیان و خەباتی ئەم چینە ڕوون دەکاتەوە. باس لەوە دەکات کە مێژوو و نەریتی خەباتی ئەم چینە چ خاڵێکی بەهێز و لاوازی بۆ هێناوە. باس لەوە دەکات کە چ ڕەوتێکی فیکری و ئایدیۆلۆژی لەناو ئەم چینەدا دەگوزەرێت و چ مەیلێک دروست بووە. چینی کرێکاری ساڵانی ١٣٦٠ لە ئێراندا دەرئەنجامی ڕەوتە مێژووییەکانە چ لە ئێران و چ لە ئاستی جیهانیدا. دونیابینی و پێکهاتەی ئایدیۆلۆژی ئەم چینە، توانای تەشکیلاتی و خەباتکاری، هەلومەرجی ژیان و جۆری دامەزراندن وهەموویان دەرئەنجامی مێژوویەکی کۆمەڵایەتین کە تایبەتمەندی تایبەت بەم بەشە لە چینی کرێکاری جیهانی دەبەخشێت. باسی سیاسەتی ڕێکخستن بریتییە لە خستنەڕووی ئەم تایبەتمەندییە تایبەتانە لە ئیستدلال و بیرکردنەوەی کۆمۆنیستەکاندا.
٤- باسکردنی سیاسەتی تەشکیلاتی سەبارەت بە تێگەیشتنە لە کەموکوڕییە کردارییەکانی سیاسەتی پێشووی حیزب (تا بڵاوبوونەوەی بابەتی ئاماژەپێکراو). ئەمە باسێکە بۆ فراوانکردنی چالاکیی کۆمۆنیستەکان لە دۆخێکدا کە بۆ هەمووان نالەبار دەردەکەوێت. خاڵێکی ناوەندی ئەم نووسینە و ئەو بانگەشەیەی کە دەیەوێت بیکات ئەوەیە کە ئەم مشتومڕە میتۆدێکی بەرهەمدارە بۆ چالاکیی حیزب لە قۆناغێکدا کە چەپی تەقلیدی پێی وایە کە کاری کۆمۆنیستی ناتوانێت زۆر فراوان بێت، کە ڕێکخستنی کراوەی چینی کرێکارە مەحاڵە، کە کۆمۆنیستەکان مەیلیان بۆ سەرهەڵدانی قۆناغە شۆڕشگێڕییەکان مەرجدارە، کە کۆمۆنیزم دەبێت بە فیکری بمێنێتەوە و هتد. ئەم باسە لەسەر بنەمای ئیدیعای ئێمەیە چونکە بە هیچ شێوەیەک بەو شێوەیە نییە. لە ناو ئەو هەلومەرجانەدا ڕێگایەک بۆ گەشەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری هەیە کە بەتەواوی بابەتیی و کردەییە. بەم مانایە بابەتەکە ڕەخنە لە سیاسەتی ڕێکخستنی قۆناغی پێشوومان دەگرێت و ئاماژە بەو کەموکوڕیانە دەکات کە ڕێگری لە گەشەکردنی چالاکیی کۆمۆنیستی لەناو چینی کرێکاردا دەکەن.

٥- وە لە کۆتاییدا هەروەک لە سەرەتای باسەکەدا وتم بابەتەکە لەسەر سیاسەتی ڕێکخراوەیی باس لە پێویستی گۆڕینی چەپێک بۆ چەپێکی تر دەکات. مێژووی چەپی ئێران لە چوارچێوەی سەرەکی خۆیدا مێژووی ڕیفۆرمخوازی و ناسیۆنالیزمی باڵی چەپی بۆرژوازی ئێرانە. مشتومڕەکە ئەوەیە کە ئەم مێژووە گەیشتووەتە ئاستێک کە پێویستە کۆمۆنیزمی کرێکاری پێک بێت. کۆمۆنیزم لە بنەڕەتدا بڕیار بوو کرێکاری بێت و پێش ئەوەی ببێتە “نەتەوەیی” و بە شێوازی جۆراوجۆر لەلایەن بۆرژوازیەوە بەلاڕێداببرێت و خراپ کەڵکی لێوەربگیرێت، دیاردەیەکی کرێکاری بوو لە گۆڕەپانی کۆمەڵایەتیدا. باسی سیاسەتی ڕێکخستن بەشێکە لە هەوڵێکی فراوانتر بۆ داڕشتنی جۆرێکی جیاواز لە کۆمۆنیزم، کە لە بنەچەیەکی کۆمەڵایەتی جیاوازەوە سەرهەڵدەدات. باسەکە باس لە کۆمۆنیزمی کرێکاری و سەرهەڵدانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دەکات.

حزب و چین
سەبارەت بە پێوەندی حیزب و چین، کۆمەڵێک تێگەیشتن و گریمانەی هەڵە لە چەپی تەقلیدی ئێراندا هەیە، کە پێویستە بە ڕەخنە دەست پێ بکەین. بیرۆکەی باڵادەستی لای چەپ سەبارەت بە پەیوەندی نێوان حیزب و چین ئەوەیە کە لە جەمسەرێکدا تیۆری و ئایدۆلۆژیا و هۆشیاری و ڕێکخستن و دیسیپلین هەیە و جەماوەری کرێکاریش لە جەمسەرەکەی تردا بوونیان هەیە. حیزب یان ڕێکخراو جەمسەرێک پێکدەهێنێت و “جەماوەر” جەمسەرەکەی تر پێکدەهێنێت. میکانیزمی ڕێکخستنی شۆڕشی کۆمۆنیستی ئەوەیە کە ئەم ڕێکخراوە ئەو جەماوەرە دەگرێت و ئامانج و ئایدیالی خۆی دەگەیەنێت پێیان و ئەو جەماوەرەش یەک بە یەک و وەک مرۆڤی سەربەخۆ بیرکردنەوەکانیان دەگۆڕن، هەڵوێستیان دەگۆڕن، باوەڕیان بە کۆمۆنیزم و سۆسیالیزم هەیە. ، درک بە هۆکارەکانی ئازارەکانیان دەکەن و لە ئەنجامدا دەچنە پاڵ ئەو ڕێکخراوە و دەچنە ناو خەباتێکی هۆشیارانە و ئامانجدارەوە. بە واتایەکی تر لە لایەک جەماوەری زەحمەتکێش لە شێوەی ئەتۆمی مرۆڤ و لە لایەکی تریش ڕێکخستن و حزب وەک بەرجەستەکردنی هۆشیاری و ڕێکخستن و شۆڕشگێڕی.
ئەمە ئەو دووجەمسەری “حیزبی-جەماوەرە”یە کە لە وتارەکەی سیاسەتی ڕێکخستندا باسمان کرد. هۆکاری بوونی گریمانە و تێگەیشتنێکی ئایدیۆلۆژیی درۆ و سادە لەم شێوەیە لاوازی فیکری چەپ نییە. لە ڕاستیدا ئەمە ڕەنگدانەوەی و درێژکراوەی ئەو تێڕوانین و تێگەیشتنەیە کە سەرمایە و سەرمایەدارەکان بۆ کرێکارانی بواری بەرهەمهێنان هەیانە. سەرمایە خاوەنی شتێکە بە ناوی سەرمایە. بەرهەمهێنانی دەرەنجامی ئەوەیە کە ئەم سەرمایە، ئەم ئامرازانەی بەرهەمهێنان کە هی سەرمایەدارن و بە پێناسە کرێکار کەمیان هەیە، وەربگرن و لە بەردەستی کرێکاردا جێبهێڵن تا کاریان لەگەڵدا بکات. لەم ڕووەوە، لە ڕوانگەی سەرمایەدارەوە، کرێکاران ئەتۆمی مرۆڤن کە بە تاک بە تاک لەلایەن سەرمایەوە بەکرێ دەگیرێن. لە ڕوانگەی سەرمایەوە، کرێکار، تاکێکە کە بۆ ماوەیەکی دیاریکراو (ڕۆژی کار) بەرکەوتەی سەرمایە دەبێت و دواتر لە گۆشەیەکی داماو تۆزاوی کۆمەڵگادا ون دەبێت تا سبەی لە کارگەدا دەربکەوێتەوە. لە دەرەوەی کارگە، لە دەرەوەی پەیوەندی یاسایی نێوان کار و سەرمایە، کرێکار بۆ بۆرژوازی دیاردەیەکی نادیارە. بە بڕوای بۆرژوازی، کرێکاران هەمیشە کەسانێکن کە پێویستیان بە کار هەیە و هاتوونەتە سەر کار. ئەوەی ئەوان وەک مرۆڤ لە چوارچێوەی کۆمەڵگادا دەیکەن، خەمی بۆرژوازی نییە.
ڕوانینی سەرمایە بۆ کرێکار لە بەرهەمهێناندا بنەمای ئەو ڕوانینەی چەپ ئاکامی ئەمەی سەرمایە بەرامبەر بە کرێکار کە لە بواری سیاسەتدا دێتە ئاراوە. جەماوەری بێ قەوارە. چەپ کاتێک دەیەوێت باسی کرێکار بکات، درک بە بێبەشی و هەژارییەکەی دەکات. بۆیە لە تیۆری چەپی تەقلیدیدا، چینی کرێکار ناتوانرێت بە ڕوونی لە زەحمەتکێشان و ڕەنجدەران و هەژاران بە گشتی جیا بکرێتەوە. ئەم چەپە لە پەیوەند بەوەی کە ئەم چینی کرێکارە وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی لە چ پێگەیەکدایە و چی دەکات، ئایا لە بنەڕەتدا ژیان و میتابۆلیزمێکی سیاسی، کولتووری، ڕۆحی و هونەری هەیە یان نا، ئایا ناڕەزایەتییەک لەناو خۆیدا دەگوزەرێت یان نا .زۆر نازانێت ئەو ناڕەزایەتیانە چین و هتد. ئەم چەپە کەمترین ڕوونکردنەوە و شیکردنەوەی هەیە کە کرێکار لە دەرەوەی بەرهەمهێنان و دامەزراندن لە کۆمەڵگادا چییە.
کاتێک بۆرژوازی تێدەگات کە سۆسیالیستە و دەبێت کارێک بکات، دڵی بۆ حاڵی هەژارەکان دەسوتێت و پێی وایە نابێت کۆمەڵگا دابەش بکرێت بەسەر دەوڵەمەند و هەژاردا. مارکس لە مانیفێستی کۆمۆنیستدا بە وردی باسی ئەم جۆرە سۆسیالیزمە بۆرژوازییەی کردووە. سۆسیالیزمی بۆرژوازی بۆ ڕزگارکردنی بێبەشان و هەژاران. ئەم ڕوانگەیە دەگوازرێتەوە بۆ تیۆری حزبی ئەوان. لە لایەکەوە ئاماژە بە مارکس دەکات و لەبارەی پرۆلیتاریا دەخوێنێتەوە، کەسۆسیالیزم تیۆری شۆڕشەکەیەتی ، کە هۆشیار و دیسپلیندارە، کەحکومەتی خۆی دادەمەزرێنێت، کە کۆمەڵگا دەگۆڕێت، کە بە بەرزترین شێوە حوکمڕانی دەکات، هتد. لە لایەکی تریشەوە سەیری کۆمەڵگە حازر دەکات و “پرۆلیتاریا” لەم کەسە “بێبەش و نەزان و پێڕووتانە”دا نادۆزێتەوە.
لە ئەنجامدا “پرۆلیتاریا” وردە وردە دەبێتە سیفەتی ئەو کەسانەی کە گەشە و هۆشیاریی خوازراویان هەیە بۆ پەیوەست بوون بە حیزبەکەی و ئەو خەباتەی کە پێناسەی کردووە. بەم شێوەیە حیزبەکەی دەبێتە نیشاندەر و پێوەر بۆ پرۆلیتاری بوون. کرێکارێکی زیندوو کە لە دەرەوەی ئەم حیزب و بزووتنەوەیە بێت، بەزەحمەت دەتوانرێت وەک پرۆلیتاریابەفەرمی بناسرێت. پرۆلیتاریا دەبێتە ئەو بەشەی کە توانیویەتی ئایدۆلۆژیای زێڕین و دیسیپلینی زێڕین و لە خۆڕازیی زێڕینی ڕێکخراوەکە قبوڵ بکات و بچێتە پاڵ ڕێکخراوەکەیان. بەم شێوەیە دەتوانرێت ڕێکخراوە پڕۆلیتارییە ڕەنگاوڕەنگەکان بەبێ ڕێکخستن و لەخۆگرتنی کرێکاران پێکبهێنرێت. ئەو ڕێکخراوانەی کە سیما پرۆلیتارییان تەنیا لە تیۆری و ئایدۆلۆژیا و هەڵوێستەکانیانەوە وەرئەگرن.
بیرکردنەوەی چەپی نەریتی تێکەڵەیەک لە چەمکێکی ئەبستراکت و زەینیگەرایی و ئیختیاری پرۆلیتاریا لە لایەک و تێگەیشتنێکی شێماتیک(schematic) و بچووککەرەوە لە کرێکار وەک هەژار و پێ پەتی لە لایەکی ترەوە. هیچ کام لەم تێڕوانینانە ڕاست نین. هەردووکیان ئاماژە بەوە دەکەن کە دوو جەمسەری حزبی-جەماوەر، دووجەمسەریەکی بێمانا و بێ بەهایە کە لەسەر بنەمای تێگەیشتنی بۆرژوازی لە کرێکار لە بواری بەرهەمهێناندا دامەزراوە. ئەم دوو جەمسەرە تەنها پێگە و پەیوەندی چینایەتی سۆسیالیستە بۆرژوازییەکان ئاشکرا دەکەن و تەواو.
بە پێی ئەم گریمانە و تێڕوانینانە، ڕەنگە ئەو تێزانەی کە لە سەرەتای وتارەکەی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەدا وروژێنراون، بۆ زۆرێک لە چەپەکان نامۆ دەرکەون. ئەو لێدوانەی کە چینی کرێکار لەناو خۆیدا کارلێکێکی سیاسی دەوڵەمەندی هەیە، کە بیر لە کۆمەڵێک پرسی کۆمەڵایەتی دەکاتەوە، کە لەناو خۆیدا مەیلی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی پێکهێناوە، کە چینی کرێکار لە هەر حاڵەتێکدا پێکهاتەی ڕابەرایەتیی هەیە.کە لە هیچ خاڵێکدا بێ بەش نیە لە جۆرێک لە ئارایش و ڕێکخستنی دەرونی، کە ناڕەزایەتی ئەم چینە و خەباتەکەی بێوچان و بەشێکە لە بوونی وەک چینێک، و ئەم جۆرە ئارگیومێنتانە بۆ زۆر کەس هەرس ناکرێن و ڕەنگە بۆ ئەوان نیشاندانێکی “کرێکاری” بێت ” جا حزبی ئێمە بێت یان نووسەری ئەو بابەتە وتراوە.”
بێگومان لەماوەی ئەم ساڵانەی دواییدا، ئەو بزوتنەوانەی کە عەقڵیان هەیە و قەیرانی سیاسی و ئایدیۆلۆژی و پێشهاتەکانی یەکێتی سۆڤیەت و چین تا ئێستا دۆگما و بەناو “فێرکردنەکان”یان بێ بەها کردووە، کەوتۆتە ژێر کاریگەری باسەکانی ئێمە، چونکە بەهەر حاڵ ڕێگەیەک هەیە بۆ کارکردن لەناو چینەکەدا، ئەوان کرێکاریان تێدا دۆزیوەتەوە. بەڵام هێشتا بزووتنەوە و دەستەگەلێکی شێوە ئایینی ناکاریگەر هەن کە ژیانی سیاسی خۆیان بە هەمان بیروباوەڕی سادە سەبارەت بە حیزب و چینی کرێکار بەسەر دەبەن.
بەکورتی، تایبەتمەندی چینی کرێکار لە بیرکردنەوەی چەپی تەقلیدیدا پێگەی ئەم چینە نییە لە بەرهەمهێنان و بوونی وەک چینێکی کۆمەڵایەتی، بەرئەنجامی بەرهەمهێنانی مۆدێرنە لەگەڵ ئەو میتابۆلیزم و کارلێکانەی کە لەناو خۆیدا ڕوودەدەن، بەڵکو بەکارهێنانی پێگەی چین و دیاردەی هەژاری و بێبەشی. وە زۆرمان بینی کە کاتێک شێوازی بەکاربردنی چینی کرێکار دەگۆڕێت، بۆ نمونە لە ئێران، کاتێک کرێکار جل و بەرگی باشتر لەبەر دەکات و خاوەنی کەرەستەی ناوماڵە وەک ساردکەرەوە و تەلەفزیۆن و هتد، ئەم چەپە دواکەوتووانە زمانیان تەتەڵە دەکات و لەگەڵ تیۆریەکانی خۆیدا دوچاری کێشە دەبێتەوە.
ئەم چەپە کاتێک لەگەڵ کرێکاران قسە دەکات، زمانی منداڵان بەکاردەهێنێت. لە ڕاستیدا خۆی بە منداڵ ناو دەبات. دوو سەعات قسە دەکات بۆ ئەوەی بۆ کرێکارەکە ڕوون بکاتەوە کە بۆ نمونە ئەگەر مووچەکەت بەرزبێتەوە باشتر دەبێت! شتێک کە ئاشکرایە بۆ هەر کەسێک کە تەمەنی گەیشتبێتە پێنج ساڵ لە خێزانێکی کرێکاردا. ئەمانە بەشێکن لەو “زانینە” کە ئەم جۆرە ڕێکخراوانە پێیان وایە قۆرخکارییان لەسەرە و پێویستە بیهێننە ناو چینەکەوە. باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە بە سەرنجدانی حیزبی کۆمۆنیست بۆ ئەو مەسەلەیە دەست پێدەکات کە دەبێت لەم دوو جەمسەرییە بۆرژوازییە ڕزگارمان بێت و چینی کرێکار وەک قەوارەیەکی کۆمەڵایەتی ناڕازی بناسین، بە ئیستدلالێکی سیاسی و خەباتی ناوخۆیی و لە پرۆسەی کارلێکی سیاسیدا. ئەمە کەمترین چاوەڕوانییە لە لایەنێک کە دەیەوێت حزبی کرێکاری بێت.
لەم ڕووەوە و لە ئاستێکی تایبەتتردا ئاماژە بەو مەیلانە دەکەین کە لە ڕاستیدا لەناو چینی کرێکاردا بوونیان هەیە. ئەم ڕەوتانە دەرئەنجامی مێژوون. ئەگەر کەسێک لە ساڵی ١٨٤٧دا ڕوونکردنەوەیەکی لەبارەی کۆمۆنیزمەوە دابێت، ئەوا کرێکارەکە سەدەیەک دواتر ئەم ڕوونکردنەوە دەزانێت. ئەم کۆمۆنیزمە بە هەزار و یەک شێوە لە ماوەی سەدەیەکدا پەیوەست بووە بە چینی کرێکارەوە، ئیلهامەکەی لێ وەرگرتووە، کرێکاران خەباتیان کردووە، ڕابەرانی بیروڕا سەریان هەڵداوە و مشتومڕیان کردووە، حیزب دروست بووە، شۆڕش ڕوویداوە و هتد. چونکە چینی کرێکار بەشێکی زیندووی کۆمەڵگایە، دوای سەدەیەک و زیاتر لە مانیفێستی کۆمۆنیستی، مارکسیزم و کۆمۆنیزمی کردووە بە دیاردەیەکی ناوخۆیی بۆ خۆی.
ئەم کۆمۆنیزمە بەرهەمی بابەتیی لەناو چینی کرێکاردا دروست کردووە. چەند سەد ساڵ خەبات دژی سەرمایەداری و ڕووبەڕووبوونەوەی سەرمایەدار و حکومەتەکانی و تاکتیکەکانی بە شێوەی جۆراوجۆر، کرێکاری هاوچەرخی لە خەباتدا فێر کردووە و کردوویەتی بە خاوەنی نەریتی جۆراوجۆر. مەیلی جۆراوجۆری خەبات لەناو چینی کرێکاردا سەریهەڵداوە. کرێکاری ئەمڕۆش هەر وەک بۆرژوازی ئەمڕۆ لە کۆتایی مێژوویەکی دوور و درێژدایە. ئەم مێژووە کاریگەری لەسەر دروست کردووە و کردوویەتی بە دیاردەیەکی زۆر پێگەیشتوو و ئاڵۆز. تەنانەت کرێکاری چەند سەدەیەک لەمەوبەر کە تازە لە گوند و وەرشەکە هەڵکەندرابوو، خاوەنی عەقڵ و ژیانێکی پێگەیشتووتر و پێگەیشتووتر بوو لەوەی کە چەپەکانی بۆرژوازی ئەمڕۆ لەبارەی کرێکارەوە خەیاڵی دەکەن.
لایەنێکی تری باسەکەمان ئەوە بوو کە ئەم مەیلە ئایدیۆلۆژی و سیاسیانە لەناو چینی کرێکاردا بنەمای بابەتیی ئەو حزبانەن کە بە جۆرێک خۆیان بە چینی کرێکارەوە پەیوەندیدار و دەبەستنەوە. مەیلێکی ڕیفۆرمخوازانە لەگەڵ بیرکردنەوە و نەریت و مێژووی خۆیدا لەناو چینی کرێکاردا لە وڵاتانی جیاجیادا هەیە و ئەم بنکە بابەتییەی لایەنە ڕیفۆرمخوازەکان لەناو چینی کرێکاردا کاریگەری هەیە. بەهەمان شێوە مەیلی شۆڕشگێڕی و کۆمۆنیستی هەیە. ڕەوتێک کە هەڵسوڕاوەکانی ئاگاداری جیاوازی بۆچوونەکانیان و چارەسەری کێشەکانی کرێکاری لەگەڵ ڕەوتی تردا.
مەسەلەکە لەسەر سنووردارکردنی قووڵی تیۆری نییە، بەڵکو پەیوەندی بە سنووردارکردنی ڕاستەقینەی ململانێکانەوە هەیە لە نێوان نەریتە جیاوازەکانی خەباتەکانی ناو چینی کرێکاردا. ئەم مەیلانە کاریگەرییان لەسەر جەماوەری کرێکاران هەیە و سەرنجیان ڕادەکێشن. چینی کرێکار بەردەوام لە پرۆسەی جەمسەرگیری ناوخۆیی و ماکیاژکردنی ناوخۆیی و تەنانەت ململانێی ناوخۆییدایە بۆ دۆزینەوە و پەیڕەوکردنی باشترین و کاریگەرترین ڕێگا بۆ باشترکردنی دۆخەکەیان و ڕزگارکردنی خۆیان. ئێستا ئەگەر حیزبێکی سیاسی بیەوێت حیزبی کرێکاری بێت یان لە ناو چینی کرێکاردا پشتیوانی بۆ خۆی بدۆزێتەوە، یەکەم پرسیار کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە ئەوەیە کە ئەم حیزبە نوێنەرایەتی چی دەکات لە فیکر و سیاسەت و خەباتدا، لە شێوەی ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتیدا، لەناو چینی کرێکاردا ،لەشیوەی ڕەوتێکی ڕاستەقینەدا بونی هەیە یان نا؟ ئەم ڕەوتە لە چ پێگەیەکدایە لەناو تەواوی چینی کرێکاردا؟ ڕێکخراوێکی سۆسیالیستی ڕادیکاڵ کە دەیەوێت لە چوارچێوەی چینی کرێکاردا کار بکات، دەبێت بەو گریمانەیە دەستپێبکات کە بزووتنەوەیەکی سۆسیالیستی ڕادیکاڵ لەناو چینی کرێکاردا هەیە.
ئەمە لێدوانێکە کە پەیوەندی بە دۆخێکی وەک ئێرانەوە هەیە، لە بنەڕەتدا ڕێکخراوی سۆسیالیستی پەیوەندیدار لە سەرەتاوە لە لایەن ڕۆشنبیران و لە دەرەوەی ژینگەی چالاکیی سیاسی کرێکارییەوە پێکهاتووە. ئەگینا کۆمۆنیزم (مەیلی مارکسیستی تیایدا) هەر لە سەرەتاوە لە ژینگەی کاردا دروست بوو و مەیلی سۆسیالیستی لەگەڵ خودی چیندا بوو. بە لەبەرچاوگرتنی سیمای فیکریی چەپ، هەروەها پێویستە جەخت لەوە بکەینەوە کە ئاشکرایە کە ڕوونکردنەوەی ئاڕاستەی کرێکاری ڕادیکاڵ و سۆسیالیستیی شوناسی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی خۆی مەرج نییە هەمان ڕوونکردنەوەی ڕێکخراوی پەیوەندیدار بێت، و ئەویش پێویست نه‌بوو ببێت. بەڵام ئەگەر بەڕاستی باس لە سۆسیالیزمی شۆڕشگێڕ و ڕادیکاڵ دەکەین، ئەوا گومانی تێدا نییە کە ڕەوتی وەها لە ڕاستیدا لەناو چینی کرێکاردا بوونی هەیە و بە ناچاری لە سەردەمی ئێمەدا بەرهەم دەهێنرێتەوە. کۆمەڵگایەک کە تەیفی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی کرێکاری تێدا نەبێت، کۆمەڵگایەکە کە سەرمایەداری تێدا نەبووە. سۆسیالیزمی کرێکاری هێندەی خودی سەرمایەداری کۆنە و ئێستا نزیکەی سەدە و نیوێکە کە باڵی ڕادیکاڵی ئەم سۆسیالیزمە کرێکارییە ڕاستەوخۆ لە مارکسیزمەوە ئیلهام وەرگیراوە.
بە واتایەکی تر ئارگومێنتی ئێمە ئەوەیە کە حیزب بەو مانایەی کە ئێمە بەزۆری باسی دەکەین، واتە ڕێکخراوێکی دیاریکراو، تەنیا دیاریکردنی تایبەتە لە واقیعێکی کۆمەڵایەتی فراوانتر. واقیعێک، کە لایەنێکی بوونی کۆمەڵایەتی ڕەوت و بزووتنەوەیەکی واقیعییە لەناو چینی کرێکاردا و لایەنەکەی تریشی بوونی ڕێکخراو و بەرنامە و هتد. حیزب تەنیا ڕێکخراوێک نییە کە لە کەسانێک پێکهاتبێت کە لەسەر بنەمای ڕێککەوتن لەسەر بەرنامە و دەستوور کۆبوونەتەوە. حیزب دەرئەنجامی پێگەیشتنی پڕۆسە مێژووییەکانە کە لەو ماوەیەدا مادەی پێویست لەسەر ئاستی کۆمەڵگا دروست بووە، لەناو چینی کرێکاردا لە شێوەی مەیل و نەریت و هەڵسوڕاوان و هەروەها لە چوارچێوەی سیاسی و بەرنامەییدا، بۆ سەرهەڵدان لە ڕێکخراوێک کە بتوانێت ئەم بزووتنەوەی کۆمەڵایەتییە ڕێکبخات و ڕابەرایەتی بکات.
کەواتە پێش هەموو شتێک پێویستە حیزب بە مانا فراوانەکەی لەبەرچاو بگرین. مەیلی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی چینی کرێکاری ئێران ئێستا بەشێک و ئەندامی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانیشە بەم مانا فراوانە. هەر ئەندامێکی ئەم حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانییەی ئێستاش (بە پێناسە سنووردارەکەیەوە) دەبێ بە سروشتی خۆی خۆی سەر بەم بزووتنەوە و ئەم پارتە کۆمەڵایەتییە فراوانە بزانێت. نەبینینی ئەو پەیوەندییە، بە بڕوای من، زیانێکی زۆر بە کاری تێکۆشەرانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران دەگەیەنێت. پێویستە هەریەک لە هاوڕێکانمان خۆی بە بەشێک لە ڕەوتی بەرفراوانی سۆسیالیستی و ڕادیکاڵ بزانێت، کە ئێستا تەرکیزی سەرەکییان لەناو چینی کرێکاردایە. جیاوازی ئێمە تەنیا لێرەدا بێت کە ئێمەی ئەندامانی ئەو حیزبە بەشێک لە هەڵسوڕاوانی ئەو مەیلە پێکدەهێنین کە بە پەرۆشەوە کار بۆ بنیاتنانەوە و بەهێزکردنی حیزبێکی سیاسی (بە مانای تایبەتی وشەکە) بۆ ئەم ڕەوتە کۆمەڵایەتییە دەکەین. ئێمە پێکهاتەیەکی حزبی بۆ ئەم تەیفەو ئەم ڕەوتە دروست دەکەین. چالاکانی ئەم بزووتنەوەیە (کە زۆربەیان هێشتا ئەندامی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران نین) خەریکی دروستکردنی کۆبونەوەی گشتی و شورا و سەندیکا و سازدانی ناڕەزایەتی دژ بە خاوەنکار و حکومەت و…هتد. هەموو ئەمانە میتابۆلیزمی حزبی کۆمۆنیست وەک حزبێکی کۆمەڵایەتی. هەموو ئەمانە بەشێکن لە مێژووی ئەم حیزبە و مێژووی شۆڕشی کۆمۆنیستی بە ڕابەرایەتی ئەم حیزبە.
بۆیە بابەتی سەرەکی لە سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەدا ئەوەیە کە سۆسیالیزمی شۆڕشگێڕی چینی کرێکار لە ئێراندا چۆن بەدەستهێ و چۆن بەهێزدەکات. حیزبی کۆمۆنیستی ئێران دەتوانێ ئەم ئامرازە بێت، دەتوانێ حیزبی چینایەتی کرێکاران و حیزبی شۆرشی کۆمۆنیستی کرێکاران بێت، بەمەرجێک مەیلی سۆسیالیستی کرێکاری بەسەریدا زاڵ بێت، ئەم حیزبە “بکاتەوە” و بیکات بە ئامرازی خەباتی خۆی. حیزبی ئێمەش وەک هەموو شتێکی تری دونیا دەبێت درەنگ یان زوو پێگەی کۆمەڵایەتی خۆی بدۆزێتەوە. حیزبێکی کۆمۆنیستی کە نەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ ناڕەزایەتی سۆسیالیستی چینی کرێکار، وەک حیزبێکی کۆمۆنیستی نامێنێت. حیزبی ئێمە دەبێ ببێتە بەشێکی ئۆرگانیک و لەدابڕانەهاتوو لە ژیان و بزووتنەوەی جوڵانەوەی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی کرێکاران و بەم هۆیەشەوە بەشێکی دانەبڕاوی خەباتی تەواوی چینی کرێکار دژ بە بۆرژوازی.
لە باسی سیاسەتی ڕێکخستندا دەڵێین لەبری ئەوەی لە بیرۆکەیەکی تەواو تەشکیلاتیەوە هەنگاو بنێین و دەست بکەین بە بەدەستهێنانی ئەندام بۆ حزبە تایبەت و سنووردارەکەمان و دامەزراندنی بازنە و لیژنەیەکی هەڵبژاردن، با خۆمان بە بەشێک لە پارتێکی کۆمەڵایەتی فراوان (لە ئێستادا کۆمەڵایەتی) بزانین.با وەریبگرین و بپرسین چی لە فراوانبوونی حزبایەتی و دیاریکردنی ئەم ڕەوتە لە حزبێکی سیاسیدا هەیە؟ لێرەدایە کە یەکسەر هەست بە بارودۆخی ئەو تەیفە لە تێکۆشەرانی ئەم حیزبە فراوانە دەکەین، کە لە ئێستادا خۆیان لە سەرە جەماوەری فراوانی کرێکاران داناوە، ڕابەرانی ڕاستەوخۆ و کردەیی چین و توێژە جیاجیاکانی چین، بەیەکەوە گرێدراون و بەیەکەوە پەیوەندیدان ، و دژی مەیلی بۆرژوازی و چینی غەیرە کرێکارن.وە ناشۆڕشگێڕەکان لەناو چینی کرێکاردا دەستەبەندی خۆیان پێکدەهێنن و هتد.
چ شتێک ڕێگری دەکات لە یەکگرتنی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران وەک حیزبێکی دیاریکراو و ئەم بەشە گەورەترەی کۆمۆنیزمی شۆڕشگێڕانە لە ئێران لە پراکتیکێکی یەکپارچە و یەکگرتووی حیزبی و چینایەتیدا؟ چی وا دەکات ڕابەرایەتیکردنی بزووتنەوەی کرێکاری لە لایەن ئەم پارتە کۆمەڵایەتییە فراوانەوە قورس بێت؟ کام شێوەی ڕێکخستن گونجاوە بۆ ئەنجامدانی ئەم گۆڕانکارییە چارەنووسسازە لەم قۆناغە تایبەتەدا. بۆ پێکهێنانی ئەم حزبە مەزنە کرێکاری، تەیفی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی کرێکاران دەبێ بە گۆڕانکاری سیاسی، فیکری و تەشکیلاتیدا تێپەڕن و بە پێچەوانەوە و بە بۆچوونی من لەوەش گرنگتر حیزبی کۆمۆنیستی ئێران، چونکە ئامرازێکی گونجاوە بۆ چالاکییەکە و یەکێتی کرێکارانی کۆمۆنیست و شۆڕشگێڕ، دەبێت چ گۆڕانکارییەک لە کارەکانیدا بکات؟ ئەم پرسیارانە خاڵی دەستپێک و تەرکیزی گفتوگۆی سیاسەتی ڕێکخراوەییمانن و لە درێژەی باسەکەدا بە شێوەیەکی تایبەتتر مامەڵە لەگەڵ تێزە سەرەکییەکان و دەرەنجامەکانی دەکەم.
سەبارەت بە سیاسەتی ڕێکخستنی کرێکاری ئیمە
قسەوباس لە سیمینارێکی حزبی
(2)

تێزە گشتیەکانی بابەتەکە
ئەو تێزانەی کە لە سەرەتای وتاری سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەدا دەکەونە بەر باس ، هەوڵ دەدات لایەنەکانی بوونی کۆمەڵایەتی کۆمۆنیزم و شوناسی کۆمەڵایەتی چینی کرێکار بە تێکۆشەرانی کۆمۆنیست بناسێنێت.
١) ئێمە دەڵێین لە ئێرانیشدا وەک پارچەکانی دیکەی جیهان مەیلی جۆراوجۆر لەناو چینی کرێکاردا هەیە. پێش دەستپێکردنی هەر کردارێکی ڕێکخراوەیی بۆ دروستکردنی حیزب، پێویستە لە خۆت بپرسیت کام لەم مەیلانە بنەمای بوونی ڕاستەقینە و ڕاستەوخۆی کۆمەڵایەتیتانە وەک حزبێکی دیاریکراو و دۆخی ئەم مەیلە لە گۆڕەپانی بزووتنەوەی کرێکاریدا چۆنە لە ڕاستیدا ؟ ئەم ڕەوتە تا چەند یەکگرتوو و ڕێکخراو و خۆوشیاری هەیە؟ تا چەند چالاکە و لە ئێستادا بە چ شێوازێک ڕێکخراوە؟ ئاستەنگەکانی بەردەم یەکگرتنی ئەم مەیلە کۆمەڵایەتییە لەگەڵ بزووتنەوەی حیزبی ئێوەدا لە قەوارەیەکی سیاسی یەکگرتووی و خەباتەکارانەدا چین؟ چ ئاستەنگێک ڕێگری لە ڕابەرە ڕاستەقینە و کردەییەکانی ئەم بزووتنەوەیە دەکات کە ببنە بڕبڕەی پشت و کادیری ڕێکخراوێکی حیزبی؟ بە یەک وشە ئەم ڕەوتە پشت بە چی دەبەستێت؟
٢)ئێمە دەڵێین چینی کرێکار جەماوەرێکی بێ شێوە و بێ جوڵە نییە. لە هەر شوێنێک ئیستغلالکردن هەبێت، بەرەنگار بوونەوە و خەباتیش لە دژی هەیە و لە ئێستادا ئەم خەباتە ڕابەرایەتی دەکرێت. تەنانەت لە خراپترین هەلومەرجیشدا، کاتێک بنەڕەتیترین ڕێکخراوە کرێکارییەکان بوونیان نییە، چینی کرێکار وەک ئەتۆمی تاکەکەسی ناچێتە مەیدانی خەبات و ڕوبوڕو بوونەوە، بەڵکو خاوەنی ئارایش و ڕێکخستنی خۆیەتی بۆ خەبات. ئەوانەی لەناو ئەم چینەدا خۆیان بەرز دەکەنەوە بۆ پۆستی ڕابەرایەتی پراکتیکی بەشەکانی چین، ئەوانەن کە بەشگەلێک لە چینەکە دەگرن و دەتوانن بیجوڵێنن. ئەمانە ئەو کەسانەن کە بۆچوون و دەستنیشانکردنیان بۆ بەشە فراوانەکانی چینەکە گرنگە. نەریتی خەباتگێڕانەی کرێکاران لەگەڵ خۆیان هەڵدەگرن و دەیانگوازنەوە بۆ کەسانی دیکە. بۆ کۆمۆنیستێک زۆر گرنگە بزانێت ئەو ڕابەرانە کێن و چی دەکەن و کام بەشیان ڕابەری سۆسیالیستی چینە. هەرکەسێک بیەوێت حزب و ڕێکخراوێکی کۆمۆنیستی بنیات بنێت، پێویستە وێنەیەکی ڕوونی هەبێت لەو مەیل و ڕابەرانەی ناو چینی کرێکار.
٣) خاڵێکی دیکە، کە ململانێی بنەڕەتیی نێوان کۆمۆنیزمی کرێکاری و چەپی نەریتی وڕۆشنفکریی ئێران نیشان دەدات، پرسی خەباتی ئابوورییە. ئەو سۆسیالیزمە ساختەیە کە لە بەئاگاهاتنەوەی ویژدانی ڕۆشنبیری بۆرژوازییەوە بەرەو “هەژاریی جەماوەر” و دابەشبوونی کۆمەڵگا بەسەر دەوڵەمەند و هەژاردا دێت، یەکسەر دەگاتە ڕەچەتەیەک بۆ چاکسازی کۆمەڵایەتی. وێنەی ئەو کۆمەڵگایەیان دەست دەکەوێت کە ئەم بێبەشبوونانە تێیدا نامێنن لەگەڵ هاتنی ئەو جۆرە سۆسیالیستە خاوەن بیرە باشانە. بەڵام لە هەمان کاتدا بە ڕوونی یان ناڕاستەوخۆ باس لەوە دەکرێت کە تا ئەم ڕەوتە کار نەکات، یان تا “شۆڕش” ڕووبدات، ناتوانین چاوەڕوانی باشتربوونی جددی لە ژیانی جەماوەردا بین. وە بێگومان خودی چەپی ناکارامە لەم دۆخە بابەتییەدایە لەسەر بنەمای پێگەی چینایەتی خۆی، کە ناتوانێت “چاوەڕوانی بکات”.

بیرۆکەی شۆڕش و تیۆری مارکسیستی شۆڕشی کرێکاری دەبنە مۆڵەتێک بۆ ئەم ڕژانە بۆ دوورکەوتنەوە لە خەبات بۆ باشترکردنی دەستبەجێی بارودۆخی چینی کرێکار و دابەزاندنی کرێکار بۆ داهاتوو و زەلیلکردنی خەباتی کرێکار بۆ چاکسازی ئابووری و کۆمەڵایەتی وەک شتێک کە پێدەچێت نیشانەی لادان بێت لە دۆزی شۆڕش. دیارە لەم ڕوانگەیەوە کرێکار هاندەدرێت بۆ وەرگرتنی مافی خۆی، بەڵام ئەم تێبینییە هەزار جار جەختی لەسەر دەکرێتەوە کە ئەم خەباتە نابێت ببێتە “سەردەق” بەراوردکردن و هتد بۆ چینی کرێکار و بۆ مارکسیزم ئەمە بێمانایە لە بنەڕەتدا چونکە خودی بوونی چینی کرێکار بۆ باشترکردنی بارودۆخی ئابووری کرێکاران ڕۆژانە تووشی ململانێ دەبێت لەگەڵ بۆرژوازیدا.
باسەکە وەک ئەوە نییە کە کرێکار ئامادەبێت خەباتی ئابووری بکات یان نا، یان ئەم خەباتە چڕتر بکاتەوە یان نا. کرێکار، نەک تەنها بۆ باشترکردنی بارودۆخی خۆی، بەڵکو بۆ ڕێگریکردن لە تێکچوونی ئاستی ژیانی هەبوو، بۆ پاراستنی کەرامەتی ئینسانی خۆی، لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، دەبێت بەردەوام خەبات بکات بۆ باشترکردنی ئابووری و کۆمەڵایەتی. بۆیە چینی کرێکار بڕیار نییە “هەڵوێست”ێکی تایبەت بۆ خەباتی ئابووری وەربگرێت. خەباتی ئابووری بە واتای چینی کرێکار و چینی کرێکار بە واتای خەباتی ئابووری. ئەمەش بەشێکە لە پێناسەکە و یەکێکە لە تایبەتمەندییە بوونگەراییەکانی چینی کرێکارە. وەک چۆن ماسی ناتوانێت مەلە نەکات، کرێکاریش ناتوانێت خەباتی ئابوورییەوە نەکات. وە بەدڵنیاییەوە پێشکەوتن لەم خەباتەدا شۆڕشی کرێکاری بەهێزتر و ئاسانتر دەکات. چەپە تەقلیدیەکان بە تیئۆریەکانیان دەگەنە ئەو ئەنجامە کە کرێکاران بە پلەیەک لە خۆشگوزەرانی “گەندەڵ دەبن”، یان هەژاری و فشاری ئابووری دەبێتە هۆی شۆڕش.
ئەمە بیرۆکەیەکی بێمانا و دژە کرێکارییە. کرێکارئەبێت لە دۆخێکی ئابووری بەهێزتر و سەلامەتتردا بێت. تەنیا چینی کرێکارێک کە لە پرۆسەی پێشکەوتنی چینایەتیدایە، دەتوانێت دەست بەسەر هەموو شتێکدا بگرێت و تەواوی شۆڕشی کرێکاری بوێت. نائومێدی و چەقبەستوویی دەتوانێت هۆکاری یاخیبوونی وردەبۆرژوازی بێت، بەڵام ناتوانێت سەرچاوەی شۆڕشی کرێکاران بێت. ئەوە هەژارییە کە خەباتی کرێکاری بەرەو تێکچوون و گەندەڵی دەبات، نەک خۆشگوزەرانی و باشتربوونی دۆخی ئابووری چین. بۆیە خەباتی ئابووری و خەبات بۆ بەرزکردنەوەی کەرامەت و پێگەی کۆمەڵایەتیی کرێکار بەشێکی دانەبڕاوە لە بوونی کۆمەڵایەتی چینی کرێکار و دواخستن هەڵناگرێت و ئەو حزبە کۆمۆنیستییەی کە دەیەوێت ببێتە حزبی کرێکاران. دەبێ سەرەتا لەم بوارەدا بدۆزرێتەوە، بۆ ئەوەی بتوانین پرسیار لەوان بکەین سەبارەت بەرنامە و خەباتەکەیان بۆ شۆڕشی کرێکاری و کۆمۆنیستی.
بەڵام لە واقیعدا سەدان حزبی بەناو سۆسیالیستی لە جیهاندا هەن کە لە بۆچوون و پراکتیکی خۆیاندا نامۆن لەگەڵ ئەم خەباتە ئابوورییە بەردەوام و هەمیشەییەدا و شوناسەکەیان لە جیاوازییە تیۆریەکانیان لەگەڵ گروپی دراوسێدا کورت دەکرێتەوە. ئەو حزبانەی تەنانەت نازانن کرێکارێک لە بوارێکی دیاریکراودا چەند داهاتی هەیە، ئایا دەکرێت بەم داهاتە خێزانێکی سێ کەسی بەڕێوەبچێت، ئایا دەکرێت منداڵێک تا تەمەنێکی دیاریکراو بنێردرێتە قوتابخانە، یان چی ڕوودەدات بۆ پزیشکی و پزیشک و هتد. زۆرێکیان هیچ پەیوەندییەکیان بەو بابەتانەوە نییە و تاکە کێشە و سەرقاڵبوونیان ئەوەیە کە کام جیابونەوەی لقی باوەڕ سەرەتای بوونی مەحفەلەکەی ئەوانە و هتد. هەر کاتێک ئەم کەسانە من و تۆ دەبینن باسی کرێی زیادە و بیمە و یاسای کار و هتد دەکەین، یەکسەر بە “ئیکۆنۆمیست” ناومان دەبەن. وە یەکسەر ناوی لینین دەهێنێت. بەڵام لینین سەر بە بزووتنەوەکەمانە. لە قۆناغێکدا لە ڕووسیا، کرێکاران، چ هەبن یان نا، بەشدار بوون لە خەباتی ئابووریدا و دەیانگوت ڕووخانی تزاریزم و پرسی دەسەڵاتی سیاسی بابەتێکی زۆر گرنگە و نابێت بۆ بۆرژوازی لیبراڵ جێبهێڵرێت. سۆسیالیستی ساختە بۆرژوازی کە لە بنەڕەتدا لە لایەکی دیکەوە هاتە ناو باسەکەوە، نوێنەرایەتی ئێمە دەکات و نموونەی ئیکۆنۆمیستەکان لە ئێمەدا دەبینێت.
بەڕای من کاتێک ئەم جۆرە ڕەوتە ئێمە بە ئیکۆنۆمیست ناودەبەن، پێویستە دڵنیابین لەوەی کە لەسەر ڕێگای ڕاستداین. ئەمە باشترین کۆمپاسە بۆ دەستنیشانکردنی ئاراستەی دروست. هەتا حیزبی کۆمۆنیست، هەروەک تەواوی بزووتنەوەی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی ناو چین، خەریکی خەباتێکی بەردەوام بۆ باشترکردنی دەستبەجێی دۆخی چینی کرێکار نەبێت، ناتوانرێت ناوی لێبنرێت حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری. گرەنتی ئەوە دەدەم کە نەریتی ڕاپەڕین و ڕووخاندن و شۆڕشگێڕی و مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی دەسەڵاتی سیاسیدا لە حیزبەکەماندا هێندە بەهێزە و پلانی ئەوەندە زۆرە بۆی کە هەرگیز ساتێک نامێنێت کە بگۆڕین بۆ جەریانی ئەو ئیکۆنۆمیستانەی سەرەتای سەدە لە ڕووسیا. لە بنەڕەتدا پێموایە ئەگەری سەرهەڵدانی ئیکۆنۆمیستێکی لەو شێوەیە لە چوارچێوەی نەریتی کۆمۆنیزمدا لە ڕووی مێژووییەوە ڕەتکراوەتەوە.
ڕەتکردنەوە و بچوککردنەوەی خەباتی ئابووری لەلایەن چەپی ناکرێکاریەوە لە ئێراندا هەندێک زەمینەی ماددی هەیە. سەرەتا بەهۆی پێکهاتەکەیانەوە فشاری ئابووری بۆ ئەم ڕەوتانە بەرجەستە نییە. دووەم: بەشداری لە خەباتی ئابووریدا پێویستی بە بوون لەو شوێنە کۆمەڵایەتییە هەیە. “کرێکار پێویستە” بۆ خەباتی ئابووری. ناکرێ شارەزایەکی خوێندەوار بۆ ئەم خەباتانە بنێردرێت. هەر جۆرە دەستێوەردانێک لە خەباتی ئابووریدا پێویستی بە ڕێکخراوی کرێکاری و ڕابەری کردەیی هەیە و ئەم بزووتنەوانەش ئەو جۆرە پێکهاتە و چالاکییەیان نییە. ڕاستگۆیانە زۆرێکیان وێنەیەکی زۆر بابەتیی ناڕەزایەتی کرێکارانیان هەیە. بە پێی ئەدەبیاتی تەبلیغاتی ئەوان، ناڕەزایەتی کرێکاران بۆ ئەوان هەمیشە لە شێوەی لە کورە دەرهاتنی دانیشتوانی بێ شێوەی کرێکاران لەم یان ئەو ژینگەی کار و ژیاندا بەرجەستە دەبێت. و هەر بۆیەش بەشداریکردنیان لە خەباتی ئابووریدا بە ئەنقەست شێوەی هەوڵدان بۆ توڕەکردنی کرێکاران وەردەگرێت. وێنەی ململانێیەکی ئامانجدار و حیسابکراو لەگەڵ ڕێسا و ڕێکخستن و ڕابەرایەتی لە ناڕەزایەتییەکی کرێکارییەوە نییە. ئەوان لە چوارچێوەی ئەو پەیوەندی و تێکەڵاویانەدا نین و هەر بۆیەش ناتوانن نەک هەر بەشداری بکەن، بەڵکو بە گشتی تەنانەت لە میکانیزمی ناڕەزایەتی کرێکاری تێبگەن.
٤)خاڵێکی تر کە پێویستە باسی لێوە بکرێت، پێگەی حیزبە لە دڵی ئەم خەباتە بەردەوام و لەوەستاندن نەهاتوەدا. حیزبایەتی و حزبایەتی لایەنێکی دیاریکراو و یەکێکە لە فۆرمەکانی پێناسەکردنی ئەم خەباتە کۆمەڵایەتییە فراوانە و نەک “دوا ئەڵقەی پەرەسەندن”ی ئەم خەباتە. بۆ چەپی تەقلیدی حیزب پلەی کۆتایی پلیکانەیەکی پێشکەوتنە. لە سەندیکا و ڕێکخراوی پیشەیی و پاشان بۆ حیزب. له وتاره که ی سه باره ت به سیاسه تی ڕێکخستن، جه خت له وه کرایه وه که حزبایه تی یه کێکه له لایه نه کانی خه بات و واقیعێکی فره ڕووه . ئەوەی کە ئەڵقەی کرێکاری و سەندیکا و ئەنجومەن و لایەنەکانی تر پێکی دەهێنن و هەموویان پێکەوە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی ئاڵۆز دروست دەکەن. جەماوەرێکی مەزنی خەڵک لە پێوەندی لەگەڵ سەرمایەداریدا ناڕەزایەتی دەردەبڕن و ئەم ناڕەزایەتییە لایەن و خولەک و ساتی جیاوازی هەیە و ئەمانەش بە شێوەی جیاواز دەردەکەون کە یەکێک لەوانە حزبی سیاسی چینایەتییە. ئەم حیزبە نوێنەر و ڕێکخەری چالاکییەکی هەمیشەیی و بەردەوامە بۆ دۆزی شۆڕشی کۆمەڵایەتی و هەموو خەباتەکانی دیکە لە چوارچێوەی ئەم خەباتە گشتییەدا بۆ شۆڕشی کۆمەڵایەتی پێکەوە دەبەستێتەوە. بۆیە ئەم حیزبە بەدیلێک نییە بۆ شێوازەکانی تری چالاکیی چینی کرێکار. باسی ئێمە ئەوەیە کە بێین بۆ بینینی ئەم واقیعە کۆمەڵایەتییە ئاڵۆزە، لەگشتێتی خۆیدا بەهێزی بکەین، پێداویستیە بەرەوپێش چوونی ئەم بزوتنەوە گشتیە دەستەبەربکەین تا بتوانین لایەنی حیزبی ئەم خەباتە لە چوارچێوەی ئەم چالاکییەدا ڕێکبخەین. مەحاڵە حیزبێکی سیاسی بۆ چینی کرێکار بە جیا لەم بزووتنەوە چینایەتییە کۆمەڵایەتییە دروست بکرێت. هەرکەسێک بیەوێت حزبێکی کرێکاری کۆمۆنیستی بنیات بنێت، پێویستە بەشداربێت لەم هەموو خەباتەدا.
٥) گرفتێکی دیکە بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە هەندێ لایەن و تایبەتمەندییەکانی دۆخی ژیان و خەباتی چینی کرێکار لە ئێران کە کاریگەری لەسەر لایەنە تایبەتترەکانی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە هەیە.
یەکەم: چینی کرێکاری ئێران چینێکی گەنجە. مەبەستم تەمەنی کرێکاران نییە، بەڵکو مێژووی بوونی پرۆلیتاریای شارستانی لە ئێراندا بە بەراورد لەگەڵ لانکەی سەرمایەداری لە ئەوروپا. نەریتەکانی خەباتی کرێکاری لەم وڵاتانەدا، لە بواری ڕێکخستن، ڕێکخستنی جەماوەری، فراکسیۆن و هتد، دەرئەنجامی پڕۆسەی درێژخایەنن. نەریتی خەباتی کرێکاری لە ئێراندا بە شێوەیەکی سروشتی لە ژێر کاریگەری بارودۆخی کۆمەڵگای ئێران و مێژوو و پرۆسەی گەشەسەندنی سەرمایەداری لە ئێراندا بووە. بۆ نموونە نەریتی خێرا ڕێکخستن، دروستکردنی ڕێکخراوی سەندیکا و شورا و هتد لە چینی کرێکاری ئێراندا لاوازە.
به ڵام بابەتی وتاری سیاسەتی ڕیکخستن ئه وه یه که ئه م تێڕوانینه ڕێگه نادات به چه پ غه یرە کرێکاری که ئه نجام لە ئەتۆمیزه بوونی کرێکاری ئێرانیەوە وەربگرێت . بەڵام ئەم بۆشاییە پڕ دەبێت لە شێوازەکانی تری ڕێکخستن و چالاکیی کرێکاری کە لەگەڵ هەلومەرجی باوی کۆمەڵگادا دەگونجێت، بەو پێیەی خەبات و ناڕەزایەتی کرێکاران لەوەستان نەهاتووە. ئێمە دەڵێین تەنانەت لە خراپترین بارودۆخیشدا تۆڕگەلێک ئەڵقە کرێکاریەکان لەناو چینی کرێکاردا دروست دەبن، کە وەک ئامرازێک هاوفکری کرێکاری و ڕێنمای ڕابەرەکانی کرێکاری بۆ چارەسەرکردن کاردەکەن. ئێمە ئەم شێوەمان ئایدیالیزە نەکردووە. به ڵام ئه مه ئه و فۆرمه لانیکه م و بنه ڕه تیه یه که له هه موو دونیادا هه یه له هەر شوێنێک کرێکار هەبێت و کار بکات، بێ گوێدانه ئەوه ی گه وره ترین یه کێتی و ئه نجومه ن و هتد هه ن یان نا. ئەم تۆڕانە، کە لە چوارچێوەی و لە ڕێگەیەوە کرێکارانی وشیارتر جەماوەری کرێکاران بە بنەماکانی خەباتی کرێکاری ئاشنا دەکەن و بانگەشەیان بۆ دەکەن و لەدەوریەک کۆیان دەکەنەوە و دەیانخەنە کار و ڕابەرایەتییان دەکەن، تەنیا وەک خودی مانگرتنەکە نین. هیچ کەس و خاوەنکار و حزب و حکومەتێک ناتوانێ ئەم بزووتنەوەیە بوەستێنێت.
ئەمەش یەکێکە لە تایبەتمەندییە هەبوونی چینی کرێکار و هەر بۆرژوازییەک کە بەرهەمهێنان ڕێکدەخات، بە ناچاری هاوشانی ئەو بازنانە دروست دەکات. کەس ناتوانێت ڕێگری لەو کەسانە بکات کە لە ژێر یەک سەقفدا کار دەکەن و بەرگەی بارودۆخی هاوشێوە دەگرن و لە هەمان بارودۆخی کۆمەڵایەتیدان و خۆیان ڕووبەڕووی یەک هێز و هتد ببیننەوە و چارەسەرێک بۆ دۆخەکەیان بدۆزنەوە. ئەم کەسانە هەمیشە بیر لە بارودۆخی خۆیان و شێوازەکانی شەڕکردن بۆ باشترکردنی دۆخەکەیان و تەنانەت ئەوەی جیهان لەڕووی مێژوو و تیۆریەوە لەسەریان دەڵێت بیری لێدەکەنەوە و ئاسۆی کردەیی دەخەنە بەردەمیان. تۆڕەکانی ئەڵقەکان ئامرازی سەرەتایی و حەتمی ئەم کارو کاردانەوانەن لەناو چینی کرێکاردا. ئازاری کرێکاران و چارەسەری ئەم ئازارانە لەم ئەڵقانەدا باس دەکرێن. ئەمە ڕەوتێکی ڕاستەوخۆی خەباتەکانە. بۆیە تەنانەت لە ئێرانیشدا سەرەڕای نەبوونی یان لاوازی ڕێکخراوە فەرمی و ڕێک و پێکەکانی کرێکاری، پێویست ناکات لە سفرەوە دەست پێ بکەین.
دووهەم: بارودۆخی تایبەتی ئێران جەخت لەسەر پێویستی گرتنەبەری پێگەیەکی نوێی کۆمۆنیزم لە چوارچێوەی خەباتی ئابووریدا دەکاتەوە. لە وڵاتانی تریشدا، کەلێنی نێوان کۆمۆنیستەکان، یان چەپەکان بە گشتی، لە ململانێی ئابووری، ڕەنگە بەقەد ئێران قووڵ نەبێت. ئەم بۆشاییە دەبێت پڕبکرێتەوە. بەڵام لە ئێران کە لە بنەڕەتدا چەپ لە باڵی چەپی ناسیۆنالیزمی چینی ناکرێکار پێکهاتووە، نەریتەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دوکتور موسەدق و سەربەخۆیی ئابووری، چەپ کە ئاسۆی خەباتیان بۆ ئەنجامدانی چاکسازیی سیاسی و کۆمەڵایەتییە لە “نیشتمانی خۆیان” و کرێکاریش وەک هێزی یەدەگی خەباتی بۆرژوازی وە خۆی وەک چاکسازیخوازێک تەماشای کردووە، لە وڵاتێکدا کە خەباتی ئابووری کرێکاران بەردەوام لە لایەن چەپەکانەوە بەکەم سەیر کراوە و کراوەتە لقێکی ئەنتی -خەباتی دەسەڵاتخوازانە، لە وڵاتێکی وادا کۆمۆنیستە کرێکاریەکان پێویستە زیاتر گرنگی بە بابەتی خەباتی ئابووری بدەن. ئەمەش ئاماژەیەکی بنەڕەتییە بۆ جیابوونەوەی پرۆلیتاریا و بۆرژوازی. حیزبەکەمان و هەڵسوڕاوەکانمان نەترسن لەوەی ئەم چەپە بۆرژوازیە چەواشەی “ئیکۆنۆمیزم”مان پێ ببەخشێت.
بەڵام لە کۆتاییدا هەموو ئەو تێزانەی کە لە وتارەکەی سیاسەتی ڕێکخستندا وروژێنراون، بێ گوێدانە ئەوەی کە چەندە دەتوانرێت گشتگیر بکرێن بۆ وڵاتانی دیکە و تا چەند باس لە تایبەتمەندییە گشتیەکانی خەباتی کرێکاری دەکەن، بارودۆخی ئێران لەبەرچاو دەگرن. چونکە ئەم حەقیقەتە خەسڵەتی چەپی بۆرژوازیە لە ئێراندا، ئەمەش وایکردووە کە پێویست بکات جەخت لەسەر بابەتەڕونەکانی چینی کرێکار و میکانیزمەکانی خەباتی کرێکاری بکەینەوە.
کەموکوڕییەکانی کارەکە پێش پلاندانان بۆ سیاسەتی ڕێکخراوەیی
لە بابەتی سیاسەتی تەشکیلاتیدا بە وردی باسی ئەم بابەتە کراوە. بۆیە لێرەدا تەنها ئاماژە بە چەند خاڵێک دەکەم بۆ ئەوەی بیرتان بخەمەوە. ئەگەر بمەوێت هەڵسەنگاندنێکی پوختە بۆ کەموکوڕی سەرەکی کارەکانمان لە ماوەی پێش پێشنیارکردنی ئەم سیاسەتەدا بکەم، دەبێ بڵێم کە ئێمە لە ناوەڕاستەوە دەستمان پێکردبوو. ئێمە وەک حزبێکی سیاسی هەوڵمان دەدا ناوەندی حزبی لە نێو ڕابەرەکانی چینی کرێکاردا دروست بکەین. بێگومان ئه م کاره به شێکی هه میشه یی چالاکیی ئێمه یه و له خۆیدا هیچ ناڕه زایه تییه کی له به رامبەردا نییەو دەبێت ئەنجامی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێستامان گەشەی خێرای ته شکیلاتی حیزبیمان له نێو کرێکاراندا بێت. بەڵام سەڕه ڕای ئه وه ی کەتەنانەت لە سه رەتاوه جەختمان له سەر پێویستی دەورەدانی بازنه هه ڵبژاردنه کان و ناوه نده کانی حیزب به ێژەیەکی بەرفراوان لە کرێکارانی دۆستی حیزب جه ختمان کردەوە ، لایەنی کۆمەڵایەتیەوە فراوانبوونی حیزب وتەحیزب له نێو کرێکاراندا که متر جێگەی سەرنج بوو.
ئەمڕۆ کە دەمانەوێت کرێکار لە پێگەی کۆمەڵایەتی خۆیدا بناسین و ڕێکبخەین، پرسی ڕێکخستنی گروپی کرێکاران جێگەیەکی چارەنووسساز بۆ ئێمە دەدۆزێتەوە. کاتێک گرنگی بەو ڕاستییە دەدەین کە پێویستە فۆرمە ڕاستەقینەکانی ڕێکخستن و ناڕەزایەتی کرێکاران بە تایبەت کرێکارانی سۆسیالیست کە بنکەی کۆمەڵایەتی دەستبەجێی حیزب پێکدەهێنن، بناسین و بنیات بنێن، سەرنجی ئەڵقە و تۆڕەکانی کرێکاران دەدەین. خاڵی دەستپێکی ئێمە بۆ کارکردن لەگەڵ چینی کرێکار، ناسینی ئەو ڕاستییەیە کە مەیلێکی ڕاستەقینە و چالاک لەناو چینی کرێکاردا ئێستا نوێنەرایەتی سۆسیالیزم و ڕادیکالیزم لە بزووتنەوەی کرێکاریدا دەکات و وەک ڕێکخراوێکی دیاریکراو لە ئێمەوە نزیکە.
ئەمە لە بنەڕەتدا ئەو پاشخانە گشتیەیە کەڕێگەیداوە بە دامەزراند و گەشەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران. بۆیە سەرنجمان ئاراستەی ئەم گروپە دەکرێت. ئەم تەیفە چی دەکات، پەیوەندی حزبی کۆمۆنیست لەگەڵیدا چییە و چۆن دەتوانین ئەم تەیفە بەهێزتر و هاوئاهەنگ بکەین، کە بە بڕوای من بەرفراوان و کاریگەرەو ناڕەزایەتی کرێکاری کەمتر بێ جۆش وخرۆش دەبێت بەبێ بەشداری ئەمان. لە ماوەی پێشوودا کەمتر گرنگیمان بەم کارە بنەڕەتییە دەدا. کێشەی ئێمە بە پلەی یەکەم ڕێکخستن و یەکخستنی بەشە سۆسیالیزم و ڕادیکاڵەکانە لەناو چینی کرێکاردا، کە لە ئێستاوە بۆ ئێمە و کەم تا زۆر بۆ بەشێکی زۆریان ڕوون و ئاشکرایە، کە ئایندەی ئەم بەشە و حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بەستراوەتەوە پێکەوە. تەنیا لەسەر بنەما و پشتبەستن بەم چالاکییە بنەڕەتییە کە دەتوانین حەوزە ڕاستەقینەکانە نوێیەکانی حیزب کە هەڵسوڕاوانی ئەم بەشە لەخۆ بگرێت، دروست بکەین و فراوانتر بکەین. لە باسی ڕوانگەی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەدا دەگەڕێمەوە سەر ئەم بابەتە.
بە واتایەکی تر هەموو دەستکەوتەکانی کۆمەڵگەمان وەلا ناوە بۆ دروستکردنی حزبێکی کرێکاری کۆمۆنیستی و ویستمان لەسەر دەستپێشخەری ڕێکخراوەکان شانەکانی ئەم حزبە دروست بکەین. به ڵام له ئێستادا کۆمه ڵگه مادده یه کی زۆری بۆ پێکهێنانی ئه م حیزبه دابین کردووه و ئه گه ڕ ورنتر لێی بڕوانین، به شێک له م حزبە سیاسییه ، به مانای فراوانی وشه که ، جێگه یه کی هه یه و له ناو چینی کرێکاردا کار ده کات. کەواتە، دەکرێ بنەمای سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە بەم شێوەیە بخەینەڕوو: بۆ یەکخستنی بەشە جۆراوجۆرەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی و ڕادیکاڵ لە ئێران و یەکخستنیان لە حزبیکی سیاسیدا. حیزبی ئێمە، وەک ڕێکخراوێکی خاوەن سنوور و کەلێنی دەستووری دیاریکراو، بە کادر و چالاکوان، ئەڵقەکان، هێزی چەکداری، تەبلیغات، ڕادیۆ، ڕۆژنامە و هتد، تەنیا بەشێکە لەو واقیعە کۆمەڵایەتییە فراوانە.
بەڵام بەشێکی گەورەی ئەم حیزبە کە بە ڕواڵەت لەدەرەوەی دیوارەکانی حیزبەکەمان پێکدێت، لە بەشێک لە کرێکارانی سۆسیالیستی و خەباتکارانێک پێکدێت کە نەک هەر لە پێشەنگی ناڕەزایەتییە کرێکارییەکانی ئێستادان، بەڵکو زنجیرەیەک ئەرکی تەبلیغات و هۆشیارکردنەوە و ڕێکخراوکردن بەڕێوەدەبەن. ئه م به شه تا ڕاده ی ئه گەرەکانی خۆی و به و فۆرمانه ی که بارودۆخ ڕێگه ی پێدەدات، یەکخستنی کرێکاره کانه و له ڕیزه کانی کرێکاراندا به ڕه نگاربوونه وه له به ڕامبه ڕ خورافاتەکان و ته نانه ت له به ڕامبەر هێرشی دڕنده کانی وه ک ڕژیمی ئیسلامیشدا، پارێزگاری له پەیوەندیەکانی خۆی لەگەڵ جەماوەری چینی کرێکاردا دەکات. لە ڕوانگەی کۆمۆنیزمی ڕادیکاڵ لە ئێراندا، ئەم بەشە و حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بەشێکن لە یەک بزووتنەوە. هەڵسوڕاوانی ئەم بەشە لە ڕاستیدا هەڵسوڕاوانی ئێمەن. حیزبی کۆمۆنیست و ئەم بەشە لە هەڵسوڕاوانی کرێکاری دەبێ بە هۆشیارییەوە نزیک ببنەوە و یەکبگرن. ئەمە بنەمای سیاسەتی ڕێکخراوەیی ئێمەیە.
ئەم باسە دەیەوێت هەڵسوڕاوانی حیزب بکاتە هێزێکی وشیار و چالاک بۆ یەکخستنی ئەو دوو بەشە. ڕێگایەکی ڕاستەقینەی ئەم گۆڕانکارییە ئەوەیە کە ئەم بەشە لە حیزب و ڕێکخراوەکان بەشدارە لە خەباتی ئەم بەشەدا (واتە بەشێکی تری ئەم تاکە ڕەوتە پۆتانسێلە) و کاریگەری لەسەر دروست دەکات. حیزبی کۆمۆنیست پێویسته کاریگەری له سەر خۆ وشیاریەکانی ئه م ڕەوتەو پەیوەندییەکەی لەگەڵ ڕه وته کانی دیکەی ناو چینی کرێکار و توانای ڕابەرایەتیکردنی ناڕەزایەتی کرێکاران کاریگەری دانانی هەبێت لەسەریان. بەڕای من پێویستە لەوەتێبگەین و گریمانە بکەین کە حیزب و ئەم بەشە سەر بە یەک واقیعی خەباتکارانەن. هەر جۆرە بەرەوپێشبردنێکی سیاسی لە داهاتوودا و دەرکەوتنی هەر پلەیەک لە کرانەوەی سیاسی بە ڕوونی بۆ هەمووان دەیسەلمێنێت کە ئەم بەشە بنکەی حزبی کۆمۆنیست و بینای سەرەکی کادر و ئەندامەکانی پێکدەهێنێت. بزووتنەوەی ئەم بەشەی کرێکاران لە ئێستاوە بەشێکە لە مێژووی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران کە لە دەرەوەی سنوورە دەستوورییەکانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بنیات دەنرێت.
هێڵە سەرەکییەکانی سیاسەتی ڕێکخراوەییمان
هەربۆیە بەپێی ئەم پێشمەرجانە دەتوانین سیاسەتی ڕێکخراوەییمان لە چەند ڕستەیەکدا کورت بکەینەوە:
١-ڕێکخستنی حیزب کارکردی بوون و دەسەڵاتی بەشێکی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستییە لە نێو ڕابەرە کرێکارییە پراکتیکییەکان و کرێکارانی خەباتکاردایە.
ئەم چینە بوونی هەیە و پێویستە یەکگرتوو و وشیار بێت. بەشێکی گرنگی چالاکییەکەمان سەرپەرشتیکردنی فراوانبوونی ئەم بەشە و پێدانی یەکگرتوویی سیاسی و تیۆری بەو بەشە. ئەم چینە بە نەریت و بۆچوون و سیاسەتەکانی خۆی لە مەیلەکانی دیکەی ناو چینی کرێکار پاک بکاتەوە. من دەڵێم “پاک و خاوێنی پێ ببەخشە” و “جیاوازی” ناکەم، چونکە دەزانم بورژوازی بورژوازی حوکمڕانی چەپی ئێران چ جۆرە هەڵوێستێکی سکتاریستی لە لێدوانێکی لەو جۆرەوە وەردەگرێت. پێویستە ئەم بەشە بزانێت جیاوازی بیرکردنەوەی و لە گۆڕەپانی کاری سیاسیدا لەگەڵ ڕەوتی ڕیفۆرمخواز و سندیکالیستی و هتد چییە.
ئەم حوکمە جەخت لەوە دەکاتەوە کە حیزب بە شێوەیەکی دەستکرد دروست نابێت. حیزب بە بانگ کردنی کرێکاران بۆ حیزب بنیات نراوە. بەڵکو هەرچەندە بەشی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی لە چینی کرێکاردا بەهێز بێت، حیزبێکی کۆمۆنیستی بەهێز و ڕادیکاڵ پێکهاتوو لە کرێکاران دەتوانێ لە کۆمەڵگادا بوونی هەبێت. ئەم دوو واقیعە پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە و کاریگەریی چونیەکیان لەسەر یەکتر هەیە. تا مەودای ڕابەرە کرێکارییەکان و ئەو کرێکارە خەباتکارانەی کە جیاوازی خۆیان لە ڕووی ئامانج و ئاسۆکانەوە، لە تاکتیک و ئەولەویەتەکان، لە نەریت و بەهاکانی ململانێ لەگەڵ ڕەوتەکانی دیکە دەزانن بەهێزتر بن، زیاتر ئەگەری بنیاتنانی حزبی کرێکاری ڕادیکاڵ هەیە.
ئەگەر کەسێک داوای لێکردم ئەڵقەیەکی حزبی لە هەرێمێک یان شارێکدا دروستبکەم، یەکەم پرسیارم ئەوە دەبێت، بارودۆخی ئەوێ چۆنە؟ مێژووی خەباتی کرێکاری لە ناوچەکەدا چییە؟ کام مەیل لە نێو کرێکارانی ئەو هەرێمە یان ئەو بوارەدا بەهێزترە؟ وە سۆسیالیزم و سیاسەتی ڕادیکاڵ چ کاریگەرییەکی گشتی لە نێو ڕابەرە کرێکارییەکانی ئەوێدا هەیە؟ ئەگەر وەڵامی ئەم پرسیارانە گونجاو بێت، ئەوا دیدێکی گونجاو بۆ پێکهێنانی ناوەند و شانە حزبییەکان پێشبینی دەکەم و ئەگەر نا، بە دڵنیاییەوە بەپێی ئەم داتایانە لە ئاستێکی دیکەوە دەست بە کارەکانم دەکەم. گەشەی حیزبی کۆمۆنیست ڕێژەیی دەبێت لەگەڵ ڕادەی ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی لە ناو چینەکەدا.
٢- پەیوەندی سیاسی بەشی کرێکارانی کۆمۆنیست لەگەڵ حیزبی کۆمۆنیستی ئێران پتەوتر بکرێت.
ئەم چینە وردە وردە حزبی کۆمۆنیست وەک بزووتنەوەی حزبی خۆی قبوڵ بکات. ئەم ڕستەیە دەبێ باسی بارودۆخی زۆرێک لە ڕابەرانی کرێکاری بکات کە: “ئەگەر بمەوێت لە نێوان حیزبەکاندا هەڵبژێرم، خۆم بە نزیکی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران دەزانم”. بەڕای من ئەمە هەموو ئەو پەیوەندییەیە کە دەبێ لەم قۆناغەدا دروست بکرێ. ئەگەر بەشێکی زۆر لە ڕابەرە کرێکارییەکان ئەمە بڵێن، و بە هەر تێبینییەکەوە پەیڕەوی لێ بکەن، کە بۆ نمونە ئەم یان ئەو لایەنەی کاری حیزب کەموکوڕی تێدایە، من پێم وایە ئەمە سەرکەوتنێکی گەورە دەبێت لە ئێران و کۆمۆنیزمی ئێران هەنگاوێک دەبێت نزیکتر لە پێکهێنانی حزبێکی کۆمۆنیستی کرێکاری، کە بە درێژایی مێژووی هاوچەرخ هەست بە بۆشاییەکەی کراوە. ئه گه ڕ ئه مڕۆ، له ئاینده یه کی نزیکدا، کاتێک خه باتی جه ماوەری بەرز ببێته وه و تا ڕاده یه ک ئازادیی کردەیی بۆ هەڵسوڕانی کۆمۆنیستی هه بێت، ئه م به شەهەنگاو دەنێت و ئه م حیزبه به ته واوی دەکاتە هی خۆی. لەم نێوەندەدا هەم ئەم حیزبە و هەم ئەم ڕابەرە کرێکاری و تێکۆشەرانە بە دڵنیاییەوە دەبێ لە زۆر ڕووەوە بگۆڕدرێن و لێک نزیک ببنەوە. بەڵام ئەم گۆڕانکارییە لەم جۆرە بارودۆخانەدا بە خێرایی ڕوودەدات.
به ڵام ئه گه ڕ ئه مڕۆ لێم بپرسن ئاماژه ی پێشکه وتنی سیاسه تی ڕێکخستنی ئێمه له م قۆناخه دا چییه ، ده ڵێم به شێکی فراوان له ڕابەرە پراکتیکی و ڕادیکاڵه کانی چینی کرێکار هه ست بەنزیکیی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران ده که ن. هەستیار بە بەرامبەر چارەنووسی حیزب و سیاسەتەکانی. ئەگەر بۆ نمونە حیزب کۆنگرە ببەستێت، لافاوی نامەکانی ئەو هاوڕێیانە بێتە ئاراوە کە تیایدا تێبینی لەسەر مشتومڕەکانی کۆنگرە دەکەن، تەنانەت ئەگەر خۆیان بە ئەندامی حیزبیش نەزانن (کە پێموایە دەبێ بزانن تا ئێستا). بەهەمان شێوە بڕیار و لێدوان و سیاسەتەکانی حیزب کە لە لایەن ئەو هاوڕێیاانەوە ڕایانگەیاندووە، لەبەرچاو بگیرێن و سەرنجیان لەسەر بخرێتە سەر.
٣-ئەبێت کرێکارانی ڕادیکاڵ و کۆمۆنیست هەرچی زیاتر لەگەڵ حیزب ڕێکبخرێن.
بێگومان من بێ مەرج ئەمە ناڵێم. با ڕاشکاوانە بڵێم، تا ئەوکاتەی حیزبێکمان هەبێت کە ئەگەر ڕابەرێکی کرێکاری کردەیی بیەوێت کاری پێبکات، دەست و بالەکانی زیاتر بەستراو دەبن، دۆخەکەی نائەمنیتر دەبێت، لە ناوەوە ڕووبەڕووی کەشێکی ڕۆشنبیرانە و سەرلێشێواو دەبێتەوە ئەوە، من ئەم هاوڕێیاانەم پێ باشترە، ئەوان کارەکانیان لە دەرەوەی حیزب ئەنجام بدەن و کاتێک ڕاستەوخۆ بچنە ناو حیزبەوە کەحزب ئامادەیی پێویستی لەناو خۆیدا دروست کردبێت. لەم ساڵانەی دواییدا زۆر ماندوو بووین بۆ لابردنی ئەو ئاستەنگانە و سەرکەوتوو بووین لە نزیککردنەوەی ئەم بەشە لە کرێکاران لە حیزب وبۆ کارکردن لە ناو حیزبدا، بەڵام ئەمە هێشتا بەڕای من بەس نییە. پێویستە کارێک بکەین کە بۆ ئەو هەڤاڵانە بوون بە حیزبی و بوون لە ڕیزی ڕێکخراوە حیزبییەکان هاوواتای بەهێزکردنی توانایان بێت بۆ ئەوەی ڕۆڵی خۆیان وەک ڕابەرێک لە بزووتنەوەی کرێکاریدا بگێڕن، متمانە و ئاسایشیان زیاتر بکات. لایەنێکی تری سیاسەتی ڕێکخستن بریتییە لە دروستکردنی ئەم گۆڕانکاریانە لە شێوازی ژیان و چالاکییەکانی حیزب و ڕاکێشانی ئەو هاوڕێیانە بۆ ناو ڕێکخستنی حیزب.
٤- کرێکارانی کۆمۆنیست پێویسته هه میشه یه کگرتووبن و به یه کگرتوویی بمێننه وه به شێوه ی جۆراو جۆر له نێویاندا له شێوه ی تۆڕی ئەڵقەی کرێکاری.
لە کوێی ئەو ئەڵقانە بوونیان نییە، دەبێ دروستیان بکەین، لەو شوێنەی کە بوونیان هەیە، پێویستە بەهێزیان بکەین، لە ڕووی سیاسی و فیکرییەوە خۆراکیان پێ بدەین، تاکتیکی شەڕی ئەم بەشە بپشکنین و هتد. پێویستە کارێک بکەین بۆ ئەوەی ئەم دەستانە لە کرێکارانی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی هەڵوێست و سیاسەتی ڕوونیان هەبێت سەبارەت بە هەموو لایەنەکانی خەباتی چینایەتی و بگۆڕدرێن بۆ دەستە و ناوەندی زیندوو و زۆر چالاک لەناو چینی کرێکاردا.
٥- ئەبێت حەوزەکانمان ناوەندی کارا بن لەم تۆڕە حەلقە و ڕێکخراوانەی کەلەلایەن ئەوان دروستکراون و ڕابەرایەتیان دەکرێت.
حەڵقەکانی ئێستای ئێمە، لە کاتێکدا کە پێگەی خۆیان وەک شانە بنەڕەتییەکانی حیزب دەپارێزن و وەک حەلقەیەکی هەڵبژاردن بە ماف و ئەرکی دیاریکراو لە پێوەندی لەگەڵ بەشەکانی دیکەی حیزبدا مامەڵە دەکەن، لە ڕووی سروشتی کارەکانیانەوە، پێویستە وەک گردبوونەوەیەکی چالاک لەم کارەدا کار بکەن تۆڕ. حەلقەکانی هەڵبژاردنمان تەنها لە چوارچێوەی ئەو تۆڕانەدا نین، بەڵکو ئەگەر ڕێکخراوی جەماوەری و هتد هەبن، پێویستە وەک شانە حزبییەکان لەناویاندا چالاک بن و ڕاستەوخۆ سیاسەتەکانی حیزب بەرەوپێش ببەن.
٦- لە نێو ڕابەرە کاریگەرەکانی ئەو تۆڕانە، حەلقەی هەڵبژاردنی شێوازی نوێی حزب پێکبهێنرێت.
بە واتایەکی تر دەسەڵاتی ڕاستەقینەی ئەم تۆڕانە وردە وردە بچێتە لای حیزب و بەم شێوەیەش ناوچەی شێوازی نوێ سەرهەڵدەدەن کە ڕابەری ئەو تۆڕانە لەخۆ بگرن. ئه مڕۆ به و هۆکارانه ی پێشتر باسم کرد،
ڕه نگه بترسین کە ئەوانە بە حەوزە حیزبییه کان ناو بەرین، به ڵام هەر ناویان هەچی بێت، ئه مانه حەوزە ی ڕاسته قینه ی چالاکی کۆمۆنیستی و ڕادیکاڵی کرێکارین. ئەم حەوزانە پێکدێن لەو کەسانەی کە کاریگەرییەکی بەرفراوانی جەماوەرییان هەیە، لە لوتکەی ناڕەزایەتی کرێکاریدان و هێڵەکانی کردەی ڕاستەوخۆی کرێکاری دیاری دەکەن. ئەمانە ئەو کەسانەن کە لە داهاتوودا دەبنە ڕابەرانی شورای کرێکاری و سەندیکا و ئەم حەوزانەی شێوازی نوێ دەبنە ناوەکی کۆمیتە حزبییەکان لە کارگە و بەش و شار و ناوچەکاندا. دواتر دێمە سەر ئەوەی کە چۆن ئێمە خۆمان بە ئاگاییەوە ئەم پرۆسەیە بکەینە هەوێنی بزووتنەوەی داهاتوومان لە پێکهێنانی کۆمیتەی حیزبی.
٧- لەگەڵ فراوانبوونی نفوزی خۆمان و بەتایبەت لەگەڵ باشتربوونی دۆخی ئەمنی، ئەم مادە مرۆیی و تەشکیلاتییە بە هاوکاری ئێمە کۆمیتەی حزبی دروست دەکات و ڕایدەگەیەنین.
لێرەدا دەتوانین باس لەوە بکەین کە تایبەتمەندییەکانی ئەو مەرجانەی کە ئەم کارە دەکەنە مومکین چین. بەڕای من گرنگترین نیشانە ئەوە دەبێت کە کاری ئەو کۆمیتانە دوای خۆڕاگەیاندنیان چۆن دەبێت. پێموانییە پەلە بکەین لە دروستکردن و ڕاگەیاندنی ئەو کۆمیتانە. ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە بەشی بەرفراوان و کاریگەر لە کرێکارانی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی هەن کە خۆیان بەم حیزبە سیاسییەوە دەبەستنەوە. کاتێک هەلومەرجی کاری بەرفراوانی حیزبی دابین بکرێ، زۆر بەخێرایی کۆمیتە حیزبیەکان پێکدەهێنرێن، بەمەرجێک ئەمڕۆش، واتە حیزبیش و ئەم بەشەش لە هەڵسوڕاوان، بزانن کە بەشێکن لە یەک حیزب و واقیعی بانگەشەی هەڵبژاردن. نابێت کۆمیتە حزبیەکان پێشوەختە و بەشێوەی دەستکرد و تەنها بە دەستپێشخەرییەکی لەسەرەوە دروست نەکرێت.
لە سەرهەڵدانی هەلومەرجی لەباردا، فاکتەرێک دۆخی ئەمنییە، فاکتەری دیکەش توانای کرێکارانی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستییە بۆ ئەوەی ڕۆڵی خۆیان وەک ڕابەرو و ئاژیتاتۆر لە دۆخی نوێدا ببینن. ئەگەر کۆمیتەیەک پێکبهێنیت کە لە سبەینێوە بەشێکی زۆری وزەی خۆی بۆ کاروباری ناوخۆی حزبی و ڕاپۆرتکردن و هتد خەرج بکات، باشترە بەهیچ شێوەیەک ئەم کارە نەکەیت. کۆمیتەی حیزبی پێکبهێنن کاتێک ئەم کومیتەیە لە بنەڕەتدا بتوانێت وەک ڕێبەری خەباتی کرێکاری لە دەرەوەی حیزب دەرکەوێت. بۆیە ڕەوتی داهاتووی بزوتنەوەکەمان و ڕوانگەی ئێمە سەبارەت بە قۆناغی داهاتووی سیاسەتی ڕێکخستن بە گشتی ئەمەیە: لەگەڵ گۆڕانی دۆخەکەدا کە بەشێکی دەرئەنجامی کار و گەشەی ڕاستەوخۆی ئێمەیە و بەشێکیش دەرئەنجامی دۆخی سیاسی کۆمەڵگە بە گشتی، ئەو هێزانەی کە لەم قۆناغەدا لە ژێر ئاڵای “حزبی” “بە گشتی” کۆبوونەتەوە، ئەوان “حزبێکی دیاریکراو” لەسەر ئاستی ناوخۆیی دروست دەکەن. کۆمیتەی کارگە و ناوچەیی بەخێرایی پێکدێت و لە لایەن ڕابەرە کرێکارییە کۆمۆنیستەکانەوە بوونی خۆیان ڕادەگەیەنن کە ئەمڕۆ بە شێوەی جۆراوجۆر پەیوەستن بە حیزبەوە و لە ڕێگەی تۆڕی بازنە و کۆبوونەوەی گشتی و هتد بەدواداچوون بۆ چالاکییەکانیان دەکەن. سەرکردەکانیان خۆیان بە کۆمیتەی حزبی ناودەبەن و حزبی کۆمۆنیستیش دان بەو کۆمیتانەدا دەنێت کە لە خوارەوە و لە ژینگەی ناڕەزایەتی کرێکاریدا بۆ یەکەمجار لە مێژووی کۆمۆنیزمی ئێراندا پێکهێنراون و بە پشتبەستن بەو کۆمیتانە ڕێکخراوە ناوچەییەکانی خۆی بنیات دەنێت و بە یەکخستنی ئەوان لە ڕێکخراوێکی حزبی دیسپلینکراو دروست دەکات.
ئەمە ڕوانگەیەکی گشتییە. تەنانەت لە ئاستی نفوزی ئێستای حزبی کۆمۆنیستیشدا، ئەمە پرۆسەیەکە لە هەڵکشانێکی سیاسیدا بەردەوام دەبێت. ئەمە ئەو پرۆسەیە کە ڕاستییەکانی بارودۆخی ئێستا و دەرئەنجامی کارەکانمان تا ئێستا دەخاتە ڕوو. تەنیا هیوادارم بتوانین خۆمان بۆ وەها دۆخێک ئامادە بکەین و بتوانین گەرەنتی ئەوە بکەین کە هیچ کەسێک و هیچ مەیلێکی کورتبینانە نەتوانێت لە ڕێگای بەرزبوونەوەیەکی سیاسیدا بوەستێت کە خەباتی وردە بۆرژوازییەکان بەئاگا بهێنێتەوە و لەوانە بەریداتە گیانی حیزبەکەمان ،لەنێو ئەوانی تردا دەرگاکانی حیزب لەسەر ئەو ڕابەرە کرێکارییانە دادەخرێن کە دەجووڵێن بۆ ئەوەی حزبی کۆمۆنیست بکەنە هی خۆیان.
٨- بەشداری ئێمە لە خەباتە بەردەوامەکان لەم قۆناغەدا لە بنەڕەتدا لە لایەن ئەم تۆڕانەوە ئەنجام دەدرێت.
تەوەری بەشداریکردن لە خەباتە بەردەوامە کرێکارییەکاندا و کاریگەری دانان لەسەریان، لە مێژە یەکێک لەو بابەتانە بووە کە لە حیزبەکەماندا باسی لێوە دەکرێت. لە ڕابردوودا تەنانەت کاری حزبی و بەشداری لە خەباتە بەردەوامەکاندا بە جۆرێک لە جۆرەکان لە دژی یەکتر باس دەکرا. بەڕای من ئەم دوو لایەنە یەک شتن. هیچ بزووتنەوەیەک ناتوانێت حیزبی کرێکاری بنیات بنێت بەبێ ئەوەی لە جەرگەی خەباتی کۆمەڵایەتی چینی کرێکاردا ئامادەبێت. چەپی تەقلیدی ئەم کێشەیەی هەیە، چونکە بۆ ئەوەی بەشداری لە خەباتی کرێکاریدا بکات، ناچارە پێڵاو و کڵاو لەبەر بکات و ژمارەیەک خوێندکار و مامۆستای زانکۆ و هتد، کە پەیکەری سەرەکی حزبەکەی پێکدەهێنن، بنێرێتە دەستی کرێکاری ژینگە. بەڵام بۆ حیزبێک کە بەشی ڕادیکاڵ و پێشکەوتنخوازانەی کرێکاران بە بەشێک لە حیزبەکەی خۆی دەزانێت و هەنگاو بە هەنگاو ئەم بەشە بکاتە پایەی سەرەکیی ڕێکخراوەکانی، بەشداریکردن لە خەباتە بەردەوامەکان بە مانای بەشداری وشیارانە و ئامانجدارانە و حزبییانەی ئەو بەشە. ئەمە ئەو شێوازەیە کە حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بە کردەیی بەشداری لە خەباتەکانی ئێستادا کردووە.
فراوانکردنی کۆبونەوەی گشتی کرێکاری و زیادکردنی ڕۆڵیان لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیدا یەکێکە لە باشترین نموونەکانی بەشداری ئێمە لە خەباتە بەردەوامەکاندا. ئەمە و نموونەی دیکەی هاوشێوەی ئەو لە بنەڕەتدا لە ڕێگەی نزیکیی بەشی ڕادیکاڵی کرێکاران لە حیزبی کۆمۆنیست و سیاسەتەکانییەوە ئەنجام دراوە. ڕوونە کە ئامانجمان ئەوەیە کە تا دەتوانین بەشداریەکانمان هەرچی زۆیاتر راستەوخۆ تربن. بەڵام تەنانەت ئەمەش تەنیا بە نزیککردنەوەی ئەم حەلقە کرێکاریانە لە حیزبەوە دەکرێت. ئێمە ڕەخنەمان لە بەشداری حەوزە ناکاریگەرەکان گرت لە ژێر ناوی ئاکسیۆنیزم. بەشداری ڕاستەقینە و گونجاوی ئێمە لە خەباتی بەردەوامدا بە واتای بەشداری کۆمەڵێک کرێکاری کۆمۆنیستی و ڕادیکاڵ لەم خەباتانەدا کە تادێت زیاتر لە حیزب نزیک دەبنەوە و لەگەڵ حیزبدا کار دەکەن. ئەم هاوڕێیانە ئەندامی فەرمی حیزب بن یان نا. هه ڕچه نده ئه م په یوه ندییه نزیکتر بێت، بێگومان بەشداری حیزب له ململانێیه کانی ئێستادا ڕاسته وخۆتر و نزیکتر ده بێت. بەڵام جەختکردنەوەمان لە باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستندا ئەوەیە کە بتوانرێت لە ڕێگەی ڕێکخستن و بەهێزکردنی بەشی ڕادیکاڵی کرێکاران لە خەباتەکانی ئێستادا بەشداریمان فراوانتر بکەین. ئامانجی ئێمە بەشداری هۆشیارانەی ئەو تۆڕانە و گرتنەبەری پراکتیکی سیاسەتە بنەڕەتییەکانی حیزبە نەک نمایشکاریی حیزب.
٩- ڕێکخستنى جودا تا ئێستاش شێوازی کاری حزبیمانه له شاره کان و له بواری چالاکى کرێکارى و لەگەڵ باسکردنى سیاسه تى ڕێکخستنى ئێمهدا ناکۆک نییه .
ڕێکخستنی جیا بابەتێکە پەیوەندی بە بوارەکانەوە هەیە نەک بە تۆڕەکانی حەلقەوە. ڕەنگە بۆ هەندێک ئەم جیابوونەوە بە شێوەیەکی فەرمی و یاسایی دەرکەوێت. دەوترێت بە کردەوە تۆڕەکان ناوچەکان بەیەکەوە دەبەستنەوە. بەڵام ئەم جیاکارییە زۆر گرنگە. کێشەکە تێگەیشتنمانە لە پەیوەندی. ڕێکخستنی لێکجیا واتە حەلقەکاندا لە تۆڕێکی حزبیدا بەیەکەوە نەبەستراونەتەوە. ئێمە بەستنەوەی حەوزەکانمان ڕەتکردۆتەوە بەهۆی مەترسییە ئەمنییەکانی لەم قۆناغەدا. بەڵام ئایا دۆستایەتی و پەیوەندییە ناوخۆییەکانی کرێکارانمان ڕەتکردۆتەوە؟ ئایا ئێمە بانگەشەی ئەوەمان کردووە کە کرێکارە کۆمۆنیستەکان کە ئەندامی حیزبن لە جەرگەی خەباتی کرێکاریدا یەکتر نابینن و خۆیان لە تەنیشت یەکتر نابیننەوە؟ هەرگيز. بیرۆکەیەکی لەم جۆرە گەمژانەیە و دژی هەموو ئەو شتانەیە کە خۆمان لەسەر میکانیزمەکانی خەباتی کرێکاری دەیڵێین.
ڕێکخستنی جیا باسێکە کە پەیوەندی بە ڕێکخراوە حیزبییەکانەوە هەیە. ئەمەش بەو مانایەیە کە حەوزەی حزبی حەوزەی حزبی بونی خۆی بۆ کەسی تر ئاشکرا نەکات. پەیوەندی بە هیچ بەشێکی ڕێکخراوەکەوە مەکە لە هەمان ئاستی خۆتدا. به ڵام ئه و کرێکارانه ی که به بێ ئاگاداری خۆیان له یه ک یه که و شوێندا چه ند حەلقەی حزبی پێک دێنن، ڕۆژانه پێکه وەن . ڕێکخستنی جیا واتە ئەوە. گۆڕینی پێوەندی ڕۆتینی و سروشتی کرێکاران بۆ ئامرازێک بۆ گرێدانی سیاسی یەکەکانی حیزب. پەیوەندی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پەیوەندی ڕاستەقینەی کرێکارانە و بارگرانی ئەمنییەکەی کەمەترە. نابێت حەوزەکان بەیەکەوە ببەسترێنەوە و وەک حەوزە بناسێنرێن. بەڵکو زۆرترین کات وەک حەوزەی تێکۆشەرانی حیزبدۆست لەناو تۆڕەکاندا لەگەڵ یەکتردا کارلێک بکەن و هیچ جۆرە زانیارییەک لەسەر ئاستی پەیوەندی ئەویتر لەگەڵ حیزب و کایەی حزبی یەکتر نەدۆزنەوە. بەم شێوەیە باسەکە بە هیچ شێوەیەک یاسایی نییە.
مشتومڕەکە ئەوەیە کە چالاکیی کۆمۆنیستی لەناو چینی کرێکار و بەرکەوتنی یەکتری کۆمۆنیستەکانی حیزب لەناو چیندا پشت بە میکانیزمەکانی خودی خەباتی کرێکاری ببەستێت. بە هۆی کێشە ئەمنییەکانەوە ناتوانین و پێویست ناکات لەم قۆناغەدا پەیوەندییەکی ڕێکخراوەیی لە نێوان چالاکوانانمان لە بوارەکاندا ئاستێک لە دەرەوەی پەیوەندییە سروشتییەکانی ناوحەلقەی کرێکارانی پێشەنگ دروست بکەین. کرێکارێکی خەباتکار و کۆمۆنیست کە بەبێ گوێدانە ئەوەی کە ئەندامی حیزب بێت یان نا، دەتوانێت بۆ خۆی بسەلمێنێت کە پێگەی بابەتیی کرێکاری ناڕازیی هەیە و کەس ناتوانێت لەوە زیاتر هیچی بەسەردا بسەپێنێت، ئەو لە پێگەی بەهێزتردایە لە ڕووی ئاسایشەوە. لەوانەیە زۆر کەس لە ناو تۆڕە حەلقەکاندا و چ لە دەرەوەی تۆڕە حەلقەکانەوە پێشبینی ئەوە بکەن کە هەندێک هاوڕێ پەیوەندییەکی نزیکتریان لەگەڵ حیزب هەیە. بەڵام ئەم جۆرە گریمانە کە ئەمڕۆ لە بارەی زۆرێک لە کرێکارانی خەباتکارەوە کە ئەندامی ئەو حیزبە نین، هەن، تا ئەو کاتەی لە سنوری هەست و گومان تێنەپەڕیوەو و ناتوانرێت بسەلمێنرێن، هێشتا بە هەڕەشەیەکی یەکلاکەرەوەی ئەمنی نازانرێت. من بەسەر ئەو ڕاستییەدا تێدەپەڕم کە چینی کرێکار بە گشتی ڕوانگەیەکی زۆر حیسابکراو و پێگەیشتوویان هەیە بۆ ئەو جۆرە نهێنییانە و هەڵسوڕاوانی خۆی دەپارێزێت. گریمانەکانی ئەم یان ئەو کرێکارە خەباتکارە هەمان ئاستی ئاسایشیان نییە وەک گریمانەکانی کرێکارێکی ناوخۆیی سەبارەت بە ناوچەیەکی دیاریکراوی خوێندکاری ڕێکخراوە ناکرێکارییەکان.
بەکورتی ئێمە کارێک دەکەین بۆ ئەوەی حزب بوون نەبێتە بارگرانی لەسەر پێی کرێکاری خەباتکار. ئەگەر هاوڕێیان مەیدانی حزبی پێکبهێنن، ئەوە پێویستە ئاماژە بێت بۆ بەهێزبوونی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ حیزب و نەک گۆڕانکاری لە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ کرێکارانی تری خەباتکار و کۆمۆنیست لەناو تۆڕەکاندا، یان خستنە مەترسی دۆخی ئەمنییان. ئەوەی کە هەر دەستەیەک لە هاوڕێیانمان لە مەیدانێکدایە، پێویستە نهێنیەک بێت کە تەنها ئەندامانی مەیدانەکە لێی بزانن. پێویستە خۆمان بەشێوەیەک ڕێکبخەین کە کرێکارێکی کۆمۆنیست بە بەشداریکردنمان ناچار نەبێت زیاتر لەوەی کە ئێستا وەک ڕابەرێکی ناڕەزایەتی کرێکاری لەم دۆخە تاریکەدا دەیدات. ڕێکخستنی جیا مەرجێکە بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە. تەنانەت کاتێک مەیدانەکانمان لە گۆڕەپانی خەباتی پراکتیکیدا یان لەناو تۆڕی حەلقەکەکاندا کۆدەبنەوە، دەبێت ڕێز لە پرەنسیپی جیایی بگرن و تەنانەت پێشبینییەکانیشیان لە شوێنێکی دوور لە مێشکیاندا بنێژن. بۆ ئەوەی لەگەڵ هاوڕێیانی تری کۆمۆنیست لەناو بزووتنەوەی کرێکاریدا کاربکەین، مەیدانەکەمان پێویست ناکات بزانین ئەو هاوڕێیانە چەندن و بۆچی پەیوەندییەکی تەشکیلاتییان لەگەڵ حیزب هەیە. گرنگە هاوڕێیانمان بتوانن پێکەوە یەک هێڵ لە گۆڕەپانی خەباتدا پێکبهێنن و تۆڕی بازنەی کرێکاری بتوانێت ئامرازێک بێت بۆ ئەو یەکگرتوویی و یەکڕیزییە تەنانەت بۆ شانەکانی حیزبیش. سیاسەتی ڕێکخستنی جیا نەک هەر بە باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە کەم نابێتەوە، بەڵکو دەبێت بە جەختکردنەوەیەکی زیاترەوە پەیڕەو بکرێت بۆ ئەوەی بتوانین پرۆسەی گەشەکردنمان و ئاستی بەرزی بەردەوامی کارکردنمان بپارێزین کە لە بواری چالاکیی کاردا بەدەستمان هێناوە لەساڵانی دوای پێکهێنانی حزبەکەماندا.
١٠- بەشێکی تری سیاسەتی ڕێکخستنمان پێداچوونەوەیە بە مەسەلەی ئەندامێتی کرێکاریدا.
ئێمە بە شێوەیەکی سەربەخۆ ئەم باسەمان لە دەستوری ئەم سیمینارە داناوە، بۆیە بە وردی ناچمە ناویەوە. تەنیا بە کورتی بابەتی خاڵەکانی باس دەکەم. ئەگەر حزبی کۆمۆنیست مەبەست لەو کەسانە بێت کە لە ئۆرگانێکی دانپێدانراوی حزبیدا کاردەکەن و حەقی ئەندامێتی دەدەن و بەرنامە و دەستووریان قبوڵ کردووە و دوو ڕاوێژکار و هتدیان هەیە، ئەوا حیزب کۆمەڵێک کەسی دیاریکراو لەخۆدەگرێت. بەڵام ئەگەر حیزبی شیوعی بە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی فراوان هەژمار بکرێت، بە ئاسۆیەکی دیاریکراو و بەرنامە و سیاسەتێکی دیاریکراو، پراکتیکێکی دیاریکراو و بەشداری لە خەباتی سیاسی و کۆمەڵایەتی دیاریکراو، ئەوا ژمارەی ئەندامانی حزبی کۆمۆنیسی زۆر زیاترە لەوەی کە حیساب کرابوو لە پێناسەی پێشوودا. بە بڕوای من ئەم جیاوازییە زێدەڕۆیەی نێوان مەودای ڕاستەقینەی حیزب و مەودای فەرمی حیزب زیانی زۆرمان پێدەگەیەنێت. تەنانەت ئەمەش ڕێگری دەکات لە باڵادەستی بیرکردنەوەی کرێکاری و ئاڕاستەکردنی کرێکاری لەناو حیزبدا. ئەمەش وا دەکات حیزب شەفافیەت بە ئاراستەی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا بدۆزێتەوە و ناهێڵێت حیزب و کۆنگرە و ئۆرگانەکانی لە ژێر کاریگەری مەیلی کرێکاریدا بن. دەبێت وەڵامێکی پراکتیکی بدرێتەوە بە ئەم ناکۆکیە.
مەسەلەی سیاسەتی تەشکیلاتی ئەوەیە کە ئەو کرێکارەی کە خۆی بە حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانەوە دەبەستێتەوە و بە پێی سیاسەتەکانی حیزب بەو شێوەیەی کە دەتوانێت لە بزووتنەوەی کرێکاریدا کار بکات و وەک هەر ئەندامێکی حیزب خۆی بخاتە مەترسییەوە، حساب دەکرێت ئەندامێکی حزبی کۆمۆنیستە. بەڕای من پێویستە ئەم هاوڕێیانە کە ژمارەیان زۆر زیاترە لە ژمارەی ئەندامانی حیزب، بە ئەندام هەژمار بکەین و بێ گوێدانە ئەوەی هۆکاری جیاواز هەیە یان نا، ئامادەین یان نا، پێویستە ئاگاداریان بکەینەوە لە ئەندامێتی فەرمی خۆیان ، بەڵام بە کردەوە ئەندامی حزبن، با بزانین، وەک ئەندام لە ژیانی حزبدا بیانخەینە نێو ژیانی حزبەوە و چاوەڕێیان لێبکەین. بەڵام وەک لە پرسی ئەندامێتی کرێکاریدا وتم، بە وردی بۆچوونەکانی کۆمیتەی ڕێکخستنی شار لەسەر ئەم بابەتە دەخەمەڕوو.
باسی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە دەرئەنجامێکە لە باسی کۆمۆنیزمی کرێکاری. ئەم سیاسەتە بڕیار بوو ئامرازێک بێت کە بتوانین بازدانێکی کۆمەڵایەتی گرنگ لە ئێراندا بکەین: بازدانی کۆمۆنیزم لە ڕیزبەندی مێژووی ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازی و ناڕەزایەتیی ڕیفۆرمخوازی نەتەوەییەوە بۆ مێژووی ناڕەزایەتی کرێکاری و گۆڕینی کۆمۆنیزم بۆ وەسیلەر و ئامرازی ناڕەزایەتی کرێکاران. ناڕەزایەتییەک کە هەمیشە هاوتەریب و هاوکات لەگەڵ بزووتنەوەی نەتەوەیی ڕیفۆرمخوازدا بوونی هەبووە. کۆمۆنیزمی ئێران بۆتە ئاڵای ئەم بەشەی کۆمەڵگا. ئەم سیاسەتە ڕەچەتە و شێوازێکە بۆ بەدواداچوونی ئەم ئامانجە لە بواری ڕێکخستن و بنیاتنانی ڕێکخراوەکاندا…
لە کۆتاییدا جارێکی تر وەبیرتان دەهێنمەوە کە مەبەست لە باسەکەی ئەمڕۆ، دووبارە ڕوونکردنەوەی ئەو باسانەیە کە نزیکەی سێ ساڵ لەمەوبەر لە بابەتی سیاسەتی ڕێکخستنی خۆمان لە گۆڤاری کۆمۆنیستداا وروژاندمان. ئەو نووسینە بە وردی باسی ئەو خاڵانەی کردووە کە لێرەدا باسم کرد و لە داهاتووشدا باسەکانی ئەم سیمینارەش لەگەڵ ئەو نووسینەدا بخوێنرێتەوە. هیوادارم لە درێژەی کۆبوونەوەکەدا بتوانین لایەنە جۆراوجۆرەکانی سیاسەتی ڕێکخستنی خۆمان بە تایبەت لایەنە پراکتیکی و تایبەتترەکانی ئەم سیاسەتە لە ژێر ڕۆشنایی ئەزموونی سێ ساڵی ڕابردوودا تاوتوێ بکەین.

مەنسور حیکمەت

ئەم بابەتە بۆ یەکەمجار وەک قسەوباسێک لە سیمینارێکی حزبیدا لەلایەن مەنسور حیکمەتەوە پێشکەشکرا، پاشان لە کۆمۆنیستی ژمارە ٤٨ و ٤٩ بە بەرواری ئەسفەندی ٦٧و فەروەردین ٦٨ بڵاوکرایەوە.
بەرگی شەشەمی کۆمەڵە بەرهەمەکان، لاپەڕە ٢١٩ تا ٢٤٦
١٥نۆڤەمبەری٢٠٢٢ کراوەتە کوردی
hekmat.public-archive.net #0450fa.html

[ دیسان بۆ مەولانا خالید]

” بۆچی” ناونیشانی شیعریکی ئەنوەر قادر محەمەدە، کە لە کۆمەڵە شیعری “نسار” و دواتریش لە کۆی بەرهەمە شیعرییەکانیدا لە لاپەڕە (٢٧٠-٢٧٢)دا بڵاوکراوەتەوە. هەر لەگەڵ ناونیشانەکەشدا نووسراوە” دیسان بۆ مەولانا خالید”، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم شاعیرە پێشتر بۆ مەولانای نووسیووەو ئێستا دیسان جارێکی تر ئەم شیعرەش بۆ ئەو دەنووسێت. دیارە ناونیشانەکە راستەوخۆ دەرگای کردنەوەی دەقەکەی ئاواڵا کردووە، واتە دیارە ئەم دەقە پەیوەستە بە مەولانە خالیدی نوێکەرەوەو رابەری رێبازی نەقشبەندیەوە. بەڵام ناونیشانی دەقەکە کە وشەی پرسیاری ” بۆچی”ە، سەرباری ئەوەی دەزانرێت کە دەقەکە لەبارەی مەولاناوە دەدوێت، ئەم ناونیشانە مانای گەڕان و پەیجوور بە دوای نەزانراودا هەڵدەگرێت. ئاشکرایە وشەی پرسی ” بۆچی” بۆ پرسیارکردن لە هۆ یان لە هۆکار بەکاردێت. کەواتە لەم رووەوە ئەوە ئاشکرایە کە ئەوی پرسیارکەر کە کەسی شاعیرە پرسیار لە هۆکاری روودان، یان روونەدانی رووداو یان کارێک دەکات، کە بەلای ئەوەوە نەزانراوە یان وای وێنا دەکات کە نەزانراوە. ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە وشەی پرسی “بۆچی” وەکو ناونیشانی ئەم دەقە هەم ئەرکەکەی خۆی هەڵدەگرێت کە ئەرکی پرسین و پرسیارکردنە، هەم ئەرکی” ناونیشان” هەڵدەگرێت کە ئەرکی دەوربینین کلیلە بۆ کردنەوەی دەرگای دەقەکە.
“بۆچی” وەکو وشەی پرس دەشێت بۆ پرسیارکردن لە کەسی دووەم واتە گوێگر، یان بەرامبەر بەکاربهێنرێت، یان بۆ پرسیارکردن لە کەسی سێیەم، یان لەبارەی هۆکاری هەر رووداوێکەوە کە ئەمەشیان دەچیتە خانەی کەسی سێیەمەوە. لێرەدا ئەگەرچی کەسی پرسیار لێکراو نزیکەی دوو سەدەیە ماڵئاوایی لە ژیان کردووە، بەڵام ئەمی پرسیارکەر راستەوخۆ وەکو ئەوەی پرسیارەکانی ئاراستەی کەسی دووەم بکات بەوجۆرە لەگەڵی دەدوێت، کە ئەوەش بارێکی ئاساییە لە رووی زمانەوە. لە هەمان کاتدا ئەو دەلالەتە بەرهەمدەهێنێت کە سەرباری تێپەڕبوونی مێژوویەکی دوورودرێژ بەسەر نەمانی فیزیکی پرسیارلێکراودا بەڵام هێشتا لە روانینی ئەوی پرسیارکەرداو تەنانەت دەشێ لە روانینی گشتی خەڵکیشدا، هێشتا ئامادەبوونێکی تەواوی هەبێت.
دەقە شیعرییەکە بەم دێڕە دەستپێدەکات:
من دەمەوێ دڵۆپێ بم لە تۆی دەریا
پرشەیەک بم لە تۆی چرا…
لێرەدا لە دێڕی دەستپێکی دەقەکەدا دووانەیەکی ناهاوسەنگ کە بریتیە لە بەش / گشت پێکدێت، کە تا چرکەساتی ئەم دەربڕینە وا دەردەکەوێت هێشتا بەش تێکەڵاوی گشت نەبووە، بەڵام لە فرمانی دەمەوێتدا خواست و ئارەزووی بەهێز بۆ ئەو تێکەڵاوبوونە دەردەکەوێت و لەناوەرۆکدا پەیوەستبوونی بەش بۆ گشت بەئاشکرا دەبینرێت. ئەمی شاعیر لە دوو لێکچوواندنی بەدوای یەکدا هاتووداو لە هەمان نیوە دێڕدا ئەو پەیوەستبوونە نیشان دەدات. ئەم خۆی دەچوێنێت بە دڵۆپ و مەولاماش بەدەریا. ئاشکرایە وابەستەبوونێکی لۆجیکی لە نێوان دڵۆپ و دەریادا هەیەو دەریا هەمیشە لە کۆبوونەوەی دڵۆپە لە ژمارەنەهاتووەکان پێکدێت. هەروەها لە نیوە دێڕی دووەمدا ئەم خۆی دەچوێنێت بە پرشەیەک و مەولاناش بە چرا. دیسان “پرشە” بەشێکی بچووکە لە تیشکدانەوەی گڕی چرا، کە سەرچاوەی رووناک کردنەوەیە. واتە لێرادا لەم دەستپێکەدا دووانەی من / تۆ پێکدێت کە خاسێتی دووانەی هاوشێوە، یان هاوڕێکی هەیە، بەڵام دووانەی نایەکسان، چونکە جەمسەری یەکەم دەیەوێت بەشێک بێت لە جەمسەری دووەم، کە بریتیە لە دڵۆپێک لە دەریا، یان پرشەیەک لە چرا. لەم دەستپێکەی دەقەکەدا ئەوی شاعیر، مەولانە وەکو گشت، دەریا، چرا وێنا دەکات، خۆیشی کە دەشێ شاعیر یان هەر کەسێکی تری غەیری مەولانا بێت، کە هەمان تێڕوانینی بۆ مەولانا هەبێت، وەکو بەشێک یان خوازیاری ئەوەی ببێتە بەشێک لەو گشتە سەیردەکات، کە لە پشتی کۆی ئەم وێناکردنەوە گەورەیی و پایەبەرزی مەولانا نیشان دەدات، کە دەشێ لێکچواندنی مەولانا بە دەریا هەم فراوانی مەعریفەی باڵای مەولانا نیشان بدات، هەم ئارامی و دانبەخۆداگرتنی بخاتە ڕوو. هەروەها لێکچواندنی مەولانا بە چرا، ئەوە نیشان بدات کە مەولانا لە روانینی ئەمەوە رێنیشاندەرو رێبەر بووە بۆ رووناککردنەوەی رێگای بەرەو ئایندە.
کۆچی تەنیای رووەو ( شام)ت
کڵۆمی دا لە وەڵامی گەورەترین پرسیار،
ئاشکرایە مەولانا خالید لە پایزی ساڵی ١٨٢٠دا بەیەکجاری سلێمانی بەجێدەهێڵێت و سەرەتا دەچێتە بەغداو پاشان ساڵی ١٨٢٣ کۆچ بۆ شام دەکات. هەرچەند لە دەقەکەدا باسی کۆچی تەنیای مەولانا دەکرێت، بەڵام بەپێی سەرچاوەکان و بە تایبەتی بە قسەی ریچ کە ئەوکاتە لە سلێمانی بووە، مەولانا لەگەڵ هەر چوار ژنەکەیدا سلێمانی بەجێهێشتووەو پاشان لەگەڵ چواردە خەلیفەیدا رێگای بەرەو شامی لەبەرگرتووە. بەهەرحاڵ ئەوەی گرنگە چۆنێتی کۆچکردن و هۆکاری کۆچکردنی مەولانا نیە، بەڵکو مانەوەی یان هێشتنەوەی پرسیارێکە بەبێ وەڵام، کە دەشێ مەبەست لە پرسیار لێرەدا پرس- دۆز- بێت، چونکە ئەوەی لە مەولاناو رێبازەکەی چاوەڕوان دەکرا، وەکو رێبازی بەشی خوارەوەی کۆمەڵگا یان رێبازی ئەهلی کارو هێزی کارو بەرهەمهێن، ئەوە بوو کە ببێتە یەکێک لە پایەکانی پرۆژەی بنیادنانەوەی کەسێتی تێکشکاوی کوردی، بەهەمان ئەو شێوەیەی کە شیعەگەرێتی بوو بە یەکێک لە بنەماکانی بنیادنانەوەی کەسێتی فارسی. بەڵام مەیدان چۆڵکردنی مەولانا بۆ نەیارانی پشتگیریکراوی لە لایەن میرانی بابانەوە ئەو ئەگەرەی بۆ کورد لەباربرد. بۆیە رووی لێکدانەوە بۆ کڵۆمدانی دەرگای ئەو پرسیارە، یان ئەو پرسە بەم ئاراستەیە زیاتر بەلای راستیدا دەشکێتەوە. لێرەشەوە جارێکی تر دڵنیایی لە بۆچوونی منی قسەکەری دەقەکە لەسەر گەورەیی مەولانا دەکرێتەوە، کە هەم دەریاو هەم چراش بوو. بەڵام ئەو کۆچەی ئێمەی میللەتەکەی ئەوی لە فەڕی ئەو دەریایەو لە رووناکی ئەو چرایە وەکو ئەوەی لێی چاوەڕوان دەکرا بێبەش کرد.
دیسان وشەی پرسی “بۆچی” لەبەردەمی چەند رستەیەکی راگەیاندندا دادەنرێت، بەڵام ئەرکی وشەی پرس هەڵناگرێت، بەڵکو لە کۆتایی ئەو رستانەدا، بە وشەی پرسی ” بۆ” پرسیارێک دەکرێت، کە دەخوازێت بە دیاریکردنی هۆکاری کۆچکردنەکەی وەڵام بدرێتەوە.
بۆچی؟ / تیشکی باڵات نیازی هەموو دڵێ بوو
فرمێسکی شەوان بێداریت ئاونگی هەموو گوڵێ بوو…
ئەی تۆ نەتویست ئاگر بەردەی لە شەوەزەنگی نەزانی،
لە گەندەڵی، لە زەخەڵی… بۆ جێتهێشتین؟
کەسێتی مەولانا لای هەمووان پەسەندو دڵگیر بوو، ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە هەژموونی بەسەر پانتاییەکی فراوانی کۆمەڵگادا کردووەو هۆکاری ئەوەش دەگەڕیتەوە بۆ گرنگیدانی مەولانا بەخەڵک و بەئاگابوون لە خەم و کێشەکانیان و هەولدان بۆ چارەسەرکردنیان. ئەو لەبەرئەوەی لە تاریکستانی ژیانی ئەو کاتەی کۆمەڵگاکەیدا چرایەک بوو، چرای زانست و زانیاری، چرای رێنیشاندان، دەیویست شەوەزەنگی نەزانی شەق بکات، خراپەکاری و درۆو نادڵسۆزی و چاوچنۆکی لەناوببات. ئەمەش لە ئاستی قوڵتردا ئاماژەن بۆ بوونی پرۆژەیەک لای مەولانا، کە پرۆژەی تێکشکاندن و سڕینەوەی هەموو ئەو کۆسپ و بەربەستانەیە کە رێگایان لە هەنگاونانی بەرەو ئایندەیەکی باشتر گرتووە، بە مەبەستی دامەزراندنێکی نوێ. لە کاتێکدا قسەکەری دەقەکە لە رێگای دەربڕینی زمان و وێناکردنی کەسێتی مەولانا وەکو بکەرێکی کارا کە بتوانێت شتەکان بگۆڕێت، ئەرکی ئەو گۆڕانکارییە دەخاتە ئەستۆی مەولانا. بەڵام کاتێ مەولانا سەنگەرەکەی چۆڵ دەکات و پرۆژەکەی بەجێدەهێڵێت، ئەم بە مکوڕییەوە دەڵێت ئێمە چواەڕونیی گەورەمان لە تۆ هەبوو، ئومێدی گەورەمان لەسەر بنیادنابوویی، کەچی تۆ بەجێتهێشتین. ئەم ئێستا پرسیار لە هۆکاری بەجیهێشتنمان دەکات. هەرچەند رەنگە ئێستا وەڵامەکە هیچ بەهایەکی کرداری بۆ ئێمە نەبێت، چونکە گرنگی مەولانا بۆ ئێمە ئەوە بوو کە پرۆژەکەی جێبەجێ بکردایەو ئێمەی لەوبارە ناهەموارەی تێیدابووین دەربازبکردایە، بەڵام دیارە ئەوە رووینەدا، واتە هەر لە سەرەتاوە ئەوەی لە دەقەکەدا وەکو پرۆژەی مەولانا بۆ گۆڕانکاری و بنیادنانەوە بەرجەستە دەکرێت، لە کۆچی یەکجاری مەولانادا بۆ شام لەباردەچێت.
شامیل پشکۆیەک بوو،
لە مەشقەڵانی بەرزی تۆ،
خەنجەرەکەی بەربەرۆکی،
ساوێ بوو لە جەوهەری تۆ…
شامیل کێیە؟ کە پشکۆیەک بووە لە مەشقەلانی بەزی مەولانا؟ شێخ شامیل (١٧٩٧-١٨٧١)، رابەرێکی سیاسی و ئایینی ئاڤاری بوو لە باکووری قەوقازو یەکێک بوو لە موریدەکانی مەولانا خالیدی نەقشبەندی، کە لە گوندی گیمری داغستان لە دایکبووە، لە جەنگی قەوقازدا سەرکردایەتی خەڵکی قەوقازی کرد دژی زەبروزەنگی روسیاو سەرکردەیەکی ئازاو نەبەرد بووە، هەربۆیە نازناوی شێری قەوقازو هەڵۆی ئاڤاری لینراوە. شاعیر روودەکاتە مەولاناو دەڵێت ئەو سەرکردە لێهاتووە تەنیا پشکۆیەک بووە لە کڵپەی ئاگری ئازایەتی تۆ. شاعیر دەڵێت چەکی سەرەکی شامیل کە خەنجەرەکەی بەربەرۆکی بووە بەشێکی زۆر بچووک بووە لە گەوهەرو توانای مەولانا. ئەوێک کە سرۆشی ئازایی و نەبەردی لە مەولاناوە وەرگرتبوو، لە رووی زەبروزەنگی روسیادا راوەستاو میللەتەکەی خۆیی بە تەنیا بۆ گورگی روس بەجێنەهێشت. بەڵام تۆی سرۆش بەخشی بەرخوردان و زانین بەخش بە شامیل کە بووەتە نموونەی باڵای بەرگری و خۆڕاگری، ئێمەت بەجێهێشت. واتە لە ئاستی نەبینراوی دەقەکەدا جۆرێک لە رەخنەگرتن لەو هەڵوێستەی مەولانا دەبینرێت.
بۆ شار دەبێ، ئێواران و بەربەیانیان
بڕوانێتە رێگاکانی نەهاتنەوەت؟
مەولانا شارو وڵاتی بەجێهێشت و هیچ ئاماژەیەکیش بۆ گەڕانەوەی نەبوو. بەڵام ئەمی شاعیر ناڕاستەوخۆ باسی ئەوە دەکات کە هێشتا خەڵک ئومێدێکیان بەگەڕانەوەی مەولانا هەیەو لە پرسیارێكدا لە مەولانا دەپرسێت خەڵک ئارەزووی گەڕانەوەت دەکەن، کەواتە بۆچی بەردەوام خەڵکت لە چاوەڕوانیدا راگرتووە. راستە پرسیارەکە لە شێوەی داڕشتنیدا داوای ئاشکراکردنی هۆکاری راگرتنی خەڵکی لەوباری چاوەڕوانیەدا دەکات، بەڵام لە ئاستی قوڵتردا پرسیارەکە ئەو مانایە هەڵدەگرێت کە مادەم خەڵک هێندە تۆیان خۆش دەویست، نەدەبوو لە بوونی خۆت بێبەشیان بکەیت و لە چاوەڕوانیدا بیانهێڵیتەوە. هەروەک لێکدانەوەیەکی تریش بۆ ئەم بابەتی هاتنەوە، یان نەهاتنەوەیە هەیە، ئەویش ئەوەیە کە مادەم تۆ خەڵکت بەجێهێشت، پێویست نناکات چیتر خەڵک ئومێد لەسەر گەڕانەوەی تۆ هەڵبچنن، بەڵام لە راستیدا پەیوەست بە روانینی قسەکەری دەقەکەو ئەو پێگەیەی بۆ مەولانای دادەنێت، ئەگەری ئەم لێکدانەوەیان لە ئاستیکی لاوازدایە.
ئاگرێکی بێئامان بووی بۆ تاریکی
دەریایەکی بێکەنار بووی بۆ رووناکی
ئەی رۆژهەڵات لە دوای هەموو هەنگاوێکت گری نەگرت؟
ئەی نوور هەموو کوێرە دێیەکی پێ نەکرد؟
شەپۆل شەپۆل زانست و خۆشەویستی تۆ،
ئەمپەڕو ئەوپەڕی نەگرت؟
من تێناگەم کێ بوو هێشتی گەرد بنیشێ لە دڵی تۆ؟!
کێ بوو وای کرد ڕێی غەریبی بگرێتەبەر هەنگاوی تۆ؟!
شاعیر لە دوو وێنەدا تواناو لێهاتوویی مەولانا نیشان دەدات بۆ رەواندنەوەی تاریکی و بۆ پەرشکردنی رووناکی بەجۆریک کە هیچ سنوورێکی نەناسیووەو ئەوەش هێزێکی ئەفسوناوی ئەوتۆی پێداوە کە لە دوای هەر هەنگاوێکی رۆژهەڵات خرۆشاوەو رووناکی و پرتەوی هێزی ئەفسوناوی ئەو هەموو لایەکی رووناک کردۆتەوە. زانستی بەربڵاوی ئەو هەموو لایەکی گرتۆتەوەو لەبەرامبەر ئەوەشدا خۆشەویستی خەڵکی بەدەستهێناوە. لێرەدا مەولانا تەنیا وەکو رابەرێکی تەسەوف یان گۆڕانکاری وێنا ناکرێت، بەڵکو وەکو بوویەکی ئەفسانەیی نیشان دەدرێت، بووەیەک لە روانگەی ئەو وەسفانەوە دەکرێت، دەکەوێتە سەرووی مرۆڤەوەو جۆرێک لە تواناو لێهاتوویی رەهای پێدەبەخشرێت. ئەمەش روانینی هەر سۆفی یان موریدێکە بۆ شێخەکەی. ئەوی شاعیر کاتێ بەمجۆرە لە مەولانا دەڕوانێت، یان مەولانا دەبینێت، لە بەردەم پرسیارێکدا رادەمێنێت ئەویش ئەوەیە کاتێ ئەمە کەسێتی مەولانا بووە، ئایا کێ بوو پڕکێشی ئەوەی کرد رێگا بدات ئەو زویر بێت یان لە راستیدا کێ بوو ئەوی بەجۆرێک زویر کرد، کە کۆچی هەتاهەتایی بکات؟ بێومان ئەم پرسیارەی دەقەکە داوای وەڵام ناکات، یان لە راستیدا بەدوای وەڵامدا ناگەڕێت، چونکە لە دەرەوەی دەقەکە وەڵامەکە زانراوە. هەروەک لە راستیشدا دوای زویربوون و کۆچکردنی مەولاناو بەجێهێشتنی ئێمە، زانینی ئەو وەڵامە هیج بەهایەکی نیە، چونکە ئەوەی چاوەڕوانمان دەکرد رووبدات یان مەولان ئەنجامی بدات، لە دەستچوو.
تۆ لە تاریکی مەرگەوە،
بە چۆڵە چراوێکەوە هاتی…
لە چیاو چۆڵی نامۆیی و ئەوینەوە،
بە چاوی روون، بە دڵێکی وەک دەریاوە،
بە هۆشێکی لە پێداوانی خوداوە هاتی،
کە تۆ هاتی دارستانی بنار
سەمایان بۆ شنەی با بوو،
ئاگردانی ئێلات بڵێسەیان
هەتا بەرزایی حەوا بوو…
کە تۆ هاتی، ئاسکەکانی پێدەشت،
چاوی کەژاڵ و گەورەیان، ئاوێنەی جوانی خودا بوو…
بۆ جێتهێشتین؟
شاعیر باسی ئەو پاشخانە دەکات کە مەولانای لێوە هاتووە، کە پاشخانێکی تاریک و چۆڵ و پڕ لە نامۆیی بووە، کە ئەوەش مانای دواکەوتوویی و نەزانی وپەرتی و پەرتەوازەیی هەڵدەگرێت. لەو پاشخانە تاریکە و پڕ لە نەزانیەوە، ئەو بە چرایەکەوە هاتووە، کە چرا دروشمی رووناکی و زانست و رێنیشاندانە. لەم پاشخانەوە مەولانا بە ئاسۆیەکی روون و دڵێکی فراوان و بەهۆشێکی دەوڵەمەندەوە دێت. کە مەبەست ئەوەیە مەولانا لەو زەمینە ناجۆرەوە بەو هەموو تواناو لێهاتوویەوە دەرکەوتووە. ئەمەش بارێکی دەگمەنە چونکە واقیعی وا دواکەوتوو ناشێت توانای سەروئاسایی بەرهەمبهینێت، مەگەر کەسە دەگمەنەکان. پێغەمبەران وەکو کەسانی سەروئاسایی بەگشتی لە زەمینە دواکەوتوو ناجۆرەکاندا دەرکەوتوون. لەم رووەوە شاعیر ناڕاستەوخۆ هەوڵدەدات مەولانا بۆ ئاستێکی زیاتر لە ئاستی سروشتی خۆی بەرزبکاتەوەو بەجۆریک بیگەیەنێتە پێگەو ئاستی پێغەمبەران.
لە هاتن یان دەرکەوتنی مەولاندا، شتەکان دەگۆڕێن، کە سرۆشی ئەو گۆڕانانەش لە رۆحی باڵای مەولاناوە سەرچاوە دەگرێت، واتە دەرکەوتنی مەولانا دەبێتە مۆتیڤی گۆڕانکاری. دارستان بۆ شنەی با سەما دەکات، ئاگری ئاگردانی خێڵ و پێکهاتەکانی کورد بڵێسە دەسەنن، چاوی ئاسکەکان دەبنە ئاوێنەی جوانی. هەموو ئەم دەربڕینانە کە لە شێوەی وێنەی جوان و بەرهەمهێنی چێژی جوانیدا بەرجەستە کراون بە مەبەستی دروستکردنی فەزایەکە تیایدا مەولانا بە گەورەیی و بە شکۆو بە هەژموونەوە نیشان بدرێت، کە هاوتای بوون و ئامادەبوونی ئەو بێت لەسەر زەمینەی واقیع. دیسان شاعیر هەمان بۆچوون و پرسیاری پێشتری بەرزدەکاتەوەو دەڵێت کە تۆ خاوەنی ئەم هێزو تواناو زانست و پێگە بەرزە بوویت، بۆچی بەجێتهێشتین؟ واتە ئەوی شاعیرناڕاستەوخۆ یان لە ئاستی نەگوتراودا بە مەولانا دەڵێت مادەم خاوەنی ئەم هەموو خاسێتە دەگمەنانە بوویت، نەدەبوو بەجێمانبهێڵیت، یان بە دەربڕینێکی تر نەدەبوو سەنگەر بۆ نەیار، یان دژو بەرامبەرەکانت چۆڵ بکەیت.
بۆچی دەریای بێئامانی تۆ نەخرۆشا؟!
بۆچی گڕی مەشقەڵانی تۆ نەجۆشا؟!
بۆچی شارت دایە دەست چارەنووس و تاریکی؟!
بۆچی؟! بۆچی؟!
شاعیر سەرباری پەسنکردنی شکۆی مەولانا، بەجۆرێک رەخنە لە رۆیشتن و هەڵوێستی سەنگەر چۆڵکردنی دەگرێت، واتە بە تێڕوانینی ئەم مادەم مەولانا خاوەن ئەو تواناو لێهاتوویە بوو، مادەم خەڵک ئومێدیان پێی هەبوو، لەگەڵی بوون و پشتگیرییان دەکردو وەکو رابەرو رێنیشاندەر سەیریان دەکرد، سەرباری کۆسپ و تەگەرەو دژایەتیکردنی خۆی و ئەوەی کە بەگریمانە ئێمە وەکو پرۆژە ناوی دەبەین، دەبوو ئەو لەبری بەجێهێشتنی خەڵک بە بێئومێدی، رووبەڕووبوونەوەی هەڵبژاردایە. ئەوی شاعیر پێیوایە سەرباری پەرۆشی خەڵک بۆ مەولانا، بەڵام ئەو کاری لێنەکراو هەڵوێستیکی ئەوتۆی وەرنەگرتووە، کە وەڵامدانەوەی پەرۆشی و پێویستی خەڵک بێت، لە کاتێکدا دەیتوانی بە رووبەڕووبوونەوە هەموو رووداوەکان پێچەوانە بکاتەوەو دەکارا لەبری بەجێهێشتنی خەڵک، توانای لە بن نەهاتووی خۆیی بخستایەتە کارو رابەرایەتی خەڵکی بکردایە بۆ گٶڕانکاری لە دەسەڵاتی باوی سیاسی ئەو سەردەمەی میرانی بابانداو لەبری رێگا چۆڵکردن بۆ باڵادەستبوونی بیرو دیدو روانینی نەیارەکانی، هەژموونی خۆی و بیرو دیدو روانینی خۆیی بسەپاندایەو جێگای بە نەیارەکانی چۆڵبکردایە.
هەڵبەت بێجگە لەوەی لە مێژووی ئەو قۆناغەوە بۆمان ماوەتەوەو تا ئەندازەیەک ئاگاداری رووداوەکانین، دەقەکەش ئاماژەی ئەوە دەکات کە ئەگەر ئەم تواناو لێهاتووی و پێگە دینی و دنیایی و کۆمەڵایەتی و جەماوەریەی خۆیی لەناو پێکهاتەکانی خوارەوەی کۆمەڵگادا بخستایەتە کار، دەشیا رەوتی مێژووی کۆمەڵگای کوردەواری بە ئاراستەیەکی تردا بڕۆیشتایەو، چیتر لەسەر بازنەی داخراو نەخولایەتەوە.
بەڵام مەولانا ئەم هەڵویستەی وەرنەگرت، کە ناڕاستەوخۆ دەقەکە پێداگری ئەوە دەکات کە دەبوو مەولانا هەڵویستی رووبەرووبوونەوەی هەڵبژاردایەو وڵاتی بەرەو چارەنووسێکی روون و گەش رابەرایەتی بکردایە، بەڵام ئەو وڵات و کۆمەڵگاکەیی دایەدەستی تاریکی و چارەنووسێکی نادیار، چارەنووسێک هەتا ئێستاس نادیارەو ئەو هەڵوێستی سەنگەر چۆڵکردنەی مەولانا راستنەکراوەتەوەو لە ساتە هەستیارەکاندا کە دەشێ هەمان دەرفەتی ساتەوەختی کۆچکردنی مەولانا بۆ کورد بڕەخسێت، بەهەمان شیوەی مەولانا هێزی خوازیاری مانەوەی کورد لەسەر هەمان بازنەی داخراوی مێژوو، کاری خۆیان دەکەن و هێزی خوازیاری دەرچوون لەسەر ئەو بازنە داخراوەو دابڕان دروستکردن لەگەڵیدا باڵادەست نابێت. واتە هێزی خوازیاری دابڕان دروستکردن هەڵویستەکەی مەولانا وەردەگرێت و لە بری رووبەڕووبوونەوە پاشەکشەکردن و خامۆشبوون هەڵدەبژێرێت، هەرچۆن مەولانا شارو وڵاتی دایە دەستی قەدەرو تاریکی و خۆیی خستە دەرەوەی زەمینەی ئەو واقیعەی کە دەقەکە ئاماژەی ئەوە دەکات کە ئەو واتە مەولانا پرۆژەی گۆڕینی هەبووە، بەڵام وەک دەبینرێت کارایی جێبەجێکردنی پرۆژەکەیی نەبوو، کە دەشێ ئەوەش وەکو خاسیتیکی کەسیتی کوردی لێکبدرێتەوە، کە توانای رووداو درووستکردنی نیەو ئەوەش هۆکاری مانەوەیەتی لە پەراویزی مێژوودا.
شاعیر نەک لایەنگری هەڵویستی مەولانا بۆ بەجێهێشتنی وڵات ناکات، بەڵکو شێوازی دەربڕینەکانی بە جۆرێکە، نەک هەر نیگەرانی ئەو بەرامبەر بەو هەڵویستەی مەولانا نیشان دەدات، بەڵکو جۆریکە لە رەخنەگرتن لەو هەڵوێستە. ئەم بۆچوونەش بەوە نیشان دەدات لە کاتێکدا شامیلی ئاڤاری قەوقازی تەنیا پشکۆیەک بوو لە گڕو مەشخەڵانی ئەم، یان خەنجەرەکەی تەنیا ساوێ بوو لە گەوهەری ئەم، کەچی لە رووی ستەمکاریی روسدا وەستاو سەنگەری بەرەنگاری چۆل نەکرد، کەچی مەولاناکەی ئێمە بەو هەموو هێزو لێهاتووییەوەو بەو پێگە کۆمەڵایەتی و جەماوەرییە بەربڵاوەیەوە، بێ هیچ لە رووداوەستان و بەرگرییەک سەنگەری بۆ نەیارەکانی چۆل کرد، کە لەچاو نەیارەکانی شامیل دا نەیارەکانی مەولانا زۆر لاوازو ناکارا بوون. کەواتە بۆچی مەولانا ئێمەی بەجێهێشت؟
من دەمەوێ دڵۆپێ بم لە تۆی دەریا،
پرشەیەک بم لە تۆی چرا،
بریسکەیەک بم لەوانەی بەخشیتن بە چاوی شامیل،
من دەمەوێ کە خەڵفێکی روو لە تیشک بم،
لێرەکانێ، لە مۆردەکانی خاکی خانەقا…/
سەرباری نیگەرانی ئەوی شاعیر لە کۆچکردنی مەولاناو تەنانەت رەخنەگرتن لەو هەڵویستەی و داننەنانی تەواوەتی بەو پاساوانەدا کە وەکو هۆکاری کۆچکردنی مەولاناو بەجێهێشتنی ئێمەو نیشتیمان دەهێنرێنەوە، ئەوی شاعیر هێشتا وەکو رابەرو نموونەی باڵا سەیری مەولانا دەکات و لە کۆتایی دەقەکەشدا جارێکی تر دڵسۆزی و پەیوەستبوونی خۆی بەوەوە دووپات دەکاتەوەو دەخوازێت ببێتە بەشێکی هەرە بچووک لە ئەوی گەورە یان تروسکەیەک بێت لە رووناکی پەخشبووی ئەو کە نەک هەر رووبەری نیستیمانی گرتۆتەوەو بەسەر سنوورە دەستکردەکاندا پەڕیوەتەوە، بەڵکو سنوورەکانی نیشتیمان و رووبەرێکی فراوان لە جیهانی ئیسلامیشی تێپەڕاندووەو گەیشتووەتە دەرەوەی ئەو جیهانە فراوانە.
ئەمی شاعیر پێیوایە ئەوە بەشێکە لە هێزو تواناو لێهاتوویی مەولانا کە بووەتە جوڵێنەری پاڵەوانانی وەکو شێخ شامیلی ئاڤاری قەوقازی بۆ راوەستان لە رووی ستەمکاریدا. ئەم دەیەوێت تەنیا بریسکەیەک واتە بەشێکی زۆر بچووک بێت لەو بەهرەو لێهاتوویەی کە مەولانا بە شامیلی بەخشیووە، ئەم خواستنەش دەشێت بە ئومێدی ئەوە بێت کە ئەمیش خوازیاری لە ئەستۆگرتنی هەمان ئەرکی شامیل بێت، بەڵام بۆ کارێکی ئەفسانەیی لەوجۆرەی شامیل، پێویستی بەوەیە سرۆشی هێزوتواناو ئازایەتی و خۆنەویستی لە گەورەیی مەولانا وەربگرێت.
بەلای ئەمی شاعیرەوە تیشک رۆگە یان ئامانجە، کە دەشێت تیشکی پرتەوی خودا بێت، یان تیشکی زانست و زانیاری بێت بۆ رووناک کردنەوەی رێگای تاریک و پڕ لە کۆسپی بەرەو داهاتوو، یان رێگای مەولاناو پرینسیپەکانی رێبازی نەقشبەندی بێت بۆ بەدەستهێنانی خوداو دنیا یان دین و دنیا پێکەوە. ئەمی شاعیر چاوی لەو رۆگە یان ئامانجەیەو دەیەوێت لێرە لە مۆردەکانی خانەقا خەڵفێکی رووی لەو ئامانجە بێت. خەڵف یان نەمام دەلالەتی لەدایکبوون و سەرهەڵدان هەڵدەگرێت. ئاشکرایە خانەقا شوێنی جێبەجێکردنی سرووتەکانی رێبازی نەقشبەندیەو دەشێ مەبەست لە خانەقاش لێرەدا خانەقای مەولانا خالید بێت لە سلێمانی کە میرانی بابان بۆ مەولانا خالیدیان دروستکردووە. “لێرە لە مۆردەکانی خانەقا”، مەبەست ناوەوەی نیشتیمانە، واتە ئەم دەیەوێت لە ناوەوەی نیشتیمان بە سرۆش وەرگرتن لە هێزو زانست و تواناو کەسێتی مەولانا خالید شوێن پەیامەکەی ئەو بکەوێت، ئەو پەیامەی کە دەشیا ببوایەتە بنەمایەک بۆ کۆمەڵگای کوردی نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەم و دین و دنیای لێکبدایەو کوردی بکردایەتە خاوەنی خۆی. بەڵام دیارە کۆچی مەولانا پاساوەکەی هەرچیەک بووبێت، ئەوەی زانراوە، یان هۆکاری تری هەتا ئێستا ئاشکرانەکراو، ئەو ئومێدەی لەبار بردو کۆمەڵگای کوردی بۆ خولانەوە لەسەر بازنە داخراوەکەی خۆی بەجێهێشت. کەواتە ناونیشانی ئەم دەقە شیعریە” بۆچی؟” پرسیارێکە ئەوەندەی خەم و ئازارو نیگەرانی بەرامبەر بە رووداوی کۆچی مەولانا هەڵدەگرێت، ئەوەندە بە دوای وەڵامدا ناگەڕێت، چونکە لە دوای کۆچکردنی ئەو پاساوەکە هەرچیەک بێت، ئەو بەهایەی نیە، لە ئاستی کاریگەریە نەرێنیەکەیدا کە لەباربردنی بەرنامە، یان پرۆژەیەکی گریمانەکراو بوو بۆ گواستنەوەی کۆمەڵگای کوردی لە پەراوێزی مێژووەوە بۆ ناو مێژوو.

 سلێمانی/ پایزی ٢٠٢٢         

دەربارەی شیعری (لوورە)

/باشترین هزرەکانی نەوەی خۆمم بینی دێوانەیی وێرانی کردبوون،
بە ڕووت و ڕەجاڵییەکی هیستیریانەوە قۆڕەی سکیان دەهات لە برسا،
بەری بەیان بە شەقامی ڕەشپێستنشیناندا خۆیان بە کێش دەکرد
بە دوای دەرزییەکدا عەوداڵ بوون
خۆیانی پێ بێهۆش بکەن.

لوورەی گینسبێرگ بەم دێڕانە دەست پێدەکات. ئەگەر چی ئەم شیعرە وەک هاوخەمییەک بۆ دۆخی دەروونی و خەمۆکی کارڵ سۆلۆمۆن نووسراوە: / کارڵ سۆلۆمۆن! من لەگەڵ تۆدام لە ڕۆکلاند/. بەڵام ژینگەو جیهانبینی شیعرەکە لە ڕێڕەوی هاوخەمییەوە درێژ دەبێتەوە و دەگۆڕێت بۆ دۆخی هاوخەمی مرۆیی، هەروەها ڕەهەندی دیکە وەردەگرێت. ئەم ڕەهەندانە سەردەکێشن بۆ نێو بنکۆڵکاری، گەڕان و کەشفی ستایلی ژیانی نوێی کۆمەڵگای ئەمریکی، کێشە و گرفتە مرۆیی و شارستانییەکانی.
گینسبێرگ ساڵی 1955 ئەم شیعرە دەنووسێت، نزیکەی ساڵێک پێیەوە خەریک دەبێت و پاشان بڵاوی دەکاتەوە.
(لوورە) وەک ناونیشان بۆ دەقەکە، ئاماژەی دەنگ هەڵبڕین و بێ دەنگ نەبوون دەدات، دەنگێکی ئازاد و دژە کلتووری، کە ئایدیالەکانی شارستانیەتی ئەمریکی دەشکێنێت. ئەو کلتور و سیاسەتە میلیتاریستیەی سەردەمی گینسبێرگ و هاوڕێکانی، کە نەوەی ئەویان وێران کردبوو. ئەو نەوەیەی گینسبێرگ ناوی باشترین هزرەکانی سەردەمی خۆیانی لێدەنێت: (نەوەی بیت).
ئەم نەوەیە، دوای جەنگی دووەمی جیهانی پەیدابوون، بەرئەنجامی کارەسات و وێرانییەکانی ئەو جەنگە بوون، پاشان بە ناو هەناوی قەیرانە ئابوورییە گەورەکەی ئەمریکا (1929-1935) تێپەڕین. لەو نێوەندەشدا کۆی ژیانی منداڵی و پاش منداڵییان بەئازاری هەژاری و نەبوونییەوە، بەڕێدەکرد. شۆڕشی نەوەی بیت زیاد لەهەر شتێک دژی ڕۆحی ماتریالیزمی سەردەمەکە و باڵادەستی کلتووری ڕۆژئاوایی بوو، هەروەها دژی سەرکوتکردنی خواست و هەستە سروشتییەکانی مرۆڤ لەلایەن دامودەزگاکانی دەوڵەت و پایە زاڵەکانی سیستەمی سەرمایەداریی دەجەنگان.
ئەمانە باشترین هزرەکانی ئەم شیعرەن، گینسبێرگ لە بەشی یەکەمی شیعرەکەدا، ئەزموونی نەوەی بیت لەگەڵ مادە هۆشبەرەکان، سێکس و هونەر، یاخیبوونەکانیان دەخاتە ڕوو، . هەروەها دەیەوێت بێزاری و وزەی هونەریی و خۆ لەناوبردنی ئەم نەوەیە دەرببڕێت، نەوەیەک کە هەستی دەکرد لەلایەن کولتوورێکی باڵادەستی ئەمریکیی و سیاسەتەکانی حکومەتەوە سەرکوت دەکرێت، هەروەها دوژمنایەتی کۆمەڵگاش لە بەرامبەر ئارەزووە سێکسی و هاوڕەگەزخوازییەکانیان.
ئەم شیعرە شیعری تلیاک، مۆسیقای جاز و هۆمۆسێکسواڵیتەیە، شار وەک دەرکەوتەیەکی گرنگی جیهانی نوێ، بە هەموو پێکهاتە شارستانی و قەیرانەکانییەوە، هەروەها تەوەرگەلی وەک خۆکوشتن و سێکس، شێتی، مادە هۆشبەرەکان و بەکاربردنی کلتووری ئەفریقایی- ئەمریکی، بە تایبەت مۆسیقای جاز، خاڵگەلی گرنگ و دیاری شیعرەکەن. تەنانەت تەکنیکی شیعرەکە لە هەندێک بەشیدا، لەسەر هەمان ڕیتم و دەربڕینی جاز بونیاد نراوە، ئەمە جگە لە زمانەکەی کە زیاتر لەهەر شتێک زمانێکی جازییە. دیارە بەکاربردنی ئەم کلتوورەش لە لایەن گینسبێرگ و هاوڕێکانی، لێدان و شۆکێک بوو کە هەرگیز نەیدەتوانی جێگای قبوڵکردن و ڕەزامەندی سپیپێستە ئەمریکییەکان بێت. لێرەوە دژایەتی و پێکداچوونەکان لە بەرامبەر داکۆکیکارانی ئەم کلتوورە سەرهەڵدەدات، تا وای لێهات بەشی زۆری ئەمریکییە ئەفریقاییەکان و کلتوورەکەیان، بە تەواوەتی لەلایەن کۆمەڵگاوە ڕەتدەکرایەوە، بە تەواوی پشتگوێ دەخران و هەلی بەشداریکردنیان لە دامەزراوە گرنگەکانی کۆمەڵگادا: قوتابخانەکان، کەرتە حوکمی و ئەهلییەکان، دامەزراوە پیشەسازی و بازرگانییەکانیان لێ قەدەغە دەکرا. هەموو ئەم ئازار و جیاوازییە ڕەگەزییانەش لەهەناوی سیستەمی ئەمریکی سەرمایەداری و پیاوی سپییەوە دێنەدەرێ، کە دواجار وەک شیعرەکە ئاماژەی پێئەکات، نەوەکەی ئەو ” باشترین هزرەکانی ” بەرەو شێتی و لەناوچوون دەبەن. لە کاتێکدا هەمان سیستەم بە فێڵ و درۆکانی خۆیەوە، بانگەشەی عەدالەتی کۆمەڵایەتی و یەکسانی چینایەتی دەکرد. بەڵام شیعری لوورە لە شوێنێکی قوڵی هۆشیارییەوە دێتەدەرێ و دەبێتە بەرجەستەکەری هەموو ئازارە پەنهانەکانی ڕەشپێستنشینان و کلتوورە پلە دووەکەی ئەفریقی- ئەمریکی:

چی سفینکسێکی لە ئەلەمنیۆم وکۆنکرێت دروستکراو
سەری ئەوانی پێکاو مێشک و خەیاڵیانی وردوخاش کرد؟

بەم هۆیانە شیعرەکە وەک بەرهەمێکی پاش جەنگی دووەمی جیهانیی، دەبێتە ئاماژەدەری تەم و نائومێدیەکانی کۆمەڵگەی مرۆیی پاش مۆدێرنەبوونی دونیا، هەروەها ئەگەرو ئیمکانە گەورەکانی بەردەم گەشەکردنی تەکنەلۆجیا. هەر بۆیە لە هەندێک شوێنی ئەم شیعرەدا و تەنانەت لە نێو پێکهاتەی فۆڕمی شیعرسازیی و وێناسازییەکەیدا، پۆست مۆدێرنیزم وەک بیرۆکەیەکی فەلسەفی و ڕەخنەیی، دێتە نێو دەقەکەوە. هەم بۆ دەست تێوەردان لە نۆرمە کلاسیکی و باوەکانی پێکهاتەی شیعریی، بۆ ئافراندنی فۆڕمی دیکەی وێناکردنی دونیا، هەمیش بۆ دەست تێوەردان و هەڵوەشاندنەوەی نۆرم و بەها کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای نوێی ئەمریکی:

مۆلاک کە چارەنووسەکەی هەوری بێ سێکسی هایدرۆجینە! مۆلاک کەناوی عەقڵە
مۆلاک کە لەناویدا من هێشتا تەنیام! مۆلاک کە لەناویدا خەو بە فریشتانەوە دەبینم! شێت و شبر لە مۆلاکد! کێرمژ لە مۆلاکدا! بێ خۆشەویستی و بێ پیاو لە مۆلاکدا!
مۆلاک کە زوو هاتە ناو ڕۆحمەوە! مۆلاک کە لەناویدا هۆشیارییەکم بە بێ لەش! مۆلاک کە منی لەبەختەوەری سروشتی خۆم تۆقاند! مۆلاک کە دەستبەرداری دەبم، لە مۆلاکدا بێدار دەبمەوە! ڕۆشناییە، کە لە ئاسمانەوە هەڵدەقوڵێت!
مۆلاک، مۆلاک! باڵەخانەی ڕۆبۆتی! گەڕەکی پەراوێزی نەبینراو! زێڕو زەمبەلەکی پەیکەرە ئێسقانی! سەرمایەی کوێر! پیشەسازی شەیتانی! نەتەوەی ئاوێزەیی! شێتخانەی تۆکمە! ئەندامی نێرینەی گرانیت! بۆمبگەلی دەعەجانی!
پشتی خۆیان شکاند بەوەی مۆلاک ببەن بۆبەهەشت! شۆستەکان! درەختەکان! ڕادیۆکان! چەندان تەن! شاریان هەڵگرت بیبەن بۆ بەهەشت
کەچی ئەو لە هەموو شوێنێکی ئێمەدا بوو!

سەرلەبەری شیعرەکە تێڕامانێکی قوڵە لە دۆخی ناوەکی و ئەخلاقی دونیای نوێ، کاپیتاڵیزم، هەروەها قەیرانی مرۆیی و ڕۆحی کۆمەڵگای نوێی ئەمریکی.
لە شوێنێکی ئەم شیعرەدا کۆمەڵگای ئەمریکی بە ” مۆلاک” دەشوبهێنێت، کە نوێنەرایەتی بەهاکانی سەرمایەداری دەکات، ( دیارە مۆلاک لە کلتوورە دێرینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، خودا یاخوود ئایدۆڵێکی ساختە بووە، منداڵانیان وەک قوربانی بۆ فڕێداوەتە نێو ئاگرەوە) نەریتی بە قوربانیکردنی منداڵ لەم شیعرەدا، سەبارەت بە ژیانی نوێ و کۆمەڵگای ئەمریکی، میتافۆڕە، ئاستێکی ئەم میتافۆڕە بە ئاڕاستەی سڕینەوەی ڕەگەزی مرۆیی و خەون و داخوازییەکانیانە، ئاستێکی دیکەشی بریتییە لە هەمان فۆڕمی فڕێدانی منداڵ بۆ نێو ئاگرەکەی مۆلاک، ئەو دونیایەی کە پاک و سروشتییە، کە نەفرەتی پێ نییە، ژەهراوی نییە و دەست لێنەدراوە، دەسڕێتەوە و فڕێ دەدرێت، لە جێگای ئەو ڕەهەندەکانی دیکەی مۆلاک نیشتەجێ دەبن:

مۆلاک دوورەپەرێزی! پیس و پۆخڵی! دزێوی! تەنەکەی زبڵ و زاڵ! دۆلاری دەستپێنەگەیشتوو! منداڵگەل کە لە ژێر قادرمەکاندا دەقیژێنن! کوڕگەل کە لە نێو سوپادا هەنسک دەدەن! پیاوانی پیر کە لە ناو پارکەکاندا دەگرین!
مۆلاک! مۆلاک! کابوسی مۆلاک! مۆلاکی بێعەشق و سۆز، مۆلاکی نەخۆشی عەقڵی، مۆلاکی حوکمدەری قورس بەسەر مرۆدا!

مۆلاک ئەو خواوەندەی فریودەرانە قوڵەکانی دەکاتەوە و ڕادەوەستێت، ئەوەی دەیخوازێت دەسڕێتەوە، ئەوەشی دەیەوێت دروستی دەکات، ئەمە ئەمریکایە: ئەو عەقڵەی نەخۆشە و دوو ڕوو، هەوری چڵنکی خۆی دەنێرێتە ئاسمان! حوکمدەکات و سەری لەنێو سوپاکاندایە، لە نێو بنکەی ئەتۆمی و چەکی کۆمەڵکوژ، مۆلاک زیندانی بێرۆحی ترسناک و کۆنگرێسی خەمەکان! کۆنگرەی ئاشتەوایی درۆزنانە و بانکی تیرۆر. مۆلاک سەرمایەی کوێر، پیشەسازی شەیتانی، باڵەخانەی ڕۆبۆتی، ئەوەی لەودا:
ڕوئیاکان! نوخشە و فاڵەکان! وڕێنەکان! پەرجووەکان! بەختەوەرییەکان! فڕێدرانە ناو ڕووباری ئەمریکاوە!
خەونەکان! عەشق و سەرسامییەکان! ئیشراقاتەکان! ئاینەکان! بە گووی سەگ گۆڕدرانەوە!
کەشف و کەراماتەکان! بەسەر ڕووبارەکەوە! قڵپبوونەوەکان و لە خاچدانەکان! لەگەڵ لافاوەکەدا ڕۆیشتن! بەرزاییەکان! ڕیتواڵەکان! نامرادییەکان! خۆ کوژییەکان و هاواری دە ساڵەی ئاژەڵەکان! هزرەکان! عەشقی تازە! نەوەی شێت! بەسەر تاوێرەکانی کاتدا بەربوونەوە!
پێکەنینی ڕاستەقینەی پیرۆز، هەموویان بینی! چاوانی کێویی! ماڵئاواییانکرد! لەسەربانەکەوە خۆیان فڕێدایە نێو دوورەپەرێزییەوە!
خۆیان فڕێدایە نێو شەقامەکەوە! خۆیان فڕێدایە نێو ڕووبارەکەوە! گوڵیان پێبوو و دەستیان ڕادەوەشاند!

تێبینی/ ئەو بەشانەی کە لە شیعرەکەوە وەک نموونە وەرم گرتوون، لەو وەرگێڕانەوەیە کە ماردین ئیبراهیم بۆ شیعرەکەی کردووە و لە ژمارە شەشی گۆڤاری شیعردا بڵاوی کردۆتەوە.

…. لەسەر جێگای بەرەو مەرگ ، ئەندام پارلەمانێکی” لوبنان” لە پەیجەکەی خۆیا وەسیەتنامەیەکی بۆ کوڕەکەی نووسیوە و ئەڵێ :

….من ئەمڕۆ لەسەر جێگای مەرگم، دوای چەن مانگێک یان چەن هەفتەیەک یان لەوانەیە چەن سەعاتێکا ماڵ ئاوایی لە ژیان بکەم ، بەڵام لە دوای خۆم خەیاڵم هەر لای تۆ و خانەوادەکەمە..لە چەن ڕۆژێکا موڵک و ماڵ و سەروەت و سامانێکی زۆر و دەیان ئۆتۆمبیلت بۆ بەجێ ئەهێڵم کە بە سەدان ملیۆن دۆلار لە ناوە و لەدەرەوەی ووڵات مەزەنە ئەکرێ….
بەندە زیاتر لە بیست و پێنج ساڵ ، شەو و ڕۆژ لە دسەڵاتا کارم کردوە لەسەر زەوت کردن و دزینی پارەی گشتی دەوڵەت و باجی هاووڵاتیان ، هیچ ترسێکم لە دۆڕانی ئەو سەروەتە نیە چونکە تۆ و خوشک و براکانت دەرچووی پێشکەوتوو و بەرزترین قوتابخانە و زانکۆکانی جیهانن، ئەوەنە زانیاری و لێزانینتان هەیە کە پارێزگاری لێ بکەن و کۆمپانیا و سەروەت و موڵکەکان بەرن بەڕێوە..
بەڵام کوڕی خۆم ، شتێکی گەورە و مەزنتر لە کۆمپانیا و ماڵ و موڵکەکانت بۆ بەجێ ئەهێڵم کە من لەبەر نەبونی کات پەشیمانم کە فێرم نەکردوویت چۆن بەڕێوەی بەری و بیانپارێزی و هونەر و ئسوڵی دزیم فێر نەکردوویت، بەڵام لە چەن ڕۆژێکا هەمووی هی تۆیە..
لە نیشتمانی گەندەڵیا حیزبێکی سیاسی گەورەم بۆ بەجێ هێشتوویت کە ڕەعیەتێکی سەروو دووسەد هەزار “مەڕ”ی لە هەموو بۆنە و هەڵبژاردەکانا لە دەسەڵات ئەتهێڵنەوە ، ئامادەی خۆ کوشتن و گڕ بەردانە ووڵاتن لەبەر خاتری پەنجە بچکۆلەیەکتا ، ئەرکی تۆیە ئەوانە وەک” “ڕەعیەت” بهێڵیتەوە..

لە بیرت بێ کوڕەکەم کە دوژمنی سەرەکی ئەو نەیارە “ڕکابەر” سیاسیە نیە کە لە سەکۆ و ئامرازەکانی میدیاوە
بەگژ یەکا ئەچین ، ئەو نەیارە هاوپەیمانی سەرەکیمانە و بە دەیان بەرژەوەندی ئابووری هاوبەشی دروست بووی گەندەڵی ئەم ووڵاتە بەیەکەوەمان ئەبەستێ..
چاک بزانە ئەو هەموو قەیرانە سیاسیانە هیچ نین جگە لە چەن شانۆگەرییەک کە لە گەڵ
نەیاری سیاسیمانا ڕێکەوتنی لەسەر کراوە بۆ پاراستنی ڕەعیەتی هەردوو لامان و گەندەڵی هەردوو لا بشارێتەوە..
ڕۆڵەکەم ، هیچ بۆنەیەکی ناوخۆیی ، نیشتمانی ، نەتەوەیی ، ئایینی ، جیهانی جێ مەهێڵە پێش
ئەوەی عەزەڵاتی سیاسی خۆت دەرنەخەیت لە میدیاکانا و لەڕێ ی گۆڕانکاری ناو مەڕەکانا لە ناچاریشا پەنا بۆ چەن دروشمێک بەرە کە لە ناو خەڵکا باون و لەگەڵ ئەو دروشمانە چەن
دروشمێک بڵێ کە باس لە چاکسازی و بەگژا چوونی گەندەڵی ئەکەن ، بەڵام نەکەی جێ بەجێیان بکەیت چونکە ئێمە پێویستمان بە دروشمی قەبە و گڕە بۆ مانەوەی دەسەڵات و گەندەڵی ئێستامان، جگە لە بەرژەوەندییە شەخسییەکانمان، بە تایبەتی ئەو دروشمانەی باس لە گیر و گرفتی ڕۆژانە ئەکەن وەک: قەیرانی کارەبا، ئاو ، خۆڵ و خاشاک ، مافەکانی ژنان بۆ لە
خشتەبردنی خەڵک و لەبیر بردنەوەی قەیرانە گەورەکانی لە گەندەڵییەوە دروست ئەبن…
دوژمنی ڕاستەقینە ئەوانەن کە چاکسازی و بەگژاچونەوەی گەندەڵییان لەم ووڵاتەیا ئەوێ و
ئەبێ بە هەموو شێوەیەک دژیان بوەستیت ، مەڕە کەللە پووتەکان بۆ هەڕەشە و تێهەڵان بنێرە سەریان ، لە میدیاکانی ئەو تەلەفزیۆن و ڕادیۆ و ڕۆژنامە و تۆڕە کۆمەڵایەتی و پەیجانەی بۆم بەجێ هێشتوویت تەخوینیان بکە و بە خۆفرۆش ناویان بێنە لە ڕێ ی بڵاو کردنەوەی ڕاپۆرتی ساختە دەربارەی خۆ فرۆشتنیان بە موخابەراتی ئیقلیمیەکان کە چاویان بە ووڵاتەکەمان هەڵنایە،، لەو دادگایانەی دەسەڵاتێکی زۆرت هەیە بەسەریانا تاوانی جۆر بە جۆریان بۆ
بهۆننەوە..
ئاگاداری ئەو ڕۆژە بە کە پەشیمانی دادت نایا و مەڕەکان “ڕەعیەت” لەسەر مافەکانی خۆیان و گەندەڵییەکانی ئێمە ووشیار ئەبنەوە و بە ئاگا یەن،
توند دەست بگرە بە دەسەڵاتی نەژاد خواز و بنەماڵییەوە ، چونکە دوا چەکی سەرکەوتنی دوا جارە..
ئەم وەسیەتە ئەمانەتێکە بیگەیەنیتە مناڵ و وەچەکانت..
هەر بژین لەگەڵ مەزهەب و نەژاد و ئاڵتون و بنەماڵە و دۆلار..
“”””””””””””””””””””””””””””””””””
لە پەیجی تایبەتی پارلەمەنتاری لوبنانی
” پاوڵا یعقوبیان” وەرگیراوە…..

بەیانیتان باش نووستووەکان، ئەی خەوخۆشەکانی نێو نوێنی نەهامەتیی
ماندوو لەلەش دەرهێنەرەکانی ژێر کەپری ستەم و زۆر
بێ تاقەتەکانی خۆ لەخۆ زیادەکەیەی پانتایی بوون
وەڕسبووەکانی نێو پارکی نەزانین
بەیانیتان باش ئەی زمان لەدەم دەرهێنراوەکانی مێژوو
ئەی جووڵە لەبەر بڕاوەکانی بازاڕی کڕین و ساغکردنەوەی خەستە و عەقڵ و هۆش
هیچ ڕۆژ نییە خۆرەتاوێک لەڕەنگی قەترانیی نەنرێ و سەمایەک نەیەتە کوشتن
ئاوازێک سەرنەبڕدرێت و برسییەک نەگریەت بۆ نان
کەچی لای ئێوە وەک نەباتان دیبێ و نەباران، باکتان نییە
بەیانیتان باش ئەی بێدەنگە سەرکزەکەی نێو حەشاماتی هاوار و
ئەی زیندەوەرە خۆکوژەکانی نێو دارستانی ژیان و
ئەی فێڵکەرە فێڵ لەخۆکردەکەی یاری و زۆرانبازی نێوان هەق و نێوان ناهەق
ئێوە نابینن چۆلەکەکانی ئومێد چۆن سەربەرەوخوار شەمشەمەکوێرە ئاسا بە تەلی سەرکزییەوە هەڵواسراون
نابینن بەڵینەکانی ژیان وەک شەختەی تەنکی پایزان خرچ دەشکێن و چاویان لە ئاستدا دادەخەن
نابینن ( نا ببوورن ئێوە کوێر و نابینان) ڕووناکی هەراسانی کردوون و هەر خەریکی نزان
تا پەتەکانی ستەم و زنجیرەکانی چەوسانەوە ئەستوورتر بن!
ئێوە چێژ لە ئازاری خۆتان و ئینسانییەتدا دەبینن
دڵخۆش دڵخۆش بە مەرگی یەکتر پێدەکەنن و دەڵێن ئینجا چییە هەموو مردنێکمان لەسەرە و هەر دەمرین
ئێوە دەستتان بە کڵاوەکانتانەوە گرتووە و ترستانە ڕەشەبا هەڵبکا و بیبا
ترستانە کەپری خەمتان تێک نەچێت و باهۆزی شەڕ یەخەی ڕۆژەکانتان نەگرێ
ترستانە هەتا مردن سەر شۆڕ کەن و ئەم سەرشۆڕییەتان لەدەست بچێ
ترستانە سفرەکانتان خاڵی بێ لە نانی زەلیلی و ڕیسوایی
ترستانە شەقی زوڵم کۆتایی بێ و ئازاد بژێن!!
ئەی نەخۆشەکانی نێو بیمارستانی خۆپەرستیی .. ئەی کۆیلەکان
ڕۆژانە تەڵە بۆ ئازادی دەنێنەوە و کاتێ دەیگرێت خۆشحاڵ خۆشحاڵ پێئەکەنن
پێئەکەنن بە سەری بردراوی حورمەت و
بە دڵی دەرهێنراوی شکۆ و شانازی
بە چاوی هەڵکۆڵدراوی ڕاپەڕین و شۆڕش و خەبات
پێمەکەنن..ئیتر درەنگ کەوتوون ببنە سەکۆی قوربانیدان بۆ ژین
بەسەرچووە ئەو ساتانەی خەونتان تێدا دەبینی و
لە گٶ چووە ئەو زمانەی کە بڕیارە شتێک بڵێ
ئێوە لە ڕۆخی خەرەندی هەزار بە هەزاری بوونن
یا ئەوەتا کۆیلەتیتان پیرۆز دەکەن بۆ هەمیشە
یانێش خۆتان ڕائەچڵەکێن و
دەست لەکڵاو بەر ئەدەن و دەیدەنە دەم ڕەشەباوە.

٢٠١٩ – ٢٠٢٠

منداڵان بە دڵخۆشییەوە دوو دوو و سێ سێ پێکەوە وەستاون و خەریکی خۆ ئامادەکردنن بۆ ئەوەی پێکەوە گۆرانییەک بڵێن.
لیرە:
وا هەست دەکەم چالاکیی…ئەمجارەمــان زۆر جیایە
ڕەسەن:
بــەڵێ بــەڵێ هاوڕێیان…بــــە دڵنیایی وایـــە
بەهەست:
دەی ئێمەش هاوکارتانین…وەستاوین،چــاوەڕوانین
ڕێمان :
گوێم لێ بگرن بە جوانی…بــۆ ناسینی سلێمانی
لـــــە مێژوودا ناسراوە … بە هەڵمــەت و قوربانی
هەموو:
ئەم شارە لەم هەرێمە…خۆشەویستە لای ئێمە
لیرە:
نازناوی نوێی ئەم شارە…پڕ شکــۆ و بڵند دیارە
ڕێمان :
شــاری ڕۆشنبیرییە و…وەکو خۆر پرشنگدارە
هەموو:
سلێمــــانی سلێمـــانی…شاری شیرینی کــوردانی
جێی شانازییت بۆ ئێمەی کورد…هەتا دڵ حەز بکـــات جوانی
لیرە:
سلێمانی لــــە دڵدایە…بۆیە ئاوا خۆشــەویستە
کارا:
خزمەتی لەسەر هەموومان…کـــارێکی تەواو پێویستە
شێوە :
ئێمــــە هەمــوو بە یەکەوە…ئەم شارەمان زۆر خۆشدەوێ
ڕەسەن :
دەی با هەوڵی خۆمان بدەین…تا جوانیی زیاتر دەرکـــەوێ
کارا :
پڕ پڕن لــە خۆشەویستیی …ژینگە و شەقـــام و کۆڵانی
شێوە:
ئاسودەین کە دێتە گوێمان…ناوی خۆشیی سلێمــــانی
هەموو:
سلێمــــانی سلێمــــانی…سلێمــــانی سلێمــــانی
هەمیشە وای لــــەدڵماندا…شارە جوانەکـــــەی بابانی
پاشان هەموو پێکەوە تێکەڵ دەبن و بە خۆشییەوە ئەمە دەڵێنەوە:
هەموو:
سلێمــــانی سلێمــــــانی…شـــاری شیرینی کـــوردانی
جێی شانازییت بۆ ئێمەی کورد…هەتا دڵ حەز بکـــات جوانی
سلێمانی لـــــە دڵدایە…بۆیە ئاوا خۆشەویستە
خزمەتی لەســــەر هەموومان…کـــــــارێکی تەواو پێویستە
ئێمـــە هەمــــوو بــەیەکـەوە…ئەم شارەمان زۆر خــۆشدەوێ
دەی با هەوڵی خۆمان بدەین…تا جوانیی زیاتر دەرکـــــەوێ
پــڕ پـــڕن لە خۆشەویستیی …ژینگە و شەقـــام و کــۆڵانی
ئاسودەین کـــە دێتە گوێمان…نــــاوی خۆشیی سلێمــــانی
سلێمــــانی سلێمــــانی…سلێمــــانی سلێمــــانی
هەمیشە وای لــەدڵمــــاندا…شـــارە جوانەکـــەی بابانی
٨/١١/٢٠٢١

نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

“پایتەخت” یەکەم و دوا قەڵای دیکتاتۆری حوکمڕانە لە هەر “وڵاتێک”دا. ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی “پایتەخت” جێی سەرنجی دوو هێزی نایەکسان و تێهەڵچوو بێت. زۆر ڕاپەڕین و بزووتنەوەی ناڕەزایەتی هەبوون کە نەیانتوانیوە بگەنە پایتەخت و سەرکوت و بێدەنگ و کپ کران! “ئێران” نموونەیەکی زەقی ئەم راستیەیە!
ئێران لە سەروبەندی گۆڕانکارییەکی گەورەدا!
ئێستا ئێران لە سەروبەندی “گۆڕانکارییەکی گرنگ و مێژوویی”دایە. ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران کە بە شەهیدکردنی ژینا ئەمینی (مەهسا)ی کورد لە تاران گەیشتە لوتکە و ڕەنگدانەوەی، نەک تەنیا ئێران، بەڵکو جیهانیشی گرتەوە، نزیکەی دوو مانگە بەردەوامە و رۆژانە ڕەهەند و پانتاییەکەی بەرەو پەرەسەندن دەچێت و شوێنی بە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی لەق کردووە و لەگەڵ ئەمانەشدا. زۆرێک لە هاوکێشەکانی پەیوەست بە ئێرانی گۆڕیوە.
ئێستا خەڵکی جیهان شاهیدی ئەو ڕاستییەن کە چۆن خەڵکی ئێران ڕووبەڕووی دیکتاتۆرییەتی ویلایەتی فەقیهی بوونەتەوە، تا بە هەموو یاسا و باڵ و داوودەزگاکانییەوە، راماڵدرێن و دەسەڵاتێکی خوازراو لە جێی دابنێن کە دەسەڵاتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دیموکراتییە.
ڕەهەندەکانی ڕاپەڕینی ئەمڕۆی گەل!
ئەگەر خولەکانی پێشووی ڕاپەڕینی جەماوەر لە ئێران سنووردار بوو لە ناوچەیەک یان چینێکی دیاریکراودا، ڕاپەڕینەکەی ئەمڕۆی ئێران، هەموو ناوچەکان و چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگای گرتۆتەوە و ” هاودەنگی” و “ئامانجی هاوبەش” لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی ئەم خولەی ڕاپەڕینە. دەسەڵاتی دیکتاتۆریش هەر لەم تایبەتمەندییە تۆقاوە!
داواکاری و دروشمەکانی خەڵکی ئێران!
هەرچەند لە خولەکانی پێشووی ڕاپەڕینەکاندا خەڵک داواکاریی ڕەوا زۆری بەرز کردۆتەوە، بەڵام “زمان”ی خەڵک لەم خولەی ئێستاد ڕاپەڕیندا بە تەواوی جیاوازە لە ڕابردوو. خەڵکی ئێران هیچ داواکارییەکیان لەم حکومەتە نەماوە. چونکە کاتی داواکاری بەسەر چووە. داواکارییەکانی وەک: هەڵوەشاندنەوەی حیجابی ئیجباری، ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، مافی ژنان و ئازادییە تاکەکەسی و کۆمەڵایەتییەکان لە کۆمەڵگا و .. هتد. خەڵکی ئێڕان بە ئەزموون گەیشتوونەتە ئەو ئاستەی، کە هەبوونی داواکاری لە دەسەڵاتی ویلایەتی فەقیهی، وەک ئەوە وایە لە گۆڕەپانی دیکتاتۆردا یاری بکەیت. ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی لە هەموو کات و شوێنی ڕاپەڕینی ئێستادا، “رروخاندنی دیکتاتۆر” داواکاری سەرەکی و “مەرگ و نەمان بۆ خامنەیی” و “مەرگ بۆ دیکتاتۆر” دروشمی سەرەکی خەڵک بێت.
ئێران شوێنی دیکتاتۆریەت نییە!
پاشماوەکانی دیکتاتۆری پێشوو، کە هەر هەموویان لە دەرەوەی ئێران نیشتەجێن، بە بەکارهێنانی پارەی ناڕەوا، لە وەهمێکی گەمژانەدا، لە هەڵبەز و دابەز دان و خەون بە گەڕانەوە بۆ دیکتاتۆرییەتی پێشووەوە دەبینن! ئەوانە لە “کردەوە”دا لەگەڵ دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی مەلاکان “هاودەنگ”ن و بە زارەکی خۆیان وەک “خەڵک” نیشان دەدەن. بەڵام حیسابی هەڵەی گەورەیان لەوەدایە کە دۆخەکە هەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ دواوە. دروشمی “مەرگ بۆ ستەمگەر، چ شا بێت و چ رێبەر (واتا ئاخوند)”، کە یەکێک لە دروشمە سەرەکییەکانی خەڵکی ئێرانە لەم خولەی ئێستای ڕاپەڕینیدا، ئاماژەیە بۆ ئەم ڕاستییە. ئێستا خەڵکی ئێران وریان و دەڵێن “نا” بۆ هەر جۆرە دیکتاتۆرییەتێک، جا چ لە جۆری پاشا بێت یان لە جۆری مەلاکان.
ئه‌بێ چی بکرێت؟
لوتکەی ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران هاوکاتە لەگەڵ شەپۆلێک لە گرژی و ڕووداو و پیلانگێڕی. پیلانەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆری و دەست و پێوەندەکانی، هەروەها هاتنە کایەی تاک و لایەنانی تێهەڵقورتاو، دۆخەکە هێندە ئاڵۆزتر دەکەن کە پێشڕەوی دەبێ بە وریایییەوە بکرێت. لە لایەک پیلانەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆر بۆ بە لاڕێدابردنی ڕێبازی ڕاستەقینەی ڕاپەڕین و دروستکردنی دووبەرەکی لە ڕیزەکانی گەلدا، لە لایەکی دیکەوە، هەنگاوی سازشکارانی ڕۆژئاوا بۆ هاوکاریکردنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە فۆرمی داتاشینی”ئەڵتەرناتیڤ” و دروستکردنی نائومێدی و بێهیوایی لە ناو خەڵک و جگە لەوانەش، تێهەڵقورتانی کەسان و لایەنانی (هەلپەرست) و (شەپۆل سوار)، کە هەڵبەت سروشتی ئەم قۆناغەیە و کاتییە. هەر لەبەر ئەم هۆکارانەشە هەنگاونان بەرەو پێشەوە و ” تێپەڕاندنی سەرکەوتووانە”ی ئەم قۆناغە، پێویستی بەوەیە کە بە پشتبەستن بە بنەما جەماوەرییەکان و دوورکەوتنەوە لە “بە لاڕێداچوون”دا کاری بۆ بکرێت.
پرەنسیپی بنەڕەتی و بنچینەیی لە ڕاپەڕین دژی دیکتاتۆرییەتدا، دوورنەکەوتنەوەیە لە “خواست و ویستی گەل” لە جوگرافیای نیشتمان و ژیۆپۆلەتیکی مەیدانیدا. ئەگینا سودمەندی یەکەم هەر دەسەڵاتی دیکتاتۆر دەبێت. بە واتایەکی ڕوونتر، داواکاری سەرەکی ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران، “ڕوخاندنی دیکتاتۆر”ە بە گرنگیدان بە “پایتەخت” (واتا تاران) و پاراستنی “یەکگرتوویی هێزە جەماوەرییەکان”ە. نابێ ئەوەمان لە بیر بچێت کە حکوومەتی ویلایەتی فەقیهی ئاخوندی سامناکترین و لە هەمان کاتدا، ناوازەترین جۆری دیکتاتۆرییەتە لە مێژووی ئێراندا و خاوەن ئەزمونی فێڵکردنە، لەوانەش ئەزمونی “دانوستاندن” بە مەبەستی… کڕینی “کات”.
هێزی رووخێنەری ڕاستەقینە؟
لە مێژووی خەباتی خەڵکی ئێران دژ بە دیکتاتۆرییەتی ئایینی، حاشا هەڵنەگرە کە ئەڵتەرناتیڤی “ئەنجومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران” کە سازمانی موجاهیدینی خەلقی هێزە سەرەکییەکەیەتی، هێزی هەرە سەرسەختی گۆڕەپانی سیاسی ئێرانە لە دژی دەسەڵاتی مەلاکان. هەر بۆیە دەسەلاتی ئێستای ئێران، هەمیشە سەرنجی لەسەر سەرکوتکردن و کۆمەڵکوژکردنیان بووە لە ناوەوە و دەرەوەی ئێران. ئەم ئەنجومەنە لە ساڵی ١٣٦٠ەوە کە دامەزرا، ستراتیژییەکەی لەسەر بنەمای ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەتی ئایینی داڕێژرا و “ئاڵا هەڵگری” ڕووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی بووە.
ریزبەستنەکانی دوو هێزی بەرامبەر!
ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران حکومەتی خستووەتە لێواری داڕمان و لێکترازانی دیکتاتۆر و هێزەکانی، بە شێوەیەکی بێ وێنە زیادی کردووە. بەشێک لە کاربەستانی حکومەت خەریکی کۆکردنەوە و راکردنن لە ئێران. خەڵک و بەتایبەت گەنجانی ئێرانی لە قۆناغی هێرشکردنە سەر هێزەکانی حکومەتدان و هەرکات دەرفەتێکیان بۆ ڕەخسابێت، هێرشیان کردۆتە سەر داو و دەزگاکانی حکومەت و هێزەکانیان. (ناوەندەکانی شۆڕش)یش بە شێوەیەکی بێ وێنە خەریکە فراوانتر دەبن و خۆیان ڕێکدەخەنەوە. ئەون ڕۆژانە لە چالاکیدان دژ بە دەسەڵات. جگە لە درێژەی ڕاپەڕین لە سەرتاسەری ئێران، ڕۆژ بە ڕۆژ دروشمی خەڵک بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەت توندتر و بەرزتر دەبێتەوە. هەڕەشەکردنەکانی کاربەدەستانی رژێم و بە تایبەتی سوپای پاسداران نەیتوانیوە ڕێگری لە جووڵەی خەڵک و درێژەدان بە ڕاپەڕین بکات. خەڵک لە پێشڕەویدان و پێداگری بڕیارەکانی خۆیانن و بە هیچ شتێک کەمتر لە ڕووخاندنی ڕژێم ڕازی نین.
بیرخستنەوەیەکی گرنگ!
دوابەدوای هێنانە سەر کاری (ئیبراهیم ڕەئیسی) وەک سەرکۆماری مەلاکان لەلایەن عەلی خامنەییەوە، لە وتارێکدا بەناونیشانی “ئیبراهیم ڕەئیسی، دوایین سەرۆککۆماری دیکتاتۆری ئایینی!” نووسیمان کە خامنەیی “بۆ مانەوەی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی خۆی، پێویستی بە کەسانێکی وەک (ئیبراهیم ڕەئیسی)یە، کە تا بە تەواوی دەستی سوور بووبێت بە خوێنی خەڵک و زیندانیانی سیاسی” و ئەم هێنانە سەرکارەیش “دەتوانێ یەکێک بێت لە نیشانەکانی دواقۆناغی کۆتایی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی ئێران”. هەروەها نووسیمان کە: ئەم پێشهاتەیە به تەواوی رێکە لەگەڵ مەنتیق و ستراتیژیی موقاومەتی ئێران، واتا (نا) بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی و (نا) بۆ دەسەڵاتی مەلاکان و ئەوەیش وەک هێڵی سووری گۆڕەپانی سیاسیی ئێران. لەم ساڵانەی دواییدا کە ڕووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری بووەتە داخوازی سەرەکیی خەڵکی ئێران، هەندێک کەس و لایەن کە لافی ئۆپۆزیسیون حکومەتی ئێستای ئێران لێدەدەن و جلوبەرگی (گەلدۆستی)یان لەبەر کردووە و خۆیان وەک لایەنگری خەڵکی ئێران نیشان دەدەن و دەنگیان خستۆتە پاڵ جەماوەری راپەڕیو، بەڵام لە ڕاستیدا و لە دڵەوە، هاوتەریبی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتن و ئامانجی سەرەکییان، لێڵکردنی گۆڕەپانی سیاسیی ئێرانە لە بەرژەوەندیی دەسەڵاتی دیکتاتۆریدا!”
خۆری “رزگاری” بە ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەت هەڵدیت!
دروشمی “ئازادی” و “رزگاری” لە ئێراندا هاوواتای ڕوخاندنی دیکتاتۆرە. چونکە رەهەندی هاوبەشی بەرچاوی هەموو دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکان و بە تایبەت دیکتاتۆریی ئایینی، لە “سەرکوتکردنی ئازادییەکان”دا کورتکراوەتەوە. ئازادی خواست و داواکاری نییە. ئامانجێکە تەنها بە ڕووخاندنی دیکتاتۆر و دیکتاتۆرییەت بەدی دێت. لە ژێر ڕۆشنایی “ئازادی”دا، ئێران هەرگیز ناکەوێتەوە ناو زلکاوی دیکتاتۆرییەت!
بۆچی (تاران) لە ڕاپەڕیندا جێگەی تایبەتی هەیە؟
گەیشتنی شەپۆلی راپەڕینی گەل بە پایتەخت (تاران)، لە راستیدا دەرکەوتنی خۆرەتاوی ئازادی و ئاوابوونی ئەستێرەی بەختی دیکتاتۆرە. بەڕێز مەسعوود رەجەوی سەبارەت بە جێگە و پێگەی تاران لە ڕاپەڕیندا دەڵێت: “تاران گەورەترین شاری جیهانە کە شۆڕشی تێدا بەرپا دەبیت. تاران ئاوێنەیەکی تەواونمای ئێرانە” و “کۆتایی هێڵی گۆڕستانی ساواکی شا و سوپای پاسدارانی ئاخوندی و دیکتاتۆرییەتە ” و “تاران دووبارە سەرهەڵدەداتەوە”.
هەرچەندە سەرەتایەکی دیکەیە، بەڵام پێویستە سەرنجمان لەسەر (ڕووخاندنی دیکتاتۆر) و گەیشتن شەپۆلی راپەڕین بە (تاران) بێت. ئێستا تاران بووەتە ناوەندی ڕاپەڕین و هەموو سەرنج و چاوەکان لەسەریەتی. بێ هۆ نییە کە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئێستا، بە چڕی سەرنجی لەسەر سەرکوتکردنی ڕاپەڕینە لە تاران و هەموو داو و دەزگا سەربازی و ئینتیزامی و پۆلیسیەکانی و، هەروەها لقە جیاجیاکانی حکومەت و بە تایبەت (یەکە لیباش شەخسییەکان)ی هێناوتە مەیدان بۆ ئەوەی تاران نەکەوێتە دەست گەل و شۆڕش!
هەموومان لەبیرمانە کە دەستڕێژی گوللە و تەقەکردنی سوپای پاسداران لە گەورەترین خۆپیشاندانی خەڵکی تاران لە ٣٠ی خەرمانانی ساڵی ١٣٦٠ (1981)، سەرەتایەکی نوێ بوو لە هاوکێشەکانی ناو کۆمەڵگای ئێران. هەروەک چۆن بە شەهیدکردنی ژینا ئەمینی (مەهسا) لە تاران لەلایەن سوپای پاسدارانەوە، ئێران دژ بە دیکتاتۆر راپەڕی و جیهان بۆ پشتیوانی لە خەڵکی ئێران سەریهەڵدا و بووە سەرەتایەکی نوێ لە بەڕەوپێشەوەچوونی راپەڕین دژ بە دیکتاتۆر و جێگەی بەو دەسەلاتە لەق کرد. هەربۆیە بە دڵنیاییەوە پێویستە “سەر”ی ماری ویلایەتی فەقیهی لە “تاران” پان بکرێتەوە!
ئیرادەی پتەوی خەڵکی ئێران!
نە هەڕەشەکردنەکانی پاسدار حسێن سەلامی، فەرماندەی سوپای پاسداران، کە روو لە خەڵکی ئێرانی وتی: “واز لە دزێوی و خراپەکاری بهێنن، ئەمڕۆ ڕۆژی کۆتایی ئاژاوەنانەوەیە!” و “چیتر مەیەنە سەر شەقام” و، نە چاوسورکردنەوەی خامنەیی و ڕەئیسی و دەسەڵاتی داد، برینەکانی ئەم دەسەڵاتە ساڕێژ دەکات. خەڵکی ئێران لەو راپەڕینە بەردەوام دەبن و دیکتاتۆرییەت رادەماڵن. توندوتیژی و حکومەتی نیزامی و هێنانی سوپا و هێزەکانیتری دەسەڵات و هێزە چەکدارەکانی و لیباس شەخسیەکان و تاقمە ستادی و لوجیستیەکان و هێزی هەواڵگری و هێزە وشکانی و ئاسمانی و دەریاییەکانی دەسەڵات، ناتوانن بەرگەی ئیرادەی گەل بگرن. خەڵکی ئێران دەیانەوێت بە ڕووخاندنی دیکتاتۆریی ئایینی و دامەزراندنی دەسەڵاتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دێموکراتی، “ئێران” بخەنەوە سەر پێگەی ڕاستەقینەی خۆی لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی هاوچەرخدا. بێگومان سەقامگیری و ئاسایشی ناوچەکە پێویستی بە هەمان شتە.
دوا وتە!
ئێستا ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران، جگە لە بەردەوامیی و فراوانبوونی لە هەموو پارێزگاکاندا، بەرەو پایتەخت (تاران) بووەتەوە و نەخشە ڕێگای خەڵکی ئێرانیش لەوە بەدەر نیە کە (ئێمە ژنان و پیاوانی جەنگین و نابەزین). ڕێبەری موقاومەتی ئێران، بەڕێز مەسعوود رەجەوی لە پەیامێکدا وتی: چاوسورکردنەوە و هەڕەشەکردن و گاز و گوللە ئیتر کاریگەر نین و خاومان ناکاتەوە. شۆڕشێکی گەورە لە ئێراندا بەرپا بووە، ڕاپەڕین ناوەستێت و تا تێکدانی کۆشکی دوژمن دەڕوات و خەڵکی ئێران ئەوە دەزانێت و باجەکەشی دەدات. دوژمنی داماو لە چەقبەستوویی و نائومێدیدا پەلەقاژەیەتی. ئەگەر سەرکوت نەکات، گەردەلولی ڕاپەڕین و شۆڕش پەرە دەسەنێت. ئەگەر پەنا بباتە بەر سەرکوتکردنی زیات، ئەوە بڵێسەی “ئاگر لە وەڵامی ئاگر”دا دادەگیرسێت و دەسەڵاتی ویلایەتی فەقیهی رادەماڵێت.
کۆتایی

چۆن ڕێگەپێدان بەوەستاکانی بوارەکان دەدەیت؟

یەکەم\ دەبێ سەد تا دوو سەد کار لەژێر چاودێریی و کۆنترۆڵی لیژنەی بوارەکە بێ ئەمەش لە شوێنێکی دیاریکراو بێ بۆ هەندێک وەستاش شوێنەکە خەڵکیشی لێنەبێت باشترە چونکە دووردەبن لە مەترسی.

دووەم\ دەبێ شارەزایی باشی مێژوویی کارەکەی هەم لە ووڵاتەکەی خۆی هەمیش لە هی ووڵاتان هەبێ.

سێیەم\ دەبێ ڕێنماییەکان هەمووی بزانێت هەروەها ڕێنماییەکان بۆ ئەوەش باس بکات کاری بۆ دەکا لەژێر دەستی تاقیکردنەوەش دەرچێت.

چوارەم\ هیچ کەسێک لەگەڵ خۆی بۆ کار نەبات تا بە تەواوی شارەزایی کارەکە دەبێ ئەوەش لە ژێردەستی تاقیکردنەوە.

پێنجەم\ کەل و پەڵی باش بۆ کارەکە بەکاربهێنێت نەک هەرزان و خراپ.

شەشەم\ دەبێ ناسنامەی ڕێگەپێدراوی هەبێ هەروەها شتێکی پێبێ وەک بەڵگەی کارەکانی ڕابردوویی .

18 11 2022

—————————–   

باشییەکانی دانانی و پلە بەرزکردنەوەی ئەوانەی توانایی و لێهاتوویییان زیاترە چین؟

یەکەم\ ئەمە وا دەکات ملمڵانێ دروستبێ.

دووەم\ تەمبەڵی ناهێڵێت و خوێندنەوە زیاد دەکات.

سێیەم\ زۆر شتی تریش ناهێڵێت ئەوانیش وەکو توێژینەوە کڕین و قۆپییە کردن و واستەکاری و خزم خزمێنە\

چوارەم\ نەک لە کاتی مامۆستایەتی و فەرمانبەری بەڵکو لە بنەڕەتی فێرخواز تا مامۆستایەتی و دوایی مامۆستاییەتی و فەرمانبەری هەر خۆی ماندوو دەکات و دەخوێنێتەوە.

پێنجەم\ کاتێک کەسی لێهاتوو و توانا دەبەیتە پێشەوە ئەوانی تریش وا دەکەن خۆیان ماندوو دەکەن چونکە گرنگی دەبێ لە لایان ،خۆشی هەر ئاوایە هەر وەک چۆن فێرخوازی زیرەک نمرەی نەوەکانە لەپێشترە لەوانی تر کە نمرەیان شەستە.

شەشەم\ وڵات و شوێنەکان بەرەو پێش دەبات، هەروەها ئەوانەش کەسی لێهاتوو و توانایی دروست دەکەن ،یانی مرۆڤی لێهاتوو دەزانێ مرۆڤی لێهاتوو دروست بکات ،مرۆڤی پێشکەوتوو مرۆڤی پێشکەوتوو دروست بکات.

14 12 2022

‘دەسپێکی درامای راپەڕین و تراژیدیایەکی نەبڕاوە’

+دوای سڵاڤ و رێز .. بە بێ زێدەڕۆیی لە دوای چەند ساڵێکی کەم و لە ناوەراستی نەوەدەکان و گەرمەی دڵگەرمی و جۆش و خرۆشی ‘راپەڕین’ی خەڵکانی باشووری کوردستان/١٩٩١، کە لە میانەی ئەو رۆژگارەدا و لە پەراوێزی ئازادییەکی داپۆشراو بە تەم و مژ و ئاراستەکراو بەهرەمەند بووین، پەیدابوونی کەناڵەکانی راگەیاندن و ماس-میدیایەکی سەرەتایی و سادە و کەم ئەزموون و فشۆڵ، کە وایکرد هەر حیزب و گروپ و کەسانێکی دەسترۆیشتوو و هەم دەستەڵاتدار کەوتنە راگەیاندنی بیر و بۆچوونەکانی خۆیان سەبارەت بە خودی راپەڕین و ئاکام و دەرهاوێشتە و جوانییەکی زۆر و زەوەند کە زێدەڕۆیی تێدا بوو، بەڵام بە کەمترین پەردە هەڵدانەوە لەسەر ناشیرینییەکانی ئەو رۆژگارە و لە پاڵ شآردنەوە کەموکورتییەکانی، لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی، لەوساوە تاوەکو ئێستا و بەردەوام هەفتانە و مانگانە کە دەکا پتر لە (٢٥) بیست و پێنج ساڵی رەبەق؛ جۆرەها کەس پەلاماریان داوم و هەراسانیان کردووم، لەسەر ئاستی زارەکی و راگوزەری و رۆحی و هەم تۆمارکراو بە دەنگ و بە نووسین، بە تایبەتی دوای پەیدابوونی تێکنۆلۆژیای کۆمیونیکاسیۆن و پەیوەندگیری و ڕایەڵەکان و پردی پەیوەندی ئاسانی ‘دیجیتاڵ’ ، بە ناوی راستەقینەی خۆیانەوە بووبێت یان خوازراو و نادیار، کە هەندێکیان بانگخواز و ئەندامی کارا و دەستڕۆیشتووی حیزبە ئیسلامییەکان بوون تا دەگات بە هەرزەکارانی مەزهەبزەدە و فەریکە دیندار، هاوکات غەیرە ئیسلامیشی تێدەکەوێت، جا چ خۆیان بە چەپگەرا یان ڕاستڕەو بزانن، یان فەریکە ناسیونالیستی دەمارگیر بووبن، کە دیارە رەخنەی من پتر لەو حیزبانە بووە کە خۆیان بە سێکیولار/ عەلمانی و ناسیونالیست و دایک و باوکی نەتەوەگەری و کوردایەتی زانیوە، یان ئۆپۆزسیۆنی خەونفرۆش و چەواشەکار، کە بە رەهایی جێگەی پرسیار و گومانی من بوون، بگرە سەرچاوەی مەینەتی بوون و شکستی خەونی ‘راپەرین’یان تۆمار کردووە، لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی…هتد.

زۆرینەیان کەسانی داخ لە دڵ و ناحەز بە بیرکردنەوەی من کە سەر بە چین و توێژ و ئایدیۆلۆژیا و مەزهەبی جیاواز بوون، هەندێکیان بێلایەن کە سەر بە هیچ گروپ و حیزبێکی سیاسی نین، بەڵام ناحەز و دژن بە وتار و نووسین و ئەدەبیات و دیبەیت و لێدوانەکانی من بوون، کە سەبارەت بە گرفت و ئاریشەکانی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و کایە جیاوازەکان بوون، کە هەر هەمووی پەیوەست بوون بە چالاکی مرۆیی لەسەر ئاستی هەر هەموو کایەکاندا، کە بەردەوام لە رێگەی کەناڵەکانی ماس-میدیای دیجیتاڵ و تۆڕی کۆمەڵایەتی و ئامرازەکانی کۆمیونیکاسیۆن جنێوی سووک و هەڕەشە و گوڕەشە دەنێرن کە گوایە من سەر بە تابووری پێنجەمم و کەسێکی نەتەوەپەرست نیم وەک ئەوان تا ئەندازەی ناساندنم وەک کەسێکی نا-نیشتمانپەروەر، هاوکات ژمارەیەکی بەرچاو لە مەزهەبزەدکان من بە خودانەناس و بە دژی ئایینی ‘ئیسلام’ و تێکدەری بونیادی کۆمەڵایەتی دەناسێنن، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە کامە ئیسلام؟ ئیسلامەکەی ‘ئیبن حەنبەل، یان “ئیبن تەیمییە” یان “ئیبن ئەلقەییم”، یان “فارابی” و “ئیبن روشد”، یان ‘حەلاج’ و ‘سەهرەوەردی’ یان رێبازی ‘وەهابیزم’؟ سەرزەنشتی ئەوەم دەکەن کە ئەوە منم سڵ ناکەمەوە لە درکاندنی روانین و بڕواکانی خۆم کە گوایە هەست و نەستی موسڵمانان بریندار دەکەم، کە من وای دەبینم کە هەق نییە ئەوان ئەوەندە قیچکە تەنگ و دڕدۆنگ بن، ناکرێت ئیمانیان وا تەنکۆڵە و لەرزۆک بێت، بەڵکو ئەوەیان پێچەوانەکەی راستە کە ئەوان هەست و نەستی من بریندار دەکەن کە بێ پرسیار و گومان داگیرکەرانی خۆیان دەپەرستن!

• بڕواداری کوێرانە:
  ئینجا لەبەرچی؟ ئاخر ئەوان کە خودایەکی مەزن و پێغەمبەرێکی خاتەم و ‘قورئان’ێکی تەقەت هەڵگیراویان هەیە کە لە ئەزەلەوە لە )لەوحی مەحفوز- اللوح المحفوظ -/ تۆمارێکی تەقەت پارێزراو( بووە. ئەگەر ئەوان ئایین و ئیمانێکی وا تۆکمەیان هەبێت کە ژمارەکە لە ملیارێک و نیو تێپەڕیکردووە. ئاخۆ چۆن بە چەند گومان و پرسیارێکی من شلوێ و شێلوو دەبن و دەمارگیرانە بەرپەرچی من دەدەنەوە، نەک بە دیالۆگ، بەڵکو بە زمانی تانە و تەشەر و ناو و ناتۆرە بەخشینەوە، ئەوەیان جۆرە زمانێکە کە هی گفتوگۆ نییە!
  ئەوان هەقە لە خۆیان بپرسن کە ئەگەر خودی سروشتی داهێنەر و خوڵقێنەر یان “خودا” خۆی منی دروست کردبێت و ئاوەز و دەماغێکی پێبەخشیوم و رێگای داوم بیر بکەمەوە و قسان بکەم و تا هەنووکە خودی “زاتی ئیلاهی” نەهاتووە دەمم دابخات و کەڕولاڵم بکات یان بمکوژێت و مەحفم بکاتەوە، کە ئەم رستە و دەستەواژانە، لە پاڵ تەغارێک لە ئەدەبیاتی سووکایەتی پێکردن کە هی سەر زاری ناحەزەکانی منە کە بێشومارە، کە من بە ناحەزیان نازانم، بەڵگەش ئەوەیە کە من تاوەکو ئێستاکێ بە یەک رستەش بە هەمان زمان و مێتۆد کاردانەوەی نەرێنی و نێگەتیڤم نەبووە، بەڵکو خودی کتێبەکانم و کۆڕ و سێمینار و دیبەیت و ئەم مانیفێستەم بۆ خۆی وەڵامێکی شارستانییە کە دوای (٣١/ سیی و یەک) ساڵ هەراسانکردن کە بە جۆرەها شێوە لەکەدارم دەکەن، کەواتە ناکرێت رستەیەکم بۆ ئەوان نەبێت، خۆ ئەگەر بە زمانی لۆژیک و خوێندەارانە، وەڵامی ئەم مانیفێستەم بدەنەوە، ئەوسا منیش قسە و گوزارشتی خۆم دەبێت!

هەڵبەتە نەوەیەکیش پەیدا بوون کە بە هەزارەهایە و زمانی عەرەبی نازانن و هەر بە سیڵەی رەحم و هاوخوێنی و وەک میراتگری داپیران و باپیران موسڵمانن، کە هیچ هونەرێکی تێدا نییە، بێجگە لە فاکتەری مێژوویی، فاکتەری جوگرافیاش هەن کە دەستیان هەیە لە دەستنیشانکردنی مەزهەب و ئایین و ئایدیۆلۆژیای هەر تاکە کەسێک لەسەر زەمین، کە ئەگەر لە هەرێمی “تبێت/ تەیبت ” لە دایک بوونایە، دەبوون بە ‘بوودیست’ و “گواتما بوودا”یان بە پێغەمبەری خۆیان دەزانی، “دالای لاما”ش بە رەهبەری دینی و رۆحانی، یانژی خوانەناس و نادیندار دەبوون کە لە هەر حەوت کێشوەرەکەدا هەن و بە ملیۆنەهایە کە هیچ ئایینێکیان نییە، بە خۆڕسک یان بە هەڵبژاردنی خۆیان هیچ ئایین و مەزهەبێک ناخوازن، یاسا و رێساش پشتگیریان لێدەکات، کە لە هەندێك کۆمەڵگا و وڵاتدا رێژەکە دەگاتە پەنجا دەر سەدی کۆی وڵاتەکە، چ زۆر و چ کەم، ، بیر لەوە بکەنەوە کە بیرمەند و نووسەر و مێژووناسێکی وەک “یوڤان نوح هەراری” بڕوای وایە کە مرۆڤ بەر لە ( ٧٠٠٠٠/ هەفتا هەزار ساڵ) لەمەوبەر زمانی پژاوە و هێدی هێدی فێری زمان بووە، رێک هەر وەک منداڵێکی پێڕەوگە، ، کەواتە لە دێر زەماندا بۆ هەزارەها ساڵ مەردمگەل هیچ ئایینێکی نەبووە و نەناسیوە و بە بێ کتێبی پیرۆز و ئاسمانی ژیاوە، بە بەڵگەی ئەوەی هەر سێ ئایینە ئاسمانییەکە تەمەنیان لە چوار هەزار و سەد و هەفتا و دوو زیاتر نەبووە، بە گوێرەی زانیارییە بڵاوکراوەکان کە دیارە خودی مێژوو بەروار و ژمارەی جیاوازمان دەداتێ کە لە پێنج هەزار ساڵ تێپەڕ ناکات، کەواتە خودی یەزدان و پەیامبەرەکان و هەر سێ کتێبە بەناو ئاسمانییەکان بوونێک و مەخلووقاتی زمانەوانین و بەس!.

هەڵبەتە ژمارەیەکی بێشوماریش هەن لە خەڵکی خۆمان کە ناشزانن ناوەرۆکی ئەو ئایینەی کە ئەوان پەیڕەوی لێدەکەن لە چی دەدەوێت، هەموو تێگەیشتنەکەی ئەوان لەسەر زاری ژمارەیەک لە پیاوانی مەزهەبزەدە و شێخ و مەلا و کەهەنوت و حاخام و قەشە و کاهین و ئاخوندەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، کە لەسەر مینبەرەکانەوە بە فەرمی و نافەرمی خۆیان بە وتەبێژ و پارێزەر و زمانحاڵی ‘خودا’ دەزانن بێ ئەوەی بتوانن بێنە پای دیالۆگ و لۆژیک و گفتوگۆیەکی زانستی و شارستانیانە.

+مەرگی دیالۆگ:
هەڵبەتە ئەمن بە درێژایی ژیانم وەڵامی تەکفیر و تەخوین و تەجریم و تەجریح و هەڕەشە و گوڕەشەی ئەو مەردمگەلەم نەداوەتەوە کە مەزهەبزەدە بن یان ئایدیۆلۆژیستی توندڕەو کە دەکرێت ناسیونالیستی بێ پەیام بن، یان خۆ بە چەپگەرا و ڕاستڕەو، چونکە هیچ جوانی و رێزێکی تێدا نابینم بۆ دیالۆگێکی کراوە، کە بە گشتی دیبەیت و دەمەتەقێی شارستانی بۆ هەزارەها بۆتە مەحاڵ کە دەتوانم ناوی بنێم ‘مەرگی دیالۆگ’ دەنێو ئەم دەڤەرەی خۆمان و زۆربەی وڵاتانی ‘خۆرهەڵاتی ناوەراست’؛ نە لەناو خانەوادە و ماڵ و نە لە مەکتەب و نە لە مزگەوت و نە لەنێو حیزبە چەپڕەو و راستڕەو و مەزهەبگەراکانیشدا دیبەیت و گفتوگۆی بەرهەمهێن دەگمەنە؛ دیالۆگێک بە مەرجی رێزگرتن لە جیاوازییەکان ئەستەم بووە، کە دیالۆگیش نەما؛ جەنگ و ناکۆکی نامرۆیانە و کینەبازی جێگەی دەگرێتەوە کە ئاکامەکەی ئەم کوشتارگا و قەسابخانەیە بەرپا دەبێت کە ‘رەشهەڵاتی ناوەراست-ی’ لە خوێن و ئارەقە و فرمێسک گەوزاندووە، لەو لاوە “دەریای سپی ناوەراست” بۆتە گۆڕستانی گەنجانی سەرهەڵگرتوو کە کۆچ و ڕەوێکی بێ وچان بەردەوامە کە من ناوی دەنێم “دەریای سووری ناوەراست” کە لە دێرزەمانەوە لە ئاسمان و سەرزەمینی ئەم جوگرافیایە خوێنبارانە و وشکی ناکاتەوە!

پێویستە ئەو راستییەش بدرکێنم کە پارادۆکس و موفارەقە و تەوسەکە لەوەدایە کە ئێمەی کوردگەل بە بێ خوێندنەوەی مێژووی سەرهەڵدانی ئیسلام و هۆکارەکانی؛ ئەم ئایینەمان وەکو خۆی وەرگرتووە کە کۆی ئەدەبیاتی دینی و میراتەکە زادەی مێژووە، بە ژمارە کەمن ئەوانەی کە بە چاوێکی رەخنەگرانە و عەقڵانییەوە شەن و کەویان بۆ کردبێت، بەلکو پشتاوپشت و نەوە دوای نەوە وەک میراتێکی پیرۆز پێشوازیان لێکردووە و بە ‘دۆگماتیزم’ کۆتایی هاتووە کە دەکا وشکە بڕواداری و سەهۆڵبەندانی عەقیدەیی بنبەست.
لێرەدا من نێونیگا و روانینی “ئیبن راوەندی: ٨٢٧-٩١١”ی زایینی بە نموونە دێنمەوە کە بیرمەندێکی رەخنەگر و سەرسەخت بووە، کە چەندەها جاریش لەسەر زمانی بیرمەند و نووسەرانی دیکەشدا دووبارە و دە بارە کراوەتەوە، کە دەفەرمووێت، ” ئەگەر ئەم ‘قورئان’ە بە زمانی کوردی بهاتبایەتە خوارەوە، مەحاڵ بوو یەک عەرەب-زمان ئامادە بووایە موسڵمان بێت و پێشوازی لێبکردایە!” دیارە هەمان رەتکردنەوە بۆ فارس و تورکەکانیش راستە کە خودی کتێبە پیرۆزی و ئاسمانییەکە فەرامۆش دەکرا> گەر بە زمانی کوردی بووایە!
کە دیارە لەودیو ئەم قسەیەوە دونیایەک راز و نیازی تێدایە کە پڕە لە تانە و تەشەر و لاقرتێ و کاڵفامی بۆ ئێمەی کورد، کە بە هەق دەبوو ئێمە خۆمان خاوەنی ئەو گومانەی ”ئیبن راوەندی” بووینایە یان هەمان پرسیارمان لە خۆمان بکردایە کە بیرمەندێکی ناودار بەلاش بە ئێمەی بەخشیوە، دیارە زانای شیعە مەزهەب: ‘دکتۆر ئەحمەد قوبانچی’ هەمان رازی’ئیبن رەواندی’ دەدرکێنێت و پێداگیری لەوە دەکات کە ئەم وەک عەرەبێک بۆی هەیە وەکو خۆی وەریبگرێت، بەڵام بۆ ئێمەی کوردی نیشانەی پرسیار و سەرسامی داناوە بۆ تێفکرتین!
لە ڕاستیدا قورئان خۆی دان دەنێت بە تێڕوانینەکەی “ابن الرواندی” وەك لە ئایەتی (١٩٨-١٩٩) سورەتی “الشعراء” هاتووە!

“زاڵبوونی ناعەقڵانی و پاشەکشێی تێفکرین”

• ئەمن بڕوام بە وتە دروستەکەی فەیلەسووفی ئەلمانی “کارل مارکس: ١٨١٨-١٨٨٣” هەیە کە ناوەرۆکەکەی شیدەکەمەوە کە دەڵێت: پێشمەرجی هەر هەموو رەخنەیەک سەبارەت بە هەر ئایدیا و بەهایەک و کایە و چالاکییەکی مرۆییانە بێت، ناچێتە خانەی رەخنەگرتنەوە، ئەگەر لە رەخنەکاری ئایینەوە دەست پێنەکات.”
  دیارە مەبەست لە رەخنەگرتن بە تەنها زەقکردنەوەی دیوە نێگەتیڤ و دزێوەکان و خراپییەکەی نییە کە دەکرێت بە زەقی دیار و ئاشکرا بووبن، یان پەنهان و حەشاردراو، بەڵکو رەخنەگرتن واتا هەڵسەنگاندن و شیکاری عەقلانی و دەرخستنی دیوە پۆزەتیڤ و درەوشاوە و جوانییەکانی و هەم ناجۆر و کرێت و خەسڵەتە کوشندەکانی هەر کایە و بەها و چالاکی و بونیادێکی فیکری و مەزهەبگەرایی بێت. کە دیارە لای منیش ئەم پێشمەرجەی “مارکس” زێدە پەسندە چونکە خودی ئایین وەک کایەی تێفکرین زادەی توێژنەوە و تەئویل و تەفسیرێکە کە بە تەنها “خودا” و “پێغەمبەرەکان” کایەیان تێدا نەکردووە، بەڵکو بۆ ماوەی هەزارەها ساڵ ژمارەیەکی بێ شومار لە پیاوان و نێرگەل و نیرەوز سەرگەرمی راڤە و توێژینەوە و شیکاری بوون و شەنوکەویان تێدا کردووە، کە هەندێکیان بەو نیاز و مەرامە کاریان تێداکردووە کە بە رۆحێکی داخراو و دۆگماتیک و نێرانە و ئایدیۆلۆژستانە روانین و خواستی خۆیان جێگیر کردووە، نەک تێڕامانێکی مرۆڤپەروەرانە، بەڵکو لە بەرژەوەندی خودی نێرینە شکاوەتەوە..نەک مێینە، کە خودی گومانی من لەوەدایە کە زۆرینەیان نێرینە بوون تا ئەندازەی خۆپەرستی و خۆویستیی و نارسیست-بوون و خودئەڤینی، هەرەوەها هەندێکجار لە سوودمەندی و بەرژوەندی خەلیفەکان و سوڵتانەکان و میرزادەکان و پادشاکاندا دایانشکاندۆتەوە، ئەم گومانە بۆ هەر سێ ئایینە ئاسمانییەکە ڕەوایە، بە روانینی من کرۆکی کارەساتێکی گەورەیە کە لەودیو ئەو هەموو پیاوانە کە سەرگەرمی تەئویل و تەفسیر و شیکاری بوون، زۆر کەم و بە دەگمەن ژنانێک دەبینین کە شان بە شانی پیاوەکان کایەیان دەنێو کتێبە ئاسمانییەکاندا کردبێت، گەر بەشدارییەکی کەم و کورتیشیان کردبێت، بایەخی پێنەدراوە و فەرامۆش کراون!
  لە هەمووی خراپتر ئەوەیە کە پیاوان و هەم ژنان خۆیان لەم هەقیقەتە تاڵە نەبان و خامۆش دەکەن و هەم لە دێر زەمانەوە کردوویانە، گوایە جێگەی گونجاو بۆ ژنان و کچان ناو ماڵەکانی خۆیانە و بەس، کە ئەوەش وایکرد ژنان لە داهێنان و تێفکرین و چالاکییە مرۆییەکان دوور بن، کە بە بۆچوونی من کۆی ئەدەبیاتی ئایینی و یاسا و رێسا و لێکدانەوەکانی لە بەرژەوەندی پیاوانی خۆپەرست و خۆسەپێن و زاڵدا بوون، بە بیانووی ئەوەی کە ژنان کاڵفام و کەم عەقڵ و هەم دوورە دین و ئیمانن، کە بووە مایەی ئەوەی خانمان نەتوانن لە ناو زانست و ماریفەت و فیکر و ئاییندا کایە بکەن و راڤە و شرۆڤەی تایبەت بە خۆیان هەبێت.
  بە درێژایی پتر لە چوار هەزار ساڵی رابردوودا. بە گشتی نێرینە ئاسوودە نەبووە باس لەم نایەکسانی و بێدادی و ئەو رەگەزپەرستی و جیاکارییە بکرێت لەسەر ئاستی چینایەتی و مەزهەبی و هەم جێندەریی، بە تایبەتیش لە “ڕەشهەڵاتی ناوەراست”، کە بۆ من ئەوەیان زادەی تڕۆکردن و دەرکردنی کۆی ژنان و مێینەیە لە مێژوودا کە بە تەنها پیاوان قۆرغیان کردووە و بە کەڵەگایی رەفتاری تێدا دەکەن، کە هاوکات دیسکۆرس و گوتاری نێرینەسالاری زاڵ دەکەن کە ئەوەیان ئەوپەڕی نامرۆیی و ناشارستانییە، جێگەی گومان و پرسیارە کە سەر لەبەری مێژوو میراتەکەی لەسەر نێرینە تاپۆ کراوە و هی پیاوەکانە.. نەک هی ژنان، بە تایبەتی لە ناوئاخنی کایەی ئایین و سیاسەت و سەرمایەگوزاریدا بە بێ هاوبەش و قاندڕ و رکابەر !

+میراتێکی پیرۆز یان عەمبارەپۆ؟
هەڵبەتە میراتێکی فیکری و فەلسەفی هەبووە کە لە لۆژیک و ئاوەزداری و عەقڵزەدەیی سەرشار بووە، بەڵام ئەوەی کە هەنووکە زاڵە و هەم دەچێتەوە سەر میراتی فیکری ‘ ئەبو حامید غەزالی: ١٠٥٨-١١١١’ و ‘ئیبن تەیمییە: ١٢٦٣-١٣٢٨’ و ‘ئیبن ئەلقەییم: ١٢٩٢-١٣٥٠’ ، بە واتا پێچەوانەکەی دەبینین کە کۆمەڵیک بزافی وەک ‘ئیخوانییەکان’ و ‘قاعیدە’ و ‘بۆکۆ حەرام’ و ‘داعش’ و ‘تاڵیبان’ و ‘سەییافەکانی فلیپین’ و ‘ئەنسار الاسلام’ و ‘جەیشی شەباب’ی خوڵقاند کە خاوەنی سەدەها سەرچاوەی کوشندە و ترسناکن کە تا هەنووکە پەرەی پێدەدرێت، بە بێ گومان و پرسیار؛ نموونەی سەرانی ترسناکترین رێبازی “وەهابیزم” و “ئیخوانیزم”ی بەرەی توندڕەو نەک میانڕەو، کە پەیڕەوکەرانی ئەو دوو زاتەی سەرەوەن کە بوون بە مایەی فەزایەکی تاریکستان ئاسا لە نێو دونیای عەرەبی و ئیسلامی و سەرانسەری جیهاندا، کە تا هەنووکەش بەردەوامە کە بە تەحریم و تەجریمکردنی عەقڵ و تێفکرینی بوێرانە کۆتایی هاتووە.

هەڵبەتە هەر ئایدیۆلۆژستێک خۆی پیرۆز کرد بە دۆگماتیزم و خوێنباران کۆتایی دێت کە لە ئەزموونی شۆرشی ئۆکتۆبەری “١٩١٧”دا و لە “سۆڤییەت/ یەکێتی شۆرەوی” دەریاچەی خوێنی بەرپاکرد، بە واتا چ بە ناوی ‘ناسیۆنالیزم’ بووبێت یان ‘نازیزم’ و ‘فاشیزم’ و کۆمۆنیزم و وەهابیزم: ئاکامەکانی مەرگەسات و بەدبەختی بووە بۆ مرۆڤایەتی. کەواتە ئایدیۆلۆژیا چ ئاسمانی بێت یان دونیایی بە خۆپیرۆزکردن جێگیر بووە کە بێجگە لە مەرگەسات و تراژیدیا هیچ بەرهەمێکی دیکەی نەبووە و نابێت، کە ئەوەیان شاڕەگی گومان و پرسیاری منە بە درێژایی نیو سەدەی تەمەنی خۆم، کەواتە ئێمە لە هەنووکەدا بە جەستە لە سەدەی بیست و دوو ـدا دەژین، بەڵام بە ‘عەقڵ’ و رۆح و تێڕوانین بۆ کۆی میراتی تیۆلۆژی و ئایینداری تاوەکو ئێستاکێ سەدەی سێزدەی زایینیمان تێپەڕنەکردووە و تیایدا دەژین، کەواتە ئێمە هەشت سەدە لە دواوەین، بە بێ گومان و پرسیار؛ نموونەی سەرانی ترسناکترین رێبازی “وەهابیزم” و “ئیخوانیزم”ی بەرەی توندڕەو و تەکفیری و قیتالی، نەک دیندارانی میانڕەو و بڕوادار بە ئاشتی و خۆشەویستی و فرە مەزهەب و فرە کولتووری تا ئەندازەی لێبوردەگی رەهایی، کە بە داخەوە لە کوردستان و ‘رۆژهەڵاتی ناوەراست’ دەبن بە کەمینە گەر وا بڕوات، لە ئاکامدا فەزایەکی تاریکستان ئاسا لە نێو دونیای عەرەبی و ئیسلامی و بەشێکێ بەربەرینی جوگرافیای جیهاندا بەرپا دەبێت!
پارادۆکس و موفارەقە و تەوس و تەڵزگەکە لەوەدایە کە ئەمن بە رەوای دەبینم ملیارێک و نیو موسڵمان هەن لەسەر زەمین، بەڵام لە نێو ئەو ملیارەهایە، ژمارەیەکی بەرچاو هەن لە خەڵکانی خۆمان و کورد-زبان کە بەرگەی ئەوە ناگرن هیچ پرسیار و گومانێکمان هەبێت، کە لە ناو ئەدەبیاتی هەر ئاینێکدا، بە ئیسلامیشەوە، پانتاییەکی بەربەرین هەیە بۆ گومان و پرسیار و رەخنەکاری، هاوکاتیش پێیان ئەستەمە کە رەخنەگری بڕێكی ئەم کولتوور و میراتەی باب و باپیران بین کە بڕێکی کەم یان زۆری ئەو میراتە هەم دەستکردی مەردمگەلێکی نێرینەن، نەک یەزدان، کە هەمدیس جێگەی هەڵوەستە و گومان و پرسیاری من و خەڵکانی دیکەن، بە واتا بڕێکی کەم و زۆری ئەو میراتە شایستەی هەڵوەشاندنەوە و مایەی سەر لە نوێ بونیاتنانەوەیە، کە تیایدا دین/ ئایین کە بۆتە بەشێکی تۆکمە و قەبە دەنێو ژیانی کۆمەڵایەتی و کۆبەندی کولتوورەکەمان کە بە ناهەق پیرۆزکراون تاوەکو ئەندازەی نەهێشتنی تێفکرین و تێرامان و تەڵاقدانی عەقڵ!

• ئەفسانەی هەقیقەتی رەها:
  روانین و لێکدانەوەی منیش زادەی ئاوەز و عەقڵ و تێفکرین و تێڕامانێکی منە بۆ دین و دونیای لای خۆمان کە بایی ئەوەندەش هۆش و گۆشم هەیە کە ‘هەقیقەت’ی رەها لای من نییە و هەرگیز بە تەنها بۆ خۆمی قۆرغ ناکەم، چونکە من بڕوام بە “یەقین” و “تەلقین” و “نەقل” و تاکڕەویانەی هەقیقەتپەرستی رەها نییە کە دەگاتە ‘دۆگما’ و وشکە باوەڕداری و ئیمانێکی کوێرانە، کە سەهۆڵبەندانی عەقیدەیی لێ دەخوڵقێت کە ئیمانێکی تاریکپەرستانە بە دوای خۆیدا دەهێنێت، کە بە ناوی پیرۆزکردنەوە تەکفیری “عەقڵ” دەکات و تیفکرین و رەخنەکاری بنەبڕ دەکەن!
  مەرجە ئەو بەهەشت-نشینانە بزانن کە خودی ‘خودا’ی ئیسلام ئامادە بووە کە سەرگەرمی گفتوگۆ و دیالۆگ بێت، روو بە روو بەرامبەر بە “ئیبلیس”ی یاخی کە ملکەچی خودا نەبووە بۆ کڕنۆشبردن و سوژدەبردن بۆ “ئادەم”، چونکە بە بڕوای ‘ئیبلیس’ سوژدەبردن و کڕنۆش تەنها بۆ ‘خودا’ی تاک و تەنیا رەوایە و بەس، بەڵام لە روانگەی ‘ئیبلیس’ەوە کڕنۆش بردن بۆ ‘ئادەم’ شیرک بووە، واتا دروستکردنی هاوبەشێک لەتەک یەزدان، بەڵام لە قۆناغی یەکەمدا سزاکەی سەر ‘ئیبلیس’ دۆزەخ و کوشتن نەبووە بە فەرمانی خواهانە، بەڵکو سزاکەی بۆ ئەو کاتەیە کە ‘قیامەت’ رادەبێت، بەڵکو هاوکاتیش خودا دەکەوێتە گفتوگۆ و دیالۆگێکی درێژخایەن، بگرە وەک خەڵقەندە و دوژمن و قاندڕی خۆی دەمی ‘ئیبلیس’ داناخات، بەڵکو بە رێزەوە ‘ئیبلیس’ دەدوێنێت و گوێی بۆ رادەدێرێت کە رێک وەک ئەوەی کە هاوکووف و هاوشانی خۆی بێت. بەهەرحاڵ سزاکەی “ئیبلیس” کە قسەی ‘باری تەبارەک وەتەعالا’ی شکاندووە، بە تەنها ئەوەیە کە لە ‘دیوانی ئیلاهی’ بێبەری دەکرێت و نازناوی ‘عەزازیل’ی لێدەسەندرێتەوە. بگرە یەزدان ‘ئیبلیس”ی سەربەست و رەها کردووە لەوەی کە لە فریودان و لە خشتەبردنی مەردمگەل تا هەنووکەشی لەگەڵدا بێت بەردەوامە.

هاوکات خودی ‘خودا’ گەڵیک بە میهر و رێز و شکۆمەندییەوە مامەڵە لەتەک ‘ئیبلیس’دا دەکات، کە من لەم سەردەمە تازەیەدا پێچەوانەکەی دەبینم کە بە سەدەها لە جەنگاوەرانی ئاسمان یان بەندەکانی ‘خودا’م بینیوە کە لە سۆنگەی گوناهی زۆر سادەی خەڵکێکی بێچارە؛ بە ناوی ‘خودا’وە قورسترین سزای ئەو کەسانەیان داوە کە دەبوو چاوەڕوانی قیامەت بوونایە کە بزانن خودی ‘خودا’ لە نێو دادگا باڵاکەی خۆیدا دەیانبەخشێت یان سزایان دەدات؟ بە بەڵگەی ئەوەی گوایە ئێمە لەم دونیایەدا لە تاقیکردنەوەیەکی بەردوامداین بە درێژایی تەمەن و زەمان!
دیسانەوە بە هەمان پێوودانگ گەر ئاوڕ لە ‘نەخێر’ و هەڵگەڕانەوەی ‘ئادەم’ و ‘حەوا’ بدەینەوە بەرامبەر بە ‘خودا’ کە رێنمایی کردوون کە لە “درەختی نەمری” یان “درەختی ژیان” یان هی ‘ماریفەت و زانین’ و هەم ناسراو بە ‘درەختە حەرامکراوەکە’ نزیک نەبنەوە و نەیخۆن، بەڵام خواردیان و سزاکەیان بەرگ داماڵێن و وەدەرنانیان بوو لە بەهەشت و فڕێدانیان بۆ سەر زەوی و بەس، نەک کوشتن و لە دۆزخ توندکردن!
ئەگەر خودا دەنێو هەر سێ ئایینە ئیبراهیم-ییەکەدا، بە تەنها خودای بڕوادارەکان بێت، ئاخۆ خودای بێ دین و غەیرە دینەکان لە کوێ بێت؟ یاخود ئایا بەر لە پەیدابوونی هەر سێ ئایینە ‘ئیبراهیم’ییەکەدا بە ملیۆنەها لە مەردمگەل مردن و نەمان، بێ ئەوەی “خودا” و پێغەمبەرەکان و ‘تەورات’ و ‘ئینجیل’ و ‘قورئان’ بناسن: ئاخۆ ئەوانە دەچن بۆ دۆزەخ یان بەهەشت؟ یان بێبەش دەبن لە هەردووکیان؟ یان وەک گیاندارەکانی ناو سروشت کە جۆرەهان و دەمرن بەبێ بینینی ‘قیامەت’ و دادگای باڵای ئاسمان؟ کە بۆ من مایەی پرسیار و گومانێکی کوشندە و سەرەخۆرەیە کە هەتا گەر سەری خۆیشم بێت. هەر بە راست تۆ بڵێیت من ئەوەندە ترسناک و ئاوقات و بەرباد بم کە بتوانم ئایینی ئیسلام هەڵبوەشێنمەوە کە پتر لە چواردە سەدەیە ڕەگوریشە دادەکوتێت؟

“پێداگۆکی ستەمدیدە
و
جێگۆڕکێی چەوسێنەر و قوربانی”

• منێک کە بۆ دەیەها ساڵ کادرێکی پەرەوەردە بووم و و بڕوام وایە کە وانەی یەکەم و ئەرکی پەروەردەکاری رەسەن و تازەگەر ئەوەیە کە لە ”قۆناغی خوێندنی ناوەندی”ییەوە دەست پێبکەین بەوەی کە کچان و کوڕانی نەوجەوانی خۆمان وەک نەوەیەکی نوێ و ڕاچەنیو فێری ئەوە بکەین کە ئێمەی کوردگەل بۆ هەزارەها ساڵە داگیرکراوین لە لایەن چەندەها نەتەوەی جیاوازەوە، بگرە لەسەر ئاستی دونیادا بە خاک و خەڵکەوە بووین بە موستەعمەرە و کۆلۆنیالێکی نێونەتەوەیی و جیهانگیری و گلۆبال، چ بە ناوی ‘خودا’وە بووبێت یان گەمەی چەپەڵی سیاسەتی نێودەوڵەتی کە لە پەیمانی “لۆزان”ەوە بە خەڵک و خاکەوە لە خاچ درواین و چوارمێخەمان کێشراوە، یانژی ستەمدیدە و بندەستی چوار وڵاتی بە ناو موسلمان و خوداناس بەسەرماندا زاڵن، کە سنوورمان لەگەڵ هەر هەموویاندا سنووری خوێناوی بووە، کەچی قسەکردن بە زمانی دایک بۆ ئێمە بە رەوا نابینن، پێچەوانەی ئەم ئایەتە رەفتار دەکەن کە دەژنەوێت، “يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ: سورەتی الحجرات/ ئایەتی: ١٣”.
  کەواتە ئەوان دژی ‘خودا’ی خۆیان دەوەستنەوە کە لەبری ئەوەی سەرگەرمی یەکتری ناسین بین بەو مانایەی کە لە ئاشتیەوانیدا بژین و پێکەوە هەڵبکەین، کەچی بە درێژایی مێژوو دەستیان لە کوشتن و قڕکردنی ئێمە هەڵنەگرتووە و هەم ئاگر و ئاسن و کیمیاییمان بەسەردا دەبارێنن و بەردەوامیشن، کەواتە مادامەکێ بە ملیۆنەها لە خەڵکانی ئەم چوار وڵاتە بارباریستە بە نیازی چوونە ‘بەهەشتن’، دیسانەوە من دۆزەخێک هەڵدەبژێرم بۆ خۆم کە لە چاو ئەو چوار دۆزەخەی ‘عێراق’ و ‘تورکیا’ و ‘ئێران’ و ‘سوریا’ ئەهوەنتر و خەفەترە، چوار وڵاتی فاشیست، ئەمن پێم رەواترە دۆزەخەکەی ئاسمان هەڵبژێرم کە دڵنیام ئاگرەکەی بێ سوێتر بێت لە جەهەننەمی ئەم چوار هاوسێ شۆڤێنیست و بارباریستە!
  ئێمە لە ناوەکانی خۆمانەوە تاوەکو ناوەرۆک و سەر پەڕەی رۆح و مۆخمان داگیر کراوین، پرۆسەی داگیرکاری و ئاکام و دەرئەنجامە زۆر خراپ و کوشندەکانی وانەی یەکەمی پەرەوەردەناس و فەیلەسووفی بەرازیلی “پاولۆ فرێری: ١٩٢١-١٩٩٧”ییە کە فێری کردووم بە عەقلێکی پاک و رەخنەگرانەوە لە مێژووی داگیرکاری ئەوانیدیکە بەسەر خۆماندا ورد ببمەوە و لێی بکۆڵمەوە بۆ سەر لە نوێ خۆبونیاتنان و رابوون و خۆ رزگارکردن لە دۆخی کۆیلەبوونێکی مێژوویی، هەستانەوە و خۆتەکاندن لەم گۆڕستانەی کە دوژمنەکان بۆ ئێمەیان دروست کردووە. لە رێگەی کتێبە دانسقەکەی “پاولۆ فرێریری” بە ناوی “پێداگۆگی ستەمدیدە” پتر ئاشنا بووم بە مێژووی ستەم و چەوساندنەوەی نەبڕاوە و درێژخایەن، کە تیایدا بە قووڵی ئاماژە بەوە دەدات کە ستەمدیدە و ستەمکار بۆ هەمیشە جێگۆڕکێ دەکەن، چونکە رۆحی داگیرکاری لە لای هەردووکیان پتەوە و بنەبڕ نەکراوە تا هەنووکە، بە تایبەتی لە “ڕۆژهەڵاتی ناوەراست” ئەم جێگۆڕکێیەی نێوان قوربانی و جەللاد، سەردار و کۆیلە، سەردەستە و بندەست، بەردەوامە و وا زووش کۆتایی نەهاتووە و نایەت!

• پارسەنگی نێوان زیان و قازانج:
  کۆی مێژووی سەرەتای سەرهەڵدانی ئیسلام کە عەرەبی بیابان-نشینن پێوەی دەنازن، کە بوون بە خاوەنی میراتێک کە لە بەرژوەندی شۆڤێنیزمی مەزهەبی و هەم فاشیزمی میلیتاری و عەسکەرتاری و پان-عەرەبیزم بە ئاکام گەیشتووە، کە هەزار و چوار سەد ساڵ پترە بەو رۆحە جەنگاوەری و خوێنخۆری و ئەتکەر و بارباریستە کوردگەل و نەتەوەکانی دیکە دەچەوسێننەوە، ئەوەی بۆ من سەیر و سەمەرەیە و هەم هێدمەگرتیم دەکات ئەوەیە کە ماقووڵ نییە داگیرکەر و چەوسێنەری خۆمان بە ناوی ئاسمانەوە لێمانبخوڕن و ملکەچمان بکەن، کەچی پرسیار و گومانێکمان نەبێت بۆ ماوەی چواردە سەدە؟ لەوەش کوشندەتر وەک بەرخ و کاوڕ چەقۆی جەللاد و قەسابەکەی خۆمان بلێسینەوە بەر لە سەر بڕینمان، کەچی بانگەشەی ئەوە بکەین کە ئێمە لە ئاگرپەرستی رزگار کراوین و ئازاد بووین!
  کەواتە پێشمەرجی پەروەردە و فێرکردن هەر لە وانەی یەکەمەوە تا دوا وانە پێویستییەکی هەمیشەییە کە مەرجە بە درێژایی ژیانمان کۆشش بۆ ئەوە بکەین کە خوێندنەوە و هەڵكۆڵین و پشکنین سەبارەت بەوە بێت کە ئێمە لە ساڵی “٦٤٤-زایینی”ی و لەسەردەمی خەلیفەی دووەم ‘عومەری کوڕی خەتاب’ و بە سەرکردایەتی ‘خالیدی کوڕی وەلید’ داگیر کراوین لەسەر ئاستی رۆحی و رەوانی و فیزیکی کە بە داگیرکردنی ‘مێشک’ و مێژوومان قفڵ و جێگیر بووە؟ کە من بڕوام وابوو کە دەکرێت بە دزییەوە بێت یان بە ئاشکرا، مەرج بوو کوردگەل لە نێو هەموو دونیادا سەدەها سەنتەر و ناوەندی فەرهەنگی و فیکری و ستراتیژی هەبووایە بۆ ئەوەی لێکۆڵینەوە و شیکاری و راڤەی ئەوە بکەن کە ئاخۆ ئێمە لە داگیرکردنی “عەرەب” و “فارس” و ” تورک” و زاڵبوونی هەژموونی هەمە لایەنەی ئەوان بەسەر ئێمەدا؛ ئایا چیمان بردۆتەوە و قازانجی ئەو داگیرکارییەی هەرێمی و جیهانگیرییە چی بوون لەسەر ئاستی مێژوویی و رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و کۆبەندی کەلەپور و کولتووری ئێمە؟ خۆ ئەگەر دەرچوو قازانجێکی زۆر و زەوەندمان کردووە، ئەوسا ناکرێت بسرەوین و مەرجە کە لەوەش بکۆڵینەوە ئاخۆ لە دەرئەنجامی ئەو داگیرکردنە سەرومڕە و کۆگیرییەی عەرەب و عەجەم و تورکە تۆڕانییەکان چیمان لە کیس چووە؟ ئاخۆ ئێمەی کوردگەل چیمان دۆڕاندووە و چ زیانێکی قەبە و کوشندەمان لێکەوتووە لەسەر ئاستی ئینسانی و نەتەوایەتی لە دێر زەمانەوە تاوەکو ئێستاکێ؟ لە ئاکامدا بەراوردی نێوان بردنەوە و دۆڕانەکان بکەین، قازانج و زیانەکان لەسەر هەر هەموو ئاست و رەهەندەکان، بۆ زانینی بەرز و نزمی پارسەنگی زیانەکان لە بەرامبەر قازانجەکان، ئەوسا ئیدی دەکرێت خۆخوێندنەوەکی رەخنەگرانە و راشناڵ و سەرتاپاگیر بکەین و بیر لە چەشنە رابوون و خۆبونیادنانێک بکەینەوە سەر لە نوێ، سەر و مڕ بۆ خۆمان و نەوەی داهاتوو، ئەوەی مایەی غەمناگییە کە بە هەزارەها لە خەڵکی هەر چوار پارچەی کوردستان کەوتوونەتە نێو ‘رۆژئاوا’ و بگرە لە نێو هەر حەوت کێشوەرەکان بوونمان هەیە، کەچی لەسەر ئاستی رامیاری/سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و فیکری و فەرهەنگی “لۆبی”ییەکی راستەقینەمان نییە لەسەر خوان و سفرەی تەبایی و تفاقی و هاوتوخمی و هاوخوێنی یەکدی بگرینەوە.. ئەفسووس!

• نیشتمان لە نێوان خانەخوێ و کرێچی:
  مەرجە بپرسین: بۆچی و لەسەر چی و چۆن بووین بە کۆیلە و کرێچی و کرێگرتەی سەر خاکی خۆمان؟ بۆچی دوژمنانی داگیرکەر بوون بە خانەخوێ و سەرداری ئێمە؟ بە چ زمانێک و ئامرازێک و بیانوویەک و ئامانجێک وایانکرد داگیرکەرانی خۆمان بپەرستین و هیچ گومان و پرسیارێکمان نەبێت، گەرچی خەڵکێکی زۆر دەنێو کوردگەل هەن کە روویان لە ئاسمانە و دەستەونەزەر نزا دەکەن و دەپاڕێنەوە و دەگرین کە تاوەکو ئاسمان بەزەیی هەبێت و دەریچەێکمان لێبکاتەوە، کە لەسەر زەمین دۆزەخی هەمیشەیی بۆ ئێمە هەڵایساوە و خۆمان و خاکەکەمان بووینەتە سووتماک و قەرەبرووت؟ بە راست ئێمەی کوردگەل رۆڵمان هەبووە لە میانەی پرۆسەی بە کۆیلەبوونی خۆمان؟ ‘هەر بۆ نموونە: تاکە عاریفی گەورەی کورد، شێخی ئیشراق سەهرەوەردی: ١١٥٥-١١٩١’ کە خەریک بووە ناوبانگی جیهانی ئیسلامی بتەنێتەوە، کە تەمەنی تەنها سی و شەش بەهار بووە، کەچی لەولاوە “سەلاحەدینی ئەیوبی” بە فیت و گوشار و گەلەکۆمەکی ‘یەکێتی مەلاکانی’ ئەو رۆژگارە دوور و دێرینە کە ‘سەهرەوەردی’یان بە وێڵ و لە رێلادەر گوناهبار ناساندووە، ئیدی فەرمان دەکات بە “زاهیر شا”ی کوڕی کە لە لە ساڵی ‘١١٩١’ لە شاری ‘حەلەب’ بیکوژێت، گەرچی ‘زاهیرشا’ زۆر بە نیگەرانی و نابەدڵ ئەم فەرمانە جێبەجێ دەکات، چونکە دەزانێت نەخشە و پلانی کۆمەڵێک ئاییندار و ئاخوند و مەلای ناحاڵی و بەغیل و کینەباز تەڵەیان بۆ داناوەتەوە، ئیدی لە قەڵای ‘حەلەب’ دەخرێتە ناو زیندانەوە، رێگەی دەدەن کە جۆری مەرگی خۆی هەڵبژێرێت، کە شکۆمەندانە خۆی مەرگێکی دوور لە زەبروزەنگ هەڵدەبژێرێت کە ئەویش بێبەشیکردنی بوو لە نان و ئاو تا گیان سپاردن!
  سەرەرای ئەوەش.. لە مانگی گەلاوێژی ساڵی (١٩٢٣)دا و لە سەروبەندی هاوپەیمانی “لۆزان”دا وڵاتانی سوپەر پاوەر و زلهێزەکانی دونیا، دوای جەنگی جیهانگیری دووەم، بە کۆدەنگ ئێمەیان بە خاک و خەڵکەوە لە خاچدا، بە پلان و ئەندازەسازی و نەخشە و پیلانی زلهێزەکان توانیان ژیانی ئێمە لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و مەزهەبزەدەیی و فەرهەنگییەوە بە کلکی چوار وڵاتی فاشیست و داگیرکەر ببەستنەوە، بەوە کۆتایی هات کە سمیان پێوەنا کە ئێمە ببین بە سواڵکەر و دەرۆزەکەرانی سەرزەمین بۆ تۆزێک خڵتە و پڵتەی سەربەستی کە تا هەنووکە لێی بەهرەمەند نەبووین؟ یان هەتیوەکانی ژێر دەواری دڕاو و هەلاهەلای رژێمە بارباریست و وەحشیەتگەری وڵاتانی دراوسێ کە هەر هەموویان خۆیان بە جەنگاوەرانی ئاسمان و خودا و ئایینەکەی دەزانن.. کە وا نییە؟

“کارل مارکس” بڕوای وایە کە “ستەمی رۆژهەڵاتیی” ستەمێکە کە وێنەی نییە لە توندوتیژی و وەحشییەتگەری لەسەر ئاستی رامیاری و کۆمەڵایەتی کە تا هەنووکەش ئەو روانینەی ‘مارکس’ بەردەوام و بەرجەستەیە. کە ئەمن لە رۆحی داگیرکاری و دڕندانەی ئەو چوار وڵاتەدا دەیبینمەوە کە بە ئاگر و ئاسن ئێمە لێدەخوڕن: تورکیا، ئێران، عێراق و سوریا کە بەوەوە دەنازن کە خۆیان بە دەوڵەتی تیۆلۆژی و ئایینپەروەر و موسڵمان لە قەڵەم دەدەن کە خراپترین چوار ولاتانی دونیان لەسەر هەموو ئاستەکاندا کە داتا و ئاماری ساڵانە دەیسەلمێنن کە شتێک نییە دەنێو ئەم چوار وڵاتە کە ناوی مافی مرۆڤ بێت، نەک دەرهەق بە ئێمەی کوردگەل، بگرە بۆ ناوخۆی وڵاتەکانیش کە تیایدا جۆرەها شێوازی ستەم و نایەکسانی و چەوسانەوە تیایدا کردە و ئاکتێکی رۆژانەیە، هەڵبەتە لە پاڵ ئەو چوار وڵاتەی سەرەوە؛ مەرجە ئاماژە بە حوکمڕانی دکتاتۆریانەی ئەفغانستان و پاکستان و سودان و سعودییەی عەرەبی و بەنگلادێش بدەین کە دۆزەخێکیان بۆ خەڵکانی خۆیان ئاگر داوە!

” لە خاچدانی کوردگەل بە خەڵک و خاکەوە”

• هاوکات ئەوەشمان لە یاد نەچێت کە لەسەر دەستی “جۆزێف ستالین ـ ی دکتاتۆر: ١٨٧٨-١٩٥٣” کە بەڵێن بوو لە دوای شۆرشی ‘ئۆکتۆبەر’ قەوارەیەکیش بە ناوی “کوردستانی سوور” بۆ کوردگەل دابمەزرێنن، لە بری ئەم بەڵێنە خەونئامێزە بۆ کوردانی نیشتەجێ لە ژێر ئیمپراتۆرییەتی “روسیا”یی کە گوایە “یەکێتی شۆرەویی/ سۆڤییەتی” بڕوای بە ئازادی کەمینەیی نەتەوەکان هەیە، کەچی بە ‘کونفەیەکون’ “ستالین”ی ستەمکار کوردەکانی بەسەر نۆ لەتە کۆماری دیکە دابەش کرد کە یەکەمین جێلەقکردن و “ئەنفال”ی ئەو رۆژگارە بووە، لە کاتێکدا “شیوعییەکان”ی لای خۆمان، بەو کەسانەشەوە کە بۆ خوێندن یان گەشتیاری و بازرگانی دەچوونە ئەوێندەرێ، زۆرینەیان بێ هەرڵاوێردکردن، وەک ئەوە وابوو کە لە سەفەری “فیردەوس” و جەنناتی نەعیم گەڕابێتنەوە.. جەخار و ئەفسووس و هەزار مخابن!

ئەم گومان و دڵەراوکێ و پرسیارانەی سەرەوە بۆ هەر خانەوادە و ماڵبات و تیرە و هۆز و خێڵ و مەزهەبدار و نەتەوەیەک پێویستە و پێشمەرجی زیندووییەتی هەر خەڵک و نەتەوەیەکە کە ئێمەی کوردگەل، لەسەر ئاستی کوردستانی گەورە، لە بواری پەروەردەدا تا هەنووکە ئەو پرسیارەمان لە خۆمان نەکردووە، گەرچی بێ قەوارەیی و دابەشکردن و لکاندنی ئێمە بە چوار وڵاتی زاڵ و خۆسەپێن و فاشیست-رەفتار فاکتەرێکی راستەقینە و کوشندە بووە، ئاخۆ ئێمە ئەو پرسیارەمان لە خۆمان کردووە و دەیزانین؟ بەڵام وەک نەخشە و پلانێکی ستراتیژیک و دوور مەودا کارمان بۆ نەکردووە لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی، بە تایبەتی لە کوردستان-ی باشووردا کە گوایە ئازادین، کە دیارە کە خاوەنی قەوارەی خۆمان نەبین و هاوکاتیش دەوڵەتداری چوار وڵاتی فشۆڵ و سێنترالیست و ستەمکار جڵەومان بکەن، ئەستەمە لە هەنووکەدا و تا دەورانێکی درێژخایەن بتوانین لەم دۆخە تراژیک و دراماتیکە دەربچین!
ئایا بۆچی نەتەوەیەکی چل ملیۆنی بە درێژایی مێژووی رۆحی بەرگری و خوێنباران و بەرخۆدان و ململانێکار نەگەیشتووین بە ‘داری ئازادی؟’ سەرباری بەردەوامبوونی چەوساندنەوەی ئێمە و شكستی دراماتیک و تراژیکی شۆڕشەکانمان و هەڵواسین و کوشتن و زیندانیکردنی رابەرەکانمان، بێجگە لە تاراوگەنشینی هەزارەهای بەرزەدەماغ و شۆڕشگێڕ، کەچی تاوەکو ئێستاکێ پلان و نەخشەیەکی سیاسی و ستراتیژی و لۆبییەکی یەکگرتوومان نییە لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵاییەتی و فەرهەنگیی، کە هیچ نەبێت وانەیەک و پەندێک لە تێكۆشانی خەڵکانی ‘جوولەکە’ وەربگرین کە وەک ئێمە خاوەنی مێژوویەکی خوێناوی بوون، بەڵام توانیان وەک “قەقنەس” لە ناو خۆڵەمێشی خۆیاندا زیندوو ببنەوە.
بۆ ئێمەی پەراوێزخراو و دەرکراو لە مێژوودا کە لە کۆتایی ساڵی (٢٠٢٣)دا دەکەوینەوە ناو بازنە و سەر یادی پەیماننامەی “لۆزان”ی شووم و بەدیوم کە لە بەرواری (٢٤/٧/١٩٢٣)دا بووین بە قوربانی و وەک بەرخەکەی “ئیبراهیم” پێغەمبەر سەر بڕاین و خوراین. گوایە دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی دوای ‘یەکەمین جەنگی جیهانگیریی’ بە چاکیان زانیوە، بێجگە لە کوردگەل، زۆرینەی نەتەوەکانی دیکەی “ڕەشهەڵاتی ناوەراست” شایستەی قەوارەیەکی سیاسی خۆیان بن، بێجگە لە ئێمە کە وەک (یەسوعی مەسیح) بە خەڵک و خاکەوە لە خاچ دراین و چارەنووسی ئێمە بە فەرامۆشییەکی کوشندە و خوێناوی سپێردرا کە تا هەنووکەش بەردەوامە!

• لەژێر سێبەری شمشێردا:
  “رەجەب تەیب ئێردۆغان”یش کە خۆی بە جەنگاوەری ئاسمان و ئیسلام و خوداناس دەزانێت، هەم خەونی ئەوەی هەیە کە ببێت بە سەردار و رابەری “ئیخوانییەکان”ی نێو جیهانی ئیسلامیی، هاوکاتیش مرخی لەوە خۆشکردووە کە دیسانەوە لە رێگەی “فتوحات و غەزەوات”ەوە کە چلۆن بەشێکی لە کوردستانی “رۆژئاوا” و “باشوور”ی داگیر کردووە، گوایە وەک خۆی رایگەیاندووە و سەرانی ژمارەیەک لە حیزبە ئیسلامییەکان و چەندین کارەکتەری دەستەڵاتدار و سیاسەتباز کە خۆیان بە باوک و دایکی کوردایەتی و نەتەوەگەری دەزانن، کە بڕیاربەدەستی لای خۆمانن، هاوسۆزی لەتەک ئەم فاشیست بارباریستە دەنوێننن، گوایە بە موبارەکەی ‘خودا’ و دونیا، لە خەونی ئەوەدایە کە ‘ئیمپراتۆرییەتی عوسمانلی’ دێرین و لە دەستچوو لەسەر دەستی ئەم زیندوو بکرێتەوە و خودی خۆیشی ببێت بە ئیمپراتۆری ‘عوسمانلی تازە و نوو’، هەموومان ئەو رۆژگارەمان لە یادە کە بە بەرچاوی هەموو دونیای دوون و خەوتووەوە، دەنێو هەر حەوت کێشوەرەکاندا، هاواری کرد ئێمە بەرەو “عەفرین” دەچین، هەر وەک چلۆن باوک و باپیرانمان دەچوون بۆ “فتوحات و غەزەوات”، بە واتا وانەی یەکەمی ئەوان داگیرکردنی خەڵک و خاکی دیکە بوون کە کوردگەل تیایدا زۆرینە بوون، لە دێر زەمانەوە تا هەنووکە، هەر هەمان کات و سات ‘موفتی’ دەوڵەتی تورکیا فەرمان دەردەکات کە لە شەوی داگیرکارییەکانی ‘عەفرین’ و شارۆچکە و گوندەکانی دیکەدا، مەرجی ئیمان و خوداناسییە کە هەر هەموو مەلاکانی مزگەوتەکان و هەر خوێندەوارێک ‘سورەتی فەتح’ بخوێنن و سەرگەرمی سەڵەوات و سوبحانەڵلا بن.
  کەچی هاوزەمان “الشیخ یوسف القرضاوی ” زانای ناوداری ئیخوانییەکان و سەرۆکی یەکێتی جیهانی زانایانی ئیسلام لە ساڵی “٢٠١٦”دا و لە کۆنگرەی یەکێتییە خامۆش و سەرکزەکەی گوتی، ” ئەوە ‘ئێردۆغان’ە کە خەمی میللەتی ئیسلامی لە ئەستۆ گرتووە و “اللە” و پێغەمبەر و جبرائیل و ئیماندارانی چاكەخواز و فریشتەکان پشتیوانی لە ‘ئێردۆغان’ دەکەن و ئاماژەی بە ئایەتی چوارەمی سوورەتی “التحریم” کرد کە دەڵێت:
  {فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ.} ئەوەیان لە کاتێكدا بوو کە کوڕان و کچانی شەڕڤانگەلی “رۆژئاوای کوردستان” شەڕی داعشیان دەکرد و بەرگریان لە خاکی ڕزگارکراوی کوردستان دەکرد. بەڵام ئەوەیان چ مۆڕاڵ و ویژدانێکە کە چوار وڵاتی موسلمان بە موبارەک-بایی خۆیان و موبارەکەکردنی زلهێزەکانی دونیاوە بۆ هەتاهەتایە لە خاچمان بدەن، لەولاوەش ‘خودا’ و ئاسمان و فریشتەکانی خامۆش و بێباکانە سەیری کاولکاری و خوێنباران و مەرگی هەزارەها دەکەن و نقە ناکەن ؟

بیرمەندی ئانگلۆ-ئایرش”جۆناثان سویفت:١٦٦٧-١٧٤٥” دەڵێت: “ئێمـە بڕی ئەوەندە زۆر و زەوەند ئایینمان هەیە کە بۆ هەمیشە کینەباز بین و رقمان لە یەکتری ببێتەوە، بەڵام هەرگیز بایی ئەوەندە دین و ئایینمان نەبووە کە یەکتریمان خۆشبوێت!”
ئەو روانینەی ‘جۆناثان سویفت’ مێژوویەکی دێرینی هەبووە لە “رۆژئاوا”دا بۆ ماوەی چەندەها سەدە، کە هەنووکە دەنێو ‘ڕۆژهەڵاتی ناوەراست’ و دونیای ئێمەدا تا ئێستاش لە برەودایە و خوێنبارانەکەش زەریای خوێنی بەرپاکردووە و هەر هەموومان مەلەی تێدا دەکەین!
“ئێردۆغان”ێک کە بە هەزارەها لە موسڵمانانی رۆژهەڵاتی ناوەراست، بە کوردیشەوە، هەن کە ئەم چنگ خوێناوییە بە نموونەی باڵای خۆیان دەزانن، بێ ئەوەی تەماشا بکەن کە ئێمە خاوەن چ دیرۆکێک و چارەنووسێکین کە تا هەنووکەش بەسەر خاچەوەین و خوێنمان لێدەچۆڕێت، گوایە چاوەڕوانی دونیای دوون و بێ مۆڕالین کە لەو خاچەوە دامانبگرنە خوارێ کە داروبارەکەی لە تەختە و درەختەکانی خۆمان ئەو خاچەیان بۆ ئێمە دروستکردووە!

• هەڵوەشاندنەوەی دادگای باڵا:
  پرسیاری کوشندەی من ئەوەیە کە ئەگەر “خودا” دادگاییەکی باڵای خۆی هەیە لە ئاسمانێ کە لە قیامەتێ و سەروەختی ‘حەشر و نەشر’ دادگایی هەموومان دەکات، مەڕ بە پێی خۆی و بزن بە پێی خۆی بە قەنارەوە هەڵدەواسرێت، دەی.. کەواتە ئەم سەدەها دادگا و داواکاری گشتییە چین و کێن کە بە هەزارەهایە و بە ناوی ‘خودا’و ئاسمانەوە لەسەر زەمین دایانمەزراندووە؟ ئەو هەزارەها و ملیۆنەهایە چلۆن وەکالەتی عام و خاسیان لە ‘خودا’ وەرگرتووە؟ کەنگی و لە کێندەرێ و بە چ هەق و مافێک؟ ئەوەی ئەوان دەیکەن رێک هەڵوەشاندنەوەی دادگای باڵای “یەزدان”ی خۆیانە لە ئاسمان و لەسەرزەمین!
  لە باری دەروونگەرایی و سایکۆلۆژییەوە ئەمن وای دەبینم کە ئەوانەی بە درێژایی مێژوو، بە ناوی خوداوە، خاک و خەڵکەکان پێکەوە تاڵان دەکەن و هەم دەکوژن و ئەتکی کچان و ژنان دەکەن، تەڕ و وشک بەیەکەوە دەسووتێنن، هۆشیار بن یان بێئاگا و غافڵگیر، خۆیان لێ بووەتە ‘خودا’ یان خەلیفە و سێبەری خودا، بە ئەندازەیەک کە واهیمەیەکیان هەیە کە مادامەکێ تەنها “خودا” خۆی دەتوانێت ژیان و زیندوێتی بە ئێمە ببەخشێت، هەمدیس هەر خودا خۆی دەتوانێت بمانباتەوە و بمانمرێنێت، کە دیارە بە بڕوای ئەوانی خوداناس بێجگە لە زاتی ئیلاهی کەسێکی دیکە نییە و ناتوانێت ژیان ببەخشێت و مەرگ بسەپێنێت، بەڵام گەر وابێت.. کە گوایە مرۆڤی رەسەن و دیندار و بڕوادار خەلیفەی خودایە لەسەر زەمین کە بە ئایەت سەلمێندراوە، کەواتە جەنگاوەرانی ‘قاعیدە’ و ‘بۆکۆ حەرام’ و ‘تاڵیبان’ و ‘سەییافەکانی فلیپین’ و ‘ داعش’ و سەدەها گروپی دیکەی جیهادیست و تەکفیری و قیتالی دەخوازن لەسەر ئەم ئەستێرەیە رۆڵی “خودا” ببینن، کوشتن و بڕین بۆ ئەوانی دەردەدار و سایکۆپات تیماری برینەکانی خۆیانە کە زۆریان هەستی نوقسانی و کەمبوودی و گرگنی وایکردووە ئەو وەهمەیان هەبێت کە بە هەق خۆیان عابد و بنیادەمگەلێکی ئاسایی نین، بەڵکو خۆیان لێ بۆتە سێبەر و داربەدەستی ‘خودا’، کە مادامەکێ پیشەسازی مەرگ و کارگە و ئاشی ئەوان بە خوێن دەگەڕێت بۆ ئەوانی جەنگاوەری ئاسمان، ئەمەیان رێک قەرەبووکردنەوەی هەر هەموو ئەو شکست و نشوستی و ستەم و چەوساندنەوە و تێکشکان و هەر دۆڕانێکە کە لە بواری رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و فیکری و رۆحییەوە بە درێژایی ژیانی خۆیان جەنگەوەرانی ئاسمان چەشتوویانە، دیارە فاکتەر و هۆکاری دیکەی دەروون-بیماری دیکەش زۆرن بۆ وەهمی “خۆ-بە خودا-زان” کە لێرەدا جێگەی نابێتەوە بیانژمێرم. بۆ هەمیشە هێزی وێرانکردن و شەڕانگێزی هاوشانە بەو زەمان و تەمەنەی کە تیایدا خۆش و باش نەژیاوین و بگرە ستەمدیدە و چەوساوە و ئازارچەشتوو بووین، هەر هەمان ئەم دۆخە نالەبارە و تەنگژەباری رۆح و رەوانی وایکرد بە تەنها بە خوێنرشتن و خوێنخواردن جەنگاوەرەکانی بڕوادار و خاوەنی ئیمانی فاڵسۆ و عەمبارەپۆ و ساختە ئۆرگازم بن بۆ هەتا هەتایە!

ئەو راستییەی کە من درکاندوومە، ئەوان کە خۆیان بە جەنگاوەرانی ‘یەزدان’ دەزانن، نەک نکۆڵی لێناکەن، بگرە شانازی پێوە دەکەن، بۆ نموونە “ئیبن قەییم” بە کتێبێک ئەم راستییە دەسەلمێنێت بە ناوونیشانی {اعلام الموقعین عن رب العالمین}. بە واتا کەسانێک هەن کە خۆیان بە موفتی و ولایەتی فەقیهی و هەم مۆڵەت پێدراو دەزانن کە گوایە لە لایەن یەزدان و پێغەمبەر-وە وەریانگرتووە و دەتوانن لە بری “خودا” مۆر و واژۆی خۆیان لەسەر هەر بڕیارێکی خراپ و خوێناوی بدەن، کەچی واهیمەی ئەوەشیان هەبێت کە ئاسمان خەڵات و دیاری و پاداشتی خێریان دەداتەوە. کەواتە ئەرکی پیرۆزی هەر هەموو ئاییندارانی رەسەن و ئاشتیخواز ئەوەیە کە ئەو ‘خودا’یە لە چنگی خوێناوی ئەو جەنگاوەرانە بستێننەوە کە بە هەق ئابڕووی ئاسمان و سەرزەمینیان بردووە!

• بەرزەخی نێوان دۆزەخ و بەهەشت:
  ئەمن لە کۆتایی ئەم مانیفێستەدا بۆ هەمووان دوا راز و نیازی خۆم رادەگەێنم و دەدرکێنم، گەر ئێمە لە قیامەتێ و ئاخیر زەماندا، چ بەهەشت-نشین بین و چ دۆزەخ-نشین بین، من حەزمە زیندوو ببمەوە و دادگایی بکرێم و جا بە دۆزەخ-نشین بم یان لەسەر بەرزەخەکە چاوەڕوان بم کە لەسەر پردی ‘سیڕات’دا بە کام لادا دەکەوم: جەههەننەم یان فیردەوس، وەلی ئەگەر لە دادگاکەی ‘باری تەعالان’ ماف و هەقی ئەوەم هەبێت لە بەرامبە ‘زاتی ئیلاهی’ چەند راز و نیازێک بگۆڕمەوە و بیدرکێنم، ئەوسا چەند راستییەکی گەڵێک تاڵ و کوشندە هەن کە ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی خۆمان هەگیزاوهەرگیز حەزیان نەکردووە لە منی ببیستن، گەرچی خۆیان بە خوداناس دەزانی، چونکە پڕبوو لە گومان و پرسیار و سکاڵای جەرگبڕ و بگرە دادگایی تۆپی زەمان و ئاسمان، خۆ گەر ئاسمانیش گوێی لێنەگرتم و بە دۆزەخی گەیاندم، ئەوسا دەزانم کە ئیدی ناچارم لەگەڵ دۆزەخدا هەڵبکەم و ئاشنا بم بە ئاگر و سووتانەکەی، ئاخر سەیر نییە.. چونکە من سەر بە خانەوادە و گەڕەکێک و شار و وڵاتێک و نەتەوەیەکم کە لە ناو جەهەننەمدا ژیاین و زیندەگیمان گوزەراند، کە وا مەزەندە دەکەم کە چەندە ئەستەمە کە دوای بینینی هەزارەها دۆزەخی سەرزەمین؛ ئاخۆ رەوای هەقە دیسانەوە و سەر لە نوێ بچینەوە دۆزەخ؟ گەر وا بوو، من دەبم بە سەرقافلەچی کاروانی هاودەم و هاوکووفی خۆم لە نێو کوردگەل، یان پاسەوان و پاشکۆی کاروانسەرای روو لە دۆزەخ، کە شکۆمەندانە رووەو دۆزەخی هەڵایساو بە بەرگی بڵێسە و ئاگرەوە رێدەکەین و چش لە ‘سەڕسەڕ- صَرْصَرٍ’ و ‘زەمهەریر- زمهرير’ و ‘زقوم- الزقوم’، چونکە نە بەهەشت بەو شێوەیەی کە وەسفکراوە بە درێژایی مێژوو: جێگەی خۆشحاڵی منە و نە دۆزەخیش جێگەی نیگەرانی و ترس و تۆقاندنی منە.. هەرگیزاوهەرگیز!
  دوا راز و نیازی من نیگەرانی و حەسرەتێکە لە دڵمدایە کە سەبارەت بە تکا و رێنمایی ‘پلکە زارێ-ی’ دایکم بووە کە دەیخواست ئاگام لە ئیمان و دینەکەم بێت بەو نیازەی من و ئەو لە ‘بەهەشت’دا یەکتری بگرینەوە، وەڵامی کورت و هەمیشەیی من بۆ دایکم ئەوە بووە کە دەمگوت، “هۆ.. دایە گیان.. خۆ دۆزەخیش هەر ماڵی خودایە وەک بەهەشتەکەی.. دەی چما وا نییە؟!”
  لە وەڵامدا غەمناک و لێوبەبارانە و بە قەهرەوە دەیگوت، ” ئەشهەدوو رۆڵە گیان.. بەڵام دڵی من وا ناڵێت!”
  چەندە دراماتیک و کوشندە بوو کە دڵی دایکم دەشکاند کە بۆ هەمیشە لە دۆخی وادا دەدایە پڕمەی گریان، رێک وەک ئەوە وابوو کە من و ئەو چارەنووسمان وا بێت کە لە دووڕیانێکدا گیرمان خواردبێت، کە بەرزەخی نێوان دۆزەخ و بەهەشت بووبێت کە ئیدی دەبوو جیاببینەوە، دروست وا بوو، دڵی دایک ئەوە ناخوازێت کە جگەرگۆشەکەی دۆزەخ-نشین بێت!”
  بۆ هەمیشەش دڵنیای دەکردمەوە و دەیگوت کە ئەم دەزانێت من لەتەک ئەودا، لە بەهەشت پێکەوە دەبین، چونکە دەیگوت کە ئەمن لە خوێنێکی پاک خوڵقاوم، کە مەبەستی یەکەمین خوێن بینین و وەستانی سوڕی مانگانەی خۆی بووبێت، بە واتا نەباڵق بووە کە بەشوو دراوە.. ئیدی من زادەی یەکەمین داڕسانی خوێنی پاکی ئەو بووبم کە بە ملیۆنەها لە ژنان و پیاوانی ئێمە بە خوێنێکی پیسی دەزانن، بۆ هەمیشە “زارێ”ی دایکم متمانەی هەبووە بەوەی کە “یەزدان” بە گشتی تەماشای هەموو دڵەکان دەکات، بە تایبەتیش تەماشای دڵی دایکەکان.. خۆ هەر دەبێت واش بێت!
• هاوینی/٢٠٢٢/ باشووری کوردستان
• سەرنجێک: بەر لە بڵاوکردنەوەی دوا پاکنووسی ئەم مانیفێستەم، هەر لە سەر و بەندی سەرەتای ئەمساڵدا بوو کە نیوەی ئەم مانیفێستەم بڵاوکردەوە، بەڵام هەستمکرد کە ماوییەتی بەرکەماڵ و تێری بکەم و کۆی تێرامان و تێفکرینی خۆم بخەمە ڕوو، کە لە بنەڕەتدا راگەیاندنی راز و نیاز و وەڵامێکی منە بۆ کۆی ئەو هەرا و زەنا و گۆبەندەی کە لە سەرەتای ئەمساڵدا بەرپابوو سەبارەت بە نێونیگا و روانینی من بۆ بونیاتنانی پەروەردەیەکی تازەبابەت و مرۆڤدۆست و بەدەر لە ئایدیۆلۆژیای گەمژەکار و چەواشەکار بە ناوی رامیاری بێت یان مەزهەبزەدەیی، هاوکاتیش وەڵام و باگۆی ئەو فشارەیە کە مەزهەبزەدە توندڕەوەکان دەرهەق بە من پیادەی دەکەن بە ئامراز و و شێواز و زمانێک کە هیچ لۆژیک و ئاوەز و ئەتەکێتێکی تێدا نییە!

نەخێر، نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات و مەرگخوازییش شایستەی کەواندنە: دەربارەی بەدباوەڕەیی و فەتواگەریی حدکاوییەکان لە هەمبەر رۆشنگەریی و بە خەڵکدا رابینین

د. سەڵاحەدین ئەحمەد شێرزاد

لە ووتارێکی کورتدا بە ناونیشانی ”نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس ئازاد بکات: سپاردنی پێشمەرگە بە رابووردوو، کۆتاییهێنان بە شۆڤێنیزم، و رێگرتن لە بەرهەمهێنانەوەی فاشیزم” کە ٢٩ی ئۆکتۆبەر لە دەنگەکان بڵاوبووەوە لەسەر چەند کێشەیەکی بەیەکەوە گرێدراو وەستاوم:

١- کێشەی ناکەساندنی ملیۆنەها ئینسان و کورتکردنەوەیان لە یەک ووشەدا ( واتا ”کورد”) و گشتاندنی ئەو وێنەیە لە رێگەی گوتارێکی نوخبەویی نەژادپەرستدا؛

٢- خۆ بە خاوەنکردنی ئەو هێما کورتکراوەیە و دووبارە نەفیکردنی ئیرادەی سیاسیی و توانستی عەقڵانیی و پێوانەی ویژدانیی ملیۆنەها تاکەکەسی کوردی بێناو و بێڕوخسار و بێدەنگ؛

٣- موقەدەسکردنی پیشەسازیی مەرگ لە رێگای موقەدەسکردنی پێشمەرگایەتییەوە؛ و

٤- بێبایەخکردنی ژیانی ئینسانی پەراوێزخراو و بەختکردنی وەکو قۆچی قوربانیی؛

٥- دروستکردنی مەترسییەکی وجودیی لەسەر هەمەڕەنگیی داهێنەرانەی شارسستانیی و فرەڕەنگیی فەرهەنگیی لە رۆژهەڵات.

ووتارەکە هیچ مافێکی خەڵکی کوردستانی نەخستووەتە بەر گومانگەریی، بەڵکو بە پێچەوانەوە داکۆکیکردنە لە مافە ئینسانیی و سیاسییەکانی خەڵکی کوردستان و شوێنەکانی دیکە لە ئێران. مەرجی هەرە بنەڕەتیی بۆ پشتیوانیکردن لەو مافانە ئەوەیە کە هەموو هەوڵێکی بەڕەعییەتکردن رەتبکرێتەوە، جا هەر گرووپێک بن ئەوانەی کە ماندێتی ئەوەیان بە خۆیان داوە کە بە ناوی خەڵکەوە قسە بکەن. باوەڕبوون بە سەروەریی هەر میللەتێک پێش ئەوەی هەر شتێکی دیکە بێت پێڕابینینە. پێڕابینین پێش ئەوەی هەر شتێک بێت ئەوەیە کە بەناوی پێڕابینراوانەوە قسە نەکرێت. کەواتە، ئەوانەی بە ناوی میللەتێکەوە قسە دەکەن، جا قسەکەیان هەر شتێک بێت، لە ریزی یەکەمی پێشێلکارانی بنەمای سەروەرییەوەن لە پەیوەند بەو میللەتە. ئەم راستییە فەلسەفییە دەتوانێ شەرحی حاڵی فاشیزم بکات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ماوەی سەد ساڵی رابووردوودا.

ووتارەکە چەندین جار بە راشکاویی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە بابەتی رەخنەکە نوخبەگەلێکن کە وەکو زمانحاڵی خەڵکێک دەدوێن کە لە راستییدا پێڕانەبینراون و ژین و گیان بێنرخکراون لە دیدگای خودی ئەو نوخبانەوە. ئەو نوخبانە رۆژانە مومارەسەی دەسەڵات دەکەن بە شێوەیەکی دژە-دیموکراتیک و سەرکوتگەر. هەڵبەت چەمکی دەسەڵات تەنیا هێزی توندوتیژیی ناگرێتەوە، بەڵکو کایەیەکی سەرەکیی دەسەڵات بەرهەمهێنانی نوخبەوەییانەی زانیارییە و دەسەڵاتگەریی لە دەرکەوتەیەکی هەرە سەرەکییدا دیاردەیەکی زمانەوانییە کە لە بونیادی گوتاردا خویا دەبێت. بگرە توندوتیژییش بە تەنیا ئاماژە نییە بۆ گورزی فیزیکیی، بەڵکو توندوتیژیی زۆرتر لە ئاستی مەعنەوییدا نکۆڵیی لە ئینسانییەتی پەراوێزخراوان دەکات، جا بە ناوی ڕقەوە بێت یان بە ناوی خۆشەویستییەوە، بە ناوی ئاینەوە بێت یان بە ناوی زانستەوە، بە بیانووی ئاسایشیی نەتەوەییەوە بێت یان بە بیانووی رزگاریی نیشتمانییەوە.

بە کورتی: بە ناوی میللەتێکەوە قسەکردن نکۆڵیکردنە تەنانەت لە گریمانەی سەروەریی و لە هەمان کاتدا ئینکارکردنێکی راستەوخۆی توانای عەقڵیی کەسەکانی سەر بەو میللەتەیە کە گوایە دیفاعی لێدەکرێت. ئەوەی کە بە ناوی خەڵکەوە قسە دەکات هەر بەو کردەوەیە مافی خەڵک لە پەیوەند بە تەعبیرکردن لە ئیرادەی سیاسیی خۆیان پێشێل دەکات. لەبەر ئەوە، ئەو گوتارە باوە نەژادگەرە ئیهانەکردنە بە هەموو چەمکێکی سەروەریی و سەربەخۆیی. پاشان، ئەو گوتارە زادەی جیهانبینییەکە کە گوتاری خومەینیزمیشی بەرهەم هێناوە. بەڵێ، ئەو گوتارە زادەی فاشیزمە، لە هەردوو رووی تیۆریی و عەمەلییەوە.

لە ووتاری ” نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات” ووشەی ناسیۆنالیزم نەهاتووە، و هۆکارەکەش ئەوەیە کە ئەو نوخبانە ناسیۆنالیست نیین و هەرگیز نەیانتوانیووە ناسیۆنالیست بن و ئێستاش هیچ پڕۆژەیەکی دەوڵەتداریی و دەوڵەتمەدارییان نییە. هەموو جووڵانەوەیەکی ناسیۆنالیست شایستەی لێکدانەوەی سەربەخۆیە، و دەشێت هەندێک جووڵانەوە شایستەی پشتیوانییش بن. هۆی ئەوەی کە لە ووتارەکەدا ئەو نوخبانەی کە باس کراون بە ناسیۆنالیست ناوزەد نەکراون ئەوەیە کە خەسڵەتەکانی ناسیۆنالیزمیان نییە. ناسیۆنالیزم، باش بێت یان خراپ، پرۆژەی هەیە. ئەو نوخبانە هیچ پرۆژەیەکیان نییە. ئەو پەڕی ئەوەیە کە هەندێکیان (نوخبە سیاسییەکەیان) ناسیۆنالیستی ئێرانی بن. ئەوەش نایانکات بە ناسیۆنالیستێکی باش. بەڵام لەناو ناسیۆنالیستە ئێرانییەکانیشدا، ئەو نوخبە کوردانە لە راستییدا بە گومانەوە سەیر دەکرێن. وەکو دیکەش بە راشکاوی دژایەتی خۆیان لەگەڵ هەموو هێزێکی پێشکەوتوخوازدا، بە تایبەتیی لە کوردستان، دەردەبڕن. بە کورتی دەربارەی ناسیۆنالیزم و ئەو نوخبە کوردانە تەنیا ئەوەندە هەیە کە لێرەدا شایانی تۆمارکردن بێت: ئەوان، لە باشتریین حاڵەتدا، ناسیۆنالیستی درۆزنی ئێرانیین. لە واقیعیشدا، وەکو لە دژایەتیکردنیاندا بۆ هەموو چەپایەتییەک روونە، هاوسۆزی ناسیۆنالیستە هەرە فاشیستە فارسەکانن. کەواتە لە بنەڕەتدا نەژادپەرستییەکەیان پەیوەندیی بە رزگارییخوازیی نەتەوەییەوە نییە بەڵکو پەردەپۆشکردنێکی نەستییانەی رق-لە-کورد بوونە و بەو پێیەش تەماهیکردنە لەگەڵ فاشیزمدا.

مافایایەک (کە لە راستییشدا ووشەی مافیای لێوە وەگیراوە) لە سنووری سیسیلیادا چالاکە و زۆربەی ئەندامەکانی سیسیلیین. با فاشیزمی ئیتالییش دەسەڵاتی رۆمی بە دەست بێت، ئەمە مانای ئەوە نییە ئەو مافیایە لە بەرژەوەندی خەڵکی سیسیلیادا دەخەبتێ. بە پێچەوانەوە، ئەمە مانای ئەوەیە سیسیلیا تووشی بەڵایەک بووە کە بەڵای مافیاگەرییە. مافیا نە جووڵانەوەیە نە حیزب، بەڵکو رێکخراوێکی نیمچە نهێنی و نیمچە ئاشکرایە و دەبێ بە بەربەست بۆ گەشەکردنی ئامرازەکانی ئیرادەی سیاسیی و مەترسیی لەسەر هەل و مەرجی ژیان و سەلامەتیی خەڵکی ئەو ناوچەیەی کە تیایدا چالاکە. مافیا داوای دەوڵەت ناکات، بەڵکو وەکو بەدیلی دەوڵەت خۆی دەسەپێنێت بەسەر خەڵکی مەدەنیی بێدیفاعدا. مافیاگەرێتیی کارەساتبارترە لەو شوێنانەدا کە خودی دەوڵەت یان تەواو لاوازە یان لە ژێر کۆنترۆڵی هێزێکی رەگەزپەرست یان مەزهەبیی یان فاشیستدایە. ئەو نوخبانەش کە من باسیان دەکەم، هیچ ستراتیجێک یان ئامانجێکیان نییە کە لە سەر تەوەری دەوڵەتداریی و رێزگرتن لە دامەزراوەی گشتیی و دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسیی دروستبووبێت. بە پێچەوانەوە، کەمتریین رێز لە ئیرادەی سیاسیی و دامەزراوە مەدەنییە جیاوازەکانی خەڵکی کوردستان ناگرن. بەڵگە بۆ ئەمە ئەوەیە کە بەبێ دوودڵیی بەناوی هەموو دانیشتوانی کوردستانەوە قسە دەکەن، و لەو گوتارە خۆسەپێنەرەشدا، ”کورد” هەمیشە رۆڵی مێیینەیەکی بێتوانا و نوقسانی پێدراوە. ئەم کێشەیەی دوایی جۆرێکە لە پیاوسالاریی کە نازییەکان بێئاگایانە پەیڕەویان دەکرد. بۆ وێنە، هیتلەر لە کاتێکدا خۆی بە ویژدان و عەقڵی ئاڵمان دەزانی وەکو مێینەش ناوی خەڵکی دەبرد. کێشەی نەژادپەرستەکان زۆرتر کێشەی لیبیدۆیە نەک کێشەی ناعەدالەتیی و ستەمی نەتەوەیی. بڕوانە ”کوردستان” چۆن هەمیشە سیفەتی مێینەی دەدرێتێ لە تەشبیهکاریی زمانە شیعرییەکانی ئەو نوخبە کوردانەدا. لە هەمان کاتدا خۆیان رۆڵی ئابڕوپارێز و بەرگریکەری قارەمان و لە مەرگ نەترساو وەردەگرن. لە دەرئەنجامدا، ئەوانەی کە دەدرێن بە کوشت، قەت دەنگیان نابیسترێت، ئەوانەشی کە هەموو شتێک دەڵێن بە ناوەی نیشتمان و خەڵکەوە لە دەرەوەی هەموو خەتەرێکی راستەوخۆدا ژیان رادەبوێرن.

بەڵێ، پێشمەرگایەتی بەڵایەکە دەبێ رێگەی لێبگیردرێت

ئەمەی خوارەوە ئەو دوو رستەیەیە کە نوخبە پڕۆکسییەکان هەڵایان لەسەر ناوەتەوە کە گوایە سەڵاحەدین ئەحمەد نووسیوێتی سەردەمی دەوڵەت بەسەر چووە:

پێشمەرگە، ئەگەر بەزوویی تەقاوت نەکرێت، دەبێت بە یەک دانە دەعبای وەها کە لە جێی فەرهەنگی کوردەواریی کەوتن و مافیاگەرێتیی و کولتوری ئابڕوتکاندن دروست دەکات لە رۆژهەڵات. ئەو حیزبانەش کە شەرعییەتیان لە پێشمەرگایەتییەوە وەرگرتووە جۆرە بەڵایەکی وەهان کە دەتوانن لە ئایندەدا وێنەی دەوڵەتی سەرکوتگەری بەسەرچوو لە یادەوەریی گشتییدا بکەن بە بابەتی شیعری نوستالجیک.

ئەمە پێمان دەڵێ پێشمەرگایەتی، ئەگەر رێگەی لێنەگیردرێت، لە ئایندەدا مافیاگەرێتییەکی وەها بەرپا دەکات کە خەڵکی بێدیفاعی کوردستان خۆزگە بە رۆژگاری تاریکی دەوڵەتی سەردەمی جمهوریی ئیسلامیی بخوازن. پێویست بە ووتن ناکات کە خۆزگە خواستن بە سەردەمێکی ئاوها بەو واتایە هاتووە کە ئاماژە بێت بە رەوشێکی تەواو تراژیدیی (ئەوەندە خراپ کە خراپتریینەکەی ئەمڕۆ لە چاویا جێگای نۆستالجیا بێت). واتا، ”دەوڵەتی سەرکوتگەری بەسەرچوو” ئاماژەیە بە جمهوریی ئیسلامیی، بەڵام پڕۆکسییەکان بە بێ ئیقتیباسکردنی رەستەکانی من، ئەرکی خوێندنەوە و شەرحکردن و رێبەریی ئەخلاقییان گرتووەتە ئەستۆی خۆیان کە بە خەڵک بڵێن کە گوایە سەڵاحەدین ئەحمەدی چەپ پێیوایە کە سەردەمی دەوڵەت بەسەرچووە و کوردستانییەکان توانستی خۆبەڕێوەبردنیان نییە و هتد.

لەوەش سەیرتر ئەوەیە کە هەر ئەوانەی کە ئاستی خوێندنەوەیان ئەوندە پەرێشانە، لە پەشێوییدا بێئاگایانە خۆیان دەکەن بە نموونەی حاشاهەڵنەگری یەک بە یەکی ئەو هەڵانەی کە ووتارەکە رەخنەیان دەکات. هەر لە کورتکردنەوەی ئیرادەی دانیشتوانی کوردستانەوە تاوەکو خۆبەزمانحاڵکردنی ”کورد” مورەتەب هەلاکەتی هزریی بەیان دەکەن لە ئیمتیحانێکدا کە کەس زۆری لێ نەکردوون کە بیدەن. وەکو لە ئیمتیحانەکەشدا دەکەون، دەرفەت لە کیس نادەن کە هەم رەخنەی ووتارەکە بەسەر خۆیاندا بهێنن و هەم بکەونەوە سەفسەتەی شوڤێنیستەوە.

سەڵاحەدین ئەحمەد، بە قەولی ئەم خۆ بە پان-کوردستانی زانانە، لە رۆژهەڵات تێناگات. بۆ؟ تەنیا لەبەر ئەوەی خەڵکی ئەوێندەر نییە. کەم گریمانە هەیە بەو شێوە بێشەرمە ناوچەگەر (و لەبەر ئەوە، شۆڤێنیستیش) بێت. لێدوانێک کە گریمانەی لەم جەشنە دادەمزرێنێ بۆ ئەوە دەشێت کە وەکو نموونە لە کتێبی مەنهەجییدا دەربارەی شۆڤێنیزم بە کاربهێنرێت. لە تەمەنی خۆمدا، لایەن و کەسانی شۆڤێنیست و فاشیست، جنێویان پێداوم، تەهدیدیان کردووم، ناچاری مەنفایان کردووم، و چەند جارێکیش زیندانیان کردووم، بەڵام هەرگیز نەمبیستووە پێم بگوترێت لەبەر ئەوەی تۆ خەڵکی فڵان شوێن نییت، لێی تێناگەیت، لە کاتێکدا زۆربەی هەرە زۆری نووسینەکانم بە سێ زمان (جگە لەوانەی کە تەرجەمەکراون) لەسەر رەگەزپەرستییە هەر لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە تا ئەوروپا و ئەمریکاکان. دوا ووتارم بە ئینگلیزیی لە سەر خەسڵەتە فاشیستەکانی ناسیۆنالیزمی روس و هاپەیمانانی ناتۆیە. بەڵام، بۆ نموونە، کەس نەیووتووە لەبەر ئەوەی تۆ روس نییت، لە روسیا تێناگەی.

هەڵبەت ئاگاداری هەموو ئەو شتانە نییم کە لە سەر ووتاری ”نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات” بڵاوکراوەتەوە، بەڵام دەزانم هەمووشیان سەر بە هۆسە و پەلامەرە فەتواگەرییەکە نیین. بەڵکو چەند کەسێەک بە بایەخەوە هەوڵییان داوە کە لە ووتارەکە تێبگەن یان سەرنجی لەبارەوە بدەن، گەرچی خوێندنەوەکەشیان ورد و دروست نەبێ. ئەوەی کە مەبەستمە ئەم تێبینیانەی لەسەر بنووسم، پەلامار و هۆسەکەیە کە خەتێکی دیاریکراوی نوخبە قەڵسبووەکان لە شپرزەییدا دروستیان کردووە. بەڵام نە ناوەکان دیارن نە تێکستێکیان بەرهەمهێناوە کە سنوری پڕوپاگەندە و سەفسەتە تێپەڕێنێت. ئەوەی کە روونە تەنیا ئەوەیە کە سەرچاوەی زۆربەی هەڵمەتە فەتواگەرییەکە پڕۆکسییەکانی حیزبی دێموکراتە. حدکاوییەکان و لە حدکاچووەکان و پرۆکسییەکانی دیکە زۆر سەهوون ئەگەر وەها بزانن تیرۆریزمی گەلەکۆمەکیی و تاکتیکی ژێرزەمینیی مافییاگەرێتی تێکستەکە لە شوێنی خۆیدا دەکوژێت.

لە روانگەی پرۆکسییەکانی حیزبی دێموکراتەوە (ئەگەر ئەوە شیاو بێت کە بگوتڕێ پرۆکسی روانگەی هەیە) سەڵاحەدین ئەحمەد پێشینەو و شارەزایی پێویستی نییە کە لەسەر رۆژهەڵاتی کوردستان قسە بکات. داخۆ حیزبی دێموکرات چییە کە دەسەڵاتی ئیجازەدان و ئیجازەنەدانی ئەکادیمیبوون و کوردبوون و شێخبوون و شەهیدبوون و هەناسەدانی هەبێت. ئەم هێزە چییە کە سوپایەک لە پرۆکسیی و دەمەتەقێنووسی بندیواری هەیە بۆ ئەوەی لە رۆژهەڵات خۆی وەکو هەڵگری بەیداخی سەربەخۆیی و بونیادنەری دەوڵەت بناسێنێت لە کاتێکدا کە هەموو کردەوەکانی ئەوەمان پێدەڵێن کە تێگەیشتنێکی نییە بۆ رێزگرتن لە بنەما فەلسەفییەکانی سەربەخۆیی و سەروەریی. جگە لەوەش، لەسەر ئاستە هەرە رووکەشییەکەش، حدکا یەک لێدوانی نییە کە جەخت لە وویستی سەربەخۆبوون بکاتەوە. شانازیی هەرە مەزن و سەرچاوەی رەوایەتیی بەخۆدانی ئەم هێزە ئەوەیە کە ”شەهیدی” داوە، ئەمەش دەکاتە ئەوەی کە ژمارەیەکی زۆر کوڕ و کچی بەدبەختی خانەوادەی بەدبەختی بە کوشت داوە. لە پێناو چییدا؟ کامەیە ئەو ئامانجە رزگاریخوازەی کە گوایە ئەو هەموو مەرگە تەبریر دەکات؟ بەڵێ جمهوری ئیسلامیی لەو کوشتارە بەرپرسیارە، بەڵام عەقڵییەتێک کە خۆ بە کوشدان تەشجیع دەکات و ئەژدیهاکانی زوحاکی ئەم سەردەمەی ئێران بە خوێنی کوڕ و کچی بەدبەختی ووڵاتەکەی خۆی ئاسودە دەکات عەقڵییەتێک نییە کە بتوانێت رزگارییخواز بێت یان بزانێت ئازادی چ جۆرە راستییەکی فەلسەفییە و چ جۆرە مەرجێکی ژینگەی کۆمەڵایەتییە. نوخبەیەک کە مەرگ پیرۆز بکات بە ناوی شەهادەتەوە و بە خۆشی بڵێت سێکیولار، هەم هەمەجییە هەم دووڕوو.

حدکا نە دیموکراتە نە کوردستانییە، بەڵام ئێرانییەکی درۆزنە

حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (حدکا) نە دیموکراتە نە کوردستانییە. حدکا ئێرانییە بەڵام ئێرانییەکی بەدباوەڕ. لە هیچ دۆکیومێنتێکی حدکادا داکۆکی لە سەربەخۆیی نەکراوە. کەوایە، هۆی چییە کە وەکو هێزێکی سەربەخۆییخواز ناوی دەرکردووە؟ بە پێچەوانەوە هەموو دۆکیومێنت و لێدوانە رەسمییەکانی دەسەڵاتی یەکەمی حدکا جەخت لەسەر ئێرانییبوونی حدکا و خەڵکی رۆژهەڵات دەکەنەوە. هەڵبەت هەچەند دەسەڵاتی یەکەمی حدکا رییایی بۆ شاپەرستەکان بکەن، پان-ئێرانییە فارسەکان متمانە بە حدکا ناکەن، بەڵام ئەوە تەنیا لە دووفاقیی حدکاوەیە نەک لە کوردسدتانییبوونێوە. کەوایە، بۆ دەبێ خەڵک بە قسەی نوخبە پڕۆکسییەکانی حدکا و حدکاوییەکان و لە حدکاچووەکان باوەڕ بکەن کە گوایە سەربەرخۆییخوازن؟ یەکەم بەدیهییەت ئەمەیە: ئەوانەی لەبەدباوەڕییدا دەژیین، ناشێت جێگای باوەڕی هیچ ئینسانێکی هۆشیار بن.

هێزێک کە کەمتریین گرنگیی بە ژین و خۆشگوزەرانیی دانیشتوانی کوردستان نادات، چۆنە کە لە کاتێکدا کە گەڕەکێکیشی بەدەستەوە نییە، سوپایەک شەقاوە و دەمکوتکەر و فەتواچیی هەیە؟ بۆ ئەوەی لەم رەوشە ناجۆرە تێبگەین دەبێ پێکهاتە سەرەکییەکانی هێزی حدکا شییبکەینەوە، گەر بە کورتییش بێت.

حدکا مەخلوقێکی شێواو خولقە، بەڵام دەرهاویشتەی ژینگەیەکی پڕ لە ستەم و بێئومێدیی و بەدبەختییە، ئەگینا نابێت بە جێهیوای ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی دڵپاک و خۆنەویست. هێزێکە لەسەر ژانی کوردێکی زۆری بێچارە دەژی و گەشە دەکات. ئەوانەی کە لە مەداری کاریگەریی ئەم بوونەوەرە دان دەکرێت دابەش بکرێن بەسەر چوار گرووپدا. دوو گرووپیان نوخبەن، دوو کرووپەکەی دەکەیان قوربانیی فریودراو. گرووپی دووەم بەشێکی راستەوخۆ نیین لە تەشکیلاتی حدکا، بەڵام وەکو پڕۆکسیی حدکا کاریگەریی دروست دەکەن. گرووپی چوارەمیش بەشێک نیین لە حدکا بەڵام دەکەونە بەر کاریگەریی حدکا و حدکاوییەکان.

١- گرووپی یەکەم بێگومان ئەوانەن کە حدکا بەڕێوە دەبەن. ئەمانە لەسەرەوەی هەرەمی دەسەڵاتی رەسمیی بونیادەکەن و بڕیاردەری سەرەکیین. شتێکن بە بێ ئەوەی شتێک بن. شکی تێدا نییە کە ئەمانە نوخبەیەکی دەسەڵاتدار و دەسەڵاتگەرن لە سنوری هێزێکی چەکداردا کە لەسەر بەرهەمی کاری کوردی مەدەنیی و لەسەر حیسابی سەلامەتیی خەڵکی گوندنشیین دەژی.

٢- گرووپی دووەم ئەوانەن کە راستەوخۆ خۆیان بە حدکا ناناسێنن بەڵام بەشێکی سەرەکیین لە دەسەڵاتی نوخبەویی حدکا. ئەم گروپە بە رەسمیی ئەندامی حدکاش نەبن، حدکاویین. گرووپی حدکاوییەکان لەو نەژادپەرستانە پێکهاتووە کە رای گشتیی دروست دەکەن.. لەو کاریگەرییە مەعنەوییەدا درێژە بەو لێڵییە زیهنییە دەدەن کە تیایدا خەڵکی بێچارە لە حدکادا بەڵێنی کوردستانێکی ئازاد ببینن.

٣- گرووپی سێیەم زۆرینەی پێشمەرگەکانی حدکان. ئەوانەن کە لە بێهیوایی دەربازبوون لەو هەموو بەدبەختیی و زوڵم و بێچارەییەی کە ئەزمونیان کردووە، خۆیان و میللەتەکەیان گرێداوە بە خەونێکەوە کە ناویان لێناوە حدکا. زۆربەی ئەمانە رۆمانسیین، نییەت پاکن، خۆنەویستن، بەڵام بەدەم خەوەوە رێدەکەن. دەشێت زۆربەیان قەت بەخەبەر نەیەن. ئەم گرووپە چەندە دڵپاکن، ئەوەندە جێگای مەترسیین، چونکە دەشێت دەسەڵاتی حدکا هەر شتێکیان پێبکات بە ناوی نیشتمانپەروەریی و کوردپەروەرییەوە. ئەو بەشەیان کە دەمێنێتەوە و نادرێت بە کوشت، لە قۆناغی داهاتوودا دەبن بە ئامرازی کوشتن و بڕینی ئەو کوردە بێچارانەی کە دەسەڵاتی حدکا وەکو مەڕوماڵاتی خۆی تەماشایان دەکات.

٤- گرووپی چوارەم ئەو خەڵکە بێچارەیەن کە هەردوو قۆڵی دەسەڵاتی حدکا (واتا نوخبەکان، واتا گرووپی یەکەم و گرووپی دووەم) بەردەوام بەختیان دەکەن و لەگەڵ هەموو کارەساتێکیشدا سەرمایەی رەمزیی حدکا زیاتر دەبێت.

نوخبەکان هیچ پلانێکیان نییە جگە لەوەی کە رەوشێکی وەها بهێننە کایەوە کە خەڵکی رۆژهەڵات هیچ پەنایەکیان نەمێنێت. ئەوەی بفەوتێت دەفەوتێت ، ئەوەشی کە نەمرێت ناچار دەکرێت لەبەر پەلاماری سوپا و هێزی چەکداری دیکەی سەر بە تاران دەست لە شار و شارەداریی و گوند و ئاوەدانیی هەڵگرن و روو لە شاخەکان بکەن. نوخبە نەژادپەرستەکان هیچ کێشەیەکییان نییە لەگەڵ چارەنووسێکی ئاوهادا بۆ خەڵکی بە ناو دیفاع لێکراو.

بە پێی زیهنییەتی حدکاوییەکان، ئەگەر من ئەمەم بۆ کێشە بێت، ئەوا دژایەتی مەسەلەی کوردم کردووە. ئەوە زیهنێتێکی فەتواچیی سەرکوتگەرە کە بەو جۆرە دەخوێنێتەوە و حوکم دەدات و خۆی دەکات بە چاوساغی خەڵک. ئەگەر سبەینێ بۆی بلوێ بچێتە هەر شارێکەوە دەیکات بە گەوەڕێک بۆ حوکمی هەرە قەشمەرەکان و جەهەنەمێک بۆ زۆرینە. ئەم شتانە تەنیا بۆ حدکا نا، بەڵکو بۆ ووردە هێزە رەجعییەکانی دیەکەش دروستن کە لە کوردستاندا چالاکن. هەڵبەت مەبەست لێرەدا باشور نییە، چونکە باشور دەمێکە بووە بە جەهەنەم بۆ زۆرینەی بێدەنگکراو و تەویلەیەک بۆ حوکمی شەقاوە و قەشمەرەکان. لەوێش، سەرلەبەیانی کارەساتەکە بە دەمکوتکردن و راستڕەویی دەستی پێکرد. لەوێش پێشمەرگایەتی موقەدەس بوو هەتا سەرتاپای هاووڵاتیبوون و شارستانیبوونی لە هەموو حورمەتێک داماڵی. لەوێش پڕۆکسییەکان کاری ئیبتیزالکردنی هەموو شتێکی فەرهەنگیی و بیریارییان لە ئەستۆ گرت. ئەمە لە چەند رۆژێکدا رووینەدا، بەڵکو ساڵانی پێچوو. فاشیزم لەوێش فاشیزمی پرۆکسییەکان بوو، کێشەی لیبیدۆی خەفێنراو و رق-لە-کورد-بوون بوو، و بە شەرتی کوردایەتی دەرخواردی زۆرینەیەکی ستەمدیدە درا. ئەمئێستا خەڵک هەیە لە حەیبەت ئەو عەزابەدا کە تێیدا دەژیین خۆزگە بە رۆژگاری دەوڵەتی بەسەرچووی بەعس دەخوازن. کامانەن ئەو بلییمەتانەی حدكا كە گوایە پڕۆژەیەکی جیاوازییان هەیە بۆ رۆژهەڵات؟ شاعیرانی پێشمەرگایەتی جگە لە شعورفرۆشی و مەرگپەرستیی و بەدباوەڕیی و جڵقی دروشمبازیی چی دیکەیان پێشکەش کردووە تا بکرێن بە زمانحاڵی رۆژهەڵات؟

فەتوا لە دژی رەخنە و ترسی نوخبەکان لە بیرکردنەوەی خەڵک

لە نووسینی ووتاری ”نەژداپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات” پێشببینی ئەوەم دەکرد کە زۆر کەس پێی قەڵس ببن. سروشتی دیدگای نوێ وایە کە شێلگیرانە بەر نەفرەت بکەوێت. فەرهەنگی فەتواگەریی ریشەی قووڵ و دەرکەوتەی فرەڕوخساری هەیە لە کۆمەڵگە زۆرینە موسوڵمانەکاندا. نوخبەکان نایەنەوێ خەڵکی ئاسایی بۆ خۆی بڕیار بدات، بەڵکو دەیانەوێ باوکئاسا باش و خراپ، حەڵاڵ و حەرام، بۆ میللەتەکانیان دیاریی بکەن. ئەوەی کە بەرچاوم کەوتبێ، پەلاماردەرەکان تەنانەت دەستیان تێنەچووە کە هاوپێچی ووتارەکەش دانەن چونکە نایانەوێت خوێنەر بۆ خۆی ووتارەکە بخوێنێتەوە، چونکە سروشتی فەتوا وەهایە کە کاردانەوەیەکە بۆ رێگەگرتن لە بیرکردنەوەی سەربەخۆ. ئەگەر لە دیدگای گرووپە خۆماڵییە سەردەستەکاندا تێکستێک خەتەر بێت، فەتواچییەکان دەیانەوێ بە پەلە بە نەفرەتی بکەن پێش ئەوەی تێکستەکە دەرفەتی هەبێت پرسیارکردن لە رژێمی باوی بیرنەکردنەوە بڵاوبکاتەوە. فەتواکان لە کاردانەوەیاندا بەرانبەر بە تێکستێک کە پرسیارهێنەر و گومان وورووژێنەر بێت، کە گۆمی مەنگی گوتاری باو بشەڵەقێنێ، بە تەبیعەت دەکەونە ناکۆکییەکی زاتییەوە. موفتییەکانی رژێمی بیرنەکردنەوە کە کاریان لەسەر بە عەوامکردن وەستاوە لەلایەکەوە پێمان دەڵێن کە تێکستەکە هیچ بایەخێکی نییە و لە لایەکی دیکەوە و لە هەمان کاتدا بە شپرزەیی فەتوای حەرامدن و کفراندن و حەقیرکردنی لەسەر دەردەکەن. ئەم شەڕە شەڕی نێوان ئیبن تەیمییەکان و ئیبن روشدەکانە، شەڕی نێوان خورافە و زانستە، پەلاماری موجاهیدە مێشک قورمیشکراوەکانی عەقیدەتە لە دژی بیریارێک کە زات بکات لە بیرکردنەوەدا سەربەخۆ بێت.

زۆر لە پێش خومەینییەوە فەتواگەریی دژی بیری ئازاد و داهێنانی پرسیارهێن هەبووە. ئەمڕۆ، لە زۆر هێزی دەرەوەی بازنە مەزهەبییەکانیشدا فەتواگەریی نەریتێکی جێگرتووە گەرچی هەندێک لەو هێزانەی کە پیادەی دەکەن بە روواڵەت سێکولار بن و تەنانەت (بە لێکدانەوەی خۆیان) لە سەنگەری دژە خومەینیزم و وەهاببیزمیشدا بن. جیهانبینیی فەتواگەر توانای خوێندنەوەی شتێکی نییە کە دەستکاری چوارچێوەی چەمکسازیی و ماناکان و گوتارەکان بکات، بەڵام هەست بەو جۆرە تێکستە دەکات کە خەتەرن بۆ چوارچێوە باوەکان، و هەر بۆیەش پاسەوانانی رژێمی گوتاری باوی ناو جڤات ناتوانن ئەو جۆرە تێکستە فەرامۆش بکەن گەرچی ئەگەر بۆیان بکرێت قەدەغەی دەکەن، دەیسوتێنن، و رەنگە نووسەرەکەشی بسووتێنن. بۆیە ناوی دەبەن بۆ ئەوەی بڵێن گرنگ نییە، و دەڵێن گرنگ نییە بۆ ئەوەی ناوی نەبەن. لەگەڵ ناوبردندا، خەتاباری دەکەن، و لەگەڵ خەتاباکرندا پەلاماری کەسایەتی نووسەرەکە دەدەن. پەیامەکەیان لە یەک شتدا کورت دەبێتەوە: ئەم نووسەرە ”دوژمنی گەلە” ( بیرهێنانەوە: شانۆگەرییەکەی ئیبسن بەو ناونیشانە).

یەکێک لە خەسڵەتەکانی نەژادپەرستیی خۆ-بەکەم-زانییە، یەکێک لە نیشانەکانی خۆ-بەکەم-زانینیش لێرەدا دەردەکەوێ: مادام سەڵاحەدین ئەحمەد کوردە، یەکسەر گومان دەخرێتە سەر شارەزاییەکانیشی. وەلێ، کێشەیەک هەیە! سەڵاحەدین ئەحمەد خۆی بڕوانامەی ئەکادیمیی بەخۆی نەداوە، وەکو جەماعەتی تەکێکانی نەژادپەرستیی، بەڵکو زانکۆکانی رۆژئاوا ئاوهایان ناساندووە. ئەمە وای کردووە قەیرانی هەندێک لە پەلاماردەران سەختتر ببێت. هەندێکیشیان نەفرەتیان لەو زانکۆیەش کردووە کە سەڵاحەدین ئەحمەد دەرسی تێیدا دەڵێتەوە. ئەگەر نووسەرەکە کورد نەبوایە، ئەوا هەر چۆنێک پەلاماریش بدرایە، مۆڵەت و کرێدێنشیاڵەکانی نەدەبوونە جێگای مشت و مڕ و نەدەخرانە ژێر گومانەوە. ئەمەیە پەیوەندی قووڵی نێوان نەژادپەرستیی و خۆبەکەمزانیین. واتا، نەژادپەرستیی لە راستییدا دەمامکێکی سایکۆلۆجییە بۆ شاردنەوەی خۆبەکەمزانیینی خودی نەژادپەرست لەگەڵ خۆیدا.

هەموو ئەم قەیرانە لەوەوە دێتە کایەوە کە کەسێک زاتی کردووە کە باس لەوە بکات کە ژیانی ئینسانەکان و رێزگرتن لە ئیرادەی سەربەخۆی کەس و جڤات و میللەتەکان و دانهێنان بە توانای عەقڵیی و مەدەنیی و سیاسییاندا زەرورەتە نەک تەقدیسی چەکداریی و گوتاری مەرگەساتبار و مەرگپەرستیی خاک و خوێن. قودسییەتی پێشمەرگە لە پێشخستنی مەرگەوە سەرچاوەی گرتووە. عەقیدەتێکیش ئەوەندە ژیانی بۆ هەرزان بێت و ئەوەندە قەڵس ببێت بە بیستنی دەنگێک کە بەرگریی لە ژیانی ستەمدیدەکان بکات هی ئەوەیە هەواڵەی مێژوو بکرێت. ئەگەر قەرار بێت پێشمەرگایەتی کوردایەتی پێناسە بکات، ئەوا کوردایەتی نەک هەر ناتوانێت رزگارییخواز بێت، بەڵکو ناشتوانێت نە بیر بێت نە پڕۆژەیەکی سیاسیی. ئەگەر کوردایەتییەک قودسییەت بە مەرگەوە ببەستێت، ئەوا کوردایەتییەک نییە کە تاک و جڤات و کۆمەڵگەی کوردی پێ شایستەی ژیان بێت چ جا ژیانێکی بە کەرامەت و سەربەست. ئەم زاتانەش کە گوایە پاسەوانی کوردایەتیین، نەک رزگارییخواز بەڵکو گۆستاپۆن، نەک لە بەرانبەر هیچ هێزێکی سەرکوتگەر و داگیرکەردا بەڵکو لە بەرانبەر بەدبەختەکانی ووڵاتی خۆیاندا.

لە کۆمەڵگەدا جگە لە ژیانی ئینسان وەکو تاکەکەسی ئازاد قودسییەتدان بە هەر شتێک، پیشەیەک، ناونیشانێک، باوەڕێک، رەمزێک یان هێزێک و سەپاندنی بەسەر جڤاتێکدا وەکو موقەدەس کارێکە لە دژی رۆشنگەریی و بەو پێیەش لە دژی رزگاریی راستەقینە. دەبێ پێشمەرگایەتیی لە قودسییەت بخرێت پێش ئەوەی گیانی مقاوەمەت و مەدەنییەت لە رۆژهەڵات بکوژێت و ئەزموونی رۆشنگەریی لە بەین ببات. ئەم ووتەیە بە ئاشکرا دژی پڕۆژەیەکی دیاریکراوە نەک دژی و مافی کوردان بۆ رزگاریی. بە پێچەوانەوە، ئەساسەن تێزەکە تێزێکی رزگارییخوازە، بەڵام نوخبەکان لەسەر ئەوە راهاتوون کە کوردبوون یەکسان بکەن بە خۆیان، و هەر دیدگایەک ناکۆک بێت لەگەڵ باوەڕی خۆیان، بە دژە-کورد ناوزەدی دەکەن. یەکێک لە فێڵە لەمێژیینەکانی هێزە پاشکەوتخوازەکان ئەوەیە کە ”ئەگەر دوامان نەکەوی کەواتە لە دژی پرسی عادیلانەی نەتەوەکەمانی.” ئەم کردەوەیە بەخاینکردنە، واتا بە خاین ناوزەدکردن، و وەکو توخمی گوتار، یەک شتە لەگەڵ فەتواگەرییدا. کردەوەیەکە لە دژی هوشیاریی و لە باوەڕ نەبوون بە توانستی خەڵکەوە سەرچاوەی گرتووە. چونکە لە دیدگای نوخبەکاندا خەڵک وەکو نوقسان دەبیندرێت، تەنانەت یەک ووتاری بە راستیی رەخنەیی دەتوانێت بیانخاتە رەوشی شپرزەیی و پەشێوییەوە. ئەگەر تێکستێک بڵاوبووەوە، نوخبەکان ماکینەی فەتوادان دەخەنە کار نەبا تێکستەکە خەڵک لە خشتە ببات.

نەخێر، نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات. نەخێر ئەمە مانای ئەوە نییە مەسەلەی رزگاریی نیشتمانیی بێبایەخە و هەموو دەوڵەت-نەتەوەکان و هەموو ستەمکار و ستەمدیدەکان وەکو یەکن. بەڵکو مانای ئەوەیە خەڵکی ستەمدیدە شایستەی ئەوە نیین کە وەکو نوقسان سەیر بکرێن؛ مانای ئەوەیە نەژادپەرستەکان لە راستییدا میللەتی بەناو دیفاع لێکراویان پێ بەشەر نییە. بۆ ووردەکاریی ئەم تێڕوانینە، خوێنەر بانگهێشت دەکەم کە بە خۆی ووتاری ئاماژەبۆکراو بخوێنێتەوە و بە خۆی تەفسیری بکات.

زوو یا درەنگ، سەردەمی مورشیدەکان و پاسەوانەکانی موقەدەس و پۆلیسەکانی ئەخلاقی جەمعیی دەبێ کۆتایی بێت و سەردەمی دانهێنان بە ئینساندا وەکو تاکە کەسی خاوەن ماف و کەرامەت و ئازادی بیرکردنەوە دەستپێ بکات. نابێت نوخبەکان بەردەوام موڵەتی زمانحاڵبوونی نەتەوەیی و دەسەڵاتی بەرهەمێنانی حەقیقەتیان پێ بدرێت. دەبێ پەراوێزخراوان پێشەنگ بن بۆ رۆشنگەریی نەک بکرێن بە موستەزعەفینێکی بەناو دیفاع لێکرا و لە راستیدا تەعدالێکراو. با خومەینییە بچوکەکانی ئەمڕۆ را نەیەن لەسەر ئەوەی تێکستەکانمان بۆ تەفسیر بکەن و باش و خراپمان بۆ دیارییبکەن، ئەگینا سەردەمی موفتی و خومەینییەکان لە هەڵقەی داهاتووی ئەم مێژووە نائینسانییەدا درێژە دەکێشێ و ئینسان بێبایەختر دەکرێ. رزگاریی پێویستی بە موفەتیشی ویژدانی گشتیی و پۆلیسی بیر و مەزارگەی ئەولیا نییە، بەڵکو پێویستی بە لە کارخستنی رژێمێکی کۆمەڵایەتییە کە تیایدا ئینسان تەنیا وەکو بەختکراو رێزی لێدەگیردرێ و مان و نەمانیش تەنیا سەرقافڵەکان بڕیاری لەسەر دەدەن.

لە دەرئەنجامدا، دەربارەی ئەوانەی کە خۆیان وەکو پاسەوانی مەسەلەی کورد دەناسێنن بەڵام سەبر و سەلیقەی خوێندنەوەی دوو سێ لاپەڕەیان نییە و هەموو شتێک لایان دووبارەبوونەوەی شتێکی ترە کە پێشتر گوایە بیستوویانە یان زانیویانە، هەمان پرسیاری سەرەکیی دێتە پێشەوە: ئەگەر لە گواستنەوەی ناوەڕۆکی تێکستێکی کوردییدا ئەوەندە کۆڵەوار بن، داخۆ چی بەڵایەکن بۆ ئەو میللەتەی کە بە ناوێوە دەدوێن و گوایە نوێنەرایەتی ئیرادەی نەتەوەیی دەکەن؟

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
لەسەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵە جەدید ئامادەکراوە

خەلیل کەیوان: کۆمەڵگا بە ئیرادەیەکی پتەو و هەنگاوی پتەو و یەکگرتوو و هیواخوازانە بۆ ڕووخاندنی حکومەتی ئیسلامی بەرەو پێشەوە دەڕوات. پرسیار ئەوەیە ئایا کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنرێت یان نا، بەڵکو پرسیارەکە ئەوەیە کە چۆن بە خێرایی و چۆن دەڕوخێنرێت. حکومەت لە لێواری داڕماندایە، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش هەندێک هێز باس لە پێکهێنانی حکومەتێکی کاتی و ئینتقالی دەکەن. تایبەتمەندی ئەم قۆناغە چی دەبێت؟ حکومەتی کاتی چۆن دیاری دەکرێت؟ پێکهاتەکەی چۆن دەبێت؟ شۆڕش چی دەوێت و گەرەنتی چییە کە حکومەتی کاتی لە ڕۆژی ڕووخاندا داواکارییە سەرەتاییەکانی خەڵک جێبەجێ بکات؟ ئەگەر حکومەتی کاتی داخوازییەکانی شۆڕش جێبەجێ نەکات، چی ڕوودەدات؟ سیاسەتی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە قۆناغی گواستنەوەدا چییە؟
حەمید تەقوایی هێزگەلێک باس لە حکومەتی کاتی و ئینتقالی دەکەن. دۆخی سیاسی لە قۆناغی گواستنەوەدا ئاسایی نییە. تایبەتمەندییەکانی ئەم قۆناغە چین؟
حەمید تەقوایی: قۆناغی گواستنەوە ئەو قۆناغەیە کە بەزۆری لە شۆڕشەکاندا بە مەودای نێوان ڕووخانی حکومەت و دامەزراندنی سیستەمی داهاتوو ناودەبرێت.
خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ئەم باسە کە ئێستا هەندێک لە هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لەبارەی حکومەتی کاتی و ڕیفراندۆم و دەستوور و ناوی سیستەمی ئایندە و مەجلیسی دامەزرێنەر و هتد هەیانە، تەنیا دەرکەوتنی ئەم پەرەسەندنەیە. ناچنە ناو ناوەڕۆکی دۆسیەکە، ئەم سەردەمە چییە و خەسڵەتەکانی چین و با گریمانە بکەین کە ڕۆڵی خەڵک چییە، ڕۆڵی حزبەکان چییە و هتد. باسەکە لەسەر لایەنی فەرمی ڕیفراندۆم، دەستوور، یان ئەنجومەنی دامەزرێنەر و هتد نییە. بنەمای کەیسەکە ئەوەیە کە قۆناغی ئینتقالی تایبەتمەندییەکی هەیە کە وا دەکات بە تەواوی جیاواز بێت لە بارودۆخی کۆمەڵگایەکی ئاسایی.
دەبینیت کاتێک باس لە قۆناغی ئینتقالی دەکەین، وا گریمانە دەکەین کە کۆماری ئیسلامی ڕووخێنراوە. دیارە چ دەسەڵاتێک ڕووخانی. سروشتییە خەڵکی شۆڕشگێڕ توانیویەتی خۆی ڕێکبخات و بە بەردەوامی خەباتێکی وا بەڕێوەببات کە حکومەتیان هێناوەتەخوارەوە و ڕووخاندوویەتی. بۆیە لەو ماوەیەدا دەسەڵات لەسەر شەقامە. قۆناغی ئینتقالی واتە قۆناغێک کە هیچ کەسێک لە ڕێگەی پەرلەمانەوە یان خوێن و پەیوەندی بۆماوەیی دەسەڵات ناباتە پێشەوە، یان هەڵبژاردنی سەرۆک، سەرۆکی حکومەت، کابینە و …هتد، کەس لە سەرەوە حوکمڕانی بەسەر خەڵکدا ناکات، بەڵام هەروایە ئەو خەڵکە خۆیان کە لە کاتی شۆڕشدا دانیان بە دەسەڵاتی خۆیاندا نا، یەکگرتوو بوون، هاتنە مەیدان و حکومەتێکیان ڕووخاند. ئەمەش گرنگترین تایبەتمەندی قۆناغی گواستنەوەیە. قۆناغی بەرزبوونەوە و بەهێزکردنی جەماوەر، ئەو خەڵکەی شۆڕشیان گەیاندە سەرکەوتن. ئەم ڕاستییە پێویستە هەموو هێزەکان دانی پێدا بنێن، جا چ هێزی شۆڕشگێڕی ڕادیکاڵ وەک حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری یان هەر هێزێکی تری ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو و هتد. ئەمەش گرنگترین تایبەتمەندییە.
خاڵی دووەم ئەوەیە کە قۆناغی ئینتقالی ئەو قۆناغەیە کە کۆمەڵگا دەیەوێت نیزامێک دیاری بکات و دابمەزرێنێت کە وەڵامی داواکارییە شۆڕشگێڕییەکانی بداتەوە. چونکە شۆڕش بە هەمان ئارەزوو و بە هەمان ئایدیاڵ و بە هەمان ئاڵا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە. حکومەتی ڕووخاند و ڕزگاری بوو لێی، بەڵام دەبێت داواکارییەکانی جێبەجێ بکرێن.
تایبەتمەندییەکی دیکەی قۆناغی ئینتقالی ئەوەیە کە دەبێت هەلومەرجێک دروست بکرێت بۆ ئەوەی گەل بتوانێت بە داواکارییە شۆڕشگێڕییەکانی خۆی بگات، واتە ئەو حکومەتەی داهاتوو کە دادەمەزرێت، حکومەتێک بێت کە بە تەواوی بە ئیرادەی ئازادی گەل هەڵبژێردرێت و بەڕاستی نوێنەرایەتی گەل بکات هیوای خواست. قۆناغی ئینتقالی خەسڵەتێکی تری هەیە کە دواتر دەکرێت ڕوونی بکرێتەوە، تەنیا جەخت لەوە دەکەمەوە کە قۆناغی ئینتقالی قۆناغی بەهێزکردنی ئەو خەڵکەیە کە دەیانەوێت خواست و ئامانجە شۆڕشگێڕییەکانیان بەدی بێت.
خەلیل کەیوان: حکومەتی کاتی بە چ هێزێک و چۆن دیاری دەکرێت؟ پێکهاتەکەی چۆن دەبێت؟ ئایا دەکرێت حکومەتی کاتی تاک حزبی بێت، یان تەنانەت دەسەڵاتی یەک کەسیش تێیدا یەکلاکەرەوە بێت؟
حەمید تەقوایی: با سەرەتا باس لە ناوەڕۆکی ئەم دەسەڵاتە کاتیە و چۆنێتی دیاریکردنی بکەین، نەک پێکهاتەکەی چییە، ئایا تاکەکەسییە یان بەکۆمەڵ و هتد، چونکە ئەمانە زیاتر لایەنی لاوەکی بابەتەکەن.
وەک ڕوونم کردەوە قۆناغی تێپەڕین سەردەمی دەسەڵاتی خەڵکە. بۆیە حکومەتی کاتی و هەر هێزێک کە لە دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی دێتە سەر کار، دەبێ دەسەڵاتی خۆی لە شەقامیش وەربگرێت. حکومەت نەماوە و هەڵبژاردن نەماوە و کەس جێگەی کەسی نەگرتووەتەوە. شۆڕشێک ڕوویداوە، ماشێنی دەوڵەت شکێنراوە و خراوەتە لاوەو فڕێیان داوەتەلاوە. بۆیە هەر هێزێک کە بیەوێت لە شوێنی دابنیشێت و بتوانێت تەنانەت بۆ ماوەیەکی کاتیش دەست بەسەر کۆمەڵگادا بگرێت و سیاسەتەکانی جێبەجێ بکات، پێویستە جێی متمانە و ڕێکەوتنی جەماوەری خەڵک بێت .بێگومان ئەم ڕێککەوتنە بە دەنگدان نەکراوە. بە پێچەوانەی بارودۆخی ئاسایی دەنگدان ناتوانێت دیاری بکات کێ سەرۆکی حکومەتە و کێ نوێنەرە و هتد. ڕاستییەکە ئەوەیە کە لە سەردەمی شۆڕشدا، هێز و کەسایەتی و حیزب و دەزگا کە لە دڵی شۆڕشدا پێکهاتبوون، بەندە بەوەوە کە چ ڕۆڵێکیان لە پڕۆسەی شۆڕشدا هەبووە، چ کاریگەرییەکیان هەبووە، چەندە جەماوەری بوون ، چەندە کاریگەری کۆمەڵایەتیان بەدەست هێناوە، دوای ڕووخان، بەهەمان ئەندازە دەبنە جێی متمانەی خەڵک و پاڵیان پێوەدەنرێت بۆ پیشەوە. بۆیە دەکرێ بگوترێ ئەمە وێنەی ڕاستەقینەی دۆخەکەیە، کە دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی، حکوومەتی کاتی دەبێتە تێکەڵەیەک لەو هێزانەی پشت بە شەقام دەبەستن. ئێستا ئەگەری ئەوە هەیە کە تەنها یەک هێز بەڕاستی بتوانێت ببێتە هێزی متمانەپێکراوی هەموو مرۆڤەکان، حزبێک یان تەنانەت کەسێکیش ئەم هەڵوێستەی هەبێت، یان چەند هێز و چەند حزب و کەسایەتی و ڕوخساری شۆڕشگێڕانە لەلایەن بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگاوە متمانەیان پێ بکرێت. لە هەموو حاڵەتێکدا حکومەتی کاتی دەبێتە تێکەڵەیەک لەو هێزانە.
بێ گوێدانە پێکهاتەی حکومەتی کاتی، خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە هیچ هێزێک لە دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی تەنانەت بۆ یەک ڕۆژیش ناتوانێت لە دەسەڵاتدا بێت بەبێ ئەوەی متمانەی جەماوەری شۆڕشگێڕ بەدەستبهێنێت و ئەم متمانەیە لە پرۆسەی شۆڕشدا. لێرەشدا وەک لە پرسیاری یەکەمدا وتم دەسەڵاتی خەڵک یەکلاکەرەوەیە.
خەلیل کەیوان: هەموان بەیەک شێوە بیر لە ڕووخان ناکەنەوە. بەڕای ئێوە ڕوخاندن مانای چییە؟ ئامانجەکانی شۆڕش چین؟ سەرکەوتنەکەی مانای چییە؟ و لە کۆتاییدا کۆمەڵگا ئارامی بۆ دەگەڕێتەوە؟
حەمید تەقوایی: ئەحزاب و هێزە سیاسییە جیاوازەکان وەڵامی جیاوازیان دەبێت بۆ ئەم پرسیارە. دەبینیت کۆمەڵگا ڕاپەڕیوە و بە دەسەڵاتی شۆڕشگێڕانەی خۆی حکومەتی ڕوخاندووە. پرسی یەکەم ئەوەیە کە ئەمە مانای چییە؟ چی ڕوویداوە؟ کەی دەڵێین حکومەت ڕووخێنرا؟ ئایا بۆ نموونە خامنەیی دەبێ بەجێبهێڵرێت، یان کابینە دەست لەکارکێشانەوە ڕابگەیەنێت، حکومەت ڕووخێنراوە؟ ئایا مەسەلەکە تەنها لەسەر لابردنی بەرپرسەکانە یان گریمان دەزگاکانی حکومەت و ئەنجوومەنی ئیسلامی و هتد هەڵدەوەشێنینەوە؟
هێزە سیاسییە جیاوازەکان وەڵامی جیاواز بەم پرسیارانە دەدەنەوە. حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکان، ڕاست، چەپ، ناوەند، هێزە جۆراوجۆرەکان کە ئێستا هەموویان دژی کۆماری ئیسلامین و دەیانەوێت بیڕووخێنن – تەنانەت ئەو هێزانەی کە تا سێ مانگ لەمەوبەر باسی ڕووخاندنیان نەدەکرد- بۆچوون و لێکدانەوە جیاوازەکانیان هەیە بۆ ڕووخاندن. ئێمە هێزێکمان لە ئۆپۆزسیۆن هەیە کە دەیەوێت جۆرێکی تری ئیسلام بهێنێت، ئەوان ئەم حکومەتە بە حوکمی ئاخوندی ناودەبەن و ئەوانیش دەیانەوێت حوکمڕانی جۆری ئیسلامی خۆیان بکەن. ئێمە هێزمان هەیە مەلاکان دابەش دەکەن بەسەر خراپ و باشدا، دەڵێن ئێمە ڕۆحانییە خراپەکان بە لایەکدا جێدەهێڵین، بەڵام ڕۆحانییە باشەکان پێویستن. ئێمە هێزێکمان هەیە کە دەیانەوێت سوپا و هێزە چەکدارەکان بپارێزن و هەندێک جار هۆشداری دەدەن لەوەی کە شۆڕش نەگاتە ئاستێک کە هێزی پۆلیس و هێزە چەکدارەکان و هتد ببنە پەراوێز یان هەڵوەشێنەوە.
ئەمانە تێگەیشتنی جیاوازن لە قۆناغی گواستنەوە. بەڵام پێم وایە شۆڕش لێرەدا ناوەستێت. ئەو خەڵکەی بۆ شۆڕش هەڵسانەوە، تەنیا ئەوە نییە کە دەیانەوێت خامنەیی دەست لەکار بکێشێتەوە، یان کابینەیەک دەست لەکار بکێشێتەوە، یان مەجلیسی ئیسلامی هەڵبوەشێتەوە و مەجلیسێکی تر هەڵبژێردرێت. بە بۆچوونی من شۆڕش دەیەوێت سەروژێری بکات، دەیەوێت لەڕێشەی بدات، نەک هەر دەیەوێت ئەم حکومەتە وەک ڕوخسارو نوێنەری ستەم و هەڵاواردن و سەرکوتکردن لاببات، بەڵکو دەیەوێت هەلومەرجێک دروست بکات کە بەهیچ شێوەیەک دیکتاتۆرییەکی تر نەتوانرێت پێکبهێنرێت، ڕۆژێکی نوێ سەرلەنوێ هەندێک کەس بێنە سەر دەسەڵات، ئێستا بە جلوبەرگێکی جیاواز و لەژێر ناوێکی جیاوازدا، هەمان سیستم بەسەر کۆمەڵگادا بسەپێنن.
تێگەیشتن و لێکدانەوەی ئێمە بۆ ڕووخاندن، کە پێموایە زۆرینەی خەڵک لەگەڵیدا هاوڕان، ئەوەیە کە هەموو بەرپرسانی گەورە و بچووک، بەرپرسانی ئێستا و پێشووی کۆماری ئیسلامی لەم چل و ئەوەندە ساڵەدا ، دەبێت هەموویان لاببرێن ، دەبێت زۆرێکیان لێکۆڵینەوەو پێداچوونەوە لە کەیسەکانیان بکرێت و دادگایی بکرێن، ئەبێت هێزە چەکدارە سەرکوتگەرەکان، زیندان ودەزگاکانی ئەشکەنجە، هێزەکانی دژە ئاژاوە و جلوبەرگ مەدەنیەکان، سوپای پاسداران و بەسیج و سوپا و وبەگشتی ئەو هێزە چەکدارەکانەی کە لە خەڵک جیان و پیشەگەرەکان.پێویستە هەڵبوەشێنرێتەوە، پەرلەمان و هەموو دامودەزگا نیمچە ئایینییەکان، نیمچە حکومییەکان هەڵبوەشێنرێنەوە، هەموو یاساکانی کۆماری ئیسلامی، لە دەستوور و یاسای کارەوە تا هەر یاسایەکی تر کە دەرچووبێت لەم چل ساڵەدا، پێویستە هەڵبوەشێنرێتەوە، و بەم شێوەیەش، لە ڕووی یاساییەوە، لە ڕوانگەی ئەو بەش و دامەزراوانەی ئەم حکومەتە بۆ تاڵان و دزی و سەرکوتکردن دروستی کردووە، لە ڕوانگەی بەرپرسانی بچووک و گەورەی حکومەتەوە لە شارەوانی و قایمقامیەت لە ئاستی پەرلەمانتاران و ئەندامانی کابینە و سەرکردایەتی و سەرۆکی مافیای ئابووری و هتد، پێویستە هەموو ئەمانە بکرێت.بۆ ئەوەی فڕێ بدرێنەکەنارەوە و لە کۆمەڵگا دوور بخرێنەوە. کاتێک دەڵێین ڕووخاندن، مەبەستمان ئەوەیە نەک هەر ئەم حکومەتە و ئەم سیستەمە بڕووخێن، بەڵکو ئەو دەزگا و یاسا و پەیوەندیانەی کە هۆکاری جیاکارین و دەبنە هۆی هاتنە سەر دەسەڵاتی دیکتاتۆریەتێکی تر، هەموو ئەمانە دەبێت هەڵبوەشێنرێنەوە.
ئەمە لێکدانەوەی ئێمەیە بۆ ڕووخاندن و پێمان وایە شۆڕش پێویستی بەو جۆە دەربڕینەی ئێمە هەیە؛ ئەمە ئاڵایەش دەهێنێتە مەیدان. دەبینین هەموومان دەزانین شۆڕشی ١٣٥٧ بە ڕاپەڕینی بەهمەن کۆتایی نەهات، شا چوو و خومەینی هات، بەڵام شۆڕش بەردەوام بوو تا دواجار لە ٣٠ی جۆزەردانی ١٣٦٠، واتە دوای دوو ساڵ توانیان شکست بە شۆڕش بهێنن. لەم ماوەیەدا خەڵک شوراکانی خۆیان پێکهێنابوو، دەیانویست دەسەڵات بگرنە دەست، زۆر کارگە بەدەست شوراکانی کرێکارانەوە بوو، خوێندکاران زانکۆیان بە شورا بەڕێوە دەبرد، لە هەموو شوێنێک شورا دروست دەکرا، خەڵک ئازادی و دیموکراسییان دەویست لەگەڵ شورا، مەبەستیان ئەوە بوو ئ، و حکومەت تەنها توانی لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٣٦٠دا دەسەڵاتی سەرکوتکەری خۆی لەسەر کۆمەڵگا بەکاربهێنێت بۆ هێرشکردنە سەر کوردستان و هێرشکردنە سەر کرێکاران و هێرشکردنە سەر زانکۆکان و دواجار شکستپێهێنانی شۆڕش.
ئەم نموونەیە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە دوای شۆڕش جەماوەری خەڵک ئامادەن بچنە قووڵترین ئاست و بەڕاستی دەست بۆ ڕیشە بەرن و حزبی ئێمەش خۆی ئامادە کردووە، گوتار و سیاسەتەکانی هەمیشە بەو ئاراستەیە بووە کە پێویستە شۆڕش پێویستە هەموو سیستەمی جیاکاری و ئیستغلال و ستەم و نایەکسسانی بڕوخێنرێت و پێموایە کۆمەڵگا داوای ئەمە دەکات و پێشوازی لە هێزێکی لەو شێوەیە دەکات.
خەلیل کەیوان: باست لەوە کرد کە شۆڕش دژی دەسەڵاتە. یەکێک لە دەرکەوتەکانی ئەم ڕاستییە ئەوەیە کە خەڵک تەحەمولی حکومەتی کوێخایەتی ناکات. لەگەڵ ڕووخانی کۆماری ئیسلامی ئۆرگانەکانی ئیرادەی خەڵک پێکدەهێنن. ڕۆڵی ئەو ئۆرگانانە لە پێکهێنانی حکومەتدا چییە و پەیوەندییەکانیان لەگەڵیدا چۆن دەبێت؟
حەمید تەقوایی: دەسەڵاتی ڕێکخراویش دەستکەوتێکی گرنگی شۆڕشی خەڵکە، کە لە قۆناغی گواستنەوەدا ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت.
سەیرکە، خاڵی یەکەم، وەدیهاتنی ڕووخاندنە بە مانای قووڵ و هەمەلایەنەی وشەکە کەڕوونم کردەوە. خاڵی دووەم ئەوەیە کە لەم قۆناغەدا خەڵک داواکاری بەپەلەی هەیە کە دەبێت دەستبەجێ جێبەجێ بکرێن. داواکارییەکانی وەک هەڵوەشاندنەوەی دەستبەجێی سزای لەسێدارەدان، وەک ئازادکردنی دەستبەجێی سەرجەم زیندانیانی سیاسی- هەرچەندە پێدەچێت زۆرێک لە زیندانیانی سیاسی لە دڵی شۆڕشدا ئازادکرابن، بەڵام پێویستە وشەی زیندانیانی سیاسی یان زیندانیانی سیاسی لە کۆمەڵگا دووربخرێتەوە. پێویستە وەڵامی داواکاریی خۆشگوزەرانی دەستبەجێی خەڵک بدرێتەوە، بۆ نمونە دەبێت دەستبەجێ مووچەی یەک لەسەر پێنجی خوار هێڵی هەژاری بگۆڕدرێت و ئاستی حەقدەستیش بە پێی ستانداردێکی بەرز و ژیانێکی ئاوەدان و دادگاییکردنی ئاشکرا و دادپەروەرانە دیاری بکرێت دەبێت دەست پێبکرێت بۆ دادگاییکردنی هەموو تاوانبارانی دەسەڵات، دەبێت لە قۆناغی ئازادییە بێ مەرجەکاندا بێت. ئەم خاڵە کۆتاییە زۆر گرنگە چونکە قۆناغی گواستنەوە قۆناغێکە کە مرۆڤەکان دەیانەوێت بە ئازادی و ئاگادارانە سیستەمی داهاتوو لە هەلومەرجێکی سەلامەتدا هەڵبژێرن. بۆ ئەم مەبەستەش پێویستە ئازادی ناڕەزایەتی، ئازادی خۆپیشاندان، ئازادی مانگرتن، ئازادی پێکهێنانی حزب، ئازادی ڕادەربڕین و بیروڕا، نەک تەنها ئەو هێزانەی کە لە حکومەتی کاتیدان بەڵکو هەموو هێزە سیاسییەکانی ناو کۆمەڵگا، بە بێ مەرج دانیان پێدا بنرێت . کۆمەڵگا لە هەلومەرجی ئازاددا ڕێگەی پێبدرێت هەناسە بدات و گفتوگۆ و ڕاوێژ و هەڵبژاردن بکات. بە واتایەکی تر، جگە لە داواکارییە دەستبەجێیەکان، جگە لە بەرەوپێشبردنی ڕووخاندن بە مانای قووڵ و هەمەلایەنەی وشەکە، ئازادییە سیاسی و مەدەنی و سەندیکاکانی کرێکاران لە ئاستێکی بەرفراوان لە کۆمەڵگادا بناسرێن و دابین بکرێن بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بتوانێت بە ئازادی هەڵبژێرێت.
و لە کۆتاییدا دوا خاڵ ئەو خاڵەیە کە باست کرد. کە خەڵک هیچ جۆرە حکومەتێک لە سەرووی خۆی و بەناو سەرووتر قبوڵ نەکات. وەک لە قۆناغی ڕاگوزەردا وتم، جگە لە شەقام هیچ دەسەڵاتێکی تر نییە و ئەم شەقامەش بێ شێوە نییە، خەڵک لە هەموو جۆرە شوراکان و لیژنە و هەموو جۆرە ڕێکخراوێک لە شوێنی کاردا، لە شوێنی نیشتەجێبوون، لە زانکۆکان، لە کارگەکان و لە هەموو ئەوان ڕێکخراون. شۆڕش چارەسەریش دەخاتە سەر مێز. شۆڕشێک کە سەرکەوتوبێت لە ڕووخاندنی ڕژێمێکی خوێناوی و سەرکوتگەری وەک کۆماری ئیسلامی، دەسەڵاتی ئەوەی هەیە کە لە سیستەمی داهاتوودا قسەی کۆتایی بێت و بڕیاردەر بێت و داهاتووی سیاسی خۆی کۆنترۆڵ بکات. ئەمە هیچ مانایەکی نییە جگە لەوەی کە خەڵکی ڕێکخراو لە شۆڕشدا – لە پڕۆسەی شۆڕشدا و لە هەلومەرجی ئازادییەکانی دوفاکتۆدا کە لە دوای ڕووخاندنەوە دروست دەبن – لە هەموو وڵاتدا دەبێت ڕاستەوخۆ دەستوەردان لە بڕیاردەرەکان و لە ئیدارەدا بکەن لە کۆمەڵگا. نەک هەر لە هەڵبژاردنی حکومەتی داهاتوودا، نەک تەنها لە قۆناغی گواستنەوە و ئەو هەلومەرجەی کە سیستەمی داهاتوو تێیدا دادەمەزرێت، بەڵکو لە خودی سیستەمی ئایندەشدا دەسەڵاتی خەڵک و بەشداری ڕاستەوخۆی خەڵک دەبێت لە ئیدارەی کۆمەڵگەدا گەرەنتی بکرێت.
دەبینیت لە هەموو ئەو شۆڕشانەی کە تا ئەمڕۆ هەمانبووە، دوای ڕووخان، بەزۆری خەڵک دەنێردرێتەوە ماڵەوە.
هەموو شۆڕشەکان بە ناوی ئازادی و بەناوی ڕزگاری ئەنجام دەدرێن. دروشمی سەرەکی شۆڕشی گەورەی فەڕەنسا ئازادی و یەکسانی بوو، بەڵام کاتێک دەسەڵات ڕادەستی دەستی چینێکی نوێ دەکەن، جەماوەری خەڵک دەنێرن بۆ ماڵەوە، دەڵێن کۆتایی هاتووە، ڕۆڵی ئێوە کۆتایی هاتووە، بیدەنە دەست ئیمە، ئێمە دەیبڕین و دەیدوورین، لەسەرووی ئەوەشەوە مەجلیسی دامەزرێنەر و یاسایی دادەنێن و دواتر هەر چوار ساڵ جارێک دەنگ لەسەر ئەوە دەدەن کێ حوکمڕانی خەڵک دەکات. ئێمە دەڵێین نابێت ئەمە دووبارە ببێتەوە. چونکە بە تایبەت لە مێژووی ئێراندا لەم سەد ساڵەی دواییدا، هەر شۆڕشێکمان هەبووە، سەریان بڕیوە. تەنانەت ئەگەر وەک شۆڕشی ١٣٥٧ سەربکەوێت، بینیمان چ کارەساتێکیان لە ئێراندا دروستکرد. شۆڕشی دەستووریش هەمان کارەساتی بەدوای خۆیدا هێنا. هەموو شۆڕشەکانی سەد ساڵی ڕابردوو بەم شێوەیە بوون. ئەم سێهەمین شۆڕشە لە سەدەی ڕابردووی لە ئێراندا دەتوانێ و دەبێ چارەنووسێکی دیکەی هەبێت، بەو مانایەی کە خەڵک لە دوای ڕووخانی حکوومەت نەچنەوە ماڵەوە، بەڵکو دەبێ لە گۆڕەپانی سیاسیدا بە ڕێکوپێکی بمێننەوە و ئەمڕۆش تەکنەلۆجیای کۆمپیوتەر بە تەواوی ڕێگە دەدات ڕاگیری لەسەر ئا ئاستی جەماوەریدا ئەنجام بدرێت، بڕیاردانی بەکۆمەڵ ئەنجام بدرێت، پێویست ناکات چوار ساڵ چاوەڕێ بکەین بۆ هەڵبژارین!
وەک ڕوونم کردۆتەوە کۆمەڵگا ئینکاری دەکات، ڕەگی دیکتاتۆرییەت و هەموو هەڵاواردنێک ڕەتدەکاتەوە و یەکێک لەو دەزگا گرنگانەی کە دەبێتە هۆی هەڵاواردن و چەوساندنەوە، حکومەتە لە سەرووی خەڵکەوە. حکومەتێک لە سەرووی خەڵکەوە بڕیار بدات بە خەڵک دەڵێت ئێوە شۆڕشتان کرد، زۆر سوپاس، بڕۆنەوە ماڵەوە. لە شۆڕشی ١٣٥٧ بەنی سەدر، یەکەم سەرۆک کۆماری هات و وتی هەموو شوراکان بەریەکداتێکشکێنراوە، وتی شوراکان لەناوچوون، ئشوراکان هەڵوەشاونەتەوە، بڕۆ سەر کار و ژیانی خۆت. نابێت ڕێگە بەم کارە بدەین و ڕێگەیش نادەین و بەم مانایەش چەمکی حکومەت لەسەرووی خەڵکەوە بەم شۆڕشە نکۆڵی لێبکرێت و دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەڵکی ڕێکخراو جێگەی بگرێتەوە. ئەمە گرنگترین شتە کە پێویستە لە ماوەی گواستنەوەدا ئەنجام بدرێت.
خەلیل کەیوان: ئەگەر حکومەتی کاتی ئیرادەی خەڵک و ئامانجەکانی شۆڕش جێبەجێ نەکات یان بە تەواوی جێبەجێی نەکات، چی ڕوودەدات؟
حەمید تەقوایی: یەکێک لە دەرەنجامەکانی شۆڕش ئەوەیە کە هێزە سەرکوتگەرەکان لەلایەن خەڵکەوە تێکشکاون. زانیاری زیاتر لەسەر بەسیج و سوپا، جل و بەرگ شەخسیەکان، وەرگرتن و داخستنی و ئەم قسانە نییە. لەم دۆخەدا ئەگەر حکومەتی کاتی بیەوێت پشت لە خەڵک بکات، باشە، ئەو خەڵکەی کە دەسەڵاتی ئەوەندەی هەبوو بۆ لەناوبردنی کۆماری ئیسلامی، حکومەتی کاتییش تێدەپەڕێنن. حیزبێکی وەک ئێمە لە مەیداندایە، ئەگەر پشکی لە حکومەتدا نەبێت، ڕێگە نادات ئامانج و داواکاری شۆڕشگێڕانەی خەڵک بێ وەڵام بمێنێتەوە. ئەو ئامانج و سیاسەتانەی کە باسم کرد دەبێت لە قۆناغی گواستنەوەدا جێبەجێ بکرێن و بەدی بهێنرێن و حکومەتی کاتیش پابەندی هیچ کام لەمانە نەبووە، بۆ نموونە پابەند نەبووە بە داواکاری دەستبەجێی خەڵکەوە، بۆ نموونە پابەند نەبووە پەیڕەوی لە لێپێچینەوەی دەسەڵاتدارانی پێشوو بکە، یان ئیستسنای کرد، یان سازشی کرد.. یان ڕێزی لە پێوەرە دیموکراسیەکان نەگرت، ئازادی بیروڕا، ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی حزبایەتی ڕێگری لێکرا، بە بیانووی ئەوەی ئێستا شۆڕشمان هەیە، دوژمنی دەرەکی بۆ نموونە ئێمە دەخاتە مەترسییەوە، ئەو خەڵکەی لە شەقامن، ئەگەر دەسەڵاتیان ئەوەندە بەهێز بێت کە توانیبێتیان کۆماری ئیسلامی بڕووخێنن، دەتوانن حکومەتی کاتییش بڕوخێنن. بەم مانایە لێرەشدا ئێمە پێمان وایە کە مومکینە و نابێت ڕێگە بدات حکومەتی ئینتقالی پشت لە خواستی خەڵک بکات و بە پشت بەستن بە دەسەڵاتی شەقام ئامێرێکی دیکە بژەنێت.
خەلیل کیڤان: سیاسەتی حیزب لە قۆناغی گواستنەوەدا چییە؟
حەمید تەقوایی: بەڕای ئێمە سەرکەوتنی شۆڕش بەو مانایەیە کە نەک هەر ئایین لە حکومەت دەربچێت و لە پەروەردەوخوێندن جیابکرێتەوە و لە یاساکان بدوربخرێتەوە. نەک هەر داواکاری بەپەلەی خەڵک، کە هەندێکیان باسم کردووە، دەبێ دەستبەجێ بەدی بهێنرێن، بەڵکو دەبێت هەڵاواردنەکان، لەوانەش هەڵاواردنی چینایەتی و ئابووری، هەڵبوەشێنرێنەوە، بۆشایی نێوان موچەی گەردونی و نەهامەتی گشتی نەهێڵرێت، کۆیلایەتییەکی مووچە نابێت هەبێت، ئیستغلالکردن نابێت هەبێت، نابێت ڕێگە بدەین کێوی سامان لە دەستی کەمینەیەکدا کۆببێتەوە و دەریای هەژاری زۆرینەی کۆمەڵگا لە خۆیدا بخنکێنێت، ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین. ستەمکاری نەتەوەیی، میللی، ڕەگەزی، مەزهەبی، هەموو ئەمانە دەبێت لەناوببرێن. هاووڵاتییانی خاوەن مافی یەکسان دەبێ لە سەرانسەری ئێران لە پارێزگا سنوورییەکان و هەموو پارێزگاکان بە یەکسانی بناسرێن. ئازادی بێ مەرجی ڕادەربڕین و بیروڕا و ڕێکخستن و ناڕەزایەتی و مانگرتن مسۆگەر و زامن بکرێت، ڕێگە نەدرێت حکومەت سەروو خەڵکی پێکهێنرێت، ئەبێت خەڵکی ڕاستەوخۆ دبەشداری لە سیاسەت و ئیدارەی کۆمەڵگادا بکات، وە لە وشەیەکدا ئەبێت ئەو ئاسۆو و ئامانجانە ئینسانیانەی کە لە دروشمەکانی وەک بژێوی ژیان مافی سەلمێنراوی ئێمەیە و ژن ژیان ئازادییدا حەشار دراون، دەبێت بەدی بهێنرێت. ئەم شۆڕشە سەبارەت بەم شتانەیە. ئەمە ئەو پرۆسە و ئاڕاستەیە کە شۆڕشی ئێستا دەیگرێتە بەر. ئێستا، نەوەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو کە هاتوونەتە پێشەوە، لە ڕاستیدا خاوەنی ئایدیاڵێکی وەها و وەها وێنەیەکی ئایندە، ئازادی و ڕزگاری و خۆشگوزەرانییە. پێویستە ئەم ئایدیاڵەی ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی و ڕزگاری وەربگێڕین وەربگێڕین بۆ هەندێک کردار ، بۆ چاوەڕوانی و چاوەڕوانییەکی بەرز لە کۆمەڵگادا، بۆ ئەوەی ڕێگە نەدەین هێزە جیاوازەکان شۆڕشەکە بەلاڕیدابەرن، بێگێڕنەوە دواوە، یان ببنە هۆی شکستی. ئەمە ئەو هێڵەیە کە تا سەرکەوتنی تەواوەتی شۆڕش بەردەوام دەبین.

٨ی نوڤەمبەری ٢٠٢٢
سوپاس بۆ ئەمیر تاوەکولی بۆ نوسینەوەی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.

کۆڵانە تەسک و خانووە تەواونەکراوەکانی گەرەکە هەژارنشینەکانی شارەکان، كچ و کوڕە تازە پێگەیشتووەکانی نێو خانووە (١٢٠) مەتری و (١٥٠) مەترییەکان. نەوەیەک کە هەموو ماڵێک (٣) تا (٤) کوڕ و کچی یان زانکۆیان تەواوکردووە، یان لە پۆلی پێنج و سەشی ئامادەییدا وازییان هێناوە و ڕژونەتە نێو بازاڕیکی شێواو وپڕ گومان ، تا نیوەی شەو بە ڕۆژانەیەکی زۆر کەم کار دەکەن وشەوەکەشی بەدیار چامپیزلینگەکانەوە وەنەوز دەدەن.
ئەم نەوەیە، تەماشای برا و خوشکە گەورەکانی دەکات، لە ماڵەوەن و دەرفەتی بەختەوەرییان لە دەستداوە. خۆیانیش کاتێکی کەمی ڕزگاربوونی لەدەست ماوە. لایەنێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی جددی نیە متمانەی پێبدات و فەنتازیا و خەون و ئامانجەکانی بۆ فۆڕمۆڵە و ئاراستە بکات و ڕاپەڕین بەرپا بکات، کە هەموو زەمینەکانی وەک ئیران و عێراق ئامادەن.
سەرکێشی دەکات:

• قەرز دەکات و دەچێتە نێو بازاڕی مامەڵەوە و لاوێتی خۆی بزر دەکات و خەونەکانی لە گۆڕ دەنێت و بەیانی تا ئێوارە هاوار دەکات وخەریکی کارت فرۆشی و بازاڕی لەنگەو کاری سەرپێێ دەکات… دەکەوێتە ژێر قەرزەوە..
• سەرخۆی هەڵدەگرێت و بەرەو ئەوروپا، مان و نەمانی پێوە گرێدەدا.
  لە هەموو ماڵێکدا، باوک، دایک، خوشک و برا، داپیرەو باپیرە، گیرۆدەی سەرگەردانی و بزربوونی ئەم نەوەیەن.کێشەیەکی یەکجار گەورەی خێزانی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و کلتووریـیە. ئەگەر هەر باوکێک تەنها چەند چرکەیەک تەماشای فەیس بووکی کوڕەکەی بکات، ئیدی تاقەتی چوونە سەر کاری نامێنێ (هیچ شتێک لەم ژیانە نیە، پێکەنینم پێببەخشێ)، (مەرگم بەچاوی خۆم دی کە دیپۆرتکرامەوە، بەڵام ئەمجارە بشمرم هەر دەڕۆمەوە). چۆن پەروەردەیان بکات. چۆن هانی خوێندنەوە و سەرکەوتووییان لە قوتابخانە و زانکۆ بدات. چۆن کەشێکی کۆمەڵایەتی هاوسەنگ پەیدا بکات بۆ هەڵدان و گەشەکردنیان. لەدایکەکان بگەڕێن، کە نازانێت لە حەژمەتتان چ بکات؟
  هێشتا ساڵ نەسوڕاوەتەوە، کە ئازار و مەرگ و ناڵەی مناڵانی پەنابەرانی عێراقی لە بێلاڕوسیا، وێنەی دەستە وردەکانی ژێر تەلە دڕکاوییەکان، ڕەقبوونەوە لەسەرما و خواردنی ورچی کێوی بووە گەرمترین هەواڵەکان.
  لەبەرامبەر ئەم تڕاژیدیایەدا سەرۆکی حوکومەتی هەرێم (مەسرور بارزانی)، بە ڕۆژنامە ئەڵمانیەکانی وەک (فاز) و (ئەلگماینە فرانکفۆرت) دەڵێت ئەوان فریوخواردووی نێو باندە قاچاخچییەکانن. لە واقعدا کۆچ و ڕەوی بە کۆمەڵی لاوانی کوردستان بۆ دەرەوەی وڵات و بەهرەبەرداری قاچاخچییەکان لێیان و دژواری و مەرگەساتێک کە ڕووبەڕووی دەبنەوە هەمووی لەئاکامی سیاساتەکانی دەسەڵاتدارەتی حکومەتی هەرێمە.
  نەک هەر ئەوەش دوای ئەم هەموو کارەساتە حکومەتی هەرێم هیچ بەرپرسیارەتییەک لەخۆی نیشان نادات و هیچ پلانێک بۆ چارەسەری ناخاتە دەستوری کارییەوە، بەڕاستی سەیرە کەمتر حکومەتێک لە جیهانی سەرمایەداری ئەمڕۆدا دەبینیت کە وا بێ خەم و بێ دەربەست بێت بەرامبەر هاوڵاتیانی! بۆیە لەژێر سایەی ئەم دەسەڵاتەی هەرێمەدا، تڕاژیدیای کۆچ و ڕەوی بەکۆمەڵی لاوان کاروانێکە کۆتایی نایەت.
  حزبەکانی دەسەڵاتدار و حکومەت و دامەزراوە پەروەردەیی و ڕۆشنبیریـیەکانی کوردستان بە هەققەت، شایانی توڕەیی، هەڵشاخانی لاوانی کوردستانن، لەبەرئەوەی بە سیاسەت و پلانە ئابووریی و ئیدارەییەکانیان، ڕێگرن لەدابننکردنی لانی کەمی ژیانی ئەمڕۆی لاوانی کوردستان.
  جیاوازی چینایەتی کۆمەڵگای شارە گەورەکانی کوردستان، زۆر ڕۆشن و بەرچاو لە سەرتاپای ژیاندا، لەوپەڕی توندوتیژیدا خۆی دەنوێنێ. ئەوەتا لاوانی كچ و کوڕی کوردستان، ئەوانەی خوێندنیان تەواو کردووە زوربەیان بێکارن، وە بەشێکی بەرچاویشیان بەناوی ئەزموون وەرگرتنەوە بەناچاری بە خۆڕایی کاردەکەن لەژێر ناونیشانی کاری خۆبەشدا، هەم لە ناوەندەکانی کار بۆ خاوەنکار و سەرمایەداران، وەهەم لە فەرمانگەکانی دەوڵەتیدا، بەو هیوایەی کە لە ئایندەیەکی نادیاردا دابمەزرێن. ئەمە لە کاتێکدایە کە ژمارەی ملیۆنەرەکان تادێت لە زیادبووندایە. ئەم ناکۆکیـیە چینایەتیـیە کە لە کیشەی لاواندا یەکجار بەرجەستەیە، کە پەیوەست دەبن بەریزی کرێکارانەوە ، دەچنە نێو پرۆسەی دەرگیری خەبات و کێشمەکێشە کۆمەڵایەتیەکانەوە، کێشدەکرێن بەرەو ئاسۆیەکی مەزن. ئالتەرناتیڤیش هەر ئەمەیە. لاوان لەناو بزووتنەوەی چینایەتی خۆیاندا وەک ووزەیەکی نوێ وخاوەن ئایدیای نوێ و چاونەترس و دەستپێشکەر، هەوڵدەدەن چارەنوسی خۆیان، خۆیان دیاریبکەن.

هەموو لەوێستگە جیاجیاکانی سەفەری جاویدانەدا وەستاوین و بەنیازین
لەزەمەنێکی ئەبەدیدا بانگی ژیان بکەین
هەموو لەنێو ساتە کورتەکانی تەمەندا
دەستمان بە چرکەکانەوە گرتووە
تا لە شەمەندەفەرە گەورەکەی زەمەن جێنەمێنین
بەڵام ئەفسووس، بەر لە خوێندنەوەی دواین شیعر
بەر لە بیستنی دواین گۆرانی
بەر لە دواین ماچ
دواین سڵاو، دواین ماڵئاوایی
بێئەوەی دەستی لێکدابڕان هەڵبڕین، دەڕۆین
دەڕۆین بەنێو زەەمنیکی دێوانەدا
زەمەنێک؛ نەهەناسە دەناسێ و نە پێکەنین و نەجوانی
ئا لەو ساتە لەگەڵ خۆمان،
لەگەڵ گەردی تەپوتۆزی ئەم بوونەدا ئاشت دەبینەوە
لەو خاڵەوە ئیتر ڕەنگە لەخۆمان بگەین و
بزانین ژیان چ مانایەکی هەیە و
بوونی ئێمە دەچێتە نێو چ هاوکێشەیەکی ئاڵۆزەوە!
*
لە بینگ بانگەوە بەشوێن ناسینی توخمەکانی ژیانەوەم
لە یەکەمین چرکەکانی زەمەنەوە خەریکم پێناسەیەک بۆ خۆم بدۆزمەوە
هەسارە بە هەسارە و گەردوون بە گەردوون وێڵی شیکارکردنی هاوکێشەکانی وجودم
وەک گەڕیدەیەک؛ کەشکۆڵی پرسیارەکانم بە کۆڵەوە بووە و
ڕوئیایەک نەبووە بمبات بەرەو کاکێشانەکانی بێدەنگی و تاریکە کپەکەی نێو بۆشایی
مانگ و ئەستێرەکانم هەڵگێڕ و وەرگێر کردووە و پەنجەرەیەکم نەبینیوە خۆمی تیا ببینم جگە لێرە
بەڵام هەیهوو من لە کوێم و شیکاری پرسیارم لەکوێ؟
تازە بەم کتێبە سەرەتاییەی زانست و
بەم عەقڵە زۆر بچووکەی خۆمەوە ناگەم بە ئەستێڵە گەورەکەی ژیان
من هێشتا گەریدەیەکم لەسەرەتای سەفەرێکی درێژ و بێکۆتایی
بە کۆڵەپشتێ لە شیعر و
بە بەروانکەیەک لە وەهم و خۆگێلکردن؛ ناگەم بە پەرژینەکانی خەمە گەورەکانی ژیان
تازە درەنگە و نە من و نەئێوەش ناتوانین لەو کەشتییەوە بچینە نێو زەریای گەردوون
هەیهات؛ ئیتر ئەم خەمە دەسپێرم بە گەردیلە تەنیاکانی بوون
بە ماسییەکانی ڕۆحی یاسای ڕاکێشان
بە ئێوە، ئەی بوونەوەرە زیرەکانی نێو ئەم زەریا تاریکەی بوون.

تشرینی دووەمی ٢٠٢٠

بەشی دوازدە/

کەرێکی پۆست مۆدێرن..!

بەهار بازیاتر بۆتی باسکەم کە چیم بینی؟

لە خــــەودا بینیم:

بەرازێكی کریستیانی به مەزهەب كاتۆلیک دەیگوت :من تێناگەم بۆ بەر لە رۆژی دوایی، دووبارە حەزرەتی مەسیح دەگەڕێتەوە و جینۆسایدماندەكات !

قەڵەڕەشێكی بناژۆخوازی سەر و شەکڵ نابووت، کە نازانم لەوێ چی دەکرد پێی گوت: قەدەری خوایە و نكۆڵیكردنی كفرە.

مراوییەک:ئەرێ لە ڕاهی غەوسی ماڵ لە بەغدایێ، یەکێ پێم ناڵێت ئەو پۆست مۆدێڕنانە کێن؟ دەڵێن هەموو شتێکیان لا ڕێژەییە، تەنانەت چڵمی لوتیش !

كەرێکی سوریالستم دەیگوت: تا جەنگی یەكەمی جیهانیم لە یاد بێت، ئیتر ناتوانم هەرگیز، بڕوا بە ڕۆشنگەری و ئەقڵانییەت بێنم.

میشكێكی سەر بە قوتابخانەی فڕانكفۆرت لە وڵامدا پێی گوت :خاڵەگیان منیش هەر لە بەر فاشیزم و نازیزم بوو تووشم بە تووشی ماخولیانی و رەشبینی بوو و عەقیدەم بە رۆشەنگەری و شت لەق بوو و بڕوام بە مۆدێڕنێتە نەما.

كەنغەرێكی سیكۆلاریست: بۆ خاتری ڤۆلتیری، بەسیکەن و بیبڕنەوە و چیتر هاوشێوەی کەریمۆکە گەوادی باوکی ئەو کچەی کە ئێستا وا سەیرمان دەکات، شەڕاب و شەربەت و شۆربا تێكەڵ مەكەن.

باشە ئێوەی کەرباب پێم ناڵێن هێتلەر و مۆسۆلۆنی و فرانکۆی تڕکەن چی پەیوەندییەکیان بە ڕۆشنگەری و گوو و شتەوە هەیە !

کاکە ئێوە گوو لە مێشکتانە و بۆ تێناگەن کە دروست بوونی کەری وەکو فرانکۆ و هیتلەر و مۆسۆلۆنی لادان بوو لە بنەماكانی عەلمانیەت ؟

ژوژكێكی هۆمۆسێكشوێڵ کە ئەو قسەی کەنغەرەکەی بیست پێی گوت: بژیت بۆ ئەم كۆمێنتە لۆژیكی و مەوزعیەت.

بەهار دەزانی بە چی زۆر پێکەنیم و تا هێزم تیابوو داما قاقا.

هەموو ئاژەڵ و پەلەوەرەکان بە واق وڕماوی سەیریانکردم !

کەرێکیان گوتی:لێی مەگرن کچی کەریمۆکە ژن کوژی گەواد و مرۆڤی حیزی ئیتر.

دەزانی بە چی پێکەنیم؟

رێویێكی چیژگەرا و هیدۆنیزم دەیگوت:من خۆم ئەپیكۆریانە دەژیم و گۆشتی مریشکی ماڵی کەریمۆکە ژن کوژ و چێژی ژیان تەنها پێوەرە لام.

پەپولەیەكی سۆزانیش لەوێ بوو دەیگوت: دەبێ سەلەفیەکان ئێدی فێری ئەوەبن رێز لە ئازادی دادایستەكانیش بگرن و دەست لە خۆراک و خەون و خەیاڵ و خولیا و ئەندێشەو و ڕێنەیان وەرنەدەن.

گورگێكی ئیمپریكی (زانستگەرا- تەجریبی)قسەیەکی زۆر جوان و ماقووڵی کرد، هەمان قسەی تۆماز هۆبێز(مرۆڤ گورگی مرۆڤە)ی پێچەوانە کردبووەوە دەیگوت: گورگ مرۆڤی گورگە و چاکترین سیستەم دەوڵەتی لیڤاتان و ئەژدیهاكەی هۆبێزە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی گورگەكان.

داینەسورێكی ئانارشیست لە وڵامدا گوتی: زۆر ڕاستە ئازیزەکەم، بوونی دەوڵەت و سیستەم واتا كۆیلێتی.

مراویەكی نەهیلست و پوچگەرا بە تۆنێکی تۆزەک بێزارکەر :هاوڕێیان دەزانن ژیان لە بەردەكەی دەستی سیزیفە خوێڕی کوڕی سەگ بەوڵاوەتر نییە؟

بەبەغایەكی ریئالست و واقیعگەرا: مۆدێرنێتە یەكسانە بە نەمانی ئەفسانە و پڕ و پووچی سیحر و خورافیات.

كونە پەپویەكی جادووگەر و كۆنزەرڤاتیڤ، وڵامێکی توندی توتیەکەی دایەوە: هیچ وانییە، تا ئیستاكێش خەڵك و بنیام هەزار و یەك حیساب بۆ بوونم دەكەن و بازاڕی خوڕافە و شەتەحات و پیرۆزیەکان و نوشتە و تفەڕك و پەڕۆی سەوز جممەی دێت.

كیسەڵێكی مێی عەولەمی: هەنگاوەكانم خێران كەواتە منیش چەشنی دیكارت هەم.

جوانە گایەكی سادیک: لە كاتی چوون بۆ لای مانگاخان نەك یەك كون بەڵكو هەموو بوونی كون بێت دڵم ئاوی جنس ناخواتەوە.

بەهار ئەوان لەو دیالۆک و قسانەدابوون، لە نکاوڕا ورجێکی ورگ زل خۆی کرد بە قاوەخانەکەدا و ئاگر لە چاوەکانی دەبارین زۆر بە تۆڕەیی و بە تۆنێکی تا بڵێیت ترسناک و هەڕەشە ئامێز گوتی:من پرۆژە تەواو نەبووەکەی مۆدێڕنێتەم، من نوێنەری یۆرگن هابرماسم و کوا ئەو پۆست مۆدێڕنە قەحپە باوکانەی تازه گوێم لێبوو زەمی مۆدێڕنێتەیان دەکرد و گوویان دەخوارد؟

هەموان متەقیان لە خۆیان بڕیبوو کەس نەیوێرا وڵام داتەوە و یەک وشە گۆ بکات و هەمووی وەکوو بى ناو ئاو دەلەرزین لە ترساندا.

ورچە سەرک قەوی و زگ زل و قون ئەستورەکە گوتی:گوێ بگرن هاوڕێیان، ببوورن کە تۆزەک بە ناشیرینی هاتمە ژوورەوە و وەکوو مرۆڤەکان دوام، ئەو پۆست گوانە جەویان گرتم و لە دەماری مۆدێڕنێتە بوونیان دام، بۆیه هەندۆکەک هەڵچووم.

ئینجا گوێ بگرن با سەبارەت بە مۆدێڕنێتە هەندەک بۆتان بدوێم و وڵامێکی ئەو پۆست مۆدێڕنانە، یاخود گونجاوتر و باشترە پێیان بڵێین:پۆست حیز و پۆست گووانەیش بدەمەوە.

دەزانن تەنها یەک کتێب بەسە بۆ ئەو پۆست گووانە کە بیخوێننەوە تا بزانن چەندە گێڵ و نەزانن سەبارەت بە گرنگی و فەزڵ و نیعمەتەکانی مۆدێڕنێتە.

ئەویش کتێبی”دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا”

باش گوێ بگرن هەی تەرەس بابینە با تۆزەک لە میانی ئەو کتێبەیە هەندەک باسی جیاوازی نێوان مۆدێڕنە و پۆست مۆدێڕنەتان بۆ بکەم.

دڵنیام گەر لە جیاتی دەماخ گوو لەمێشکتان نەبێت و، ئەقڵتان وەکو هی مرۆڤەکان بە بەستەڵەک نەبووبێت، لەو قەناعەتی پۆست گووەتان پەشیمان دەبنەوە و لەکەری پۆست گووییتان دێنە خوارەوە و وەکو من لە ڕێگای

“دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا”

واز لە بیری پۆست مۆدێرنێتە، یان وەک نووسەری کتێبی”دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا” وتەنی: (تراویلکەی پۆست مۆدێرنێتە) دێنن.

ئازیزان:

من کاتێک لە قۆناغی گرێی فکری دابووم، لە تەمەنێکی زۆر زووەوە، لەپاڵ خوێندنەوەی بەرهەم و کتێبەکانی کۆمەڵێک سۆسیۆلۆگ و فەیلەسوف و ئەندێشمەندی قوتابخانە و فێرگەی فەلسەفەی فرانکفۆرت(هەرسێ جیلەکەی فرانکفۆرت) و، پوچگەرا و ڕەشبین و نهلیستی لە نموونەی: شۆبنهاوەر، کامۆ، سارتەر، کافکا..تاد..و کاریگەربوون پێیانەوە.

دەستم دا بەرهەمەکانی بیرمەند و فەیلەسوفە مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنێتەکانیش و بە تامەزرۆیی و حەماسەتێکی زۆرەوە، زورم لەسەر مۆدێرنێتە و بونیادگەری و هەڵوەشانەوە(تفکیک)و هێرمۆنتیکا، ئیگزیسستانسیالیزم(بونگەرایی)، پۆست مۆدێرنێتە، دادایزم، سوریالیزم ..تاد.خوێندەوە.

ئەوکاتەی هۆشیاری و وەعیم بۆ گەڕایەوە و لە غەیبووبەی فیکری و قۆناغی هەرزەیی هزری رزگارم بوو و لەناو بازنەی داخراو تونێڵی فیکری ئەوکاتەم هاتمەدەر.

ئەو فیکر و ئایدیۆلۆژیایەی ئەقڵی مومیاکردبووم و وای لێکردبووم کە هەموو شتەکان پێچەوانە و ئاوەژووببینم !

هەڵبەت بەهۆی ئەوەی جارێ خاوەنی پاکگراوەندێکی ڕۆشنبیری و فیکری و فەلسەفی و مەعریفی قووڵ نەبووم، بۆیە هەر زوو کەوتمە ژێر کاریگەری کۆنسێپتگەڵێکی وەک:فەوزەویەت و ئەنارکیەت و نهلیست و عەدەمیەت و چی و چیەت و تووشم بە تووشی جیهانبینی و تێگەیشتنە دوا نوێ گەریەکان بوو و منیش چەشنی پۆست مۆدێرنیزمەکان، هەرچی ستالین و فرانکۆ هیتلەر و جەنگی یەکەم و دووەمی جیهانی و هۆلۆکۆست و لادان و تراژیدیاو ئافات هەبوو، هەمووییم دەخستە ئەستۆی مۆدێرنەتە و مۆدێرنەتەم پێ تاوانبار دەرکرد و هەر ئەویشم بە هۆکار و بە تاوانباری سەرەکی هەموو ئەو کارەسات و لادانانە دەزانی و حەداسەتم رەتدەکردەوە و هەرگیز دانم بەو مەشروعە تەنویریە تەواو نەبووەی یۆرگن هابرماس دانەدەنا!

بەتایبەتی کتێبە دوو بەرگیەکەی نیچە(ڕەخنە لە مۆدێڕنە) بوو، ناوێکی وا قۆڕبوو و باشم بیرنەماوە، ئەو کتێبه هەستی دژە مۆدێڕنێتەبوونی لا گەیاندم بە تڕۆپک و بووم بە کەسێکی مۆدێڕنۆفۆبیا.

وەلێ ئەو پەرتۆکە( “دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا)

زۆر شتی لە تێڕوانینم گۆڕی لە بارەی مۆدێرنێتە و پێداچوونەوەیەکی باش بوو بەو دیدەنیگا و تەسەوراتە پۆست مۆدێرنانەی کە لە سەردەمی هەرزەیی فیکریمدا، گیرۆدەیان ببووم.

بەڕاستی “دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتەو پۆست مۆدێرنێتەدا”

تاڕادەیەکی باش دەتوانم بڵێم کودەتایەک بوو بەسەر جیهانبینی و دیدەنیگا و هزری من لەبارەی پۆست مۆدێرنێتەوە.

ئەو پۆست مۆدێرنێتەی مونەزیر و موفەکیــــــــر و فەیلەسوفەکانی خۆشیان بەشێکی زۆریان دواتر باوەڕیان پێی نەماو لێی پەشیمان بوونەوە و وازیان هێنا، لەنموونەی فۆکۆ، بۆردیار، ئالان تۆرین، بۆدلێر ..تاد.!

کەچی تازە بە تازە کەرێکی نەخوێنەواری سوریالستی و مشکێکی فڕانکفۆرتی مرۆڤێ کوڕی کوڕی دێن و پۆست گوومان پێدەفرۆشنەوە !

هەی ئەو سەر وکەلەپووچەتان بگێم، مۆدێڕنێتە لە ژیان و مێژوویی ئاژەڵیەت(بەشەریەت) بێننە دەر، جگە لە گووی مرۆڤ و ئاژاوە و کەرێتی مرۆڤایەتی چیترمان بۆ دەمێنێتەوە؟

بیرتان نەچێت، من سەڕەڕایی دەستبەرداربوونم لە قەناعەتی پۆست مۆدێڕنەیی بوونم، ئێستاش نیچەم زۆر خۆشدەوێ و لە زۆر شت، هێشتا نیچە بتی منە، نیچە ڕوگە و خوداوەندی منە.

نیچە فێری کردم کە چەکوچێک هەڵگرم و بکەومە گیانی هەرچی بتی گوواوییە و بلێم ئیتر کاتی ئاوابوونی بتەکانە.

—

تێبینی(دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا) کتێبێکی بەڕێز:مەلا بەختیارە.

بەرایی
زمان لە کۆشیعری (وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن)(١) زمانێکە سادە و ڕوون و بێ گرێوگۆڵ؛ کە خوێنەر بێ ئەوەی زەحمەتییەک بێتە ڕێی، دەتوانێت پەیامی کۆمەڵایەتی دەقە شیعرییەکان و مەبەستی شاعیر لەیەکەم خوێندنەوەدا دەستەبەر بکات. ئەمەش بەو مانایە نییە کە زمانی شیعرەکان سفت و بەهێز نییە. نا؛ زمانی شیعرەکان کەم تا زۆر ئیشی لەسەر کراوە، بەڵام لەئاست چاوەڕوانی خوێنەری جیددیدا نییە. بەدەربڕینێکی تر، زمان لەم کۆشیعرەدا ئیشی لەسەر کراوە، وەلێ ئاگایانە ئیشی لەسەر نەکراوە. من دەزانم شاعیر تێکٶشاوە دەست بۆ ئیقاعی شیعریی جوان و وشەی مۆسیقی و دەربڕینی گونجاو بەرێت، بەڵام نەیتوانیوە شیعرەکان بگەێنێتە ئاست شیعری ئەمڕۆ. دیارە ئەمە بەو مانایە نییە کە ئەم شیعرانە شیعر نین، بەڵکو زیاتر مەبەستمە ئەوە بڵێم کە شاعیر پێویستی بە قاڵبوونەوەی زیاتر و شارەزایی زیاترە لە کێشە ئیستاتیکییەکان و گرفتەکانی شیعر. ئەم قاڵبوونەوەیەش دەبێتە هۆی تۆکمەبوونی مەعریفەی شاعیر سەبارەت بە زمان و تەکنیک و ئیستاتیکای شیعریی کەدواجار تەنها خۆی و شیعر لێی سوودمەند دەبن. بابەتێک کە من لەم کورتە نووسینەم لێی دەدوێم بونیادی زمانی شیعرییە. من لێرەدا دەمەوێت لەڕێگەی دوو ڕۆچوونی ڕەخنەییەوە بگەم بە خاڵی مەبەست. بگەم بەو جێگەیەی کە لە ڕێگەی ئەم خوێندنەوەیەوە هەندێک قسە لەسەر زمانی شیعریی لای عارف کوردەی شاعیر بکەم.

دوو ڕۆچوون

ڕۆچوونی یەکەم : ڕۆچوون بەنێو واتا و پەیام لەڕێگەی دەربڕین و گوزارشتە شیعرییەکانەوە.
لە دووتوێی ئەم کۆشیعرەدا بۆ خوێنەر ئاسان نییە بتوانێت دوو کات و وسەردەمی جیاوازی نووسینی شیعر لای عارف کوردەی شاعیر ببینێت و بیان ناسێنێتەوە؛ مەگەر کەسێک یان خوێنەرێک لە نزیکەوە شاعیر بناسێت یان ئاگاداری مێژووی نووسینی شیعری شاعیر بێت.(٢) چونکە شیعرە سەرەتاکانی شاعیر زۆربەیان شیعری کرێکاریین و هەڵگری پەیامی شٶڕشگێرانە و کۆمۆنیستین.

ئایاره‌..
بۆرژوا گوێ گره‌!
لێره‌ بێ یان له‌وێ
كۆته‌ره‌ی شیكاگۆین
(ئاگرین؛ شۆرشین
شۆڕشی كڵپه‌سێن)
له‌ ڕووی تۆ ناكوژێن
ژیله‌مۆین؛
په‌نگرین.
هەتاوین تۆڵەسێن. (٣)
عارف کوردەی شاعیر خۆیشی وەک مارکسیستێک هەوڵی داوە لەگەڵ خۆی و شیعر و خوێنەر ڕاستگۆ بێت. هەربۆیەش بەوپەڕی سادەیی بەڵام ڕاستگۆییەوە گوزارشتی لە هەستە چینایەتییەکەی کردووە. لەشیعری بۆ شاپوورەکان دەنووسێت :
شاپوره‌كان بوون به‌ مۆم و
كۆلیته‌ تاریكه‌كانیان ڕووناك ده‌كرده‌وه ‌و
ئه‌م تونێڵه‌یان بۆ ئێمه‌ جێهێشت
ئێمه‌ش.. له‌م ئۆقیانووسی كپ بوون و مەینەتی و نایەکسانییە
چراین و هەر وەکو ئەوان ڕاوی تاریکایی دەنێین
وەکو ئەوان سروود بۆ ڕزگاری ئینسان
بۆ دادپەروەری ژین دەڵێین.(٤)
ئیتر ئەم بیروباوەڕە ئینسانییەی شاعیر هەر تەنها لە شیعرێکدا قەتیس نابێت، بەڵکوو سەردەکێشێت بەناو ژمارەیەک لە شیعرەکانی.(٥) زمان لەم شیعرە کرێکارییانەی شاعیردا ڕاستەوخۆ و سادە و ساکارە، بەڵام تەژییە لە هەستی ئینسانیی و شۆڕشگێرانە. دەربڕینە شیعرییە چینایەتییەکان و گوزارشتە شۆڕشگێرەکان باڵادەستییان بەسەر زمانی شیعرەکاندا هەیە و توانیویانە شوناس بە زمانە شیعرییەکە بدەن. هەموو ئەم ئیشکردنانەش ( هەڵبژاردنی وشە، سەروای گونجاو، جەغد کردنە سەر بابەت) لەناو زماندا ڕوویانداوە. چونکە وەک مارکس دەڵێت : “بیرۆکەکان بەجیا یان لەدەرەوەی زمان بوونیان نییە” (٦) ئەمە ئەو گۆشەنیگا و تێڕوانینەیە کە مارکس دەیخاتە بەردەستمان کە دەتوانین بایەخی زمان و تەنانەت نووسین و بۆچوونەکانیش لە هەناوی زماندا ببینین و بخوێنینەوە. هێزی گوزارشتی زمان دەتوانێت نەک هەر شوناسی دەربڕینەکان بێت، بەڵکو شوناسی کۆی نووسین بێت لای نووسەرێک.
هەرچی شیعرەکانی تری شاعیرن، بەتایبەتی لەدوای ساڵی ١٩٩٥ ەوە؛ لەڕووی پەیامی کۆمەڵایەتی و مەبەستی شیعریی ئاڵوگۆڕیان بەسەردا هاتووە، کە بە بڕوای من ئەو شیعرانە دەربڕی تووڕەیی و دڵشکانی شاعیرن لە دۆخی سیاسی و خەباتی کۆمۆنیستیدا. زمانی ئەم شیعرانە، زیاتر زمانێکی کۆن و کات بەسەرچووە کە ئەو زمانە ناتوانێت لەگەڵ گەشەی سەردەم و ئاڵوگۆرەکانی کۆمەڵگە بێتەوە. کە من دەکۆشم لە ڕۆچوونی دووەمدا زیاتر لەسەر ئەم زمانە کۆنە دەوەستم.

ڕۆچوونی دووەم : ڕۆچوون بەنێو تێکچڕژانەکانی زماندا لەڕێگەی وردکردنەوەی زمان.
ئەم کۆشیعرە بچکۆلانەیە کە زمانەکەی لەنێو بەرداشی گوزارشتی شۆڕشگێرانە و دەربڕینی کۆندا دێت و دەچێت؛ پێکهاتەکەی بەمشێوەیە دزاین کراوە.
یەک : کۆشیعرەکە لە ١٤٦ لاپەڕە پێکهاتووە.
دوو: نزیک بە ٥٢٠٠ وشەیە.
سێ : ١٠ تابلۆی هونەری تێخزێنراوە کەلە ئەنتەرنێتەوە وەرگێراون.
چوار : ٦٥ تا ٧٠ هەڵەی ڕێنووس و تایپی تێدایە.
پێنج : ٣٨ بۆ ٤٠ وشەی ئەفسانەیی و ئاینیی تێدا بەکار هاتووە، وەکو ( جنۆکە، شەوە، خاچ، خوا، نوێژ، قیامەت، بەهەشت، حەرام، ئەهریمەن، دوعا، زیکر، ئیبلیس، دۆزەخ، ..تاد)

خەریکن..
ئەهریمەن بۆ بەهەشت
ئەنێرنەوە و
بەهەشتییەکانیش بۆ دۆزەخ.(٧)
شەش : ناوی ٣٢ ئاژەڵ و باڵندەی تێدایە، بۆ نموونە ( تیترواسک، پاساری، کەروێشک، کەناری، کوکوختی، پشیلە،جرج،ئاسک، ئەسپ، قەلەڕەش، شاباز، هەڵۆ، کوندەپەپوو، حاجی لەقلەق، کەڵەباب، قەلەپاچکە، چۆلەکە، قەقنەس، ماسی، تیمساح، نەهەنگ، شێر، داڵ، جاڵجاڵۆکە، تاوس، کۆتر،..تاد)

کەروێشکێکی خەواڵووم و
لەنشێوی چارەڕەشیی
سەرسم ئەدەم.(٨)

حەوت : نزیک بە ٢٠ وشەی کۆنی دەرەوەی چوارچێوەی زمانی مۆدێرنی تێخزێنراوە لەچەشنی ( شەغرە، بێڵەقانێ، کلدان، کانی ژنان، کەپر، مەشکەژەن، چارۆکە، سەردوولکە، تەزبیح..تاد)
پرسیار لێرەدا ئەوەیە کە ئایا تا چەند ئەو وشانە لەگەڵ ئاڵوگۆڕەکانی نێو گۆمەڵگەدا دێنەوە؟ بۆچی شاعیر پەنای بردۆتە بەرد چەندین دەستەواژەی سەردەمی فیوداڵی؟
پەتی زوڵم چەند ئەستوور بێ
شغرەی جیڕی کۆنە ساڵە دەیپسێنێ. (٩)
ئەم دزاینەی زمان بەمجۆرەی لەم کۆشیعرەدا نمایش کراوە، بێگومان کاریگەری دەبێت بەسەر کەمڕەنگکردنەوەی کێشکردنی خوێنەر بۆ دەقە شیعرییەکان. ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە زمانی شیعری لای شاعیر ئەو گۆڕانە جەوهەرییەی بەسەردا نەهاتووە کە دەبوو بەسەریدا بێت. لەبونیادی زمانی شیعرەکانی عارف کوردە تێکچڕژانێک دەبینرێت. ئەم تێکچڕژانەش لە زمان پەیوەستە بە بەرز و نزمبوونەوەی ئاستی ئومێد و ڕەشبینی، یان وردتر بڵێم ڕەنگە پەیوەست بێت بە بەرز و نزمبوونەوەی دۆخ و هەلومەرجە شۆڕشگێڕییەکان و گوزارشتکردن لەو هەلومەرجە.

ئەنجام
سەرەنجام لە ئاکامی خوێندنەوەی ئەم کۆشیعرەی شاعیر دەگەین بەو ڕایەی کە نووسەری وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن، سەرباری هەوڵەکانی لەبواری زمان و بونیادی زماندا، بەڵام هێشتا نەیتوانیوە زمانی شیعریی تەریب بە گەشەی سەردەم بسازێنێت. بۆیە بەبڕوای من شاعیر لەبەردەم هەڵبژاردنێکی سەختدایە. یان ئەوەتە درێژە بەم زمانەی ئێستای دەدات کە سەرەنجام نەک ناتوانێت گەشە بکات، بەڵکو لەوانەیە توانا شیعرییەکانیشی تووشی سستی و لەبارچوون بکات. وەیان ئەوەتا ئاڵوگۆڕێکی چۆنایەتی لە بونیادی زماندا دەسازێنێت و لەوێشەوە تەکانە شیعرییەکانی دەدات و بەرەو پێشەوە هەنگاوە پڕ لە داهێنانەکانی لەنێو بزووتنەوەی شیعری رادیکاڵی کوردیدا دەنێت.

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
حوزەیرانی ٢٠٢٢

سەرچاوە و پەراوێز :
(١)وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن عارف محەمەد کوردە چاپخانەی ئاڤێستا کەرکووک چاپی یەکەم ٢٠٢١.
(٢)سەرەتای پەیوەندی ئەدەبیی نێوانمان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٨٨ کە شیعرێکی ئەم شاعیرە (بولبولی کارگە) لەژێر ناوی (نەوزاد) لە گۆڤاری ڕابەر ئۆرگانی حەلقەی ئەدیبانی کۆمۆنیست بڵاو کردەوە. لە دەیەی نەوەدەکانیش شاعیر کۆشیعرێکی دەستنووسی بۆ ناردم و منیش دوای خوێندنەوەی بە کۆمەڵی سەرنج بۆم ناردەوە و ئەویش وەک ئیلتزام و ڕێزگرتن لە شیعر وبۆچوونەکانم، دەستنووسەکەی بڵاوی نەکردەوە. ئیدی لەودەمەوە ئەو پەیوەندییە ئەدەبییە بوونی هەیە تا ئەوەی ساڵی پار هەوڵم لەگەڵدا کە شیعرەکانی کۆ بکاتەوە و لە کتێبێکدا چاپیان بکات، ئەوە بوو ئەم کتێبەی لێهاتە بەرهەم.
(٣)وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن عارف محەمەد کوردە چاپخانەی ئاڤێستا کەرکووک چاپی یەکەم ٢٠٢١ لاپەڕە ٨٨.
(٤)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە ٩٦.
(٥)بۆ نموونە شیعرەکانی ( کاتێ بەڕک نەبوو، هەوری ئێستا ئاو دانادات، بۆ ئەوانەی لەغوربەتدا ئەژین، وەفایەک بۆ هاوڕێ ئاراس، ماسیحە ،کوانوویەکی بێ خۆڵەمێش، و ..تاد)
Karl Marx, Jon Elster “Karl Marx: A Reader”, p.53, Cambridge University(٦) Press(1986)
(٧)وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن عارف محەمەد کوردە چاپخانەی ئاڤێستا کەرکووک چاپی یەکەم ٢٠٢١ لاپەڕە ١٣٧.
(٨)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە ١٠٠.
(٩)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە ١٠٢.

بێئیرادەکردنی ئینسانەکان لە پێکهاتەو خەسڵەتەکانی سیستمی سەرمایەداریە، بەو مانایەی ئەم سیستمە ئینسانەکان ناچار دەکات کێشبن بۆ بازاڕی کار تا هێزی کاریان بفرۆشن، کرێکارانیش تا بتواننهێزی کاریان وەک کاڵایەک لە بازاردا ساغ کەنەوە، وەبە ناچاری بژێوی ژیانیان دابین بکەن،لە ناو بازاڕی سەرمایەداریدا،هیچ هەڵبژاردەیەکیان نیە کە ئارەزوو دەکەن یا دەتوانن چ کارێک ئەنجام بدەن.!، بەڵکو کارو مامەڵەی کار کە سەرمایەداران پێویستیانە بڕیار دەدات کرێکاران دەبێت چ کارێک بکەن، واتە چارەنوسی بژێوی کرێکار لەژێر سایەو ڕەحمەتیمامەڵەی بازاڕدایە، نەک ئیرادەو خواست و ئارەزوی کرێکار خۆی. ئەمەش ئەو پەڕی بێ ئیرادەکردنی ئینسانەکانە کە دەچێتە ناو قاڵبی چوارچێوەیەکەوە، لە هەر شوێنێکی دنیای پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا بێت بێئیرادەیی ئیسانەکان و قەبوڵکردنی کاری نەخوازراو دەکاتە حاڵەتێکی دیفاکتۆ، هەربۆیە “ئازادی” لەناواخنی کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا،تابڵێی ووشەیەکی زۆر پوچ و نابەجێ دەمێنێتەوە، دەستەواژەی “ئازادی” لەبەردەم نەبونی ئیرادەو خواست بۆ هەڵبژاردنی کارو ژیان و گوزەران، لەبەردەم چەوسانەوەی ئینسان لەسەر ئینسانتەنها مانای ئازادیە بۆ بازاڕو مامەڵەکردن بە هێزی کار لەلایەن سەرمایەدارانەوە.بەم جۆرەش گەڕانەوەی ئیرادەو شكۆی ئینسان تەنها لە ڕێگەی هەڵوەشانەوەی پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و بازاڕەکەیەوە دەستەبەر دەبێت و مانا پەیدادەکات.
هەر لەم ئاراستەیەوە دەتوانین بڵێین دەسەڵاتی سیاسی لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا لە هەر فۆرمێکدا رەنگ بداتەوە،ئەو ماناو ئامرازەیە کە بێئیرادەکردنی ئینسانەکان عەمەلی وبەرجەستە دەکاتەوە. دەسەڵاتی سیاسی لە هەر شێوازو فۆرمێکدا لەلایەن چینی بۆرجوازیەوە ڕێکخرابێت و دامەزرابێت تەنها ئەو دەزگایەیە کە دەستورو یاساو بڕیارەکانی باڵادەستی کەمینەیەک بەسەر زۆرینەی کۆمەڵگەدا بە هەند وەردەگرێ و کاری پێدەکرێت.
مەترسیدارترین شێوازیش لە جۆرەکانی دەسەڵاتی بۆرجوازی بۆ زیاتر بەرجەستەکردنەوەی بێئیرادەیی و گۆشەگیرکردنی خەڵک بۆ دەوریان لە هەڵسوڕانی سیاسی و دەسەڵاتی سیاسیدا، ئەو جۆرەیە لە دەسەڵات کە ئایدۆلۆژیاژیەک دەکاتە هێمای پیرۆزی بۆ دەوڵەت و پاراستنی دەسەڵاتی سیاسی، جا ئەو ئایدۆلۆژیایە هەرچیەک بێت ئاینی بێت یا نەتەوەیی، تائیفی بێتیان ڕەگەزی …جیاوازیان لە ڕادەی بێئیرادەکردن و چەوسانەوەی کرێکاران و زەحمەتکێشاندا نابێت و چەندین پاساو دەکەنە مایەی رەسمیەتدان بە چەوسانەوەی ئینسان لەسەر ئینسان.
لەم سەرەتایەوە دەمەوێت بچمە ناو جۆرێک لەدەسەڵاتی سیاسی کە ٤٣ ساڵە کۆماری ئیسلامی لە ئێران پەیڕەوی دەکات، دەسەڵاتێک کەبە هیچ جۆرێک ماناو فرسەتی بۆ ئیرادەی ئینسانەکان نەهێشتوەتەوە، دۆزەخێکی وەهای بۆ دانیشتوانی ئیران هێناوەتە گۆڕ، کە هیچ جۆرە مافێکی بۆ ژنان و منداڵان و کرێکارو زەحمەتکێش تیا بە ڕەسمی ناناسرێت، ئاینی ئیسلام و مەزهەبی شیعەیان کردۆتە ئایدیۆلۆژیەکی پیرۆز بۆ لە قاڵبدانی ژیان و گوزەرانی تەواوی دانیشتوانی ئێران، کە سەرکوتی ئیرادەوهەموو بێمافیەک و بەرخوردی نائینسانی بە حوکمی کوتەک و سێدارە دەسەپێنێرێت.
هێژمۆنی و دەخالەتی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی لە تەواوی ژیان و گوزەرانی ئینسانەکاندا چوارچێوەیەکی وەهای فەراهەمهێناوە کە هەموو جومگەکانی ژیانی خەڵکی کۆنترۆڵکردوە، هەرلە پۆشاک تا خواردن و بگرە پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانیشی لەخواست و ئارەزوو ویستی خەڵک داماڵیوە، هەموو ئەمانەو زیاتریش بەمانایەک تەعبیر لە مامەڵەی ئەوپەڕی بێئرادەکردنی ئینسانەکان دەکات، کە تەنها لە پێناو ئەوەدایەکە دەبێت ئێران وەک کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداری، کاری بەکرێی هەرزانی تێدا بەڕیوەببرێت، واتە ئاینی ئیسلام ئایدیۆلۆژیایەکە دەتوانێت بەکاربهینرێت بۆ رەخساندن و سەپاندنی هێزی کاری هەرزان، بۆ سەپاندنی بێئیرادەکردنی ئینسانەکان، بۆسەپاندنی دەسەڵاتی کەمینە بەسەر زۆرینەی کۆمەڵگەدا، واتە دینێکە گونجاوە بۆ دەسەڵاتێکی سیاسی کەدەستکراوەیە بەدڕندانە ترینشێواز تەعبیر لە خۆی بکات، هەربۆیە روخانی کۆماری ئیسلامی و جیایی دین لە دەوڵەت و پەروەردە پێداویستیەکی حەیاتی و گرنگ و هەر ئێستایە بۆ دانیشتوانی ئێران.
تەنها ڕێگا بۆڕزگاربوون لەم بارودۆخە پەردەهەڵماڵینە لەو بارودۆخ و ئایدیایانەی بێئیرادەکردنی ئینسانەکان بەرجەستە دەکەنەوە،هەوڵدان و کارکردن و خەباتە بۆ گەڕانەوەی ئیرادەی ئینسانەکان بۆ بریاردان لەسەر دیاریکردنی چارەنوسی خۆیان و بڕیاردان لەسەر چۆنیەتی ژیان و گوزەرانی خۆیان. ئەمەش تەنها لەڕێی جێگیربونی دەسەڵاتێکەوەیە مانا پەیدا دەکات کە تەعبیر لە زۆرینەی دەنگ و دەوری خەڵک بکات، دەسەڵاتێک کە تەعبیر لە دەورودەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵک بکات، بەمانایەکی بەرجەستەتر واتا دەسەڵاتی شورایی.
دەسەڵاتی شورایی دەتوانێت ئەو دەسکەوەتەبێت بۆ بەشەریەت، کە تەواوی زۆرینەی خەڵك لەهەر شوێنکی دنیادا بن، دەبێتتەعبیر بێت لەوەی کە ئینسانەکان بە ئیرادەی خۆیان بڕیار دەدەن لەسەر ژیانی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی خۆیان، دەسەڵاتی شورایی لەڕێگەی ئیرادەیەکی شۆرشگێرانەی جەماوەریەوە بەدەست دێت کە نەفی هەموو جۆرە نمونەیەکی دەسەڵاتی بۆرجوازی و سەرو خەڵکی بکاتەوە.
خرۆشان و ڕاپەڕینی جەماوەری بۆ وەستانەوە لە بەرامبەر دەسەڵاتی سیاسیدا و بۆ روخانی هەر جۆرە دەسەڵاتێکی سیاسی کە پارێزەری کاری بەکرێ و خاوەنداریەتی هۆکانی بەرهەمهێنانە، ئەو ساتەوەخت و هەنگاوەیە کە جەماوەری تورەو ناڕازی دەیانەوێت رۆڵی شکۆی ئیرادەی خۆیان بگەڕیننەوە، هەر بەم مانایە خرۆشان و ڕاپەڕینە جەماوەریەکانی خەلکی ئێران ئەو هەنگاوە پێشڕەوەیە کە دەیانەویت شۆرشێک بەرپابکەن تاکۆتایی بە بێئیرادەکردنی ٤٣ ساڵەیان بسڕنەوە، ئەم خرۆشانە هەنگاوێکە بەرەو شۆرشێک لەپێناو بەدەستهێنان و جێگیرکردنی ئیرادەی خەڵکی ئێران، بۆیە دەبێت سەربەخۆیی و شکۆی ئەو ئیرادەیە تەواو پارێزراوبێت، پارێزراوبێت بەو مانایەی پێویستە بەر بەوە بگیرێت کە هیچ هێزو لایەنێک نەتوانن لەناو ئەم خرۆشانە جەماوەریەدا کاری پاڵەوانێتی و سەروخەڵکی بەهەر پاساوو بیانویەک ئەنجام بدەن و بسەپێنێن، هەرهێزو لایەنێک گەر دەیانەوێت ببنەبەشێک لەمبزوتنەوە شۆڕشگێڕیە جەماوەریە، پێویستە پێشوەخت پابەندبێت بەمەرجی پاراستن و پەیگیربونی ئیرادەی خەڵک بۆ دەورو دەخالەتی راستەوخۆیلەدەسەڵاتی سیاسیدا، پابەند بێت بە جێگیر بونی دەسەڵاتی شوراییەوە.
هەرهێزێک لەم چوارچێوەیە دەربچێت کە لەدەرەوەی ئیرادەی خەڵک و دەسەڵاتی شورایی هێژمۆنی هێزەکەی بکاتە مەبنا، بەمانای ئەوە دێت کە جارێکیتر بە جۆرێکیتر یان بەڕێگایەکیتر لەباری عەمەلیەوە ئەو هێزە هەوڵدەدات بۆ بێئیرادەکردنەوەی خەڵکی ئێران و دەبێتە هێزێکی دژ بە شۆرش.

زوو زوو مەزەندەی فڕین دەکەم
فڕین بەنێو کتێبێکی پڕ لە وێنەی شاعیرێکی سەعلوک
فڕین بەلێوار خەیاڵی تۆزاوی قەراغ ڕووداوێک
فڕین بەنێو کێلونی دەرگای پرسە سەرەڕۆکان
چ پانتاییەکە فڕین وەختی بەباڵی عەشقەوە
شیعر..شیعر کتێب بەسەر دەکاتەوە.
چەند جوانە وەختێ خەیاڵ دەچێتە بەردەم
دەروازەی وشە غەمبارەکانی بوون
ئای لە فڕین ..چۆن مەزەندەی شیعرم دەکا بە مەززەی خۆی!.
*
هەورەکان لە ئاسمانی شارەوە زووخاویان لێ دەبارێ
دارگەڵا وەرەمی گرت
ڕووبار شیلەی ئیرەیی ڕشت
تابلۆیەکی تابڵێی غەمگین بوو هەتاو
زنجیری پانتۆڵەکەی نەبەستبوو
مانگ و ئەستێرەکان بەدزییەوە پێی پێدەکەنین.!
*
هیچ شتێک هێندەی بەفر ڕەش ناچێتەوە
وەختێ لەمەوعیدی توانەوەی خۆی دوا ئەکەوێ
تەنانەت پاسارییەکانیش کە گەروویان
بەهەناسەی مرۆڤ تەنگ دەبێ
جریوەیان خامۆش دەبێ.
*
کەس ناتوانێ ڕێکەوتنی نێوان شیعر و شاعیر تێبگات
مەگەر خەیاڵێکی چەتوون بەدزییەوە
لەپەناو کەلێنی کاتتدا گوێی لێیان هەڵخستبێ!
*
شیعرم جاران مەلێکی تەریوو بوو
تابڵێێ سەربەست و تیژڕەو بوو
هەموو ڕۆژێ بە ئاسمانی نەهامەتی هەڵدەفڕی و دەنیشتەوە
وەختێ بۆنی گوڵاوی نێو وشەی دەمی شیعرمیان کرد
باڵیان بەست و وتیان باسی سیاسەت و و سۆشیامیزم و ئازادی و تادوایی مەکە
خۆت خەریک بکە بە ئیشەوە
لەو ساتەوەی قەسیدەی پڕ ئومێدیان برد برد
هەر بە ئومێدەکانی دڵی خۆی باڵبەستیان کرد
بە شەرابی ئەشکەنجە و خەمی تەنیایی خۆی مەستییان کرد
ویستیان شیعرم بکەن بە پەند
بەڵام لە دڵی خەڵکیدا گۆرانی بۆ دادپەروەری ئینسان دەچڕێ و
وشەکانی بۆ ستەم بوو بە کۆتوبەند.

٢٠٢٢

نوسینی : Hassan Yildirim
19/09/2022

و: زاهیر باهیر

مانگرتن و پرۆتێستەکان بۆ کرێی زیادە لە تورکیا لەگەڵ زیادبوونی هەڵاوسانی پارە لەگەشەدایە. ملیۆنان کەس لە تورکیا لە هەژارییەکی قووڵدا دەژین و بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانیان لە ململانێیەکی گەورەدان، لە کاتێکدا نرخی خۆراک و وزە بە بەردەوامی لە بەرزبوونەوەدایە و هێرشکردنە سەر بارودۆخی ژیانی چینی کرێکارانیش لە زیادبووندایە.

لە مانگی ئابدا ڕێژەی فەرمی هەڵاوسانی دراوی ساڵانەی تورکیا بۆ 80% بەرزبووەوە. ڕێکخراوی ENAG کە ڕێکخراوێکی سەربەخۆی توێژینەوەیە، هەڵاوسانی دراوی تورکیای بە ڕێژەی 181% تۆمار کردووە. بەگوێرەی ماڵپەڕی ئابووریی بازرگانی، هەڵاوسانی فەرمی دراوی تورکیا لە پلەی چوارەمی جیهاندایە لە دوای زیمبابۆی، سۆدان و سووریاوە.
بەرزبوونەوەی هەڵاوسانی دراوی تورکی بەشێکە لە بەرزبوونەوەی نرخەکان لە جیهاندا کە بەهۆی چاپکردنی بەرفراوانی پارە لەلایەن بانکە ناوەندییەکانەوە لە سەروبەری پەتای کۆڤید- 19 دا لە سەرانسەری جیهاندا بۆ یارمەتیدانی سوپەر دەوڵەمەندەکان هەروەها بەهۆی شەڕی ناتۆ و ڕوسیاوە لە ئۆکرانیا خراپتر بووە. هەر ئاواش بەهۆی سیاسەتی دارایی حکومەتی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆمارەوە کە بەرگریی لە قازانجی کۆمپانیا زەبەلاحەکان لەسەر حسابی پێداویستییە سەرەتاییە کۆمەڵایەتییەکان دەکات زۆر خراپتر بووە.
چینی دەسەڵاتدار باری سەرەکیی قەیرانەکەی بەسەر چینی کرێکاراندا سەپاندووە. لە کاتێکدا بەهای لیرەی تورکی لە دابەزیندا بەردەوامە، هاوکاتیش بەرزبوونەوەی بەردەوامی نرخی هەموو کاڵاکانیش بە تایبەت پێداویستییە سەرەتاییەکان لە بەرزبوونەوەدایە. بەم هۆکارە توانای کڕینی کرێکاران تەنانەت بە زیادبوونی مووچەشیانەوە هێشتا بە بەردەوام لە خوار هەڵاوسانی دراوەوە هەرەس دەهێنێت، تا ئەو ڕادەیەی “سنووری برسێتی” خەرجی مانگانەی خۆراکی خێزانێکی چوار کەسیی لە تورکیا زیاترە لە لانی کەمی مووچە کە لە مانگی تەموزدا بە ڕێژەی کەمتر لە 30% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 5500 لیرەی تورکی .

کۆنفیدڕاسیۆنی سەندیکاکانی لایەنگری حکومەت، تورک-ئیس، ڕایگەیاند داهاتی حەدی هەژاریی، واتە ئەو بڕە پارەیەی دانراوە وپێوەرە بۆ ڕادەی هەژاریی، لە کۆتایی مانگی ئابدا بۆ 22 هەزار و 440 لیرە بەرزبووەتەوە و ڕادەی برسێتی (خەرجی مانگانەی خۆراك بۆ خێزانێکی چوار کەسی) بۆ 6 هەزار و 890 لیرە هەڵکشاوە.

لانی کەمی مووچە بووەتە تێکڕای مووچەی ملیۆنان کەس لە تورکیا. بەپێی راپۆرتێکی مانگی کانوونی دووەمی 2021 ی کۆنفیدڕاسیۆنی سەندیکاکانی سەر بە ئۆپۆزسیۆن، دیسک، 64%ی سەرجەم کرێکارانی تورکیا (12.5 ملیۆن کرێکار) لەسەر لانی کەمی مووچەن یان کەمێک زیاترە، هەروەها لە سەدا 70ی کرێکارانی کەرتی تایبەت مووچەیان تەنیا لانی کەمی مووچەیە.

سەرەڕای ئەوەی سەرەوە 3.4 ملیۆن کرێکار (18٪ی سەرجەم کرێکاران) داهاتیان کەمترە لە لانی کەمی مووچە، زۆرینەی زۆریان پەنابەر و کرێکاری کۆچبەرن کە ڕووبەڕووی چەوساندنەوەی دڕندانە بوونەتەوە. بەپێی راپرسییەک کە لە مانگی ئازاری رابردوودا لەلایەن جەمعییەی مافی بەکاربەرانەوە ئەنجامدراوە، لە 90%ی دانیشتوانی تورکیا لەژێر هێڵی هەژاریدا دەژین.

ملیۆنان کرێکار تا دێت ناتوانن سەرەتاییترین پێداویستییەکانیان دابین بکەن. لە شەش مانگی یەکەمی ئەمساڵدا ژمارەی ئەو خێزانانەی کە تەنها بە هاوکاری و کۆمەکی کۆمەڵایەتییانە توانیویانە پارەی کارەبایان بدەن بۆ دوو ملیۆن و 300 هەزار کەس بەرزبووەتەوە.

لە نێوان وڵاتانی ئەندامی ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووریدا، تورکیا لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا زۆرترین بەرزبوونەوەی نرخی وزەی بەخۆیەوە بینیوە. بەپێی ئاماری یۆرۆنیوز، نرخی جوملەی غازی سروشتی لە كۆمپانیای دەوڵەتی توركیا (بۆتاس) بەڕێژەی 1330% بەرزبووەتەوە. ئەم بەرزبوونەوەیە بەڕێژەی 997% لەسەر بەشی پیشەسازی و بەکارهێنەرانی، هەروەها بە ڕێژەی 216% بۆ بەکارهێنانی لە لایەن دانیشتوانەوە کارایی خۆی داناوە.
لە 1ی ئەیلولەوە نرخی غاز بەڕێژەی 20.4% و نرخی كارەباش بەڕێژەی 20% لە سەر خێزانەكان بەرزبوونەتەوە. لە کاتێکدا ملیۆنان کەس پرسیار دەکەن کە چۆن دەتوانن لەم زستانەدا ماڵەکانیان گەرم بکەنەوە. هەروەها جارێکی دیکەش لە کارگە پیشەسازییەکانیشدا غاز بە ڕێژەی 50.8% و کارەبا بە 50% زیادی کردووە، ئەمەش دەریدەخات کە بەرزبوونەوەی نوێی نرخی وزە نرخی نزیکەی هەموو کاڵاکان بە پێداویستییە سەرەتاییەکانیشەوە بەرزدەکاتەوە.
لە بەرزبوونەوەی هەڵاوسانی دراودا، زیادبوونی مووچە زۆر بە خێرایی کاریگەری خۆی لەدەست دەدات. ” لە مانگی تەموزدا لانی کەمی مووچەیان بە بڕی 1250 لیرە بەرزکردەوە . ئێمە گوتمان شتێکی باشە بەڵام دواتر هەموو شتێکی دیکە زیادی کردووە “. کرێکارێکی کانزا لە هاس چەلیک بە ڕۆژنامەی ئێڤرێنسێلی وتووە.
لەلایەکی دیکەوە، نورەدین نەباتی، وەزیری دارایی و وتەبێژی بۆرصەی بانکی تورکیا، بە شانازیی و خۆهەڵکێشانەوە دەڵێت: “سەرەڕای ئەم پێشهاتانە، کە بە دەستێوەردانی ڕووسیا لە 24ی شوبات دەستیپێکرد و بەردەوامە تا ئێستا، کە لە جیهاندا کاریگەرییەکی بەهێزی لەسەر کۆی گشتی هەبووە بەڵام تورکیا سەرکەوتنی بەرچاوی بەدەستهێناوە.” بەپێی ئامارەکانی دەزگای ڕێکخستن و چاودێری بانکی (BDDK) قازانجی کەرتی بانکی تورکیا لە شەش مانگی یەکەمدا بەڕێژەی 400% زیادی کردووە بە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو و گەیشتووەتە 169 ملیار لیرە.

لەگەڵ چڕکردنەوەی دژە شۆڕشی کۆمەڵایەتیی لە لایەن چینی دەسەڵاتدارەوە و هاتنی پەتای کۆرۆنا و شەڕی ناتۆ لەگەڵ ڕووسیا لە ئۆکرانیا، ململانێی چینایەتیش چڕتر دەبێتەوە.
شەپۆلی مانگرتنە کێوییەکانی مانگەکانی یەکەمی ئەمساڵ لە مانگی ئابی ڕابردووەوە هێزی خۆی وەرگرتەوە و وزەی پێداوە. لە چوارچێوەی پەرەسەندنی ڕادیکالبوونی کرێکاراندا، کرێکارانی TPI Composite و Standart Profil توانییان کۆمپانیاکان و سەندیکاکان ناچار بکەن بە کردەوەی وۆک-ئاوت (جۆرێک لە مانگرتنی بە کۆمەڵە لە وەستان لە کارکردن، بەدەر لە خواستی سەندیکاش]، داواکارییەکانیان قبوڵ بکەن. هەروەها لە مانگی ئەیلولدا شەپۆلێکی مانگرتن و ناڕەزایەتی نوێ دەستی پێکرد. یاریدەدەری پزیشکی نەخۆشخانەکانی زانکۆ لە 15 و 16ی ئەیلولدا لە سەرتاسەری وڵات مانیان گرت، دوای ئەوەی کە لە “ڕێسای نوێی پارەپێدانی زیاتر” بەدەرکران و ئەوانی نەگرتەوە. لە وەزارەتی تەندروستی بۆ زیادکردنی مووچەی زیاتر ئەمساڵ پزیشكان و كارمەندانی تری تەندروستی لە توركیا چەندین جار لەسەر ئاستی وڵات مانیان گرتووە.
هاوکاتیش 562 هەزار کرێکاری شارەوانی بە گرێبەستی لاوەکی و وەختیی لە سەرانسەری تورکیا داوای گەرەنتی کردنی کارەکانیان بە گشتی دەکەن، واتە ببنە کرێکاری ئەو شوێنەی کە کاری لێدەکەن نەك لە ڕێگای گرێبەستییەوە. لەسەر بانگەوازی کۆمەڵەی کرێکارانی گرێبەستی لاوەکی شارەوانی (TABIB)، کرێکاران ڕۆژی یەکشەممە لە ئەنقەرە خۆپیشاندانێکیان ڕێکخست. ئەوان داوای دڵنیایی کار و هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی ئیجباری و زیادکردنی موچە بەگوێرەی ڕێژەی هەڵاوسانی ڕاستەقینەی دراو و وەرگرتنی پارەی پاداشتی 52 ڕۆژە دەکەن کە بە هەموو کرێکارانی کەرتی گشتی دەدرێت. تەنانەت مامۆستایانی قوتابخانە ئەهلییەکان کە بە کەمترین مووچە و بێ گەرەنتی کار دەکەن، لە بزوتندان و داوای مووچەیەکی بنەڕەتی یەکسان بە مووچەی قوتابخانە حکومییەکان دەکەن. هەروەها مامۆستایانی قوتابخانە حکومییەکان دژایەتی ” پیشەی مامۆستایەتیی/ فێرکردن بە یاسا”، دەکەن کە پابەندیان بە ئەنجامدانی تاقیکردنەوە و ملکەچی “پلیکانەی پیشە/ کار” دەکات.

پارتە بۆرژوازییە ئۆپۆزسیۆنەکان بە سەرۆکایەتی پارتی گەلی کۆماری (جەهەپە) کە ڕەخنە لە حکومەتی ئەردۆغان دەگرن لەسەر تێچووی ژیان واتە گرانی ژیان، بەقەد ئەو پارتە دەسەڵاتدارە کە کۆنترۆڵی شارەوانییەکان دەکات، دوژمنایەتی چینی کرێکار دەکەن. لەم دواییانەدا یڵماز بویوکەرسن، سەرۆکی شارەوانی جەهەپە لە شاری ئێسکیشەهیر، ئەو کرێکارانەی کە داوای بەرزکردنەوەی پارەیان کردووە، سەرزەنشت کرد و بە “ئیستفزازیی” ناوی بردوون و هەڕەشەی دەرکردنیان دەکات.

کرێکارانی شارەوانی کادیکۆی کە لە لایەن جەهەپەوە شارەوانییەکە بەڕێوەدەبرێت لە ئەستەنبوڵ بەهۆی نەگەیشتن بە ڕێککەوتن لە دانوستانە گرێبەستییەکان کە دوو هەزار و 300 کرێکار تێیدا بەشدارن، مانگرتن دەکەن. .ئەگەر سەندیکای Genel-Is کە لایەنگر و پەیوەندیدارە بە DISK ، لە کۆتا خولەکدا نەیانفرۆشێت، ئەوە مانگرتنەکە لە دوو مانگی تردا دەست پێدەکات.

لە ساڵی 2021دا مانگرتنێک لە شارەوانی کادیکۆ بوو لە سازشێکی خراپی نێوان سەندیکا و خاوەنکاردا، سەندیکا مانگرتنەکەی فرۆشت بێ ئەوەی خودی کرێکاران بەوە ڕازی بن. لە ماوەی ئەو مانگرتنە کورتەدا، شارەوانیی گەورەی ئەستەنبوڵ کە لەلایەن جەهەپەوە بەڕێوەدەچوو و ئەکرێم ئیمامئۆغڵو سەرۆکی شارەوانییەکە کە لە لایەن پارتە ساختە چەپەکانەوە پشتیوانی لێکرابوو، هەوڵیدا بە بەکارهێنانی کرێکارانی ئیزراب شکێنی کۆکردنەوەی زبڵ و پیسایی، مانگرتنەکە بوەستێنێت.

بە هۆی فشاری سولەیمان سۆیلو وەزیری ناوخۆوە لەسەر ڕێکخراوی IBB 43 کرێکار کە بەهۆی “لێکۆڵینەوەی ئەمنی” یەوە لە کارەکانیان دوورخراونەتەوە، لە ئێستادا لەبەردەم شارەوانیدا بەردەوامن لە ناڕەزایەتییەکانیان و داوای گەڕاندنەوەیان دەکەن

لە ڕاگەیاندنێکیاندا سەندیکای جێنەل- ئس سەبارەت بە دانوستانەکانی گرێبەست لە شارەوانییەکانی قەزای ئیزمیر هۆشداری داوە لەوەی کە ئەگەری هەیە لە چەند شارەوانییەک مانگرتن هەبێت. گفتوگۆ و قسەکردن لەسەر مانگرتن لە ناو 294 کرێکار لە دیکیلی، 1400 کرێکار لە بوجا، 1580 کرێکار لە بۆرنۆڤا و 1250 کرێکار لە بایراکلی بەردەوامە.
لێدوانەکانی سەندیکاکانی دیسک و جێنێل-ئیس جەخت لەسەر پێویستیی ڕێککەوتنێک لەگەڵ خاوەنکارەکاندا بەبێ مانگرتن دەکەنەوە. جێنەل-ئیس خیانەتی لە دەنگەکانی مانگرتنەکانی ئەم دواییەی کرێکاران کردووە کە دەنگیان بە مانگرتن دا لە زۆرێک لە شارەوانییەکان کە جەهەپە بەڕێوەی دەبەن؛ لە زۆر شوێندا یارمەتی سەپاندنی بەرزبوونەوەی ڕێژەیەك لە کرێ دەکەن کە زۆر لە خوار ڕێژەی هەڵاوسانی فەرمی دراوەوەیە.

ئەم مانگرتن و ناڕەزایەتیانە کە کەرتەکانی کرێکاران دەیکەن گەورەن هەمیشە بەشێکن لە بزووتنەوەی گەشەسەندوی نێونەتەوەیی چینی کرێکاران. لە هەموو شوێنێک کرێکاران ڕووبەڕووی هەمان کێشە و داواکاری بەپەلە دەبنەوە کە لە سەرمایەداری و شەڕەوە سەرهەڵدەدەن. زیادکردنی مووچەی ئاسایی بە ڕێژەی هەڵاوسانی ڕاستەقینەی دراو بۆ کۆتاییهێنان بە زێدە تێچووی ژیان. هەروەها بە نیشتمانیکردنی کۆمپانیاکانی وزە، چاودێری تەندروستی تایبەت و دامەزراوە پەروەردەییەکان لەگەڵ کۆتایی هاتنی جەنگ و خەرجییە سەربازییەکان.

خەبات بۆ ئەم داخوازییانەی سەرەوە پێویستی بە یەکخستنی هەموو کرێکاران لە شوێنی کاردا هەیە، لەسەر ئاستی نیشتمانی و جیهانی، بەبێ گوێدانە سەندیکای سەر بە کۆمپانیا و دەوڵەت. هاوپەیمانی نێونەتەوەیی کرێکارانی کۆمیتەکانی کریکاران و کارگەران (IWA-RFC) ئامرازەکانی بەشداریکردن لەم خەباتە نێونەتەوەییەدا بۆ کرێکاران دابین دەکات.
داوا لە هەموو کرێکارانی تێکۆشەر دەکەین پەیوەندیمان پێوە بکەن بۆ دروست کردنی ئەو جۆرە لیژنانە لە شوێنی کارەکانیان.
…………………

*ئەمە نوسینێکی گرنگە دەربارەی بارودۆخی ئابووری و سیاسی تورکیا کە لە ڕاستیدا ئەم زانیارانە زۆر گرنگ و دەگمەنن کە ئێمەی خوێنەری کورد لێی بێ ئاگاین .

……………..
لینکە ئینگلیزییەکەی نوسینەکەی نوسەر

https://www.wsws.org/en/articles/2022/09/20/stri-s20.html

هەمیشە هێزە سیاسیە بەرژەوەند خوازەکان بۆخۆسەپاندنیان بەسەر تاکەکان و کۆمەڵگا بەگشتی، باشترین چەک کە پەنایان بۆ بردووە فریودانی خەڵکی بووە ،چونکە بەلای ئەوانەوە” دیماگۆجی” باشترین نمونەی شیوازی کارکردنی سیاسیانەیە بۆ پاراستنی بە رژەوەندیەکانیان ،بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەکانیان و پاوانخوازی دەسەلاتەکانیان هەوڵێکی زۆریان خستۆتەگەرلەسەرجەم بوارەکاندادا.
گومانی تێدا نیە کە سروشتی هەرهێزێکی سیاسی دەسەڵاتدارو پاوانخواز لە دوای كۆنترۆڵكردنی داهات و سوپا ، ئەوا هەوڵ و كۆشش دەخاتەگەڕ بۆ كۆنتڕۆڵكردنی دەسەڵاتی قەزائیش. و كاتێكیش داهات و دارایی دەبێتە چەكێك بەدەست هێزێکی سیاسیەوە یاخود دیكتاتۆرێكەوە بۆ سەركوتكردن و بێدەنگكردنی ڕكابەرەكانی،ئەوە بێگومان هیچ مانایەک بۆبنەما دیموکراسیەکان و شەرعیەتی دەسەڵات لەووڵاتەدا ناهێڵێتەوە.
كاتێكیش یاسا دەبێتە چەكێك بە دەستی دیكتاتۆرێكەوە یاخود هێزێکی سیاسیەوە، ئەوا چیتر سەروەریی یاسا لە ئارادا نامێنێت. بەڵكو سەروەری بۆ ئەو یاسایانە دەبێت كە دەسەڵاتە تاکرەوەكە هەڵیان دەبژێرێت بۆ خزمەت گەیاندن بە ئامانج و مەرامەكانی خۆی.ئەو كاتە زۆر بە سادەیی یاساكانی دیكە فەرامۆش دەكرێن.
هەردوای لاوازكردنی دامەزراوەكانی دەوڵەت، پرۆسە سیاسییەكە دووچاری قەیران دەبێتەوە و نوخبەی سیاسی وڵاتەكە كۆنتڕۆڵی سەرچاوەكانی داهاتی دەوڵەت و دامەزراوەكان دەكات و بەكاریان دەهێنێت بۆ مانەوە لە دەسەڵاتدا. ئەمەش وادەکات تاڕاددەیەك بوونی دەسەڵاتی شكستخواردوو زەمینە خۆش بكات بۆ سەرهەڵدانی ڕژێمی خۆسەپێنی و دیكتاتۆری و ڕاکێشانی قەیرانەکان یەک بە دوای یەکدا.
چونکە هەموو دەسەڵاتێکی شكستخواردوو ئەگەری ئەوەی لێدەكرێت بارودۆخێكی نائاسایی بهێنتەئاراوە: شەڕی ناوخۆ، قەیرانی ئابووری، دەستێوەردانی دەرەكی، و…. هتد. هەلپەرستە سیاسییەكان دەتوانن لە هەموو شێوە و بەرگێكدا دەركەون وەك فریودانی خەڵک و خۆچەواشەکردن، یان وەک سەرکردەیەکی شەرانگێزی شەڕ. لە زۆربەی حاڵەتەكاندا،ئەم تاكە كەسانە ئەگەری ئەوەیان لێناكرێت ببنە كەسانێكی دیموكرات،بەڵکوبە پێچەوانەوە دەبنە کەسانێکی هەلپەرست وخۆسەپێنەر بەسەرکۆمەڵانی خەڵکەوە. بۆ ئەوەی شوێن پێی خۆی زیاترتوندوتۆڵتر بکات پەنادەبات بۆسیاسەتی” دیماگۆجی” هەڵخەڵەتاندنی خەڵک ،بەقسەی بریقەدارو وادە و بەڵێنی ناراست وفریودانیان بەکردنی ووڵات بەبەهەشت ،رشتنی فرمێسکی تیمساحی بۆنەهامەتیەکانیان و….هتد .
بۆروون کردنەوەی زیاتری واتای ئەم چەمکە(دیماگۆجی) بە هەلخەلەتاندن یان خەلک فریودان لێکدراوەتەوە ..دیماگۆجی بەو سیاسەتی فریودانە دەڵێن کە لە ریگەی بەڵێن و دروشمی بریقەداروو درۆوە چاو بەستیان لێ دەکرێت،جەندین پیناسە کراوە بۆ ئەم جەمکە ،ئەو کەسانەی هەوڵ دەدەن بە درۆو فشاڵ خەلک بۆلای خۆیان رابکیشن و راستی لەبەر جاوی خەلک بشارنەوە بەناوبانگترین ئەو پیناسەیە کە رەخنە گرو کۆمەلناسی ئەمریکی (مێنکن )کردویەتی دەڵێت:
کەسی دیماگۆ ئەو کەسەیە کە ریبازێک دەگریتە بەرو خودی خۆی دەزانیت گێل و نەفامن )کەواتا سیاسەتی دیماگۆجی لەسەر بنەمای درۆ و بەلێنی بەتاڵ دادەرێژریت.
زۆرجار ئەوهێزەسیاسیە لەگەڵ ئەوەی خەڵکی چەواشەدەکات وبەفێڵ وتەڵەکەبازی فریوی دەدات ،بەجۆرێک لەجۆرەکان غروور دەی گرێت وخۆێ وشوێن کەوتوانیشی چەواشەدەکات.
هەربۆیەزانایانی بواری زانستی سیاسی بە دماگۆجیەتی بزووتنەوەی پۆپۆلیستی ناوزەندیان کردوەو بە پێناسەیەکیش جیاوازیەکەیان روون کردۆتەوە ،جیاوازی نێوان ( دیماگۆگی و پوپولیستی )ئەوەیە، دیماگۆگی مەبەستی چەواشە کردنی خەڵکانی دیکەیە ،بەڵام بزوتنەوەی پوپولیستی خۆدی خۆی چەواشە دەکا!.
بە داخەوەلەواقعی ئێستای هەرێمی کوردستاندا ھەردوو حاڵەتەکە ھەست پێ دەکرێت، لە ململانێ ناوخۆییەکاندا بەتایبەت بەروونی ئەم حاڵەتە دەگوزەرێت ،تەنها زەرەر مەندی سەرە کیش کۆمەڵانی خەڵکی کوردستانە کەبە ئاشکراسیاسەتی دیماگۆجیانەیان بەرانبەر دەکرێت و یاری بە چاەونوسیانەوە دەکرێت.

كە فەرهاد ئەدوێ

شیرین منە،
منیش نە مەرگم.. نە ژیانم،
نە درووستبوونم.. نە ڕووخانم،
من شیرینم،
شیرینیش وەك چەپكی هەتاو
كە ئەیگرن نایەتە دەست.
كاتێ بەڕەڵڵاشی ئەكەن
لە لەپی دەست نابێتەوە.
* * *
دەنگ.. دەنگدانەوەی خۆی هەیە!
ڕەنگ.. ڕەنگدانەوەی خۆی هەیە!
شیرین.. فەرهادی خۆی هەیە!
فەرهاد.. شیرینی خۆی هەیە.

• گۆڤاری بەیان، ژمارە (8) 1973.

سووتانی خوێنێكی گەڕۆك

وەك فەرهادێ
قوڵنگم سواری ڕەشەبای زام كردووە،
بێستوونم داوەتە پشت و
(شیرین لە كوێی؟
كام گۆمی مەنگ قووتی داوی؟
كام غەریبی ڕێگای دڵت دەشواتەوە؟
شیرین لە كوێی؟
كەی شیر و هەنگوینت بەناو
جۆگەلەكانی ئەم شارە ئەڕواتەوە؟)
وەك فەرهادێ،
وەك چۆڕە خوێنێكی گەڕۆك
برینی خۆم ون كردووە.
(شیرین لە كوێی؟
خەڵكی ئەم شارە لە زمانی خوێن تێ ناگەن!
خوێن بەسووتوو دائەپۆشن!
شیرین لەكوێی؟
كەی سواری جوانە ماینی گەڕانەوەی
ئەستێرەی بەربەیان ئەبی؟
تا لە فەرهەنگی سنگتا
خەڵكی فێری ئەشق بێت و لە زمانی خوێن تێ بگا؟)
وەك فەرهادێ،
پر بەگەرووی قوڵنگەكان هاوار ئەكەم:
(شیرین لە كوێی؟
شیرین دادێ… دادێ… دادێ!)

• گۆڤاری نووسەری كورد، ژمارە (7) 1973.

دەست

تۆ ئەو دەستەی
هەركە كەوتم
لە خاك گیر ئەبیت و دیسان بەرزم ئەكەیتەوە،
ئەو هەڵبەستەی
شەوان دڵی خەفەتبارم ئەدەیتەوە،
خۆشم ئەوێیت.
خۆشم ئەوێیت و ئەزانم
بۆ كام ئەنجام ئەهێنیت و ئەمبه‌یتەوە،
خۆشم ئەوێیت.
چونكە گیانە تۆ ئەو دەستەی هەركە كەوتم
لە خاك گیر ئەبیت و دیسان بەرزم ئەكەیتەوە.

• گۆڤاری ڕۆشنبیری نوێ، ژمارە (10) 1974.

تۆ ئەو خاكەی منی جۆگە ئەخۆیتەوە و تێرت ئەكەم

تۆ چڵ ساڵە هەم دەردیت و هەم دەرمانیت،
تۆ چڵ ساڵە هەم خەنینە، هەم گریانی.
تۆ چڵ ساڵە لە دەریای بێ سەروشوێنما
هەم شەویت و هەم بەیانی،
ئاخ! ئەو داسەی لە بەینی هەردوو پێڵووما
چڵ ساڵە فێری هەڵپەڕكێ و شان بادانی.
فێرت كردم.
كە شەو تاربێ.
سواری تریفەی مانگ بم و بێمە ژوانت،
كە شەو سارد و تەزرەدار بێ
بێمە ناخی ئاگردانت،
فێرت كردم.
لە ئاقاری مەرگی خۆما فێرە ڕاو بم
خۆم نێچیر و خۆیشم داو بم.
(ئێوە فەرهەنگێكی لەنگن
ناهێڵن فێری زمانی یارەكەم بم.
ئێوە چرا كوژانەوەی ئێوارەیەكی درەنگن
ناهێڵن شێوەی یارەكەم بناسمەوە.
بۆ ناهێڵن؟
بۆ نێوانی دڵی من و دڵی یارە نازدارەكەم
بەهەوجاڕی ڕق ئەكێڵن؟
بۆ بەغارغارێنی ئەسپی سەرشۆڕیتان
خوێن و خۆڵی ڕێی ئاواتی گەردنی یارم ئەشێلن؟
خێڵی شوومن!
تف لەبەر پێی خۆتان ئەكەن!
خێڵی شوومن
هەر لە دەریای تفی خۆتانا ئەخنكێن!)
گیانە كێ وەك من بەری پێت گوڵڕێژ ئەكا؟
كێ وەكو من ئەتباتە سەیرانی باغچەی بەرخوێنی خۆی؟
كێ وەكو من خەم ئەكاتە بەردەباز و تۆ بەسەریا بێیت و بڕۆی؟
گیانە كێ وەك من برینی خۆشەویستیت
بەهەتوانی مردنی خۆی ساڕێژ ئەكا؟
چڵ ساڵە وەك داوە خوێنی
بەلالێوی عێراقەوە دێمە خوارێ و ناگەمە خاك،
چڵ ساڵە وەك قومە ئاوێ
جۆگە دەمداتە دەست جۆگە و ناگەمە ڕووبارێكی پاك،
(بۆ ناهێڵن بگەمە خاك؟
بگەمە یار؟ بگەمە ڕووبارێكی پاك؟
بۆ ناهێڵن، بۆ، بۆ، بۆ؟)
تۆ ئەو چڵوپۆپ بڕینەی
ڕەگ و ڕیشەم قایم ئەكەی،
خۆشم ئەوێی
تۆ ئەو هەڵمەی لە خوێنمەوە هەڵدەستیت و
بەسەر دڵما نمەی بارانت دائەكەی،
خۆشم ئەوێی
(خێڵی شوومن
تف لەبەر پێی خۆتان ئەكەن
هەر لە دەریای تفی خۆشتانا ئەخنكێن!)
تۆیش ئەو خاكەی
منی جۆگە ئەخۆیتەوە و تێرت ئەكەم
تۆیش ئەو داسەی لە بەینی هەردوو پێڵووما
بە هەڵپەڕكێ و بەشان بادان فێرت ئەكەم،
خۆشم ئەوێی!

• ڕۆژنامەی برایەتی، ژمارە (12) 21/1/1974.

هەڵسانەوە

بە هەندرێنی كورد بڵێن!
هەزارەها گوریسە خوێن بە تۆ ئەمانبەستێتەوە.
بە سیروانی دەربەدەری بیابان بڵێن
بۆ هەر كوێیەك فڕێت بدەن
هەزارەها سەرچاوەی ڕوون بە تۆ ئەمانگەیەنێتەوە.
بە هەندرێنی كورد بڵێن!
بە كێو و دەشت و دەر بڵێن
بە هەتاو و سێبەر بڵێن
بە تفەنگ و خەنجەر بڵێن!
بە كەلاوەی سەنگەر بڵێن!
ڕۆژێ دادێ
ڕەشەبا بەردەركی سەرای سلێمانی ئەگرێتەوە.
رۆژێ دادێ
هەوری سووری شۆڕش ئەجمێ و
پێشمەرگە هەڵ ئەستێتەوە.
بەهەندرێنی كورد بڵێن!
قەت كێو بە كێو ناگا، بەڵام
ئێمە بە تۆ ئەگەینەوە.

• گۆڤاری نووسەری كوردستان، ژمارە (5) 1982. (………)

نووكی قەڵەم بخەرە ناو مەرەكەبی بیابانەوە

لەسەر گەڵای بەخوێن تەڕی درەختەكانا بنووسە:
ئەم زەمینە
كە هەر ئەڵێی لۆكەی تەڕی سەر برینە،
ئەوەندە بارانی مەرگی پیا باریوە.
ئەوەندە لافاوی خوێنی تیا هەڵساوە.
لە هەر لاوە
نووكی قەڵەم بخەیتە ناو
دەشت و شاخ و خڕێ و بیابان و دەریاوە
تكەی خوێنی ئەم زەمینە
كە هەر ئەڵێی
لۆكەی تەڕی سەر برینە،
بۆمان ئەبێ بە مەرەكەبی هۆنراوە.

• گۆڤاری نووسەری كوردستان، ژمارە (5) 1982.

شیعر، ئەو ژانرە گرنگ و ناسک و جوان و هەست بزوێن و پڕ لە سۆز و چێژبەخشەیە، کە پانتاییەکی فراوانی لە نێو ئەدەبیاتدا داگیرکردووە و گه‌یشتووه‌ به ‌ترۆپك. لە ئەدەبیاتی منداڵانیشدا، شیعر هەر پلەی یەکەمی وەرگرتووە و پێگەی تایبەتیی خۆی هەیە و زیاتر لە ژانرەکانی تر نووسراوه‌.

بۆیە ده‌مانه‌وێ باس لە گرنگیی شیعر و ئەدەبی منداڵان بکەین کە لە کتێبەکانی پڕۆگرامی خوێندندا شوێنی بۆ کراوەتەوە و دەخوێنرێ و تا ڕادەیەکی باش بایەخی پێدراوە، بەڵام ڕەنگە وەک پێویست نەتوانرابێ باشترینی ئەو شیعرانە بخرێنە نێو کتێبەکان کە تایبەت به‌ جیهانه‌ پاک و جوانه‌كه‌ی منداڵان نووسرابن، بەڵام دانانی شیعر لە کتێبی خوێندنی قوتابخانەدا، كارێكی زۆر باش و ژیرانه‌یه‌.

وڵاتانی پێشکەوتوو سوودیان لە ئەدەبی منداڵان وەگرتووە بۆ پەروەردە و فێرکردن، چونکە ئەدەبیاتی منداڵان هاوکات لەگەڵ پەروەردە و فێرکردندا، دەتوانێ ڕۆڵ و کاریگەریی خۆی هەبێ له‌ به‌ره‌و پێشبردنی په‌روه‌رده‌دا، چونکە خاڵی هاوبەش لە نێوان ئەدەب و پەروەردەی منداڵاندا هەیە، هەر وەکو دەبینین لە کتێبی خوێندنەوەدا، لە پۆلی یەکەمی بنەڕەتییەوە هەتاکو قۆناغی ئامادەیی، شیعری تێدا جێکراوەتەوە و بووە بە وانەیەکی گرنگ و سوودبەخش و چێژبەخش، به‌ڕاستی ئەوانەی بیریان لەوە کردووەتەوە کە شیعر بخرێتە نێو کتێبی پڕۆگرامی خوێندن و وەکو وانەیەک بخوێنرێ، دەڵێین به‌ڕاستی ئەو کەسانە شارەزا و ئاوەزمەند و ڕۆشنبیر بوون، چونکە زانیویانە شیعر، جگە لەوەی قوتابیان، وەک وانەیەک دەیخوێنن و سوودی لێ دەبینن، حەزی خوێندنەوەشیان زیاتر ده‌كات و لە بیریشیان ناچێتەوە. بۆ نموونە: ئەو شیعرانەی کە لە قوتابخانەدا خوێندومانن و ئەزبەرمان کردوون، زۆربەمان دوای تەواوکردنی خوێندن و بەڕێکردنی تەمەنێکی زۆریش، هێشتا هه‌ر لە هزرماندا ماونه‌ته‌وه‌. بۆیە پێویسته‌ ئه‌م بابه‌تە بە گرنگ بزانرێ و قسەی زیاتری لەسەر بکرێ. بە بۆچوونی من، وا باشه‌، لە دۆخێکی ئارام و کاتێکی گونجاودا، پێداچوونەوەیەکی ورد و زانستیانە بکرێ بۆ ئەو شیعرانەی، کە لە ئێستادا وەکو وانە دەخوێنرێن، ده‌بێ شیعرەکان لە بازنەی ئەدەبی منداڵاندا بن و زۆر به‌ وردی ڕەچاوی تەمەن و قۆناغه‌كانی خوێندن بکرێ. بەڵێ پێویستە: (کەسانێکی ئەدەبناس و دەروونناس و شارەزایان و پسپۆڕانی بواری پەروەردە)، پێداچوونه‌وه‌یان بۆ بكەن و ئەو جۆرە شیعرانە جێیان بکرێتەوە و دابنرێن، کە بە شێوازێکی سه‌رده‌میانه‌ منداڵانیان پێ پەروەردە ده‌کرێن و هانیان ده‌دەن بۆ: (ژینگەدۆستی و چاکەخوازی، هاوکاری و پێکەوەژیان و ته‌بایی، ئاشنا كردنیان به‌ به‌ها باڵاكان و ڕه‌وشته‌ جوانه‌كان، نیشتمانپەروەری و ئه‌مانه‌تپارێزی، ڕاستگۆیی و دەستپاکی، خۆشەویستی و لێبوردەیی.

ڕۆسته‌م خامۆش – هه‌ولێر

بەشی سی و پێنج/

هەی داکی خێوت بگێم، دەتەوێ بە مەلای وەبدەیت؟

پێشووتر ئاماژەم بەوەکرد کە سەردەمی فەقێیاتیم دوو ساڵی لە دەڤەری کەندێناوە و نزیک دیبەگەی، لە دێیەک مەلا بووم.
ئەوە مانگی ڕەمەزانێ بوو، کارەبا نەبوو، ئەمەش لە ناچاری و بە لایتی نوێژی تەراویح و عیشامان لە حەوشەی مزگەوت دەکرد.
نوێژخوێنان و ئامادەبووانیش لە دووی من، عەیب نەبێت، ڕێزەک پیاو و ڕێزەک ژن بوون.
جائەو گوندە مەنبەعی مار و دوو پشک و جانەوەر و زیندەواران بوو.
ڕۆژەک چوومە تەوالێتی مزگەوتێ، کو دۆخینی شەڕواڵەکەم کردەوە و دانیشتم ،هەر هێندەم زانی، شتەکی قەوی عەیب نەبێت وەکی سۆندەی بوو، لە ئاسمانێ کردی شرپ و کەوتە پێشم.
وەی باوکەڕۆ کە ترسام، سەیرم کرد ماره، حەزرەتی غەوەس هاوارە.
زانیم کو ڕۆشتمە (تەوالێتی) و دانیشتم، بەڵام نەمزانی کو هەستامەوە و ڕامکردە دەرەوە.
بێ ئەوەی دۆخین ببەستەمەوە، خوا پەنامان بدات، کوو دانیشتم ، هەر وا ڕامکردە لۆ دەرێی و ناو حەوشەی مزگەوتێ.
هەرباش بوو، وەختی نوێژان نەبوو و کەس لەوێ نەبوو.
ئەو دێیە، بێتام دووپشک و ماری زۆربوون.
لە ترسی دووپشک و ماران، قەرەوێڵەکیان لۆ هینابووم و ژوورەک لەناو حەوشەی مزگەوتەکە هەبوو، وەکو مەخزەن بەکاریان دێنا، من لەسەر بانی ئەوێ دەخەوتم.
هەموو بەیانیەکش کە دەهاتمە خوارەوە، جارێ هیچم نەدەکرد، هەتا دوو سێ دووپشکم لەژێر کومباری مزگەوتێ نەکووشتبا.
بەسەرهاتکێتریشم لەگەڵ دووپشک دا، لەو دێیە هەیه.
ئەوە شەوەکی نوێژی شێوان و تەراویح بوو من پێشنوێژیم بۆ دەکردن و ژن و پیاوەکانیش لەدوام بە دوو ڕێز وەستابوون.
دیقەتم دا دووپشکەکی ڕەش و قەڵە و زل، وا خەریکه بەرەو ڕووم دێ.
وەختابوو لەترسان دەستنوێژم بەتاڵ بیتەوە.
لە دڵی خۆم کەوتمە تەکبیر و ڕایێ و گوتم: چیبکەم ئەی هاوار! ڕابکەم حەیام دەچێت، بەردەوام بم دەستنوێژم دەشکێت.
خودایه هەر خۆت فریام کەوەوە.
مام(ک) هەبوو، لە ڕیزی یەکەم بوو و دیاربوو ئەویش دووپشکەکەی دیتبوو.
نەعلەیەک لەوڵاتر بوو، خێرا دەستی دایە و بەرەو دووپشکەکە غارییدا و گوتی ئەها دووپشک! هەی داکی خێوت بگێم، دەتەوێ بە مەلای وەبدەی.
دوو پشکەکەی کوشت و گەڕاوە ناو نوێژ و هەموان دامانە قاقای پێکەنین و دووبارە نوێژەکەمان دابەستایەوە.

گەر کەسێک بەوردی قورئان بخوێنێتەوە ،بەئاسانی ئەو ناکۆکی و نالۆژیکیەی بۆدەردەکەوێت کە لە دووتوێی ئایەت و سورەتەکانداهەن. ناکۆکیەکان یا دژبەیەکەکان زۆرن ،بەڵام من تەنها دوو دانە بەنمونە دەهێنمەوە کە سوود بەم نووسینەم دەگەیەنن ،یەکێکیان دەڵێت : “ولا أنا عابد ما عبدتم؛ ولا أنتم عابدون ما أعبد، لكم دينكم ولي دين” (الكافرون:6).
دژەکەیشی دەڵێت:وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ {سورة آل عمران 85}.
جێی خۆیەتی کە بپرسم ئیماندارێکی ئاسایی چۆن لەم ناکۆکی و جیاوازیە سەردەربهێنێت و بڕوابەکامیان بکات؟
ئەوەی مایەی سەرنجە ،ئەوەیە کە زۆرێک لە ئیماندارە مسوڵمانەکان،بەتایبەتی وتارخوێن و پێشنوێژو کەسە ناودارەکان ،ئەوانەی کە خاوەنی هەودارێکی زۆرن،ئەمانە [ آل عمران] یان لاپەسەندەو پەیڕەوی دەکەن و {الكافرون }یان وەلا ناوە.
ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ خەسڵەت و بونیادی کەسایەتی و هزرو بیرکردنەوەیان،کە دەکرێ بیانخەینە خانەی ئیماندارە تووندڕەوەکانەوە.
ئەمانە لەنێو جۆرە خیتابێکدا خۆیان دۆزیوەتەوە کە تژیە لە کەراهیەت و دژایەتی و ڕەتکردنەوەی هەموو ئاینەکانی دەرەوەی ئیسلام .
لەکن ئەم جۆرە بانگخوازانە ئیسلامی لێدەرچێت،هەموویان گڵاو، بێ باوەڕ،دۆزەخی، بێ ڕەوشت ،بەرازخۆر و چەندین خەسڵەتی دیکەی ناشیرین و نامرۆڤانەی دیکەیان دەدەنە پاڵ.
مەترسیەکە لەوەدایە هەر یەکێک لەم جۆرە ئیماندارانە سوپایەک لە گەنجی تووندڕەویان لەخۆیان کۆکردوەتەوە کە لە خودی بانگخوازەکان تووندڕەوترن لە دژایەتیکردنی ئاینەکانی تردا،ئەوەش لە بۆچوون و ڕەفتاری ڕۆژانەیاندا بە ئاشکرا هەستی پێدەکەین.
جێگەی خۆیەتی لەم ڕووەوە چەند نمونەیەک بخەمەڕوو.
چەند ساڵێک لەمەوبەر لە سۆشیال میدیادا ڤیدیۆیەکم بەرچاو کەوت کە تێیدا [وجدي غنیم] بانگخوازی میسری ،زۆر زۆر بەناشیرینی و بە دەستەواژەی نەشیاو دابەزیە سەر شۆڕشگێڕی کۆچکردوو [جیڤارا]،هاوکات هێرشی کردە سەر ئەو مسوڵمانانەی کە سەرسامن پێی و [T shert]بەوێنەی ئەوەوە لەبەردەکەن.
سەرچاوەی ئەم سوکایەتیەش ئەوەیە کە جیڤارا مسوڵمان نەبووە.
واتە لای وەجدی مسوڵمان بوون تاکە مەرج و شوناسە بۆ قەبوڵکردن وەک ئینسان،جا گەر ئەم مسوڵمانە هەمووژیانی پڕبێت لەپۆخڵەوات و کاری نائینسانی،هیچ کێشە نیە.بەڵام جیڤارایەکی شۆڕشگێڕ،ئینساندۆست،داکۆکیکار لەهەژارو چەوساوەکان ،دژە داگیرکەران ،هیچ نرخێکی نیەو ویژدانی نابزوێنێت.
هەر ئەم وەجدیە داعشیە لە ڤیدیۆیەکی تردا دەڵێت[گەر وڵاتی کافرانمان {فتح} کرد، دەبێ وەک بازاڕی کڕین و فرۆشتنی ئاژەڵان لەوێدا هەمان مامەڵە بە مرۆڤەکانیانەوە بکەین،کەئەمەش یارمەتی ئابووری ئیسلامی دەدات.]
نمونەیەکی دیکە لە باشووری کوردستان وەردەگرم ، لەوێ چەند مەلاو بانگخوازێکی ناسراوی کوردن هەن ،کە بە ئاشکرا لە مینبەری مزگەوتەکان و ڕووبەری سۆشیال میدیاکانەوە بەردەوام بەتووندی هێرش دەکەنە سەر پەیڕەوکارانی ئاینەکانی تر و بێ ڕێزیان پێدەکەن ،بەتایبەتی کریستیان و ئێزیدی . تەنها پێوەری ئەم ئیماندارانە بۆ چاکی و خراپی مرۆڤەکان [ئاینە] ،گەر کەسەکە مسوڵمان بوون ،ئەوە شایانی ڕێزو خۆشەویستیە وقەبوڵکراوە ، خۆگەر مسوڵمان نەبوو ئەوە کەسێکی قێزەوەنەو شایانی ژیانیش نیە.
بەئاشکرا دیتمان دکتۆر عەبدولواحیدی بانگخواز بێ شەرمانە لەبەردەمی هەودارەکانیدا بەگاڵتە پێکردنەوە دەڵێت: [هەموو ڕۆژەکە کاری قورس بە ئەزیدیەک بکەو لە ئێوارەدا گەر داوی پارەی کرد پێی بڵێ[اعوذ بالله من الشيطان الرجيم]،ئیتر ڕادەکات و تۆش پارەکە نادەیت .هەر هەمان عەبدولواحید دەڵێ ئەوانە باکوردیشبن{مەبەستی ئێزیدیەکانە}هیچ ڕێزیان مەگرن ،چونکە شەیتان پەرستن. یەکێکی تر لەو بانگوازە تووندڕەوانە عەبدول لەتیف سەلەفیە،کە بۆنە نیە سوکایەتی بە ئاینەکانی تر نەکات.
لە وتارێکیدا دەڵێت [برادەرایەتی و پەیوەندی و ژیانکردن لەگەڵ غەیرە مسوڵماندا حەرامە و جائیز نیە ،پاشان دەڵێ ،دەبێ هێندە دووربیت لەو کافرانەوە تا ئەو ئاستەی نابێت ئاگرەکەیانت لێ دیاربێت.]
هەر لەسەر بنەمای ئەم هزرە مەترسیدارەبوو کە تەرۆریستانی قاعیدەو بەرەی نووسرەو پاشانیش داعش گەورەترین کارەساتی جینۆسایدیان بەسەر ئێزیدیەکاندا لەشەنگال هێنا کە تەنها باسکردنی مووچووڕک بەلەشی مرۆڤدۆستاندا دەهێنێت.کارەساتەکە هێندە سەخت و بەسوێ و کاریگەرە ،هەرگیز ئاسەوارەکانی لە دەروون و ویژدانماندا کاڵنابنەوە.
ئەوەی جێگەی داخە نەبوونی کاریگەری و ڕەنگنەدانەوەی ئەو کارەساتە تراژیدیایە لە هزری زۆربەی هەرەزۆری کوردی مسوڵماندا، بەتایبەتی تووندڕەوەکان.ئەوانە نەک هاوسۆزنەبوون بەڵکو زۆریش خۆشحاڵ بوون بە جینۆسایدکردنیان و ئەوەشیان نەدەشاردەوە بەوەی فەیسبووکیان لێ پڕکردبوو..
ئەم تووندڕەوانە چونکە خۆیان هەستی نەتەوایەتی و نیشتمانی و خۆشەویستی خاک و مرۆڤایەتیان سفرە ،هەربۆیەش گوێ بەوەنادەن کە ئەوانە بێ تاوانن ،ئینسانن ،کوردن ،نیشتمانی خۆیان خۆش دەوێت،بەڵکو لە دیدی ئەوانەوە تاوانبارن چونکە [مسوڵمان ]نین.
دوانمونە سەبارەت بە کۆچکردنی هونەرمەندی مەزنی کورد[باکوری]یە،کە هەر ئەمەش بوو پاڵی پێوەنام ئەم بابەتە بنووسم.
ماوەیەک لەمەوبەر ئەو هونەرمەندە مەزنە کۆچی دوایی کرد،مرۆڤدۆستان و هەوداران و ڕێزگرانی هونەری موزیکی کوردی ،هەموو بۆی خەمباربوون و پانتاییەکی فراوانی لە سۆشیالمیدیادا بەتایبەتی فەیسبووک داگیرکرد ،کەچی هەندێک لە مسوڵمانە ڕەفتار داعشیەکان ،نەک خەم وهاوسۆزیان دەرنەبڕی بەڵکو هەرچی دەستەواژەی قێزەوەن لە فەرهەنگیاندا هەیە لەفەیسبووک دەرهەق بەو مرۆڤە ڕۆح پەپولەیە بەکاریان هێنا، تەنها لەبەر ئەوەی سەربە ئاینی کریستیان بوو.
یەکێکیان نووسی بووی[چۆن و بەچ ڕوویەکەوە لەو دنیا لەبەردەم خودا دەوەستیت و چی وەڵام دەدەیتەوە کە بە مولحیدی ژیانت بەسەربردوە؟]
لەکن ئەو مێشک ژەنگگرتووانە گرنگ نیە کە باکووری پتر لە ٧٠ ساڵ خزمەتی هونەری کوردی کردوە،ئەوەش حساب نیە کە یەکێک بوو لەڕایەڵەکانی موزیکی کوردی ، هەروەها ئەوەش مەسەلە نیە بەلایانەوە کە باکووری هەرگیز جیاوازی لە نێوان ئاینەکاندا نەکردوە ،بەوەی پەیوەندیەکانی لە بواری کۆمەڵایەتی و کاری هونەریدا ،لەسەر بنەمای گونجان و ئینسانی بووە و ئاین گرنگیەکی ئەوتۆی نەبووە لەکنی. گەر باکووری سەر بە هەر نەتەوەیەکی تربوایە لەئاڵتون پەیکەریان بۆ درووست دەکرد،کەچی لەکن هەندێک مرۆڤی کوردی هزرنەخۆش و تەرۆریستی ئیسلامی بێ نرخ دەکرێت.
ئەو گەنجانەی خاوەنی ئەم جۆرە گوزارشتە پڕ مەترسیدارەن ،بەدڵنیاییەوە لەخۆڕا وەریان نەگرتووە ،بەڵکو بەرهەمی پرۆسیەیەکی دووروودرێژی شۆردنەوەی ئەقڵە ،کە لەلایەن زۆرێک لە بانگخوازو سومبڵەکانی ئیسلامەوە ئەنجامدراوە . هەڵگرانی ئەم ڕەوتە بەردەوام دژایەتی کەسانی سەربە ئاینەکانی دیکە دەکەن ،هاوکات هەوڵی سڕینەوەی هەر جۆرە بۆچوونێک دەدەن کە وەک خۆیان بیرناکەنەوە .ئەمەش پێمان دەڵێت کەلتووری پێکەوە ژیان و قەبوڵکردنی یەکتری گەر تا ئێستا هەبووبێت ئەوە ئێستا بەرەو لەناوچوون دەچێت و کەلتووری ڕەفزکردن و دژایەتی و پەراوێزخستن ،تادەگاتە لێسەندنەوەی ژیان ، جێگەی گرتووەتەوە ،کە ئەمەش زەنگێکی مەترسیدارەو ئاکامێکی زۆر زۆر خراپ و دۆخێکی پڕ جەهالەت چاوەڕێی کۆمەڵگەی کوردستانی دەکات ، لەئەگەری ڕوودانیدا کەبەدووری نازانم ،بەهیچ لایەن و دەسەڵاتێک کۆنترۆڵ ناکرێت .
{لەگەڵ ئێوەمە دەسەڵاتداران خەبەرتان ببێتەوە بزانن چ کارەساتێک بەڕێوەیە}.

بەشی یەکەم

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵە جەدید نوسراوەتەوە
خەلیل کەیوان: لە بەرنامەی پێشوودا باسمان لە پەیوەندی شۆڕش و لایەنە سیاسییەکان کرد لەسەر ئاستی گشتی. لەم بەرنامەیەدا باس لە شۆڕش و هێزە جۆراوجۆرەکانی ئۆپۆزسیۆن و شێواز و ڕێباز و سیاسەتەکانیان دەکەین.
حەمید تەقوایی لە شۆڕشی ئێستادا زۆر کەسی تووشی سەرسوڕمان کردووە. زۆر کەس سەریان سوڕماوە لە شەهامەت و ئازایەتی تازەلاوان و ساڵانی هەشتاکان و یەکگرتوویی ڕیزەکانی خەڵک و سەرنجڕاکێشی جیهانی شۆڕش. بە یەکەمین شۆڕشی ژن لە مێژوودا ناودەبرێت. ئایا حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریش هاوبەشە لەم سەرسوڕمانەدا؟ ئایا پێشبینی شۆڕشێکی واتان کردووە؟
حەمید تەقوای: ئێمەش وەک هەموو کەسێک سەرسام بووین بە گەورەیی و شکۆمەندی ئەم شۆڕشە و یەکگرتوویی جێی سەرنجی هەموو مرۆڤەکانی تێدا، و هاتنی قوتابیان بۆ گۆڕەپانەکە و هتد و ئەمەش ڕاستییەکی زۆر ورووژێنەر و ئومێدبەخشە. بەڵام ئەوەندەی پەیوەندی بە ڕۆحی شۆڕش و ناوەڕۆکەکەیەوە هەیە، ئێمە پێشبینی ئەوەمان کرد. ئەوەی ئێستا هەموو جیهان ئەم ڕاپەڕینە زەبەلاحە بە شۆڕشی ژنان ناو دەبات، جەختکردنەوە لەسەر هەڵسەنگاندنی حیزبەکەمانە. بیست و یەک ساڵ لەمەوبەر زیندە یاد مەنسور حیکمەت ڕێبەری حیزبەکەمان پێشبینی ئەوەی کردبوو کە شۆڕشی ئێران شۆڕشێکی ژنانە بێت. لەسەر بنەمای ئەمەش ڕێکخستن و هەڵمەتی شۆڕشی ژنانمان ڕێکخست، کە پڕوپاگەندە و ڕوونکردنەوە و بانگەوازی خەڵکیان بۆ هەمان بیرۆکە دەکرد. وە ئەمڕۆ دەبینین ئەم شۆڕشەی ژنان هاتۆتە مەیدان.
خاڵێکی تری گرنگ خەباتی بەردەوامی حیزبەکەمانە لە دژی حیجاب. ئێمە بەردەوام ڕەخنەمان لە حیجاب گرتووە و ڕەتمان کردووەتەوە وەک ڕەمز و بەرجەستەکردنی حکومەتی ئیسلامی و بزووتنەوەی دژە مرۆڤی ئیسلامی لە هەموو جیهاندا و هەر بۆیەش لە دژی وەستاینەوە. زۆرێک لە هێزەکان تەنانەت هێزە چەپەکانیش دژایەتی حیجابیان بە کەموکوڕی دەبینی، ڕەخنەیان لێدەگرتین کە بەهای زۆرمان پێ بەخشی، ئەمە کێشەی کرێکاران نییە، کێشەی ژنانی باکووری شار و هتد. ئەمڕۆ دەبینین کە شۆڕش بەم پریشکەوە دەستی پێکرد. بە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر حیجاب و لابردنی حیجاب و سوتاندنی حیجاب! حکومەتیەکان خۆیان بە ئاشکرا ڕایدەگەیەنن کە حیجاب یەکەم قەڵای هێرشکردنە سەر هەموو سیستەمەکەیانە و خەڵک بە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر حیجاب و سووتاندنی شۆڕشەکەیان دەستپێکرد. ئەمەش دیسانەوە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە حزبی ئێمە لە ڕاستیدا بە بەردەوامی دژایەتیکردنی حیجاب پێشبینی شۆڕشێکی لەو شێوەیە دەکات.
لە لایەکی ترەوە ئێمە هەمیشە جەختمان لەسەر گشتگیربوونی شۆڕش کردووەتەوە. یەکێک لە تەوەرەکانی پەیامی دوایین کۆنگرەمان ئەوە بوو کە “هەموومان پێکەوەین”. ئەمڕۆ شاهیدی یەکڕیزیی ئەو خەڵکەین کە بەم شێوازە بەرفراوان و شکۆمەندانە لە هەموو شارەکانی ئێران لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات هاتوونەتە گۆڕەپانەکە. ئێمە هەمیشە جەختمان لەوە کردووەتەوە کە شۆڕشی داهاتوو لە ئێراندا بزووتنەوەیەک کە زۆرینەی کۆمەڵگا واتا ٩٩٪ دەهێنێتە بەرامبەر بە ١٪ی حوکمڕانی بەلاشخۆر. لەم حاڵەتەدا زۆرێک لە داواکاران ڕەخنەیان لێگرتین. ئەمڕۆ خەڵک لە شەقامەکاندا وەڵامی ئەو ڕەخنانە دەدەنەوە. دەبینین شۆڕشی ئێستا بە حاشا هەڵنەگر بزووتنەوەیەکی جەماوەری و هەمەلایەنە و گشتگیرە.
بە بڕوای من ئەمانە خەسڵەتەکانی ئەم شۆڕشەن کە نەک هەر پێشبینیمان کرد بەڵکو ئامادەکاریمان بۆ کرد، لە هەموو بوارەکاندا خەباتمان کرد بۆ پاڵنانی کۆمەڵگا بەو ئاراستەیە، ئەمڕۆش خۆشبەختانە شاهیدی ئەو واقیعە شکۆمەندەین.
خەلیل کیوان: لە بەرنامەی “حیزب و شۆڕش”ی هەفتەی ڕابردوودا باست لەوە کرد کە لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا هەموو لایەنەکان پشتیوانی شۆڕش دەکەن. لێرەدا ئێمە بە ڕوونی دەمانەوێت هەڵوێست و هەڵوێستی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لەم بارودۆخەی ئێستادا بخەینە ڕوو. سێ لقی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن دەکرێت دابەش بکرێت بەسەر هێزی ڕاستڕەودا کە بریتین لە شاهانە و کۆمارییەکان و هێزە ناسیۆنالیستەکان کە بریتین لە هێزەکانی کوردی و ئازەری و بەلوچ و ڕێکخراوی موجاهدین و دواجاریش هێزی چەپ و کۆمۆنیست. با لە موجاهیدنەوە دەست پێ بکەین. هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ هەڵوێستیان و نزیکبوونەوەیان لە شۆڕشی ئێستا چییە؟
حەمید تەقوایی: پێموایە شۆڕش هەر لە سەرەتاوە موجاهیدینی بەجێهێشت و دەکرێ بڵێین بە هێزێکی وادا تێپەڕی. هۆکارەکەی ڕوونە. شۆڕش بە ناڕەزایەتی دژی حیجاب دەستی پێکرد، موجاهیدیش تا ئێستاش ڕێکخراوێکی باڵاپۆشە، ڕێکخراوێک کە هەمیشە پشتگیری نەک هەر حیجاب بەڵکو جۆرێکی تری ئیسلامیشی کردووە، بە بۆچوونی خۆی ئیسلامی دژە ئاخوندە. تەنانەت حکومەتی ئیسلامیش وەک کۆماری ئیسلامیش هەرگیز جێگەی ناڕەزایەتی ئەو نەبووە، بەڵکو وەک حوکمی ئاخوندەکان یان حوکمی ولایەتی فەقێ دژایەتی دەکرد. ئەم شۆڕشە بە نا بۆ حیجاب و نا بۆ کۆماری ئیسلامی و بە بۆچوونی من نا بۆ ئایینی دەسەڵاتدار، نا بۆ ئیسلامی سیاسی بە هەموو لایەنەکانییەوە دەستی پێکرد و هەر ئەمە ڕاستی ئەوەمان بۆ دەردەخات کە هێزێکی ئایینی کە تا ئێستاش لەگەڵ پیرۆزییەکان و بەها ئیسلامیە تایبەتەکانی جۆری خۆیدا سەرقاڵە لە شۆڕشی ئێستادا جێگەی نییە.
لە لایەنێکی ترەوە موجاهید پەیوەندی بە کۆمەڵگاوە نییە. ئەم ڕێکخراوە لە مێژە شێوەی مەزهەبێکی ژێرزەمینی گرتووە، مەزهەبێکی تەواو ناکۆمەڵایەتی، تا ئەو ڕادەیەی کە تەنانەت کەس نازانێت سەرکردەکەی زیندووە یان مردووە! پەیوەندییەکانی ئەم ڕێکخراوە و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتردا لە هەمووان شاراوەتەوە. موجاهید مەزهەبێکی ناکۆمەڵایەتییە، خۆدینداری و حیجابەکەی وا دەکات بەتەواوی پەیوەندی بە کۆمەڵگا و ئەو شۆڕشەوە نەبێت کە بە دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” دژی حیجاب و هەموو پیرۆزییە ئاینیەکان هاتووەتە مەیدان. شۆڕش هەر لە سەرەتاوە موجاهیدنی تێپەڕاند.
خەلیل کەیوان: ڕات چییە لەسەر ئەو هێزە کۆماری و ناسیۆنالیستە لایەنگراکانی فیدرالیزم کە دەتوانرێت بەجۆرێک بە کۆماریخواز هەژمار بکرێن؟
حەمید تەقوایی: بە بڕوای من تایبەتمەندییەکانی ئەم شۆڕشە، دروشمی سەرەکی “ژن، ژیان، ئازادی” و دروشمگەلێکی دیکە کە ئێستا لە شەقامەکانی هەموو ناوچەکانی ئێران، لە بەلوچستان و کوردستان و ئازەربایجانەوە تا خوزستان و ئەوانی دیکە دەوترێنەوە شارەکان، نیشان دەدەن کە ئەو هێزە فیدرالیستیانەی کە هەمیشە جەختیان لەسەر پارچە پارچەکردن و دابەشکردنی کۆمەڵگا بووە بەسەر نەتەوە جیاوازەکاندا و دواتر پێکهێنانی سیستەمێکی مۆزایک کە لە “نەتەوە” جیاوازەکان پێکهاتووە، ئەوان بە تەواوی بابەتییەتی خۆیان لەدەستداوە.
خەڵک لە هەموو بەشەکانی ئێران، لە تاران، شیراز، قوم تا سنە، تەورێز، ئەردەبیل و زاهیدان، بە یەکگرتوویی لە پێناو مافە یەکسان و ئینسانیەکانی خۆیاندا ڕاوەستاون و دروشم دەڵێنەوە، هەموومان پێکەوەین. لە هەموو ئێراندا هەمان دروشمی هاوبەش هاوار دەکەن: دژی وەلی فەقیە، دژی خامنەیی، دژی هەموو حکومەت، دژی پیرۆزییەکان و دژی یاسا ئایینییەکان، لەحیجابە بیگرە هەتا هەر لایەنێکی دیکە. ئایکۆن و پەیامی ئەم شۆڕشە ژنان، ژیان، ئازادییە ونەک هەر لە ئێراندا بەڵکو لە هەموو جیهاندایە.
دروشمی ژن، ژیان، ئازادی، بەتەواوی پێچەوانەی کۆماری ئیسلامییە لە هەر سێ لایەنەکەدا. بۆیە ئەم ڕاپەڕینە بە هیچ شێوەیەک نەتەوایەتی و قەومی وەرناگرێت و هیچ جێگایەک بۆ هیچ کەسێک بە شوناس و کولتوور و باوباپیرانی نەتەوەیی و نەتەوەیی خۆی ناهێڵێتەوە. ئەم شۆڕشە نەک هەر لەگەڵ مافە تایبەتەکان و فیدراڵیزمی نەتەوەیی و… ناگونجێت، بەڵکو بە کردەوە لە ڕەخنەگرتندایە لە هەموویان. بەم مانایە کەیسی فیدرالیزم و ئیتنیسیزم و ناسیۆنالیزمیش لەم شۆڕشەدا داخراوە.
کۆماریخوازی لە ئێران هەمیشە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ دەسەڵاتی پاشایەتی هەبووە. ئەمڕۆش هەر بەو شێوەیە. زۆربەی هێزە کۆمارییەکان جێگەیەکی تایبەت بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی و “شازادە” قایلن. وە لەوەش گرنگتر، میحوەری سیاسەتەکەیان نیشتمان و نەتەوە و بەهاکانی وەک یەکپارچەیی خاکە، وەک ئێرانیبوون، سنوور پەرستی، باوباپیران، دژە عەرەبی، ڕەخنە لە ئایین وەک ئایینی عەرەبی و هتد، کە هیچ جێگایەک و بابەتیەتێکیان نیە لە شۆڕشی ئێستادا.
لە ڕوانگەی سیاسییەوە ئەو هێزانە هەمیشە خەریکی جۆرێک لە مامەڵە و سازش بوون لەگەڵ فراکسیۆنی ڕیفۆرمخوازی حکومەتدا. دەزانین لە ساڵی ١٣٩٨ دۆسیەی چاکسازی داخرا و ئەم بابەتەش لابرا. کەیسی پڕۆژەکانی وەک حکومەتی ئینتقالی بە بەشداری بەشێک لە حکومەت و بزووتنەوەی سەوز و بزووتنەوەی وەنەوشەیی ماوەیەکی زۆرە داخراوە و بەم مانایەش ئاسۆیەک لەبەردەم کۆماریخوازەکاندا نییە.
خەلیل کیڤان: هەڵوێستی شاهانە چییە؟ ڕەزا پەهلەوی لە لایەک خۆی بە نوێنەری یەکگرتوویی گەل دەزانێت و لە لایەکی دیکەشەوە شاهیدی هێرشی شاهانەی توندڕەوین بۆ سەر خۆپیشاندانەکانی دەرەوەی وڵات و پشێویەکانیان. هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ ئەم بزوتنەوانە چییە؟
حەمید تەقوایی: لێرەدا ناچارم جەخت لەسەر دوو خاڵ بکەمەوە، خاڵی یەکەم ئەوەیە کە دەمێکە دەسەڵاتی پاشایەتی مایەپووچ بووە، چونکە نوێنەرەکەیان کە کاندیدی دەسەڵاتی پاشایەتییە، تاجی خۆی دانا و گوتی دامەزراوەی پاشایەتی دژی مرۆڤە ماف و من نامەوێت پاشا بم و هیچ ئیدیعایەکم نییە. ئەمەش هەموو ڕیزەکانی شاخوازەکانی تێکدا چونکە ناتوانی شاخواز بیت بەبێ کاندیدێک تا تاج لەسەری دابنێیت! ئەمەش بە مانای قەیران و سەرلێشێواوی و داڕمان لە ڕیزەکانی شاهانەدا دێت. ئێستا پاشایەتیخوازەکان لە مەزهەبی جیاوازن کە بەربونەتە گیانی یەکتر. لە ئێستادا ڕەزا پەهلەوی دوای دەستلەکارکێشانەوە میدالیای دیکەی خستۆتە سەر سنگی. مەدالیای یەکێتی نەتەوەیی! ئەمەش شتێکی بێمانایە. نەک هەر نەیتوانیوە تەنانەت لە ڕیزەکانی شاهانەشدا یەکڕیزی دروست بکات، بەڵکو بەها و سیستەمی ستراتیژی خۆی و لایەنگرانی، جەختکردنەوە لەسەر یەکپارچەیی خاک، سنووری پڕگەوهەر، ناسیۆنالیزمی فارس، باوباپیران، کوروشی گەورە و مافی مرۆڤی کورش، هتد، هەموویان هۆکاری دابەشبوونن. لە کۆمەڵگادا هەر ئێستا دەبینین کە دروشمی “پیاو، نیشتمانپەروەری” کە شاخوازەکان زۆر لە خوار ئەم هێڵەوە دەیکێشن و بە نوێنەرایەتی خۆیان دەزانن، ئەمەش بووەتە هۆی دووبەرەکی لە نێوان زۆرێک لە چالاکانی ناوخۆی وڵات و دەرەوەی وڵات. لەم دواییانەدا تەنانەت کۆماری ئیسلامی ئێران تابلۆی “پیاو نیشتمانپەروەر”ی لە شەقامەکانی تاران داناوە. بەم شێوەیە دروشمی ژن، ژیانی ئازاد ڕەتدەکەنەوە و لەبری ئەوە، لە پەنجەرەوە بەها نەتەوەیی نیشتمانپەروەر و پیاوسالارەکان دەناسێنن. وە ئەمەش تەنها شێواندن و شێواندنی تەوەری ئینسانی شۆڕش نییە، “ژنان، ژیان، ئازادی “، بەڵکو هۆکاری دابەشبوونە لە سەربانەکانی شۆڕشدا.
لە لایەکی تریشەوە لە دەرەوەی وڵات شا ئیلاهیەکان، شاخوازە توندڕەوەکان، ڕێک لەبەر ئەوەی بینیان کۆمەڵگا وەڵامی ئەوانی نەدایەوە و لە ئاستی شەقام و شۆڕشدا جێگەیان بۆ نەکراوەتەوە، ئەوا هاوشێوەی شەعبان بێ مۆخ دەستیان کردوە بە هێرشکردنە سەر ئەو خۆپیشاندانانەی کەلە دژی ڕژێم وڵاتت جیاوازەکان ئەنجام ئەدرێن. کێشەی ئەمانە لەوەدایە کە هیچ بەرهەمێکی ڕەزاشا ڕۆحت شاد و هتد لە ناوخۆی وڵاتدا نابینرێت. تەنانەت پرسی ڕۆژی کوروش و پاسارگاد کە ساڵانە قەرەباڵغییەک دەچوونە ئەوێ، ئەمساڵ بە تەواوی کوێر بوو. نەک لەبەر ئەوەی کۆماری ئیسلامی لە بەردەمی وەستابوو و ڕێگری لێکرد. ساڵانە کۆماری ئیسلامی ئەم کارە دەکات، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، لە ساڵانی ڕابردوودا، دواجار جەماوەرێک لە پاسارگارد کۆبوونەوە. ئەمساڵ هیچ کاریگەرییەکی نەبوو، لە کاتێکدا چاوەڕوان دەکرا بە لەبەرچاوگرتنی کەشوهەوای ناڕەزایەتی کۆمەڵگا و بارودۆخی شۆڕشگێڕانە، لانیکەم چین و توێژە شاهانەییەکانی کۆمەڵگا لە پاسارگارد کۆببنەوە. بەڕای من ئەمە لەبەر دوو هۆکار ڕووی نەدا: یەکەم: ئەم شۆڕشە هیچ پەیوەندییەکی بە بەها نەتەوەیی نیشتمانیەکان و کوروشی گەورەوە نییە و لە ڕووی ناوەڕۆکەوە تەواو پێچەوانەی ئەوانەیە، ئەگەر ساڵانی پێشوتر سودیان لە ڕۆژی کوڕش و کۆبونەوە لە دەری پەسەرگد دەبین بۆ بەرز کردنەوەی هاواری ناڕەزایەتیان لە دژی کۆماری ئیسلامی، ئەمساڵ لە دڵی ئەم شۆڕشەدا، چیتر پێویستیان بەو پاساوە نییە. ڕاستەوخۆ قسە دەکەن. پێویست ناکات بچیتە پەسەرگاد و بڵێیت ئێمە کۆماری ئیسلامیمان ناوێت، لەسەر شەقامەکانی تاران و سنە، زەهدان و تەورێز و لە هەموو شوێنێکی ئێران دەڵێن بمرێت کۆماری ئیسلامی. هەمیشە گوتوومانە کە خەڵک کاتێک هیچ ڕێگەیەکی تریان نییە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین، هەوڵ دەدەن بە بیانوو و فۆرمی دیکە ناڕاستەوخۆ ناڕەزایەتی خۆیان لە دژی حکومەت دەرببڕن و ئێستاش ئەم هەڵسەنگاندنە سەلمێنراوە. ئەمڕۆ کە فۆرمەکانی ناڕەزایەتی ڕادیکاڵ بەربڵاو بووە و خەڵک هاتوونەتە سەر شەقام، پێویست بە بیانووی ڕۆژی کوروش پاسارگاد و هتد ناکات.
ئەگەر تەماشای هەموو ئەو لایەنانە بکەیت، بۆت دەردەکەوێت کە دامەزراوەی پاشایەتی و ستراتیژ و دید و سیستەمی بەهای پاشایەتی لە ئێستادا بەتەواوی وازی لێ هێنراوە و شۆڕش بە پێچەوانەی ئەمانەدا دەڕوات، واتە بە ئاراستەی بەها ئینسانیە جیهانداگرەکانەوەیە نەک بەها نیشتمانی نەتەوەییەکانەوە،ئەمەش خاڵێکی بەهێزو گرنگی ئەم شۆڕشەیە.
خەلیل کەیوان: سیاسەتی حزب و ڕێکخراوە چەپەکان کە بەرگریکار بوون و بەرگریکارن لە شۆڕش چۆن هەڵدەسەنگێنن؟ سەرەتا ئەم ڕژانە بەشداری ناڕەزایەتییە گەورەکانیان نەدەکرد لە دەرەوەی وڵات کە مەیلی ڕاستڕەوەکان بە ئاڵا و تابلۆکانیانەوە ئامادە بوون. بەڵام ئێستا وا دیارە ئەوان سیاسەتی ئامادەبوونی سەربەخۆ لە شەقام و جەمسەرگیری هێڵەکانی ناڕەزایەتی خەڵک پەیڕەو دەکەن، بەتایبەتی بە دروشمی “مەرگ بۆ ستەمکار، جا پاشا بێت یان ڕابەر”. ڕات چییە لەسەر ئەدای و پێگەی ئەو هێزانە؟
حەمید تەقوایی: زۆربەی ئەو هێزە چەپانە دژی ئەو دوو تێزە سەرەکییەن کە حزبەکەمان جەختی لەسەر دەکاتەوە: یەکێکیان ئەوەیە کە شۆڕش گشتگیرە و زۆرینەی ڕەهای خەڵک دەهێنێتە سەر شەقام و ئەوەی تریش ئەوەیە کە نابێت لە مەیدانی تێکۆشان لەدژی کۆماری ئیسلامیدا ببینە ئۆپۆزۆسیۆنی ئۆپۆزۆسیۆنەکان.بۆیە ئەوان تێزی “جەنگی بەدیلەکان”یان لە دژی ئەم چاوەڕوانیانە خستەڕوو. ئەوان پێیان وایە شۆڕش لە کەناڵی شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکانەوە بەرەوپێش دەچێت.
بەڕای من ئەمە جیاوازییەکی بنەڕەتییە لە نێوان چەپی شۆڕشگێڕ، چەپی پراکتیکی، کۆمۆنیزمی پراکتیکی و لە چەپێک کە لە عەقڵیەتی خۆیدا نوقم بووە و سنووردارکردنی عەقڵی خۆی نیشاندەر و ڕووناکی و ڕێنماییکەریەتی. کاتێک ئەم چەپە ڕۆشنبیرە ڕووبەڕووی دیاردەی شۆڕشی ئێستا بووەوە، دیاردەیەک کە دەریخست کە شۆڕش گشتگیرە و مەیل و ئارەزووی بۆ شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان نییە، بەڵکو وەک هۆکاری دابەشبوون دەیبینێت، ئەویش وەریگرت تاکتیکێک کە بەڕای من زیاتر پەراوێز و گۆشەگیرتری دەکات. سەرەتا بەشداری خۆپیشاندانی هەزاران کەسی دەرەوەی وڵاتی نەکرد چونکە ئەو برادەرانە هەر ئاڵایەک کە هەڵبگیرێت بە پاشایەتی دەزانن و لەبەر ئەوەی ئاڵاکان لە شەقامەکانی دەرەوەی وڵات هەڵکرابوون، دۆستان گەیشتنە ئەو بڕوایەی کە ئۆپۆزسیۆن دەستی باڵای هەیە و ئەگەر ئەگەر بەشداری خۆپیشاندانەکان بکەین هێڵی سەربەخۆمان دەشێوێت. وە هێڵی سەربەخۆی خۆیان هێڵێکی چەند دەیان کەس بوو لەسەر شۆستەکان لە تەنیشت سەرهەڵدانی خۆپیشاندانی چەند دەیان هەزار کەس لە دەرەوەی وڵات! هەروەها لە ساڵی ٢٠١٨دا بینیمان کە لە خۆپیشاندان و چالاکییەکانی دەرەوەی وڵاتدا، تەوەری سەرەکییان سنووردارکردن بوو لەگەڵ ڕاستڕەوەکان نەک ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر کۆماری ئیسلامی! ئەمەش ڕێک ئەوەیە کە ئەمجارە دەیبینین. ئەو دروشمەی کە ئەوان جەختیان لەسەر کردووەتەوە ئەوەیە “نە پاشامان دەوێت نە ڕابەر، و مردنیش بۆ ستەمکار” هەرچەندە خودی دروشمەکە هەڵە نییە و دوو جۆر دیکتاتۆریەتی هەیە لەگەڵ دەستەواژەی “سنووردان”، بەڵام کاتێک بیخەیتە ناو کۆنتێکستی ئەم شۆڕشە و ئەم بزووتنەوەیە کە ئامانجی سەرەکیی مردنە ئەوە خامنەیی و کۆماری ئیسلامییە.دەتوانن بزانن کە هێنانی مەرگی شا بۆ سەر شەقامەکان بەتەواوی لە پشت بزووتنەوەی جەماوەری خەڵکەوەیە بە دوو شێوە. پێش هەموو شتێک مانای ئەوەیە کە پاشایەکی لەو شێوەیە دەخاتە پێشەوە وەک ئەوەی ئەو بەدیلەی کە بڕیارە جێگەی کۆماری ئیسلامی بگرێتەوە ڕەزا پەهلەوی بێت. لەم دروشمەدا بە ڕوونی باسی ڕەزا پەهلەوی کراوە نەک دامەزراوەی ئیمپراتۆری. دامەزراوەی دەسەڵاتی پاشایەتی هیچ بایەخێکی نییە، چونکە چل ساڵێک پێش ئێستا خەڵک ئەرکی خۆی ڕوونکردەوە و دۆسیەکەی خستە ژێر باڵی و ڕەوانەی زبڵدانی مێژوویان کرد. بۆیە دروشمی مەرگ بۆ پاشا بە ڕوونی دژی گەڕانەوەی بنەماڵەی پەهلەوییە. باشە لەم حاڵەتەدا ڕەزا پەهلەوی چەندین جار ڕایگەیاندووە کە نایەوێت ببێتە پاشا. ڕایگەیاند کە دامەزراوەی پاشایەتی دژایەتی مافی مرۆڤە. پاشایەتیخوازەکان خۆیان لەسەر ئەم مەسەلەیە گیانیان لەدەستداوە و بوونەتە هەزار و یەک مەزهەب. لەم دۆخەدا ئەم جۆرە چەپە بە دروشمی مەرگ بۆ پاشا لە ڕاستیدا بەرزکردنەوەی پادشایە. ئەمە سنووردارکردن یان ڕەخنە لە دامەزراوەی پاشایەتی نییە، بەڵکو ملکەچبوونە بۆی. تۆ سەیری ڕیزەکانی شۆڕشی خەڵک دەکەیت، هەر ئەو بابەتی کڕو کپیەی ڕۆژانی کوروش و پاسارگارد کە باسم کرد، لەبەرچاو بگرن و بزانن کە بەڕاستی دامەزراوەی پاشایەتی لە شۆڕشی ئێستادا چەند جێگایەکی هەیە؟ هیچ، لەگەڵ سەرهەڵدانی ئەم شۆڕشەدا، ئەوە ڕوون بووەوە کە دیاردە و بەها شاهانەییەکانی پاشا تەنانەت پەراوێزترن لەوەی پێشتر بیریان لێدەکرایەوە یان ڕیکلامیان بۆ دەکرا. ئەمڕۆ لە بەشێک لە زانکۆکاندا دروشمی “نەپاشامان دەوێت نە ڕابەر” دەدرێن، بەڵام ئەمە خاڵی هێزی شۆڕشی خەڵک نییە. هێزی شۆڕشی خەڵک لەوەدایە کە بە دروشمی “ژن ژیان، ئازادی ” کە تەوەرێکی زۆر ئینسانی و سەردەمیانە و جیهانی هەیە و دەیەوێت بە هاوپشتی و یەکگرتوویی بێوێنە کۆماری ئیسلامی بڕووخێنێت، بمرێت خامنەیی تەوەری یەکڕیزی و جوڵەی خەڵکە، و نەک بە بمرێی چەند کەسێکی تر لەم لاو ئەولایەوە!
لەدەرەوەی وڵات، دەبینن ئەم چەپە ڕۆشنبیر و ناسیاسییە دروشمی مەرگ بۆ پاشا و ڕابەر لە بەردەم شا خودا، لەبەردەم شەعبانی بێ مێشک کە هێرش دەکەنە سەر ڕیزەکانی خۆپیشاندان لە دەرەوەی وڵات، “شەڕی بەدیلەکان” دەڵێنەوە ” کە هەمیشە دەیخەنە ڕوو گۆڕاوە بۆ شەڕی شەقام لە نێوان خۆپیشاندەران.” وەڵامی شا خوداکانیش ململانێی سیاسی و فیزیکی نییە لەگەڵیان، بەڵکو کۆکردنەوەیان لە شەقامەکانەوە وەک جەماعەتێک کە خۆپیشاندانەکان تێکدەدەن، بە پەنابردن بۆ ڕێسای کاریگەر و ڕێکخراو و یاساکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا. ئەگینا شەڕی شەقامی نێوان چەپ و ڕاست تەنیا کۆماری ئیسلامی دەبێت. یەکێک لە دەرەنجامەکانی فراوانبوونی ئەو ململانێیانە ئەوە دەبێت کە چیتر ئێرانییەکان ڕێگەیان پێنادرێت خۆپیشاندان بکەن.
خاڵێکی تر ئەوەیە کە هەرچەند ئەم برادەرانە بانگەشەی شەڕی ئەڵتەرناتیڤی ڕاستڕەو دەکەن، بەڵام دەبینن لە لایەک بە دروشمی دژ بە شا و سەرکردە لە دیوی موجاهیدن و لە لایەکی تریشەوە، ئەوان لەگەڵ پاشایەتیخوازەکانی وەک شەهرام هۆمایون دژی کەسایەتییەکانی وەک حامید ئیسماعیلیون. تێکەڵ بوون! ئەوان ڕابردوەکەی “ئاشکرا” دەکەن، گردبوونەوەکەی بەرلین دەخەنە ژێر پرسیارەوە، دەڵێن کە لەگەڵ حکومەتی کەنەدا توانیویەتی ئەو کارە بکات، دەڵێن نازانرێت پارەکەی لە کوێوە وەردەگرێت و هەموو ئەم جۆرە گومانانە. لە لایەکی دیکەوە هەر حکومەتێک هەڵوێستی هەبێت بەرامبەر بە کۆماری ئیسلامی، دژی حکومەتی کەنەدا و زۆرێک لە حکومەتەکانی تر کە ئەمڕۆ ئەم کارە دەکەن، ئەوان “لەقاوی دەدەن” کە ئەوان ئیمپریالیستن و هتد.
بەم شێوەیە دەبینین شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان نییە، جۆرێکە لە پێکەوە وەستانەوە لەگەڵ ئەم هێزە ڕاستڕەوەدا بەرامبەر ئەو هێزە ڕاستڕەوە! وە دەرئەنجامە کردەییەکەی تەنها فڕێدانی ئاوکردنە بە ئاشی کۆماری ئیسلامیدا و تەواو. بەڕای من ئەمە ڕێچکەی گۆشەگیری و پەراوێزخستنی چەپەکانە. ئامۆژگاری من ئەوەیە هاوڕێکانم دەستبەرداری ئەو سیاسەتە بن و وەک جەماوەری خەڵک هێزەکانیان چڕ بکەنەوە لەسەر شۆڕشی دژ بە کۆماری ئیسلامی.
خەلیل کەیوان: پەیوەندی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران و شۆڕش چییە؟ سیاسەت و پێشبینییەکانی ئەو حیزبە لە زۆر حاڵەتدا پشتڕاست کراوەتەوە، وەک لە هەندێکیان لەم وتووێژەدا ئاماژەیان پێکراوە، لە چەند هەفتەی ڕابردوودا. میتۆد و سیاسەتی حیزب لە مامەڵەکردن لەگەڵ شۆڕشدا چییە؟ هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ ئەدای ئێستای حیزب لە پێوەندی لەگەڵ شۆڕشی ئێستا چییە؟
حەمید تەقوایی: وەک ئاماژەت پێدا، ئێمە ئەم شۆڕشە بە جەختکردنەوە لەسەر ئەو سیاسەت و پێوەر و میتۆدۆلۆژیایە دەبینین کە حیزب لە مێژە لە مامەڵەکردن لەگەڵ شۆڕش و ڕاپەڕینە جەماوەرییەکاندا پەیڕەوی لێدەکات. شۆڕشی ئێستا بە شێوەیەکی حاشا هەڵنەگر جەختی لەدوو بنەمای بنەڕەتی کردەوە: یەکەم: شۆڕش بزووتنەوەیەکی گەردوونییە، دووەم: بزووتنەوەیەکی نەرێنییە. میتۆدی ئێمە بۆ شۆڕش و ڕاپەڕینی جەماوەری هەمیشە پشتی بەو دوو بنەمایە بەستووە.
ئێمە بەردەوام ڕوونمان کردۆتەوە کە بۆچی شۆڕش بە تایبەت لە سەردەمی ئێمەدا بزووتنەوەیەکی گشتگیرە؛ ئێمە ئاماژەمان بە ئەزموونە مێژووییەکان کردووە، ئابووریی سیاسی سەدەی ٩٩مان لە بەرامبەر یەک لەسەدەکاندا ڕوون کردووەتەوە و هتد. ئەمڕۆ پێویست بە ڕوونکردنەوەی تیۆری ناکات. بە ڕوونی دەبینین کە بزووتنەوەیەکی هەمەلایەنەی شکۆمەندە بە بەشداریی هەموو چین و توێژەکانی خەڵک، لە خوێندکار و کرێکارەوە تا کاسبکاران، پارێزەر، پزیشک، ڕۆژنامەنووس و هتد، سەری هەڵداوە.
پرەنسیپی دووەم ئەوەیە کە شۆڕش بزووتنەوەیەکی نەرێنییە. بزووتنەوەیەک دژ بە حکومەت و تەواوی سیستمی هەنووکەیی و چەوساندنەوەی. تەوەر و دروشمەکانی شۆڕشی ئێستا بەتەواوی ئاماژەن بۆ نەخێرێکی گەورە و هەمەلایەنەی خەڵک بۆ حکومەت و یاسا و شتی پیرۆز و هتد.
سەرکەوتن و سەرهەڵدانی چەپ و دەسەڵاتی چەپ و کاریگەریی یەکلاکەرەوەی هێزەکانی چەپ لەم شۆڕشەدا پەیوەستە بە پشتبەستن بەم دوو بنەمایە.
دەبێت بتوانین هەژموونی چەپ و هەژموونی سۆسیالیستی لە شۆڕشدا جێگیر بکەین، بەو مەرجەی کە ڕیزەکانی خەڵک لە دەوری قووڵترین ڕەخنە لە دۆخی ئێستا یەکبخەین. ئێمە هەمیشە گوتوومانە کە کۆمۆنیستەکان جیاوازن لە هێزەکانی تر، بۆ نموونە لە ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست، نەک تەنها لە بەرنامە ئیجابیەکانیاندا، بەڵکو لە ڕەخنەگرتنیان لە دۆخی هەبوو. ئەگەر ئاڵای چەپ ڕەخنەیەکی ڕیشەیی بێت لە بارودۆخی هەنووکەیی، لە تەواوی دامەزراوەی ئایین، ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە هەموو پیرۆزییە نەتەوەیی و نیشتمانپەروەر و ئایینییە غەیرە مرۆییەکان، ڕەخنە لە حکومەتی سەروو خەڵکی، و تێکدانی هەر جۆرە حکومەتێکی سەروو خەڵکی ، ڕەخنەی قووڵ لە هەڵاواردن و جیاکاری چینایەتی و ئابووری و نایەکسانی . به پێی پێناسه که شۆڕش بزوتنه وه یه ک به رده وام چه پ بانگ ده کات بۆ مه یدان، چونکه له گه ڵ پێشکه وتنه که یدا قووڵتر ده بێته وه ، دەچێتە خوارەوە بۆ ڕیشەی وده یه وێت بناغه ی هەر جۆره هه ڵاواردن و سته م و هه ژاری و نا یه کسانیەک و چەوسانەوەیەک له ناو ببات و ئەم ئاڵایە هەمیشە لە دەستی کۆمۆنیستەکاندا بووە. هێزەکانی تری ئۆپۆزسیۆن، لەوانە هێزی میانڕەو، هێزی ڕاست، موجاهید، پاشایەتیخواز، کۆمارییەکان و …هتد، کە لەم بەرنامەیەدا باسمان کرد، هەموویان دەیانەوێت بەشێک لەم سیستەمە بپارێزن، دەیانەوێت بەکەمترین گۆڕانکاری شۆڕشەکەدا تێپەڕێنن ، تەنها چەپ لەوێیە، کێ دەیەوێت شۆڕش قووڵتر و قووڵتر بڕوات. ئەمە هێزی ئێمەیە. لە یەک ڕستەدا ڕێگای پێشخستنی شۆڕش و سەرکەوتنی شۆڕش بۆ چەپی حزبی وڕێکخراو بە ئاڵای ڕەخنەی قووڵی “نا” بۆ بارودۆخی هەبوو بۆ ئەوەی ببنە هۆکار و هێزی کارای یەکخستنی ڕیزەکانی خەڵک لە شەڕی دژی کۆماری ئیسلامیدا. ئەمە تاکە مەرجە بۆ سەرهەڵدانی چەپ وەک هێزێکی ڕێکخەر و پێشەنگی شۆڕش و تەنها مەرجی پێشکەوتنی شۆڕشە و ئێمەش بە بەردەوامی ئەم هێڵە پەیڕەو دەکەین.
12 ئابان 1401، 3ی تشرینی دووەمی 2022
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ نوسینەوە دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.

زۆر سوپاسی هاوڕێی ئازیزم عومەر سەید دەکەم کە یەکێک لە تابلۆ جوان و ڕەنگیەکانی خۆی پێشکەش کردم، هەرچەندە من شارەزاییەکی زۆرم نیە لە میتۆدەکانی خۆێندنەوەی ڕەنگەکان و نیگارەکاندا، بەڵام بەو پێیەی کە، کەمتازۆر ئاگاداری نوسینە ئەدەبیەکانی کاک عومەر هەم، چ وەک شیعر و چ وەک ڕۆمان، چەند سەرنجێکم لا دروست بوە وەک جیاوازی نێوان ئەو دنیایەی بەڕەنگ دەیخولقێنێت لەگەڵ ئەو دنیایەی لەڕێگەی ئەدەب و وشەکانەوە بەرجەستەی دەکات. بۆیە پێم باش بو ئەو دیاریە بەنرخەی پێشکەشی کردووم بکەمە بەهانەیەک بۆ نوسینی ئەم کورتە سەرنجانە.
هەرکەسێک بابەتە ئەدەبیەکانی ئەم نوسەرە بخوێنێتەوە دەزانێت چ زمانێکی دڵتەنگ و تراژیدی هەیە بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی ئەو مێژووەی کە لێیەوە هاتوە، بەتایبەت چیرۆکی ئەنفال و سەربوردی ئەو مرۆڤانەی لە مێژوودا ونبوون و وەک تارمایی لەگەڵیدا دەژین، کە نوسەر خۆی یەکێکە لە قوربانی و بەجێماوانی ئەو کارەساتە قورس و لەبیرنەکراوە، بۆیە پاڵەوانەکانی بەگشتی چارەنوسێکی غەمگین و نادیاریان هەیە و هەڵگری زمانێکی تراژیدی و کارەساتبارن و بە حەسرەتەوە دەژین، هەرچەندە هەمیشە لەکۆتایی کارەکانیدا لەدایک بونی نوێ و ئومێد و ئەگەری تازە هەیە، بەڵام هێشتا ئەو جیهانەی بەڕەنگ دروستی دەکات جیاوازترە لەو دنیا غەمناکەی بە وشەکان بەرجەستەی دەکات، زمانی ڕەنگەکان جیاوازە لە زمانی وشەکان و پیتەکان، ئەو نیگارە ڕەنگینانەی من بینومن شروشت لەناویاندا ڕەگەزێکی ئەسڵ و سەرەکی و تازەیە، زۆر جار وای بۆ دەچم ئەگەر گۆرانی شاعیر لەبری شیعر نیگاری بکێشایە، سروشتی بەهەمان ئەو ستاتیکا ڕوون و بێگەردە ڕەنگ دەکرد کە ئەم هونەرمەندە دەینەخشێنێت، لە هەندێک نیگاردا، هەست دەکەیت بونەوەرێک لەناو شیعرەکانی گۆراندا هەڵهاتوەو فڵچەکەی لە عومەر وەرگرتوە و تابلۆکانی کێشاوە، بەڵام جیاوازیەکە لەوەدایە لای عومەر ڕەنگ سەرچاوەی هەموو شتەکانە، گەردوون هەموی ڕەنگینە، ڕەنگ هەموو شوێنێکی داپۆشیوە، ژیان سەرلەبەری ستاتیکایەکی ڕووت و ئەبەدی و نەمرە، ئەم هونەرمەندە لە زۆربەی کارەکانیدا سروشتمان لە فۆرمە هەرە سەرەتایی و سادەو بێگەردەکەیدا پیشاندەدات، لە فۆرمێکدا هێشتا هیچ دەستێکی بەرنەکەوتوە، سروشت لەناو ئەو نیگارانەدا سروشتی بەر لە دنیای مۆدێرنە، سروشتێکە هێشتا لەلایەن مرۆڤی مۆدێرن و تەکنۆلۆژیا تازەکان و عەقڵی ئامێریەوە دەستی بەسەردا نەگیراوە، سروشتە لە ماتریاڵە بێگەردەکەیدا… دەکرێ بڵێین دنیای ڕەنگەکان ئەو پەناگە ڕەنگین و بێ ترسەیە، ئەم هونەرمەندە پاش هەڵهاتنی لە تراژیدیای زمان تێیدا وچانێک دەدات، گەر تەماشای ڕۆمانەکانی بکەیت دەزانیت کە لەناو ئازارو برینەوە هاتوە، پیت بە پیت و وشە بە وشە خۆێنی لێ دەچۆڕێت و زمانی لە کانگای ئازارەکانەوە لەدایک بوە، زمانێکە ڕزگاری نابێت لە جەبری ئەو تراژیدیا مێژوویەی ڕوبەڕێکی ئێجگار فراوانی داگیر کردوە لە یادەوەریدا، لێرەدا زمان زادەی ئازارە، بەڵام کاتێک لە تابلۆکانی ڕادەمێنیت زمانی ڕەنگەکان زمانێکی ستاتیکی بێ خەوشە، زمانێکە لەدەرەوەی تراژیدیا و کارەساتەکانەوە دەژی، بۆیە دەکرێ بڵێین ستاتیکاو ئازار ئەو دوو بنچینە سەرەکیەن کە دنیای ڕەنگەکان و وشەکانی لەسەر بونیاد نراوە، ستاتیکاو ئازار خولقێنەری هونەر و ئەدەبن لای ئەم هونەرمەندە، هەر بۆیە ئەزمونی هونەری لای ئەم هونەرمەندە لە ڕێگایەک دەچێت بۆ هەڵهاتن لەو ئازارو برینەی زمانی ئەدەبی تێدا لەدایک دەبێت، هونەر لێرەدا دروست کردنەوەی سروشتە پێش لەدایک بوونی ئازار، گەڕانەوەیە بۆ سروشتێکی پەتی و جیهانێک کە پێش دروست بوونی تاوان هەبوە یاوەک خەونێک کە دەشێ ببێت، هارمۆنیای ڕەنگەکان و گونجانی شتەکان بەیەکەوە ستاتیکای بە فەزای تابلۆکان بەخشیوە، هارمۆنیەتی ڕەنگەکان و شتەکان وەک سەرلەنوێ دروستکردنەوەو بونیادنانەوەی سروشت و مرۆڤ لە فۆرمێکی جیاوازو ستاتیکیدا، ئەو مرۆڤەی لە ڕۆمانەکانیدا گیرۆدەو پارچە پارچە و تێکشاو و قوربانیە، لە تابلۆکانیدا بە کۆمەڵێک ڕەنگ و ڕوخساری ستاتیکی و شوناسێکی یەکانگیرەوە هەستاوەتەوە و پڕ بوە لە وزەی ژیان، هەر بۆیە هەست دەکەیت ئەوەی ڕەنگەکان بەتەنیشت یەکەوە دادەنێت و درزو بۆشایی نێوان ڕەنگەکان پڕدەکاتەوە جوانیە، هەر بۆیە یەکانگیری پارچەکان لە ڕێگای ڕەنگەکانەوە جیهانێکی تەواو بێگەرد و ستاتیکی خولقاندوە، ئەمەش داپۆشین و شاردنەوەی یاخود ڕەوینەوەی ئەو ترس و ئازارەیە کە نوسەر هەیەتی لە نوسیندا، جوانی لەناو تابلۆکانی ئەم هونەرمەندەدا، لەدرزی نێوان پارچەکانەوە دەست پێدەکات، وەک چۆن زمان لە نوسینە ئەدەبیەکانیدا ئازارێکە بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی پارچە پارچە بوونی مرۆڤ و هەلا هەلا بوونی مرۆڤ لە مێژوو و یادەوەری ئەم نوسەرەدا، جوانیش لە تبلۆکانیدا هێزی گرێدانەوەی پارچەکانی مرۆڤ و سروشتە ، وردبوونەوە لە تابلۆکان ئەو هەستە لای بینەر دروست دەکات کە جیهانێکی تازە هەیە پاش وێرانبوونی جیهانێکی پێشینە، بە مانایەکی تر بینەر هەست دەکات ئەو جیهانە تازەو بێگەردە پاش وێرانەیەک دروست بوەتەوە، فۆرمێکی دیکەی گەردوونە لە دوای وێرانبونیەوە، زاڵبونی کۆی ڕەنگەکان بەسەر ڕەنگی ڕەشدا، سڕینەوەی ئاسەواری ئەو یادەوەریە وێران و پڕ ئازارەیە کە تێکستە ئەدەبیەکانی نوسەری لەسەر دروست بوە، بەدەر لەوەش شەوقدانەوەی ڕەنگەکانی تر لە ناو پانتای بەرتەسکی ڕەنگی ڕەشدا، بردنی جوانیە بۆ ئەو وێرانە و تراژیدیا مێژووی و وجودیەی هونەرمەند تێیدا ژیاوە، بەگشتی ڕەنگی ڕەش لەناو تابلۆکاندا بە ڕەنگەکانی تر گەمارۆ دراوە یا تیشکی ڕەنگەکانیتری بەرکەوتوە، و شوناسی تاریکی لەدەست داوە و بارگاویبوە بە ڕەنگەکانی دیکە، هەمووشتێک لەبەردەم هێرشی ستاتیکی ڕەنگدا شوناسی خۆی دۆڕاندەوە، لەهیچ پانتایەکدا ڕەنگی ڕەش ڕەنگێکی سەربەخۆ و زاڵ نیە، هەمیشە کۆمەڵێک ڕەنگی دیکە، دەستیان بەسەردا گرتوە و پەلکێشیان کردوەتە ناو جەبری ستاتیکای خۆیانەوە.
فۆرمی مرۆڤیش لەو ڕوخسارە شێواو حەپەساو و بریندارەی بە زمانی ئەدەب بەرجەستەی دەکات ڕزگاری بوە؛ فۆرمێکی تازەو شوناسێکی تازەی ستاتیکی وەرگرتوەو لەگەڵ تێڕامانی بۆ سروشتێکی بێگەرد، بوە بە بەشێکی ستاتیکی ناو سروشت و ئایدیاڵێکی نەمری ناو گەردوون.
لە کۆتاییدا دووبارە دەسخۆشی لەکاک عومەر دەکەم و هیوای بەردەوامی و کاری جوانتری بۆ دەخوازم.

نوسەر: عومەر سەرگەتی

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

ناساندنی کتێبێک ومیتۆدێک

گەیشتن بە جیهانێکی ئازاد و یەکسان، تەنانەت لە سەختترین قۆناغی خۆیدا، خواستێکی بەردەوامی مرۆڤایەتی بووە. بەپێی بەرنامەی “جیهانێکی باشتر”: “گۆڕینی جیهان و دروستکردنی جیهانێکی باشتر، هیوا و خواستێکی بەردەوامی مرۆڤەکان بووە بە درێژایی مێژووی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی”. هەوڵی مرۆڤ بۆ گەیشتن بە جیهانێکی لەو شێوەیە هەندێک جار چەند هەنگاوێکی لە خەون و ئایدیاڵێکی لەو شێوەیە نزیک کردووەتەوە. بابەتی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ یەکێکە لەو چەند ساتە دەگمەنانەیە کە بابەتێکی سەرنجڕاکێشە بۆ لێکۆڵینەوە.

مەبەستم لەم نووسینە ئاماژەکردنە بە میتۆدی لینین لە ژێر ڕۆشنایی کتێبەکەی ئەلێکساندەر ڕابینۆڤیچ بە ناوی “بۆلشەفییەکان سەرهەڵدەدەن بۆ دەسەڵات”. ئەم کتێبە ئاماژەپێکراوە هەوڵدەدات وێنەیەکی ڕاستەقینەی هەوڵی بەلشەفیکەکان بۆ ڕووخاندنی حکومەتی کاتی کێرێنسکی لە نێوان کێوێک لە شێواندن و بەشەیتانکردنی لینین و بەلشەفییەکان و هەندێکجاریش تێنەگەیشتن لەلایەن لایەنگرانی لینین و شۆڕشی ئۆکتۆبەرەوە بەدەستبهێنێت.
ڕابینۆڤیچ دوای وەرگرتنی بڕوانامەی دکتۆرا لە ساڵی ١٩٦٥ لە زانکۆی ئیندیانا، دەستی بە زنجیرەیەک لێکۆڵینەوە کرد سەبارەت بە شۆڕشی ڕووسیا. بە گوتەی خۆی، لە ساڵانی شەستەکانەوە نزیکەی جارێک بۆ لێکۆڵینەوەکانی دەچێتە ڕووسیا. دەرئەنجامی هەوڵەکانی، ژمارەیەکی زۆر کتێب و وتار دەربارەی شۆڕشی ڕووسیا، شەڕی ناوخۆ، NEP، ڕووسیای ستالین و هتد. “بۆلشەفییەکان دەگەن بە دەسەڵات” کە لە ساڵی ١٩٧٦دا چاپکراوە، باشترین و ناسراوترین کتێبی لێکۆڵینەوەکانییەتی. من ناوی ئەلێکساندەر ڕابینۆڤیچم بیستبوو، بەڵام بیرم نایەت هیچی ئەوم خوێندبێتەوە. چین میلڤیل، لە بەشی کتێبنامەی “ئۆکتۆبەر: چیرۆکی شۆڕشی ڕووسیا”، زۆر بە کورتی سەبارەت بە کتێبی “بۆلشەفییەکان دەگەن بە دەسەڵات” دەنووسێت: “ناوازە، تێژبین، لەگەڵ وردەکاری، ورووژێنەر، چاوپۆشی نەکردن”. بەم پێناسەیە بۆ چین میلڤیل کە کتێبەکەی بە بۆنەی ١٠٠ ساڵەی شۆڕشی ئۆکتۆبەرەوە چاپ کراوە و کتێبێکی زۆر بەنرخە، تامەزرۆی خوێندنەوەی کتێبەکەی ڕابینۆڤیچ بووم. ڕابینۆڤیچ لەم کتێبەدا دوو ئەفسانە لە بارەی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و بەتایبەتی ڕووداوەکانی نێوان مانگەکانی تەمموز و ئۆکتۆبەر لەناو دەبات. یەکێک لەو دوو ئەفسانەیە، بە بڕوای ئەو، گێڕانەوەی مێژوونووسانی (ڕێنمایی کراو)ی یەکێتی سۆڤیەت، لەم ڕوانگەیەوە، “شۆڕشی ئۆکتۆبەر دەرئەنجامی داواکارییەکانی جەماوەری شۆڕشگێڕی پترۆگراد بوو، کە بەدەوری خۆیان کۆبوونەتەوە”. حزبی بەلشەڤیکی دیسپلینکراو و یەکگرتوو، بە ڕابەرایەتی لینین”. وە ئەوی تریش گێڕانەوەی مێژوونووسانی زانکۆ و میدیاکانی ڕۆژئاوایە کە دەڵێن “شۆڕشی ڕووسیا لە ئەنجامی لاوازی یان ئامادەنەبوونی چەپی ڕادیکاڵ بوو لەلایەن حکومەتی کاتی کێرێنسکییەوە و لە باشترین حاڵەتدا پلانێکی پیلانگێڕانە و کودەتایەکی دەوڵەت بوو لەلایەن حزبی بچووکی بەلشەفی، کە هیچ پشتیوانییەکی جەماوەری نەبوو و بە کۆنترۆڵی توند و گاریسۆنی لینین و بە گشتی بە پارەی حکومەتی ئەڵمانیا، حکومەتی کاتی دیموکراسی و جەماوەری کێرێنسکی ڕووخاند”. ڕابینۆڤیچ ئەوەی دەیڵێت بە وردی و بە شێوەیەکی زۆر جوان و سەرسامکەر دەیکات و گێڕانەوەی سێیەم بۆ خوێنەر دەخاتە ڕوو.
“بۆلشەفییەکان دەگەن بەدەسەڵات” ١٥-١٦ لاپەڕە پێشەکی بە کورتی و پوختی ڕووداوەکانی پێش مانگی تەمموز، بۆچوونەکانی لینین سەبارەت بە “حزبی لینینی” پێش شۆڕش، پراکتیزەکردنی باڵی ڕاستی پارتی بەلشەفییەکان بە سەرۆکایەتی کامێنێڤ لە مانگەکانی سەرەتاوە لە شۆڕش لە غیابی لینین، پێکهاتەی یەکەم حکومەتی هاوپەیمانی کاتی، هەروەها هەندێک پرسی گرنگی دیکەی ڕووسیا. باقی کتێبەکە تەرخانکراوە بۆ ڕووداوەکانی دوای “ڕووداوەکانی تەمموز”، کە بە ڕاپەڕینی سەرنەکەوتووی کرێکاران و سەربازانی پترۆگراد دەستی پێکردووە. ئەو ڕاپەڕینەی کە لە سەرەوە باسمان کرد لە ڕۆژانی سەرەتای مانگی تەمموزی ساڵی ١٩١٧ بە سەرپێچی لە پێشنیارەکانی سەرکردایەتی پارتی بەلشەڤیک دەستی پێکرد و سەرکوت کرا. ڕابینۆڤیتچ شوێنکەوتەی کوتلە جۆراوجۆرەکانی حزبی بەلشەفییەکان دەکات و هەوڵی لینین نیشان دەدات بۆ ئاشتکردنەوەی کوتلە جیاوازەکانی حزبەکە کە هەندێکجار ناکۆکن. هەروەها ئەو ئەفسانەیە لەناو دەبات کە ڕاپەڕینی تەمموز پرۆڤەیەک بووە بۆ مانگی ئۆکتۆبەر لەلایەن حزبی بەلشەفیک و لینینەوە. ڕاپەڕینی مانگی تەمموز ڕاپەڕینێکی ناڕێک و خوێناوی و سەرکەوتوو نەبوو بە سەرکردایەتی دوو دامەزراوەی حزبی لە پترۆگراد، “کۆمیتەی سەربازی” و “کۆمیتەی پترۆگراد”، کە لەژێر فشاری جەماوەری ناڕازی و جەستەی ئەو دامەزراوانەدا سەریان هەڵدا. سەربازانی گاریسۆنە گەورەکەی پترۆگراد لە پلانی حکومەت بۆ ناردنیان بۆ هێڵی پێشەوەی شەڕ ئاگادارکرانەوە و نەیانویست ببنە عەلوەی تۆپ بۆ بەردەوامی شەڕەکە. کاسەی ئارامی جەماوەری هەژار و برسی شاری پترۆگراد لە درێژەی شەڕ و برسێتی و نەبوونی پێداویستییە سەرەتاییەکانی ژیانەوە پڕ بووە و ڕژاوە و هیچ شتێکی بەرجەستەیان لە شۆڕشی مانگی شوبات کە بەو هیوای بارودۆخێکی باشتر دەستیان بە شۆڕشیان دەستپێکردبوو بەدەست نەهێنابوو.
سەرباز و کرێکاران تاکە حیزبی بۆرژوازی وەک کادێت و ئۆکتۆبریستەکان و حکومەتی ئیئتلافی کاتی بە سەرۆکایەتی کادێتەکان و هەروەها باندە بکوژەکانی “سەد ڕەشەکە” ((The Black Hundreds نەبوون کە سەبریان تەواو بووبوو. هەروەها لە حزبە “سۆسیالیستیە میانڕەوەکان”ی مەنشەفیک و شۆڕشگێڕی سۆسیالیستی (SR) تووڕە بوون. حکومەتی کاتی لە ڕاستیدا دەسەڵاتی خۆی بە دیفاکتۆ لە شورای ناوەندی وەرگرتووە، کە ڕابەرایەتییەکەی لە دەستی ئەو دوو حزبە “میانڕەو”ە بوو کە باسکراون. ئەو لایەنانە خوازیاری بەردەوامی شەڕ بوون و جەماوەری شۆڕشگێڕی نائارام و برسی کە خوازیاری کۆتایی هاتنی شەڕ بوون، بانگهێشتی “سەبر و خۆگرتن”یان دەکرد. حیزبی بەلشەفیک لە کۆتایی پێچەوانەی ئەم حیزبانەدا بوو. حیزبێک کە خوازیاری کۆتایی هاتنی دەستبەجێی شەڕ و باشترکردنی باری گوزەرانی جەماوەری هەژار بوو. لایەنێک کە ویستی حوکمی لەسێدارەدان هەڵبوەشێنێتەوە. زۆر گرنگە ئاماژە بەم بابەتە بکەین، چونکە لەسێدارەدانی ئەو سەربازانەی کە ئامادە نەبوون بچنە بەرەیەکەوە یان لە شەڕ ڕایانکردبوو، چەکێک بوو لە دەستی بەردەوامیدانی شەڕەکەدا. بەلشەفییەکان بە وتەی ڕابینۆڤیچ، وەک کوشتنی بە ئەنقەست شەڕی لەسێدارەدانیان دەکرد.
حیزبی بەلشەفیک لە حیزبێکی دیسپلینکراو و داخراوی پێش شۆڕشەوە گۆڕا بۆ پارتێکی کراوە کە سەدان چالاکی سیاسیی مەیلی جیاوازیان هەبوو؛ کۆبوونەوەکانی، ناوەندی گەرمی مشتومڕەکانی نێوان ئەم چالاکوانانە بوون، کە هەڵوێستەکانیان لەمەڕ پشتیوانی لە حکوومەتی کاتی، شەڕ، شۆڕش لە ڕۆژئاوا و هتد، لە هەڵوێستی مەنشەفییەکان جیا نەدەکرایەوە. سەدان سۆسیال دیموکرات کە لە نێوان ساڵانی ١٩٠٥ بۆ ١٩١٧ وازیان لە چالاکیی حیزبی هێنابوو، جارێکی دیکە سەرنجیان بۆ چالاکیی سیاسی حیزبی ڕاکێشا و بوونە چالاکی زۆر چالاک و پڕ لە گەرموگوڕ و تێکۆشەری حیزبی بەلشەڤیک. تێڕوانینی ترۆتسکی و گرووپەکەی نزیک بوو لە بۆچوونەکانی لینین و هێڵی زۆرینە و باڵی چەپی حزبی بەلشەفی و بە فەرمی پەیوەندییان بە حزبی بەلشەفیکەوە کرد. گرووپی مارتۆڤ (مەنشێڤیکی ئەنتەرناسیۆناڵ) و ئەنارشیستەکان و باڵی چەپی سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکان لە زۆر بابەتی سیاسیدا لایەنگری بەلشەفییەکان بوون. و بە تایبەتی ئەمەی دووەهەمیان، هاوکارێکی زۆر نزیکی لینین و حزبی بەلشەفی بوون لە ڕووخاندنی حکومەتەکەی کێرێنسکی.
مێنشەفیکەکان و ئێس ئاڕەکان بە چنگ و ددان لەگەڵ لینین و حزبی بەلشەفییەکان شەڕیان کرد و هەموو هەوڵەکانیان بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی بوو بۆ حکومەتی کاتی و پلانەکانی بۆ درێژەدان بە شەڕەکە. لێکۆڵینەوەکانی ڕابینۆڤیچ دەیسەلمێنن کە تا مانگی تەمموز زۆرینەی ڕەهای کرێکاران و سەرباز و دەریاوانانی پترۆگراد کە لە شارەکەدا جێگیر بوون، حکومەتی کاتییان وەک نوێنەری چینە خاوەنداراکان و دوژمنەکانیان دەبینی. لەم نێوەندەدا “سۆسیالیستە میانڕەوەکان” لە پشتیوانیکردنی حکوومەتی کاتی کێرێنسکی نەوەستاون تەنانەت کاتێک سەلمێندرا کە کێرێنسکی لە داڕشتنی پلانەکەی کۆرنیلۆڤ بۆ سەرکوتکردنی شۆڕش دەستی هەبووە! ئاشکرابوونی هاوکاریی کێرێنسکی و کادێتەکان لەگەڵ کۆرنیلۆڤ و هاوکاریی سەرکردایەتی مێنشڤیکەکان و ئێسرەکان لەگەڵ حکومەتی کاتی کە کێرێنسکی سەرۆک و کادێتەکان باڵی سەرکردە و ناسراوترینیان بوون نوێنەری بۆرژوازی گەورە و لیبڕاڵی ڕووسیا لەو حکومەتەدا، ئەم حزبانەی کردە نێو کرێکاران و سەربازە لاوازەکان ، فراکسیۆن و کوتلەی زۆر بەهێزی نزیک لە ئامانجەکانی بەلشەفییەکانیان دروست کرد و بەهێز کرد.

ڕابینۆڤیچ لە کۆتایی کتێبەکەدا نیشان دەدات و دەیژمێرێت کە بەلشەفییەکان و ئەو جەماوەرەی کە پشتگیریان دەکرد، حکومەتێکی شوراییان دەویست. لینین و باڵی چەپی پارتی بەلشەفی، کاتێک دروشمی “هەموو دەسەڵاتێک بۆ شوراکان!” و کاتێک کە دروشمی سەرەوەیان لە کۆنگرەی داهاتوودا بە هۆی پشتیوانیی مێنشەڤیکەکان و ئێس ئاڕەکانەوە بۆ پشتیوانی لە حکومەتی کاتی کێرێنسکی و دانانی کادێتەکان لە شوراکاندا بۆ ماوەیەکی کاتی پەراوێزخست، هەموو دەسەڵاتەکەیان دەویست بۆ شوراکان؛ بەڵام نەک ئەو شورایانەی، کە ئامرازێکە بەدەست دژە شۆڕشەکانەوە بۆ درێژەدان بە شەڕ و درێژەدان بە ژیانی حکومەتی کاتی، کە درێژەپێدەری هەژاری و نەهامەتی بوو لەو وڵاتەدا. شۆڕشی ڕووسیا دەستی کردووە بە کۆتایی هێنان بە شەڕ و کۆتایی هێنان بە هەژاری و کورتکردنەوەی دەستی دژە شۆڕش و بەلشەفییەکان هیچ دەسەڵات و دامەزراوەیەک بە فەرمی ناناسن، بە هەر ناو و نازناوێکەوە، کە دەیانەوێت هەمان دۆخ بەردەوام بێت!
ڕابینۆڤیچ نیشان دەدات کە ئەفسانەی “لینین لە ناوەندی دەسەڵاتدایە لە حزبی بەلشەفیدا و قسەکەی وەک مشتێکی ئاسنین بێ چەواشە!” چەندە بێمانایە. دەڵێ ئەو (رابینۆڤیچ) وەک هەموو مێژوونووسان، لە هەردوو ئۆردوگاکەدا، پێی وایە بەبێ لینین شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووسیا ڕووی نەدەدا؛ وە دەڵێت: بە جەختکردنەوە لەسەر ڕۆڵی لینین لە شۆڕشی ئۆکتۆبەردا، دەیەوێت جەخت لەوە بکاتەوە کە ڕۆڵی تاک چەندە گرنگە لە ڕێنماییکردنی مێژوودا! بەڵام لینین دەبوو لە هەموو قۆناغەکاندا بە هەموو هێزی خۆیەوە کەسانی دیکە قەناعەت پێبکات کە باس و پرسێکی وروژاندووە. تێزەکانی مانگی نیسان لە کۆنگرەی مانگی نیسانی حیزبدا تەنیا دوو دەنگی بەدەستهێنا (لینین و ئەلێکساندرا کۆلێنتای). لە قۆناغی دوای پیلانگێڕی بۆ دەستگیرکردنی، کاتێک ناچار بوو خۆی بشارێتەوە، کۆمیتەی ناوەندیی حیزب و دەستەی سەرنووسەری پراڤدا و بڵاوکراوەکانی دیکەی حیزب ئامادە نەبوون زۆرێک لە نووسینەکانی بخەنە ناوەوە. هەندێک جار ناونیشانی نووسینەکانی دەگۆڕدرا و هەندێک بەشیان لێ لادەبرا. لە مانگی ئەیلولدا لینین- ئەوکاتە بە نهێنی- نامەیەک بۆ کۆمیتەی ناوەندیی حیزب دەنێرێت و داوای هەنگاوی چەکداری دەکات بۆ ڕووخاندنی حکومەتی کاتی. ئەندامانی ئامادەبووی کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی بە کۆی دەنگ ئەم پێشنیازە ڕەتدەکەنەوە. کۆمیتەی ناوەندی حزبی بەلشەفی، ئەمجارەیان بە ئامادەبوونی خودی لینین و بە هێزی قایلکردنی، شەوی ١٠ی ئۆکتۆبەر دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن بەلشەفییەکانەوە پەسەند کرد و کردیان بە بەپەلەترین بابەتی حیزب. کامێنێڤ و زینۆڤیێڤ لە بڵاوکراوە ناحزبییەکان تێکدەران و دژی ئەم بڕیارنامە فەرمییە حزبییەیان نووسی. لینین دەیویست لە حیزب دەریان بکات، بەڵام پێشنیازەکەی دەنگی پێویستی لە سەرکردایەتی حیزب بەدەست نەهێنا. هەرچەندە سەرکردایەتی حیزب پێش کۆنگرەی دووهەمی شوراکان بە ڕاپەڕینێکی چەکداری حیزب ڕەزامەندییان دەربڕی لەسەر ڕووخاندنی حکومەتی کاتی، بەڵام هەڵسوڕاوانی کاریگەر لە ئۆرگانەکانی حیزب دڵنیا نەبوون لە سەرکەوتنی ئەم کارە و هەروەها ئەزموونی تاڵی ” ڕووداوەکانی تەمموز”. ، ئەم بابەتەیان تا شەوی کۆنگرەی ئەو شورایە، لە ٢٥ی تشرینی یەکەمدا ڕاکێشا. لینین دەڵێت، هەر ساتێک کە حیزب بەفیڕۆی دەدات، کات دەدات بە حکومەتی کاتی بۆ پیلانگێڕی دژی شۆڕش. شەوی هێرش بۆ سەر کۆشکی زستانە، کێرێنسکی بۆسەرکوتکردنی شۆڕش، چوو بۆ بەرە بۆ بانهێشتکردنی سەرباز و ئەفسەری دڵسۆزەکان بۆ پترۆگراد.
هەرچەندە لە کۆی ٦٧٠ نوێنەری ئامادەبوو زیاتر لە ٣٠٠ کەسیان لە حزبی بەلشەفییەکان بوون، بەڵام مێنشەفیکەکان و ئێس ئاڕەکان حزبە سۆسیالیستییەکان. یەکەم شت لە کارنامەی سەرۆکی حزبە “سۆسیالیستیە میانڕەوەکان” لە کۆنگرەی شورادا هێرشکردنە سەر بەلشەفییەکان و داوای دەرکردنیان و دەستگیرکردنی سەرکردەکانی بەلشەفییەکانە. ڕابینۆڤیچ دەڵێت هەر لەو ساتەوەختەی کە دەسەڵاتی حکومەت کەوتە دەست شوراکانەوە، هێرش بۆ سەر بەلشەفیکەکان و حکومەتی شوراکان، لە ڕزگاربووانی سوپای تزار و کادێت و مێنشەفیک و ئێس.ڕەکان(SR) و حکومەتە بیانییەکان و هتد. دەستی پێکرد. بەم هێرشانە حیزبی بەلشەڤیک بوو بە پارتێکی کراوە کە دیموکراسیترین ئەرکەکانی بۆ بڕیاردان و بەشداری ئەندامان و کادرەکان بوو، کە هەموو هەوڵەکانی بۆ جێبەجێکردنی داواکارییەکانی جەماوەری ڕووسیا، بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕی شێتەکان، بۆسەقامگیرکردنی ئازادییە سیاسییەکان، بۆ ڕادەستکردنی زەوی بە جووتیارانی هەژار، بۆ پێدانی کۆنترۆڵی کارگەکان بە ڕێکخراوەکانی کرێکاران و هتد پاڵیان پێدەنرێت بۆ حزبێکی جیاواز. ڕابینۆڤیچ لێرە وەستاوە و دەڵێت: “بەڵام ئەمە لاپەڕەیەکی دیکەیە لە مێژووی ڕووسیا”. پێم وایە گرنگە لێرە بوەستین. بە بڕوای لارس لی، “توێژەران و مێژوونووسان، دۆست و دوژمنانی لینین، تا ئێستا هەوڵیان داوە بەدوای ئەو هەڵە ئەخلاقی و سیاسی و ئایدیۆلۆژیانەدا بگەڕێن کە کارەساتەکەیان لێکەوتەوە”. ڕابینۆڤیچ بە حەق دەڵێ پێویستە مێژووی لە بەدەسەڵات گەیشتنی بەلشەفییەکان بکۆڵرێتەوە و ئەویش لەوێ وەستا و لاپەڕەیەکی تری مێژووی کردەوە!

کتێبی “بۆلشەفییەکان دەگەن بەدەسەڵات” گەنجینەیەکی بێهاوتایە بۆ هەرکەسێک کە ئارەزووی چارەنووسی شۆڕشی ئۆکتۆبەر دەکات – چ دژی یان بەدڵی بێت. ڕوونە کە کتێبەکانی مێژووی شۆڕشی ڕووسیا لە نووسینی ترۆتسکی، جۆن ڕید، لارس لی، لویس براینت، چین میلڤیل، ئێچ کار، سوخانۆڤ، ویلیام چەمبەرلین، دەیڤید مێندڵ، ڤیکتۆر سێرج، ئێس سمیس و چەندین زانای دیکە سەرچاوەیەکی زۆر دەوڵەمەندن لە کتێبی لێکۆڵینەوە لە شۆڕشی ئۆکتۆبەر. بەڵام بە بڕوای من لێکۆڵینەوەکانی ڕابینۆڤیچ، بەتایبەتی دوو کتێبی “پێشەکی بۆ شۆڕش” و “بەلشەفییەکان دەگەن بەدەسەڵات”، شێوازێکی دیکەی شۆڕشی ئۆکتۆبەر کە بە گشتی کەمتر ناسراوە، نیشان دەدەن. ڕابینۆڤیچ لە کۆتایی کتێبەکەدا دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە حزبی بەلشەڤیک زۆرترین دیموکراسی لە ناو ڕێکخراوەکەدا هەبووە و حزبی بەلشەڤیک پابەند بووە بە هەموو ئەو لێدوانانەی کە لە لایەن ئۆرگانەکانی حیزب و داواکارییەکانی جەماوەری شۆڕشگێڕەوە پەسەند کرابوون. هیچ کارێک بە پیلانگێڕی ئەنجام نادات. حیزبی بەلشەفیک حیزبێکی سەدان و هەزاران چالاکی سیاسی بوو کە زۆربەیان لە نێوان مانگی شوبات و تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٧ بۆ پەرەپێدانی شتێک کە پەیوەندی بە ژیانی دەستبەجێیانەوە هەبوو پەیوەندییان پێوە کردبوو! دەڵێ نزیکەی 95%ی ئەو چالاکانە هیچ زانیارییەکیان لەسەر مارکسیزم نەبووە!

ئەو شێوازەی تر
باس لە “میتۆدەی تر” دەکرا. پێویستە کرێکاران سەرەتا ئەو حکومەتە ستەمکارە بڕوخێنن کە ژیانی لێ تاڵ کردوون. حیزبی کۆمۆنیست کە نوێنەرایەتی داخوازییەکانی کرێکاران دەکات، لە کاتێکدا سەرقاڵی تێکۆشانە بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ستەمکار، ناتوانێ بە بیرکردنەوە لەوە ی کە دوای ڕووخانی ڕژیم چی ڕوودەدات خۆی سەرقاڵ بکات.
حیزبی کۆمۆنیست ئەو چالاکوانە سیاسیانە لەخۆ دەگرێت کە داخوازییەکانی بزووتنەوە سیاسییە ئازادیخوازەکانیان داڕشتووە. ئەمە ئەو میتۆدەیە کە لینین و پارتی بەلشەڤیک بەو شێوازە وەڵامی قەیرانی کۆمەڵگای ڕووسیایان دایەوە. ئەوەی دوای ئەم هەوڵەی کرێکاران، واتە ڕووخاندنی حکومەتێکی وەک حکوومەتی کاتیی کێرنسکی یان ڕژێمێکی وەک ڕژیمی کۆماری ئیسلامی، بەشێکی دیکەی خەباتی چینایەتی کرێکاران دەگرێتەوە. ئێمە ئەمە بە “نەرێنی” ناودەبەین. حیزبی کۆمۆنیست ڕابەرایکەری شۆڕش دەبێت لە پێش هەموو شتێکەوە دەسەڵاتی سیاسی بگرێتە دەست. حیزبێکی لەو شێوەیە نابێت خۆی سەرقاڵی سواربوونی بۆرژوازی بکات. لینین بەبیستنی ناوی مەنشەڤیک و ئێس ئاڕەکان، دڵتەنگ دەبوو. حیزبەکان بە ناوی سۆسیالیست و سۆسیال دیموکراتەکانەوە بە ملیۆنان کرێکار و کۆڵبەر و سەرباز لە دوای خۆیانەوەن، بەڵام بە دوای ئامانجی کادێت و ئۆکتۆبەریستەکاندا دەگەڕێن. شۆڕش ڕوویدا، تزار ڕوخێنرا، بەڵام مەنشەفیکەکان و ئێس ئاڕەکان. تەنانەت لەو شوێنانەی کە پارتەکانی “بۆرژوازی ڕووسی” خۆیان دەیانگوت ئێمە ناتوانین حوکم بکەین، مەنشەفییەکان و ئیس ئاڕەکان. بە دوودڵیەوە ئەندامێتی وەزارەتێکیان قبوڵ کرد. هەرچەندە ئەوان زۆرینەی شوراکانیان بەدەستەوە بوو و حزبی بەلشەفییەکان کەمینەیەکی کەم بوون ، بەڵام لە دروشمی بەلشەفییەکان “هەموو دەسەڵات بۆ شوراکان” دەترسان!
مەبەستم لە ئاماژەدان بەو پرسانەی سەرەوە ئەوەیە کە بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ بە تایبەتی دوای مردنی لینین و پێشهاتەکانی دواتر لە ڕووسیا و بڕیارەکانی حزبی کۆمۆنیستی یەکێتی سۆڤیەت و کۆمینتەرن، هاوکاری لەگەڵ بۆرژوازی و سەرکوتکردن داواکاری کرێکاران وەک ئامانجێکی کۆمۆنیستی و مارکسی ناسێندرا! کاتێک کۆمۆنیستێک ڕەخنەی لە ناسیۆنالیزم دەگرت، وەک ئەوە وابوو لە مارکسیزم لابدات. ڕەخنە لە ئایین کوفر بوو. هەوڵی کۆمۆنیستەکانی دواتر لە ڕەخنەگرتن لە ئایین، ناسیۆنالیزم، فیدراڵیزم و ئۆتۆنۆمی، دیموکراسی، پەرلەمانتاریزم و ڕووبەڕووی خراپترین کاردانەوەی هەمان چەپەکان بووەوە. خومەینی و سەدام و قەزافی هاوپەیمانیان بوون. چەپێک کە پێی وابوو لێنینە، بەڵام نوێنەری میتۆدێکی تەواو مەنشەفیکی بوو.

میتۆدی لینین، میتۆدی مەنسوور حیکمەت
خوێنەر دەتوانێت چەند بابەتێکی گرنگ لە کتێبی “بۆلشەفییەکان بەدەسەڵات دەگەن” پەیڕەو بکات. هەموو ئەم پرسە گرنگانە پێکهاتە سەرەکییەکانی میتۆدی لینین: ١) حزبی بەلشەفی کراوەترین و ئازادترین حیزبە کە مێژوو بینیویەتی. حیزبێک کە هەموو پرسێکی جەماوەری شۆڕشگێڕ پرسی خۆی بێت، چالاکوانانی بوارە جیاجیاکان لەسەر هەر بابەتێک کۆبوونەتەوە و تاوتوێ و ئاڵوگۆڕی بیروڕایان کردووە بۆ ئەوەی بگەنە خاڵێکی هاوبەش. حیزبێک کە ژمارەیەکی زۆر لە سەرکردە و هەڵسوڕاوە کاریگەرەکانی لە نێو کرێکاران و سەربازاندا، بە تایبەت لە ماوەی نێوان تەموز و ئۆکتۆبەردا، نازانن مارکسیزم دەخورێت یان لەبەر دەکرێت! لینین بە حەق دەروازەی حیزبی بەڕووی ئەو کادرانەی بزووتنەوە پێشکەوتنخوازانە و ناڕەزایەتییەکاندا کردەوە. هەمان لینین کە لە سەردەمێکدا سەرکردایەتی جۆرێکی تەواو جیاوازی حیزبی دەکرد و لەگەڵ زۆرینەی سەرکردەکانی پارتی سۆسیالدیموکراتی ڕووسیا خەباتی بۆ کرد.
٢) حیزبی بەلشەفی ڕووبەڕووی جەماوەر دەبێتەوە و هیچی نییە لە جەماوەری شۆڕشگێڕ و کۆمەڵگای ڕووسیا بیشارێتەوە. بەڵام حیزب لە کۆبوونەوە بڕیارەکانیدا مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسانە دەکات کە پێویستە لە بازنەی داخراوی ڕابەرایەتی حزبدا گفتوگۆیان لەسەر بکرێت بۆ ئەوەی شۆڕش بەرەو پێشەوە بچێت. ڕابینۆڤیچ دەڵێ، بڕیاری کۆبوونەوەی ١٠ی ئۆکتۆبەری کۆمیتەی ناوەندیی حیزب، سەبارەت بە ڕاپەڕینێکی چەکداری لەدژی حکومەتەکەی کێرێنسکی، بابەتێک بوو کە پێویستە سەرکردایەتی حیزبی یەکەم خۆی درک بە گرنگییەکەی بکات. حیزب ڕابەرایەتی خەباتی کرێکاری لە کۆمەڵگادا دەکات و دەگاتە ئەو ئاستەی کە دەبێت پلان بۆ شەڕی کۆتایی دابڕێژێت. دەبێت بڕیار لەسەر دەسەڵاتی سیاسی بدات. حیزب چاوەڕێی بڕیاری شورا و لیژنە کارگەکان و سەندیکاکان ناکات بۆ بڕیاردان لەسەر ڕووخاندنی حکومەتێک کە ڕقی لێی بێت و هیچ پشتیوانییەکی لە کۆمەڵگادا نییە. حیزب ڕێبەری شۆڕشە، سەرکردەی بزووتنەوە پێشکەوتنخواز و ئازادیخوازەکان لەخۆدەگرێت و لە بڕیاردان لەسەر شۆڕشدا دەبێت بڕیاری کۆتایی بدات. ئەم جۆرە حیزبانە هەندێک جار ئاشکراکردن لەسەر کەسانی وەک خومەینی و شا دەکەن، بەهۆی ئەو وەهمەی کە جەماوەر لەسەریان هەیەتی. لە شوێنێکدا دەربارەی حیزبی تودە و موجاهدین و فیدایی خەلق ئاشکرا دەکات کە هەریەکەیان لە دوای خۆی بەشێک لە کۆمەڵگایان هەیە و ئامانجەکانیان زۆر جیاواز نییە لەگەڵ ئامانجەکانی بەنی سەدر و لاجوردی. لە شوێنێکدا دەبێت کاری تیۆری لە نێوان ڕێکخراو و حزبە چەپەکاندا بکات. بەڵام کاتێک ڕژێمەکانی وەک کۆماری ئیسلامی، حکوومەتی پەهلەوی، یان حکوومەتی کاتیی کێرێنسکی ڕقیان لێ دەبێتەوە و دەبێ بە هەر شێوەیەک کە بتوانرێت بڕوخێندرێن، ئەوە بیرۆکەیەکی باش نییە کە دەرفەتێک بدرێت بە زیباکەلام، خاتەمی، شیرین عیبادی و کۆرنیلۆڤ. لە کۆبوونەوەکانی سەرکردایەتیدا بڕیار دەدات ئەم حکومەتە کە پێیەک لە جەنگی جیهانییە، کە دژە ژن و تیرۆریستە، ئەگەر بە سێ کەسیش بکرێت، فڕێ بدرێتە خوارەوە،ئەبێت فڕێ بدرێتەخوارەوە!
٣) پارتی بەلشەفیک ئەو حیزبەیە کە لە ناوەندی هێرشی سەر تزار و حکومەتی کاتی دوای ئەوە. حیزبێک کە کۆمەڵگا لە دەوری سێ دروشمی سەرەکی جەماوەری شۆڕشگێڕ کۆدەکاتەوە: “ئاشتی و کۆتایی هاتنی شەڕ، داواکاری بژێوی جەماوەر لە شارەکان و زەوی بۆ وەرزێرە هەژارەکان”. حیزبێک کە ئەم سێ داواکاریەی بەستووەتەوە بە ڕووخاندنی حکومەتی کاتی کە دەیەوێت درێژە بە شەڕ بدات و چاوپۆشی لە داواکاریی جەماوەر دەکات. لە ماوەی نێوان ئەم دوو هەڵبژاردنەدا، کاتێکی زۆر نییە بۆ بەفیڕۆدان. حیزبێکە کە نوێنەرایەتی “نا”ی خەڵک دەکات بۆ حکومەتێک، کە لەگەڵ ژەنەڕاڵ کۆرنیلۆڤ هاوپەیمانی کردووە بۆ سەرکوتکردنی شۆڕش.
٤) حیزبی بەلشەفی لە نێو کرێکاران و چالاکانی کرێکاریدا بنکەیەکی فراوانی هەیە. حیزبێکە کە کرێکاران و سەربازان یەکدەخات، یەکێکە لە هەوڵە سەرەکییەکانی تێکۆشەرانی. حیزبێک کە ڕێکخستنی کرێکاری زۆر بۆ گرنگە و یەکێکە لە ئەرکە سەرەکییەکانی تێکۆشەرانی. حیزبێکە چاوپۆشی لە داواکاری جەماوەری ناڕازی ناکات. حیزبێکە پرسی بێ مووچەی کرێکاران بە پرسی خۆی دەزانێت. حیزبێکە پرسی باڵاپۆشی کچانی گەنج بە کێشەیەک بۆ هەموو کۆمەڵگا دەزانێت. حیزبێکە سەرقاڵی ڕێکخستنی کرێکاران لە ڕێکخستنە جەماوەرییەکانیدا. حیزبێکە کە لە ماوەیەکی زۆر کورتدا زۆرینەی کاریگەرانەی سەرکردە کرێکارییەکان کە ئەندام و تێکۆشەری مێنشەفیکەکان بوون، بۆ خۆی ڕاکێشا. ئەو حیزبە کە لە ماوەیەکی زۆر کورتدا بەتوانایە، لە لایەن ئەم چالاکوانە کرێکاری و کرێکارانەوە کە لە “پاسەوانی سوور”دا ڕێکخراون، پلانی کێرێنسکی و کۆرنیلۆڤ لەناو دەبات. ڕابینۆڤیچ نیشان دەدات کە هەبوونی میتۆد پێویستی بە پلان و کاری پراکتیکی بێ وەستان هەیە. حیزبێک دەتوانێ بە شێوەی تیۆری قسە بکات، بەڵام لە پراکتیکدا کادرێکی چالاکی نییە، لە نێو کرێکاراندا دەنگیش نییە. دەسەڵاتی حیزب داخوازی جەماوەرە. دەسەڵاتی حیزب نوێنەرایەتیکردنی “نا”ی جەماوەری ناڕازی و لە هەمان کاتدا هەڵسوڕاوانی بزووتنەوە شۆڕشگێڕەکانە.

٥) حیزبی بەلشەفی ڕووبەڕوو دوژمنی بینی و جەماوەری لە دژی ئەم دوژمنە ڕێکخست. کێرێنسکی و کۆرنیلۆڤ دوژمن بوون. بۆ سەرکەوتن لە شەڕەکەدا، دەبێت سەرەتا کێرێنسکی و کۆرنیلۆڤ بڕوخێنرێن. مەحاڵە کۆماری ئیسلامی پشتگوێ بخەین و هۆشداری بدەین لەوەی پوتین و ترەمپ و نەتانیاهۆ دوژمنن! دوژمنی یەکەم و سەرەکیی کرێکاران و ژنان و هەموو کۆمەڵگە، کۆماری ئیسلامییە بە کوتلە و باندە جۆراوجۆرەکانییەوە. ترامپ و پوتین و ناتانیاهۆ و هەموو سیستمی سی ئای ئەی و مۆساد لە هەموو ژیانی خۆیاندا هێندەی ساڵێک لە کۆماری ئیسلامی ژیانی خەڵکی ئەو کۆمەڵگایەیان تێک نەداوە! ئەوانەی نانی شەویان لەسەر سفرەی منداڵی کرێکاران دزیوە، باندە جۆراوجۆرەکانی کۆماری ئیسلامین. ئەو کەسەی بۆ شکستپێهێنانی دوژمن ناونیشانێکی هەڵە دەدات، هێندەی ترامپ و پوتین و سەرانی کۆماری ئیسلامی دۆستی کرێکارانە. لینین ڕێک هەمان بۆچوونی هەبوو سەبارەت بە کێرێنسکی و حکومەتە کاتیەکەی. بەشێک لە سەرکردایەتی حزبی بەلشەفیک لەم بابەتە تێنەگەیشتن.

میتۆدی لینین بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ لە پەراوێزدا بوو لە ژێر داروپەردووی درۆ و شێواندن. ئەو میتۆدەی کە مەنسور حیکمەت لە باسکردنی ” حزب ودەسەڵاتی سیاسی”، “سەلبی و ئیسپاتی”، “دەوڵەت لە قۆناغە شۆڕشگێڕییەکان”، و باسکردنی بزووتنەوەکان پەیڕەوی لێکرد و حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریش لەسەر ئەو میتۆدە دامەزرابوو، هەر یەکە وەک چۆن میتۆدی لینین و هەمان میتۆد ئەوەیە کە کتێبی “بۆلشەفییەکان دەگەنە دەسەڵات” بە باشی ڕوونی کردۆتەوە. بۆ ئەو چالاکە کرێکارییە و ئەو چالاکە سیاسییەی کە سەرقاڵی ڕزگارکردنی کۆمەڵگایە، پێویستە مەنسوور حیکمەت بناسرێت. خوێندنەوەی کتێبەکەی ڕابینۆڤیچ، ئەو کەسە کنجکۆڵەی کە ئارەزووی ڕزگاربوون لە تاڵاوی کۆمەڵگەی سەرمایەداریی هەیە، بە میتۆدی کاریگەرانەی لینین دەناسێنێت.

٢٧ی ئایاری ٢٠١٨

هاتین
ئه‌وه‌تا ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌
خواحافیز
سه‌وزه‌فرۆشی برام !
به‌هار دێت
تا لێم بپرسی
گێلاسان بده‌ كیژۆڵان
ئه‌ی بارانی وێستگه‌ی پاسان !
چاوه‌ڕێم مه‌بن ، نایێم
هه‌وری مه‌رگ دابه‌زی
چه‌ند ڕۆژێكه‌
به‌سه‌ر شه‌پقه‌كه‌مه‌وه‌یه‌
تۆیش ، شه‌مه‌نده‌فه‌ری ڕۆژهه‌ڵات !
ده‌ستم بۆ سڵاو لێ كردنت
به‌رز نابنه‌وه‌ ..
ده‌زانم گوڵه‌كانی چیا
جوانترین گوڵن
با وێستگه‌ی ئابرزنجان
بۆندار كه‌ن
تۆیش دره‌ختی جوان و ڕووتی خۆخ !
كه‌ شه‌رابی به‌فر
چڵه‌كانتی داپۆشیوه‌
با شه‌وانه‌ ئه‌ستێره‌ بێنه‌ لات
دڵداری له‌ باوه‌شتا بكه‌ن ..
تۆ ئه‌ی دره‌ختی ڕۆژگاری ئایینده‌ !
به‌ ته‌نێ مه‌زن ببه‌
من نامێنم
به‌ گوڵه‌كانت هه‌ڵبڵێم .

(*) له‌ ( مختارات من الشعر التركی ) كه‌ له‌ لایه‌ن فازڵ جتكلر ه‌وه‌
كراوه‌ به‌ عه‌ره‌بی و ساڵی 1995وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری سووریا بڵاوی كردووه‌ته‌وه‌ ، كراوه‌ به‌ كوردی .

لە سادەترین پێناسەدا دەکرێ بڵێین:”ماددەی هۆشبەر، ئەو کۆمەڵە ماددەیە کە کۆئەندامی دەمار ژەهراوی دەکەن و بە شێوەیەک لە شێوەکان وا لە مرۆڤ دەکەن خەواڵو و بێهۆش و سڕر بێ و ببیتە هۆی ئاڵوودە بوونی کەسی بەکاربەر.

ئاڵوودەبوونیش خواستێکی زۆرەملیە بۆ بەردەوامبوون لە بەکارهێنانی دەرمانەکە یان بەدەستهێنانی بە هەر شێوەیەک بێت، لەگەڵ مەیلی زیادکردنی ژەمی دەرمانەکە؛ کە دەبێتە هۆی وابەستەیی دەروونی و جەستەیی و کاریگەریی زیانبەخش لەسەر تاک و کۆمەڵگا. نیشانەکانی وابەستەبوونیش بەو ماددەیە، کۆمەڵێک دیاردەی ڕەفتار و مەعریفی و فیزیۆلۆژییە کە دوای دووبارە بەکارهێنانی مادەکان پەرەدەسەنن و بەزۆری خواستێکی بەهێزی لەخۆدەگرێت بۆ بەردەوامبوون لەسەر ئەو کارە سەرەڕای دەرئەنجامە زیانبەخشەکان.

ئەو ئافاتە کە ئیمڕۆ بووەتە دیاردەیەکی جیهانی، مێژوویەکی دێرینی هەیە، لە کۆمەڵگا سەرەتاییەکاندا، لە چەندان ڕێوڕەسم و تقووسی ئایینی بۆ جۆشدان و ورووژاندنی مێشک و دەروون بکارهاتووە. بەڵام تاوەکو سەدەی نوزدەم ئەو ئافاتە نەبووە، مەترسییەکی هێندە کووشندە، کاتێک چینییەکان کەوتنەخۆ بۆ کۆنتڕۆلکردنی بازرگانی کردنی ماددە هۆشبەرەکان. بەڵام هەر ئینگلیزەکان کوێخا و سەرپاڵەی ئەو بازرگانییە گەرمەبوون و گواستنەوەی تریاکیان لە هیندستانە و بۆ چین قۆرغ کردبووە. ئەمەش بووە هۆی هەڵگیرسانی شەڕی تریاک (١٨٣٩-١٨٤٢) لە نێوان چینییەکان و ئینگلیزەکاندا. ئەمەش دەرگای بۆ بازرگانە فەڕەنسی و ئەمەریکییەکان واڵاکرد و لە ئەنجامدا جەنگی دووەمی تریاک (١٨٥٦-١٨٦٠)ی لە نێوان شەڕکەرەکان لێکەوتەوە. لە ساڵی (١٨٥٨)هاوردەکردنی تریاک بۆ چین بە یاسایی کرا بە پەیماننامەکانی تیەنجین کە ڕێژەیەکی گومرگی بۆ هاوردەکردنی تریاک دیاری کرد. بەوەش بازرگانییەکی نایاسایی تریاک، کە لەلایەن قاچاخچییەکانەوە لە باشووری چین ئەنجامدرا، هانی چەتەگەری و چەتەی دەریایی دەدا و لە کۆتاییدا بازرگانییەکە هەموو جیهانی گرتەوە.

یەکەمین کۆنفرانسی تریاک، لە لاهای لە ساڵی (١٩١٢) بەڕێوەچوو. بەڵام ڕاسپاردەکانی لە ماوەی جەنگی جیهانی یەکەمدا هەڵپەسێردرا، بۆیە لە ڕێککەوتننامەی ساڵی (١٩٢٥)، سنووری بەرهەمهێنان و دروستکردن و بازرگانی کردن بە ماددە هۆشبەرەکان دەستنیشان کرا. تا بەپێی پرۆتۆکۆڵێکی ماددە هۆشبەرەکان لە کانوونی دووەمی (١٩٤٦) ئەرکەکانی کۆمەڵەی نەتەوەکان و ئۆفیسی نێودەوڵەتی پاکوخاوێنی، گواسترانەوە بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان و بۆ ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی . لە ساڵی (١٩٦١)دا یەک ڕێککەوتننامەی تایبەت بە ماددە هۆشبەرەکان لە نیویۆرک داڕێژرا لەو رۆژەوە ئەو ڕێککەتنامانە ساڵ دوای ساڵ هەمواردەکرێنەوە و ڕێکدەخرێنەوە. ئیمڕۆ سەدان ڕێکخراوی حکوومی و مەدەنی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ناوچەیی دامەزراون و شەو و ڕۆژ بەیەکەوە گرێ دەدەن بۆ بەڕەنگاربوونەوەی ئەو ئافاتە کووشندەیە.
لەڕاستیدا کۆمەڵگای عێراقی، تاوەکو ساڵی (٢٠٠٣) بەو ئافاتە نامۆ بوو، مەگەر لە فلیمەکانی سینەمای میسرییدا، جاروبار گوێبیستیی ئەو زاراوەیە دەبوون. بۆیە عێراق، بە خاوێنترین وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوەند مەزەندە دەکرا، کە خاڵی بووە لە ماددە هۆشبەرەکان.
خۆم هەمیشە حەز بەو شوێنە شەعبییانەی وەکو بازاڕ و چایخانە و هەڕاجخانەی شەعبی دەکەم و پێمخۆشە سەردانیان بکەم، کە لە زانکۆی بەغدا دەمخوێند (١٩٧٠ ــ ١٩٧٥)، ئەوەم لە لای مامۆزایەکی باوکم باس کرد، ئەو هەموو کون و قوژبنێکی بەغدا شارەزا بوو، چونکە ساڵانێک بوو شۆفێری نەجدە بوو لەوی، یەکسەر گوتی:”ئەوە باش نییە! چونکە هێندێ شوێن هەیە، تۆ نازانی ناو و ناوبانگی پیسە و ڕێت بکەوێتە ئەو شوێنانە ڕەنگە تووشی دەردەسەریش بیت.” ئەوجا ناوی چایخانەیەکی میللی هێناو و گوتی:”ئەوە، بنکە و مۆڵگەی حەشیشەخۆرانە لە بەغدا.” ئەوە یەکەمجارم بوو، گوێم لە (چایخانەی حەشیشەخۆران بێ). ئەو بۆی ڕوونکردمەوە کە ئەم شوێنانە شەو و ڕۆژ لەژێر چاودیری ورد و چر دان و ئەوەی پێوەبێ، یەکسەر مەحکومە بە سێدارە. جا ئەو (١٠) ساڵەی کە وەک مامۆستا لە لیبیاش بووم (١٩٩٤ ــ ٢٠٠٥)، ئەزموونێکی زۆر لە ئاڵوودەبووەکانی ئەو وڵاتە فێربووم. بەداخەوە، قاتیلی سەرەکی لەناوچوونی گەنجەکانی ئەو وڵاتە ماددەی هۆشبەر بوو بە پلەی یەکەم و ڕووداوی هاتووچۆ بە پلەی دووەم. کە خەڵکەکە بەردەوام گلەیی ئەو پەتایەیان لە موعەمەر قەزافی دەکرد، دەیگوت:”چیبکەم، ئەوە ئافاتێکی جیهانییە!” جا ماددەی هۆشبەر ئامرازێکی خۆشکردنی ئاگری ڕاپەڕینی (١٧)ی فیبریوەری(٢٠١١) بوو، کە خەڵکەکەی بێزارکردبوو و دەیانزانی ڕژێم بۆ سەرگەردانکردنی ڕۆڵەکانیان ، چاوپۆشی لێدەکات ، کە ئەم ڕەفتارەش دواتر سەری قەزافی خوارد.
لە ساڵی (٢٠٠٩) لە فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ، دوو خوێندکاری ئامادەییم ناسی کە دانیشتووی بە غدا و نەجەف بوون، لە میانەی گفتوگۆ و قسەوباس دەربارەی خوێندن و پەروەردە، ئەو دوو خوێندکارە، هێندە زانیاریی مەترسیداریان دەربارەی بڵاوبوونەوەی ماددەی هۆشبەر باس کرد، کە من مووچڕکم بە لەشی دادەهات. ئەوان گوتیان:”ژمارەیەکی بەرچاو لە خوێندکارە کچەکانیش لە ئامادەیی و پەیمانگا و زانکۆکانی بەغدا و نەجەف و کەربەلا ئاڵوودە بوون.”
هەر ئەو ساڵە، کاتێک خەرێکی دامەزراندنی هەیکەلی کارێکی هونەری بووم، لە کۆیە، سەیرم کرد، قەپێلکەی زۆری حەبی بەکارهاتوو لەو ناوە کەوتووە، کە زوو بەرپرسانی شارم لێ ئاگادارکردەوە. ئەوە بووە هاندەرم بۆ نووسینی بابەتێکی ئەکادیمی ورد و تێروتەسەڵ بە ناوونیشانی (لافاوێکی بێ ئامان بەرەو ئێرە بەڕێوەیە، ئاگادار بن!) و لە (٣) ژمارەی گۆڤاری (ژیار)ی شکۆدار بە زنجیرە بڵاوکرایەوە. ئەمەش یەکەمین توێژینەوەی زانستیی بوو لە هەرێمدا بکرێت و بخرێتە بەردەم هەموو بەرپرسانی هەرێم و لایەنە پەیەوەندیدارەکان ــ بەداخەوە، نەمدیت، هیچ بەرپرسێکی دڵسۆزی ئەم وڵاتە بابەتەک بە فلسێکی سوور بکڕێ، لەکاتێکدا ئەو کات دەکرا هەنگاوی جددی هەڵگرن و ڕێ لە پەرسندی ئەو ئافاتە کووشندەیە بگرن، چونکە ڕاسپاردەکانمان جوان جوان دەست نیشان کردبوو. (لێرە کەوانەیەک دەکەمەوە، بەڕێوەبەرایەتیی کتێبخانەیەکی گشتیم لە شاری دوبلن ئاگادار کردەوە، کە لەسەر ڕەفتەی کتێبخانەکە چەند مێروولەیەکی وردم بینیوە، سوپاسنامە و خەڵاتیان بۆ ناردم!)
لەگەڵ ڕوخاندن و بە ئەرزی دادانی پەیکەرەکەی سەددام حوسێن لە گۆڕەپانی ئەندەلووس، بازرگانیی کردن بە ماددە هۆشبەرکان هات جێێ پیخۆی لە وڵاتدا بکایە و وردە وردە گەش بکات و پەرەپسێنێ. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، لە ساڵانی (٢٠٠٣ تا ٢٠٠٥)، ئۆفیسی تایبەت بە چاودێریکردنی ماددەهۆشبەرکان لە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، عێراقی وەکو پردی گوستنەوەی ماددەی هۆشبەر ناساند لە نێوان ئەفغانسان و ئێران، لە لایەک و وڵاتانی کەنداو و ئوردن و سووریا و تورکیا لە لایەکی دیکە.
دەتوانین ساڵی (٢٠٠٥) بە دەستپێکی کردنەوەی بازاڕی ماددەی هۆشبەر دابێنی لە عێراق. بۆ یەکەمین جاریش لە بەسرای دووەمین گەورەترین شاری عێراق دەستی پێکرد و هاوکات شاری نەجەف و کەربەلاشی گرتەوە. هێندەی پێنەچوو گەیشتو شاری میسان و زیقاڕ.

کوردی دەڵێ:”فڵان، مەعلانە، دەزانێ کێندەرێ، نیسکان دێنێ.” جا بازرگانانی ماددەی هۆشبەریش نەک هەر مەعلانن، بەڵكوو ئەزموونی کەڵەکەبووی چەندان ساڵە و چەندان وڵاتانیان هەیە و بە کردە، توێژینەوەی ورد لە سەر هەموو لایەنەکانی کۆمەڵکا دەستنیشانکراوەکانی خۆیان دەکەن، بە ئەزموون و تەجرووبەی سەرکەوتوو هەنگاو هەڵدەگرن. ــ ئەمانە لە فەرهەنگی نەتەوە یەکگرتوەکاندا بە وردی ئاماژەیان پێدراوە، باس دەکات کە چۆن بازرگان و قاچاخچییەکان ڕۆژ بە ڕۆژ تەکتێک و فەنوفنوونی نوێ دەهێننە ئاراوە.

دوای شاڵاوی هاوپەیمانان و ڕۆخانی ڕژێمی بەعس و هەڵوەشاندنەوەی هەرچی دامودەزگای سەربازی و ئاسایش و هەواڵگەری و زانیاریی ئەو وڵاتە هەبوو نەک هەر تەفنیش کران بەلکو تەفروتونا کران، وڵات بووە، وڵاتی بێ حاکم و بێ ساحێب، ئەمە یەکەم هاندەری درواسێێە چاوبرسییەکان و داخ لەدڵەکانی عیراق بوو، کاتێک بینیان، دەرگا و دەروازەی سنووری هەزاران کیلۆمەرتان بۆ خراوەتە سەرپشت. هەڵتەکاندنی بناغەی ئابووری و دارایی و بازاڕیش، دوای ئەو هەموو ساڵانی گەمارۆکان، بووە هۆکاری دووەم، کاتێک بێ ئیشی و بێ کاری و دەستبەتاڵی، باڵی بەسەر زۆربەی هەرە زۆری خێزانە هەژار و مامناوەندییەکاندا کێشا و شەپرزەی کردن ــ لە بەرامبەریشدا، گەندەڵچییەکان ڕۆژ بە ڕۆژ کۆشک و تەلار و سامانیان بەوەرە کەشکەڵانی ئاسمان دەچوو. ئێستا، کۆڵەکەی سێیەم، بە هاسانی هاتە بەردەست، کاتێک داعش هێڕشی کرد و دەیان دامەزراوەی میلیشیا و چەتە و بێخاوەن دامەزران و قورسترین و باشترین چەک و چۆڵیان کەوتە بەردەست. بێگومان داڕمانی پەروەردە و دامودەزگاکانی تەندرووستی و تەشەنکردنی گەندەڵێ بە شێوەیەک کە لە مێژوودا هاوشێوەی نەبووە، ئەمەش وڵاتەکەی بە کوڕ و کچەو هێندی دێ نائومید کرد. جا باشترین نێچیر و قوربانی و مووشتەری ماددەی هۆشبەریش کەسە نائومێد و بێ هیوا و رووخاوەکانی کۆمەڵگان. لە پرتاو هاتنی ئەو لێشاوە تەکنەلۆژیا پێشکەتووەی سەردەمیش لە مۆبایل و ئینتەرنێت و دڕۆن و هۆیەکانی پەیوەندیکردن و گواستنەوە، شێوازی بازرگانیکردنەکەی هێندە خۆش و هاسان و بەردەست کرد، کە گیراوەکانی نێو زیندانەکانیش، لە ژێرزەمینی خۆیاندا دەتوانن کاری خۆیان بکەن! نابێ خەمساردی و لاوازی و بێسەروبەری دەزگای دادوەریشمان لەبیر بچێ.

ئیمڕۆ(٢٠٢٢) عێراق، لە زاخۆ وە تاوەکو فاو، بە ترسناکترین و دژواترین و ناسکترین قۆناغی مێژووی تێدەپەڕێت، هۆکارە سەرەکییەکەشی ماددە هۆشبەرکانە. بێگومان لە لای حکوومەت و دامودەزگاکانیش، دۆخەکە لە پەردەپۆش کردن و شاردنەوە دەرچووە، بەداخەوە، هیچ ئامارێکی فەرمیی متمانەپێکراومان، چ لەسەر ئاستی عێراق و هەرێم، چ لەسەر ئاستی شار و ناوچەکان، لەبەر دەست دانییە. لەلایەک دەزگا فەرمییەکان ناڕاستگۆن، لەلایەکی دیکە ئەوان هەر ژمارەی ئەو کەسانە دەزانن کە دەستگیراوان یان ماددەکانیان لێگیراوە. هەرگیز ئاماژە بە ڕێژەی بڵاوبوونەوەی ئافاتەکە ناکەن. ناچار دەبێ زانیاریی لە ‌هیندێ ڕێکخراوی ناحکوومی، لێرە و لەوێ هەڵکڕینن ـ وەک ڕیکخراوی عێراقی خاڵی لە ماددەی هۆشبەر.

بە گوێرەی ئامارە نا فەرمییەکانی ساڵی پار، (٤٠٪) ی گەنجانی بەغدای پایتەخت و شارەکانی باشوور ئاڵوودە یان بەکاربەری ماددەی هۆشبەرن. هەرچی ئاماری ئەمساڵە (٢٠٢٢)، ڕیژەکە بەرزدەکاتەوە بۆ (٥٠٪)ی کۆی گەنجانی ئەو دوو ناوچەیە. هیچ زانیاریی ئاماری وردی هەرێمان لەبەر دەست دانییە!

باشە بۆچی، ئەو ئافاتە کووشندەیە وا بەخێرای و بە بەربڵاوی تەشەنەی کردووە؟

هۆکارەکان زۆرن، هەمووشیان یەک سەنگ و یەک قورسیاییان لە پەرسەندنی ئەو بازرگانییەدا هەیە:

یەک: واپێدەچی، تاوەکو ئەم ساتەوەختە بەرپرس و دەسەڵاتدارانی ئەم وڵاتە ــ بە هەرێمیشە، بە ئەنقەست بێ یان بێ ئەنقەست، مەترسیی ئەو ئافاتەیان بەجددی وەرنەگرتووە و بە (شتێکی) ئاسایی دادەنێن. تاوەکو ئێستا لە هەموو شارەکاندا کادیر و ئەندام و چەکداری کارامە و شارەزا لەو بوارەدا، کەرتی تایبەتییان لە بەڕێوەبەڕایەتیی پۆلیسخانەکاندا بۆ نەکراوەتەوە. هەر بۆ نموونە، بۆ هەموو شاری میسان (٣٠) کادیری و بۆ شاری بەسرای سێ ملیۆنی کەسی، ژمارەیەکی نەختۆکەت بەرزتریان ، بۆ دامەزراندوون، لە کاتێکدا، بە گوێرەی ڕاپۆرتەکانی پاشماوەی بەعس، لە سەردەمی حوکمڕانی سەددام دا، لە بەغد ا و باشوور، بۆ هەر (٨) کەس، یەک پیاوی ئاسایش داندرابوو بۆ چاودێری کردن، ئەوا جگە لە ئەندام و کادیر و لاینگرانی حزبی بەعس! بەڵام لە هەموو پارێزگای بەسرە تەنها یەک کەس هەیە کە لەدەرەوەی عێراق مەشقی پێکراوە لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی ماددە هۆشبەرەکان و شێوازەکانی مامەڵەکردن لەگەڵیدا، لە میسان و ذی قاریشدا هەمان شتە. ئەمانە بەڵگەن کە حکوومەت گاڵتەی بەو بارودۆخە دێ.

دوو: بەهێزکردن و پڕ زانیاریی کردن و پڕ چەککردنی ئەوانەی لە مەیدانەکەدا زۆرانبازی لەگەڵ چەتەکانی ئەو بازرگانییەدەکەن، هەر وەکی خۆیانن، لە کاتێکدا ئەندامانی بەرەکەی دیکە، بە چەندایەتی و چۆنایەتی ڕۆژ بە ڕۆژ دەسەڵات و ژمارەی بریکارەکانیان لە پەرەسنەندان.

سێ: بەگوێرەی یاسای ماددە هۆشبەرەکان و ماددە دەروونییەکان یاسای ژمارە (٥٠)، بۆ ساڵی (٢٠١٧)، نزیکەی (٢٠٠) ماددە ئاماژەی پێکراوە، کە دەچننە پێکهاتەی ئەو دەرمانە بێهۆشکەرانە، لە کاتێکدا زۆر زۆر کەم کادیری شارەزایی تایبەتمەند لە بواری کۆنتڕۆڵکردنی ئەو ماددە هۆشبەرانەدا هەیە. ئەسڵان، ناوەکانیشیان نازانن. چۆن دەکرێ تۆ پشکنین بۆ شتێک بکەی، نەزانی چییە و چۆنە! ژمارە کەمی سەگی بۆنکەر، بەو پێیەی لە میسان تەنها (3) سەگی بۆنکەر هەیە، یەکێکیان نەخۆشە، لە بەسرەش تەنها یەک سەگی بۆنکەر هەیە، و ئەم سەگە بۆنکەرانە باشترین توانای بۆنکردنیان هەیە بۆ دەرهێنانی ماددە هۆشبەرەکان لە بازگەکان و دەرگای چوونە ژوورەوەی شارەکان.

چوار: سنووری دوورودرێژی بێ چاودێر و دەروازە، بە تایبەتی لە نێوان ئێران و عێراق دا، پێویستە نێوانی هەر قولووغ و بازگەیەک کەمتر بێ لە (٥٠٠) م، بەڵان ئەوەی هەیە لە (١٠)کم کەمتر نییە. دەتوانین بڵێن سنووری هەر چوار دەوری عێراق بەبێ چاودێر و پاسەوان، کراوەن. ئیمڕۆ کۆترەی زاجل و دڕۆن بە شێوەیەکی ئاسایی لە باشووری عێراق بۆ گواستنەوەی ماددەی هۆشبەر بەکاردێ.

پێنج: باشترین ڕێگەی کونتڕۆڵ کردنی ئەو ئافاتە، ئەوەیە سەرچاوەکەی وشک بکرێت. بە گوێرەی ڕاپۆرتەکان (٨٠٪)ی ئەو ماددانە لە ئێران و (٢٠٪)ی لە وباقی وڵاتەکانی دیکەوە هاوردە دەکرێن. جێی داخەوە، گەرچی لە هەموو کۆبوونە و دانیشتنێکدا، لە نێوان نوێنەرانی ئەو وڵاتانەداــ بە تایبەتی ئێران، ئەو باس و خواسە قسەی لەسەر دەکرێ، بەڵام کەس ئامادە نییە زانیاریی پێویست بگۆڕنەوە و دەستی کۆمەک و یارمەتی بۆ یەکتری درێژ بکەنەوە. ئەمە تاڕادەیەک لە نێوان پارێزگاکانیش هەر وایە. ئاڵوگۆڕییی زانیاری ئەمنی و بەدواداچوون بۆ داواکراوان و ئاڵوگۆڕیی ئەزموونەکان؛ کە توانای بەدواداچوونی لە سنووری جوگرافیای ئەم وڵات و پارێزگایانەدا بایەخی زۆری هەیە.

شەش: زۆرێک لە کارمەندانی دژە مادە هۆشبەرەکان و پۆلیس بە دەست هەڕەشەی خێڵەکی دەناڵێنن کە زانیارییان سنووردار دەکات و وایان لێ دەکات لە ئەرک و کارەکانیان سارد ببنەوە. لە ئەنجامی کوشتنی بازرگانێکی مادەی هۆشبەر لەکاتی ڕاوەدوونانی لە یەکێک لە ناوچە سنوورییەکان. تەنانەت ئەفسەرە پێشەنگەکانی پۆلیس لە پارێزگاکانیشدا درێغییان نەدەکرد لە پاراستنی ئەندامەکانیان و وەستان لە تەنیشت خێڵەکانەوە. نەریت و کەلتووری ئەشیرەتگەری باڵادەستە بەسەر خەڵکی ئەو ناوچانە. تەنانەت گرتنی کەسێکی ئڵوودەبوو یان قاچاخچیی لکە سەر بە ئەشیترەتێک، بووە هۆی خوێنڕشتن و تۆڵەسەندنەوە لە لایەن ئەشیترەتی بەرامبەری.

حەوت: مانەوەی کەسە دەستگیرکاروەکان بۆ ماوەیەکی زۆر لە بەندیخانەکان بەبێ حکوومدان و هەڕەش کردن و دەستوەشاندان لە قازی و دادوەرەکان، لە ڕاستیدا ترسیان خستۆتە دڵی کارمەندان و جۆرە دەسەڵات و هێزێکیان بە بازرگان و قاچاخچییەکان داوە کە پتر خۆیان بە باڵادەست بزانن. تاوەکو ئێستا لە باشووردا نزیکەی (٧٤) قازی و دادوەر بە دەستی ئەوانە کوژراون، رووی داوە بە نوێژینیوەڕ و لە ناوەندی بازاڕی تیڕۆرکراوە.

هەشت: هێندێ سەرچاوە، ئاماژە بە ڕۆڵی تێکدەرانەی هێندێ درواسێ دەکەن، کە لە لایەک دەیانەوەێ ئابووریی خۆیان بژێننەو و ئابووریی ئێراق داتەپێنن، لە لایەکی دیکەشەوە، دەیانەوەی گەنج ئەم وڵاتە سەرگەردان و زەبوون و شەپڕەدار بکەن، لە پێناو مەرامی سیاسی خۆیان.

نۆ: غیابی دامودەزگا پەروەردەیی و میدیاکاری و ئایینییەکان، لە هۆشیار کردنەوەی جەماوەر، بەتایبەتی گەنجەکان. زۆر بەدەگەن بەرنامە و کۆڕ و سیمینار و وتاردانی زانستییانە لە لایان کەسانی پسپۆڕ و شارەزا پێشکێش دەکرین. ناوە ناوە دیداری تەلەڤزێۆنی سازدەکرێت، کە میوان پێشکەشکارەکان شەرمنۆکانە و بە ترسە وە لە بن لێویان زانیاری دەدرکێنن و هیچ شتێکی ئەوتۆ پێشکێش ناکەن کە ئومێد بەخشی بێ، ئەوانیش هەر وەک خەڵکەکە دەڵێن ( دەبێ…، پێویستە…، بەرانامە دابرێژرێت…).

ئایندەی عیراق بەدەست ئەو ئافاتە کووشندیە، بەرەو کوێ دەچێ؟

ئێستا دەزگاکانی پۆلیس و ئاسایش، لە ناوەند و باشووری عیراق بە دەنگی بەرز دەڵێن:”دێ، بارودۆخەکە لە دەسەڵات و هێزی ئێمە دەردەچێ.” ئەمەش زەنگێکی مەترسیدارە. جا ئەگەر عێراق بەراورد بکەین لەگەڵ چەند وڵاتێک کە کووشتەی ئەو ئافاتەن، ئەوا دەگەینە ئەو ئاکامە، کە دوو رێگامان لە پێشە:

ڕیگەی یەکەم: بەرەنگاربوونەوەی یەکلاکەرەوە:
بۆ ڕێگریگرتن و بەربەست دان لە پتر بڵاوبوونەوەی ئەو پەتایە دەبێ دەسەڵاتداران بە جددی بێنە سەرخەت و هەر هەموو وەزاڕەتەکان، بە نەخشە و پلانی تۆکمە و ورد و واقیعبینانە ڕووبەڕووی ئەو مافیایانە ببنەوە. لە پێش هەمووشیان وەزاڕەتی بەرگری و وەزاڕەتی ناوخۆ و وەزاڕەتی دەرەوە و وەزاڕەتی داد، ئەوجا هەر وەزاڕەتەی بە گوێرەی ڕۆڵی سەرشانی خۆی.

ڕیگەی دووەم: بەڕەلاکردنی مافیاکانی ماددە هۆشبەرەکان:
ئەگەر سەیری وڵاتێکی وەکو لوبنان بکەین، دەبینین، کە لەژێر قەڵەمڕەوی میلیشیا چەکردارەکان، دەشتەکانی بیقاع، بوون بە باغچە و مەزرای چاندنی هەموو جۆرە ڕووەکێکی بەرهەمهێنەری ماددەی هۆشبەر. بە ڕۆژی ڕۆناک لەبەرچاوی هەموان ئەو کاسبییەی خۆیان دەکەن. ئەگەر سەیری وڵاتێکی وەکو مەغریب بکەین، کە بە چاندنی ئەو جۆرە ڕووکە بەناوبانگە، دەسەڵاتە باڵایەکانی حکوومەت. لە تۆقەڵەی سەرەوەی هەڕەمەکە تا بنکەکەی، بازرگانی بەو ماددانە دەکەن و خۆیان ملەستووەرتر دەکەن و منیەتی کەسیش نازانن.

ئیمڕۆ لە بەغدا گەڕەکی بەتاوێن، کە جاران خۆشترین گەڕەکی ئەرمەنی و مەسیحییەکان بوو، دوای ڕەودونان و دەربەدەرکردنی ئەوان، مافیاکانی ماددە هۆشبەر و سێکس و قومار دەستیان بەسەر داگرتووە، و هیچ هێزێکی عێراقی حەددی نییە پێبنێتە ئەو گەڕەکە. مافیاکان، تەنانەت گۆڕستانی خۆشیان لەوێ هەیە.

لە باشووریش ناوچەی ئەهوارەکانی هاوسنووری ئێران، بە تەواوەتی لەژێر دەسەڵاتی چەکدارانی مافیاکان دان و هیچ هیزێک ناتوانی لێیان نزیک بێتە و هیزی ملیشیایش لە ناوچەکە هەیە پشتیوان و کۆمەکیان دەکەن.
جا ئەگەر ئەو ناوچانە هەروا بە بەڕلایی بمێنەوە، ئەوا ڕۆژ بە ڕۆژ مافیایەکان تێیاندا بەهێزتر دەبن، تا دەبن بە کیانی سەربەخۆی بەهێزی خاوەن چەکی قورس و پێشکەوتوو.

ئەمە پێشبینیە بۆ هەرێمیشە، هەر کاتێک، ئەو مافیایانە هەستیان کرد هێز و ژمارە و دەسەڵاتیان گەیشتووەتەوە ئەوە ڕادەیە کە بتوانن، ئیدارەی ناوچەی خۆیان بدەن، ئەوا دوور نییە، دەست بەسەر ناوچەکەی عاسێ دا بگرن و بیکەن بە تؤرەبۆڕەی خۆیان، وەک ئەوانەی ئەفغانسان و کۆلۆمبیا. جا مەترسییە گەورەکە ئەوکاتە دەتەقێتەوە، کە چەند ناوچەیەک، دەکەونە ژێر دەسەڵاتی چەند دەستە و تاقامێکی مافیای ڕکابەر، ئەوا بەردوام دەبێ چاوەڕوانی شەڕ و پێکدادان و تۆڵە کردنە و خوێن ڕشتن بن ــ وەک لە چەندان وڵاتاندا هەیە.

چونکی دەسکەوتیی ماددی ئەو بازرگانییە، خەیاڵییە، ئەوانەی ئەو ئیشەدەکەن، هەرگیز ئامادەنین دەستبەرداری بین و هەمیشە خەونی مەزنتریان هەیە. بەڵام خەونێ گڵاو و قێزەوەن!

بەداخەوە لە ٤/١١/٢٠٢٢. بەڕێوەبەرایەتیی بەڕەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر لە بەغدا، ئاشکرای کرد، کە بۆ یەکەمینجار لە عێراق دەستیان بەسەر دامودەزگای درووستیکردنی حەبی بیهۆشکەردا گرتووە. کەواتە عێراق دەبێتە بەرهەمهێنەری ئەو ماددەیە و پێویست بە هاوردەکردنی ناکات. بۆ زانیارییتان، سوریا ساڵانە پتر لە دوو ملیار دۆلاری لە درووستکردنی حەبی بێهۆشکەر دەست دەکەوێ، ئەمە دەوڵەت بە ئاشکرا بەڕێوەی دەبات، لوبنانیش بە مەرتەبەی دووەم دێ لە بەرهەمهێنانی ئەو تەرزە حەبە.

پووختەی بابەتەکە:

ئیمڕۆ گەنجانی ناوەند و باشوور، بە خێزانەکانیانەوە، دەناڵێنن بە ماددەی کریستاڵ و ماددەکانی دیکە و گەنجانی باکووریش پتر ئاڵوودەی حەبی کەپتاگۆن بوون. ئامارەکان دەڵێن:

(٦٠٪) ی بەندکراوەکان، کێیسەکانیان پەیوەستە بە ماددەهۆشبەرەکان.
(٩٧٪)ی بەکاربەرانی ماددەهۆشبەرەکان گەنجن.
(٦٥٪)ی ئەو کەسانە لە خێزانە هەژار و دەست کورتەکانن.
(٨٧٪)ی خوێندەوارییان بنبەڕەتییە.
(٤٥٪)ی ئەو کەسانە بێ ماڵ و حاڵ و خانوونە.
(٣٣٪) یان هیچ ئیش و کارێکیان نییە.
(٦٧٪ ) ئیشی سەرپێی و ئازاد دەکەن.
(٦٠٪) یان تەمەنیان لە نێوان (١٥ ــ ٣٥) ساڵە.
(؟٪) لە کچەکان تەمەنیان لە نێوان (١٠ ــ ١٥) ساڵە.

پێشبینی دەکرێ لە ماوەی (٥) ساڵی ئایندە، گەر بارودۆخەکە وەک ئێستا نەگۆڕ بێ ، (٧٠٪) ی گەنجانی ناوەند و باشوور ببنە بەکاربەری ماددە هۆشبەرەکان. بو گوێرەی ئامارەکان هەموو مانگێک بای (٣) ملیۆن دۆلار ماددەی هۆشبەر دەستی بەسەر دادەگیرێ. لە هەشت مانگی دوایدا بە یەکجار (١٤) ملیۆن دنکە حەب گیراوە لەگەڵ (٣٠٠) کیلۆگرام ماددەی بێهۆشکەر و (١١) هەزار بازرگانیش گیروان. بەندیخانەکان پڕبوون بە زیندانی کراو، کە لە نێویاندا ژن و کوڕ و کچ و گەنج و نەوجەوان هەیە.

کاتی ئەوە هاتووە، بەرپرس و دەسەڵاتدارانی عێراق و هەرێمی کوردستانن، جددیتر، مەسەلەی ماددە هۆشبەرەکان، دیڕاسەبکەن و کاری جددی بکەن بۆ واستاندنی ئەو بڵاوبوونە خێراییەی کە ئەگەر زوو بە زوو ڕانەگیری، هەمووان زەرەمەندی گەورە دەبن.

چاوخشانێک بەسەر پرسی توندوتیژی لە ئێرانی ئێستادا!
نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

لە کاتێکدا ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران دژ بە دەسەڵاتی دیکتاتۆری بەرەوپێشەوە ملی ناوە و ئاسۆی ڕووخاندنی دەسەڵاتی نزیک کردۆتەوە، جار و بار، لێرە و لەوێ باس لەوە دەکرێت کە گوایا گەیشتنی گەل بە مافەکانیان لە ئێران بە “ئاشتیانە” و بە هێمنی دەکرێت و مەیسەر دەبیت! خۆزگە وا بووایە، بەڵام!
هۆکار و سەرچاوەی توندوتیژی!
گەر لە کەسانی ناشارەزا و بێ ئاگا بگەڕێین کە پێیان وایە “توندوتیژی” لەلایەن خەڵکەوە ئەنجامدراوە لە ڕاپەڕین و ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییەدا و بەدواداچوون بکەین بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی ئەمجۆرە وتانە، دەگەینە خاڵێک کە دەبینین چۆناوچۆن هێزەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا، بە چەکەوە لە بۆسە دا پاڵکەوتووە و جگە لە ڕشتنی خوێنی دەیان هەزار کەس لە خەڵکی ئێران، بە شێوەیەکی دڕندانە گوللەی “توندوتیژی” بە خەڵکەوە دەنێت.. هەرگیز خەڵک و لایەنە خەباتکار و جەماوەرییەکان “دەستپێشخەری” شەڕ و توندوتیژی و نائارامی نەبوون. ئەوان داوای مافەکانیان کردووە، بەتایبەتی مافی “ئازادی” و “سەروەری نەتەوەیی و گەل”. هەر بۆ ئەوەش بوو کە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی “ویلایەتی حەمەڕەزاشا”یان ڕووخاند و ئێستایش بەنیازن دەسەڵاتی دیکتاتۆریی “ویلایەتی فەقێ” بڕوخێنن.
لایەنگرانی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئێران دەیانەوێت ڕاپەڕینی ئێستای خەڵک بە پچڕاو لە ڕابردووی خۆی دەربخەن و وا نیشان بدەن کە ڕووداوی شەهیدکردنی (ژینا ئەمینی) هۆکاری سەرەکی ئەم دۆخەیە! ئەوان “بە مەبەست” نایانەوێ کەس بزانێت کە ڕاپەڕینی ئێستاکە، درێژەپێدەر و بەردەوامبوونی ڕاپەڕینەکانی پێشووە و دەرئەنجامی ٤٣ ساڵ کارنامەی ڕەشی دەسەڵاتی ئاخوندییە لە بوارە جیاجیاکانی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری، ئەمنی، و بژێوی ژیاندا. نەک ڕاپەڕینێکی جیا لە ڕابردوو. ئەوان دەیانەوێت ڕاپەڕینە چارەنووسسازەکەی ئێستا لە ناوەرۆک بخەن و “جێگە و پێگەی ڕاستەقینەی” راپەڕین کاڵ بکەنەوە!
کارنامەی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئێران!
بۆ ئەوانەی لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا بەدواداچوونیان بۆ دۆخی ئێران کردووە و پەڕۆشی خەڵکی ئێرانن، ڕوونە کە دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی مەزهەبیی، هەر لە سەرەتای هاتنە سەر کارییەوە تاکو ئێستا، “بوون و مانەوە”ی خۆی لەسەر سەرکوتکردنی ئازادییەکان و پێشێلکردنی مافەکانی خەڵک و زیندان و ئەشکەنجە و لەسێدارەدان و کوشتن و تیرۆرکردن و هەناردەکردنی بناژۆخوازی ئیسلامی بۆ دەرەوەی وڵات هەڵچنیوە. لە بەرانبەر دەسەڵاتێکی وادا، هەر “ڕووداوێک” و هەر دڵۆپە خوێنێکی گەل، پرۆسەی گۆڕانکاریی خێراتر کردووە و ئاسانکاریی کردووە بۆ خەڵک لە پێناو گەیشتن بە خواستەکانی و، ئاسۆی ڕووخانی دیکتاتۆرییەت لە ئێرانی نزیک کردۆتەوە کە بێگومان “گۆڕانکاری”ی گەورەی بە دوادا هاتووە. ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی خەڵک ڕێز لە یادی هەر شەهیدێک بگرێت و پێگەی شەرەفمەندانەی شەهیدان و کەسوکارەکانیان بەرز بنرخێنن.
لە وڵاتی ئێراندا کە سامناکترین و ترسناکترین دیکتاتۆرییەت لە مێژوودا دەسەڵاتدارە، بە ئەزموون سەلماوە کە ڕووبەڕووبوونەوەی هێمنانە و ئاشتیانە بەرانبەر بە هێزەکانی حکومەت تڕاویلکەیە و بەس!. هەر لەبەر ئەمەشە کە هەموو داواکارییەک ڕەسەنایەتی خۆی لە درووشمی “ڕوخاندنی دیکتاتۆرییەت”ەوە وەردەگرێت.
ڕاپەڕین تا ڕوخاندنی دەسەڵات!
ئێستا کە خەڵکی ئێران، بە هاودەنگی و هاودڵی بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەت راپەڕیوە و قوربانیی بۆ داوە، هەر داخوازییەک لەم دەسەڵاتەی بەرەو کۆتایی دەچێت، شەرعیەتدانە بە مانەوەی ئەم دیکتاتۆریەتە. زۆر لە مێژە خواست و داواکاریی خەڵکی ئێران “ڕوخاندنی دیکتاتۆریەتی ویلایەتی فەقیهە” و ئێستا بە هەمان دروشمەوە لە گۆڕەپانەکەدان و بناغەی دیکتاتۆرییەتیان لەق کردووە. خەڵکی ئێران بە هیچ شتێک کەمتر لە ڕووخاندنی ئەم دەسەڵاتە ڕازی نابن!
نابێ گومان لەوەدا هەبێت ئەوانەی بانگەوازی خەڵک بۆ خەباتێکی ئاشتیانە و مەدەنی دەکەن و خەڵکی ئێران و بەتایبەتی لاوانی ئێران لە توندوتیژی ئاگادار دەکەنەوە، ئەوانەن کە بەرژەوەندییان لە مانەوەی ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆرەدا هەیە!
ڕاستییەکی مێژوویی!
جیا لە بەڵگەنامەکان و زۆرێک نموونە، ئێستا ئەم ڕاستییە لە مێژووی ئێراندا تۆمار کراوە کە دیکتاتۆرییەتی ئایینی ئێران نەک تەنیا بە شێوازی “ئاشتیخوازانە” یان “چالاکیی مەدەنی” یان “دانوستاندن” هەڵس و کەوتی خۆی ناگۆڕێت، بەڵکوو بەو شێوازە هەرگیز ناڕووخێت و مەحاڵە. هەربۆیە ئێستا هەموو ئێرانییەکان و لایەنە سیاسییەکان گەیشتوونەتە ئەو ڕاستییە یان لێی نزیکبوونەتەوە کە دەبێت دیکتاتۆریەت “بڕوخێنرێت” و “مافی بەرگریکردن” لە بەرامبەر ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆرییە شتیکی “رەوا” و “بەردەست” و “پێویست”ە!
راستییەکە چییە؟
خەڵکی ئێران بە هەموو جۆرە ئایینی و نەتەوەیی و ئاڕاستە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانیەوە، دەسەڵاتی دیکتاتۆری شایان ڕووخاند تا لە ژێر ڕۆشنایی دەسەڵاتێکی نەتەوەیی و جەماوەریدا، بە مافە مرۆییەکانی خۆی بگات. بەڵام لە لایەن ڕێبەرە ساختەکەیەوە (واتە خومەینی) و ڕژێمەکەیەوە، زۆر بە خێرایی، مافەکانیان پێشێل کرا و “زۆرەملی” و “توندوتیژی” و “سەرکوت” جێگەی “بەهاری ماوەکورت”ی دێموکراسی و ئازادی و دیکتاتۆرییەتی گرتەوە و دڕندەتر لە دیکتاتۆریەتی پێشوو، ئەمجارەیان لەژێر ناوی “ئایین” بەسەر خەڵکی ئێراندا سەپێنرا!
خومەینی بە سەرکوت و توندوتیژی دەستی بە حوکمڕانی خۆی کرد و هەموو تاوان و دڕندایەتییەکانی خۆی لە ژێر ناوی “ئیسلام” ئەنجامدا. بە بێ هۆ نییە کە دیکتاتۆریەتی ویلایەتی فەقیهی، گەورەترین داهێنەر و سەپێنەری “توندوتیژی” بووە لە مێژووی ئێراندا، کە تاوانەکانی لە کۆی تاوانەکانی دەسەڵاتە سەرکوتکەرەکان لە ئێران زیاتر بووە و “ئێران”ی کردووە بە “زیندان” و “ئەشکەنجەگا” بۆ ئێرانییەکان. هەر بۆیە بە یەکەمین “ریکۆردەری ئیعدام” و سەرەکیترین “بانکەوانی تیرۆر لە جیهان” ناوزەد کراوە کە ئەگەر موجاهیدین و موقاومەتی ئێران نەبوایەن، چارەنووسی گەلانی جیهانیشی بە بارمتە گرتبوو بە بەرهەمهێنانی بۆمبای ئەتۆم!
کەواتە بۆ کۆتاییهێنان بە سەرچاوەی “توندوتیژی” لە ئێران، هەروەک چۆن بەڕێز مەسعوود رەجەوی وتویەتی، “ئاگری ڕاپەڕین”، بە هەر نرخێک بووبێت و لە هەر شوێنێکی ئێران بێت، لە هەر دەرفەتێک و لە هەر کات و ساتێکدا بێت، دەبێ داگیرسێنرێت و بپارێزرێت. تا ستراتیژیی “ڕوخاندنی دیکتاتۆریەت” بێتە ئەنجام و خەڵکی ئێران بگات بەو مافانەی لە پێناویدا راپەڕیوە.. هەر بۆیە ئامادەبوون لە گۆڕەپانەکانی “راپەڕین تا ڕووخاندنی دەسەڵات” ئەرکێکی بەپەلە و پێویستە و هۆگرانی ئازادی و ڕزگاری ئێران، پێویستە “هەموو هەناسەیەک لە پێناو ڕاپەڕین” بکەنە دروشمی ڕۆژانەی خۆیان.
مافی رەوای بەرگریکردن!
رەوایەتی بەرگریکردن، بنەمایەکی شەرعییە و لە هەموو سیستەمە یاساییەکانی جیهاندا قبوڵکراوە. هەر بۆیە لە جاڕنامەی جیهانی مافی مرۆڤیشدا جەخت لەسەر ئەم پرەنسیپە کراوەتەوە. دیکتاتۆری ئایینی حوکمڕانی ئێران لە سەردەمی حوکمڕانیدا هەرگیز لەگەڵ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی هاوچەرخدا هاوئاهەنگ نەبووە و هەمیشە هۆکاری شەڕ و ئاژاوە و توندوتیژی و تیرۆر و ئیعدام و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و تاڵانکاری لە ئێران و هەناردەکردنیان بۆ دەرەوەی سنوورەکانی ئێران بووە. کارنامەی ڕەشی ئەم حکومەتە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئێران، نەک هەر نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران ناکات، بەڵکو ئێستا کۆدەنگییەکی جیهانی بۆ ڕووخاندنی ئەم رژێمە لە ئاڕادایە. پشتیوانیکردنی جیهان لە ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران لە پێناو ڕووخاندنی دیکتاتۆری ئایینی لەم چوارچێوەیەدایە.
بەڵگەی ستراتیژی!
بە ئاوڕدانەوە لە رابردوودا دەبینین کە “موقاومەتی ئێران” یەکەمین داهێنەر و دامەزرێنەر و بانگخوازی ستراتیژی ڕووخاندنی دیکتاتۆری ئایینی بووە. موقاومەتی ئێران لە ژێر ڕۆشنایی ئەم ستراتیژەدا، جگە لە راگەیاندنی پلاتفۆڕمێکی هەمەلایەنە بۆ (ئێرانی ئازاد)ی دوارۆژ، بۆ چارەسەرکردنی پرسەکانی وەک “نەتەوەکان” و “ژنان” و “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” و… ئێستاکە خاوەن هەزاران (شانەی شۆڕش)ە لە سەراسەری ئێران بۆ پێشخستنی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆر.
خاتوو مریەم رەجەوی لە یەکێک لە دوایین پەیامەکانیدا دەڵێت: ئێران لە سەروبەندی گۆڕانکارییەکی گەورەدایە. کاتی ئەوە هاتووە کە سیاسەتێکی نوێ بەرامبەر بە دەسەڵاتی مەلاکان پێڕەو بکرێت. پێویستە جیهان دان بە مافی خەڵکی ئێراندا بنێت بۆ بەرگریکردن لە خۆیان لە بەرامبەر سەرکوتی دڕندانەی دەسەڵات.
کۆتایی

چاوپێکەوتنی ڕادیۆی هەمبەستەگی لەگەڵ مەنسور حکمەت
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
٦ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢
سەبارەت بە ئیسلامی سیاسی و پێویستی توندکردنەوەی خەبات لە دژی ڕەوت و بزووتنەوە ئیسلامییەکان
ڕادیۆی هەمبەستەگی: پێش هەموو شتێک پێمان بڵێ کە پێویستی پەسەندکردنی بڕیارێک لەلایەن کۆمیتەی ناوەندی حزبی کرێکارییەوە سەبارەت بە چڕبوونەوەی بەرەنگاربوونەوەی ڕەوت و بزووتنەوە ئیسلامییەکان[*] لە کوێوە سەرچاوە دەگرێت؟ چونکە هەمووان حیزبی کۆمۆنیستی وەک ڕەوتێکی دژە ئایینی دەناسن و شەڕی دژ بە ڕەوتی ئیسلامی یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران بووە لەم چەند ساڵەدا. ئایا ئەمە بەس نییە؟

مەنسوور حیکمەت: لێرەدا باس لە پرسێکی جیاواز دەکەین. دژایەتی کۆمۆنیستەکان بۆ ئایین و لەقاودانی ئایین و هەوڵدانیان بۆ دروستکردنی کۆمەڵگایەکی نائاینی، بە بڕوای ئێوە پرسێکی شوناسی کۆنە بۆ کۆمۆنیستەکان. دەرئەنجامی دیاردەیەکی تر کە لەماوەی ٢٠-٢٥ ساڵی ڕابردوودا شاهیدی بووین، سەرهەڵدان و گەشەسەندنی بەرچاوی بزووتنەوە سیاسییەکانە کە لەژێر ئاڵای ئیسلامدا خۆیان ڕێکخستووە. زنجیرەیەک بزووتنەوەی ئەوپەڕی ڕاستڕەو و دژە مرۆڤایەتی و توندوتیژی و دژی ئینسان لە باکووری ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمڕۆش لە هەموو ئەو وڵاتانەی کە بەناو ئاینی فەرمییان ئیسلامە، یان کەمینەی گەورەی موسڵمانیان هەیە، بەڕێوەدەچێت . پێش هەموو شتێک کارکردی ئەوان دژی ئازادی ژنانە، مافە مەدەنییەکانی ژنان، ئازادی ڕادەربڕینی مرۆڤەکانە لە بوارە کولتووری و کەسییەکان، جێبەجێکردنی یاسا و نەریتی بەربەری دژ بە مرۆڤەکان، تەنانەت کوشتن، سەربڕین، کۆمەڵکوژکردنی مرۆڤەکان لە منداڵی بچووکەوە تا پیرە لە جەزائیر شەو و ڕۆژ نییە هەندێک کەس نەکوژن. لە ئێران پێموانییە هیچ کام لە گوێگرەکانت پێویستیان بەوە بێت کە چییان بەسەر خەڵکی ئەم وڵاتەدا هێناوە. تاڵیبان لە ئەفغانستان دەبینین. توندوتیژی بەشێکە لە پێناسەی ئەمانە و بێبایەخکردنی کەرامەتی مرۆڤ، دوژمنایەتییان لەگەڵ بەختەوەری مرۆڤ، دژایەتییان لەگەڵ هەر کۆمەڵگایەکی ئاسوودە و هەر کارلێکی ئازادانەی مرۆڤەکان شتێکە کە تەواو دیارە.

ئەمە بزووتنەوەیەکی وەک فاشیزمە بۆ نموونە. ناسیۆنالیزم و ڕەگەزپەرستی مەیلی کۆنترن. بەڵام کاتێک فاشیزم لەسەر بنەمای ئەمانە سەرهەڵدەدات، پێویستە هەندێک کەس بەیاننامە بڵاوبکەنەوە و بڵێن ئەم بزووتنەوە نوێیە فاشیستییەی کە سەرهەڵدەدات بەم شێوەیە کۆتایی دێت و دەبێتە هۆی ئەم تاوانانە و پێویستە ڕابگیرێت. ئێستا ئێمەش بە هەمان شێوە ڕووبەڕووی ئیسلام دەبینەوە. هەڵوێستە دژە ئایینییەکانمان هەر لە شوێنی خۆیاندا پارێزراوە. زۆر کەس لە دونیادا ئاتەئیستن و کاریگەری ئەفیونی ئایین و ڕۆڵی ستەمکارانەی دین دەزانن. به ڵام له به رده م ئه م بزووتنه وه یه که به ئاشکرا ڕاستڕه و
هه ڵسوڕاو و مرۆڤکوژ و جینۆساید کەرە له ژێر ئاڵای ئیسلام له ڕۆژهه ڵاتی ناوه ڕاست و ئێراندا سەقاڵی چالاکیه و ئێستا که م تا زۆر ڕه هه ندێکی نێوده وڵه تیی به ده ست هێناوه ، پێویسته خه ڵکی ئه م جیهانه هه ستن و بەرنگاری ببنەوە . ئەمەش بەدبەختییەکە کە کەوتۆتە سەر بەشێکی زۆری دانیشتوانی جیهان و خەڵکێکی زۆر بەهۆیەوە خەریکە بەدبەخت دەبن. بەم مانایە ئێمە بڕیارنامەیەکمان پەسەند کرد. جگە لەو سیاسەتە ئاشکرا و زانیارییانەی کە بەرامبەر ئایین بەگشتی هەمانە، ئێستا بەرامبەر ئیسلام وەک بزووتنەوەیەکی سیاسی، بزووتنەوەیەکی سەدەی بیستەم و بزووتنەوەیەکی کۆنەپەرستانەی ئەمڕۆی کە دژە کۆمۆنیست، دژە سۆسیالیزم، دژە ئازادی، دژە ژنە و دژە مۆدێرنیزم.و تەنانەت دژە بەختەوەری و لەڕادەبەدەر ڕەگەزپەرستە، پێویستمان بە هەڵوێستێکی سیاسی و پراکتیکی تایبەتە. ئەم بڕیارنامەیە پێویستی بە بڕیارنامەی خۆی هەیە. ئەم بزووتنەوە سیاسییە کۆنەپەرستانەیە پێویستی بە ڕەفتارێکی سیاسی هەیە.
ڕادیۆی هەمبەستەگی: لە ئەدەبیاتی حیزبدا گوێمان لە بەناو ئیسلامی سیاسی دەبێت. مەبەست لە ئیسلامی سیاسی چییە؟ ئایا هەمان بناژۆخوازییە؟ ئەگەر نا جیاوازی چییە؟

مەنسور حیکمەت: مەرج نییە ئیسلامی سیاسی بناژۆخوازی بێت. بێگومان ڕەنگە نووسەرانی جیاواز ئەم دەستەواژەیە بە مانای تاڕادەیەک جیاواز بەکاربهێنن. بەڵام ئێمە ئاماژە بەو شتانە دەکەین کە وتم، واتە ئەم بزووتنەوە سیاسیانەی کە هەوڵی دروستکردنی جۆرێک لە کۆمەڵگەی ئیسلامی دەدەن لە ژێر ئاڵای ئیسلامدا. لە شۆڕشی ١٣٥٧ی ئێرانەوە، دژە شۆڕشی ئیسلامی کە شۆڕشی سەرکوت کرد و کۆماری ئیسلامیی دامەزراند، یەکێک لە یەکەم دەرکەوتەکانی ئەم بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسییە لە سەردەمی نوێی خۆیدا بوو. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، کاتێک خەڵکی کۆلۆنیەکان ئاگاداری دۆخی کەم هەژموون و نالەباری خۆیان بوون و چرپەی دژە کۆلۆنیالیزم وروژێندرا، پان ئیسلامیزم و بیری ئیسلامیش وەک بنەمای حکومەت و جۆرێک لەبنەمای حکومەت لە ڕۆژهەڵاتی پێشودا، جگە لە بزووتنەوە مۆدێرنیستەکان و پەرلەمانتاریزم و لیبرالیزم لەو سەردەمەدا لەم قسانە بەهێزتر بوون. ناسیۆنالیزم بەهێزتر بوو و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەرێگەی کۆمەڵگا ئیسلامییەکان نەڕۆشتن. ئەو بزووتنەوەی ئیسلامییە دیاردەیەکی سەربەخۆ بوو و سەر بە سەردەمێکی تر بوو. سەردەمی کەتنە ژێر پرسیاری فیودالیزم و دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزم لەو کۆمەڵگایانەدا. بەڵام ئیسلامی سیاسی سەردەمی ئێمە وەک دیاردەیەکی نوێی سەردەمی شەڕی ساردی دروست بوو. هێزێکی ڕاستڕەو، دژە چەپ، دژە کۆمۆنیست و تا ڕادەیەک دژە ڕۆژئاوایی. ئەمە ڕەوتێکە کە لە کێبڕکێی ڕۆژئاوادا دەرکەوتووە بۆ ئەو سامان و دەسەڵاتەی کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقادایە. ئەو حکومەتەکەی دەوێت. ئایدۆلۆژیایەکی ترە بۆ حوکمڕانی و پشکی بەشێک لە بۆرژوازی ئەو وڵاتانە. وە ئەمە دیاردەیەکی نوێیە بەو مانایەی کە لە سێ دەیەی کۆتایی سەدەی بیستەمدا حیزبە سیاسییە ڕاستڕەوە نوێیەکان سەریان هەڵداوە و ئامانجیان جۆرێکە لە کۆمەڵگەی ئیسلامی. بە شێوەیەکی نەریتی ئیسلام هەمیشە ئەو پەیوەندییەی لەگەڵ دەوڵەتدا نەبووە، چ لە سوننە یان شیعەدا. قەڵەمڕەوی حکومەت بەزۆری بە قەڵەمڕەوێک ناسراوە کە لەلایەن ئایینەوە پاڵپشتی دەکرێت، کە لە هەمان کاتدا خزمەتگوزاری پێشکەش بە ئایین دەکات. خەلیفە و ئیمام لە لایەک و سوڵتان و شا لە لایەکی ترەوە بوون و ئەم سوڵتان و شایانە ڕەزامەندی خۆیان لە دەسەڵاتە ئایینیەکان وەرگرت، ژینگەیان بۆ کۆکردنەوەی خومس و زەکات و جێبەجێکردنی فیقهی ئیسلامی فەراهەم کرد و خۆیان شمشێری ئیسلام بوون. بەڵام ڕەنگە فەرمانڕەوا خۆی موسڵمانێکی دڵسۆز نەبێت و بەزۆری لە پلەبەندی ئایینیدا پێگەیەکی نەبووبێت. حکومەت، سوپا، هێزی زۆرەملێ دەستی ئەو سوڵتانانە بوون کە لەگەڵ پلەبەندی ئایینیدا گەیشتبووە سازان. ئەو ئیسلامیە سیاسیەی کە ئێمە باسی دەکەین، جۆرێکی جیاواز لە ئایدۆلۆژیا پێشنیار دەکات و حکومەت دەتوانێت بە هەمان مانا ئیسلام بێت کە بۆ نموونە لە ئێراندا جێبەجێ کرا. حکومەتێکی ئیسلامی لە سعودیە نییە، ئیسلام حاکمە، بەڵام حکومەت لە دەستی عەشیرەتێکی دیاریکراودایە کە شمشێری خۆی خستۆتە خزمەتی ئیسلام و پێکەوە دەخۆن. ئەم ئیسلامە سیاسییە، بەم مانایە، جیاوازە لە ئیسلام بە مانا ئاساییەکەی، کە لە هەموو لایەنەکانی ژیانی خەڵکدا ڕوونە و وابکە و وامەکە دەکات. چونکە بە ڕوونی دەیەوێت کایەی حوکمڕانی لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیای ئیسلامی ڕێکبخات و ئەم دیاردەیە بەم مانایە نوێیە. نامەوێت بڵێم لە مێژووی سەدەی بیستەمدا بەتەواوی تازەیە، بەڵام ئێمە شاهیدی سەردەمە نوێیەکەی بووین و ڕوونە کە ئەم دیاردەیە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا هەمان ڕۆڵی نییە وەک ئەوەی هەیبوو لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا. بە توندی دژە کۆمۆنیستە، دژە کرێکارییە. بزووتنەوەیەک لە چوارچێوەی کێبڕکێی بۆرژوازی لە ناوچەکە و لەسەر ئاستی جیهانی. ئاڵایەکە هەڵکراوە بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵاتی ئەو چین و توێژانەی کۆمەڵگا کە پشت بەو میراتە ئایینییە چەپەڵە دەبەستن،. وەک وتم ئیمە لایەنی بەرانبەر ئەمانەین، چی جای ئەوەی کە لەگەڵ ئیسلام بەشێوەی گشتی و ئایین بەشتوەی گشتدا لایەنی بەرنبەرین. ئێمە وەک کۆمەڵێک مرۆڤی ئازادبیرکەرەوە و لایەنگرانی بیرکردنەوە و هەڵبژاردنی ئازادانەی خەڵک، لەگەڵ ئەم بزوتنەوانەدا وەک ڕەوتی ڕاستڕەو و توندوتیژ و دژە مرۆڤ لە بەرانبەر ئەو ڕەوتانەداین و ئیسلامی سیاسیش بەو مانایەی کە باسی دەکەین ئاماژەیە بۆ ئەمانە بزووتنەوەکان بە ئامانجی بەدەستهێنانی دەسەڵات.

ڕادیۆی هەمبەستەگی: بەهەر حاڵ، ئایا ئەم پلانە تایبەتە بۆ چڕکردنەوەی چالاکییەکانی دژە ئیسلامیشە یان تایبەتە بەم ڕەوتانە؟

مەنسور حیکمەت: ناتوانیت بەرامبەر ئەو بزووتنەوە سیاسییە ئیسلامیانە بوەستیتەوە کە باسی دەکەین و بەربەستێکی بەهێزتر دروست بکەیت بەبێ ئەوەی گرنگی زیاتر بە بیرکردنەوەکانیان بدەیت. بەڵام دیارە ئێمە وەک حزبێکی کۆمۆنیستی وەک بیرۆکەیەک و سیستەمێکی بیرکردنەوە و شێوازێکی ژیان دژی ئیسلامین. ئەوەی دڵنیایە، کاتێک بەر بزاڤگەلێک دەکەوێت کە هەڕەشە لە مرۆڤە ئازادەکان دەکەن بە مەرگ، تەسلیمە نەسرین بە نمونە، پێویستە جارێکی تر پێی قورئان ڕابکێشیت ناو مەیدانەکە و بڵێیت ئەم کۆنەپەرستیە بە کانیاوێک خواردنەوەو خۆراک وەردەگرێت، کە خۆی ڕێک ڕەمزی ئەم هەموو دواکەوتووییەیە. قورئان دەکرێت وەک کتێبە مێژووییەکانی تر کتێبێکی مێژوویی بێت، خەڵک دەتوانێ سەیری بکات و زۆر هەستیار نەبێت بەرامبەری، بەڵام کاتێک بزووتنەوەیەک دەیکاتە ئاڵای خەباتێکی سیاسی ئەمڕۆ، ئەوکات خەڵک ناچار دەبێت ئەو ئاڵایە لێ وەربگرێت ، پێداچوونەوەی بۆ بکە، سەیری بکە و فڕێی بدە ئەگینا گریمان کتێبێکی وەک شاهنامەی فێردۆسی بوو کە لەو گۆشەیەدا هەڵیانگرتبوو و ڕەنگە زۆر ئاماژەیان پێ نەکردبێت. ئەگەر بچیت و لە هەر کتێبێکی کۆندا بگەڕێیت، بە دڵنیاییەوە ئیلهامێکی زۆرت دەستدەکەوێت. بەڵام کاتێک لێرەدا کابرا پێی وایە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا بەم قورئانەوە بێتە شەڕی حیزبە سۆسیالیستەکان و سەندیکاکانی کرێکاران و ڕێکخراوەکانی ژناندا ، ئەوا بەڕای من ژنان و کرێکاران و سۆسیالیستەکان ئەو کاتە ئەرکیانە کەئەم ئاڵایە لە دەستی لایەنی بەرانبەر وەربگرن و ئابڕوی بەرن.
ڕادیۆی هەمبەستەگی: بنەچەی ئەم ئیسلامە سیاسییە چییە کە باست کرد؟ ئایا دامەزراندنی کۆماری ئیسلامی بووە بنەچەی ئیسلامی سیاسی یان پێش کۆماری ئیسلامیش هەبوو؟

مەنسور حیکمەت: بە بڕوای من وەستانەوە لە دژی ڕۆژئاوا دیاردەیەکی کۆنە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەو وڵاتانەی کە ئێمە پێیان دەڵێین ئیسلامی. چونکە ڕۆژئاوا لە چوارچێوەیەکی کۆلۆنیالیزمدا هاتە ناو ئەم وڵاتانەوە. هاتنی ڕۆژئاوا توندوتیژی و ئیستغلالێکی زۆری لەگەڵدا بوو. وا نەبوو شارستانیەتی ڕۆژئاوا یان بۆ نموونە پەرلەمان یان هونەر و ئەدەب و ڕۆشنبیری ڕۆژئاوایی لە پەیوەندی و لێشاوی ڕەوتێکی ئازاددا بگاتە ڕۆژهەڵات. بەڵکو بە چەک و توندوتیژی و ڕفاندن و زیندانیکردن و کوشتن هات و لە ئەنجامدا ڕوونە کە بەرەنگار بوونەوە لە دژی هەیە و ناسیۆنالیزمی ناوخۆیی و شەڕی کۆلۆنیالیزم دەست ئیمکاناتێک دەبەن کە لە و شوێنەدا لەبەردەستدایە. بەم مانایە ئەم ئیسلامە جۆرێک ئاڵای بەرگری بوو لە دژی ڕۆژئاوا، هەروەک چۆن ناسیۆنالیزمی ئەو وڵاتانەش لە قۆناغێکداجۆرێک بوو لە ئاڵای بەرگری لە دژی ڕۆژئاوا. بەڵام ئەم بزووتنەوەی ئیسلامی هاوچەرخە لە سەردەمێکی ترەوە سەرچاوەی گرتووە و سەر بە سەردەمێکی ترە. سەر بەو قۆناغەیە کە جیهان بەڕاستی یەکگرتووە، ڕەوتی ئابووری جیهان وابەستەی یەکترە. ئەم ئاڵایە جۆرێکە لە خواستی چینی دەسەڵاتداری ئەو وڵاتانە. بۆ نموونە لە خودی ئێراندا زۆر کەس کە پێیانوابوو وڵاتی ئێران سەرێکی لە نێو سەرانیدا هەبێت، لە ڕێگەی ڕژێمی شاوە نەگەیشتن بە جێگەیەک، بەڵام لەگەڵ ڕێژیمی ئیسلامیدا گەیشتنە ئەوێ. دڵخۆشن بەوەی کە بەشێکن لە چینی دەسەڵاتداری ئەم وڵاتە. ئەوە کۆماری ئیسلامی بوو کارێکی کرد کە بۆ نمونە سەرۆک کۆماری ئەمریکا ئەوەندە هەستیار بێت بەرامبەر بە ئێران و “فەرمودەکانی” ڕێبەری ئایینی ئێران. ئەوە کۆماری ئیسلامی بوو کە وایکرد وڵات ئەوەندە لە ناوچەکەدا دەستی هەبێت و لەم چوارچێوەیەدا فراوانخوازی و گەورەیی ئێرانی بڵاوبکاتەوە. زیانەکانی بۆ بۆرژوازی ئێران بەجێی خۆی. بەڵام دەمەوێت بڵێم ئەم ئیسلامە بۆتە ئاڵایەک بۆ جۆرێک لە پشک خوازی و کێبڕکێ بۆ دەسەڵات لە ناوچەکەدا، لەنێوان چینە دەسەڵاتدارەکان و بۆرژوازی و ئیمپریالیزم لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. زۆر کەس وەک ئامرازێکی سیاسی سەیری ئەم بزووتنەوەی ئیسلامیە دەکەن. گریمان لە شەڕی عەرەب و ئیسرائیلدا ئاڵای ئیسلام یەکێکە لە بەناو چەکەکانی ئۆردوگای جیهانی عەرەب دژ بە ئیسرائیل. وە پێم وایە ئامرازێکی کارامەیە و هەرکاتێک پێویستیان پێی بوو بەکاری دەهێنن. ئەم ئیسلامە بۆ لێدان لە چەپیش سودەکانی خۆی هەیە، بۆ نموونە ڕژیمی شا لە ئێرانی خۆیدا هەرگیز نەیتوانی ئەو کۆمەڵکوژییە ئەنجام بدات کە ئەوان کۆماری ئیسلامی بەرامبەر کرێکاران و کۆمۆنیستەکان کردیان. هەرگیز نەدەکرا بەبێ ئەم ئامرازە بچیتە شەڕی ڕزگاریخوازی ژنان. تەنها ئەم ئامرازە دەتوانێت ژن بە زنجیرەوە بهێڵێتەوە. بزووتنەوەی ئیسلامی بەکارهێنانی خۆی وەک ئامرازێکی سیاسی دۆزیوەتەوە، بەکارهێنانی لە دژی چەپ، دژی مەدەنیەت. دژی کولتووری بیرکردنەوەی ئازادە. دژی بەختەوەری مرۆڤە. تەواو کۆنەپەرستانەیە، لەسەدا سەد کۆنەپەرستانەیە. بوونی خۆی ڕاست لە خاڵی پێچەوانەی ئازادیخوازی و سۆسیالیزمدا دۆزیوەتەوە. بەم مانایە، پێموایە پێویستە وەک ئایدۆلۆژیا و دامەزراوەیەکی سیاسی سەدەی بیستەمی کۆنەپەرستانە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت کە دەتوانین ڕۆڵی لە کۆمەڵگادا هەر وەک فاشیزم پێناسە بکرێت.

گوێگرێک: پرسیارێکم بۆ مەنسور حیکمەت هەبوو. ئەگەر لە ئایندەدا حکومەتێکی کرێکاری دامەزرا و لە ڕاستیدا ئەمە خواستی هەموو مرۆڤێکە بۆ یەکسانی و هیوادارم بەم زووانە ئەم خواستە بەدی بێ، چالاکی گروپەکانی وەک حیزبوڵڵا لە لوبنان یان فیداییەکانی ئیسلامی لە ئێران یان گروپە ئیسلامیەکان لە جەزائیر، کە ئێوە باستان کرد، بە بۆچوونی ئێوە قەدەغە دەبێت، وە ئەگەر چالاکی ئەم ڕەوتە ئیسلامیانە بوەستێنرێت، ئەوا ئەم کردارە ناکۆکی نییە لەگەڵ ئازادییە سیاسییە بێ مەرجەکاندا؟
مەنسوور حیکمەت: دەتوانم بۆچوونی شەخسی خۆم بڵێم. ئەو سیستەمە سیاسییەی ئێمە پێشنیاری دەکەین سیستمێکی شوراییە، کە یاسا و ڕێساکانی لەلایەن نوێنەرانی خەڵکەوە لەسەر ئاستێکی بەرفراوان لە وڵاتدا دادەنرێت و هەرکەسێک بە پشتبەستن بە ڕەگەزنامە یان نیشتەجێبوونی لەو وڵاتە، ئێستا لەگەڵ هەر پاشخانێکی میللی و نەتەوەییدا دەڕوات ئەو دەبێتە ئەندامی شورای ناوخۆیی خۆی و بەو شێوەیە بەشداری لە پلەبەندی سیاسی وڵاتدا دەکات و بە شێوەیەکی سروشتی یاسا تایبەتەکانی ئەم شتانە دەبێ لەو حکومەتە، لەو کەسانە بخرێنەڕوو کە لەو سەردەمەدا دەژین. بەڵام وەک یەکێک لەو کەسانە بۆچوونی خۆم دەڵێم.

بەڕای من خودی خۆڕێکخستنی فیداییە ئیسلامیەکان تاوان نییە. بەڕای من ویستی ژیان لە جیهانێکی ئیسلامیدا تاوان نییە. پێویستە پێناسەی تاوان بکەین و دواتر قەدەغەی بکەین. ئەگەر کەسێک بێت و بڵێت من کۆمەڵگایەکی ئیسلامیم دەوێت کە تێیدا خەڵک بەدبەخت بن و ژنانیش زنجیر بن، و ئەویش ئەمانە بە خەڵک بڵێت و خەڵکی بەچاوی ئەبڵەقەوە سەیری دەکەن، تا ئەم ساتەوەختە تاوانێکی نەکردووە. بەڵام ئەگەر لەسەر بنەمای کوشتنی کەسێک، ترساندنی کەسێک، زیندانیکردنی کەسێک، زەوتکردنی مافەکانی منداڵ، دەستدرێژیکردنە سەر ژیان و بوون و ئازادی کەسێک بێت، ئەوە ئەو کاتەیە کە لەسەر بنەمای ئەو تاوانانە ئەبێت بە دوایدا بچیت. هەر لەبەر ئەم هۆکارە بە بڕوای من بوونی حزبە ئیسلامییەکان تەنانەت لە سیستەمی ئێمەشدا تاوان نابێت. تاوان نابێت بزووتنەوەیەک دروست بکەین کە بڵێ هەموو جیهان موسڵمان ببن، چونکە دەربڕینی شێتانەترین و گەمژانەترین بیروڕایش مافی مرۆڤە، دەتوانن بۆچوونی خۆیان دەرببڕن. ئامانجی ئێمە دروستکردنی کۆمەڵگایەکە کە کەس نەتوانێت مەبەستی سیاسی خۆی لە پشت شتیکی واوە بشارێتەوە ، کۆمەڵگایەک کە بۆ خەڵک ڕوون بێت کە فەرمانگە و یاریدەدەرەکانی هەر جەریانێک لە کوێیە و چی دەکەن . لەکۆمەڵگەیەکی ئازاددا کە هەموو کەسێک مافی ئەوەی هەیە قسە بکات، و هەرکەسێک مافی ئەوەی هەیە شانۆگەرییەک بنووسێت یان شیعرێک بنووسێت، یان لە شەقام هاوار بکات یان لە قوتابخانەدا بڕوات و هەر ناڕەزایەتییەکی بەرامبەر بە پرۆگرامی خوێندن هەیە دەریببڕێت، یان لە ڕادیۆ و… کەناڵە تەلەفزیۆنییەکان کە کاتەکەیان لە ناو هاوڵاتیاندا دابەشبووە پێویستە خەڵک قسەی خۆی بکات و ڕای خۆی دەرببڕێت، ئەگەر یەکێک لە دە هەزار کەس هەستێتە سەرپێ و قسەی فاشیستی یان قسەی ڕەگەزپەرستی و ئیسلامی بڵێت ئەوە دیاردەیەکی جێگەی بەرگەگرتنە و تەنانەت پێکەنیناویش دەبێت بۆ ئەو کۆمەڵگایە، و زۆر بە جددی وەریناگرن. بەڵام ئەگەر ڕێکخراوێکی فیدایی ئیسلامی دروست بکەیت و دواتر بچیت خەریکی بۆمب کڕین بیت، چەک کۆبکەیتەوە، بەشێوەیەکی نایاسایی لیستی ناونیشانی ماڵی خەڵک ئامادەبکەیت و دواتر بچیت بۆ تیرۆرکردنیان، یان بچیتە وڵاتێکی تر بۆ چاندنی بۆمب، ئەوا حکومەتی پەیوەندیدار ڕێگە بەم پرۆسەیە نادات، نەک لەبەر ئەوەی کە ئیسلامییە، بەڵکو بەهۆی ئەو شتانەی کە وتم، دەگرێت و دەڵێت تۆ مافی ئەوەت نییە ژیانی کەسێک بخەیتە مەترسییەوە، مافی ئەوەت نییە کەمینەیەک بترسێنیت، هەڕەشەی کوشتن لە کەسێک بکەیت، ژیانی ئارامی کەسێک نا ئارام بکەیت. لە ئەنجامدا پێموایە ئازادی ڕادەربڕینیان دەبێت. بەداخەوە هێشتا هەندێک کەس ئەم بیرکردنەوانەیان هەیە. بەڵام پێم وایە لەم جۆرە بارودۆخانەدا کەمتر و کەمتر دەبنەوە. پێم وایە ئازادی باشترین چارەسەرە بۆ نەزانی و گەمژەیی. ئەگەر کۆمەڵگایەک ئازاد بێت و هەموو کەسێک بتوانێت قسە بکات، بە تێپەڕبوونی کات وشەکان زیاتر حیسابی تر و قووڵتر و مرۆڤانەتر دەبن.

ڕێک دیکتاتۆریەتەکە ئەم زبڵ و خاشاکە لە خۆیدا دەداتە دەرەوە. پێم وایە ئەگەر کۆمەڵگا ئەوەندە دڵنیا بێت لە خۆی و بەتایبەت ئەگەر دەسەڵاتی سیاسی لە دەستی خەڵکدا بڵاوبێتەوە بۆ ئەوەی کەس نەتوانێت بە پیلانێک دەسەڵاتی سیاسی لە خەڵک وەربگرێت یان ئەگەر کەسێک بتوانێت کاریگەری لەسەر ڕۆتینی سیاسی ئەوکۆمەڵگا بە کودەتایەک یان بۆردومانێک یان توندوتیژی و تیرۆر، پاشان باسکردنیان جگە لە هۆشیاری بۆ کۆمەڵگا هیچی تر ناهێنێت. چونکە دەکرێت نیشانی منداڵانی قوتابخانە بدرێت و پێی بڵێن کە بە پێچەوانەی ئەم قسە ژیرانە، هەندێک کەس هەن وا بیردەکەنەوە و پێموایە ئەمانە دەبنە بزوتنەوانە ی گۆشەگیر و گاڵتەجاڕانە. ئێستاش وەک بۆچوونێک، وەک بیرکردنەوەیەک، ئەمانە گۆشەگیرن. لەلایەک دەسەڵاتی خۆیان لەسەر پارە و لەلایەکی تر لەسەر تۆقاندن و تیرۆر و کوشتن پاراستووە. لە لایەکی دیکەوە زۆر بەی خەڵک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کەناڵە ڕاستەقینەکانی خۆدەربڕین بەڕوویاندا داخراون. ئەگەر حیزبی مارکسی و سۆسیالیستی، سەندیکای کرێکاری و ڕێکخراوی ژنانتان لە ئێران، سعودیە، میسر، سوریا و عێراق هەبوایە، کەس نەدەچووە ناو ڕێکخراوێکی ئیسلامییەوە بۆ ئەوەی ناڕەزایی خۆی لە دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئێستا نیشان بدات. جاران مرۆڤەکان دەبوونە ئەندامی ئەو ڕێکخراوانەی کە شکۆ و کەسایەتیان بەرز دەکردەوە. پێم وایە ئازادی وەڵامەکەیە. من لەگەڵ سەرکوتکردن نیم، بەڵام لەگەڵ ئەوەدام هەرکەسێک بیەوێت ئاسوودەیی و ئاسایش و تەندروستی دەروونی و جەستەیی کەسێک بخاتە مەترسییەوە، دەستگیر بکرێت و دادگایی بکرێت و بێگومان ئیسلامییەکانیش لەم بوارەدان. نازانم ڕێکخراوێکی ئیسلامی دروست دەکەن و یەکسەر دەست بە ترساندنی منداڵەکانیان ناکەن. پێویستە دامودەزگایەک هەبن کە بەرگری لە مافی هاووڵاتیان بکەن بەرامبەریان و ڕێگری لە ئەنجامدانی کردەوەی نایاسایی بکەن. ئەگەر بیانەوێت لە چوارچێوەی یاسای وڵاتێکدا قسە بکەن، پێموایە دەبێ ئازاد بن. لەگەڵ هەموو ئەو تاوانانەی کە کەسانی پێش خۆیان ئەنجامیان داوە، دواجار دەبێ ئازاد بن لە قسەی خۆیان. ئەمە مافی لەدایکبوونیانە. هەرکەسێک دێتە دونیا مافی خۆیەتی ڕای خۆی دەرببڕێت و بەڕای من هیچ حکومەتێک ناتوانێت کەس لەو مافە بێبەش بکات.
ڕادیۆی هەمبەستەگی: ئێران کۆمەڵگایەکی جەمسەرگیرە سەبارەت بە ئیسلام. واتە ئیسلامی و دژە ئیسلامی هەردووکیان چالاکن. دژایەتی ئەم دوو ڕەوتە چۆن دەبینن؟ پێت وایە ڕێنێسانسێک لە ئێراندا دەگوزەرێت؟

مەنسور حیکمەت: پێموایە ئەوەی دەگوزەرێت ڕقێکی گەورەی کۆمەڵایەتییە لە ئیسلام، کە بەسەر زۆرینەی کۆمەڵگادا سەپێنراوە، و فشارەکان ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبن و ئەمەش بەم زووانە بەربەستەکان دەشکێنێت و زنجیرەکان دەپسێنێت و ئێرانێک کە بیست ساڵە تەختی دەسەڵاتی کۆنەپەرستانەی ئیسلامی بووە خەریکە دەگۆڕێت بۆ یەکێک لە ناوەندەکانی خەبات دژی بزووتنەوەی کۆنەپەرستانەی ئیسلام لە ناوچەکەدا. من لەوە دڵنیام. پێم وایە ئەو بزووتنەوەیەی کە بە درێژایی مێژوو لە ئێران لە ڕووی تێکۆشانی فیکری، مەعنەوی و فەلسەفیەوە نەکراوە، ڕەنگە ئەمجارە بە هۆی هەلومەرجی سیاسییەوە، بە کرداری سیاسی خەڵک ئەنجام بدرێت. واتە هێرشی دژەئیسلامی خەڵک بەهۆی ئەزموونی بیست ساڵ حوکمڕانی کۆنەپەرستانەی ئیسلام لەم وڵاتە و ئەو تاوانانەی کە بەهەمان ناو و بەهۆی ئیسلامەوە ئەنجام دراون. ڕق و کینە لە ئیسلام لە مێژووی ئەو وڵاتەدا بێ وێنەیە. چونکە سەردەمێک هەیە بە گوتەی ئەو برادەرە، گوێگرەکە مەلا قوئان خوێنە، کاسبکارێکە لە گۆشەیەک دادەنیشێت، دێت و پارە دەبات و بانگەشەی بۆ دەکات و دەڕوات. لە کۆمەڵگادا ڕۆڵی هەیە، بەڵام کاتێک دێتە پێشەوەی مەیدانەکە و کۆمەڵگا بەو شێوەیەی کە بیری لێدەکاتەوە لە قاڵب دەدات، و مەبەستی ناخی خۆی دەکاتە یاسای دەرەکی بۆ هەمووان، و لە هەموو شوێنێکدا پیسییەکەی دەبینین، ئەوا ناتوانرێت بە تەنیا جێبهێڵرێت، با ئەو بگەڕێتەوە بۆ شوێنە کۆنەکەی و لە کونە کۆنەکەیدا. کاتێک شەپۆلەکە دەستی پێکرد و بزووتنەوەی دژە ئیسلامی خەڵک دەستی پێکرد، ئەوکات ئیسلام ناتوانێت بگەڕێتەوە بۆ پێگەی بیست ساڵ لەمەوبەر خۆی. با لە تەکیەو حەوزەو یان مزگەوتەکانیان دابنیشن. ئەگەری زۆری ئەوە هەیە کە خەڵک هەموو ئەمانەشیان لێ بسەننەوە، بەڵام ئایا دەتوانرێت ئەمە بە ڕێنێسانس ناوببرێت؟ بە بڕوای من لایەنێکی ڕەهەندو کێشەی بابەتەکە ئەوەیە کە ئەم ڕق و کینە سیاسی و دڵسۆزانە لە ئیسلام دەبێ لەگەڵ شەڕێکی فیکری قووڵدا بێت کە بناغەکانی ئەم ئایینە و بیرکردنەوەی ئایینی بە گشتی بشکێنێت و سیمای کۆنەپەرستانەی ئایین لەگەڵ هەموو ئەو لایەنە وردانەی کە بۆ نموونە لە ڕۆژهەڵاتدا، پیاوسالاری، و لە بێمافی منداڵدا یان لە ڕۆحی نەتەوەیی ڕەش پۆشی و مردنپەرستی و دوژمنایەتی لەگەڵ خۆشی و هیوا لەم وڵاتانەدا خۆی نیشان دەدات. ئەم ڕەخنەیە پێویستە خۆئاگا و نووسراو بێت و لە هەر سەردەمێکدا لە لایەن ئایدۆلۆژیستەکانی کۆمەڵگاوە بەرەو پێشەوە بچێت. ئێمە شاهیدی ئەمە نین. لە ئەنجامدا ئەو بزووتنەوەیەی کە دژی ئیسلام دەبێت، بە پلەی یەکەم بزووتنەوەیەکی جەماوەریی خەڵکە دژی دەربڕینی بوونی کۆمەڵایەتی-سیاسی ئیسلامە. به ڵام ئه وەی کە تا چه ند ئه مه ڕه خنه یه کی قووڵی فیکریی له گه ڵدا ده بێت که ده بێته سه ڕمایه بۆ نه وه کانی داهاتوو و کۆمه ڵگاش له م سه ڕده می خورافه -ئاینییه تێده په ڕێت. دەبێت بزانین بە کردەوە چی ڕوودەدات. ڕوونە کە بە بزووتنەوەیەکی شەپۆلی هەڵگەڕانەوەی دژ بە ئیسلام، بە دڵنیاییەوە بیرمەندان بەرز دەبنەوە. بەڵام ئێمە ئێستا شاهیدی ئەمە نین. بەپێچەوانەی ئەوەی ئێستا شاهیدی دەبین، جگە لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و هەندێک کەسی بە نیازپاکی، زۆرینەی ئەوانەی دەیانەوێت لە دەستی کۆماری ئیسلامی ڕزگاریان بێت، بە خەیاڵی خۆیان دەیانەوێت”زیرەکی” ەکەیان بەخەرج بدەن، بەڵام ئەم زیرەکییە زیرەکیەکی لادێییە دەڵێن ئەگەر هانی مەلایەکی باش بدەین لە دژی مەلایەکی خراپ ئەوە بە پێشکەوتن دادەنرێت. سبەی مەلایەکی تر دەخەینە بەردەم خاتەمی، پاشان سبەی ئاخوندێکی تر، تا ڕۆژێک دەتوانین بەم کۆتا ئاخوندە بڵێین، ئیترتۆ ناتوانی ئاخوند بیت. حاڵەتێکی بەناو سیاسەتکردن و فێڵکردنە لە مێژوودا، کە هەرگیز لە مێژوودا سەرکەوتوو نەبووە. وە جێگای داخە، چونکە زۆرێک لەو ڕۆشنبیر و شاعیر و نووسەر و سیاسەتمەدارانەی کە مرۆڤ دەیبینێت بەشدارن لەم گەمە گاڵتەجاڕییە سیاسییەدا و بەڕای منیش بەربەستن لە بەردەم شەفافیەتی خەباتی داهاتوو. پێم وایە هەموو ئەمانە گۆشەگیر دەبن.
هەرکەسێک ئەمڕۆ لەگەڵ هەر گۆشەیەکی ئیسلام یان هەر گۆشەیەکی کۆماری ئیسلامی دەستبازی کردبێت، سبەی بە قەرەباڵغییەکی زۆرەوە ناچار دەبێت وەڵامی پرسیاری خەڵک بداتەوە: تۆ کە باشتر دەزانی، بۆچی قسەی خۆتت نەکرد لە کاتێکدا کەس تفەنگێکی دانەنا لەسەر ملت؟ بۆ نەهاتی بە خەڵک بڵێی ئەم ئاینە پیسە؟ ئایا ئایین بە گشتی پیسە؟ کە ئەمانە کۆمەڵێک بکوژن، کە هەر ئەم کاک خاتەمیەی کە دوێنێ بە ستایشی ڕێبەرەکەی قسەی کرد، بیست ساڵە یەکێکە لە بەردەکانی بناغەی حکومەتی ئیسلامی لەم وڵاتەدا. ئەو کاتەی لەو وڵاتەدا پلە و پێگەی هەبوو، لە زیندانەکاندا خەریکی کوشتنی ئازیزانی ئێمەی بوون. ئێستاش کە سەرۆکە، ژن بۆی نییە بێتە دەرەوە و بیڵێت من چیم دەمەوێت ، ناتوانێت ئەو جلوبەرگانە لەبەر بکات کە خۆی دەیەوێت یان ئەو کارە بکات کە خۆی دەیەوێت. لەو وڵاتەدا ژنان هیچ مافێکیان نییە و ئەم دەسەڵاتە هی کاک خاتەمییە. بێگومان بە بۆچوونی من ڕۆشنبیران لە ئێراندا ئاماژە بە کۆمەڵێک کەس دەکەن کە لە پێش قەراوڵی کۆمەڵگان. بیرمەندترین و ئازادترین مرۆڤەکان دەبێ لە نەوەی ململانێدا بگیرێن، کە دەچێت ئەنتێنەی مانگی دەستکرد لەسەربانی ماڵەکەی دادەنێت و مەترسییەکە قبوڵ دەکات کە لەوانەیە بێن و بیبەن و هەوڵدەدات بزانێت جیهان چی دەڵێت . ئەو ڕۆشنبیری ڕاستەقینەی ئەو وڵاتەیە. ئەمانە ئەو چەقۆکێشانەن کە دوکانێکی فیکری بۆ خۆیان دروست دەکەن و زۆر بەداخەوە. چونکە ئەمڕۆ جێگای ئەوانەی بانگەوازی تەواوی ڕەگ و ڕیشەی ئیسلام دەکەن بۆ شەڕکردن، بەڕاستی خاڵییە بۆ کەسێک کە دێت بە تۆنێکی سادقی هیدایەت وعەلی دەشتی ئابڕوی ئەوانە بەرێت. ئەگەر کەسێک ئەمە بکات، بەڕای من، ڕووخساری لە هەموو کەسایەتییەک لە مێژووی فیکریی ئەم وڵاتەدا بۆ سەدان ساڵی داهاتوو گەشاوەتر تۆمار دەکرێت. کەسێک کە ببێتە ئاڵا هەڵگری خەباتی ڕۆحی و فیکریی خەڵکی ئێران لەدژی ئیسلام و ئیسلامیزم. ئەم شوێنە چۆڵە. لە ئەنجامدا ئەمڕۆ ئەمە تەنها ململانێیەکی سیاسییە. جێگای پرسیارە کە هەڵگەڕانەوەی سیاسی تا چەند دەتوانێت دەستکەوتەکانی خەڵک لە دژی ئیسلامی جێگیر بکات. من پێی ناڵێم ڕێنێسانس، بەڵام پێموایە ئیسلام لەو وڵاتەدا تووشی شکستێکی بنەڕەتی دەبێت.
ئەم چاوپێکەوتنە لە ١٣ی حوزەیرانی ١٩٩٩ لە لایەن ڕادیۆ هەمبەستەگی لە شاری مالمۆی سوید پەخش کرا.
بەشێکی دیکەی ئەم چاوپێکەوتنە لە هەمبەستەگی ژمارە ٨٧دا بڵاوکراوەتەوە.
لە فایلی pdf دالە ماڵپەڕی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێرانەوە تایپ کراوە
ئەو بڕیارنامەی ئاماژەی پێکراوە بریتییە لە:
بڕیارنامەی پەسەندکراوی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران سەبارەت بە…
زەرورەتی چڕکردنەوەی خەبات دژی ڕەوت و بزووتنەوە ئیسلامییەکان
پەسەندکراوی پلینۆمی نۆیەمی کۆمیتەی ناوەندی حیزب – نۆڤەمبەری ١٩٩٨
بیست ساڵ لەمەوبەر هاتنەسەرکاری ڕژیمی ئیسلامی لە ئێران سەرەتای سەرهەڵدانەوە و هێرشی بێ سنووری حکومەت و بزووتنەوە ئیسلامییەکان بوو بۆ سەر خەڵک نەک تەنیا لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵکو لەسەر ئاستی جیهانیدا. لە ماوەی ئەم دوو دەیەیەدا، حکومەت و ڕەوتە نەگریسە ئیسلامیەکان، لە زیندانەکانی ئێرانەوە، تا شەقامەکانی جەزائیر، لە سعودیە و ئەفغانستانەوە تا دڵی ئەوروپا، سەدان هەزار کەسیان لەخوێن هەڵکێساوە و زنجیریان کردوون و سەرکوتیان کردوون. قوربانیانی ئەم ئەهریمەنە لە سێدارەدان و تیرۆر و سەرکوتی ئیسلامیەکان لە هەموو شوێنێک کۆمۆنیست و ئازادیخوازن، ژنن، خێرخوازن، پارێزەری مافە مەدەنییەکان و بزووتنەوەی ژنان و خەباتکاری نەهێشتنی جیاکارین، گەنج و منداڵن. ئایین، هەر ئایینێک، هەمیشەو لەهەر دۆخێکدا کۆنەپەرست و دژە ئنسانیە. بەڵام بزووتنەوەی ئیسلامی هەسار بچڕاو لەم دوو دەیەی ڕابردوودا، جگە لەوەش، ئەهریمەنێکی سیاسی و هێزێکی هار و لە ڕادەبەدەر مەترسیدارە لە بواری سیاسەت و ململانێی دەسەڵاتدا، و دەبێت تێکبشکێنرێت و لە مەیدان دەربکرێت.
حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران، حیزبێکی دژە ئایینی و دژە ئیسلامییە. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری جارێکی دیکە جەخت لەسەر چڕکردنەوەی خەبات لەدژی حکومەتەکان و بزوتنەوەکان و تەواوی بزووتنەوەی کۆنەپەرستانەی ئیسلامی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەکاتەوە. خەباتی ئێمە بۆ ڕووخاندنی ڕێژیمی ئیسلامی لە ئێران، بەشێک لەم هەوڵە جیهانییە. حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری درێغی ناکات لە هیچ هەوڵێک بۆ لەقاودان و گۆشەگیرکردن و پاڵنانی کۆنەپەرستی ئیسلامی لە ناوەوە و دەرەوەی ئێران و بە هەموو هێزی خۆیەوە پشتیوانی لە ناڕەزایەتییەکان و بزووتنەوەی بەرفراوانی دژە ئیسلامی و عەلمانی خەڵک دەکات، لە هەموو شوێنێک. حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بە توندی بەرەنگاریی هەر جۆرە پشتیوانییەکی حکومەتە لە وڵاتانی جیاجیا بۆ ئیسلام و بزووتنەوە ئیسلامییەکان و هەر جۆرە شەرعیەتدان و قانونیەت بەخشینێک بە سەپاندنی نەریتی ئیسلامی، وەک حیجابی ئیسلامی، پەروەردەی ئیسلامی، یارمەتیی مزگەوتەکان و گروپ و دەستەوتاقمی ئیسلامی.
حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بانگەوازی هەموو ئینسان دۆستان و داکۆکیکارانی ئازادی و یەکسانی دەکات کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دژایەتی کۆنەپەرستی ئیسلامی بکەن.

نۆڤەمبەری ١٩٩٨
hekmat.public-archive.net #1840fa.html

زریوه‌ی ئه‌ستێره‌ ده‌سرازه‌ی زامه‌

بێده‌نگیه‌ك له‌ تاریكی عومرما
دیوه‌ ناسكه‌كانی راستیه‌كان تۆو ده‌كا
بازێك باڵی ئاسۆیه‌
له‌ لرفه‌ی بادا شادییه‌كان ده‌پێچێته‌وه‌
به‌یانیان زریوه‌ی ئه‌ستێره‌ راده‌ماڵێ
شه‌وێك له‌ زامی خه‌ونه‌كانا به‌ دیمكرد
بسكی كه‌ژاوه‌ی كانی
په‌نجه‌كانی له‌ په‌یڤی هه‌ڵاڵه‌یی
زاری له‌ ئه‌نگوستی كه‌نار
كوڵمی له‌ هه‌یڤی مات خواستبوو
دیوی دووه‌می رۆژگاره‌كانی كردبووه‌ گواره‌
به‌ زمانی شیعره‌وه‌ ده‌گریا
وشه‌ كوانێ دڵی شاعیر بلاوێنێ
شیعرێك نییه‌ كۆت نه‌خاته‌ گه‌ردنت‌و
له‌ دونیای زه‌برو زه‌نگ بڕوانێ
نامۆیی كه‌لاوه‌ی ئاواره‌كانه‌
ته‌نیایی ده‌روازه‌ی راستیه‌كه‌
له‌سه‌ر شانی گڕی مه‌رگا به‌سته‌ ده‌ڵێ
هاوڕێیه‌تی له‌ جه‌رگی شه‌وا
لانكی بێچاره‌كان راده‌ژه‌نێ
له‌ زه‌مه‌نێكه‌وه‌ ده‌رپه‌ڕیوم
شاره‌كان له‌ گولله‌ی وێڵ ئاوسن
له‌ لانكێكا په‌روه‌رده‌ بوومه‌
به‌ ده‌سرازه‌ی زام مێژووی ده‌به‌ستن
ئێستاش ده‌گه‌ڕێم له‌ نزای ته‌مه‌نێ
به‌ره‌و خوا رامكێشێ
به‌ سۆز چاوانم داپۆشێ
نامه‌وێ گه‌ردی خه‌م
له‌ ساتی بینینا هه‌ڵماڵم
له‌ ره‌وێ ژان بترازێ
كێ دڵم ده‌ناسێ‌و ده‌بێته‌ هه‌ڤاڵم.

ستار ئەحمەد

نزرگەیەکە لە گڕ ،
دڵ ئەمشەو…
لە یادی تۆ، گەرچی…
تۆ لە ژوری تەنیایی پڕ حەسرەتا
چی باکت، بە ڕێبوارێکی،،
بێ لانەو بێ ئامێزی شەوانەتە
ببینە ڕۆح، چۆن..
گەڵای زەردی لێئەبارێ،،
با بەس بوەرم..
بڵێ وشەیەک،،
لەسەر زاری پاک،،
بڵێ چرپەیەک،،
با ئەم چەند ساتەی ماوە،،
چیتر بەسەر نەچێ،،
بڵێ وشەیەک ، هەستێک،
بڵێ درۆیەک،،
تەنها درۆیەک ،،
با بەس بوەرم،
با چیتر نەوەرم،،
ئەمشەو درۆیەکی لێوتم…
پێویستە،ئازیز..
تۆ تێناگەی ، لە ئازار ،
لە وونبوون،،
لە پەرتبوون،،
تۆ تێناگەی،،
کە ببیتە پایز،
وەک لێوی مۆری گوڵێکی خۆکوژ
ژێر نەشتەری خۆرێکی دڵرەقبی
لە وەرزی ووشک و مردووی تەنیاییدا
نمە وشەی شیعرێکی دڵشکاو بی،،…
دڵۆپ دڵۆپ..
ببیتە خوێنی ئەرخەوانی..و …
بەرسەر گەڵای ووشکی دابڕانا، بوەری،،
تۆ تێناگەی ئازیز..
کە ڕۆح ببێتە پایز،
ئەمشەو ، ئازیز،
درۆیەکی زارتم پێویستە،،
تۆ تێناگەی،،
کە ببیتە پایز،،
ببیتە شیعرپژان،،
ببیتە ڕۆحپژان،،
وەک هەورێکی تەنیای بیابانێکی ووشک،،
بەسەر کەناری ڕۆحی خۆتا
بوە…ر…ی
و
بوە…ر..ی
ئەمشەو ، ئازیز،
درۆیەکی زارتم پێویستە،،
تۆ تێناگەی..
کە ببیتە پایز،،
ببیتە شیعرپژان،،
ببیتە ڕۆحپژان،،
بوونت ببێتە …
کلۆ کلۆ ی شەختە بەفری غوربەت
لە ژێر دارستانی ئەرخەوانی تەنییایدا
لە حەسرەتا بوەری
…………………………
وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری ئیسپانی
Antonio Lopez
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە

چیرۆکی منداڵان، گرنگترین و کاریگەرترین لقە لە لقەکانی ئەدەبی منداڵان. گرنگترین سەرچـاوەی رۆشـنبـیریی منـداڵانە. گـرنگـترین هـۆکـاری فـێرکـردن و پەروەردەکـردنی منـداڵانە. چـیرۆک دەرگاکانی ژیان لەسەر منداڵان دەکاتەوە. منداڵان لە رێی چیرۆکەوە، فـێری کـۆمـەڵێک بەهـای جـوان و بەرز دەبـن. لە کـتێبی (رۆشـنبیریی منـداڵان) دا، بە دڕێـژی باسم لە گـرنگـییەکانی چـیرۆک بـۆ منـداڵان کـردووە.

کەسانێکی زۆر پێیانـوایە، کە نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، کارێکی سووک و ئاسانە. بەڵام لە راستیدا بە پێچەوانەی بۆچـوونی ئەم کەسانەیە. نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان کارێکی هـەڕەمەکی و ئاسان نییە. لە نووسینی چـیرۆک بۆ گەورەکان گـرانترە. لە زۆر رووەوە، جیـاوازی هـەیە لەگـەڵ نـووسـینی چـیرۆک بـۆ گـەورەکان. چـونکە منـداڵان تایبەتمەنـدی خۆیان هەیە و جیهانی منـداڵان لەگەڵ جیهانی گەورەکاندا جیاوازی هەیە.
نووسینی چـیرۆکی باش بۆ منـداڵان، سەرەڕای بـوونی بەهـرە و لێهاتـوویی و ئارەزوو، پێـویستی بە خـەیـاڵـێکی فـراوان هـەیە. پێـویسـتە چـیرۆکـنووسی منـداڵان شارەزاییەکی باشی لە قـۆنـاغـەکـانی منـداڵـیدا هـەبـێـت. شـارەزایی زمـانی منـداڵان بێـت، تا بتـوانێـت بچـێـتە نـاو جـیهـانی وەنـەوشـەیی و ئەفـسوونـاوی سـەیـر و سەمـەرەیـان، کـە پـڕە لە هـیـوای سەوز و لە راز و نیازی پاک و لە خۆزگە و لە خەونی شـیرین. لە زەردەخـەنە و لە پـێکەنـین، جـیهـانـێکە سـەرتـاپا لە پـاکی و بێتـاوانی و جـوانی. ئەوسـا دەتـوانێـت لە سـروشـتی ژیـانی راسـتی و لە زمـانی شـیریـن و سـاکار و لە تایبـەتـمەنـدییـەکـان و لە سەرچـاوە هـەستییەکانی منـداڵان بە باشی تێـبگەیت. چـیرۆکنووسی سەرکەوتـووی منـداڵان، پێـویستە نوێخـواز و داهـێنەربێت و تـوانـای گـۆڕیـنی چـەمکە جیـاوازەکـانی هـەبێـت، وەکـو: چـاکە، خـراپە، تـونـدوتیـژی، ئاشـتی، هـاوڕێـتی، ..هـتد.
پراکتیزەکردنی نووسین لەم جۆرە ئەدەبیاتە، پێویستی بە تێڕامانێکی ورد و درێژخایەن و بە هەڵـبژاردنی شـێوازێکی ئاسان و بە زمـانێکی ناسک و شـیرینی دەقـەکانی هـەیە.
زۆر لـەو چـیرۆکنووسـانەی کە تـازە دەچـنـە نـاو جـیهـانی بەریـنی نووسـینی چـیرۆکی منـداڵانـەوە، دادەمێـنن و ئـەوە بـە خـەیـاڵـیانـدا دێـت، کـە لـە کـوێـوە دەسـت پـێـبکەن؟ ئیـلهـام لە چـیـیەوە وەربگـرن؟.
گـەر تـۆ ئـارەزووی نـووسـینی چـیرۆکـت بـۆ منـداڵان هـەیە و پێـویستـیـت بە هـەنـدێ رێنمـایی پێویست هـەیە. پێش ئەوەی دەست بە نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان بکەیت، پێـویسـتە ئـەم خـاڵانە بـزانـیـت و لەبەرچـاویـان بگـریـت
١ـ پێویستە ژمارەیەکی زۆری چیرۆکی هەمەچەشنەی منداڵان بخوێنیتەوە. لە شێوازی چـیرۆکنووسە ناسراو و بە ئەزموونەکان ئاشـنابیت. لەکاتی نووسینی چـیرۆکەکانت بۆ منـداڵان سوودیان لێوەربگـرە. بەڵام ئەمـە ئـەوە ناگـەیەنێـت، کە لاساییـان بکەیتـەوە.
٢ـ ئیـلهـام بۆ بیرۆکەی چـیرۆکەکانت، زۆرە و لە هەموو شوێنێکدا هـەیە، تەنیا ئەوەی دەوێت کە بزانیت چـۆن دەیـدۆزیتـەوە. دەکرێت لە رووداوێک یا هـەڵوێستێکی منـداڵیی خـۆت، یا لە بیـرەوەرییـەکانی رابـردووی ژیـانـت یان لە سـەرنجـدانی ورد لـە رووداوە راسـتییەکـانی ژیـانی رۆژانـەی دەوروبـەرتەوە ئـیلهـام وەربگـریت. دەکرێـت یەکـسـەر ئیلهـامی بابەتێکی داهـێنانی تـازە بە خەیـاڵـتـدا بێـت. یا لە خـوێنـدنەوەی داسـتانێک یا چـیرۆکێکـی فـۆلکلۆری یا ئەفـسانەییەوە ئیلهـامـێکی باشت بۆ بێـت. ماڵپەڕ و مەکـۆی زۆریش هـەیە، کە تایبەتـن بە یارمەتیـدانی نووسەران بۆ پەرەپێـدانی بیـرۆکەی نـوێ.
٣ـ بۆ پێکهـێنانی بیرۆکەیەکی گشتی سەبارەت بە چیرۆکەکەت. چەندین جار لە هـزرتدا تاووتـوێ و گەڵاڵـەی بـکە، لەگـەڵ گەیـشـتـنت بـەو بیـرۆکەیەی کە بە لاتـەوە جـوان و پەسـەنـدە، تـوانـای نـووسینی ئـەم بابـەتەت دەبێـت.
٤ـ پێش ئەوەی دەست بە نووسینی چیرۆکەکەت بکەیت، پێویستە نەخشەیەک دابڕێژیت کە هەموو مەرجە سەرەکییە پێویستییەکانی نووسینی چیرۆک بۆ منـداڵان لەخۆبگرێت.
٥ـ سەرنـاوێکی خـۆش و ئاسـان و سـەرنجـڕاکـێش بـۆ چـیرۆکـەکەت دابـنێ، کە لەگەڵ ناوەڕۆکی چـیرۆکـەکەتـدا بگـونجـێـت.
٦ـ ئەوەش زۆر گـرنگە کە بـزانیـت چـیرۆکـەکەت بـۆ چی قـۆنـاغـێکی تەمـەنی منـداڵی دەنووسیت. بەکاهـێنانی شێواز و زمانێکی گونجاو و لەبەرچاوگرتنی پێداویستییەکان و تایبەتـمەنـدییەکانی هـەر قـۆنـاغـێکی تەمـەنی منـداڵی، لە هـەمـوو روویـەکـەوە بـزانە کە چین. تا بتوانیت چیرۆکێکی شایستە بۆ منداڵانی ئەو قۆناغە بنووسیت کە دەتەوێت.
٧ـ دوای دیاریکـردنی شـتە سەرەکییەکانی ناو چـیرۆکەکە، بە متـمانە بەخـۆبـوون و بە گەشبینییەوە، بە ریزبەندییەکی لۆژیکییەوە بەم شێوەیە دەست بە نووسینی رەشنووسی چـیرۆکـەکەت بـکە: دەسـتپێکـردنی پێـشەکی چـیرۆکـەکەت بە دەســتەواژەیـەک یـان بە رسـتەیەکی سەرنجـڕاکـێش دەست پێـبکە. بۆ ئەوەی لە سەرەتـاوە منـداڵانی خوێنـەر یا گوێگر بە لای خۆیدا رابکێشێت و مەیـلی خوێندنەوەی بکەن. ئەوەش بزانە کە چیرۆک پلـۆت و سەرەتا و ناوەنـد و کۆتایی هـەیە، هەریەکەش لەم بەشانە مەرجی پێویستییان هەیە. فۆرم و ناوەڕۆکیش دوانەن و تەواکەری یەکترین. یا گیانێکن لە دوو جەستەدان، یا هەردوو باڵێ چـیرۆکن. پێویستە هاوسەنگییەک لە نیوان فـۆرم و ناوەڕۆکی چیرۆکی منـداڵانـدا هـەبێـت. بەڵام هـیچـیان مەکە بە قـوربانی ئەوی تـریان.
٨ـ چیرۆکنووسی منداڵان، بۆ نووسینی چیرۆک بۆ منداڵان، پێویستی بە بیرکردنەوەی قـووڵ و بە خەیاڵێکی فـراوان هـەیە. چونکە خەیـاڵ رەگەزێکی گرنگە لە چـیرۆکـدا.
گرنگترین هەنگاوەکانی نووسینی چـیرۆک بۆ منداڵان
گـرنگـترین بنەمـا و سـتراتـیژی و پێـویستیـیەکـانی نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، بە چـڕی و بە کـورتی، لەم هـەنـگاوانـەدا باسـیان دەکەیـن:
١ـ دیاریکـردنی تەمەنی منـداڵان: کاتێک کە چـیرۆکنووس بیەوێت چـیرۆکێکی گونجاو بۆ منـداڵان بنووسـێـت، پێـویسـتە بە تـەواوی ئـەو تەمـەنە منـداڵـییە دیـاری بـکات کە کردوونی بە ئامـانج و چـیرۆکەکەیان بۆ دەنووسێت. بۆ نموونە منـاڵانی تەمـەن نێـوان (٣ ـ٧) سـاڵان، بە تەمـەنـێکی تایبـەتی و بە قـۆناغـێکی خـەیـاڵی منـداڵان دادەنـرێـت. منـداڵانی ئـەم قـۆنـاغـە، بە زۆری هـۆگـری چـیرۆکی خەیـاڵئامـێزن. بە تایبەتـیش ئەو چیرۆکانەی کە پاڵەوان و کارەکتەرەکانیان ئاژەڵ و باڵندە و دار و درەختن. بە مەرجێک لە ژینگەیـانەوە نـزیکـبن. بەڵام منـداڵانی تەمـەن نێـوان (٨ ـ١٠) سـاڵان، جیـاوازن و کەمـتر خـەیـاڵـین و بە زۆری هـۆگـری ئـەو چـیرۆکانـەن کە راستـین یا لە راسـتییەوە نـزیکن. حەز بەو چـیرۆکانە دەکـەن، کە پاڵـەوانە سەرەکـییەکانیـان منـداڵانـن. کەواتە ئـارەزوو و تـوانـای تـێگەیشـتـنی منـداڵان لە چـیرۆک، بە پـێی قـۆنـاغـەکانی تەمـەنی منداڵان جیاوازە. بۆیە پێویستە نووسەرانی چیرۆکی منـداڵان لە سەرەتاوە، لە هەموو روویـەکەوە شارەزاییان لە رەهـەنـدەکانی قـۆنـاغـەکانی منـداڵی هـەبێت. بە تایبەتیش لەو تەمـەنەی کە چـیرۆکەکـانیان بۆ دەنـووسـن.
٢ـ دیـاریکـردنی بیـرۆکە یا ئامـانجی سـەرکـیی چـیرۆک: بیـرۆکە بەشـێکی گـرنـگ و بنەڕەتییە لە چیرۆک. کە چیرۆکەکە بە دەوریدا دەسووڕێتەوە. دەکرێت تۆی نووسەر لەسەر هـەربابەتـێک چـیرۆک بۆ منـداڵان بنووسـیت. ئەو بەهـایە دیـاری بکەیـت کە دەتـەوێـت بیکەیـت بە ئامـانجی چـیرۆکەکەت. وەکو، هـاوڕێـتی، دڵسـۆزی، نیـشـتمان پەروەری، خۆشەویستی، ژینەپارێزی، قارەمانێـتی، هـاوکاری، لێبووردن، راستگۆیی، .. هـتد. پێـویستە بە وریاییەوە و لە روانگەی منداڵانەوە روونی بکەیتەوە. وا باشترە کە لە چیرۆکێکدا، لە یەک بیرۆکە زیاتر نەبێت. تا منداڵان ئاڵۆز نەکات. لە هەڵبژاردنی بیـرۆکەی چـیرۆکەکەتـدا، تایبـەتییە دەروونییەکـان و سـۆزداری و تـوانای وەرگـرتن و زمـان و تێگەیشتن و گەشەکـردنی قـۆنـاغـەکانی منـداڵیەتی لەبەرچـاوبگـرە.
٣ـ گـرێ و بلـۆت لە چـیرۆکـدا: بریتە لەو کێشە و ئاریشـەیە، کە پاڵەوانی چیرۆکەکە دەیەوێـت چارەسەری بکات، یان رووبەڕووی بێتەوە و چارەسەری گونجـاوی بکات.
٤ـ ئامانج یا بەهـای چـیرۆک: ئەو بەهـا یا مەبەست و ئامانجە دیـاری بکە کە لەپشت چـیرۆکەکەتەوەیە، کە دەتەوێت بیهـێنیتەدی. لە میانەی چیرۆکەکەتەوە چی پەیامـێکت هـەیە، کە دەتـەوێـت بە منـداڵانی بـگەیـەنیـت. واش مـەکە چـیرۆکـەکەت لە بەهـایەک زیـاتر لەخـۆبگـرێـت. چـونکە سەرقـاڵـت دەکات و چـیرۆکەکەشـت یەکگـرتـوویی خـۆی لەدەست دەدات. بۆیە پابەنـدی یەک ئامانج بە. ئامانجەکەشت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و داهـێنەرانە بە منداڵان بگەیەنە. وەک گەورەکانیش لە گەڵ منـداڵانـدا قـسە مەکە. یان بە گەمـژەیان تـێمەگە. بە هـەنـدیان بـزانە، چونکە منـداڵان هەست بە زۆر شت دەکەن.
٥ـ هەڵـبژاردنی پاڵەوانی سەرەکی و کارەکتەرەکان (کەسایەتییەکان): پاڵەوانی چیرۆک، ئـەو کـارەکـتەرە سـەرەکـیـیەیە، کە دینـەمـۆی رووداوەکـانە و چـیرۆکـەکە بە دەوریـدا دەسووڕێتەوە. بۆیە پێویستە بە باشی هەڵبژێـرێت، خەسڵەتی باشی هەبێت. نووسەری چیرۆکی منداڵان دەتوانێت کارەکتەری راسەقـینەی جیاوازی منداڵان یا بە ساڵاچوان لە هـەردوو رەکەز کە لە ژیانـدان بەکاربهـێنێـت. مەرجیـش نییە پاڵەوان و کارەکتەرەکان مـرۆڤ بن، دەکرێت ئـاژەڵ یان باڵـندە یا دار و درەخـت بن. باشتر وایە، کە سـیمایەکی تایبەتی بە پاڵەوانی سەرەکی چـیرۆکەکەت بـدەیت، وەکو: بوونی نیشانەیەک یا خاڵـێک لە دەمـوچـاویـدا، یا سـتایـلێکی جیـاوازی قـژی، یان شـێوەیەکی جیـاوازی جـلـوبـەرگ لەبەرکردنی، یان جیاوازی لە رۆیشتـنی یان جیاوازی لە قـسەکردنی، یان جیـاوازی لە پێکەنیـنی، ..هـتد. سەرەڕای هـەنـدێ خەسـڵەت و تـایبـەتـمەنـدیی پاڵـەوانی سـەرەکي چـیرۆکەکە، وەک: میهـرەبانی، ئازایی، دڵسـۆزی، بە ئەمەکی، خـۆڕاگری، هـاوکاری، چاکەخوازی، فریاڕەسی، زیرەکی، رووخۆشی،.. هـتد. منداڵان هەوڵدەدەن لاسایی ئەو پاڵـەوانانە بکەنەوە کە لە چـیرۆکەکانـدان. پێـویستە ناوەکانی پاڵەوانەکان کـوردی بن. باشـترە کە نـاوە تـازەکان بخـرێنە چـیرۆکەوە. ئاساییشە کە کارەکتەرەکـان، لە رووی قـەوارە و رەنـگ و شـێـوە جیـاوازبـن، کچـبـن یـا کـوڕبـن، سـادەبـن یا شـازادەبـن، هـەژاربـن یا دەوڵـەمەنـدبـن. سـپی بـن یا ئەسمەربـن. منـداڵان فـێری قـبووڵکـردنی جیاوازییەکان دەبن. ناشبێت چیرۆکنووس کـاری لە تـوانـابەدەر و خـەیـاڵی بـداتە پاڵ پاڵەوانی چـیرۆکەکەی. تا پاڵەوان نـزیک بێـت لە ژینگەی منـداڵانەوە، کاریگەرییەکی باشتری دەبێت. دەکـرێت کارەکتەری بچـووک لە کارەکـتەری گـەورە ببـاتەوە. دڵـنیابە کە پاڵەوانی چیرۆکەکەت خۆی کێشەکانی چارەسەر بکات، وا مەکە کە بۆ چارەسەری کـێشەکـانی پشـت بە دایـک و بە بـاوکی ببەستـێت. دڵـنیاشـبە کە کێـشەکـانی پاڵـەوانی چـیرۆکـەکەت بە رێکەوت چارەسەر ناکـرێن. راستەوخـۆش بە منـداڵەکان مـەڵێ: ئـاو بـە فـیـڕۆ مـەدەن، یان زبـڵ و خـاشـاک لەسـەر رێـگـاکاندا فـڕێ مەدەن. بەڵکو وا لە پاڵـەوانەکەت بکە، کە بەشـێوەیەکی ناڕاسـتەوخـۆ ئـەم کـارانە فـێربێـت.
٦ـ نووسینی پێـشەکییەکی کورت بۆ چـیرۆکەکە: چیرۆکنووس لە پێشەکییەکەیـدا ناوی پاڵـەوان و کارەکتەرە سەرەکییەکانی چـیرۆکەکەی بە منـداڵان دەناسێنێت. کات و ئـەو شـوێنـانەش کە رووداوەکانی تێیـدا روودەدەن دیـاری دەکات.
٧ـ زمـانی چیرۆکی منـداڵان: پێـویستە تۆی چیرۆکنووسی منداڵان، شارەزاییەکی باشت لە زمـان و لە رێـزمانی کـوردی و لە فـەرهـەنگی وشـەکانی منـداڵان هـەبیـت. سەرنـج وردیت لەسەر زمانی نووسین بۆ منـداڵان بە پێی قـۆناغـەکانی تەمەنی منـداڵی هـەبێت، تا وشـە و رسـتەی گونجـاو بەکـاربهـێنـیت. وشـەکـانـت ئاسان و رسـتەکـانـت کـورتـبن. بێ گـرێ و گۆڵبن و گران و ئاڵۆزنەبن. زۆر گرنگە لە گـێڕانەوەی چـیرۆک بۆ منداڵان، زمانی هەستی بەکاربهێنیت. لەگەڵ روونکردنەوەی وردەکارییەکان بۆ منداڵانی خوێنەر، بە جـۆرێـک کە وا هەسـت بکەن، کە ئـەو پاڵـەوان و کارەکتەرانـەی لە چـیرۆکـەکەتـدا باستکـردوون، راسـتەقـینەن. لە میـانـەی وردربـوونەوەیـان لـەو کـارانەی دەیانبیـنن و گـوێیـان لێـیان دەبێـت و هـەستیان پێـدەکەن و چـێژیـان لێـوەردەگـرن.
٨ـ بەکـارهـێنانی دیالـۆگ و قـسەکـردن و میـتەفـۆرم لە چـێرۆکـەکەکانـدا: دیالـۆگ لە نێـوان ئەکتەرەکانـدا بەشـێکی گـرنگە لە چـیرۆکـدا. لە نووسـینی دیالـۆگـدا، پێـویستە رەچاوی قـۆنـاغـەکانی ئەو تەمەنە منـداڵییە بکەیـت کە چـیرۆکەکەیان بۆ دەنووسیت.
باشـترین دیالـۆگ لە نێـوان پاڵـەوانەکانـدا، ئەوەیە کە دیالـۆگێکی سـادە بێت. چونکە وشەکانی منـداڵان سـنووردان. لە قـسەی بە تـوێکـڵ و تـەرز و واتا شاراوە تێناگەن.
٩ـ بەکارهـێنانی وێنـەی فـۆتـۆگـرافی و وێنەی کـێشراوی رەنگاوڕەنگ (گـرافـیک): وێنەی جـوان و رەنگاوڕەنگ هـەر ئـەوە نییە، کە سەرنـجی منـداڵان رادەکێـشێـت و چـیرۆک دەڕازێنێـتەوە، بەڵکو تـەواکەری چـیرۆکـە، هـۆیـەکی گـرنگـە بۆ ئەوەی کە منداڵان باشتر لە چیرۆک تێبگەن و چێژێکی زیاتری لێوەربگرن. زیاتریش خەیـاڵ لە چـیرۆکە وێنـەدارەکان دەکەنەوە. زۆر جار ئەو پەیـامەی کە چـیرۆکنووسانی منـداڵان ناتوانن بە جوانی و بە دروستی بە وشە و بە رستە گوزارشتی لێبکەن، وێنەکێش بە ئاسانی بە وێنـەی جـوانی رەنـگاوڕەنـگ گـوزارشـتی لێـدەکات.
١٠ـ مـلمـلانێ لە چـیرۆکـدا: ملمـلانێ بنـەمـایەکی گـرنـگی چـیرۆکە. بـەڵام پێـویستە جەخـت لەسەر سەرکەوتـنی: چـاک بەسەر خـراپـدا، ئاشتی بەسەر شەڕدا، ئازایـەتی بەسەر تـرسدا، خـۆشـەویستی بەسەر رقـدا، یەکـێتی بەسەر دووبـەرەکـیدا، دڵسۆزی بەسەر ناپـاکیدا، ئـازادی بەسەر دیـلـێتـیدا،.. هـتد. بـکەیـت.
١١ـ خاڵـبەنـدی لە چـیرۆکـدا: چەنـد هـێمایەکی خاڵبەنـدی لە چـیرۆکەکەتدا لە شوێنی راستدا بەکاربهـێنە. وەک، مەنـووسە: لەناکاو شـێرەکە نەڕانـدی!!! بەڵکو، بنووسە: لەناکاو شـێرەکە نەڕانـدی! . مەنـووسە: جـوان بە چـی پـێکەني؟؟ بنووسە: جـوان بە چـی پـێکەنی؟ بەکارهـێنانی خـاڵـبەنـدییەکی زۆر، رسـتەکان لاواز دەکـات.
١٢ـ کـات و شـوێـن لـە چـیرۆکـدا: پێـویـسـتە تـۆی نـووسـەری چـیرۆک بـۆ منـداڵان، پابەنـدبێـت بەو کاتەی کە چـیرۆکەکەت تـێـیدا دەست پـێکـردووە. ئایا چـیرۆکەکەت لە رابـردوودا گـێڕاوتەوە؟ یان لە کاتی کـاتی ئێستادا؟ یا دەربـارەی داهـاتـوو نووسـیوتە. بە درێـژایی چـیرۆکەکەت پابەنـدبە بەکاتەوە. هەروەهـا ئەو شوێنانەش دیاری بکە کە رووداوەکـانی چـیرۆکـەکەت تێـیانـدا روویـان داوە. ماڵـەوەیـە، پـۆلـە، قـوتـابخـانـەیـە، یاریگایە، گونـدە، شـارە،.. هـتد. باشتر وایـە ئەو شوێنـانەبـن لە منـداڵانەوە نـزیکـن.
١٣ـ دووبـارەکردنەوەی وشـە و رسـتە: دووبـارەکـردنەوەی هەنـدێ وشـە و رسـتە لە چـیرۆکـدا، بـۆ ئەوەیـە کە لە مێـشکی منـداڵانـدا جـێگـیربـن و لەبـیریـان نەچـنەوە. بـۆ نموونە، وشەیەک یا رستەیەک هـەیە، کە پاڵـەوان یا کارەکتەری سەرەکی چـيرۆکەکە هـەرکـاتـێک رووبـەڕووی دۆخـێکی دیـاریکـراو دەبـێـتەوە، دووبـارەی دەکـاتەوە.
١٤ـ دوورکەوتنەوە لە شێوازی تەڵـقـین ئاسایی و بانگەشە وپەنـدێـری و وتاربێژی و فـرمان پێکردن و لە رێنمایی راستەوخۆ، لە نووسینی چیرۆکی منداڵاندا. ئەو هەڵەیەی کە هـەنـدێ لە نووسەرانی چـیرۆکی منـداڵان تێیکەوتـوون، ئەوەیە کە راسـتەوخـۆ بە ئامۆژگاری و بە پەنـدێری و بە رێنمایی دەستیان بە نووسینی چـیرۆکەکانیان کردوون.
١٥ـ کۆتـایی چـیرۆک: دیـاریکـردنی کۆتـایی چـیرۆکەکەت، لە میـانەی ئاشکـراکـردنی ئەوەی کە پاڵەوانەکە، بە ئامانجـەکەی گەیشتووە یا نەگەیشتووە. هـەوڵبدە کۆتاییەکی دڵخۆشکەر و هيـوابەخـش بنووسیت، کە جێی رەزامەنـدیی منـداڵان بێت. لە چـیرۆکدا کۆتاییەکان بە هـەمـان شـێوەی سەرەتـاییەکـان گـرنگـن.
١٦ـ پێـداچـوونەوە بەچـیرۆکەکەت: کە رەشنووسی چـیرۆکەکەت تەواکرد، کاتی ئەوە دێـت کە دووبـارە و سـێـبارە، بە وردی و بە چـاوێـکی رەخـنەگـرانەوە، چـیرۆکەکەت تاووتوێ بکەیت و لە هەمـوو روویـەکەوە هـەڵـیبسەنگـێنیـت، هـەڵـەکانـت بـژاربکە،
ئەو وشـە و رستانەی کە زیادن بیـان سڕەوە، دەکـرێت دەستکاری بکەیت و وشـە و رسـتەی تـری بۆ زیاد بکەیـت. دڵـنیاشبە لەوەی کە چـیرۆکەکەت کورت و پـوخـتە و زیـادەڕۆییـت تێـیدا نەکـردووە. چـونکە چـیرۆکی دڕێـژ منـداڵان بـێزار دەکـات.
١٧ـ شـەرم و شـوورەیـش نییە، گـەر چیرۆکەکەت پێـشانی یـەک دوو چـیرۆکـنووسی پیشەیی خاوەن ئەزموون لە بـواری چـیرۆکـنووسین بۆ منـداڵان بدەیت و بیخوێننەوە. سـوود لە بیـروڕاو و لە بۆچـوونەکـانیان وەربگـرە. رەخـنەکانیـشـیان قـبووڵ بـکە.
١٨ـ دەکرێـت بە دەنگـێکی بەرز و بە شـێوازێکی شیرین و فـانتازی، چـیرۆکەکەت بۆ کۆمەڵـێک لە منـداڵان بخـوێنیتەوە. بـزانە کاردانەوەیان دەربارەی چـیرۆکەکەت چـین؟
لە کۆتـاییدا دەڵـێین، نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، یەکـێکە لە گـرنگـترین جـۆرەکـانی نـووسیـنی ئـەدەبی، کـە پێـویستی بـەوە هـەیە، گـەشـە بـکات و بە شـێوەیـەکی جـیاواز دەربکەوێت و داهـێنانی تێـدا بکرێت. چونکە چیرۆک فاکتەرێکی بەهـێزی مەستکردنی پێـداویستیـیە سایکـۆلـۆژییـەکانی منـداڵانە. هـۆکـارێکی ئاسـان و گـرنـگی فـیرکـردن و پەروەردەکـردن و رۆشـنبیریکـردن و راهـێنانی منـداڵانە. ئـەوەی بە چـیرۆک دەکـرێت، زۆر لە لـقەکـانی تـری ئـەدەب پێیان ناکـرێـت. چونکە ژیـان لە منـداڵـییەوە بە چـیرۆک دەسـت پێـدەکـات، چـیرۆکەکـانی ژیـانیـش کـۆتـاییـان نایـات.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢

ھــەی ھــەی ئەمڕۆ ھەینییە
قوتابخــــانەمـــــــان نییە
دایــــەی شیرین دایـە گیان
ناچمــــــە دەر بــۆ کـــۆڵان
دەبێ ئەمــــڕۆ بمشـــــۆری
جــــل و بــەرگم بگـــــۆڕی
نینۆکم درێــــژ بــــــــووە
چڵــــک و پیسی تێ چــووە
دەبێ نینۆکـــــم بکـــــــەم
دانیشم پاک و بــێ خـــــەم
چونکە بـــــۆ رۆژی شـەمە
ھەرچـــــەندە پاک بم کەمە
مامۆستا ڕیزمـان دەکـــــات
سەیری ھەموومـــان دەکات
ھەر کەس پاک و خاوێن بێت
چەپڵەو باشـــە وەر دەگرێت

١٩٩٤/١٢/١٨

هەر لەو کاتەی کورد دەستی کرد بە سیاسەت دووبەرکی و دژە خۆ بەخۆ دەستی پێکرد، سیاسەتی کورد لە سەردەمی میرنشینە کوردیەکانەوە دەستی پێکرد، کاتێک دێین لاپەڕەکانی مێژوو هەڵدەدەینەوە لەڕووی سیاسەتەوە کورد تاکو ئەمڕۆش فێری ئەو دیموکراسیە نەبووە کە سیاسەتی حزب یاخود سیاسەتی حکومڕانی لەبەرژەوەندی هاوڵاتیان بوبێت، میرە کوردەکان کوردستانیان کردبووە مەیدانی شەڕی داگیرکەران، دژبە یەکتری کاریان دەکرد ئەمەش بۆ دەسگرتن بوو بەسەر ناوچەیەکی فراوان و دەسهەڵاتێکی تاکڕەوی، هیچیان لەبەرژوەندی خاک و نەتەوە کاریان نەکردووە، ئەو دووبەرەکی و دژبەیەکیەی کورد وای لێ هات ئەمڕۆی بەرهەم هێنا، ئیستاش ئەو دووبەرەکیە زۆر بە زقی دیارەو کورد تێری ئاو دووبەرەکیەنابێت و چەندان دەسهەڵاتی تریش بێن و بڕۆن کورد هەر ئەو جۆرە سیاسەتە پەیڕەو دەکات، پەندێکی کوردی هەیە دەڵێ خۆخۆری بێگانە پەرست ئەو پەندە تایبەتە بەکورد هیچ نەتەوەیەکی تر لە جیهان ئەو پەندە شمولیان ناکات، هەموومان ئەوە دەزانین شکاندنی یەکتری لەسەر ئەساسی فراوانکردنی دەسهەڵاتەکانی خۆیانن و هیچ گوێ بە مافی هاوڵاتیان و کوردستانیان نادەن، لەسایەی حزبە کوردستانیەکان خەریکە هەمان سیناریۆی سیاسەتی میرنشینە کوردیەکان دوبارە دەبێتەوە لە ناوچەکە بە تەسلیمکردنی خاکی کوردستان بە دوژمنانی کورد، مێژووی دژایەتی ئەو دوژمنانە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سیاسەتی دەوڵەتی عوسمانی و سەفەوی، کاتێک لەژێر سێبەری دەسهەڵاتی میرنشیەکان کوردستانیان دابەشکردوو ئاوانیش چەپڵەیان بۆ لێدەدا و دەسخۆشیان لێ دەکرد، ئەو سیناریۆیە ئیستا لە دەسپێکێکی سەرەتایی دایە بەئەگەرێکی زۆرەوە لەڕۆژانی داهاتوو خراپتریش دەبینین، لە ئەگەری زیاتر بەزاندنی سنورەکانی کوردستان لەلایەن ئێران و تورکیا دۆخێکی مەترسیدار روو لە هەرێمی کوردستان دەکات کورد دەگەڕێنێتەوە خاڵی سەرەتا، هەموو ئەم دۆخە مەترسیدارانە کێ لێی بەرپرسیارە؟ بێگومان حزبە کوردیەکان هەر یەک بەگەورەیی قەبارەی خۆی تیادا تاوانبارە، دوژمنان بەردەوام لە بەو ئارەزووەن کە کورد لەدۆخێکدا بێت دژایەتی یەکتری بکەن و یەکتری تاوانبار بکەن، ئەگەر کورد بزانێت چۆن سەرکەوتوو بەهێز دەبێت ئەوە هەرگیز بیر لە دووبەرەکی و دوژمنایەتی یەکتری ناکەنەوە،

ئێمە لە سەدەی ٢١ دا چاودێری گۆڕانکاریەکین لە خەباتی چینایەتیدا ئەویش هاتنە مەیدانی ڕیزێک لە ڕۆشنبیرانی پرۆلیتیری ڕادیکاڵین کە خۆیان بە حزب و گروپە نەریتیە کۆمۆنیستیەکان نابەستنەوە و شێوازی جۆراوجۆری خەباتی جەماوەری و سیاسی جیاواز لەو سۆشیالیزمەی لەدەوری تاکە حزبێکی سەرەکی کۆدەبونەوە هاتۆتە ئارا. دروستبونی بەرەکانی چەپ و چالاکی ڕۆشنبیرانی پرۆلیتیری لە یۆنان و ئیسپانیا و فەرەنسا و بەریتانیا و ئەمریکای لاتین و سودان پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زیاترە تا بزانین ئەم مۆدێلە نوێیانە چین و چ گۆڕانکاریەک بەسەر کۆمۆنیزم و چەپی سەدەی ٢١ دا هێناوە و چۆن سۆشیالیزیمی پرۆلیتریان لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا بەهێزکردوە و خاڵە بەهێز و لاوازەکانیان چیە؟
دەمەوێ لێرەدا لەسەر نمونەیەکی زیندووی نزیکی خۆمان، لەسەر ئیران، قسە بکەم. دەمانەوێ بزانین ئەم خۆپیشاندان و ڕاپەڕینەی دژی کۆماری ئیسلامی ئێران ئێستا چ کاریگەریەکی لەسەر دەوری ئەم توێژە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستیە هەیە. بەداخەوە لەبەر سەرکوتی ئەم داعشە دەوڵەتیە جمهوری ئیسلامی نازانین کە ئێستا چۆن ڕۆشنبیرانی چینی کرێکار و کۆمۆنیستەکان لەناوخۆی ئێراندا چ گۆڕانێکیان بەسەردا هاتوە لەژێر کاریگەری ئەم چەند ساڵەی ناڕەزایتیەکاندا، بەڵام ئەوەندەی ئاگادارین کە سەندیکا و گروپە کرێکاری و جەماوەریەکان بەرهەمی دەورەیەک لە کاری جدیە، کە بێگومان دروشمە کۆمۆنیستیەکانی وەک نان ، کار ، ئازادی و دەسەڵاتدارێتی شورایی و قسەکەرانی مانگرتن و خۆپیشاندانەکان، هەموو ئەمانە نیشانی دەدەن کە بەشی ڕۆشنبیری ئەم چینە لە ئێراندا چالاکە و ئەم ئاستە لە چالاکیش نیشانی دەدا کە بەو شێوەی گروپە کۆمۆنیستیەکانی دەرەوەی وڵاتی ئێران سێکتاریزم تیایدا بە‌هێز نابینرێ . هەروەک چۆن ئێمەی کۆمۆنیستەکان لە کوردستانی عیراقدا لە ڕاپەڕینی ١٩٩١دا لە سێکتاریزمی گروپە ناسیاسیەکانەوە بوین بە هەڵسوراوانی بزوتنەوەیەکی شورایی کە چوینە ناو خەڵکەوە ولەبەرامبەر ناسیونالیزمی کورددا وەستاینەوە .
کاریگەری ئەم دۆخەی بزوتنەوەی کرێکاری و جەماوەری ئێران بەسەر ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری و گروپە کۆمۆنیستیەکانی دەرەوە دەبینرێتەوە. دەبینین ئاسۆی ” دروستکردنی بەرەیەکی کرێکاری و کۆمۆنیستی جەماوەری لە ناو ئێراندا” لەبەردەم ئەم بەشە ڕۆشنبیرانەی چینی کرێکاری ئێراندایە.کە لەم ڕۆژانەدا بەشێوەی دەستپێشکەری لەلایەن حزبی حیکمتیست و باڵێکی کۆمەڵە (ڕیکخراوی حزبی کۆمۆنیستی ئێران)ەوە دەستی پێکردوە و بانگەوازێکیان بۆ دروستکردنی بەرەیەکی چەپ و سۆشیالیستی کردوە . ئەم کارە جێگای پشتیوانیە و پێویستی بە خستنەڕووی ڕۆشنی پرۆسەیەکە کە ئەم کارە بەسەرکەوتن بگەیەنێت.
هەر چەند ئەم هەوڵانە لە چەند ساڵی ڕابردووشدا لە دەرەوە لەلایەن کۆمۆنیست و چەپەکانەوە دراوە بەڵام ئەمڕۆ زەمینەیەکی لەبارتر هەیە بۆ سەرکەوتنی ئەم پڕۆژەیە.
سەرنجی من لەم بارەوە بۆ سەرکەوتنی ئەم بەرەیە کە پیویستە مۆدێلێکی جیاواز بێت لە ئەزمونی پێشتری کۆبونەوەی تەنیای گروپە کۆمۆنیستەکان ئەوەیە، کە وەک هاوڕێ سەلاحی مازوجییش وتویەتی ( لە گفتوگۆیەکی کەناڵی هیوادا لەگەڵ هاوڕێ شەماڵ علی و هاوڕێ ڕەحمان حسین زادەدا) ، پێویستە ئەم بەرەیە بریتی بێت لە یەکگرتوکردنی ڕیزەکانی کرێکاران و کۆمۆنیستەکان و هەڵسوراوانی چەپ و سۆشیالیست لە ناو ئێران و کوردستاندا . ئەمە بۆچونێکە کە گروپی “یەکێتی سۆشیالیستی کرێکاری” و هەڵسوڕاوانی تریش دەری دەربڕن.
ئەمە خۆی دەرسێکە کە کۆمۆنیستەکان و چەپەکانی ئێران پێویستە لە شکستی شۆڕشی بەهمەنی ١٩٧٨ وەریگرن، کە ئەوەی تێکی شکاندن نەبونی ئەم ڕیزە یەکگرتوە سیاسیە کرێکاری و کۆمۆنیستیە بوو بەرامبەر بە بزوتنەوەی ئیسلامی و خومەینی کە هێرشی کردە سەر ئەو شۆڕشە و چینی کرێکار و شکستی بە شۆڕشەکەیانی هێنا و بۆ ٤٠ ساڵ سەرکوتی کردن. ئەمە نیشانەی دەورەیەکی نوێی خەباتی یەکگرتوانەی چینی کرێکارە کە کاریگەری لەسەر گروپە کۆمۆنیستیەکان داناوە. هەربۆیە ڕێگای یەکگرتوبونی ئەم گروپە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستانە بریتیە لە بەشداری یەکگرتوانە لەو خەباتەی ئەمڕۆ کرێکاران و ژنان و لاوانی شۆڕشگێڕ و توێژە ژێردەستەکانی ئیران دەیبەنە پێش.
ئەم پرۆسەیە دوو ئاستی جیاوازی هەیە. یەکەمیان کە سەرەکی و بناغەیە ئەو بەرەیەیە کە لەناو خۆی ئێراندا ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری لەم ڕاپەڕین و خۆپیشاندانانەی ئێستادا دروستی دەکەن. بەرەیەک کە هەموو هێزی ناڕازی کرێکاران و لاوان و ژنان و توێژە زەحمەتکێشەکان کۆبکاتەوە و بەکردەوە ببێتە ناوەندی یەکگرتوبونی هەموو سەندیکا و ڕیکخراوە جەماوەریە پیشەییەکان و گروپە جیاوازەکان. هەرچەند ئەم کارە لە سایەی سەرکوتی جمهوری ئیسلامیدا سەختە بەڵام ئیمکانی هەیە لە ماوەیەکی دیاریکراودا دروست ببێ هەرچۆن ئێستا ئەم سەندیکا و گروپانەی تر خۆیان سەپاندوە لە ئێراندا.
ئاستی دووەمیان گروپە ڕۆشنبیریە کۆمۆنیستەکانی دەرەوەی وڵاتە. ئەم بەشە پێویستی بە سەرنجدانێکی ڕەخنەگرانەیە لە هۆکانی ئەو ڕیگریانەی لەبەردەمیدایە بۆ بەشداربون لە دروستکردنی ئەم بەرەیەدا. ئەم گروپانە پێویستیان بە گۆڕان و تیپەڕبونە لەو تێگەیشتنە سێکتاریزمە فکری و سیاسیەی کە لە ٤٠ ساڵی ڕابردوودا بۆ “خۆجیاکردنەوە لەچەپ”، کە کۆمۆنیزمی کرێکاری بانگەشەی بۆکردوە و گروپەکانی تریش بە سنوربەندیە “ئایدیۆلۆژی و بەرنامەی”یەکانیانەوە لەگەڵ یەکتردا هەریەکەیان لەوانی تر خۆیان جیاکردۆتەوە ، ئەمانە بونە مایەی پەرژوبڵاوی و جیابونەوە بەردەوامەکانیان. ئەم پڕۆژەیە بە پێچەوانەوەی ئەم ٤٠ ساڵەی ڕابردووی سێکتاریزم کاردەکا ئەویش “یەکگرتنی چەپ و سۆشیالیستەکانە”.
ئەم گۆڕانە لە دەرەوەی وڵات ڕوونادات ئەگەر ئەم گروپانە پەیوەست نەبن بەو یەکگرتنەی ئەمڕۆ لە ناوەوەی ئێران لە ڕیزی خۆپیشاندان و ناڕەزایتیەکاندا لە نێو ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری و هەڵسوراوانی کرێکاری و جەماوەریەوە لە مەیداندایە. فشاری وەڵامدانەوە بە پێویستیەکانی ئەم خەباتە بەکردەوەیەی مەیدانی ڕوبەڕوبونەوەی جمهوری ئیسلامی لە ناوخۆی ئێراندایە کە سنورە سێکتاریستیە فکری و تەشکیلاتیەکانی ئەم گروپە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستیانەی ئێستا تێک دەشکێنێ و ئیمکانی دروسبونی ئەم بەرە کرێکاری و کۆمۆنیستیە لە دەرەوەی وڵاتیش دروست دەکا.
ئەم بەرە چینایەتیە پێوسیتی بەکۆکردنەوەی هەموو ئەم ئاستانەی خەباتی کرێکاری و کۆمۆنیستی لە ناوەوە و دەرەوەی وڵاتە تا بتوانێ لەبەرامبەر بورژوازی ئێرانی و ناسیونالیزمی کورددا بوەستێتەوە و ڕێگا نەدا خەباتی ئێستا و شۆڕشی داهاتوو جارێکی تر بەهۆی نەبونی هێزی سیاسی سەربەخۆی چینی کرێکارەوە شکست بهێنێ.
هەربۆیە ئەم ڕاگەیاندنەی ئەم دوو گروپە و شورای هاوکاری هێزی چەپ و کۆمۆنیست و هەموو هەوڵەکانی تری لە چەشنە لەبواری عەمەلیدا ڕوبەڕوی ئەوە دەبێتەوە کە چی دەکا لەگەڵ گروپە کۆمۆنیست و چەپەکانی تردا کە بیروڕای سیاسی جیاوازیان هەیە، وەک باڵەکەی تری حیکمەتیست(خەتی ڕەسمی)، لەگەڵ حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران، باڵەکەی تری کۆمەڵە(ڕیکخراوی حزبی کۆمۆنیستی ئێران)، لەگەڵ چریکی فیدایی، لەگەڵ ڕێگای کرێکار، لەگەڵ گروپە سۆشیالسیتی و لەگەڵ هەموو ئەوانەی کە ڕای جیاوازیان هەیە لەم دوو گروپە و ئەو شورای هاوکاریە هەیە.
ئەمە بە مانای تیکهەڵکێش بونی ئەم گروپانە لەگەڵ هێزێکی کۆمەلایەتی کرێکاران و زەحمەتکێشاندایە لە ناو ئێراندا . هەربۆیە ئەگەر ئەمە بەرەیەکی کرێکاری و کۆمۆنیستی بێت، ناتوانێ تەنیا بەرەیەکی ئیدیۆلۆژی و بەرنامەیی ڕووت بێت. بنەماکانی بەرەیەکی چەپ و کۆمۆنیستی ئێستا لە ئێراندا پێویستە وەک بەرەیەکی فرەیی سیاسی هەموو کرێکاران بێت دژی جمهوری ئیسلامی و ڕیزی سیاسی خۆی لە بورژوازی ئێرانی و ناسیونالیزمی کورد جیابکاتەوە ، هەروەها خاوەن بەرنامەیەکی پراتیکی بۆ بردنە پێشەوەی خەباتێک بێت کە ئێستا لە ئارادایە و خواستەکان و دروشمەکانی ئەو ناڕەزایەتیە بەرزکاتەوە و کار بۆ بەسەرکەوتن گەیاندنیان بکات. بۆ نمونە لە کاتێکدا هەموو خەڵکی کوردستان مانگرتنی گشتی دەکا ئەم بەرەیە نەکەوێتە تەبلیغاتی دژی مانگرتنی گشتی، هەر لەبەر ئەوەی باڵەکەی تری کۆمەڵە لەگەڵ حزبە ناسیونالسیتەکانی کوردستاندا پێشتر بانگەوازی مانگرتنی گشتیان کردوە. ئەم بەرەیە نابێت لە خەباتی جەماوەری کرێکاران و خەڵکی شۆڕشگێڕ داببڕی و هەوڵی ئەوە بدات کە ببێتە ناوەندێک بۆ کۆکردنەوەی هەموو هێزی شۆڕشگێرانە و گروپە جۆراوجۆرەکان و تاکتیکە جیاوازەکانی خەباتی جەماوەری. هەربۆیە هێزی بزوێنەری ئەم بەرەیە پێویستە هەڵسوراوانی کرێکاری و کۆمۆنیستی لە ناوخۆی کوردستان و ئێراندا بێت، نەک بەرەی فەرمی دەرکردنی بەرنامە و بەیاننامەی چەند گروپێک یان کاری هاوبەشی ئەندامانی تەشکیلاتی ناوخۆی چەند گروپێک بێت. پێویستە هێزی سەرەکی ئەم بەرەیە یەکگرتووبونی ڕیکخراوە و سەندیکا و گروپەکانی کرێکاران و مامۆستایان و خوێندکاران و پیشەگەرەکان و ژنانی ئازادیخوازی ناو خۆپیشاندانەکانی ئێستای ئێران بێت. گروپە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستیەکان دەبێت ئەو بەشە لەم بەرەیە بن کە ئەم ئاسۆ و بەرنامە و پرۆسەیە بۆ دروستکردنی حزبێکی سیاسی و جەماوەری کرێکاران بەرن لە دڵی ئەم خەباتەی ئەمڕۆی کرێکاران و خەڵکی شۆڕشگێڕی ئیراندا. ئەم هێزە کۆمەڵایەتیە سیاسیە دەتوانێ ئەم شەڕە چیانیەتیەی کرێکاران بەرەو سەرکەوتن بەرێت، نەک یەکگرتنی تەنیا گروپە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستەکانی دەرەوەی ووڵات.
سەرکەوتنی تەجروبەی دروستبونی قاڵبێکی سیاسی و جەماوەری کۆمەڵایەتی کرێکاران لە ئیراندا ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری و گروپە کۆمۆنیستەکانیان دەگۆڕێ و ڕزگاریان دەکا لە دابڕاوی و نەخۆشی سێکتاریستی و پەرژوبڵاوی زاڵی ئێستا. لێرەدایە کە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستەکان دەبنە بەشێکی ئورگانیک و کاریگەری بزوتنەوەی کرێکاری. لە بزوتنەوەی شۆڕشگێرانەی ئەمڕۆی ئێراندا ئیمکانی سەرهەڵدانی کۆمۆنیزمێکی نوێ هەیە، ئەگەر ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری خۆوشیاریان بە دەوری خۆیان لە ڕۆشنگەری و گەڵالەی بەرنامەی سیاسی و بردنە سەری ئاستی کەلتوری چینەکەیاندا هەبێ و بتوانن جەماوەری ئەم چینە لە ڕیزێکی چینایەتی سەربەخۆی سیاسی و جەماوەریدا دژ بە جمهوری ئیسلامی و بەدیلە بوژوازیەکانی تر یەکگرتووبکەن.
ئەم تەجروبەیە بێگومان کاریگەری خۆی لەسەر ئەو دۆخە چەقبەستویەی ڕۆشنبیریە پرۆلیتری و گروپە کۆمۆنیستیەکانی کوردستانی عێراقیش دادەنێت چونکە ئەمە هەمان داستانی ئێمەشە و پێویستمان بە هەمان پرۆسەی خەباتکارانە هەیە بۆ تێپەڕبوون لە دۆخی ئەزمەگرتوی ئێستای کۆمۆنیزم و بنیات نانی کۆمۆنیزمێکی نوێ.

** ئەمە لە بەشی ٣ چاوپێکەوتنەکەمدا هاتوە کە لەم لینکەدا دەتوانن وەریبگرن
https://marxist-trend.org/view.php?lang=kurd&cat=448…

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

حیزب و هێزە چەپە شۆڕشگێڕەکان بە چ ستراتیژێک دەتوانن ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە لە پێشهاتە شۆڕشگێڕییەکان بگێڕن و بگەنە پێگەی ڕابەرایەتی شۆڕش؟ ئەم بابەتە هەوڵێکە بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە. بۆ ئەم مەبەستە سەرەتا دەبێ لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی شۆڕش بکۆڵینەوە.
دوو تایبەتمەندی گرنگی هەموو شۆڕشەکان، کە بە ڕوونی لە شۆڕشی ئێستادا دیارە، بریتین لە سروشتی نەرێنی شۆڕش و گشتگیربوونی. داننان بەم تایبەتمەندیانەدا، کە بەتەواوی بەیەکیشەوە پەیوەستن ، پەیوەندییان هەیە بە سیمای چینایەتیی شۆڕشەوە، و پشت بەستن پێی لە ئەدای چەپی حزبی لە سەردەمی شۆڕشدا، ڕۆڵێکی ڕەهای یەکلاکەرەوەی هەیە لە فراوانکردنی کاریگەری و شکۆمەندی چەپ لە دڵی شۆڕشدا.
سیمای سەلبی شۆڕش
شۆڕش دیاردەیەکی سەلبیە بەو مانایەی کە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی گەورە هەیە بۆ ڕەخنەگرتن و نکۆڵیکردن لە حکومەت و تەواوی ئەو بارودۆخە بەرگە نەگیراوانەی کە هەن. ئامانجی ڕاستەوخۆی هەر شۆڕشێک ڕووخاندنی حکومەتە. شۆڕش کاتێک دەگیرسێت کە زۆرینەیەکی زۆری خەڵک بەرگەی بارودۆخی ژیانی خۆیان نەگرن و دەسەڵاتداران نەتوانن حوکمڕانی بکەن، واتە توانای سەرکوتکردن و کۆنترۆڵکردنی دۆخەکە لەدەست دەدەن.
ئەوەی جەماوەری خەڵک دەجوڵێنێت، ناڕازیبوونە لە هەلومەرجە بابەتییەکانی ژیانیان و هاتنە گۆڕەپانەکە بۆ نکۆڵیکردن و ڕەتکردنەوەی ئەو هەلومەرجانە. فەرمانی هەموو شۆڕشێک نکۆڵیکردنە لە هەژاری و نائەمنی ئابووری، نکۆڵیکردن لە نەبوونی ماف، نکۆڵیکردنی سەرکوت، نکۆڵیکردنی نایەکسانی و هەڵاواردن و بە گشتی نکۆڵیکردنی هەموو ئازار و کێشەکانی زۆرینەی ٩٩%ی کۆمەڵگا. سروشتییە مرۆڤەکان خۆشگوزەرانی و ئازادی و یەکسانی و هەموو مافە مرۆییەکانیان دەوێت، بەڵام ئەم ئایدیاڵە ئینسانیانە لە ناخی ئامانجە نەرێنییەکانی شۆڕشیشدا شاراوەن. لە هەموو نەرێنییەکدا ئەرێنییەک ببینیت: نا بۆ دیکتاتۆری و چەوساندنەوە، واتە ئازادی، نا بۆ هەژاری، واتە خۆشگوزەرانی، نا بۆ جیاکاری، واتە یەکسانی و هتد. جەماوەری خەڵک داواکاری ئینسانی بەرزکردۆتەوە، بەڵام شۆڕش دژی حکومەتێک و دژی ئەو هەلومەرج و حکومەتەی کە هەیە پێکدێت و نەک بۆ ئەو حکومەت و پەیوەندیانەی کە بڕیارە جێگەی بگرێتەوە. لە ڕوانگەی جەماوەری خەڵکی شۆڕشگێڕەوە هەر حکومەتێک بێت باشترە لەو حکومەتەی کە هەیە. بەبێ باوەڕێکی گشتی ئاوا شۆڕشێک دروست نابێت. خەڵک لە دژی ئێستا شۆڕش دەکەن – چونکە چیتر ناتوانرێت تەحەمول بکرێت- و نەک بۆ داهاتوو، یان وردتر بڵێین، هەر جۆرە ئایندەیەکیان دەوێت بەبێ حکومەت و هەلومەرجەکانی ئێستا.
ئەم تایبەتمەندی و خەسڵەتە نەرێنییە لە شۆڕشی ئێستادا بە ڕوونی دەبینرێت: دروشمە نا نەتەوەیی و ناوەندییەکانی شۆڕش بریتین لە مردن بۆ دیکتاتۆر، مردن بۆ خامنەیی، ئێمە کۆماری ئیسلامیمان ناوێت، دەبێت مەلا ون بێت و هاوشێوەکانیان هەموویانن دژی حکومەت. تەنانەت ژن، ژیان، ئازادییەش لە دژی ژنکوژی حکومەت و تێکدانی ژیان و دیکتاتۆریەت و لە پێدانی ئازادیەکان. شۆڕش پلانی کارکردن و بەرنامەیەکی سەلمێنراوی نییە. ئەمە شتێکە کە لەلایەن ڕابەرایەتی شۆڕشەوە دیاری دەکرێت، بەڵام تەنانەت پێوەرەکانی هەڵبژاردن و بەرزبوونەوەی سەرکردایەتی لە پرۆسەی شۆڕشدا، وەک لە خوارەوە دەبینین، نوێنەرایەتیکردنی سیما نەرێنییەکەیە نەک پلانێکی ئەرێنی بۆی داهاتوو. تەنانەت سەرکەوتن بۆ ڕابەرایەتیش بە تەرکیزکردن لەسەر سیمای نەرێنی شۆڕش تێدەپەڕێت.
تایبەتمەندی گشتی شۆڕش
تایبەتمەندییەکی گرنگی هەر شۆڕشێک گشتگیرییەتی. هەمووی واتە پشتیوانی زۆرینەی خەڵک بۆ شۆڕش. مەرج نییە ئەمە بەو مانایە بێت کە هەموو خەڵک یان تەنانەت زۆرینەی خەڵک لە ناڕەزایەتی و مانگرتن و هتددا چالاک بن، بەڵکو ئەوە مانای ئەوەیە کە بەشە چالاکەکەی کۆمەڵگا نوێنەرایەتی بەشێکی زەبەلاحی خەڵک دەکات. لێکۆڵینەوەی شۆڕشەکان دەریدەخات کە چالاککردنی تەنها لەسەدا سێ و نیوی دانیشتوان بەسە بۆ پێکهێنانی شۆڕش. لەسەدا سێ و نیو کە نوێنەرایەتی لەسەدا نەوەدی کۆمەڵگا دەکەن. بەڵام شۆڕشی ئێستا تا ئێرە بەشێکی زۆر فراوانتری هێناوەتە مەیدانەکە. لە شۆڕشی ئێستادا تەنها قوتابیان (هەشتاکان) کە چالاکترین بەشن، زۆر زیاتر لە سەدا سێ و نیوی دانیشتوان پێکدەهێنن، بەڵام خاڵی گرنگتر ئەوەیە کە ئەم هێزە چالاکە نوێنەرایەتی خواستی زۆرینەی ڕەها لە خەڵک دەکات ، خواستی ڕزگاربوون لە خراپەی کۆماری ئیسلامی.و پشتیوانی و هاوپشتی زۆرینەی ڕەهای خەڵکی هەیە. لە شۆڕشی ئێستادا، کرێکاران، کاسبکاران، پارێزەران، پزیشکان و هەروەها چین و توێژە بەرفراوانەکانی خەڵک بە بۆنەی چلەوە هەنگاویان ناوەتە ناو مەیدانەکەوە، و ڕیزەکانی شۆڕش، تەنانەت بە مانا چالاک و دەست وئیخەگیر بەشداری لە مەیدانی خەباتەکە دەکات، ڕۆژانە فراوانتر و گشتگیرتر دەبێتەوە.
ئەم گشتگیرییە لە سەردەمی ئێمەدا لە هەلومەرجی بابەتیی و پەیوەندییە ئابوورییەکان لە کۆمەڵگا سەرمایەدارییەکاندا سەرچاوەی گرتووە. قازانجی سەرمایە ڕەگی هەموو هەڵاواردن و نایەکسانی و نادادپەروەرییەکانە لە کۆمەڵگادا. وە ڕۆژانە توێژە گەورەکانی خەڵک ڕەوانەی ئۆردوگای کار دەکرێن و ڕووبەڕووی نائەمنی و بێ یاسایی و هەژاری زیاتر دەبنەوە. وە ئەم ڕاستییە لە ئێران لە ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا زیاتر لە زۆرێک لە وڵاتانی دیکە دەبینرێت.
لە کۆماری ئیسلامیدا هەژاری و ستەم و نادادپەروەری لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکانی تر توندتر و بەربڵاوترە، تەنانەت لە وڵاتانی جیهانی سێهەمیشدا. لێرەدا نەک هەر کرێکاران، بەڵکو ژن و گەنج و هەرزەکار و بازرگان و پارێزەر و پزیشک و مرۆڤەکان لەژێر چەوسانەوەی نەتەوەیی و ئایینی و جێندەری و هتددان. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە شۆڕشی ئێستا خاوەنی سیمایەکی گشتگیر و هەمەلایەنەی هەیە.
ئەم گشتگیرییە ڕەنگدانەوەی سروشتی نەرێنی شۆڕشە، ٩٩%ی خەڵک ئامانجی هاوبەشی ڕووخاندنی حکومەت پەیڕەو دەکەن، چونکە لە دۆخی ئێستا دا نادروشێنەوە. حکومەتی داهاتوو چ جۆرە پەیوەندییەک دادەمەزرێنێت بۆ ئەوەی ئەم زۆرینە مەزنە بەڕاستی بتوانێت بە خواستەکانی خۆی بگات، مەرج نییە هەمووان لەسەری ڕێکبکەون و خەمی جەماوەری خەڵک نییە لە شەڕی حکومەتدا. سیستەمی ئایندە لەلایەن حزب و هێزێکەوە دیاری دەکرێت کە لە بزووتنەوەی نەرێنی بۆ ڕووخاندنی حکومەتدا ڕۆڵی یەکلاکەرەوە بگێڕێت.
تایبەتمەندی چینایەتی شۆڕش
پەیوەندی نێوان تایبەتمەندی نەرێنی و هەموانی شۆڕش لەگەڵ تایبەتمەندی چینایەتیی شۆڕشدا چییە؟ ئایا گشتگیری و نەرێنیی شۆڕش نکۆڵیکردن لە تایبەتمەندی کرێکاریی بوونی شۆڕش نییە؟ بەڕای من شۆڕشی کرێکاری نەک هەر دژایەتی گشتیی و نەرێنی شۆڕش ناکات، بەڵکو بە پێچەوانەوە زیاتر لە هەر شۆڕشێکی تر خاوەنی تایبەتمەندیەکانە.
زۆرێک لە هێزە چەپەکان پێیان وایە لە شۆڕشی کرێکاریدا تەنها کرێکاران لە مەیداندان و تەواو. ئەوانی تر وەک مامناوەند و ناپایەدار، بۆرژوازی و وردە بۆرژوازی دەمێننەوە. ئەم دۆستانە لەوە تێناگەن کە نە شۆڕشی کرێکاری و نە هیچ شۆڕشێکی تر بە سەرهەڵدانی تەنیا یەک چین دروست بووە. بزووتنەوەیەک کە گشتگیر نەبێت دەتوانێت هەر بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی وڕەوا بێت، بەڵام شۆڕش نییە. زۆرێک لە هێزە چەپەکان بە مانای شۆڕشی کرێکاری وەک “شۆڕشی کرێکاران” دەگەیەنن. هاوتاکردنی شۆڕشی کرێکاری لەگەڵ شۆڕشی کرێکاران، تێگەیشتنێکی ڕووکەش و میکانیکی لە تایبەتمەندی چینایەتیی شۆڕش نیشان دەدات.
تایبەتمەندی چینایەتی شۆڕش بەو مانایە نییە کە چینی شۆڕشگێڕ بە تەنیا لە مەیدانەکەدا بێت، بەڵکو بە مانای هەژموونی چینایەتی چینێکی دیاریکراو لە نێو ئەو جەماوەرە خەڵکەی کە ناڕازین لە دۆخەی کەهەیە. لە شۆڕشە بۆرژوازییەکانی سەدەی ١٨ و ١٩دا، کۆڵبەران و کرێکارانی شار بە شێوەیەکی بەرفراوان بەشدار بوون، بەڵام هەژموون و سەرکردایەتی شۆڕش لە دەستی چینی سەرمایەداریدا بوو. لە شۆڕشە کرێکاری و سۆسیالیستییەکاندا، هەژموون لە دەستی چینی کرێکاردایە – حزبە شۆڕشگێڕەکان کە نوێنەرایەتی ئەم چینە دەکەن – بەڵام جەماوەری خەڵک بە شێوەیەکی بەرفراوان بەشدارن. لێرەدا تەنیا جیاوازی ئەوەیە کە لە شۆڕشی سۆسیالیستیدا، بە ڕزگاری چینی کرێکار، هەموو چین و توێژەکان ئازاد دەبن. ئەو سەرابانەی ئازادی و ڕزگاری کە بۆرژوازی شۆڕشگێڕ لە سەدەکانی ڕابردوودا لە بەردەم کۆمەڵگادا داینابوو، لە شۆڕشی کرێکاریدا بەدی دێت.
بۆیە ئەو بیرۆکەیەی کە شۆڕشی کرێکاری بە مانای شۆڕشی کرێکارانە، وەک بیرۆکەی حکومەتی کرێکاری، بە مانای حکومەتی کرێکارانە، بەتەواوی زهنی و ناواقیعیە.
ئەگەر قبووڵی بکەین کە شۆڕشی سۆسیالیستی سەبارەت بە هەژموونی چینایەتی چینی کرێکارە، ئەوا ئەم پرسیارە بنەڕەتییە دێتە ئاراوە، پێویستە چی بکرێت بۆ بەدەستهێنانی هەژموون؟
وەڵامی ئەم پرسیارە لە تایبەتمەندی سەلبی و گشتگیری شۆڕشدایە.
جیاوازی نێوان ڕاست و چەپ لە شۆڕشدا
جگە لە حزبە چەپە شۆڕشگێڕەکان، زۆرێک لە پارتە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستەکانیش داوای ڕووخاندنی حکومەت دەکەن و کاتێک شۆڕشێک دەست پێدەکات بەرگری لە شۆڕش دەکەن. لەم دۆخەدا پێدەچێت جەختکردنەوە لەسەر گشتگیری و نەرێنی شۆڕش ڕیزەکانی چەپ و ڕاست دەشێوێنێت. زۆرێک لە حیزب و هێزە چەپەکان، لە بارودۆخی ئەمڕۆی ئێراندا، نزیکەی هەموو هێز و ڕێکخراوە چەپەکان، جگە لە حیزبی ئێمە، بە هۆی سنووردارکردن و دابڕانی ڕیزەکانیان لە هێزە ڕاستڕەوەکان، تێزی گشتگیریی شۆڕش ڕەتدەکەنەوە و نکۆڵی دەکەن و چارەسەریش ئەوەیە بۆ ئەوەی جەخت لەسەر جیاوازییە ئەرێنییەکانیان بکەنەوە.ئەوان لەگەڵ هێزەکانی تردا دەیدۆزنەوە. لەم شۆڕشەی ئێستادا دەتوانین ڕوونی ئەم هەوڵە لە دەرەوەی وڵات ببینین، کە بەبێ سەرکوت حزبەکان دەتوانن بێنە سەر شەقامەکان. دوورکەوتنەوە لە خۆپیشاندانی جەماوەری لەدەرەوەی وڵات چونکە ئاڵای بەدەستان بەشداری تێدا دەکەن – بە گوتەی ئەم برادەرانە هەموو ئاڵا بەستێک ڕاستڕەو و لایەنگری پاشایەتییە، ئەمەش پێویستی بە گفتوگۆیەکی جیا هەیە-، پێکهێنانی ڕیزێکی سەربەخۆی چەند دە کەسی لە پەراوێزی جەماوەری خۆپیشاندانەکان پێکدەهێنێت بە دروشمی “مەرگ بۆ ستەمکار، جا پاشا بێت یان ڕابەر” – کە ئەگەرچی بۆ خۆی دروشمێکی دروستە، بەڵام لە چوارچێوەی شۆڕشێکی دژە کۆماری ئیسلامیدا، بەکردەوە دروشمی سەرەکی مەرگ بۆ خامنەیی کۆت وروشاو دەکات ، زیادکردنی حکومەتی شورایی بۆ دروشمی سەرەکی و یەکگرتوو، ی”ژن، ژیان ئازادی” کە بووەتە پەیامی گشتگیر و سەرنجڕاکێشی شۆڕش، لەقاودانی حکومەتەکانی ڕۆژئاوا کە هەڵوێستیان بەرامبەر کۆماری ئیسلامی هەیە، لەقاودانی گردبوونەوەی بەرلین چونکە سەکۆیەکی بە چەپ نەدا، دژایەتی حامەد ئیسماعیلیون وەک کەسێک کە حکومەتەکانی ڕۆژئاوا دروستیان کردووە و هیچ مێژوویەکی تێکۆشانی نییە و هتد. ئەمانە پێکهاتەی بزووتنەوەی زۆرێک لە هێزە چەپەکانە کە لەم قۆناغەدا بوون. بەڕای من ئەمە ڕێگای کاریگەربوون و دەرکەوتنی لە پێشهاتە شۆڕشگێڕییەکان نییە، بەڵکو ڕێگای گۆشەگیربوون و پەراوێزکەوتنە. هاوڕێیان لە سەرە پانەکەیەوە شمشاڵەکە دەفڕێنن.
یەکەم: جیاوازی نێوان چەپ و ڕاست تەنیا لە ئەڵتەرناتیڤی ئیجابیدا نییە، بەڵکو ئەگەر گرنگتر نەبێت، بەڵکو بە هەمان پلەی گرنگییەوە، لە ڕەخنەگرتن لە بارودۆخی هەبوو. سۆسیالیستەکان تەنها لە ئەڵتەرناتیڤی ئیجابیدا نیە کە سۆسیالیزمە – جۆری حکومەت و جۆری سیستەم و پەیوەندییە ئابوورییەکان و هتد – لە خاڵی بەرانبەر هێزە ڕاستڕەوەکانداندا دەوەستن، بەڵکو لە بنەڕەتدا جیاوازن لە هێزەکانی باڵی ڕاست- لە ناڕەزایەتی و ڕەخنەگرتن و نکۆڵیکردن لە دۆخ و سیستەمی هەبوو. ئێمەی چەپ دەمانەوێت نەک هەر حکومەت بڕوخێنین، بەڵکو هەموو ئەو سیستەمەی ئێستا تێکبشکێنین ، دژی کۆیلایەتی کرێ و ئیستغلالکردنین ، دژی نەک هەر دیکتاتۆریەت بەڵکو دژی هەر جۆرە حکومەتێکین لە سەرووی خەڵکەوە، دژی هەر جۆرە هەڵاواردنێکین ، بە جیاکاری چینایەتی و ئابووریشەوە، ئێمە دژی هەر جۆری دەستوەردانیکی ئایین لە حکومەت و یاسا و سیستەمی پەروەردەداین، دژی مەقولەی ئایینی فەرمیین، دژی سزای لەسێدارەدان و مەقولەی زیندان و زیندانی سیاسیین و هێزە چەکدارەکان لە خەڵک باڵاترن و هەموو ئەمانەش بە مانای ڕووخساری نەرێنی سۆسیالیزم و ڕەخنە و دژایەتی نەگیرساوی باڵی ڕاست بەرامبەر بە حکومەت دێت.وە لە بنەڕەتدا جیاوازە لەو دۆخەی کە هەیە. ڕێگای کاریگەری و بەشداری کاریگەر و سەرکەوتن لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا، پشتبەستن بەم ڕەخنە قووڵە. لە شەڕ لەگەڵ حکومەتدا، جەماوەری خەڵک نەک لەسەر بنەمای سیاسەتی ئیجابی بەڵکو لەسەر بنەمای ڕەخنەکانیان لە حکومەت و سیستەمی ئێستا، حوکم لەسەر هێز و کەسایەتییە سیاسییەکان دەدەن.
دووەم: ئەم ڕەخنەیە بەتەواوی و تایبەت بە حکومەت بێت. ئێمە دەمانەوێت دەسەڵاتی سیاسی لە دەستی چینی سەرمایەدار دەربهێنین، شۆڕشیش مانای ئەوەیە کۆمەڵگا یەکگرتوو و بەیەکەوە بەستراوەتەوە بە هەمان ئامانج ڕاپەڕیوە. زۆربەی هێزە چەپەکان پێیان وایە ڕەخنەی چینایەتی واتە هەڵگرسانی شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان. واتە ڕووبەڕووبوونەوەی نەک هەر حکومەت، بەڵکوو دژایەتی ئۆپۆزۆسیۆنی ڕاستڕەوی حکومەت و هەموو حکومەتەکان و ئیمپریالیزمی جیهانی و بەکورتی هەر دەزگا و حکومەت و هێزێک کە چەپ و سۆسیالیستی نەبێت. ئەم هێرشە زارەکیی و سنووردارکردنە لەگەڵ هەموو جیهان و خەڵک بە کردەیی بە مانای دەربازکردنی ئەو دوژمنە تایبەتە دێت لەژێرچەقۆ کە شۆڕش کردویەتیە ئامانج. گومانی تێدا نییە چەپ بە شێوەیەکی هەمەلایەنە و هەمیشە ڕەخنەگری تەواوی سیستەمی سەرمایەداری و هەموو حیزب و حکومەتە سەرمایەدارەکانە، بەڵام لە بەرەکانی شەڕ بۆ ڕزگاربوون لە حکومەتێکی دیاریکراو، دەبێت هەموو هێزەکان بەو ئاراستەیە چڕبکرێنەوە. شۆڕش بڕیار نییە بۆرژوازی جیهانی بڕوخێنێت!
کۆمۆنیزم لە سیاسەت و لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕیدا واتا لەگەڵ هەموو هێزەکان دژی حکومەتی ناوخۆیی. بە واتای “هەموو تفەنگەکان ڕوبە حکومەتی ناوخۆیی”. توندترین شێوەی ململانێی چینایەتی شۆڕشە، قووڵترین و ڕادیکاڵترین خەباتی چینایەتیش یەکخستنی زۆرینەی خەڵکە بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی چینی دەسەڵاتدار لە دڵی شۆڕشدا. لەم بوارەدا هەر جۆرە سنووردارکردنی شەقام لەگەڵ هێزەکانی تری ئۆپۆزسیۆن و حکومەتەکانی دیکە و لەگەڵ هەر کەس و هەر شتێک کە چەپ و سۆسیالیستی نییە، لە ڕاستیدا بڵاوە پێدەکات و خاو دەبێتەوە و وا دەکات خەبات بۆ ڕووخاندنی ئەو حکومەتەی کە شۆڕش لە دژی دروست بووە، و لە ڕاستیدا لە بەرژەوەندی حکومەتیش کۆتایی دێت. ڕەخنەی تیۆری-سیاسیی هەمەلایەنەی ئێمە لە هێزە ڕاستڕەوەکان شتێکی ئاسایی ئێمەیە و پشوو هەڵگرنییە. بەڵام ڕەخنەی مەیدانیی هێزەکانی تری ئۆپۆزسیۆن لە دڵی شۆڕشێکی دیاریکراودا، وەک هێرشکردنە سەر کەسایەتییەکانی وەک حەمەد ئیسماعیلیون یان هەر کەسایەتییەک کە دژایەتی شۆڕش دەکات، هێرشکردنە سەر هەر حکومەتێک کە خۆی لە کۆماری ئیسلامی دوور بخاتەوە، نمایشکردنی مێژووی هەر کەسێک یان کەسایەتییەکی ناودار کە لە بەرگریکردن لە شۆڕشی خەڵک و هاوشێوەکانی هەڵوێست دەگرێت، نیشانەی ڕادیکالیزم نییە، بەڵکو ئەوە نیشان دەدات کە پەیوەندی بە سیاسەت و مەیدانی ڕاستەقینەی خەباتەوە نییە. وە ئەم ناپەیوەندییە ئەمڕۆ وەرگێڕدراوە بۆ بەرەیەکی یەکگرتووی چەپ لایەنگرانی دروشمی “نە پاشا و نە سەرکردە” لەگەڵ موجاهیدەکان دژی پاشایەتیخوازەکان و لە لایەکی تریشەوە هاودەنگیان لەگەڵ موجاهیدەکان و پاشایەتیخوازەکان و هاوشێوەکانی لە شەهرام هۆمایون بەرامبەر حەمەد ئیسماعیلون! ئەمەش دەرئەنجامی پراکتیکی تێزی “جەنگی بەدیلەکان”ی هاوڕێکانمانە. ئەوان لەگەڵ ئەم هێزە ڕاستڕەوەدا لەدژی ئەویتر یەکیان گرتووە و لەڕاستیدا شانبەشانی کۆماری ئیسلامی حوکمڕانی ئۆپۆزیسیۆنی تازە هاتوو دەکەن، بەڵام هێشتا پێیان وایە لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستڕەودا شەڕ دەکەن! ئەوان دژی ئەو پاشایە دەجەنگن کە دوو ساڵ لەمەوبەر دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕاگەیاند و بە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤی زانی. و لە دەرەوەی وڵاتیش لە دژی هێزێک هاتوونەتە مەیدان کە لە ئێران تەنانەت بۆ ڕۆژی کوروش و کۆبوونەوەی پاسارگاد کەس گێزەرێکی نەچەقاندووە. لە دۆخێکی وادا، سنووردارکردنی شەقام لەگەڵ شانشینی، ڕەخنە و لەقاودان نییە، بەڵکو بۆ بەرزکردنەوەیە.
براوەی ئەم شەڕە تەنیا کۆماری ئیسلامییە. چ نیعمەتێکە بۆ خوێن ڕێژان لەوە زیاترە لە ناڕەزایەتیی ڕۆژانەی خوێندکاران و دەیەی هەشتاکان و ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان لە چلەکان و لە لوتکەی دروشمەکەدا، هەموومان پێکەوە دژی دابەشکارییە نەتەوەیی و مەزهەبیەکانی ڕێژیم، چەپەکانی تاراوگە دژی “گروپی ئیسماعیل”. چ نیعمەتێکی گەورەترە بۆ حکومەتێک کە لەژێر فشاری بەرەی یەکگرتووی خەڵکدا کەوتۆتە دۆخێکی خراپەوە لەوەی کە بەرەیەکی تر لە دڵی شەڕی مانەوەی خۆیدا بکاتەوە، کە ناوی شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکانە!
ئەمە ڕێگا و داب و نەریتی چەپی دەدستەگەرا و نەک ڕێگا و میتۆدی چەپی سیاسی و کۆمۆنیزمی پراکتیکی.
قووڵکردنەوەی “نا”ی خەڵکی
هێزی چەپ کە دەیەوێت لە شۆڕشدا کاریگەر بێت، پێویستە پێش هەموو شتێک وەڵامی پێویستی یەکخستنی جەماوەری خەڵک بداتەوە و ئەم وەڵامەش تەنیا دەتوانێت قووڵکردنەوەی ڕەخنەی خەڵک بێت و “نا” بێت بەرامبەر بەو سیستەم و حکومەتەی کە هەیە و تەواو . ڕێگای پێشکەوتن و بەرزکردنەوەی چەپ، قووڵکردنەوەی “نا”ی خەڵک و یەکخستنی ڕیزەکانی شۆڕشە لە دەوری ڕەخنەیەکی قووڵ و ڕادیکاڵ لە هەموو حکومەت و سیستەمی هەبوو. ئەمە ڕێگای پوچەلکردنەوە وخستنەلاوە “ڕوخاندن”ی بەرژەوەندی خوازانەو خۆنەگرتوی هێزە ڕاستڕەوەکان و هەوڵەکانیان بۆ پاراستنی سیستەمی هەبووە بە کەمترین گۆڕانکاریەوە. دەتوانین و پێویستە حکومەتی ڕاستڕەو لەقاو و بێناوبانگ بکەین، نەک لە “شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکاندا”، بەڵکو لە شەڕی دژی حکومەتی ڕاستڕەودا.
هەرچەند ڕەخنەی ئێمە لە حکومەت و سیستەمی هەنووکەیی ڕادیکاڵتر و قووڵتر بێت، یەکڕیزیی خەڵک بەهێزتر دەبێت. ئەمە تاکە ڕێگایە بۆ دەستەبەرکردنی هەژموونی چەپ لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا.
دەپرسن، ئەگەر شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان لە بەرنامەدا نەبێت، چ گەرەنتییەکە هەیە کە ئەڵتەرناتیڤی چەپ، سۆسیالیزم و حکومەتی شوراکان ، بگاتە دەستەڵات؟ وەڵامەکەی ڕوونە. ئەگەر چەپ بتوانێت لە قۆناغی نەرێنی شۆڕشدا بێت، لە مەیدانی شەڕدا بێت بۆ ڕوخاندنی حکومەت و ئاڵا هەڵگری نکۆڵیکردنی دۆخی ئێستا، لە قۆناغی ئیجابیدا، بنیاتنانی سیستەمی داهاتوو، جەماوەری شۆڕشگێڕ سەرکردایەتییەکەی قبوڵ دەکات. مەرجی پێشوەختە بۆ بەدەستهێنانی متمانەی جەماوەری خەڵک لە ئەڵتەرناتیڤی چەپ سۆسیالیستیدا، بەدەستهێنانی متمانەی خۆیانە لە خەباتی ڕووخاندنی حکومەتی هەبوو.
ئەمەش بە ڕوونی بە ئەزموونی هەموو شۆڕشەکانەوە دەرکەوتووە، لەوانەش شۆڕشی ئۆکتۆبەر بە مانای ئەرێنی و شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ بە مانا نەرێنی وشەکە.
ئەمە ئەو هێڵەیە کە حزبەکەمان پەیڕەوی لێدەکات. ئێمە دژی تێزی شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان و بونە ئۆپۆزۆسینی ئۆپۆزسیۆن بوونە لە مەیدانی خەبات دژی کۆماری ئیسلامیدا. هاوکات لە هیچ هەلومەرجێکدا ڕەخنەی هەمەلایەنەی ئێمە لە هێزە ڕاستڕەوەکان و ڕێباز و ستراتیژی و سیستەمی بەها و سیاسەت و هەڵوێستەکانیان داناخرێت. ئەم دووانە نەک هەر دژایەتی یەکتر نین بەڵکو تەواوکەری یەکترن.
ئه م شێواز و ستراتیژه ده توانێت چه پ له شۆرشی ئێستادا پاڵ بنێته پێشه وه و بیکاته ڕابەری شۆڕش. من ڕاستگۆیانە و دڵسۆزانە بانگەوازی هەموو ئەو هاوڕێیانە دەکەم کە خۆیان بە کۆمۆنیست ناودەبەن، ئەم سیاسەتە بگرنەبەر.

٢ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢

چاوپێکەوتنی لەگەڵ ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵی ستۆکهۆڵم لەگەڵ مەنسور حیکمەت
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵ: ئاگادارن کە بە هۆی پەرەسەندنی ئاکسیۆنەکانی بزووتنەوەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە، لەوانەش حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە دەرەوەی وڵات، لە دژی ڕێبەرانی ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران، باس لە سەر ئازادی ڕادەربڕین لە نێوان ڕێکخراوە سیاسییەکاندا قوتبی بووەتەوە. تکایە دەتوانن زیاتر بۆ گوێگران ڕوون بکەنەوە دەربارەی بۆچوونی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕین؟
مەنسوور حیکمەت: با یەک شت لەسەر ئەم باسە تایبەتە بڵێم، زۆر جێگای سەرنجە کە باسی ئازادیی دەربڕین کراوە، بەڵام خۆزگەم دەخواست باسەکە لەسەر ئازادی دەربڕینی خەڵک بووبێت. ئازادی دەربڕینی ئێمە و ئەوانەی کە چەوساوەن و دژی ئەم دەسەڵاتە دەجەنگن. جێگای سەرنجە کە مشتومڕی نوێ لە سەر ئازادی ڕادەربڕین سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕینی ڕێژیمە لە دەرەوەی وڵات! دێمەوە سەر ئەمە. ئەمڕۆ خۆشبەختانە نەریتێکە هەمووان بەرگری لە ئازادی بێ مەرجی دەربڕین بکەن. بیست ساڵ لەمەوبەر پێموایە یەکەم بزووتنەوە و حزبی سیاسی کە مەقولەی ئازادی بێ مەرجی دەربڕینن و ئازادییە سیاسییە بێ مەرجەکانی لە بەرنامەی خۆیدا جێگیر کرد و لە کۆمەڵگەی ئێراندا بەرزی کردەوە، یەکێتی خەباتگێڕانی کۆمۆنیست بوو. پێموانییە لە مێژووی سەد ساڵی ڕابردوودا، لە شۆڕشی دەستوورییەوە تا ئەمڕۆ، هیچ لایەنێکی سیاسی داوای ئازادیی بێ مەرج و بێ سنووری ڕادەربڕین و ئازادییە سیاسییە بێ مەرج و بێسنوورەکانی بەرزکردبێتەوە. کاتێک ئێمە ئەم بابەتەمان هێنایە ئاراوە، زۆر بە کوفر دادەنرا. چونکە لەو سەردەمەدا فۆرمولەی شۆڕشگێڕانەی چەپی ڕادیکاڵ بریتی بوو لە: ئازادی بۆ گەل، سەرکوتکردن بۆ دژە گەل بوو.
لەبیرمە لە بابەتێکدا لەگەڵ چریکە فیدائیەکانداا، ئەم باسەمان هەبوو کە بێ مەرجی ئازادیی قسەکردن مەرجێکە بۆ پشتیوانیکردن لە ئازادیی خوارەوە بەرامبەر بە سەرەوە. هەر جۆرە مەرجێک لەسەر ئازادی قسەکردن و ڕادەربڕینی سیاسی ئامرازێکە بۆ دەسەڵاتی باڵا لە کۆمەڵگادا بۆ سنووردارکردنی ئازادی هەندێک کەس لە کۆمەڵگادا، لە ڕێگەی ئەو تێبینییەوە. دانانی تێبینی لەسەر ئازادی لە هەر سیستەمێکدا بە زیانی نزم و بە قازانجی بەرزەکانە. خۆشبەختانە ئەو قۆناغە تێپەڕیوە، ئێستا هەمووان قەناعەتیان بەوە هەیە کە دەبێ ئازادیی بێ مەرجی ڕادەربڕین هەبێت. بێگومان ئەمە پێشکەوتنە. لەو کاتەدا پێیان گوتین ئازادی بێ مەرجی دەربڕن بە واتای بەرگریکردنتان دێت، بۆ نمونە لە گۆڤاری “میزان”ی ئەندازیار بازرگان کە حزبوڵڵا ویستویەتی دایبخات. بەڵام دۆخەکە گۆڕاوە.
سەبارەت بە خودی مەقولەی ئازادی دەربڕین، ئەمە بەشێکی دانەبڕاوە لە بەرنامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، نەک هەر ئازادی دەربڕین بە مانای داواکارییەکی سیاسی، بەڵکو هەر جۆرە دەربڕینێکی بوونی ڕۆحی و کۆمەڵایەتی مرۆڤایەتییە. بەرنامەکەمان پێی وایە لەژێر فۆرمولەگەلێکی وەک سوکایەتی کردن بە حورمەتی گشتی و سوکایەتی کردن بە ڕێوڕەسمی نەتەوەیی و لاوازکردنی ئابووری جەنگ و هتد ناتوانرێت ڕێگری لە کەس بکرێت لە قسەکردن و دەربڕینی خۆی. ئەمانە هەموو ڕەهەندەکانی ئازادی ڕادەربڕینن کە بەرنامەکەمان بە وردی باسی کردووە. هەندێک کەس پێیان وایە بەو پێیەی بابەتی ئازادی ڕادەربڕینە، پەیوەندی بە سەندیکای نووسەرەوە هەیە، چونکە ئەوانەن کە بە ڕواڵەت شتەکان “دەربڕن”. چونکە ئەوان دەربڕین بە سنووردار لە قسەکردن و نووسیندا دەبینن، دەڵێن ئازادی ڕادەربڕین ئازادی قسەکەر و نووسەرە. لە ئەنجامدا لە هەر شوێنێک بیانەوێت نیشان بدەن کە ئازادی ڕادەربڕین پێشێل کراوە، بۆ نموونە دەچنە لای نووسەرێک کە ڕۆمانەکەی سانسۆر کراوە، کە بێگومان ئەمەش شتێکی خراپە. بەڵام ئازادی قسەکردن ئازادی ڕادەربڕینە. هاوتای freedom of expression ، واتە ئازادی دەربڕینی خۆت بە هەر شێوازێک کە بتەوێت (لەوانەش) بە شێوەی هونەری. ئێستا لە ئەمریکا مشتومڕێک هەیە کە ئایا دەتوانن ڕێگری لە سووتاندنی ئاڵای ئەمریکا بکەن یان نا. ئەو ئارگیومێنتە پێچەوانەیەی کە نەیتوانیوە ڕێگری لەم کارە بکەن، ئەوەیە کە ئەمە بەشێکە لە ئازادی ڕادەربڕین. ئەو کەسە دەیەوێت بە سووتاندنی ئاڵای ئەمریکا هەستێک نیشان بدات و ئەمەش مافی هەمووانە. بەم شێوەیە ئازادی ڕادەربڕین تەنیا ئازادیی قسەکردن نییە، ئازادی دەربڕینی بوونی سیاسیی خەڵکە و بە پلەی یەکەم گەرەنتی ئەوەیە کە ژێرەوەی کۆمەڵگا لە سەرەوە وەربگیرێت، کە چالاکیی ئینسانی سەلامەتە لە دەستوەردان لە لایەن سەرەوە. پارێزراو لە دەستێوەردانی دەسەڵاتی باڵا لە کۆمەڵگادا، بە حکومەتەوە، یان بۆ نموونە لە چوارچێوەی زانکۆیەکدا، زانکۆیەک دەیەوێت سانسۆر بۆ پرۆفیسۆرێک بکات، یان خاوەنکارێک دەیەوێت سانسۆری کرێکارێک و چالاکییەکانی بکات. ئازادی ڕادەربڕین گەرەنتی ئازادبوونە لە دەربڕینی هەست و بۆچوون و تێڕوانینەکانیان و ئاگادارکردنەوەی کەسانی دیکە لەو بارەیەوە بە هەر شێوەیەک و میدیۆمێک بێت. بەداخەوە وەک وتت ئێستا بە ڕواڵەت ئەم باسە پێچەوانە بووەتەوە.
ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵ: گوێگرێک ڕای ئێوەی پرسی سەبارەت بەو لێدوانەی ڤۆڵتێر کە دەڵێت “ئامادەم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ ئەوەی بەرامبەرەکەم بتوانێت قسەی خۆی بکات”.
مەنسور حیکمەت: بەڕێزان لە کورتە وتارێکدا لە ئیسکرا ٥ باسی ئەم خاڵەم کردووە. دەزانم ڤۆڵتێر ئەمەی وتووە و منیش ئامادەم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ کۆمەڵگایەک کە هەموو کەسێک بتوانێت قسەی خۆی بکات. بەڵام ئەگەر فۆرمولەکردنەکە ئەوە بێت، ئایا ئامادەی گیانی خۆت بدەیت بۆ ئەوەی لاجوردی، سۆروش، موهاجرانی، خاتەمی و خامنەیی بتوانن لە دەرەوەی وڵات بە ئازادی قسە بکەن؟ ئێمە دەڵێین تۆ فۆرماڵیزمێکی زارەکی بەکاردەهێنیت بۆ داپۆشینی هێرشێکی سیاسی کۆنەپەرستانە بۆ سەر ئازادی ڕادەربڕینی ڕاستەقینەی خەڵک. قسەکردن لەسەر سروش، خاتەمی، موهاجرانی، خامنەیی، لاجوردی لە ئەوروپا، کە ئازادی ڕادەربڕین مسۆگەرە، مانای ئەوەیە کە پلاتفۆرمێک لە حکومەت وەردەگرن، قسەکانی خۆیان دەڵێن، با دەنگێکی هێندە ناشیرین بکەم کە کەس گوێی لەمانە نەبێت وشە، ئازادی ڕادەربڕینیان پێشێل نەکردووە، ئازادی ڕادەربڕینم دەردەبڕم. نەک هەر ئامادە نیم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ ئەوەی لاجوردی قسە بکات، بەڵکو شەڕ دەکەم و ئامادەم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ ئەوەی لاجوردی جارێکی تر نەتوانێت قسە بکات. هەوڵ دەدەم هەر جۆرە دەربڕینێکی سیاسی لە ئیسلامی سیاسی وەربگرم. من ئەمە بە هەمان ئازادیی خۆم دەزانم. پێم وایە هەموومان واین، بووم بە کۆمۆنیست بۆ ئەوەی هەوڵی بێدەنگکردنی شتەکانی ئەم کۆمەڵگایە بۆ هەتا هەتایە و مرۆڤایەتی بەجێبهێڵم. ڕوونە کە من ئامادە نیم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ ئەوەی ئەوان قسە بکەن.
گوێگر: پرسیاری یەکەمم سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕین، کاتێک دەڵێین دەبێت گشتگیر بێت بەبێ هیچ مەرجێکی تر. لە یەکەم بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا باس لەوە کرابوو کە ئازادی بێ مەرجە، بەڵام بەدیاریکراوی ئەوە بوو کە نابێت بۆ پاشایەتیخوازەکان و هاوشێوەکانیان بێت، ئەمە خۆی مەرجێکە. دووەم: ئەمڕۆ زۆرینە لە هەمان ڕادیۆ قسەیان کرد. ئایا ئەمە نیشانەی وەهم و وەهمی زۆرینەیە یان ئەوەی لە داهاتوودا بیر لە یەکڕیزی دەکەیتەوە، چونکە کاتێک بزوتنەوە گەلێک بۆنموونە کوردستان پێکەوە دادەنیشن، حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری یەکسەر لە هەموو بڵاوکراوەکاندا هەموویان دەخاتە ژێر پرسیارەوە، ئایا ئەمە ئەمرۆ هۆکاری چییە؟
مەنسوور حیکمەت: لە بەرنامەکەماندا هیچ مەرجێک بۆ ئازادی قسەکردن و ئازادی سیاسی نییە. لە بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستدا کە لە سەردەمی ئێمەشدا نووسرابوو و ئێمە ڕەشنووسەکەیمان نووسی، هیچ مەرجێک بۆ ئازادیی قسەکردن و ئازادی سیاسی نەبوو. لەسەر پێکهاتەکە بوو. گفتوگۆکە لەسەر ئەوە بوو کە ئایا کۆمەڵگا تەحەمولی پێکهێنانی ئەو حزبانە دەکات کە بە ئاگایی و بە ئەنقەست و بە ڕاگەیاندنی فەرمی خۆیان، حزبی ڕەگەزپەرست و فاشیستن؟ پێم وایە ئەمە بابەتێکی کراوەیە بۆ هەموو کۆمەڵگایەک. هەموو کۆمەڵگایەک دەتوانێت دیاری بکات کە ئایا ڕێگە بە ڕێکخراوێک دەدەن کە بە ئاشکرا و بە فەرمی بەشێکە لە ئایدۆلۆژیاکەی و شانازی بەوە دەکات کە دژە ژنە، دژە کوردە یان دژە ڕەشپێستە، پێک بێت و بارەگا و نووسینگەی هەبێت. ئەمە زیاتر پرسیارێکی تاکتیکییە نەک پرەنسیپ. پێکهاتن جیاوازە لە دەربڕین. ئەگەر هەندێک کەس ڕێکخراوێک دروست بکەن بە ئامانجی ئازاردان، بۆ نموونە کەمینەیەک لە کۆمەڵگادا، دەبێت یاسایەک هەبێت کە بازنەی ئەم ڕێکخراوە کۆنتڕۆڵ بکات. بەڵام ئازادی ڕادەربڕین بە پێناسە ئەو ئازادییەیە کە لە ڕێگەیەوە دەتوانیت بۆچوون و هەستی خۆت دەرببڕیت، تەنانەت ڕەگەزپەرستترین وشە و هەموو شتێک، بەبێ ئەوەی بەرکەوتنی جەستەیی و ئامادەیی ماددیت لە ژیانی کەسانی دیکەدا هەبێت، ئەوانی دیکە دەتوانن دەربڕینەکەت بیبینن و ببیستن و تێپەڕن.تۆش هێرشێکی لەوە زیاتر ناکەیت. دەربڕین بەم مانایە دەتوانرێت پارێزراو بێت. تەنانەت ناشیرینترین بۆچوونەکانیش پێویستە ئازادانە دەرببڕدرێن چونکە ئەوەی ئەمڕۆ تۆ بە ناشیرینی دەزانیت، دەبێت لایەنی بەرامبەر باوەڕی بەوە هەبێت کە ڕاستە و پێویستە بخرێتە سەر کورسی، و ناتوانیت تاکلایەنە پێش ئەو پرۆسەیەی کە تێیدا ڕاستییەکە ئاشکرا دەکرێت ڕایبگەیەنیت کە ئەمە ڕاستییەکەیە وتەنها ئەو کەسانەی کە ئەمە دەڵێن دەتوانن ئازاد بن. ئازادی ڕادەربڕین بێئەدەبترین و نائاساییترین و بەدبەختترین دەربڕینە. ئەمەش نیشاندەری ئازادی ڕادەربڕینە. لە ئەنجامدا بە بڕوای من نابێت هیچ سنوورێکی هەبێت. تەنانەت ئەو سنوور و کەلێنانەی کە ئێستا بۆ نموونە لە ئەمریکا بۆ کۆنترۆڵکردنی پۆرنۆگرافی لە ژێر ناونیشانی بریندارکردنی خاوێنێتی گشتیدان، سنوور و کەلێنی تاڕادەیەک فەرمین بۆ ئازادی ڕادەربڕین کە ئەوانەی لە بواری پۆرنۆگرافیدا کاردەکەن هەمیشە مشتومڕێکی بنەڕەتییان لەگەڵدا هەیە، یان بۆ نموونە ئازادی دەربڕینی ڕۆژنامەنووسانی فەرەنسی و ئەمریکی و بەریتانیا لە شەڕی کەنداو، شەڕی ئەمریکا و عێراق، لە چوارچێوەی بەرژەوەندی نەتەوەیی و بەرژەوەندی جەنگدا بە توندی سنووردار بوو، ئەمەش دەنگەدەنگێکی زۆری لێکەوتەوە. بەڕای من نابێت هیچ سنوورێک هەبێت.
سەبارەت بە خاڵی دووەم، ئێستا کە لەگەڵ کەسانی دیکەی ئۆپۆزسیۆن قسەمان کردووە، دەمانەوێت لەگەڵیان یەکبگرین یان نا؟ ئەوەندەی پەیوەندی بە حزبی کۆمۆنیستی کرێکارییەوە هەیە، باشە ئێمە هیچ نیازێکمان نییە لەگەڵ ئەو ڕێکخراوانەی باسیان کرد یەکبگرین. بەڵام ئێمە لە ژێر هەر سەقفێکدا لەگەڵ هەر کەسێکدا دەردەکەوین. ئێمە پێمان وایە دەتوانین لە هەر شوێنێک کە هەندێک کەس قسە بکەن و هەندێکیش گوێیان لێ بێت دەتوانین ئامادە بین. من بە شەخسییەت سەبارەت بە بوونی، (پێموایە مەبەستیان بوونی کومەڵەیە لە پەرلەمانی کورد)، پێموایە گرنگ ئەوەیە کە لەوێ گوتوویانە. هیچ شتێکی خراپ نییە کە ڕێکخراوێک بچێتە هەر شوێنێک و قسەکانی خۆی بڵێت- لە هەندێک شوێن کێشەیەک هەیە کە دەتوانرێت بە شێوەیەکی کردەیی نیشان بدرێت کە ئەمە کۆتاییەکەی زیانبەخشە بۆ بزووتنەوەکە- بەڵام ئەوەی گرنگترە ئەوەیە کە لەوێ گوتوویانە؛ ئایا ئەوان وەهمیان لەسەر ئەو دەسەڵاتە دروست کردووە کە بەشداریان تێدا کردووە یان خەباتیان لەدژی کردووە؟ ئەمە شتێکە کە دەبێت بە شێوەیەکی کۆنکرێتی ببینرێت. من بە شەخسی عەیب لە هیچ کەسێک نادۆزمەوە کە لە پشت پۆدیۆمێکەوە دەربکەوێت، لە پانێلێک یان لە باڵەخانەیەکدا کە حزبەکانی تەواو پێچەوانەی ئەون. بڕیارە پڕوپاگەندە دژی پڕوپاگەندەی دوژمن بێت و ئەگەر دوژمنێک لە خەندەقێکدا قسە بکات، بچێت و لەبەردەمیدا دەربکەوێت و قسەی خۆی بکات. من بە وەک خۆم هیچ کێشەیەکم لەگەڵ ئەم بابەتەدا نییە.
ڕادیۆ ئینتەرناشناڵ: دەوترێت ئازادی ڕادەربڕینتان، شێوازی قسەکردنتان، پیرۆزییەکانی هەندێک کەس پێشێل دەکات. پێویستە ڕێز لەو پیرۆزیانە بگیرێت، جا نەتەوەیی بێت، ئاینی بێت یان ئەخلاقی. باوەڕت بە شتێکی وا هەیە؟ بەڵام پێش ئەوەی وەڵام بدەیتەوە، گرنگی بە پرسیاری گوێگرێکی تر بدە:
گوێگر: … ئایا مەیلە دژبەیەکەکان هەمیشە لە بوونی کەسانی وەک لاجوریدیدا خۆدەنوێنێت؟ ئێوە گرنگی بە پرسەکانی دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر و سەرکوتکردنی مەیلە جۆراوجۆرەکان لەلایەن بەلشەفییەکانەوە دەدەن؛ ئایا هەموو ئەوانە لاجوردیەکان بوون؟ گەرەنتی چییە کە من وەک مەیلێکی بۆرژوازی لەسەر هەموو بۆچوونێکم لەلایەن ئێوەوە سەرکوت نەکرێم؟
مەنسوور حیکمەت: سەبارەت بە پرسیارەکەت و باسکردنی پیرۆزییەکان، من هیچ شتێکی پیرۆز بە هۆکارێکی کافی نازانم بۆ ئەوەی ڕێگری لە قسەکردنی کەسێک بکات. بۆ ئەوەی کەسێک قسە و بۆچوونەکانی لەگەڵ کۆمەڵگادا نەخاتەڕوو. ئەمەش بە هیچ شێوەیەک ڕێگەپێدراو نییە، پێناسەی پیرۆزییەکان بۆ کۆمەڵگا ئامرازێکە بۆ کۆنترۆڵکردن و سەرکوتکردنی کۆمەڵگا. . بەڕای من قسەکردن و ڕەخنەگرتن لە هیچ شتێک ناتوانێ ببێتە بەربەست، هەرچەندە بۆ هەندێک کەس پیرۆز بێت، ئەگینا کۆمەڵگا بەرەو پێش ناچێت. لە بەرنامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا، گوتوومانە ئازادی ڕەخنە بەبێ مەرج، ئازادی ڕەخنە و سنووردارنەبوون بە مەیل و ئەخلاقی لایەنی بەرامبەر. ئەم ئامرازانە هەمیشە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بەکاردەهێنرێن. بۆ نموونە کەسێک کە دەڵێت حەیا و حورمەتی گشتی بریندار بووە، لە چوارچێوەی باسی ئابڕوی گشتیدا بەرژەوەندییە کۆمەڵایەتی و ئابورییەکانی دادەپۆشێت و کاتێک پێت دەڵێت کە ئابڕویی گشتی بریندار بووە، ئەوا ڕووبەڕووی ڕەوتێکی گۆڕانی کۆمەڵگا دەبێتەوە . ئەمە گۆشەیەکی کۆنترۆڵی مرۆڤەکان و کۆنترۆڵی کۆمەڵگایە.
سەبارەت بە قسەی گوێگر، ئایا هەموو نەیارەکانمان لاجوردی بن، ئێمە ئەمەمان نەگوتووە، نە پێموایە. سەبارەت بەوەی کە ئەوان گەرەنتییەکیان دەوێت کە ستەمیان لێ نەکرێت، دەڵێم پێویستە ئەو گەرەنتییە لەو کەسانە بکرێ کە ستەمکارن. ئەگەر بیبینم لە هێڵی پێشەوەی شەڕی دژی کۆماری ئیسلامی کە سیمبولی چەوساندنەوەی خەڵکە، ئەگەر بیبینم ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە سەرکوتکردنی کۆمۆنیستەکان، دژی سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییە کرێکارییەکان، دژی سەرکوتکردنی ژنان لەو کۆمەڵگایەدا، نەک لە ماڵەکەی خۆیدا، بەڵکو وەک حزبێکی سیاسی، بێگومان مافی ئەوەی پێدەدەم هەزار و یەک ئیراد بگرێت. بەڵام ئێوە شاهیدی جەمسەرگیرییەکن لە دەرەوەی وڵات کە تیایدا لایەنگرانی حکومەتێک، حکومەتی کۆماری ئیسلامی، کە کاک موهاجرانی وەزیری کابینە و ئەندامی دەسەڵاتی جێبەجێکردنەکەیە و تێیدا من و تۆ، و ئێمە گوێگری دۆست، بێ مافین، دەسەڵاتێک کە لە ترسی تیرۆرکردنی، ئێمە هێشتا لێرە ئاگاداری خۆمان بین، لایەنگرانی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی ئەو حکومەتە پرسی ئازادی قسەکردن دەهێننە بەردەم ئۆپۆزسیۆنی کۆماری ئیسلامی. وەک ئەوەی هەندێک ئازادی ڕادەربڕین قەرزاری ئێمە بن! ئەمەش دیماگۆگییەکی دیکەیە. هاوڕێکەم هیچم نییە بیڵێم، با دابنیشین و باسی ئەزموونی سۆڤیەت بکەین، من هەرگیز پرۆسۆڤیەت نەبووم. ڕەنگە زۆربەی ئەو کەسانەی کە دەبێ دابنیشن و باس لەوە بکەن کە لە سۆڤیەتدا چی ڕوویداوە، دۆستی ئەم هاوڕێیەمان بن. من نەچوومەتە پیرۆ، بەڵام با دابنیشین و باسی چین بکەین. من بۆچوونی خۆمم هەیە. ئارگومێنتی من ئەو گەرەنتییەیە کە ئێوە لە کۆمۆنیستەکان دەتانەوێت بۆ ئەوەی ئایا ئازادی لە دوای شۆڕشێکی کۆمۆنیستی سنوور و بۆشایی دەبێت یان نا، ئەوە لە بیرکردنەوەی کۆمۆنیستەکاندایە سەبارەت بە کۆمەڵگا و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ پەیوەندییە موڵکییەکان و نەهێشتنی هۆکارەکانی ژێردەستەیی و خنکاندن و بوونی دەوڵەت.لەناوبردنی چینی ستەمکار و ستەملێکراودا، ئەمانە گەرەنتی کۆمۆنیزمن بۆ ئازادی نەک ئەخلاقی شەخسی من. لەوانەیە پێت وابێت فڵان کەس دەبێت کەسێکی خۆپەرست بێت یان ڕەنگە سبەی هاوڕێکەی ناچار بکات. بڕیار نییە لە کۆمەڵگادا متمانەمان بەم پێوەرانە هەبێت. ئایا ئێوە لە کۆمۆنیستەکان باشتر خاتەمی دەناسن؟ یان ئامادەی سوێند بە ویژدانی موهاجەرانی باشتر سوێند بخویت لە بەرپرسی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران لە دەرەوەی وڵات؟ نەخێر. ئێوە دەبێت کۆمەڵگایەک لە خەیاڵدا وێنا بکەن کە هێز تیایدا مانایەک نادۆزێتەوە، کە بە ژێرەوە ڕزگاری بووەو دەتوانێت بەرگری لە خۆی بکات و شتێک بە ناوی سەرە وە وخوارە نادۆزێتەوە. کۆمۆنیستەکان پرسی ئازادی “بە شەرتی چەقۆ” و “وەرە متمانەم پێ بکە” و “بزانە چەند کەسێکی بەڕێزم” ناوروژێنن. ئێمە لە هەڵبژاردندا بەدوای دەنگدا ناگەڕێین. ئێمە دەڵێین با بناغەی کۆمەڵگا کە لەسەر ئیستغلال و چەوساندنەوە دامەزراوە، هەرچەند خراپ بین من و تۆ، بەڵام لە کۆمەڵگایەکدا کە چیتر چین و توێژ نەماوە و پێویست ناکات کار بۆ ئێوە بکەم تا نانی شەوانەم بەدەست بهێنم.و لە ئەنجامدا ناچارم گوێ لە قسەکانت بگرم و ئەگەر ناڕەزایی دەرببڕم، سەرباز دەهێنیت و ستەمم لێ دەکەیت، ئەوا لە کۆمەڵگەیەکی وادا کەهەموو مرۆڤەکان ئازادییان هەیە و گەرەنتی ئەوەش سیستەمی کۆمەڵایەتی و ڕزگارییەکە دەوڵەت تێیدا بێ بنەما و سوپا هەڵوەشاوەیە. ڕژیمێک بە سەرکوتی مەزهەبی، لەگەڵ سپای پاسداران، بە ئەشکەنجە و بەردبارانکردن و کوشتار لەسەر کاردایە ، لایەنگرانی ئەو دەسەڵاتە هاتوونەتە دەرەوە بۆ داوای ئازادی ڕادەربڕین لە بزووتنەوەیەکی سیاسی بە ناوی کۆمۆنیزمی کرێکاری، کە لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی سوپا، هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوە نهێنیەکان، ئازادی سیاسی بێ کۆت ومەرج، یەکسانی تەواوەتی ژن و پیاو، ئازادی کۆبونەوە و مانگرتنە! پێت وانییە لێرە شتێکی خەمناک ڕوویداوە؟ پێت وانییە شتێکی سەیر ڕوودەدات؟ وەک ئەوە وایە بۆ نموونە یەکێک لە وەزیرە میانڕەوەکانی پینۆشێ بڵێت ئازادی ڕادەربڕینمان لەلایەن نەیارانی ڕژیمەوە پێشێل کراوە! یان وەزیری پیشەسازی و بازرگانی هیتلەر کە کەمێک لە خۆی میانڕەوتر بوو، ناڕەزایەتی دەربڕی بەرامبەر بە بزووتنەوەی دژە فاشیست، چ گەرەنتییەکم هەیە کە ئێوە بێنە سەر کار و ڕەچاوی ئازادی بکەن؟! ئاخر ئەوان لە سەرکوتگەرترین دەسەڵاتەکانی مێژوودا دانیشتوون و دەستیان تا ئەژنۆیان لە خوێندایە. پێوەرەکانی ئەخلاق و شەرەف کە خاتەمی و موهاجەرانی بەڕێوە دەبەن هیچ جیاوازییەکیان لەگەڵ من و تۆ نییە. ئەگەر ڕۆژێک من و تۆ لەو حکومەتەدا بووینایە، ئێستا هاوارمان دەکرد، دەمانگوت ئێمە لەگەڵ ئەوان نین، من شەریک نیم لەم تاوانە، با بیانڕوخێنین. ئێمە ئەوەی هەمانە دەیڵێین. ئێستا وەزیری ئیرشادی ئیسلامی، واتە وەزیری سانسۆری کۆماری ئیسلامی،داوای ئازادی دەربڕین لە منی کۆمۆنیستی دەرەوەی وڵات دەکات؟ پێم وایە پێویستە ڕەهەندەکانی پێوانەکردنی کێشەکە بهێڵرێتەوە. ئەم جوڵەیە ناشیرینە.

ڕادیۆ ئینتەرناسیۆناڵ: لە پێوەندی لەگەڵ هەمان ئەو وتووێژەی کە ئێوە کردتان، ئاگادارییەک لە “کار”ی ژمارە ١٨١ ئۆرگانی ئەکسەریەتدا هەیە، کە بە واژۆی ئەکسەریەت، پارتی دیموکراتی گەلانی ئێران و کۆماریخوازە نیشتمانییەکانی ئێران، کە لەقاودانەکەی ئێمەیان لە دژی موهاجەرانی و سروش بەکردەوەیەکی توندوتیژ و هێرشکردنی کەسی زانیوە و مەحکومیان کردووە. بیر له‌ چی ده‌كه‌یته‌وه‌؟
مەنسوور حیکمەت: پێموایە دۆسیەکە نزیک بووەتەوە لە سوریالیزم. خەباتکارێکی دژە ئاپارتاید بهێنن، ئەم دیمەنەی پیشان بدەن، بڵێن: ئەم ڕۆژنامەیە “ئەکسەریە”تە، ئەوەش کۆماری ئیسلامییە و ئەوانەش چەپ و کۆمۆنیستەکانن. ڕژیم سەدان هەزار کەسی کوشتووە، لەو وڵاتەدا ژنان مافی قسەکردنیان نییە و لەم دواییانەشدا ڕوون بووەتەوە کە تەنانەت نایەکسانی ژنانیش نابێ قسەی لەسەر بکرێت. لەو وڵاتەدا ژنان لەسەر تاوانی خۆشەویستی، لەسەر پشتکردن لە هاوبەشە سێکسییەکانیان بەردباران دەکرێن. لەو وڵاتەدا نازانرێت گۆڕی زۆر کەس لە کوێیە، زۆر کەس نازانن ئازیزترین کەسەکانیان لە کوێ نێژراون. ئەم “ئەکسەریەتە”کە بۆ ماوەیەک هاوکاری ڕژێمی کرد و هەر ئەم دەسەڵاتە بوو کە نەیویست و دەریان کرد، ئێستا دەرگایەکی تریان لە باخچەی سەوز بینیوە، ڕێکخراوێکی لەو شێوەیە بڕیارنامەی دەرکردووە و ڕوونترین قوربانی توندوتیژی، لە توندوتیژی دژی دەسەڵات لە دەرەوە هۆشداری داوە! پێم وایە ئەوان پێدەکەنن. پێدەکەنن ئێمە دەتوانین لەم جیهانە خەمناکەدا بژین تەنیا لەبەر ئەوەی بە زمانی فارسی بەجێهێڵراو قسە دەکەین و ئەدەبیاتمان بە ڕێنووسی فارسی جێهێڵراو نووسراوە و جیهان کاریگەریی لەسەر نییە و لەبارەیەوە نازانێت. ئەگینا هەمووان بەم شتە پێدەکەنن. ئەوە خەڵکە کە لە ژێر توندوتیژیی کۆماری ئیسلامیدان، ئەوە ئۆپۆزیسیۆنە کە لە ژێر توندوتیژیی کۆماری ئیسلامیدایە. باشترین هاوڕێیانی ئێمەیان کوشتووە، سەرکردە کرێکارییەکانی ئەو وڵاتەیان کوشتووە، باشترین کەسانی بزووتنەوەی خوێندکارییان کوشتووە، ئازیزترین تێکۆشەرانی ئازادی سەردەمی شایان لە لیستی شا و لەوەش زیاتر کوشتووە. با هەموو خۆتان بکەنە قازی، ناشیرین نییە ڕێکخراوێکی سیاسی ئاگادارییەک دەربکات و حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە توندوتیژی دژی کۆماری ئیسلامی ئاگادار بکاتەوە؟ من لەم بیرخراپیە تێناگەم، نەخێر، بە جۆرێک تێدەگەم. واتە دەتوانم بیر لە ژمارەیەکی زۆر کەم و بە زەلیلکردنێکی زۆرەوە بکەمەوە، بەڵام ناتوانم تێبگەم مرۆڤی ڕاستەقینە چۆن تا ڕادەیەک و بەو ڕەهەندە بچووکانە کورت دەبێتەوە.

گوێگرێکی تر: پرسیاری من بۆ کاک مەنسور حیکمەت ئەوەیە کە لە حکومەتێکی کرێکاری داهاتوودا دەبێت کەسانی وەک فرۆخ نگهدار دادگایی بکرێن؟ واتە تەواوی باندەکەی زۆرینە؟
مەنسوور حیکمەت: سەبارەت بە دادگاییکردنی خەڵک، بە بۆچوونی من هەر کەسێک لە جیهاندا دادگایی بکرێت، ئەگەر دۆسیەیەکی دیاریکراو هەبێت کە بەڵگەی پێویست لەسەری هەبێت. هیچ کەسێک ناتوانرێت بە گروپێک تۆمەتبار بکرێت. خەڵکی ڕێکخراوە سیاسییەکان بە پشتبەستن بە تاکتیکی سیاسی ئەو ڕێکخراوانە دادگایی ناکرێن. ئەگەر تۆ سکاڵات لە کەسێکی دیاریکراو کرد و بەڵگەی پێویست بدەیتە لایەنی پەیوەندیدار، پێویستە ئەوان بەدواداچوون بکەن و دادگا بزانێت تۆمەتەکانت پشتڕاستکراونەتەوە یان نا. من وەک مرۆڤێک دەبێ لە زۆر کەس ناڕازی بم و بە دڵنیاییەوە دەیخەمە بەردەم لایەنی پەیوەندیدار. لە حکومەتێکی کرێکاریدا خەڵک دەبێت بەرپرسیارێتی کارەکانیان لە ئەستۆ بگرن. بەڵام لە تۆنی گفتوگۆی هاوڕێکەماندا وروژاندن هەبوو، کە بەڕێگەدا ئەگەر باسی دادپەروەری بکەین، پێموایە چیتر نابێت ئەم وروژاندنەمان هەبێت. دادپەروەری واتە هەموو کەسێک بەرپرسیارە لەوەی کردوویەتی.
ڕادیۆ ئینتەرناسیۆناڵ: پرسیارێکی دیکە کراوە، ئایا هێرشکردنە سەربەکرێگیراوەکانی کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات، پێشێلکردنی ئازادی ڕادەربڕینیان نییە؟
مەنسور حیکمەت: بێگومان هێرش وشەیەکی فراوانە. لەوانەیە هێرشەکە پێچەوانەی یاساکانی ئەو وڵاتە بێت. مرۆڤ ناتوانێت لێی بدات و بریندار بکات، لەوانەیە دژی ئازادی قسەکردن نەبێت، بەڵام نایاساییە، پێچەوانەی تەندروستی جەستەیی هاووڵاتیانی ئەو وڵاتەیە. بەڵام ناڕەزایەتی دەربڕین لە لاوە، ناڕەزایەتی دەربڕین لە خوارەوە بۆ خوارەوە، ناڕەزایەتی دەربڕین لە هاووڵاتییەکەوە بۆ هاووڵاتییەکی تر، ناڕەزایەتی دەربڕین لە کەرتی تایبەتەوە بۆ کەرتی تایبەت، پێشێلکردنی ئازادی ڕادەربڕین نییە. ئەگەر کەسێک هات و چوارپاییەکی لە بەردەم ماڵەکەمان دانا و دەستی کرد بە سوکایەتیکردن، بۆ نمونە ژن کەم عەقڵە و ڕەشپێست پیسەو، ئێرانی فڵان و فڵانە و زنجیرەیەک قسەی جیاکاری و ئیستفزازی بڵێت، ڕەنگە من شمشاڵێک هەڵبگرم و بەشێوەیەک لێبدەم و شتێکی لەو جۆرە بڵێم بە دەنگێکی بەرز تا کەس گوێی لە دەنگی ئەو نەبێت. ئازادی ڕادەربڕینی لایەنی بەرانبەرم پێشێل نەکردووە، ڕێگریم لێکردوە لەو ڕۆژ و کاتە دیاریکراوەدا ئەو وشە تایبەتانە لەو بڕگە تایبەتەدا بڵێت. ئەمە مافی منە. ئەمە ئازادی ڕادەربڕینی منە، بە مانای expression ، نەک بە مانای قسەکردن. ئازادی ئەوەیە هەست و سۆزەکانم پیشانی کۆمەڵگا بدەم و ئەگەر ئەمە ببێتە هۆی ئەوەی نەتوانێت قسەکانی خۆی بڵێت، ئەوە بەڕای من شەرمەزارییە. ئازادی قسەکردن و بەرگری لە دەستدرێژی بەرزە. ئەمە هەمووی باسێکی یاساییە لەسەر ئازادی قسەکردن. ئازادی قسەکردن فۆرمولێکی تر نییە بۆ سەعات سەدر و “با ئێستا قسە بکات” و “بۆچوونی هەمووان ڕێزیان لێدەگیرێت”. ئازادی ڕادەربڕین مشتومڕێکی یاساییە سەبارەت بە پارێزبەندی هاووڵاتی لە هێرشەکانی دەسەڵات و دامەزراوە و ناوەندە سیاسییەکان کە دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە یان دەتوانن لە ڕێگەی کەناڵی یاساییەوە کاریگەرییان لەسەر ژیانی خەڵک هەبێت. سەلامەت بوون لە شەڕانگێزیەکانیان. ئەگەر حکومەتی پەیوەندیدار هات دەستی ئەم کەسە بگرێت و بیبات، لەوانەیە ئازادی ڕادەربڕینی پێشێل بکات و دادگا لە بەرژەوەندی ئەو بڕیار بدات. بەڵام ئەگەر شمشاڵ لێبدەم و هاوار بکەم و جەماوەر کۆبکەمەوە بۆ ئەوەی بو بو، ئازادی ڕادەربڕینم دەربڕیوە نەک بە پێچەوانەوە. ئازادی ڕادەربڕینی ئەو کاتێک گەرەنتی دەکرێت کە مۆڵەتی لە پۆلیس وەربگرێت.
ڕادیۆ ئینتەرنایۆناڵ: پرسیارێکی هاوشێوە لە لایەن کاک مستەفا مەدەنییەوە کرا، بە تایبەتی سەبارەت بە مهاجەرانی، ئەوان پێیان وابوو هەر ئاکسیۆنێک لە دژی ڕەوتێک کە ئێستالە ئێران خەریکە بە زۆر، پاشەکشە پێکردن، پابەندبوون یان هەر شتێک، کە بەڕادەیەک مل بە داواکاری و ئازادییەکانی خەڵک دەدات.بەڕای ئەو هەڵەیە. بەڵام دوا پرسیاری من بۆ ئێوە ئەوەیە، ئایا حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری درێژە بەو جۆرە کارانە دەدات، وەک کردەوەی ئەڵمانیا دژی سروش یان کردەوەی ستۆکهۆڵم دژی مهاجەرانین و چۆن؟
مەنسوور حیکمەت: با شتێک لەسەر وتارەکەی بەڕێز مەدەنی بڵێم؛ ئەگەر من لە جێگای موهاجەرانی یان خاتەمی بومایە بە دڵنیاییەوە سوپاسی ئەوانم دەکرد، چونکە چ بەرگرییەکی باشتر هەیە لەوەی کەسێک بێت و بڵێت هێرشکردنە سەریان دروست نییە. ئەگەر مهاجەرانی بە ئەدەب بێت، پێویستە بڵێت زۆر سوپاس کاک مەدەنی.
سەبارەت بەو ڕاستییەی کە پرسیارت کرد کە ئایا ئەم جۆرە ئاکسیۆنانەی حیزبی کۆمۆنیست پەرەی بێدەدرێت، هەندێک کەس پێیان وایە کە لە بەرامبەر بزووتنەوە سیاسی و ناڕەزایەتییەکانمان وەک توخمە ئازادیخوازەکانی ئەو کۆمەڵگایە بەرامبەر بە نیزامی کۆنەپەرستانەی ئێران، بە واژۆ کۆکردنەوە و دەرکردنی بەیاننامە ، بۆ نموونە دۆخی دەرەوەی وڵات ئەبێتە دۆخێک، ئەگەری ئەوە هەیە بچین لە پەناگە دابنیشین و کۆماری ئیسلامی بتوانێت لە دەرەوە کۆبوونەوەکانی خۆی ئەنجام بدات. ئێمە پێشوازی لەم واژۆ کۆکردنەوانە دەکەین. من ئەمە دەڵێم بۆ ئەوەی توشی سەر سوڕمان نەبن کە دەبینن سەرەڕای ئەم “فشارانە”، ئێمە هەست بە هیچ فشارێک لەسەر خۆمان ناکەین. چونکە خەڵکی ئێران چاویان لێیە. ئەوەی لە ئێرانە هەمان کارە کە ئێمە دەیکەین، واتە گوشار دەخاتە سەر ڕێژیم، هاوپەیمانی خۆی لە ئێمەدا دەدۆزێتەوە و دەڵێت بژی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران کە مەیدانەکەی بەرتەسک کردووەتەوە بۆ ئەوان لە دەرەوەی وڵات. ئەگەر بیرۆکەی چەقبەستووی کەسێک، بەناو بیرۆکەی خۆڕازیکەر سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕین، کە هیچ پەیوەندییەکیان بە توێژی ئازادی ڕادەربڕینەوە نییە، ئازار بدرێ، کێشەکە لە فێرکارییە فەلسەفیەکانی حیزبدایە. دەتوانێ لە ڕوانگەیەکی واقیعیتر و سیاسیتر و ئینسانی ڕاستەقینەترەوە سەیری ئازادی ڕادەربڕین بکات، نەک لە گۆشەنیگای تاکتیکییەوە کە شتێک لە بەرژەوەندی خاتەمی کۆتایی پێبێت یان نا. لە دەرەوە، ئەگەر بتوانین بە ڕێگەی سیاسی (ئێمە ڕێکخراوێکی توندوتیژ نین، ڕێکخراوێکی سیاسیین، خۆپیشاندان دەکەین، بانگەشەی هەڵبژاردن دەکەین، پیکێت دەکەین، دروشم دەدەین) بەم شێوازە تایبەتانە، ئەگەر بتوانین لە دەرەوەی وڵات ڕێگری لە کۆبوونەوەی بەکرێگیراوێکی کۆماری ئیسلامی بکەین. بۆ ئەوەی تا کۆتایی ڕایبگرین، ئێمە شانازی بەمەوە دەکەین و بەردەوام دەبین.
ئەوەی بەڕای من زۆر ڕونە ئەوەیە کە لایەنگرانی خاتەمی لە ئۆپۆزسیۆن هیچ جیاوازییەک لە نێوان خۆیان و ئەم فراکسیۆنەدا نابینن. بۆ نمونە ئەگەر بچین بە کاک موهاجەرانی بڵێین هۆو! ئاغای مەعروفی ئەمە دەباتە سەر خۆی و دەڵێت من ستەمم لێکرا. یان بۆ نمونە ئەگەر ئێمە ناڕەزایەتی دەرببڕین لە دژی سروش، کەسێک لە ڕێکخراوی بەناو چەپدا ناڕەحەت دەبێت. واتە ئامادە نین جیاوازی بکەن لە نێوان خۆیان و سروش، لە نێوان خۆیان و مهاجەرانیدا. ئیتر ئەمە کێشەی من نییە. ئێمە دژی سرۆش خۆپیشاندانمان کرد، نەک دژی هاوکارەکانی سروش لە ئۆپۆزسیۆن. تا ئێستا هیچمان لەسەر ئەمانە نەکردووە. ئەگەر ئێمەش وامان کرد، مافی خۆمان هەبوو، بەڵام نەمانکرد. هێڵی سیاسی ئێمە ئەوە نییە پێش بە چالاکیی نەیارانی ڕێژیم بگرین، تەنانەت ئەگەر دروشمی ئەم نەیارانەی ڕێژیم بنیاتنانی لەگەڵ ڕێژیمیش بێت. ئێمە سیاسەتی پیکێتکردن و ڕێگریکردنمان لە ڕێکخستنی کۆبوونەوەیان نییە. ئەو بەشەی کە بەتەواوی بابەتی چالاکیی ئێمەیە و ئەوەی پێی دەوترێت پیکێت و ڕێگریکردن، خودی ڕژێمەکانن. ئێستا چ دەسەڵاتێکە، چ دەسەڵاتێکە تازە خانەنشین بووە و چاوەڕێی خزمەتە. ئێمە بە دوربین پەیوەندییەکانی ناو فراکسیۆنەکان پەیڕەو ناکەین، بۆ ئەوەی هەر لەو ساتەوەختەی کە کەسێک توڕە دەبێت، لە باوەش بگرین و پێی بڵێین کە پەیوەندی بە ئۆردوگای شۆڕشگێڕییەوە کردووە. پێم وایە کاک سروش بووەتە ئۆپۆزیسیۆنی ناوخۆی نیزام و لایەنگری جۆرێکی تری حکوومەتی ئیسلامی. ئەمە کێشەی ئاغای سروشە لەگەڵ هاوڕێ کۆنەکانی. پێکەوە ئەم حکومەتەیان هێناوەتە سەر کار. بەڵام ئەگەر وا گریمانە بکەیت کە زۆرینە دەچێتە شوێنی کۆبوونەوەیەک، هەرچەندە هەڵوێستی ئەو جیاواز نییە لە هەڵوێستی سروش، بەڵام ڕێکخستنەکانی ئێستامان لە ڕێکخراوەکەماندا بۆ ئەوە نییە زۆرینە لە ڕێکخستنی کۆبوونەوەکەیدا تێکبدات. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە نەچینە هۆڵ، دەست بەرز نەکەینەوە، قسە ناکەین. ئێمە هەموو ئەم کارانە دەکەین. بەڵام دەتوانن دڵنیابن لەوەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بە نیازی ڕێگری لە ڕێکخستنی ڕێکخراوە ئۆپۆزسیۆنەکان نییە. هەرگيز شايانى نييە.
ڕادیۆ ئینتەرناسیۆناڵ: مەنسور حیکمەت، سوپاس بۆ پەیوەندیەکەت، ئەگەر هەر تێبینییەکی کۆتاییت هەبوو، تکایە بفەرموون.
مەنسوور حیکمەت: تەنیا دەمەوێت داوا لە هەموو هاوڕێکانم بکەم کە نیگەرانن لە بارودۆخی ئێران و لە هەڵوێستێکی ئازادیخوازانەی ڕاستەقینەوە، بچنە ناو حزبی کۆمۆنیستی کرێکارییەوە. ئەم دۆخەی ئەم دواییە دەریدەخات کە لە کوێ وەستاوە. دوای ئەو هەموو باسە سەبارەت بە “سەردەم”، یەکێتی سۆڤیەت و چین، سەردەمی نوێ و نەزمی نوێی جیهانی، شێوازی بەرهەمهێنان، پۆست مۆدێرنیزم و مۆدێرنیزم و هەموو شتێک، دواجار ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە چ کەسانێک لە دژی کۆنەپەرستی ئیسلامی سەردەمی ئێمە وەستاون ، کە چ کەسانێک لەبەردەم ناسیۆنالیزمی کۆنەپەرستی سەردەمی ئێمەدا وەستاون و لە کۆتاییدا، کە لە بەردەم ڕژێمی کۆنەپەرستی ئیسلامی ئێستا وەستاون. جێگای هەموو ئەو کەسانەی حەز دەکەن لە کۆمەڵگەیەکی ئازاددا بژین و بە مافی مرۆڤی دەزانن لە حیزبی ئێمەدایە. ناوی ئێمە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریە، بەڵام دەرگاکە کراوەیە بۆ هەموو ئەوانەی دەیانەوێت لە ڕیزەکانی ئەم حیزبەدا خەبات بۆ ئەو ئامانجانە بکەن و هەرکەسێک بچێتە ناو ئەم حیزبەوە وەک ئەوە وایە سی ساڵە ئەندامی ئەم حیزبە بێت ساڵانێک لە یەکەم ڕۆژەوە، هەموو مافەکانی بەشدار بوونی لە چارەنووسی ئەم حزبەدا هەیە. بانگەوازی من بۆ هەرکەسێک کە لەم ڕۆژانەدا دەیبینم یان ئامادەیە بۆ ماوەی پێنج خولەک گوێچکەیم بداتێ بەقەرز ، ئەوەیە کە پەیوەست ببە بەحیزبەکەمانەوە.

لە گۆڤاری ئیسکرا ژمارە ٧ وەرگیراوە
٢٢ی خوردادی ١٣٧٧ – ١٢ی حوزەیرانی ١٩٩٨
hekmat.public-archive.net #1360fa.html

چایخانەکەی سەر شەقامەی نزیک ئەو جادەیەی بەسەر قەڵادا سەر دەکەوێ، زۆر چەنجاڵ بوو، هەبوو تەنیا دانیشتبوو، هەبوو لەگەڵ هاوڕێیەکانیدا لەگفتوگۆدا بوو، کەس سەیری کەسی نەدەکرد، هەر کەس بەخۆیەوە خەریک بوو، لەناکاو کوڕێکی باڵا بەرز و پۆشتە بەدووری دوو مەتر وەستا، بەدەنگێکی بەرز دەستی بەقسان کرد وەک ئەوەی لەنێو پۆلدا بێ وانەیەک پێشکەش بەقوتابییانی بکات، دەیگوت: هەموو ئاسمانەکان پاشایەکیان هەیە، ئەو پاشایە بڕیار دەدات ئاسمان چی بکات، ببارێنێ یان بگرمێنێ و هەورە تریشقە و بروسکەکانی کوێ بسووتێنێ، گوێ بگرن دەبێ بەراز و نیازی ئەو پاشایە بجوولێینەوە، دەنا هەمووان لەسێدارە دەدرێن، دەزانم لەژێر لێوەکانتانەوە بزەتان دێ و گاڵتە بەقسەکانم دەکەن، بەڵام رۆژێ دێ بەقسەکانم باوەڕ دەکەن، دەبێ لەگومڕایی رزگارتان بێ، هەتا هەتا نابێ گومڕا بن.
جولەکانی وەک مامۆستایەکی لێهاتوو وابوو، چەند هەنگاوێکی نا و راوەستایەوە، دووبارە دەستی بەقسان کرد، بەڵام کەس وەڵامی نەدایەوە، وەک ئەوەی پێی بڵێن تۆ مامۆستایەکی لێهاتووی، هەندێکی دیکە قسەی کرد، بەڵام چۆن رۆیی نەگەڕایەوە، دیارە پێیوابوو پەیامەکەی گەیشت.
کاتێ رۆیشتم و نزیک ترافیکەکە بوومەوە گڵۆپی سوور داگیرسا واتە دوای 126 چرکە دەتوانیت بڕۆیت، بیرم لەو دیمەنە دەکردەوە دەکردەوە، ئەو گەنجە وەک مامۆستایەکی بەویقار وانەکەی خۆی گوتەوە، ئەوەی لام گرنگ بوو لەو دیمەنە کەس وەڵامی نەدایەوە، چونکە پێشتر شار لەمجۆرانەی تیادا بوو و خەڵک بەبینینی ئەو جۆرە دیمەنانە یەکسەر هۆهایان لەو کەسە دەکرد، بەڵام ئەو جارەیان وەک ئەوەی هیچ نەبوو بێ، کۆتایی بەوانەکەی هێنا و رێگەی خۆی بڕی، لەو لێکدانەوە و خەیاڵانە دابووم، لەنێو ئۆتۆمبێلە وەستاوەکان ژنێک هاواری کرد، دیار بوو بەپڕتاو لەئۆتۆمبیلێک هاتۆتە خوارەوە، هەزار جوێنی بەشوفێرەکە دا، شوفێریش لەئۆتۆمبیلەکەی هاتەخوارەوە تکای لێدەکرد بێتەوە ناو ئۆتۆمبیلەکە، بەهەڵسوکەوتیان دیار ئەوان ژن و مێرد بوون، لەیەک تێنەگەیشتنێک کردوویانەتە هەرا، ئەمجارەیان جیا لەدیمەنی پێشتر هەر یەکەو کامیرای مۆبایلەکەیان روو لەو ژن و مێردە کرد.
ئێستا لە چرکەی 87 داین، کاتێ ژن و مێردەکە مۆبایلەکانیان بینی هەر یەکەو بەبێ دەنگی چوونەوە نێو ئۆتۆمبیلەکە.
لەچرکەی 86 سواڵکەرەکان بەخێرایی بەرۆکی شوفێرەکانیان دەگرت، چ بەدەست پانکردنەوە یان کلێنس فرۆشتن بەسەر ئۆتۆمبیلەکاندا دابەش بوو بوون، لەنێو ئەم دیمەنەشدا لەنێوان سواڵکەرەکان بوو بەشەڕ، بەشێک لەو سواڵکەرانە سووری بوون، کلێنس فرۆشەکانیش بەنگلادیشی بوون، سواڵکەرە سوورییەکان بەعەرەبییەکی سووری بە بەنگلادیشییەکانیان دەگوت: پێمان نەگوتی لێرە مەمێنە، ئێرە شوێنی ئێمەیە بۆ کەسی دیکە نییە لێرە بێ.
بەنگلادیشیەکەش بەسەرسوڕمانەوە بەکوردییەکی رەوان گوتی: خۆ من سواڵ ناکەم، کاسبی دەکەم، کلێنس و گوڵ دەفرۆشم.
لەو دەنگە دەنگە چرکەکانی ترافیکەکە خۆی لە 10چرکە نزیک دەکردەوە، تا دەهات کێشەی نێوانیان زیاتر دەبوو، ئەوەی سەیرە پۆلیسی هاتووچۆش لەدوورەوە پێدەکەنی.
لەچرکەی 3دا هەموو ئۆتۆمبیلەکان خۆیان ئامادەکرد تا بەتیژڕەوی ترافیکەکە ببڕن.
کاتێک گڵۆپی سەوز داگیرسا لەئاوێنە بەرزەکە سەیری بەنگلادیشی و سووری و ئۆتۆمبێلی ژن و مێردەکەم کرد، تا دەهات لەبەر چاوان ون دەبوون.

سەرەتا پێش هەموو شتێک دوو جۆرە قسە کردن و کردار کردن هەیە ،هەیە لەسەر بەرژەوەندی گشتیە هەشە لەسەر بەرژەوەندی تایبەتە ،جا چەمکی گەشبینی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی گشتییە بەڵام ڕەشبینی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی تایبەتە ،یانی ڕەشبینی بۆ گروپێکی تایبەتە بەڵام گەشبینی بۆ هەمووانە، یان بە شێوەیەکی ڕوونتر گەشبینی واتە ووردە ووردە دروستکردنی خانوویەک بەڵام ڕەشبینی واتە ڕاوەستان لە دروستکردنی خانوویەک ،هەروەها گەشبینی واتە بەسەرکەوتنی پایەکانی خانوویەک بەڵام ڕەشبینی واتە لە سەرەوەی پایەکان هاتنە خوارەوەی، گەشبینی واتە دروستکردن و بنیاتنانەکان ڕەشبینی واتە نە دروست کردن نە بنیاتنان بەڵکو ڕاوەستان .

گەشبینی جگە لەوەی وەکو ئیرادەیەکی پۆڵاین وایە هەروەها سودیشی زۆرە یەکێک لەو سودانەی گەشبینی واتە پەرە پێدان و ڕاهێنان و بەردەوامی بێگومان ئەمەش تواناکان و لێهاتوویی مرۆڤەکان زیاتر دەکات بەڵام ڕەشبینی ڕاهێنان و بەردەوامی تێدانیە ئەمەش زیانی هەیە واتە مراندنی تواناکان و پوکانەوەی لێهاتوویی و شارەزاییەکان ، هەروەها گەشبینی و ڕەشبینەکان پێویستە سەرەتا نەبینن بەڵکو دوورمەودا لە هەموو شتەکان بڕوانن یانی وەک بەسەرکەوتنی چیایەک سەری بکەن کاتێک دەگەیە سەری چیاکە ئەوجا ڕێگاکەت ئاسانتر دەبێ یان دەگەی بە ئامانجەکانت و خەونەکانت

نموونەش وەکو دروستکردنی کۆمەڵگایەک لە هەموو بوارەکانەوە و پێگەیاندنی سەدان کەس بۆ هەموو بوارەکان
ڕاستە سەرەتای قورسە بەڵام ووردە ووردە ئاسان دەبێ و شارەزایی لە دروستکردن و پێگەیاندن پەیدا دەکەی

4 11 2022

باوکـم تـا پـۆلی سێ و دایکـیـشـم تـا یـەکی نـاوەنـدیـیان خـوێـنـدبـوو. بـەڵام باپـیرەم و داپـیرەم نەخوێنـدەوار بوون. لە سەردەمی ئەواندا، لە گونـدەکەیاندا قـوتابخانە نەبـوو.
لە پـۆلی پـێـنجی بنـەڕەتی بـووم. کە لە ماڵـەوە دادەنیـشـتم و ئەرەکەکانی قـوتـابخـانەم جـێبەجێ دەکرد. زۆر جار باپیرەم لە نزیکمەوە لەسەر کورسییەک دادەنیشت و سەیری دەستـمی دەکـرد. رۆژێـکـیان باپـیرەم هـەناسـەیەکی قـووڵی هـەڵـكـێـشا و تی: خـۆزگـە.
ـ باپـیرە گیـان، بـۆچی ئەو هـەنـاسەیـەت هـەڵکـێـشا؟ چـی خـۆزگـەیەک دەخـوازیـت؟!
باپـیرە: خـونچـە گیـان، خـۆزگـەی ئـەوە دەخـوازم، کە منـیش خـوێـنـدەوار بـوومـایە و فـێری نووسین و خوێنـدنەوە بوومایە. بمتوانیایە ئەو پەرتووکەی تۆم بخوێنـدایەتەوە.
ئەو شەوە خەیاڵم لە لای هەناسە و خۆزگەکەی باپـیرەم بوو. لە دڵی خۆمدا وتم: جا بۆ باپـیرەم فێری نووسین و خوێندنەوە نەکەم.. باپیرەم پیاوێکی زیرەکە و زوو فێردەبێت.
بۆ بەیـانی ئەو شەوە کە لە قـوتابخـانە گەڕامـەوە، پێـنووسێک و دوو تیانـووسی سەد پەڕەیی و لاستـیکێکی کوژانـدنـەوە و پێنووستاشێکـم کڕی و خـستیانمە ناو کیسەیەکی نایـلـۆنی جـوانـەوە.
باپـیرەم وەکـو هـەمـوو رۆژەکـانی کە، بە زەردەخـەنـەوە بەخـێرهـاتـنەوەی لـێکـردم و ماچـمیکـرد. کـیـسەکـەم دایی.
ـ باپـیرە گـیان ئـەم دیـارییـە جـوانـانـەم بـۆ تـۆ کـڕیـوە.
باپـیرە: دیـاری.. ئەمانە چـین خـونچـە گیـان؟ چی لەم پێـنـووس و تیـانووسانە بکەم؟!
ـ باپـیرە ئەی تـۆ هـەناسەت هـەڵـنەکێشا و نەتـوت خۆزگە فـێری نووسین و خوێندنەوە بـوومـایە. مـن فـێری نـووسـین و خـوێنـدنەوەت دەکـەم.
باپـیرە ـ قـاقـا پێکەنی: خۆنچـە گیان، تازە من چـۆن فـێری نووسین و خوێندنەوە دەبم؟
ـ باپـیرە گیـان، دەزانـم زۆر حـەزت لە نـووسـین و خـوێنـدنەوە هـەیە، تـۆ زیـرەکـیـت. لـەو بـڕوایـەدام کـە زوو فـێردەبیـت.
تـوانیـم باپـیرەم رازی بـکەم. رۆژی وانـەیـەکی خوێنـدنـەوە و وانـەیـەکی بیـرکـاریـم پێدەوتەوە. هەستم بەوە کرد، کە رۆژ لە دوای رۆژ باپیرەم حەزی بۆ فـێربوون زیاتر دەبێـت. وای لـێهـات خـۆی بانگمی دەکـرد و دەیـوت خـونچـە گیـان کـاتی وانەکانـمە.
لە مـاوەی نـۆ مانگـدا، باپـیرەم فـێری نووسینی هـەموو پیـتە کوردییـەکان و چـۆنیـیەتی نووسینی وشـە و داڕشـتنی رسـتە کرد. فـێری نووسینی هەموو ژمارەکان و هـەر چوار کـردارەکانی بیـرکاریشـم کـرد. باپـیرەم زۆر بە ئاسانی فـێری خوێـنـدنەوەی بابەتـەکـانی خوێندنەوەی کوردی تا پـۆلی شەشی بنەڕەتی بـوو. من گەیشتمە پـۆلی حـەوتی بنەڕەتی و باپـیرەشم بە تەواوی فـێری نووسین و خوێنـدنەوە بوو. کۆمەڵێک پەرتـووکی کوردی بۆ خـۆی کـڕی. بە زۆریش حـەزی لە خـوێنـدنەوەی چـیرۆک و شـیعـرە.
رۆژێـکـیان کە لە قـوتـابخـانە گـەڕامـەوە.. باپـیرەم وەکـو جـاران مـاچـمی کــرد.
باپـیرە: خـونچـە گیـان، مامـۆسـتا جـوان و شـیریـن و زیـرەکـەکەم. ئـەم کـاتـژمـێرە جـوانـەم بـۆ تـۆ کـڕی و بە دیـاری پـێـشکەش بـێـت.. ئـەگـەر لـە زێـڕێـشـت بـگـرم هـێـشـتا هـەر کـەمـە. تـۆ منت کرد بە خوێنـدەوار. ئیتر هـەناسە هـەڵناکـێـشم و زۆر دڵخـۆشـم. وا هەسـت دەکـەم کـە مـرۆڤـێکی تـرم.
ـ زۆر سوپاس باپـیرە گیان بۆ ئـەم دیـارییـە جـوانەت. مـن دوو هـێـندەی تـۆ دڵخـۆشم کە توانـیم فـێرتـبکەم و خـۆزگەکەت بهـێنمەدی. بـڕیـارم داوە کە داپـیرەشـم فـێربکەم.

نەرویـج: ٢٠٢٢

ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانەی جەماوەری ئێستا لەدژی سەرکوتی ژنان و حیجابی زۆرەملێ و ڕژێمی ئیسلامی سیاسی لە ئێراندا، پاڵنەرێکی بەهێزە بۆ خەباتی ژنان، چینی کرێکار، کۆمۆنیستەکان و ڕزگاریخوازان لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
لە شۆڕشەکانی میسر و تونسەوە و لە ساڵی (٢٠١١)وە، سەرەڕای هەموو ئەو پاشەکشە و سەرکوتە دڕندانەیەی کە ڕووبەڕووی هەوڵ و تێکۆشانی ملیۆنان کرێکار و زەحمەتکێش و خەڵکی نەدار بۆتەوە، بۆ ڕزگاربوون لە چنگی ڕژێمە سەرکوتکەرەکانی ئیسلامی و ناسیۆنالیستی بۆرژوازی؛ پارێزەران و نوێنەرانی سیستەمی سەرمایەداری و بەربەریی سەرمایە، نەک هەر ئەم خەبات و هەوڵانە نەوەستا، بەڵکو دووپاتیان کردەوە کە سیمایان شۆڕشگێڕ و چینایەتییە و سنووری وڵاتان و نەتەوە و مەزهەب و ئایین و ڕەنگ و ڕەگەز و جەندەر تێدەپەڕێنێنن.
هه‌روه‌ها ڕاپه‌ڕینی ئۆكتۆبه‌ری (٢٠١٩) لە عێراق و هاوكات له‌گه‌ڵیدا بەردەوامی خۆپیشاندانه‌كانی لوبنان و خۆپیشاندانی جه‌ماوه‌ر له‌ ئێران دژ به‌ گرانبوونی نرخی به‌نزین، وێستگە بەیه‌كتر به‌ستراوەکانی خه‌باتی جه‌ماوه‌ری خه‌ڵكی كرێكار و زه‌حمه‌تكێش و چه‌وساوەی ئەم وڵاتانە بوون. ئەوەی ئێستاش لە ئێراندا دەگوزەرێت، قۆناغێکی دیکەی پێشکەوتووی ئەم خەباتەیە، بەو پێیەی کە ڕاپەڕینێکی شۆڕشگێڕانەیە لەدژی بەکۆیلەکردن و ستەمی ژنان، و بەم مانایەش پرۆسەی شۆڕشگێڕانەی لە هەموو ناوچەکەدا بە ناوەڕۆکێکی کۆمەڵایەتی فراوان و قووڵ دەوڵەمەند کردووە.
بۆ یەکەمجارە دوای ساڵانێکی دوورودریژ لە کۆنترۆڵی ئیسلامی سیاسی بەسەر ژیان و گوزەرانی جەماوەر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، خرۆشانێکی لەم چەشنە و بەرپەرچدانەوەیەکی بەهێزی ئاوا دێتەمەیدان بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ئیسلامی سیاسی بەسەر ژیان و چارەنووسی ژناندا. ئەمە جگە لەوەی کە یەکەمجاریشە چالاکی سیاسی شۆڕشگێڕانەی جەماوەری کرێکار، چ ژن و چ پیاو، لە ناوچەکەدا بەجۆرێک سەرهەڵدەدات کە چەقی ئەم چالاکیـیە لەسەر ڕووبەڕوبوونەوە دژی سەرکوتی ژنان و حجابی زۆرە ملێ ڕاوەستابێ، و هیز و تواناش لە پرسی ڕزگاربوونی ژنان و یەکسانیان وەربگرێت.
وەک هەموو پرسێکی گەورەی کۆمەڵایەتی دیکەی مێژوو، ئەوەی چارەنووسی ژنان و ڕزگاری کۆتایییان لە ڕەوەندی پێشهاتەکانی ئەم ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕانەدا دیاری دەکات، بە تایبەت لە ئەگەری سەرکەوتنیدا، پێشڕەویی شۆڕشە بۆ گەیشتن بە ئامانجە کۆتاییەکەی، کە لە شۆڕشی ئێستادا، لەناوبردنی ئەو كۆڵەکە بنەڕەتیانەیە کە کۆیلەکردنی ژنانی لەسەر وەستاوە، کە ئەویش سەرمایە و سیستەمی سەرمایەدارین، بەڵام ئەم پێشکەوتنە لە ڕەوتی شۆڕشدا، بێگومان پێویستی بە پەرەسەندنی خەباتی یەکگرتووی چینی کرێکار و ژنی چەوساوە و هەموو هەژاران هەیە. کەواتە ڕوونە کە کاریگەرییەکانی ئەوەی ئێستا لە ئێراندا ڕوودەدات، لە چوارچێوەی ئەم وڵاتەدا قەتیس نامێنێتەوە، نەک تەنیا لەبەر فراوانی و گەورەیی ئەو گورزەی کە هەتا ئیستا ڕاپەڕین لە ڕژیمی ئیسلامی ئیرانی داوە، بەڵکو لەبەرئەوەی ئەم ڕاپەڕینە جەماوەرییە شۆڕشگێڕانەیە لەسەر بنەمای خەبات دژی بە کۆیلەبوونێکە، کە نەک هەر کۆماری ئیسلامی لەسەر ڕاوەستاوە، بەڵکو سەرمایە و سیستەمی سەرمایەداری لە ئێران و وڵاتانی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خۆی پێ بەرقەرار کردووە.
کاریگەرییەکانی شۆڕش لە دژی حیجابی زۆرەملێ و ڕژیمی ئیسلامی ئێران، لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا، لە ویژدان و هۆشیاری ملیۆنان ژن و ئازادیخوازانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕەنگی داوەتەوە. ڕووبەرووبونەوەی ژنان و ئازادیخوازان دژ بە دەسەڵات و چەپۆکی ئیسلامی سیاسی و ڕژێمەکەی بەسەر ژنان لە ئیران، و ڕاپەڕین بەسەر سیمبولی ئەم دەسەڵاتەدا؛ حیجابی زۆرەملێ، واقیعێکی نوێ و قۆناغێکی پێشکەوتووی لە خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان و جەماوەری کریکاران و خەڵکی زەحمەتکێشی ئەم وڵاتەدا دروست کردوە و بەمەش توخمێکی چۆنایەتی بۆ توخمەکانی پرۆسەی شۆڕشگێڕی لە تەواوی ناوچەکەدا، بە عێراقیشەوە، زیاد کردووە.
ئەم واقیعە نوێیە خۆی دەسەپێنێت بەسەر کارنامەی هەر هەڵچوونێکی جەماوەری داهاتوودا کە شایەنی ئەوە بێت بە شۆڕشگێڕانە وەسف بکرێت. ئەگەر لە ڕوانگەیەکی ماددی مێژووییەوە ئەم ڕووداوانەی ئێران هەڵسەنگێنین، دەبینین ئەگەرەکانی سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی ئێستا، یان گۆڕینی هاوسەنگیی ئێستای هێزی نێوان جەماوەری شۆڕشگێڕ و هێزەکانی دژە شۆڕش بە قازانجی ئەمەی دووەمیان، هیچ له‌و ڕاستیه‌ ناگۆڕێت که‌ ئەم ڕووداوانە پرسی ئازادی و یه‌کسانی ژنانی، وە بە شێوه‌ی کردارێکی جەماوەری، کردە به‌شێکی سه‌ره‌کی‌ پڕۆسه‌ی شۆڕشگێڕانه‌ لە ناوچه‌که‌دا.
ئەمەش، بە سادەیی، بەو مانایەیە کە ناتوانرێت نە ڤێرژنێکی سەرکەوتووی نوێی شۆڕشەکانی میسر و تونس لە ناوچەکەدا دووبارە بکرێتەوە، وە نە ڤێرژنێکی نوێی سەرکەوتووانەی ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەری عێراق، بەبێ تێپەڕین و زاڵبوون بەسەر یەکێک لە خاڵە لاوازە سەرەکییەکانیاندا، کە ئەویش جێگیرکردنی ڕزگاری و یەکسانی ژنانە لە تەوەرەی ئەولەویەتەکانی ئەم شۆرش و ڕاپەرینانەدا.
ڕژێمی خوێنڕێژی ئیسلامی لە ئێران ڕۆژانە تاوان لە دژی ڕاپەڕین ئەنجام دەدات و تا ئێستا دەیان کەسی کوشتووە و بەردەوامیش دەبێت. هه‌روه‌ها هێزه‌ دژه‌ شۆڕشه‌ بۆرژوازییه‌كان؛ دەوڵەتان و حزبەکان و ڕه‌وت و جه‌مسه‌ره‌ ئیمپریالیستی و ناوچه‌ییه‌كان، یه‌كگرتوو ده‌بن بۆ سه‌ركوتكردنی ئەو ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕ و جەماوەریانە له‌ ناوچه‌كه‌دا و به‌ هه‌موو ڕێگه‌یه‌ك لە هەوڵدا دەبن بۆ لەباربردنیان، وە له‌گه‌ڵ پەرەسەندنی دۆخی شۆڕشگێڕانەدا، به‌ ڕێگه‌ و شێوازی جۆراوجۆر، هه‌وڵ ده‌ده‌ن کە وڵاتانی ئەم ناوچەیە نوقم بکەن لەنێو شەڕ و میلیتاریزم و شەڕی بەوەکالەت و تاوانەکانی دیکەدا، بەڵام کرێکاران، خەڵکی زەحمەتکێش، بێبەشان، ژنانی چەوساوە، لاوانی کرێکار و ئازادیخواز، هێزێکی گەورەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگی پێکدەهێنن کە دەتوانن سەربکەون.
یەکێک لە فاکتۆرە هەرە گرنگەکانی سەرکەوتنی ئەم ‌هێزە چیانیەتیەی کرێکاران و زەحمەتکێشان ئەوەیە کە هەمان ئەو سیستەمەی کە زوڵمیان لێدەکات و ئازادی و ژیانێکی ئاسوودە و خۆشگوزەرانی لێی زەوت کردوون، لەسەر شیلەی گیانی هەمان ئەم هێزە بنیات نراوە و لە سەر بەرهەمی کار و زەحمەتی ئەو بەرێوە ئەچێ. ئەم واقعیەتەش بۆ خۆی سەرچاوەی سەرهەڵدانی خەباتی چینایەتی کریکاران و زەحمەتکێشانە بە بەردەوامی، نەک تەنها لەناو وڵاتێکی دیاریکراودا، بەڵکو لەناو سیستەمێکی جیهانی پێکەوەگرێداروی سەرمایە و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا.
ئەنجامدانی خەبات لە دژی ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانی ستەم و هەڵاواردن و پەراوێزخستنی چینی کرێکار و ژنان و هەموو تۆێژە هەژار و بێبەشەکان، و یەکخستنیان لە یەک خەباتی چینایەتیدا، لەناو وڵاتێکی دیاریکراودا و لەسەر ئاستی وڵاتانی جیاواز، و بەرزکردنەوەی ئاڵای شۆڕشگێڕ و سۆسیالیستی وئینترناسێۆنالیستی لە لایەن حیزبەکانی کرێکاران، گەرەنتی سەرکەوتنی خەباتی ئەم چین و گروپە کۆمەڵایەتییانەیە.
خەبات لەدژی بەکۆیلەکردنی ئێستای ژنان لە ئێران و عێراق و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، و لەدژی فۆرمی ئیسلامی و ناسیۆنالیستی پیاوسالاری ئەم بەکۆیلەکردنە و دژی ئەو ڕژێمە سیاسییەی کە بەرجەستەی دەکاتەوە، هەنگاوێکی گەورەی شۆڕشگێڕانەیە لەسەر ڕێگای خەباتی شۆڕشگێڕانە لە دژی تەواوی ئەو سیستەمە ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی و کولتووریەی کە ئەم بێبەشکردنە بەرهەم دەهێنێتەوە.
با بەهەموو هێزوتواناوە پشتیوانی لەو خەباتە شۆڕشگێڕانەیە بکەین کە لە ئێراندا دەگوزەرێت لە دژی زوڵم و چەوساندنەوەی ژنان و حیجابی زۆرە ملێ و لەدژی ڕژێمی ئیسلامی سیاسیی دەسەڵاتدار، با بوەستینەوە بە ڕووی هەموو ئەو ڕەوت و حیزبە بۆرژوا ناوخۆیی و دەوڵەتە ئیمپریالیست و ناوچەییانەی کە دەیانەوێت ئەم ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕانەیە بۆ ئامانجە سیاسیەکانی خۆیان و بۆ بەرژەوەندیەکانیان لە ململانێی جیۆ سیاسی و جیۆ ئابوری بقۆزنەوە.
٢٣ی ئەیلولی ( سبتێمبەری) ٢٠٢٢

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٣٩ی رۆژنامەی دەنگی کرێکار کلیکی ئێرە بکەن..

دوو پشکۆی ئەبەدین
ئەو دوو چاوانە
لە تەندووری خۆر گەش کراونەتەوە
شاپەڕی ئاگرینت
دیاریی خوداوەندی فڕینە
تا بەرزتر
بۆ تۆقەڵەی ئاسمان بچێت
جوانتر دەبینیت
باشتر دەبیستیت
چرنووکی پەنجەت
زریانە و
سیڕڕەت سەدای گەردوون
تا پتر لە قووبەی ئەفلاکا
بە دەووری بازنەی
مەرگی خۆتدا بسوڕێتەوە
گەشتر دادەگیرسێت و
نەمرتر زیندوو دەبیتەوە
تەبعی تەوارە
سووتان لە پێناو ئاگر و
خنکان بۆ خاتری ئاو و
ڕۆحبەخشین بۆ ئازادکردنی ئازادی
سەمای تەوارە
لەسەر عەمامەی ژێر پێی ژیناکان
بانگی تەوارە
لەبن گوێی جیهانی کاس و وڕ
تۆڵەی تەوارە
لە ژنکوژ و ژیانکوژ و ئازادیکوژانی
ڕۆژهەڵات
تەوار
کە باڵە ئاگرینەکانی کردەوە و
بوو بە برووسکە
تەخت و تاراجی تاریکپەرستان
گڕ دەدات و
باڵای بەرزی شەهیدان
دەکاتە بەیداخی سوور.
تەوار
لە قەندیل تەوارە و
لە شار ژینایە و
لە شەقام
بڵێسە.

٢/١١/٢٠٢٢ دوبلن

( بەشی شازدەم )

ئەو ڕۆژەی

قاوە بێ تۆ بخۆمەوە

چەند شەکری تێبکەم،

هێشتا هەر تاڵە.

ئەو شەوەی

بێ تۆ سەر بخەمە سەر، سەرین

بەیانییەکەی پشتییەکە

لچم لێهەڵدەقورچێنێ.

ئەو ڕۆژەی

باران بەخوڕ دەبارێ

چەتری خۆم نا..

چەترەکەی تۆ، هەڵدەدەم.

ئەو شەوەی

ئەستێرە دەژمێرم

دەنگی تۆ دێتە گوێم..

دەڵێیت

ژماردنی کاکێشان، زۆر گرانە.

ئەو ڕۆژەی

گوڵی لالۆ عەباس

دەم دەکاتەو

تۆی دەم خونچەم

دێنێتەوە یاد.

ئەو شەوەی

ئەستێرە لەگەڵ مانگ

شەڕ دەکات..

شەڕەکانی خۆمانم

دێنێتەوە یاد.

ئەو ڕۆژەی

بەفر دەبارێ

کلوەکانی بەناخی تۆ،

بەراورد دەکەم..

لەبەرخۆمەوە دەڵێم

ئای کە، ڕەشە.

ئەو شەوەی

کە، پێی دەڵێن یەڵدا

چاوەڕوانیی خۆم

بیردەخاتەوە..

بۆ یەکەم دەمی ژوان

ئەو ڕۆژەی

کە، تۆ دییت

خونچە وەرزی لێتێکدەچێ و

بەزستان دەپشکوێ.

ئەو شەوەی

تاریك و نوتەکە

مانگ بەدەر دەکەوێ

ئەستێرە دەجریوێنێ

کە، تۆ دێی.

فەتاح حەسەن

دانیمارك / ڤالبی

( 2 )

نامانەوێ ژانر و باسەکانمان درێژدادڕی تێدا بکەين تاوەکو تۆ تووشاری وەڕسبوون نەبيت، بە چێژ و خرۆش و پشووی ئاوەزتەوە دەست بە خوێندنەوە بکەی، ناکرێ لە ئێستاوە بە نووسينی دوور و درێژ تاقەت پروکێنت بکەين، شيعر بۆ خۆی کارێکی هێندە سانا نييە بە چەند دێڕێک کۆتایی پێ بهێنين، ديقەت بدە لەوەتەی شيعر بوونی هەيە بەردەوام لە سەری دەنووسرێت و گۆڕانی بە سەردا دێت و گەشە دەکات و خودی مرۆڤيش بۆ زاخاوی هزر و پشوودان بە بيری ئاڵۆسکاوی ناو بە ناو پەنا دەباتە بەر خوێندنەوەی شيعر، بۆيە لە باس و دواندنی بەکورتی زەحمەتە بگەينە چەمکی تەواوی بە دەستەوەدراوی شيعر، ئەوانەی تازە دەست دەدەنە نووسين تێر نابن و پێويستە بە نەرمی و ئارامی بەرەو مەنزڵی تەواوەتی بگەيەنرێن.
تۆ لە چەند وشەيەک بيرۆکەيەک دەخەيتە بەر دەستی خوێنەر، خوێنەريش بە بێ ئەوەی تەواوی واتاکە لە دەست بدات وێنای نووسينەکەی تۆی پێدەگات، هەرچەندە ئێمە لە پاش شرۆڤەکردنێکی ئەم چەمکە دێينە سەر شرۆڤەی شيعری غەزەل تا بەرچاو روونييەکت لەلا گەڵاڵە بێت، ئەم چەمکە نمونەی فلاوەری پێدەگوترێت، چەند هەنگاوێک لە خۆ دەگرێت، ئەو هەنگاوانە دەری دەخەن چۆن گەشە بە پرۆسەی نووسينی خود بدەی، بە قۆناغ و ستراتيژێکدا تێدەپەڕيت کە پلان دابڕێژيت بۆ باشترين بيرکرنەوە لە نووسيندا، ئەوی لە هزرتدا دەخولێتەوە دەتەوێ بيگەيەنيتە خوێنەر، لە رێی دەقێکەوە هەوڵی گەياندنی دەدەيت لە سەر خوێنەريش پێويستە بەوردی کنەی تێدا بکات، سەرەتا باسمان لەوە کرد کە ئەمڕۆ هۆکارەکانی گەياندن فرە بوون هەم لە رووی بڵاوکراوە ئەلکترۆنييەکان هەميش دەزگا ميدياکانی بينين و بيستن، تۆ لێرەدا کە دەقێک دەنووسی بە پێی نمونەی فلاوەر هەم بێژەری هەميش نووسەر، دەکرێ دەقەکەت کورت يان درێژ بێت، گرينگ تۆ کاری خۆ دەکەيت.
دەکارێ ئەم دەقەت لە گەڵ هاورێکانت دەمودووی لەسەر بکەی و لێی بە ئاگا بيت تا چەند توانيووتە کرۆکی دەقەکەت بۆ هاوڕیکەت روون بکەيتەوە، و تاچەند ئەو بڕوای بە لۆژيکی دەقەکەت هەيە، ئاخۆ رێکوپێکی بەژانرەکەوە ديار بوو يان پەرت و بڵاو بوو و هيچ رێکخستنێک لە ئارادا نەبووە، هەروەها توانيووتە بيرکردنەوەکان بگەيەنێت و ئامانجت بپێکيت يان نا .

غەزەل بۆ خۆی پياهەڵدان و گۆرانی گوتنە بە باڵا و جوانی ياردا، دوو جۆر غەزەل هەيە، يەکەميان غەزەلی؛ پاک و بێگەرد يان غەزەلی کۆچەری، دووەم غەزەلی؛ روون و راشکاو، هەروەها غەزەلی شارستانیشی پێدەگوترێت، پێشتر باسمان لە بەهرەی خۆرسکيانەی شا‌عير و ئەندێشە و هەست و سۆزی بێگەرد و پاکی شاعير کرد بۆ گەزەليش هەمان ئەم خاڵانە باسی سەرەکی و پێويستن سەرباری بنەما و خەسڵەتە سەرەکييەکانی بونيادی شيعری، لە غەزەلدا شێوازی دەمودوو بە جۆرێک بەکار دێت سەرنج راکيش بێت وەک وتی و وتم. ناسکی و نەرمی و سانایی نواندن لە دەربڕين لە بەکارهێنانی ئەو وشە شيعريانەدا، پابەند بوون بە بڕگە يان بحوری شيعری کورت کورت، شاعيڕ ستايشی خۆی بکات و بەم ستايشانە دنەی يارەکەی بدات بۆ ئاوێتەبوونی ئەوين و ئيشق.
ئێمە ئەمڕۆ لە بەردەم غەزەلی نوێ و غەزەلی کلاسيکداين، بە کورتی دەتوانين بلێين غەزەلی ئەمڕۆ غەزەلی شارە واتا بەشی دووەمی کە ئاماژەمان بە دوو جۆرەکەدا، هەروەها لە گەزەلی نوێدا دەبێ يەکەی ژانر وابەستەی يەک بن ناکرێ دێرەکان پاش و پێشی پێبکرێت، حاڵەتێکی دی لە غەزەلی نوێ يان غەزەلی شار ئەوەيە کە پێويستە زمان زمانێکی سەردەميانە بێت ناکرێ هەر بە زمانی کۆن تێبکەويت، تائێستايش کەسانێک هەن لە مانای غەزەل ناگەن کەچی دەنووسن و پێدەچێ هەر لە غەزەل و شيعری شاعيرانی کلاسيکەوە وشەکان وەربگرن و ريزی بکەن و لە قاڵبی شيعر و غەزەلی خۆيان دابنێن، نمونەيش زۆرن و باسی کەسيش ناکەين، ئەوەی دەمێنێتەوە خاڵی جياوازی ئەوەيە، چەمک و پەيام لە غەزەلی نوێ، هەروەک کەمێک پێش ئێستا باسمان لە نمونەی فلاوەر کرد، ئێستا پێويستە بزانين ئەمە چييە، نمونەيەکی زۆر سانايە، ” کۆمەڵە هەنگاوێکە دەريدەخات چۆن گەشە بە پرۆسەی نووسين بدەی، ئەو قۆناغ و ستراتيژيانەی پێيدا تێپەڕ دەبێت، وا لە نووسەر دەکات بە جۆرێکی کاريگەرتر پلان دابنێت بۆ ئەوەی باشترين بيرۆکە بەرهەم بهێنێت، ئەمانە هەمووی لە خەسڵەتە باشەکانی نووسەری چاکن” ، لە بەشەکانی رابردوودا ئاماژەمان بە ئەو بيرۆکەدا کە پێويستە نووسەر يان شآعير لە دەقەکانيان بيگەيەنن بە خوێنەر لەم نمونەيەدا زياتر ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە نووسەر رۆڵی کەسێکی گەيەنەر دەبينێت لە نێوان بيرکردنەوەکانی و خوێنەردا، رێک وەک ناوی مرۆڤە کە هەموو شتێکی تاکە و دەربڕی خۆيەتی، لێرەيش هەمان حاڵەت دووبارە دەبێتەوە، کە نووسەر بۆ خۆی کارمەندێکی گەيەنەرە، هەم خۆيەتی و هەميش خۆی نييە، (( نووسەر بيرۆکەکانی لە چەندين وشەدا دەخاتەڕوو، خوێنەر وێنايەکی بە بێ لەدەستدانی واتا پێدەگات)).
بۆ شيعر بە گشتی و غەزەل بە تايبەتی هەمان نمونە پەيڕەو دەکرێ، نەمازە بۆ غەزەل کە باس لە ميتۆدی کۆن و نوێ دەکرێ، لە کۆندا رەنگە لای زۆر لە شاعيرەکان پاشوپێشکردنی دێڕەکان کێشەيەک نە بووبێت و گرفت دروست نەکات، وەلێ لە غەزەلی ئەمڕؤدا شاعير پێويستە پابەندی يەکەی ژانری بەدوای يەک پەيوەست بوونی دێڕەکان بە دوای يەکەوە بێت، دەنا لە قاڵبی غەزەلی شار دەردەچێ، ئەمەيە غەزەلی نوێ، بە هيواين بتوانن گەنج و لاوان لە سەر ميتۆدی نوێ بڕۆن و بەرگی نوێ بە شيعرەکانيان بکەن. ئەمەيش نمونەی فلاوەر؛

ئەو سەرچاوانەی سوودم لێ وەرگرتوون ؛
• مهارة الکتابة و نماذج تعليمها // أبراهيم علی ربابعة . ألوکە نێت.

منداڵ کاتێک گەورە دەبێت فێری درۆ دەبێت . جا هەرچەندە درۆکردن لە نێو منداڵاندا کارێکی ئاساییە ، بەڵام دایک و باوک بە درۆ زۆر بێزار و دڵگران دەبن . ئەم دۆخەش ڕووبەڕووی زوربەی هەرە زۆری دایکان و باوکان دەبێتەوە . بێگومان پێویستە دایک و باوک هۆکارە باوەکانی درۆی منداڵ بزانن ، دوای ئەوە دەتوانن چارەسەری گونجاوی بۆ بدۆزنەوە . نابێت درۆی منداڵ پشتگویێ بخرێت ، تا نەبێت بە بەشێک لە کەسایەتییان ، زۆریش ئەستەم و دژوارە لە گەورەییدا بتوانرێت چارەسەری بۆ بکرێت . بە گشتی منداڵان بە چەندین هۆکاری جیاواز درۆ دەکەن ، وەک :
١ – دەربازبوون لە سزا . ئەو منداڵانەی لە سزا دەترسن ، پەنا بۆ درۆ دەبەن ، چونکە منداڵ نایەوێت دان بە شتێکدا بنێت ، کە تووشی ئازاریی جەستەیی ، یان زارەکی دەکات .
٢ – درۆدەکەن تا شتێک بە دەستبهێنن ، یان تووشی کێشە نەبن ، یان خۆیان لە شتێک ڕزگار بکەن.
٣ – داپۆشینی هەڵە بۆ دروستنەبوونی کێشە .
٤ – هەڵخەڵەتاندنی کەسانی گەورەتر لە خۆیان، کە حەزیان لە چارەیان نییە .
٥ – پێیان وایە ئەگەر ڕاستی بڵێن ، باوەڕیان پێناکرێت .
٦ – ترسان لە کاردانەوەی گەورەکان .
٧ – بێ بیرکردنەوە قسەکانیان دەکەن
٨ – پێیان وایە درۆی دایک و باوک کارێکی چاکە و چاو لەوان دەکەن .
٩ – درۆ دەکەن تا سەرنجی دەورووبەر بە لای خۆیاندا ڕابکێشن .
١٠ – لەوانەیە بزانن درۆکردن هەڵەیە ، بەڵام پاڵنەری بەهێزتریان هەیە بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی تر .
ئەوەی شایانی باسە ئەرکی دایک و باوکانە منداڵەکانییان فێری ڕاستگۆیی بکەن . توێژینەوەکان پێمان دەڵێن : ( تووڕەبوون و چاوسورکردنەوە و هەڕەشە و هاتوهاوار بەسەر منداڵدا ، ئارەزووی شاردنەوەی ڕاستییەکانی لا زیاتر دەکات ، چونکە هۆکاری سەرەکی درۆ ترسە ، هەر بۆیە زۆر گرنگە لەو هەڵسوکەوتانە دووربکەوینەوە و بە هێمنی و ئارامی لە منداڵان نزیک ببینەوە و کەشێکی هێمن و ئارامیان بۆ دروستبکەین ، تا بتوانن ڕاستییەکان ئاشکرا بکەن ، چونکە تا ترس هەبێت درۆکانیش تەواو نابن . بێگومان هەنگاوەکانی چارەسەرکردنی درۆ و هاندانی منداڵیش بۆ ڕاستگۆیی بریتیین لە :
١ – لە هۆکاری درۆکردنی منداڵەکەت تێبگە :
یەکەم شت پێویستە دایک و باوک ئەوە بزانن ، کە درۆکردن بەشێکە لە گەشەکردنێکی ئاسایی لە منداڵاندا . کاتێکیش منداڵ درۆدەکات ، ئەوا پێویستە بیربکەیتەوە ، تا بزانی ئامانجی منداڵەکەت چییە . پاشان درۆکانی پۆڵێن بکە ، ئەمەش ئاسانکاریت بۆ دەکات چۆن بەرامبەر هەر درۆیەک هەلسوکەوت بکەیت . بۆ نموونە مامەڵەکردن لەگەڵ درۆی منداڵدا بە هۆی خەیاڵ ، یان تێنەگەیشتنێکی هەڵەوە ، جیاوازە لە مامەڵەکردنی منداڵێک ، کە درۆ بۆ گەیشتن بە ئامانجێک ، یان بۆ گزیی و تۆڵە سەندنەوەوە دەیکات .
٢ – تەمەنی منداڵەکەت لەبەرچاو بگرە :
لە ڕاستیدا منداڵی بچووک لەو ڕاستییە ناگەن ، کە درۆکردن کارێکی خراپە ، چونکە تا گەورە نەبن ، بەشی پێشەوەی مێشکیان بە تەواوی گەشە ناکات و ناتوانن لەو خووە زۆر خراپەی درۆ بگەن . هەر بۆیە پێش ئەوەی کاردانەوەی خراپت هەبێت . ، پێویستە تەمەنی منداڵەکەت لەبەر چاو بگریت .
٣ – کێشەکانی منداڵەکەت چارەسەر بکە :
بزانە منداڵەکەت چی بەسەردا هاتووە ، تووشی کێشەی جەستەیی ، دەروونی ، یان سۆزداری بووە و لە چ بارودۆخێکدایە ، تا بە پێی توانا یارمەتی بدەیت و کێشەکانی بۆ چارەسەر بکەیت .
٤ – لەگەڵ منداڵەکەتدا سنگفراوان و بەخشندە و لێبوردە بە :
ئەرکی تۆی گەورەیە پەیوەندییەکی توند و تۆڵی دۆستانە لەگەڵ منداڵەکەتدا دروست بکەیت . گفتوگۆی لەگەڵدا بکە و بۆی دربخە ، کە باوەڕی زۆرت پێیەتی ، تا هەست بە ئارامی و ئاسایش بکات و ڕێزت لێبگرێت و گویێ لە ئامۆژگارییەکانت بگرێت و بە دڵییەوە بنووسێت . توێژینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە ، ئەو منداڵە گەورانەی ئەو جۆرە پەیوەندییە باشانەیان لەگەڵ دایک و باوکیاندا هەیە ، پەنا بۆ درۆ نابەن ، یان زۆر کەم درۆ دەکەن ، چونکە نایانەوێت متمانە و پەیوەندییە باشەکانی ئەوان لە دەست بدەن . بێگومان لە ناو ئەو خێزانانەی شەڕ و ئاژاوە و هاتوهاوار و دایک و باوکی توند و تووڕە هەیە ، هەمیشە منداڵەکانیان بێزار و بێ تاقەتن و لە ترساندا پەنا بۆ درۆ دەبەن .
٥ – لە سزادانی منداڵەکەت خۆت بە دوور بگرە :
کاتێک منداڵەکەت درۆیەک دەکات و پاشان ڕاستییەکان دەڵێت ، ئەوا لێی خۆشبە ، یان سزاکەی کەمبکەرەوە ، تا لەسەر وتنی ڕاستییەکان ڕابێت . ئەگەر منداڵەکەت ڕاستی وت و هێشتا سزا درا ، ئەوا هیچ سودێک لە ڕاستگۆیی نابینێت و بەردەوام پەنا بۆ درۆ دەبات ، تا لە سزادان ڕزگاری بێت . پاشان پێویستە دایک و باوک لە کاتی لێپرسینەوەدا پارێزگاری لە ئارامی خۆیان بکەن و نەرم و نیان و لەسەرخۆبن و هانی منداڵەکەیان بدەن سەرلەنوێ چیرۆکەکەیان بە ڕاستگۆیی بۆ بگێڕێتەوە .
٦ – بۆ منداڵەکەت نموونەیەکی باش بە :
لەبەردەمی منداڵەکەتدا خۆت بە دووربگرە لە فێڵ و درۆکردن ، ئەوان لە تۆوە فێری فێڵ و درۆ دەبن . پاشان بەهیچ جۆرێک داوایان لێ مەکە درۆت بۆ بکەن . نابێت دایک و باوک هەتا درۆی بچووکی سپیش لەگەڵ منداڵەکانیاندا بکەن ، نابێت هەرگیزیش منداڵەکانیان بـە درۆزن ناوبەرن.
٧ – بەڵێنەکانت بۆ منداڵەکەت بەرەسەر :
منداڵ لە پاکانە و بیانوی دایک و باوک ناگات . کاتێک بەڵێنەکانییان بۆ نابەنەسەر ، لەم کاتەدا منداڵ دایک و باوکی بە درۆزن دەزانێ .
٨ – بە یەکسانی هەڵسوکەوت لەگەڵ منداڵەکانتاندا بکەن :
بە یەک چاو سەیری منداڵەکانت بکە و جیاوازییان لە نێوانیاندا مەکە ، ئەگەر چیش یەکێکیان لەوی تریان تەمەڵ و سەرکێش و بزێو تربێت . چونکە منداڵی پشتگویێ خراو ، هەست بە کەمی و ناڕەزایی دەکات و پەنا بۆ درۆ دەبات ، تا ئەو جیاوازییانە نەهێڵێت و پێویستییەکانی بە دەستبهێنێت ، هەر بۆیە گرنگە یەکسانی نێوان منداڵەکانتان بپارێزن .
٩ – منداڵەکەت فێری بەرپرسیارێتی بکە :
پێویستە منداڵ لە پاداشت و لێپرسراوێتی ئاگاداربکرێتەوە . کاتێک منداڵێک درۆ ، یان کارێکی خراپ دەکات ، پێویستە پاداشت و لێپرسراوێتی بۆ ماوەیەکی دیاریکراو ڕابگیرێت . ئەم سزایەش منداڵی گەورە دەگرێتەوە ، کە بەردەوام درۆ دەکات . بەمەش منداڵەکە تووشی خەم و ئازار دەبێت ، بەڵام دەبێت بزانیت ئەوە ئەنجامی درۆکردنە و تەنها بە وتنی ڕاستییەکان دەتوانێت پاداشت و لێپرسراوێتی دایک و باوکی سەرلەنوێ وەربگرێتەوە .
١٠ – بیرکردنەوە لە هۆکارەکانی دەرەوە : لەوانەیە کەسێک منداڵەکەتی فێری درۆی کردبێت ، یان چاوی لە هەڵسوکەوتی کەسێکی تر کردبێت . یان لە خزمەکانییەوە فێری درۆ بووبێت ، زۆر گرنگە منداڵەکەت لەگەڵ منداڵی ڕاستگۆدا تێکەڵ و هاوڕیێ بێ ، چونکە هاوڕیێ کاریگەریی گەورەیان لەسەر منداڵەکانمان هەیە ، هەر بۆیە گرنگە هاوڕێکانییان بە چاکی بناسین و لە هاوڕێی خراپ و درۆزن دووریان بخەینەوە .
١١ – بە گشتی ئەو منداڵانەی ڕاستگۆن ، زوو ڕاستییەکان ئاشکرا دەکەن . هەست بە نیگەرانی ناکەن و لە ڕوخساریاندا ئارامی هەیە ، بەڵام کاتێک منداڵ درۆ دەکات ، چەند نیشانەیەکی لێ دەردەکەوێت وەک : ماوەی نێوان پرسیار و وەڵامەکەی درێژە ، تۆنی دەنگی بەرزترە لە دەنگی ئاسایی ، بابەتەکە دەگۆڕێت بۆ بابەتێکی تر ، بێ دەنگ نابێت و وتەکانی تێکەڵ دەکات ، جووڵەی چاوەکانی بە ئاشکرا دیارن و شێواوی و دڵەڕاوکێ بە ڕوخسارییەوە دیارە . لێرەدا پێویستە دایک و باوک هەڵویست وەربگرن . چونکە لەوانەیە کێشەی نەفسی هەبێت ، جا یان بە شێوەیەکی سروشتی گەشەی نەکردووە ، یان تووشی کارەساتێک بووە ، یان هاوڕیی نییە و هەست بە تەنهایی دەکات . بۆیە پێویستە بۆ چارەسەرکردنی پەنا ببرێتە بەر پزیشکی پسپۆڕ .
١٢ – منداڵانی ساوای پێش خوێندنگا ( ٢ بۆ ٤ ) ساڵ ، تازە زمانییان گرتووە ، هێشتا نازانن ڕاستییەکان لە کوێوە دەستپێدەکات و لە کوێشدا کۆتایییان دێت . لە مانای درۆ ناگەن و نازانن بۆچی خراپە . جا چونکە منداڵی ساوا زۆر بچووکن ، ناکرێت سزا بدرێن. باشتر وایە دایک و باوک لە ڕێگای ئامۆژگاری و خوێندنەوەی گۆڤار و کتێبی بە سودی منداڵانەوە فێری ڕاستگۆیییان بکەن . بۆ منداڵی سەروو ٤ ساڵیش ، پێویستە هەموو دەرفەتێک بەکاربێت و بۆیان ڕوونبکرێتەوە ، کە درۆ چییە و بۆچی ڕەفتارێکی زۆر خراپە .

تێبینی : بۆ ئەم بابەتە سود لە چەند سەرچاوەیەکی ئینگلیزی وەرگیراوە .

وشەی (پڕۆسە process( بە ڕەچەڵەک لاتینی کۆنە، فەرەنسییەکان لەوانیان خواستووەتەوە و ئینگلیزەکانیش لە فەڕەنسییەکانیان قەرزکردوە.
لە فەرهەنگی زمانی ئینگلیزیدا، ئەو وشەیە، لە بابەتەکانی بازرگانی و بازاڕ، دارایی و ئابووری، پیشەسازی و کشتوکاڵ، دادگا و ئاسایش، تەکنەلۆژیای سەردەم و داهێنانە تازەکان، ڕیزمان و نووسین، بواری سەربازی و جەنگ، وە لە بواری هەموو زانستەکاندا بەکار دێ. واتای ئەو زاراوەیە بە دیاری کراوی، ئەمانەن:(پێشکەوتن / شتێک ڕوودەدات / چالاکی یان ئەرکێکی سروشتی یان بایۆلۆژی بەردەوام / تەواوی ڕێڕەوی ڕێوشوێنەکان لە ڕێوشوێنێکی یاساییدا / پشکنین یان شیکاری / هەنگاوەکانی… تاد.)
ئیمڕۆ، بە ناوی شارستانییەتیی پێشکەوتوو و خۆ ڕەپێشکردن بۆ گەیشتن بە ئاستیی ئەو کۆمەڵانەی (گۆیا پێشکەوتوون(، لە میدیای کوردیدا، چەندان وشەی بیانیی بێ سەروبەر، بە پێلەقان، دەخزێننە ناو فەرهەنگی زمانی شیریینی کوردی. جا یەکێک لەو وشە ڕەزا قورس و ئێسکگرانانە وشەی (پڕۆسە)یە، کە، بەداخەوە، گەیشتۆتە سەر زاری وتاربێژ و مامۆستایانی مزگەوتانیش.
جا سەیرەکەی لەوەدایە، لە فەرهەنگی زمانی خۆیدا، بۆ نموونە زمانی ئینگلیزی یان زمانی فەڕەنسی، قەت قەت بۆ سۆدرەی سەران، بەو شێواز و دەستوور و ڕیزمانە بەکار نایەت، کە هێندێ لە ئاخێوەرانی کورد بەکاری دەهێنن. قەت نەبووە ئینگلیزێک بڵێ:”پڕۆسەی زەواج!”
خوێنەری بەڕێز، ئەوانەی لە خوارەوە دەیخوێنیتەوە، دەقەکانم وەکو خۆیان، لە زاری میدیای کوردی، لە لای خۆم تۆمارکردووە:

(پڕۆسەی زەواجتان کردووە؟)
نەنکم دەیگوت: “حەمەدم ژنی هێناوە و وەنەوشەم لەسەر شوو کردنە. لە خێران بوهارێ مێردی دەکا. دوو ڕۆژی دیش خانەگوڵێی پلکە پەریی دراوسێمان بە بووک دەبەن..”

(لە پڕۆسەی ڕاوکردنیدا ون بووە. )
باوکم دەیگوت:”کە چووینە ڕاوێ، سمایلمان لێ بزر بوو.”!

(پڕۆسەی هێڕشەکەی داعش لە دیالە…. )
پەکی ئێرانێ دەیگوت:”لە ئاکامی پەلاماری چەکدارەکان لە نزیک گوندی ماوەت… .”

(پڕۆسەی خوێندن کەی دەست پێدەکات؟)
مامۆستایەک گوتی:”جاران، سەرەتای ئەیلول ساڵی خوێندن دەستی پێدەکرد و لە کۆتایی مانگی پێنج خوێندن کۆتایی پێدەهات.”.

(پڕۆسەی ئەزموونەکان حەفتەیەک دواخرا. )
بەڕێوەبەرەکەم گوتی:”ئەزموونەکانمان بۆ حەوت ڕۆژ دواخران..”

(پڕۆسەی چاندنی داری سێو لە گوندی . … )
کاکە سواری ڕەزەوان دەیگوت:” لەسەرخێران، ئەمساڵ شەش نەمام سێوی کانی ئومەراغەم ڕواندووە.”.

(پڕۆسەی گواستنەوەی مامۆستایان ڕاگیرا. )
هاوڕێیەکم گوتی:”وادەی گواستنەوەی مامۆستایان ڕاگیراوە، نیگەرانم!.”

(کاتی پڕۆسەی دادگایکردنەکە دیاری نەکراوە. )
دادنووسەکە پێیگوت:”جارێ، کاتی دادگایکردنەکە دیار نییە..”

(پڕۆسەی چنینەوەی گەنمەکان دەستی پێکردوە. )
سەید عەوڵای مام دەروێشی دەیگوت:”دەمێکە ئێمە دەستمان بە دووروێنەی گەنم کردوە..”

(پڕۆسەی پشکنینی ڕووداوەکەی شەوی ڕابردوو هەر بەردەوامە. )
مفەوەز عەزە گورگە گوتی:”بەردەوامین لە پشکنین و لێپێچینەوە لە ڕووداوەکەی دوێنێ شەو.”.

(پڕۆسەی ڕێنووسی کوردی زۆر گۆڕانی بەسەر داهاتووە. )
مەمحموود زامدار گوتی:'”هەیهوو! ڕێنووسی ئێمڕۆی زمانی کوردی زۆر گۆڕاوە لە چاو ئەوەی شەستەکان..”

خوێنەر و نووسەری بەڕێز، زمانی کوردی زۆر شیریین و خۆش و ڕەوان و هاسانە. هیچ دەمخوارکردنەوەی ناوێ، تەنها لاسایی داپیرە و باپیرە و پیاو و ژنە بە تەمەنەکان بکەنەوە. هەر ئەوەندە.
هەر زمانەکەمان ماوە دوژمن زەفەری پێبەرێ، پاراستنی ئەمانەتە لە ئەستۆی ئێوەدا.
ئێوە و خوای خۆتان!

فازیل شەوڕۆ ــ دوبلن

دڕنـدەتـرین و خوێنڕێـژتـرین و رەگـەزپەرستریـن و نامەردتـرین دەوڵـەت لە جـیهـادا، دەوڵەتـانی داگیرکەری کوردسـتانن. کە لە دروستبوونیانەوە تا ئەمڕۆ، بە دڕنـدەتـرین شێوە و بە کوشندەتـرین چەکی مودێرزمی قەدەغـەکراو، بێ دەست پاراست لە منـداڵی ناو لانکیشمان، زۆر نامەردانە و بێ بەزەییانە بە ئاگر و ئاسن رەفتاریان لەگەڵ کوردی بێتاوانی ماف زەوتکراو و نیشـتمان داگـیرکراودا کردوون و دەکەن. بە کوشتن و بـڕین و تـۆقـین و بە رەشـەکـوژی و بە کـۆمـەڵکـوژی، بە بەنـدکـردن و ئەشـکەنجـەدان و لە سـێدارەدان وەڵامی مافـەکان و داخـوازییەکانی گەلی کوردمانیان داوەتـەوە و دەدەنـەوە. سیاسەتی زەویی سـووتـماک لە کوردسـتانـدا جێبەجێ دەکـەن. مـاڵـیان لـە خـاوەن مـاڵ داگـیرکـردووە، بـە هـەزاران کوردیـان بە زۆرەمـلێ لە زێـدی هەزاران ه ساڵەی باب و باپیرانیان دەرکـردوون و ئاوارە کردوون. ماڵ و سامانیان داگیر کردوون، بە زۆرداری بـۆ دوور لە زێـدی خۆیـان گواسـتیانـنەوە. دیمـۆگـرافـیای ناوچـە کوردسـتانییەکـانیان گـۆڕیـون و سیاسەتی رەگەزپەرستی بە فـارسکـردن و بە تـورک کردن و بە عـەرەب کـردنیان جێبەجێکردوون و دەکـەن. ئەم رژیمە رەگەزپەرستانە هـیچ مافـێک بە گەلی کوردمـان رەوا نابیـنن. خۆیـان بە ئاغـا و کورد بە نوکەریاـن دەزانـن.
ئـەم دەوڵـەتە داگیرکەرانەی کوردسـتان، بە گـەلـەکـۆمـەیی و بە پیـلانێکی قـیزەوەن و نەگریز، لەژێر عەبای ئیسلامی و ئاڵای (اللـە اکبر) و جیهادا کەوتنە کورد قڕانکردن و وێـرانکـردنی کوردسـتان. بەڵکو تا ئەمـڕۆش نیـازی گڵاویـان قـەدەغـەکـردنی زمـانی کوردی و سـڕینەوەی ناسنامەی نەتـەوەیی کوردمـانە. ئەو تاوانـانەی کە داگیرکەرانی کوردستان، دەرهـەق بە گەلی کوردمان ئەنجـامیان داون و دەدەن، لە هـیچ شـوێـنێکی دونیـادا نەکـراون. رژێمی ئاخووندەکان لەسەر چەنـد تاڵە قـژێک کچێکی لاوی بێتاوانی کوردیان شەهـید کرد.. بەڵام تەواوی پاشەڵی خوێناوی و گـواویی خۆیان بەدەرەوەیـە!
ئـەوە ئەستەمـە کە داگـیرکەرانی کوردستان، بتوانـن هـێڵی راست و چەپ بەسەر زیاتر لە (٥٠) ملیـون کـورد دا بهـێةنن. یا بتـوانن چوکمان پێـدادەن و هەستی نەتـەوەیی لە رۆحـمان دەربکەن.. ئیمـەی کـورد نە تـورکین و نە فـارسین و نە عـەرەبین، گەلـێکی جیاوازین، وەکو ئەوان مافی ژیـان و ئازادی و بڕیاردان لە چارەنووسی خۆمان هـەیە. ئێمەی کورد دژی هـیچ گەلێک نین، بەڵام ئێمەش دەمانەوێت مافەکانی خۆمان بەدەست بهـێنـین. تا کورد نەگات بە مافە رەواکانی خـۆی، نە تورک و نە فارس و نە عەرەبیش ناتوانن بە ئاشتی و ئاسوودەیی بـژیـن. تا رۆژی زووتـر دان بە بـوونی گەلی کوردمان و بە مافـەکانمانـدا بنێن. زووتـر ئاشـتی و ئاسوودەیی لە ناوچـەکەدا بەرقـرار دەبێـت.
لەو رۆژەوە، کە ئاخونـدە کۆنەپەرستەکان، شەمشەمەکوێرەکانی رژێمی کوماری پەت و سـێدارەی ئیسلامی ئـێران، کە بەزۆر خۆیـان سەپـانـد و دەسەڵاتیان قـورخکـرد و پەتی سـێدارەیان بۆ ئـازادی و دیمـوکراتی و دادپـەروەری و بۆ مافـەکانی مرۆڤ هەڵـواسی، نە کورد و نە گـەڵانی ئازادیخـوازی ئیـران و نە گەلانی ناوچـکـەکەش حەساونـەتـەوە، نە ئاشـتی و ئاسوودەیی و ئارامیـش لـە رۆژهـەڵاتـی کوردسـتان و لـە ئـێرانـدا هـەیە. رۆژهـەڵاتی کوردستان و ئێـرانیـان کـردووە بە دۆزەخـێک بـۆ گـەلی کـورد و گـەلانی ئـێران. رژێـمی کۆماری سـێدارە، بە ئاگر و ئاسن، بە سەرکوتکـردن و دەمکوتکـردن وەڵامی داخوازییـە رەواکانی گەلی کـورد و گـەلانی ئیـرانیان داوەنەتـەوە و دەدەنـەوە. ئـەم ئاخـووندانە لە ڤـایـرۆسی کورۆنـا پیسترن. خۆیان بە خودای سەر زەوی دەزانن.
شەهـیدکردنی کچە کوردی بێتاوان (ژینـا ئەمـینی) تاوانـێکی ترە لە دەریـایەکی تـاوانە قـێزەوەنەکانی رژێمی تیرۆریستی کۆماری پەت و سـێدارە بەرانبەر بە گـەلی کوردمان لە رۆژهەڵاتی کوردستان. ئەم تاوانە هـێندەی تر رق و تووڕەیی گەلەکەمانی وروژانـد، چونکە تاوانێکە بەرانبەر بە هەموو کوردێک، بەرانبەر بە هەموو کچان و ژنانی کورد. شەهـید (ژینـا ئەمـینی) بـوو بە (سـونـبولی راپـەڕیـن) لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان و لە سەرجەم ئێراندا. بوو بە مەشخەڵی شۆڕشێکی ژنان لەژێر ناوی (ژن، ژیـان، ئـازادی). لە ئەمڕۆدا هەموو کچێکی کورد ژینا ئەمینییە. دەمێکە کاسەی سـتەم و رەگەزپەرستی و نامـەردی لە ئێرانـدا پـڕبـووە و لـێی دەڕژێـت. کەچی رژێـمی خـوێـنڕێـژی ئێـران، لە جیاتی ئەوەی کە وەڵامی داخـوازییەکانی گەلی کورد و گەلانی راپەڕیوی ئیران بداتەوە، کە بە شــێوەیەکی شارسـتانی و ئاشـتییانە ناڕەزایی خۆیـان بەرانبـەر بە شەهــیدکردنی ژینا ئەمـینی و نەبـوونی ئازادی و مافەکانی مـرۆڤ دەربـڕی. کەچی رژێمی دیکتاتۆر و نامەردی ئـێران، بە ئاژاوەچی ناویان دەبات. بە کوشتن و گرتن وەڵامی داخوازییەکانیان دەداتـەوە. تا ئێستا زیاتر لە (٢٨٠) کەس لە خۆپێشاندەران لە رۆژهەڵاتی کوردستان و لە ئێران، بە دەستڕێژی گوللـەی ئەمنییەتی پاسداران شەهیدکران، بە سەدان برینداریش هـەیە. بە هـەزاران خۆپێشاندەریشیان بەنـد کـردوون، پیسترین ئەشکەنجـە جەستەیی و دەروونـییان دەدەن. بە تـوومـەتی (ئاژاوەچـی) و (دژی خـودا) تاوانبـاریان کـردوون.
بەڵام کورد وتەنی: هەمـوو شتێک لە باریکیدا دەبچـڕێـت، تەنها سـتەم لە ئەستووریـدا دەپسێـت. ئەو رۆژە نـزیکە بۆتەوە، کە رژێمی کوماری پەت و سێدارە، کـونە مشکـیان لێببێـت بە قەیسەری و تـۆڵەی ئەو هەمـوو خەڵکە بێتـاوانەیان لێبکـرێتەوە و بە سزای خۆیانیان بگەیـەنن و گـۆڕبەگـۆڕیـان بـکەن.
شەهـیدکردنی ژینا ئەمینی، لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهانی، کاردانەوە و ناڕەزاییەکی زۆری لێکەوتـەوە، لە زۆر لە شارەکانی وڵاتـانی جـیهـان لەژێـر دروشـمی (ژن، ژیـان، ئـازادی) خۆپێشانی ناڕەزایی و تووڕەییان سازکرد و پاڵـپشتـیی خۆیان بۆ گەلی کورد و بۆ گـەلانی راپـەڕیـوی ئێـران دەربـڕی. بە تـونـدیش پـرۆتـیسـتۆی تـاوانـەکانی رژێـمی ئـێرانیان کـرد. هـاواریشـیان دەکـرد مـردن بـۆ رژێـمی دیکـتاتـۆرریی ئێـران.
کەچی ئەمنیەت و پاسدارانی داردەستی رژێـمی سەرکوتکەری ئـێرانی، هـەڕەشەی بە کارهێنانی هـێزی زیاتر و چەکی قـورستر و تونـدوتیژیی زیاتریان لە خەڵکی راپەڕیوی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێـران کـرد و دەکـەن بۆ تۆقـانـدن و وازهـێنانیان. بەڵام گەلی کوردمـان بە تایبەتی و گـەلانی ئێـران بەگشتی. قاڵەوەبـووی تێکۆشان و خـۆڕاگـری و کۆڵنـەدانـن، لە هـەڕەشەکانی رژێـمی دیکتـاتـۆری کۆمـاری سـێـدارە ناتـرسـن.
پێویستە گەلی کوردمان لە رۆژهـەڵاتی کوردستاندا، ژیـرانە و زیـرەکانە، مامەڵە لەگەڵ ئەم بارودۆخـەدا بکات. لەگەڵ گەلانی تری ئـێراندا هاوکار و هەماهەنگبن، یەکـدەنگ و هـاوپـلانبـن بۆ تەنگهـەڵچـنـین بە رژێـمی دیکـتاتـۆری و رەگـەزپەرستی ئـێران.
هـەلێکی باش هـاتـۆتە ئـاراوە بۆ لاوازکـردن و راماڵین و رووخانـدنی رژێمی ئێـرانی و رزگارکردنی گەلی کورد و گەلانی ئـێران و ناوچـەکەش، لە زۆرداری و لەسـتەمی ئـەم دەعـبا قـێزەوەنـانە. بـۆ هـێـنانەدیی ئـەم خـواسـت و ئامـانجـەش، پێویستی بە راپـەڕیـن و بە شـۆڕشـێکی سـەرتـاسەری کـورد لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان لـە ئێـرانـدا هـەیە. بە تـێکـۆشـان و بە قـوربـانیـدان و خـۆڕاگـری و کـۆڵـنـەدان، هـەمـوو مـافـێکی زەوتکـراو وەردەگـیرێـت.
هـیچ رژێـمێکی ستەمکار و زۆردار و دیکتاتـۆری، هەرچەنـد بەهـێزیش بێت، ناتـوانێت لە بەردەم شەپۆلەکانی تسۆنـامی راپەڕیـن و و شۆڕشی تووڕەیی گەلانی سـتەمـلێکـراو و مـاف زەوتکـراو و نیشـتمان داگـیرکراودا، بتـوانێت خۆی بگـرێت. زووبێت یا درەنگ بێـت، رژێـمی ئاخـوونـدەکانی ئیرانیـش بە رۆژی رەشـیان دەگەیـەنـن و هـەواڵـەی سـەر زبـڵخـانی مێـژوویـان دەکـەن.

رەزا شـوان
٣١/ ئـوکتـۆبـەر/٢٠٢٢

جەنابی گوو..!

بەشی دەیەم/

من هاتووم تا کش لە خێڵم بکەم، کش لەهەرچی ناوی سمێڵە بکەم، کش لەو هەموو بت و قاڵب و بڤە و سنوور و هێله بکەم .

من هاتووم تا جاڕی مەرگی مێژوو و ئیدەلۆژیا و هەرچی بت و قاڵب و پێوەر و خێڵ و گوو خواردنتانە دەم.

بەهار: گەر تائێستا، مێژوو گێیەکان، قۆناغەکانی مێژوویان بەسەر دەرەوەی مێژوو و مێژووی پێش زایین و سەردەمەکانی ناوەڕاست و چاخی ڕێنسانس و چاکسازی دینی و ڕۆشنگەری و پۆست مۆدێڕنە و چی و دابەشکردبێت، ئەوە لەمڕۆ بەدواوە مێژوویەکی تازە لە دایک دەبێت، کۆتاقۆناغی مێژوو، مێژووی قۆناغی پۆست گووخواردن.

ئیتر تەواو لە سەروینەوە، لە ١ی ١ی ١٩٧٠، مێژووی حەقیقی بەشەریەت لە دایک دەبێت و ئەوە کۆتا قۆناغی مێژووی مرۆڤایەتی دەبێت و مرۆڤ دوای سەروین بە چەکی کۆکوژ و خۆتڕێن و یەکترگێ و ژیان گێ دەکەونە ویزەی یەکتری و هەرچی گەردوون و بوون و بنیادەمە هەمووی خەڵتانی جەنگ و بۆمب و بارووت و خوێن دەکەن و جنسی خەبیس و گڵاوی ئەو بوونەوەقێزەونەی کە خوای گەورە بە هەڵە ناوی ناوە بەشەر، کۆتایی دێت و تۆی نەگریسی دەبڕێتەوە.

بەهار من باسی تیورە گوواویەکەی (فرانسیس فۆکۆیامای تیۆریسیه‌نی لیبڕاڵی ئه‌مریکایی‌) ناکەم، کە لەو کتێبەی کۆتایی گوو و دوایین گوو هاهاها.

مەبەستم کتێبی “کۆتایی مێژوو و دوایین مرۆڤ” باسی ئەوە دەکات، کە دوای ئەوەی یەکێتی سۆڤێتی ١٩٨٩ دەڕووخێت و سیستەمە بەناو سۆسیالیستەکە گووی تێوەر دەبێت و دەڕمێت. خاڵە فۆکۆ دێت و قسە لەسەر ئەوەدەکات کە مێژوو له‌ خۆرئاوا کۆتایی پێدێت و‌ لیبڕاڵیەت تڕۆپکی مێژوو و کۆتایی مێژوو و دوایین قۆناغی گۆڕان و پرۆسەی پەرەسەندی مێژوو و ژیار و بەشەریەت و گۆڕان و ته‌واوبوونی مرۆڤایه‌تییه‌ و ئەو ڕۆحە جیهانیەی کە هێگڵ لە جەستەی ناپلیۆن دا بەرجەستەی کردبوو گووی دەخوات و کۆتایی پێ دێت و هەرگیز، ئەو تیورە قۆڕ و خەونە گوواوی و پێشبینیه حیزەی حاجی هێگڵ نایەتە دی و لیبڕالیەت دوایین شێواز و ستایلی حوکومڕانی و دەوڵەتداری و بەڕێوەبەردنە و ئیتر جەنگە سارد و گەرم و شلەتێن و گووتێنەکان کۆتاییان دێت و ئەوەی کە لە ساڵی ١٩٨٩دەیبینن، کۆتایی شەڕی ساردی نێوان بلۆکی ئشتراکیەت و کاپیتاڵیزم و هەردووک جەمسەری ڕاست و چەپ دوو ئیدەلۆژیای جیاواز نابێت، بەڵکو گەیشتنی مرۆڤە، بە کۆتا ستایل و فۆرمی ئیدەلۆجی خۆی، ئاشنابوون و بە جیهانی بوونی هەموو جیهانە، بە لیبڕالیزمی خۆرئاوایی و ئەمریکایی .

کامڵ بوون و تەواو بوون و قفڵ بوونی ئیدەلۆژیای بەشەریەت و قوناغەکانی مێژوو و پەرەسەندنە و ئیتر دەبێت دنیای هەمووی بە خۆشی بێت، یان به ترشی، باوەشی خۆی بۆ لیبڕاڵیەتە حیزەکەی کاکە فۆکۆیامە بکاتە، چونکە ئەوە لوتکەی مێژووە و هیچ قۆناغ و ڕێگایەکیتر لەبەردەم مرۆڤ نەماوە.

بەهار:من باسی کۆتایی هەموو ئایدیۆلۆژیاکان و حەکایەتە گەورەکان و چیرۆکە خورافیەکان دەکەم.

بە لیبڕالیەتە گوواویەکەی خۆرئاوایشەوە، ئەو لیبڕالیەتەی وەکو خێر و خێرات و زەکات و سەدەقەی ئایینەکان بە دڵی خۆیان و بە هەزار منەت و ڕوو شکاندنەوە و مەرج و پێوەری ڕەش و سپی و گوواوی بە کۆمەڵە خەڵکێکی دیاری کراوی دەدەن و هەزاران چینیتر و خەڵک و وڵاتی تری لێ بێ بەش دەکەن.

ئامۆزاى شیرین و ئازیزەکەم، بەهاری گوڵ، کچە نازدارەکەی مامە ئاکۆی میهرەبان، لە دەفتەری بیرەوەریەکانت بنووسە: مێژووی بەشەریەت لەگەڵ سەروینەوە لە دایک بوو و دەبێت لەگەڵ سەروینیشەوە کۆتایی پێ بێت. بنووسە سەروینە سۆپەرمان، سەروینە باتمان، سەروینە سپایدەرمان، سەروینە گریندایزەر.

بەهار من چەکوشەکەی نیچەم. ئەو سنوورەم کە نەوال سەعداوی شکاندنی، من ڕەگەزەکەی سیمۆن دیبۆڤوارم، ڕۆحی هەموو ژنە کارەکتەرە یاخیەکانی ناو ڕۆمانەکانی فەزیلە فاروقم. من هیچ پێوەر و بتێک ناناسم و زۆر بێ منەتانە دەکەومە ویزەی تابووکانتان.

دیارە ئێوە هێشتا منتان نەناسیوە ! من، سەروینی هێڵ نەناس و بڤە تڕێنم. من سەروینی یاخی و سنووربەزێنم. من سەورینی پێوەرگێ و بت شکێنم.

هاتووم تا لە هەرچی دیسپڵینی گوواوی و میتۆدی حیزتانە بەم. هاتووم تا بە هەرچی قاڵب و قوتابخانەتانە دابڕیم.بۆ من کەری کەریمۆکە سمێڵاویم، تا بێن و بە دڵی خۆتان سوارم بن و لێم بارکەن و هەوسارم لە مڵ کەن؟

من سەروینم، سەروین، لە دار و بەرد و عەرد و عاسمانتان یاخیم. نەک هەر فلان خێڵ و فیسار ئاغا و ئەم بت و ئەو قەفەس ناتوانن کۆنتڕۆڵم بکەن، تەنانەت خودای گەورەیش.

ئینجا نۆرەی ئەو گووگرانی ئەدەبی و ڕۆمانگێ و ئەدەب تڕێنانەیە، تا بێن و دنیایەک قسەی حیز و بۆن فس، بەناوی ڕەگەز و تەکنیک و تەڕەماش و نازانم چی و چییەوە فڕێ بدەن و خەیاڵ و فانتازیا و هزر و قەڵەم و ئازادی نووسەر و بنووسی چیرۆکەکانی سەروین و کارەکتەری سەورین لەناو ئەو ڕۆمانەی کە سەروین دەبێت بە پاڵەوان و کەسایەتی سەرەکی، لغاو دەست و پێ بەسترا و کۆنتڕۆڵ کەن.

بەهار:یەکێ دەڵێ گووۆ فسکی وا دەڵێت و یەکێتر دەڵێت تڕۆ فسکی وای گوتووە و دانەیەتر دەڵێ کیرۆفسکی وای گوت و یەکێتر دەڵێت فسۆفسکی وادەڵێت و یەکێ دەڵێ لەسەردەمی ڕەحمەتی خاڵە دۆستۆیڤسکیەوە، تا ئێستا، تەنها دوو جۆر لە ڕۆمانمان هەن، ڕۆمانی تاکدەنگ و ڕۆمانی فرەدەنگ.

یەکێتر دەڵێت تا کاتی دەرکەوتنی چەمکی ڕۆمانی فرەدەنگ لەلایەن حاجی میکایل باختینـەوە، ئێمە وەکو جەماوەری خێڵی کەریمۆکی شتێکمان نەبووە بە ناوی تاک دەنگی و ڕۆمانی تاکدەنگەوە و یەکێتر دەڵێ ڕۆمان ناوێکی گشتییە و جەنابی هەر دەقێک مادام، لە شێوەی گێڕانەوەدا نووسراوبێتەوە و سنووری چیرۆکی درێژی تێپەڕاندبێت، دەتوانین خاتری ئەکبەر واحید نەگرین و زۆر بێ منەتانە پێی بڵێین ڕۆمان.

فشەفشچییەکیتر دەڵێ لە ڕۆمانا دەبێت دەنگی نووسەر زاڵبێت و یەکێک دەڵێت نەخێر کارەکتەرەکە و یەکێ دەڵێ دەبێ ڕۆمانی مێژوویی وابێ و ڕۆمانی خەیاڵی- زانستی وابێت و ڕۆمانی ڕۆمانتیک وا و هی پۆلیسی و چی و چیش وا. یەکێ دەڵێ ئەوە ڕۆمانی ژیاننامەیە و ئەویتر دەڵێ نەوەڵا بیرەوەرییه.

یەکێ دەڵێ لە ڕۆمانی سیاسی دەنگی سیاسەت دەبێت زاڵ و تڕی سیاسیش زڵ بێت. یەکێتر دەڵێ لە ڕۆمانی مێژوویی دەبێ ڕۆماننووس بەو شێوەیه گووی بخوات و ئاوا ڕووداوە مێژووییەکان لە قاڵبێکی ئەدەبی و ستایلێکی گوواوی دابڕێژتەوە. یەکێ دەڵێت فلان تەکنیکە و فیسار توخمەی ڕۆمانەکە نەئەبوو وابێت !

یەکێکیتر دەڵێت دەبێت ڕۆمان ڕەگەزی کات و دانەکیتر دەڵێت ڕەگەزی شوێن و ئەویتر دەڵێت ڕەگەزی ژەهر و نازانم چی ی چی تێدابێت.

یەکێتر دەڵێت لە فیسار جۆری ڕۆماندا کارەکتەری جیاواز و سەرەکی و ناسەرەکی و دووم و سێیەم و چوارەم و پێنجەم هەن و کاکە کارەکتەری شەشەم دەبێت وابێت و خاڵە کارەکتەری حەوتەم واڕێبکات و دەروێش کارەکتەری نۆیەم وا بخەوێت و بتڕێت و بزڕێت و کۆیلە کارەکتەری نۆیەمیش وا بدوێت !

یەکێ دەڵێ ڕۆمان دەبێ باڵای ئەوەندە مەترە درێژ و دانەیەتر دەڵێت دەبێ هەیکەڵی ڕۆمان هێندە قەڵە و خرپن بێت.

یەکێتر دەڵێ ڕۆمان دەبێ بنەماکانی قەوی و ئەستوور بێت و زمانی گوو و هونەر و فۆرمی ڕۆمانێتی ئاوا و ئاوا بێ. یەکێک دەڵێت لە ڕۆمانی تاک دەنگدا، نووسەر دەبێت دیکتاتۆرێکی ڕەها بێت و دەسەڵاتێکی بێ سنووری هەبێت و دەنگ هەردەنگی خۆی بێت و هەموو شت هەربەخۆی بێت و تاک دەنگی جەنابی نووسەری ڕەهای گوو نووس و ڕۆمان گێ و کارەکتەر تڕێن، بەسەر تێکڕای کارەکتەرەکان و جەمیعی ڕووداوەکاندا زاڵ بێت و هەر خۆی خودا و خوڵقێنەر و هەڵسوڕێنەری کارەکتەرەکان و شەترەنچی ڕووداوەکان بێت و چۆنی ئارەزوو و میزاج کرد ئاوا پاڵەوانە کارتۆنیەکەی وەک بووکەڵەیەکی بێ ئیرادە بێنێت و ببات و نووسەری خوێڕی ڕۆمانەکە بە دڵی خۆی هاوشێوی کۆیلە و کەرێک و کەسێکی بێ ئیرادەکراو، ئایدیۆلۆژیا و بار و پەیام و کێری خۆی لێ باربکات بە میزاجی خۆی، ڕاست و چەپ و بۆ پێشەوە بڕۆ و بۆ دواوە بسووڕێوەیان پێ بکات و بڕیار و بکە و نەکەکانی خۆیانی بەسەردابسەپێنێت و لە ژێر ناوی تاک دەنگیدا گووی خۆی دەرخواردی کارەکتەرەکانی بدات.

بەو شێوەیە بەهار لە تاک گووخۆریدا نووسەری ئازادیگێ و کارەکتەرگێ و هەموو شت گێ، خۆی هەڕەم و سەید و خودایە و توخمە گەواد و حیز و ترسنۆکەکان هەڵدەسووڕێنێت. نووسەر خۆی یاساداڕێژەرە و تەنها خۆی بڕیاردەدات و ڕووداوەکان بەو ئاڕاستەیەدا دەبات کە میزاجە گوواویەکەی دەیخوازێت.

بەهار:یەکێتر دەڵێت لای فولان جاگیشان نووسەری ڕۆمانی فرەدەنگ پشت بە گووکردن و گۆکردن دەبەسترێت و لای فسار نووسەری ڕامبۆ کارەکتەرەکان کۆیلەن و هیچ دەسەڵاتێک و ئازادیەکیان نییە.

ڤاندام لە ڕۆمانی مۆنۆلۆگیک وا دەکات و بڕۆسلی لە ڕۆمانی کارەکتەر تڕێن دەڵێت دەبێت نووسەری گووخۆر سێنتراڵ و کابە و بت و خودا و هەموو شتێک بێت و تەواوی کارەکتەرەکان و پاڵەوانە ساختە و کارتۆنیەکەیش بە دەوری مەیل و میزاج و ئیدەلۆژیا و فرمانەکانی جەنابی گووسەری ڕۆماننووس دا بخولێنەوە.

یەکێکیتر دەڵێت ڕۆمانی فرەگوو و فرەگۆ و فرەدەنگ دەبێت لە چیرۆکگەلی زۆر و ورد و جیاواز پێک بێت و هیچ چیرۆکێکیشیان بەسەر ئەوەکەیتردا زاڵنەبێت.

یەکێک دەڵێ خۆزیە سەراماگوای گووتی، کەواتا کارەکتەر گوتی. یەکێتر دەڵێت کوێخا واڵت ویتمان ئەوهای گوتووە. یەکێ دەڵێ دادە ڤێرجینا وۆلف وای پێباشە و خاڵە کافکا دەڵێت سەروین لە ناو ڕۆمانەکان دەبێت هاوشێوەی کارەکتەرەکانی من ڕەشبین و ترسنۆک و لاواز بێت و وەک گریگۆر سامسا ببێت بە قاڵۆنچە و گاڵتەجاڕی دەستی دێوەزمەی سیستەمی خێڵ و کاپیتاڵیزم. یەکێتر دەڵێت مامە مێلان کۆندێرا بۆ کارەکتەر گایین ئەو مەرجەی داناوە، کە دەبێت کچەکەی کەریمۆکی وەک خۆی ترسنۆک بێت و چۆن ئەو لە چیک لە ترسان و بۆ سەلامەتی قنی خۆی، سەری هەڵگرت و خێرا ڕایکرد بۆ فەرەنسا و لەوێ دەستی کرد بە گوو خواردن و خۆفشکردنەوە و قسەی قەڵە و زل و ڕەخنەگرتن لە حکومەتە کۆمۆنیستەکەی چیک، منیش ئاوا لە دەست خەنجەر و خێڵ و سمێڵ ڕابکەم بۆ فەرەنسا و لە دوورەوە و لە دەرەوەی وڵات، له دژی سیستەمی خێڵ و خەنجەری کەریمۆکە خوێڕی و تائیفەی سمێڵ زڵان گووی بخۆم !

یەکێک دەڵێت ئەزبەنی جەیمس جۆیس دەڵێت بەهیچ شێوەیەک ئەوە نابێت و کوێخا ولیام فۆکنەر و خەلیفە مارسێل پرۆستیش لەگەڵ ئەوەدا نین کە سەروینی کارەکتەر، ئازاد و دەم درێژ و بێ سنوور و بت گێ و گووخۆربێت. یەکێتر دەڵێ جەنابی سارتەر دەڵێ دەبێت کارەکتەر تەنها هێڵنج بیگرێت و بڕشێتەوە و هۆگۆی سەرک ئەستووریش بە ئەژدیها و لیڤیتانەکەی ئازادی هەموو کارەکتەرەکانی لۆش دەدات و مامە بەلزاکیش بۆچوونی وایە کە کارەکتەرەکان سێ ژەمەتەنها نیسک و کولێرە بخۆن و حاجی ڕۆڵان بارتیش پێی باش نییە کارەکتەرەکان ئەو دەسەڵاتەیان هەبێت تف بکەن لە ڕووی نووسەری تاک دەنگ و تاک عەقیدە و دیکتاتۆر و ڕەها.

ئاغای تۆلستۆیش بە مەرج ژنێکی وەک ئاناکارنیناکەی کردووە بە پاڵەوانی ڕۆمانەکانەی. یەکێتردەڵێت هاوڕێ گابرێل گارسیا مارکیز دژی ئەوەیە عەسای ڕیالیزمی جادوویی بدرێتە دەست هیچ کارەکتەرێک، نەوەک یاخی بێت و لە دەست دەربچێت و هاوشێوەی سەروینی کچی کەریمۆکە ژنکوژی دوایی دۆ ودۆشا و زەمەنەکان تێکەڵ بکات و سەر لە هەرچی خوێنەر و گووگری ئەدەبی و ڕۆمان خوێنە بشێوێنێت و شتگەڵێک هێشتا ڕویان نەداوە و ساڵی دوو هەزار و بیست و پێنج ڕودەدەن و هێشتا لە هیچ کون و قوژبنێک و شوێنێک دیار نیینە، ئەو بێت و لە ڕێگای دەفتەری بیرەوەریەکانی خاتوو بەهاری کچی حاجی ئاکۆی ماڵی خێڵانی و لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو باسیان لێوە بکات و تۆماریان بکات ! یەکێتر دەڵێت حاجی جۆرج ئۆروێڵ پێی باش نییە کارەکتەرەکان ئەو دەسەڵاتەیان هەبێت بە دڵی خۆیان چییان ویست بیپۆشن و چییان ویست بیخۆن و چشیان ویست بیڵێن و وەکو ئاژەڵەکانی مەزرای ئاژەڵان بژین.

کۆڕە لە تڕی هەرچی حاجی جۆرجی ئازادی گێ و ڤێرجینا وۆڵفی تڕزل و کافکای لاواز و تۆلستۆی سمێڵ حیز و سارتەری حەسود و هەمینگوای دەروون نەخۆش واڵت ویتمانی ئیرەیی چی و مارکیزی ڕیالیزم گێ جادوو گوواوی و جەیمس جویسیی شەپقە میزاوی و میلان کۆندێرای ترسنۆک و کافکای خوێڕیتانە بەم باشە.

کوڕە تەرەس بابینە، دیسان دەستان پێکردەوە ! دیارە ئێوە هێشتا عارتان دانەناوە و تەمێ نەبوون. هەی لە هەرچی تەکنیک و توخم و کات و شوێن و دیالۆگ و دیکتاتۆریەت و خۆفشکردنەوە و لوت بەرزی و مەرج و تاک گووییی و فرەگوویی و تەڕەماش و قسەی قۆڕتانە بەم.

سەرسەری و بوودەڵەینە،دیارە ئێوە کێشەی تێگەیشتان هەیە، بۆیە تێناگەن ! من بە ئێوەی قاڵب پەرست و بتاوی و هێڵاوی وخەیاڵ گواوی دەڵێم.

بەو داعشە ئەدەب گێیانە، کە دێن و هەمان شێوەی ڕادیکاڵە ئەقڵ گوواویەکان دنیایەک بت و هێڵ و بڤە و تابوو و سنوور لەبەردەم ئازادی و ئێنەرژی و هێزی سەروین دا قووت دەکەنەوە، تەنها ئەوە جیاوازیتانە، داعش لە بەرگی ئاییندا و ئێوە لە بەرگی ئەدەب گاییندا. باش گوێبگرن هەی ئەدەب گێینە، لای من، هەرچی هەوسار و قفڵ و قاڵب و بت و هێڵ و پێوەر و مەزهەب و قەفەس و قسەی گوواوی و تەڵبەندی خوێڕی و شتی قۆڕی ناوگیرفانی خۆتانە کە لەبەردەم ژیان و خەیاڵ و بیری ئازاد و ئینجا دنیای بەرین و فراوان و ئازادی ئەدەب و داهێنانی ئەدەبدا ڕۆتان ناوە، یەک تاکە نەعلە و فلسێکی سوتا ناهێنێت. بۆ دیارە ئێوە بە ڕۆبۆت لە ئێمە حاڵی بوون، تا بێن و بە ناوی ڕەگەز و تەکنیک و گوو و نازانم چی و چی، دەست و پێ و ئەقڵ و ئازادی و هۆش و هۆشیاریمان ببەستنەوە؟! دیارە نەتانزانیوە کە من چەندە لەمێژە فەلسەفەی مەڕێتی و سیستەمی کۆیلێتیم کردووە به پێڵاو و من نە سێبەر و پاشکۆ و کۆپی هیچ کەسێکم و نەکەسیش دەکەم به پێوەر و قاڵب و بت.

دیارە ئێوە ڕۆمان و ئەدەب بە ڕاپۆڕت و ئینشا تێگەشتوون و نەتانزانیوە کە ئێمە کاتێک “ڕاپۆرتێک دەخوێنینەوە کەسەکانمان وەک ڕۆبۆت دێنە پێش چاو، بەڵام لە ڕۆماندا، کەسەکان لە گۆشت و خوێن و هەست پێک هاتوون و ئازادانە هەڵسوکەوت دەکەن، نووسەری ڕۆمانەکەیش ناچێت بە ئارەزووی خۆی بیانجووڵێنێت.

بەهار: ئەمڕۆ مامە نووسەرێک نووسیبووی: یه‌كه‌مین لاپه‌ڕه‌ی ڕۆمانێكم هه‌ڵدایه‌وه‌ پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی به‌گریانه‌وه‌ ڕووی تێ كردم ڕۆماننووس درۆم به‌ زمانه‌وه‌هه‌ڵده‌به‌ستێت”

کوڕە ئەو ڕۆمان نووسەی ژیانی سەروین دەکات بە ڕۆمان، گووی خواردووە، درۆم بە دەمەوە هەڵدەبەستێت و قسەیەک بە ناونی منەوە بکات، لەگەڵ من و کەسایەتی من، من و بیرکردنەوە و یاخی بوون و بێ منەتیەکانی من یەکناگرێتەوە. کچێ نووسەری چیرۆکەکانی من گووی خواردووە بە پاساوی تاک گوویی و تاک تەڕەماش و تاک ژەهری و تاک دیکتاتۆری و تاک دەنگیدا دێت و ئاوا مامەڵەم دەکات. بەخوا لە ناو گۆڕی ڕۆمانەکە دێمە دەرەوە و دەیقەشمەرێنم.

بەهار لە ڕۆمانی سەروینی کەریمۆکی، واتا ڕۆمانی فرە گوو خواردن و پۆست گوو خواردن و پۆست مۆدێرن دا، لە سەر دەستی سەروینی پاڵەوان تەپکە قوڕ دەکرێتە دەمی نووسەری تڕ زل و دەنگ زاڵ و هەناسە ڕەها و میزاجە گوواویەکەی کاکی ڕۆماننووس دەخنکێنم و ئیتر دەنگی نیرۆنیانەی ڕۆماننووس لەسەر دەستی سەروینی کەریمۆکە سمێڵاوی کپ دەکرێت و حیسابی سەلکە توورێکی قوڕاوی بۆ ناکرێت و ڕەهایەتی و گوو و دەسەڵاتی موتڵەق لە جەنابی دیکتاتۆری عەزیزم و حەفیزەهواڵڵاهو وەرەعاهو لە ئەلنووسەری تاگ گوو دەسەندرێتەوە و دەگەڕێندرێتەوە بۆ سەروینی پاڵەوان و کارکتەرە مافحوراو بە مەڕ کراوەکان. لێدە بەهار، لۆوەناکەی ئەوجە دەسەڵاتی تەواو بە بەتۆ و بێخاڵ و بەناز و هەموو کچە کارەکتەرە یاخی بووەکانی تر دەدەم، تا بە دڵی خۆتان و زۆر بێ منەتانە و ئازادانە، تف بکەنە ئەقڵیەتی خێڵ و نەفرەت بەسەر حوکمی سمێڵدا ببارێن و ڕوبەڕوی کەریموکە خوێڕیەکان ببنەوە. بەهارگیان: ئینجا باشتێکیتر بەو فشەکەر و گووگرانە بڵێم: ئەو نووسەرەی دێت و چیرۆکی سەروینی یاخی دەنووسێت، یەک کیلۆ گووی خەستی خواردووە، سەروین دەکات بە دەنگی خۆی و کۆپیەک لە خۆی. من سێبەری هیچ کەسێک نیم و هەرگیز، قبوڵ ناکەم جگە لەخۆم، لە هیچ کەسێکیتر بچم.

بۆ من کۆیلەی نووسەرم، تا بێت و وەک ئەمیر و خەلیفە و والیەکان بە دڵی خۆی لە رۆمانەکەیدا، کەی ویستی سوارم بێت، لێم بدات، یاسا و شەریعەت و عەقیدەی خۆییم بەسەردا بسەپێنێت و ڕۆژی سەدجار بە پێی سستەمی کەنیزە وکۆیلایەتی و چەشنی کاڵایەکی مادی و بێ گیان، لە بازاڕی تاگ گوویی و بێ مروەتی و بێ مۆڕاڵیدا، کڕین و فرۆشتنم پێوە بکات. بمکات بە کەنیزە و بوونەوەرێکی بێ ئیرادە و ئازادی ئەتکرا و دەستبەسەرداگیرا و ڕۆبۆت ئاسا، بە کۆنتڕۆڵی ئەقڵ و کێری خۆی و بە پێی میزاجی خۆی کەی ویستی بمخاتە سەماو و جووڵە و گۆکردن و گووکردن. کەیش ویستی بمدۆڕێنێت، شکستم پێ بدات، لەناوم بەرێت و لە بەرامبەر خەنجەر و خێڵ و سمێڵ و ئەو هەموو گووەی کۆمەڵ، دوای ئەو هەموو یاخی بوون و ڕوبەڕوبوونەوە و بوێرییەم بێت بوێری و گووخۆری و ناماقووڵی وا بکات و گووی وا بخوات و لە کۆتا بەشی ڕۆمانەکەیدا، ئاڵای ڕادەست بوونم پێ بەرزبکاتەوە ! حەدی چییە. ئەژدا و ئابای دێنمەبەرچاوەکانی و عەرشی دەهەژێنم.

بەهار:نووسەری چیرۆکی ژیانی من، با باش ئەوە بزانێت، من نەک دەنگە حیز و موجامەلە چییەکەی ئەو نیم، من هەرگیز، دەنگی هیچ کەسێکی دیاری کراویش نابم.

من دەنگی هەموان و هی هیچیان نیم. من دەنگی هەموو بێ دەنگکراوەکانم. من تەنها دەنگی گەوادەکان نیم ! بەهار دەزانی گەوادەکان کێن؟

من هەرچەندە بڕوام بە پێناسەکردن نییە، پێناسە واتا بە بتکردن و لە قاڵبدان، بەڵام گەر لە هەموو ژیانمدا پێناسە تەنها بۆ تاقەشتێک بکەم، ئەوە بۆ چەمکی گەوادیم دەکرد و ژن کوژم بە گەواد پێناسە دەکرد.

بەهار:من لێرە دەنگی خۆمم، تۆزەک لەولاتر دەنگی پورە فاتم و دوێنی دەنگە خنکاوەکەی دایکم و بەیانی دەنگی تۆم و دوو بەیانی دەنگی کپکراوی ژنێکی ئەتکراو سێ بەیانی دەنگی قەحپەیەکی ستەم لێکراو ناو کەسایەتی و سومعە ورووشێندراوم.

بەهار: ئەگەر هات و من بەر لەتۆ مردم، لە دەفتەری بیرەوەرەکانتدا تۆماریکە، کە من وەکو سەروینی یاخی ئامۆژگاریم بۆ ئەو نووسەرەی دێت و چیرۆکی ژیانی من دەکات بە ڕۆمان، ئەوەیە کە تەنها ڕەچاوی ڕەگەزی گوو بکات. بۆ ئەوەی هەموو ئەو گووگر و ئەدەب گێیانەی هاتوون و باسی ڕەگەز و تەکنیک و نازانم چی و چی دەکەن، تا ئەوە بزانن کە من هاتووم تا ئەو هەموو گووخۆریەیان سەبارەت بە ڕەگەزەکانی ڕۆمان بەتاڵ و پووچکەمەوە. با دەنگی زاڵ لەو ڕۆمانەی منی تێدا دەکرێت به پاڵەوان، تەنها توخمی گوو بێت.

نەدیالۆگی گوو، نە کات و شوێنی گوو، نە کارەکتەر و دەنگی گوواوی گووسەر و ڕۆمانگێ و ڕۆماننووس هیچیان ڕەچاو نەکرێن و هەرچی ئەو تەکنیک و مەرج و پێوەری حیز و دەستکرد و گووایەی کە لە شێوەی بت لە بەردەم ڕۆماندا قووتیان کردووەتەوە، باشاپێک بدات لە قنیان و ژێرپێیان بخات.

بەهار:دەزانی ئێمە لە گووەوە هاتووین و لەناو گوو دەژین و دەڕۆینەوە بۆ گوو؟ کۆجیتۆی گووت بیستووە؟ من گووم، کەواتە من هەم. بەهار ئێره گووستانە !

گوو گوتی، گوو دەڵێت، گوو بڕیاریدا، گوو کوشتی، گوو جەنگی جیهانی هەڵگیرساند، گوو پەلاماریدا، گوو وێرانی کرد، گوو لە هاوسەرەکەیدا، گوو هەڕەشە دەکات.، گوو چەکی کیمیاوی بەکارهێنا، گوو خاکی کوردانیان دابەش و داگیرکرد، گووی بەعس بەبەرچاوەکانی گووی و نێودەوڵەتی و گووەیەکگرتووەکان و ئەنجومەنی گووی نێودەوڵەتی، کوردیان کیمیاباران و ئەنفال و کۆکوژ کرد، ئەو هەموو گووەی نێودەوڵەتی و گووە یەکگرتووە ئەنجومەنی گووەکان هیچ کاردانەوە و هەڵوێستێکیان نەبوو !

گوو سنووری دانا، گوو بڤەی دروست کرد، گوو بتی داتاشی، گوو هێڵی دیاری کرد، گوو چی قێزەونی و گووە دایهێنا، ئیزا قال ئەلگوو، قال ئەلگووەکانی تر.

بژی گوو، بەڵێ بۆ گوو، گەورەم ئەلگوو، بتی گوو، قاڵبی گوو، پێوەری گوو، سنووری گوو، یاساکانی گوو، نەریتی گوو، ئایدیۆلۆژیای گوو، سیستەمی گوو، مینتاڵێتی گوو، تیوری گوو، ستراتیجیەتی گوو، فیقهی گوو، مێژووی گوو، مەزهەبی گوو، دەستووری گوو، وانەی گوو، ڕێبازی گوو، خەنجەری گوو، عەیبەکانی گوو، شەهامەتی گوو، ستایلی گوو، ئەفەندی گوو، بەڕێز گوو و جەنابی گوو، ئەتەکێتی گوو، دیالیکتیکی گوو، ئیدیۆمی گوو، گۆرانی گوو، سنوورەکانی گوو، هێڵ و بت و بڤە و تابووکانی گوو، ڕێککەوتنی نێوان گووەکان، فەلسەفەی گوو، فەیلەسوف گوو، ڕەخنەگرگوو، نووسەر گوو، داهێنەر گوو، ئەکتەر و شانۆکار گوو، ڕاگەیانکار و پێکەشکار گوو، ئەفەندی گوو، شاعیرگوو، هەست ناسک گیان گوو، جیقڵدان تەنگ گوو، ژن کوژ گوو، ئەقڵیەتی گوو، خاڵە گوو، مامە گوو، حاجی گوو و شێخ گوو، گوو، گوو، گوو.

بەهار هیوادارم ئەوەی دوای نەمانم ژیانم دەکات به چیرۆک و ڕۆمان، لە ڕەگەزی ژن بێت، یان گەر نێریش بوو بە هەست و ڕۆحیەتێکی ژنانە بیانووسێتەوە و دایان بڕێژێتەوە.

وەک ئەو هەموو پیاوە ڕۆماننووس و چیرۆک نووسە سمێڵ زلانە نەبێت، کە تائێستا کارەکتەری ژنیان لە دوو توێی چیرۆک و ڕۆمانەکانیان وەکو کەسێکی پاسیف و لاواز و پاشکۆ و قوربانی و شکست خواردوو بەرجەستەکردووە.

کوڕە ئەو نووسەرەی من دەکات بە پاڵەوان کەرەسەی ڕۆمان و چیرۆکەکانی، گووی خواردوو و دێت و بوێری و کەرایەتی وا دەکات و دەڵێت:سەروینیان بە زۆر بەمێرد دا، سەروین پیاوەکەی بیست ساڵ لەخۆی گەورەتربوو. سەوین سەر بە هەوێ شووی کرد، سەروین خۆی کوشت، سەروینان کوشت (سەروینیان کوشت) ، کوڕە بەخوای تا هەموو سمێڵە حیزەکانتان دانە دانە نەبڕم و هەمووتان نەکوژم، خۆم لێرە ناڕۆم هاهاها

بەهار لە بیرت نەچێت ئەوەش تۆمارکە، بەو نووسەرە بڵێ:من کارەکتەرێکم، وەک چۆن زەمەنەکان بە میزاج و حەزی خۆم تێکەڵ دەکەم، مێژووی سەردەمە جیاوازیەکانیش ئاوا، بە دڵی خۆم و هەر بە هەوەس و عەنتەری دەستکاری پاش و پێش دەکەم.

من سەروینی پوچگەرا و نهلیست، سەروینی یاخی و ئانارشیستم و حیساب بۆ هیچ هێڵ و بت و قاڵب و پێوەر و گووێک ناکەم

. بەهار پێیان بڵێ واز لەو قسە قۆڕ و بێ مانایانەتان بێن و بەسە بۆ خۆتان ئاقڵ ئاقڵ لێی دانیشن، باشە ئۆخەی گیان؟

دەنا بە هەردووک چیای هەڵگورد و ئاگری قەسەم، هێشتا هیچم نەگوتووە و ئەوەی تا ئێستا لە بارەی ئەو گووگر و گونگرەی ئەدەبی و شیعرگێیانە گوتوومە، کورد وتەنی هێشتا لێ لێیه و لۆلۆ ماوە.

دڵنیابن، من ئەو کەسە بە ڕۆبۆت کراو کەسایەتی تیرۆرکراو ترسێندراوە نابم کە ئەدەب گێیان و گووگرانی ئەدەبی و خێڵ و خەنجەر و ئاغا و سمێڵ دەیانەوێت.

هەرگیز، چاوەڕێی وەها کارەکتەرێکی دۆڕا و بە جەبانکرا و لە من نەکەن.

گرنگ من تا لە ژیاندا بم و بووم، وەک خۆم و بۆخۆم دەژیم و ژیام و بۆ ئەویتر و بە میزاجی ئەویتر نەژیام.

بنەماکانی خێڵ و یاساکانی سمێڵ و مەزهەبی کۆیلایەتی و سیستەمی فۆتۆکۆپیکردن و یاسای بە سێبەرکردنم سەرلەبەری هەڵوەشاندەوە و ڕەتکردەوە.

ئینجا ئێوەش ئازاد بن لە گوو خواردن و بە دڵی خۆتان و تا ملتان دەشکێت و چاوتان دەردێت، وەک سەگێک پێم بوەڕن و بڵێن:سەروینە سەرسەری، سەروینە بەڕەڵا، سەروینە بێ ئەدەب، سەروینە بێ مۆڕاڵ، سەروینە بێ حەیا، سەروینە سۆزانی. سەروینە بت گێ و سنوورگێ و پێوەرگێ.

بەهار: هیواداریشم وەک دایکم، دوای مردنم، یان با بڵێم نەمانم، ئەگەر بێ گۆڕ و ناونیشان نەبم، هەر سمێڵ حیزێک و ئەدەب گێ و گووگرێک، هاتە سەر گۆڕەکەم، درێخی نەکات لە جوێن پێدان و نەفرەت کردن و تفبارانکردنم. ئاخر ئێوە هەر جوێندان و دەمشڕی و دڵ ڕەقی و کەرایەتی و ژن کوژیتان لێدێت.

نەک میهرەبانی و هەست ناسکی و بەزەیی و یژدان و نزا و چاکە. بۆیە هەرگیز، نەکەن گووی وا بخۆن و بوێری و هەڵەی وا بکەن و دوای کوشتنم لە لایان کەریمۆکەوە، هەمان شێوەی ژنانی تر کاتێک باوک و برا و مێرد و کەس و کاریان دەیان کوژن. (کوڕە کەریمۆک و هەرکەسێک حەدیان چییە من دەکوژن. هاهاها.)

ئینجا دێن و لەسەر گلکۆکەشیان لەجیاتی ئەوەی بە زاراوە نێرگەراکەیان و بە پێی مەزهەبی زمان و تای تەئیسی گوواوی و تای موزەککەر و کێراوی خۆیان بڵێن:المەقتولە و لمەزلومە، دەنووسن :ئەلمەرحومە فولانە بینتو ئەلسەگباب ژن کوژ ئەلعەلان و من عەشیرەت ئەلتەلان، ئینجا بێنە سەر گۆڕەکەم و دەست بکەن به گریان فاتیحا و نزان و قسەی قۆڕ و نازانم چی !

وەیش چەند میهرەبان و فرمێسکاوین. ئەها چەند باشن، دەمان کوژن و پاشان لەبەردەم چاوەکانی زۆر بەڕێز کاکە یاسای بێدەنگکرا و لە سوڵحێکی گوواوی و نێراوی و عەشایەریدا و بێ ئاگاداری خودا و ڕوخسەتی خۆمان، کۆمەڵێک سمێڵ حیز، ئەو سمێڵ حیزانەی ژن کوشتن و ئاو خواردنەوەیان لا وەک یەک وایە.

زۆر بێ شەڕەفانە و بێ شەرمانە و بێ مۆڕاڵانە و ڕوو قاییمانە، دێن و لە دیوەخانی سمێڵ زلاندا مامەڵە و سەودا بە خوێنمانەوە دەکەن و لەسەر بێشەڕەفی ڕێکدەکەون کە هەرکاتێک ژنێکیان لەسەر شەڕەف کوشت، زۆر بێ منەتانە و بە ڕۆژی ڕووناک و لەبەرچاوی هەموان و بێ دەنگی خەڵک و خوادا، داکی هەرچی یاسا و ئەخلاق و شەڕەفە بگێن هاهاها.

-دەفتەری بیرەوەریەکانم-

“بەهاری حاجی ئاکۆ”

٨ی گوڵانی ١٩٧٣، دێی: ماڵی خێڵان-ڕێگای کانی ژن کوژان.

٭ حەمەسەعید حەسەن، ئاگری بێ دووکەڵ، ڕۆژنامەی:هەولێر.

٭موکەڕەم تاڵەبانی.