قوتابخانەی میلیتۆس یەکەم قوتابخانەی فەلسەفە لە مێژوودا لە لێوار خاکەکانی ئاسیا و ئەوڕوپا سەری هەڵدا

پێشەکی

قووتابخانەی میلیۆتس وەک کۆنترین قووتابخانەی فەلسەفی ڕۆژئاوایی لە مێژووی فەلسەفەدا ناوی هاتووە، لە ئەنادۆڵ و لە ناو وڵاتی تورکیای ئێستا و لەژێر هەژموونی فەرمانڕەوایەتی یۆنانی کۆندا، کە به فەلسەفەی پێش سوقراتی بە فەلسەفەی یۆنانی و فەلسەفەی ناسراوە. قوتابخانەکانی سەردەمی سوقرات کە لە ژێر کاریگەریی میلیۆتس دابوون. لە ئەورووپای کۆندا فەیلەسووفەکانی پێش سوقراتیان بە فەیلەسووفی فیزیکی یان سروشتی ناو دەبرد.
پرس و کۆڵینەوەکانیان لەسەر سروشت و کۆمەڵگا و ئەخلاق و ئایینی، دەکرد، ھەوڵیان دەدا بنەڕەتی ڕوونکردنەوەکانیان لەسەر پرەنسیپی سروشتییەوە بێ، نەک کردەوەی خواکان. بۆ ئەوان جیھان کۆسمۆس بوو، واتە شتێکی ڕێکوپێک کە لە ڕێگای لە ڕێگەی لێپرسینەوەی ئەقڵانییەت جیهان شیاوی تێگەیشتنە.
فەلسەفەی میلیتۆس لە سەدەی شەشەمی پێش زایینەوە لەسەر دەستی سێ کەس لە خەڵکی شاری میلیتۆسەوە بونیادنرا: تالیس و ئاناکسیماندرۆس و ئاناکسیمینیس. ھەر سێکیان دەیانویست کۆتایی جیھان دەسنیشان بکەن، ئەو ماکە سەرەتایییە دیاری بکەن کە ھەموو شتەکانی تری لێ دروست بووە. پێکهاتەی بوون بە لای تالیسەوە ئاو و بە لای ئاناکسیماندرۆسەوە ئاپەیرۆن ( هەمیشەیی) و بە لای ئاناکسیمینیسەوە ھەوا بوو.

-تالیس مەڵتی یەکەم فەیلەسووفی مێژووی فەلسەفە.

تالیس لەدایکبووی ساڵەکانی ٥٤٨ یان ٥٤٥ی پێش زایینە. لەساڵەکانی لە ساڵەکانی ٦٢٤ یان ٦٢٣ مردووە. زانای ماتماتیک و ئەستێرەناس و فەیلەسووفێکی پێش سوقراتیی خەڵکی شاری میلیتۆس لە ئاسیای بچووک بوو (کە ئێستا کەوتۆتە ناو وڵاتی تورکیا). بووە. تالیس یەکێکە لە حەوت فەیلەسووفانی یۆنانیە. زۆرێک لە مێژوونووسان به یەکەم فەیلەسووفی جیهانی مرۆڤایەتی دادەنێن. بەرچاوترینیان ئەرەستۆ، بە یەکەم فەیلەسووفی یۆنانی دەیناسێنێت، گریمانە ئەگەر واش نەبێت، لە باری مێژوویییەوە ئەو بە یەکەم کەس دادەنرێت لە کولتووری ڕۆژاواییدا کە پرژابێتە سەر فەلسەفەی زانستی.
تالیس بەوە ناسراوە کە بەکارھێنانی ئەفسانەکانی بۆ ڕاڤەی جیھان و گەردوون بە لاوەنا، وەک ئەوەی لە زانستی ئەمڕۆدا دەکرێت، دیاردە و شتە سروشتییەکانی بە گریمانە و تیۆریی سروشتخوازانە ڕاڤە کرد. ھەموو فەیلەسووفانی پێش سوقرات بۆ ڕوونکردنەوەی سروشت کەوتنە شوێن گریمانەکانی تالیسەوە. ئەوانیش ڕێک وەک تالیس لە جیاتیی ئەوە دەستەودامێنی ئەفسانەکان بن، پێیان وابوو کە تاقە جەوھەرێک لە ھەموو شتێکدا ھەیە و سروشت لەوەوە دێت. ئەرەستۆ دەڵێ: ئەو جەوھەرە بە لای تالیسەوە ئاو بووە.

لە بیرکاریدا، تالیس زانستی ئەندازەی بەکار ھێناوە بۆ پێوانەکردنی بەرزی ھەرەمەکانی مسر و دووری کەشتییەکان لە کەناری دەریاوە. ھەروەھا ناسراوە بە یەکەم کەس کە دۆزینەوەیەکی بیرکاری درابێتە پاڵ.
پێش تالیس ئایۆنیەکان پێیان وابوو کە هەموو شتێک لەلایەن خوداوەندەکانەوە پلانی بۆ دانراوە و کۆنترۆڵ دەکرێت. تالیس لەبری ئەوەی لە ڕێگەی خوداوەندەکانەوە لە فۆڕمی مرۆڤدا دیاردە سروشتییەکان ڕوون بکاتەوە، هەوڵیدا لە ڕێگەی چاودێریکردنەوە ڕاستییەکان بەدەستبهێنێت. ڕەنگە هەنگاوی یەکەمی لە پێکهاتنی بیری زانستیدا هەڵگرتبێت… ئەو حەزی لەوە بوو بزانێت کە مادەی بنەڕەتی و بنەمای هەموو شتێک چییە؛ ئەو بە ڕوونکردنەوە ئەفسانەییەکان ڕازی نەبوو. لێکۆڵینەوەی لە کاریگەرییەکانی ئاو لەسەر سروشت کردووە. لە ئەنجامی تێبینی و لێکدانەوە زیرەکەکاندا، بیرۆکەیەکی سەبارەت بە بیرۆکەی بنەڕەتی هەموو شتێک لە سروشتدا هێنایە ئاراوە. بەو پێیەی تالیس بیروڕاکانی نەنووسیوە، لە ڕێگەی ئەرستۆوە زانیاریمان لەسەر دەست دەکەوێت کە بە یەکێک لە سەرچاوە جێی متمانەکانی فەلسەفەی کۆن دادەنرێت. لە ئەنجامی ئەم لێکۆڵینەوەیەدا، ئەرستۆ تالیس ڕایانگەیاندووە کە لای تالیس مەڵتی “ئاو جەوهەری هەموو شتێکە و هەموو شتێک لە ئاوەوە دەست پێدەکات”. ئەمەش دوای ئەو گەشتە دەساڵیەی کە بۆ وڵاتی میسری کۆن کردی، کە لێکۆڵینەوەی لە هەڵکشان و داکشانی بۆ ئاوی نیل کرد، چەندین جیاوازی سرووشتی و زیندەوەری تازەی له نیل دۆزییەوە، کە لە ماوەی ڕابردووی نیل نەبوون، لە نوێوە سەریانهەڵدەدا. ڕەنگە ئەمڕۆ پێمان وابێت ئەم بیرۆکەیە هەڵەیە. بەڵام ئەو “هەنگاوی یەکەم”ی تاڵس، ئەو گەڕانە بەدوای “جەوهەر”دا، هەم وەک باوکی فەلسەفە گەرەنتی دەکرد و هەم ئەوانەی دوای ئەو هاتبوون زیاتر لێکۆڵینەوەیان لە کێشەکە کرد، هەموو ڕێگاکەیان بردە خوارەوە بۆ ئەتۆم.

-قووتابییەکانی ئەم قووتابخانەیە کێ بوون.

فەیلەسوفەکانی وەک ئەناکسیماندرۆس و ئەناکسیمێنێس کە دوای تالیس هاتن، هەروەها میلیتۆس بوون. لە ڕاستیدا ئەم بیرمەندانە یەکەمین نوێنەری یەکەمین قوتابخانەی فەلسەفەی ناسراون لە مێژوودا…
وەک یەکەم قوتابخانەی فەلسەفە لە مێژوودا لە شاری میلیتۆس لە ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ دامەزرا. ئەم قوتابخانەیە بە یەکەم ناوەندی فەلسەفەی یۆنانی کۆن دادەنرێت. تالیس و ئەناکسیماندرۆس و ئەناکسیمێنێس فەیلەسوفێک بوون کە نەریتی بیرکردنەوەی قوتابخانەی میلیتۆسیان پێکهێنا کە بە قوتابخانەی ئایۆنیش ناسراوە.

تەنانەت ئەگەر حەزت لە فەلسەفە نەبێت، ڕەنگە لە ڕێگەی ئەو تیۆرییە بیرکارییانەی کە ناوی ئەویان لەسەرە، تاڵس بناسیت. دوای پشکنینی ئاو، تاڵس گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئاوەکە نەمردووە، بەڵکو لەبری ئەوە مادەیەکی ژیانبەخشە کە دەتوانێت هەر فۆرمێک وەربگرێت و بگاتە هەموو شوێنێک. هاوکات لەگەڵ چاودێریکردنی ئاوەکە، لێکۆڵینەوەی لە کەشوهەوا و ئاسمانیش کردووە. توێژینەوەی لەسەر دۆزینەوەی ئاراستە لەلایەن ئەستێرەکان و ڕاکێشانی موگناتیسی و هتد ئەنجامداوە و تیۆری بازنە و گۆشەی پەرەپێداوە. تالێسی میلیتۆس جگە لەوەی فەیلەسوف بووە، بیرکار و فەلەکناس و “یەکەم ئەندازیاری ئاو” بووە.

ئەناکساندرۆس دووەم فەیلەسووفی قوتابخانەی میلیتۆس

دووەم فەیلەسوفی قوتابخانەی میلیتۆس لە دوای تالێس ئەناکساندرۆس بوو کە ئەویش خەڵکی میلیتۆس بوو.ئاناکسیمینیس ناسراو بە ئاناکسیمینیسی میلیتۆسی
ھەر وەک ئاناکسیماندرۆس و تالیس، ئەمیش بە دوای دەستنیشانکردنی ئەو تاقانە واقیعە شاراوە و بنەڕەتییەوە بوو کە پیان ئەوت ئارخێ و لایان وا بوو کە ھەموو شتەکانی ناو ئەم دنیایەی لێ دروست بووە. ھەر ئەوەی کە بە لای تالیسەوە «ئاو» و بە لای ئاناکسیماندرۆسەوە جەوھەرێکی بێسنوور یا ئاپەیرۆن بوو، ئاناکسیمینیس ئەیوت «ھەوا» یە. ئەو تیۆریی مامۆستاکانی خۆی دا بە دواوەوە و وتی ھەموو شت لە سروشتدا لە ھەوا (یا ھەڵم یا مژ) دروست بووە. ئاگر ھەوای ناسکەوبووە، ئاو و خاکیش ھەوای خەسەوبوون. هەرچەندە ئێمە زۆر شت لەبارەی ژیانی ئەوەوە نازانین، بەڵام بەرهەمەکانی دەزانین. چونکە ئەناکسیماندەر بە پێچەوانەی تالیسەوە فەیلەسوفێک بوو کە پێشەنگ بوو لە نەریتی نووسینی بیرۆکەکانی. ئەناکسیماندرۆس، فەیلەسوف و سروشتناسێکی سروشتی، لەسەر بنەمای تێبینییەکانی پەرەی بە بۆچوونەکانی خۆی داوە. بە واتایەکی تر، ئەو لایەنی بینراوی سروشت لەبری توخمە نەبینراو و خەیاڵییەکان، لایەنگری دەکرد. هەروەها ئەو بیرۆکەیەی قبوڵ کرد کە ژیان لە ئاوەوە دەستی پێکردووە، کە لە سەردەمێکدا هەموو شوێنەکان لە ژێر ئاودا بوون و زەوی سەرهەڵدەدات لەگەڵ پاشەکشەی ئاوەکە بە تێپەڕبوونی کات؛ پێشنیاری کرد کە ژیان کە لە ئاوەوە دەستی پێکردووە لەسەر وشکانی بەردەوام بێت. کاتژمێری خۆری داهێنا، لێکۆڵینەوەی لە مانگ و خۆرگیران و هۆکارەکانی بوومەلەرزە کرد. هەروەها ئەناکسیماندرۆس ئەو جیاوازییەی هەبوو کە یەکەم کەس بووە کە هەوڵی نەخشەی جیهانی و مۆدێلی گەردوونی داوە. ئەو پێی وابوو کە دونیا سلندەرێکە لە پانییەکەی گەورەترە، هەروەها ناوەندی گەردوونە.
ئاناکسیماندرۆس ( لەدایکبووی ٦١٠ – مردووی ٥٤٦ی پێش زایین) فەیلەسووفێکی پێشسوقراتیی خەڵکی شاری میلیتۆسی ئایۆنیا بوو کە ئەمڕۆ لە ناو تورکیادایە. ئاناکسیماندرۆس سەر بە قوتابخانەی میلیتۆسی و شاگردی تالیس بوو. دوای تالیس خۆی بوو بە دووەم مامۆستای ئەو قوتابخانەیە و ئاناکسیمینیس و پیتاگۆراس بوون بە شاگردی.زانیاری لەبارەی ژیان و کارەکانییەوە کەمە. وەکوو ئەوەی بەڵگە مێژوویییەکان باسی دەکەن، ئەو یەکەم فەیلەسووفێکە کە لێکۆڵینەوەکانی نووسیوەتەوە، گەرچی تەنیا بەشێک لە بەرھەمەکانی ماونەتەوە. پاش مەرگی، لە بەڵگەکانی مێژوودا شتگەلێک لەبارەیەوە دەدۆزرێتەوە کە تا ڕادەیەک دیمەنی ئەو پیاوە دەر دەخەن.

ئاناکسیماندرۆس بە یەکێ لە لایەنگرە سەرەتایییەکانی زانست دەژمێردرێ و ھەوڵی دەدا بە چاولێکردن و ڕوانین گەردوون شرۆڤە بکات. ئەو دەیگوت ھەر وەک چۆن یاساکان حاکمن لە کۆمەڵگادا، لە سروشتیشدا یاساکان زاڵن، وە ھەر شتێ کە ھاوسەنگیی سروشت بترازێنێ بڕ ناکات.

وەک زۆرێ لە ھزرڤانانی سەردەمی خۆی، فەلسەفەی ئاناکسیماندرۆس لقوپۆپی زۆرە. لە ئەستێرەناسیدا تێکۆشا میکانیکی تەنە ئاسمانییەکان لە پێوەند لەگەل زەویدا شرۆڤە بکات. لە فیزیکدا، گریمانەکەی کە دەیگوت بێسنوور (یا ئاپەیرۆن) سەرچاوکەی ھەموو شتە فەلسەفەی یۆنانی برد بەرەو ترازێکی نوێ لە دەرھەستاندنی تێگەیشتەکانەوە. نەخشەی جیھانیشی کێشا کە گەلێ جوگرافیای خستە پێشەوە.

ئەناکسیمێنێس کە دوا فەیلەسوفی قوتابخانەی میلیتۆس

، لەدایکبووی ٥٨٦ – مردووی ٥٢٦ی پێش زایین) فەیلەسووفێکی یۆنانی کۆن بوو. ھی سەردەمی پێش سوقرات، کە لە نیوەی دووەمی سەدەی شەشەمی پێش زاییندا چالاک بووە. لە کارەکانی ھیچ نەماوە و، بەم بۆنەوە وردەکارییەکان لەبارەی ژیانییەوە ناڕوون و لێڵە. ئەوەی کە ئەمڕۆ لەبارەی ئایدیا و فەلسەفەکەیەوە زانراوە بەھۆی تێبینییەکانی ئەرەستوو و دیکەی نووسەرانی مێژووی فەلسەفەی یۆنانەوەیە.ئاناکسیمینیس زۆرتر بەوە ناسراو و بەناوبانگە کە دۆستی کەمتەمەن یا قوتابیی ئاناکسیماندرۆس بووە. ئاناکسیماندرۆسیش خۆی قوتابیی تالیس بووە و، ئەم سێ کەسە پێکەوە ئەو قوتابخانە فیکرییە پێک دێنن کە بە قوتابخانەی میلیتۆسی ناوی دەر کردووە و وەکوو سەرچاوکەی فەلسفەی ڕۆژاوایی چاوی لێ ئەکرێت.
هەروەها میلیتۆس بوو. ئەو دەیگوت گەردوون لە ڕێگەی فۆڕمی جیاوازەوە هاتۆتە ئاراوە. هەروەها یەکەم فەیلەسوف بوو کە سەرنجی لەسەر چەمکی ماددە دا. هەروەها دواتر ئەناکسیمێنێس چوار توخمە بنەڕەتییەکەی قبوڵ کردنگان یەکەم کەس بوو کە لێکۆڵینەوەی لە هەوا و ئاو و زەوی و ئاگر کرد.

هێرڵکلیتۆس و کاریگەری قووتابخانەی میلیتۆس

هێراکلیتۆس، فەیلەسوفێکی ئەفسیان/ئایۆنییە و لە شارێک کە دوور نییە لە میلیتۆسەوە لەدایک بووە و گەورە بووە، بەهۆی شێوازی نووسینی بێدەنگ و ڕەخنەگرانە لە سەردەمی کۆن بە “هێراکلیتۆسی تاریک” ناسراوە. ئەو ئاماژەی بەوەدا کە گەردوون لە دۆخێکی بەردەوامی گۆڕانکاریدایە. هیراکلیتۆس لەژێر کاریگەری قووتابخانەی ملیتۆسەوە سەرچاوەی گرت. ھێراکلیتوس ؛ ٥٣٥ ھەتا ٤٧٥ی پێش زاینن) فەیلەسووفێکی یۆنانیی خەڵکی شاری ئێفێسوس لە یۆنیا بوو کە وەکوو کاریگەرترین فەیلەسووفی سەردەمی پێش سوقرات ناوی لێ دەبرێت. ئەو شازادەی ئێفێسوس بوو و مەشیا ببوای بە فەرمانڕەوای ئێفێسوس، بەڵام پلەوپایەکەی جێ ھێشت بۆ براکەی. ڕقی بوو لە ھاوشارییەکانی و سووکی دەکردن. تەنانەت ھۆمەر و فیساگۆرسی لە ڕەخنە و سووکایەتی بێبەش نەدەکرد و بڕوای وا بوو کە دەبێ ھۆمەر لە نێوان لاپەڕەکانی کتێب دەربھێنرێت و لێی بدرێت. ھەر بە ھۆی ئەم ڕق و بێزارییەی لە خەڵک، نیشتمانی جێ ھێشبوو و لە دەشت و کێوان دەژیا. لەو ماوەیەشدا گیا کێویلەی کردبوو بە بژیو و ئەمەش وای لێ کرد تووشی نەخۆشیی زگاوسان (ئیستیسقا) بێت و، ھەر ئەوەش کوشتی.

ھێراکلیتوس ڕاوەستاوی و پێوەجێیی لە جیھاندا ڕەت دەکردەوە و پێی وا بوو کە ھەموو شت ڕەوان و لە حاڵی گۆڕانە، ئەمە قسەی ئەوە کە «کەس ناتوانێت دوو جار پێ بخاتە ناو یەک ڕووبارەوە». وێڕای گۆڕان و ڕەوانییەک کە ھێراکلیتوس بڕوای وا بوو لە گشت شتەکاندا ھەیە، ئەو لۆگۆسی بە تەنیا شتی نەگۆڕی جیھان دەزانی. لیکۆڵەران پیان وایە ھێراکلیتوس مەبەستی لە لۆگۆس «یاسای زاڵ بە سەر جیھانەوە» یە. یاسایەک کە دژایەتی، بەرچاوترین تایبەتمەندییەتی. شەڕ و ململانێی نێوان دژبەران تاقە ڕاستەقینە و دادپەروەری جیھانییە.

-قووتابخانەی میلیتۆس و حەوت ڕەگەزەکەی گەردوون.

بێگومان فەیلەسوفەکانی میلیتۆس تەنیا لەمانەدا سنووردار نەبوون. هەروەها لە دوای قوتابخانەی ئایۆنی، لوسیپوس و دیمۆکریتۆسی میلیتۆس لە یەکەم توخمدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر کرد کە جەوهەری هەموو شتەکان پێکدەهێنێت و پێشنیاریان کرد کە ئەو چوار توخمەی کە بە بنەڕەتی دادەنرێت- هەوا، ئاو، زەوی و ئاگر- دەتوانرێت دابەش بکرێت بۆ یەکە بچووکەکان. ئەوان ئەو بیرۆکەیەیان پێشنیار کرد کە ماددە لە تەنۆلکەی زۆر بچووک و دابەشنەکراو پێکهاتووە و ناوی ‘ئەتۆم’یان بەم تەنۆلکانە ناوە کە بە واتای ‘لەناونەچوو’ دێت. بەم شێوەیە لوسیپوس و دیموکریتس بوونە هۆی ئەوەی کە ئێستا بە “ئەتۆمناسەکان” ناسراون. بە بڕوای ئەتۆمناسەکان هەموو شتێک لە گەردووندا لە ئەتۆمی بچووک پێکهاتووە کە هەستەکان هەستیان پێ ناکەن و ناتوانرێت زیاتر بشکێنرێن. ئەتۆمەکان بێشومار بوون و بە بۆشایی ئاسماندا دەجووڵان. نزیکەی ٢٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر ئەتۆمناسەکان دڵنیابوون لەوەی کە بنەمایەکی نوێ بۆ زانست زیاد دەکرێت کە بناغەی فیزیای ئەمڕۆیە.

-قوتابخانەی میلتۆس سەرچاوەی بیرۆکەی زانستی
سەرهەڵدانی ئەتۆم،

لە کۆتاییەکانی ١٨٠٠ و ناوەڕاستی ١٩٠٠دا دەرکەوت کە ئەتۆم بچووکترین تەنۆلکە نییە، بەڵکو ئەتۆم لە ئەلکترۆن و پرۆتۆن و نیوترۆن پێکهاتووە کە پێیان دەوترێت تەنۆلکەی ژێر ئەتۆمی. لە مێشکی مرۆڤەکانی جیهانی فیزیادا، “پێم سەیرە ئایا ئەم تەنۆلکە ژێر ئەتۆمیانەش دەتوانرێت دابەش بکرێن؟” پرسیارێکی نوێ هاتۆتە ئاراوە. فیزیازانەکان بە حەز و وروژاندنێکی زۆرەوە دەستیان بە لێکۆڵینەوە کرد. دوای ماوەیەک تاقیکردنەوەکان سوودیان هەبوو و دەرکەوت تەنانەت بچووکترین پرۆتۆن و نیوترۆنەکانیش لە پێکهاتەی ئەتۆمەکەدا لەناونەچوون. ئەمڕۆ کە باس لە ئەتۆمەکان دەکەین مەبەستمان “کوارک و لێپتۆن”ە و ئێستا پرسیار دەکەین “ئایا کوارک و لێپتۆنەکان خراپ دەبن، یان تەنۆلکەی بچووکتر هەن؟” پرسیارێکی نوێ هاتۆتە ئاراوە کە زانایانی فیزیا وروژێنێت.

-قوتابخانەی میلیتۆس و دۆزینەوەی ماددە.

سەرگەرمییە زانستییەکانی مرۆڤ ٦٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەم خاکانەدا بە ئارەزووی دۆزینەوە و ڕوونکردنەوەی سروشتی ماددە دەستیپێکرد. هەروەها تالیس، یەکەم فەیلەسوفی کۆن کە لەم خاکانەدا گەورە بووە، دژی ئەفسانە وەستاوە و هەوڵیداوە بە زانستی چاودێریکردن دیاردە سروشتییەکان ڕوون بکاتەوە. بەم شێوەیە بیرکردنەوە کوالیتییەکی فیکری و زانستی بەدەست دەهێنێت؛ ئەفسانە وازی لێ هێنراوە. ئەم ڕوانگە نوێیە کە تەواو پێچەوانەی یەکترە، ڕێگەی بۆ هێنانەکایەی تیۆری نوێ بۆ تێگەیشتنی مرۆڤ لە گەردوون کردەوە.

-قووتابخانەی میلیتۆس و کاریگەری لەسەر زانست.

فەیلەسوفانی ئەنادۆڵ لە قوتابخانەی میلیتۆس لە ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ هەوڵیان دا بە چاودێریکردنی سروشت گەردوون ڕوون بکەنەوە. بۆیە میڵتۆس، وەک ئێستا پێی دەوترێت، ناوی ناوەندی زانستی وەرگرتووە. “چی ماددە پێکدەهێنێت و ئایا دەتوانرێت ماددە دابەش بکرێت بۆ بچووکترین بەشەکانی؟” پرسیارەکە گۆڕا بۆ سەرگەرمی و ڕێگای بۆ زانستی چالاک خۆش کرد. فەیلەسوفەکان لەم پرۆسەیەدا کە لە تالیسەوە دەست پێدەکات و لە ڕێگەی لوسیپوسەوە بەردەوام دەبێت، لەسەر بنەمای ڕاستییەکان وەک پێشەنگەکانی زانست ناسراون. لێکۆڵینەوە و تیۆرییەکانی گالیلۆ و نیوتن و ئەنیشتاین و زانایانی دیکە ئیلهام و ڕێنمایی بوون، فەیلەسوفەکانی ئەنادۆڵ ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو لە گۆڕینی چارەنووسی هەموو مرۆڤایەتیدا.

-سەرەئەنجام.
له دەرنجامی ڕووانینمان بۆ یەکەم سەرهەڵدانی ڕامان و قووڵبوونەوە لە چەمکە بوونییەکان بۆچی لە لێوار خاکەکانی دوو کشوەر و نێوەندی ڕۆژەهەڵات و ڕۆژئاوا وەک یەکەم قوتابخانەی فەلسەفیی و تێفکرینی بیرۆکەی زانیستی و لەسەر ئەم خاکە سەرهەڵدەدات ڕۆژانێک سەرخاکی یۆنانی بوو، ئێستاش پاڵی داوەتەوە ڕۆژهەڵات و نێو وڵاتێکی ئاسایی نیوە ئەوڕۆپایی زۆر ڕوونە لەلایەک لە ڕۆژهەڵات و ئاسایی دوور، ئایینە فەلسەفییەکانی کۆنۆفۆشیۆس و بوزایی و لە ڕۆژهەڵاتی ناڤین ئاینی میتڕایی و زەردەشتی. لە ڕۆژئاوا و ناوەندی ڕۆم و گریک نۆ خواکانی هونەر و ئەفسانەکانی یۆنان. لەولاشەوە شارستانییەتی میسری کۆن. پاڵنەری جووڵاندنی بیری مرۆڤایەتی بوو، بەمەش پەڕینەوەی پردی تەڕوادە و بەیەک گەیشتنی دووشارستانییەتی ڕۆژهەڵات و تێکەڵبوونی بە ڕۆژئاوا، سنووری جیپۆلۆتیکی ناوەڕاستی کردە نێوەندی جووڵانی بیر و هزری مرۆڤایەتی. دەکرێت قووتابخانەی میلیتۆس وەک، قووتابخانەیەکی ڕۆژئاوایی و مووتربەکراوی ڕۆژهەڵاتی لەجوگرافیایی سەر خاکێکی یەکلای نەکراوە، لێی بڕوواندرێت.

بەشی یەكەم
شوناسی نەتەوەیی كارتێكی زۆر قورس نییە بۆ داواكردنی سەربەخۆیی
لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.
دیمانە: ئاودیر نەسرەدین
…………..
كوردەكان هیچكات لەنێو هاوكێشەی نێودەوڵەتی نەبوون
شوناسی نەتەوەیی كە پشت بەزمان دەبەستێت كارتێكی زۆر قورس نییە بۆ داواكردنی سەربەخۆیی
كەیسی كوردستان و هاوشێوەكانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی كارتن بەدەست ئیمپریالیزمەوە، لەسەر ئاستی لۆكاڵیش هەریەكەیان بیانوویەكی نەتەوەیی و قەوارەیی و سیاسی خۆی هەیە
كوردەكان هەمیشە بەقەوارەی بچووك رازی بوون و هەناسەیان درێژ نییە لەسەر تەواوی ناوچەكە جەنگ بكەن، بۆیە لەسەر ناوچەیەكی بچووكی جوگرافی ئامادەن كەیسەكەیان بۆ زەمەنێكی نادیار دوابخەن
هەندێكجار هەست دەكەین كوردەكان بەخەباتی دیبلۆماسی شارەزانین و لەدانوستانەكاندا دەدۆڕێن و ناتوانن بەرگری لەكەیسی مێژوویی و جوگرافی خۆیان بكەن
سازدانی ئاودێر

هۆكارەكانی پەیماننامەی سیڤەر لە نێوان دەوڵەتە هاوپەیمانەكانی سەركەوتووی جەنگ لە ساڵی 1920 چی بوون كە لەناویدا بەشێك لە خواستەكانی كورد جێگیر كران؟

وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێ بەدیكۆمێنتی یاسایی و نێودەوڵەتی بدرێتەوە كە لەبارەی هاوكەیسەكانی كوردەوە بڵاوكراونەتەوە، چ بەكتێب بێت یان لەسایتەكانی ئینتەرنێت كەهەیە، سەرەتا دەبێ ئەوە راست بكەمەوە كە جەنگ كۆتایی نەهاتوە و ئێستاش بەردەوامە، چونكە كارتێكی بەهێزی سیستمی سەرتاییە كە دەبێ بەردەوامی هەبێت، جا چ جەنگی گەرم بێت یان سارد، هەروەها خواستەكانی كورد جێگیر نەكران، چونكە جێگیر كردن واتە دیاریكردنی لەمەیدانی پراكتیكدا، وەختێك بەریتانیا و فەرانسا و ئیتاڵیا هاتن و رۆژهەڵاتیان داگیر كرد، رەهەندی یەكەمی بابەتەكە ئەوەیە كە سەرهەڵدانی بزووتنەوەی سیاسی و چەكداری كوردی، لەو سەردەمەدا ناسراو نەبوو، هەروەها سەربەخۆش نەبوو لەرووی جیۆسیاسیەوە، چونكە جێ پێی چەكداری و سیاسیان چ لەكوردستانی ئێران و چ لەكوردستانی عێراق سەر بەخودی دەوڵەتە داگیركەرەكان بوو، ئەمە جگەلەوەی خاوەنی حیزب و بیرۆكەی شۆڕش نەبوون لەپێناو روخانی حكومەت و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی، تەنها شتێك كە هەبوو چەكداری یاخی بوون لەدەوڵەت، بۆیە بەپۆزەتیڤ وەرگرتنی رێكەوتنی سیڤەر و لەبەرانبەردا بە نیگەنتیڤ وەرگرتنی رێكەوتنی لۆزان كە بووە هۆی نەهامەتی و نەگبەتی بۆ كوردستان، تەنها بەبۆچوونی سۆزی سیاسی وەڵام دراونەتەوە كە گوایە مافی كورد لەو پەیمانەدا جێگیر كراوە، ئەگەرنا خۆ پەیماننامەكە تیۆریزە نەكراوە و زلهێزەكانیش لەكاتی خۆیدا بەشێوەیەكی كاتی بۆ فشار خستنە سەر توركیا و عێراق و ئێران بەكاریان هێنا، لەكاتێكدا ئەوە تەنها نووسینی سەر كاغەز بووە، نەك واقیعی و جێكەوتە، تاكو بكرێتە دیكۆمێنت و لەدەستووری پاشایەتی و كۆماری دەوڵەتانی ناوچەكە كاری پێبكرێت.
رەهەندی دووەمی بابەتەكە ئەوەیە كورد خۆی لایەنێكی سەرەكی براوەی كەیسەكە و نووسینەوەی پەیمانەكە نەبووە، بۆیە بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو دۆخە سیاسیەی كە هێزە نێودەوڵەتیەكان درووستیان كردووە، نەك تێگەیشتنێكی واقیعیانەی مەعریفی و سیاسی بۆ كەیس و پەیمانەكە نەكراوە، هەر ئەوەی لە یەكێك لەبەندەكانی سیڤەردا هاتووە، زمانی توركی فەرمی دەبێت و زمانی كوردیش پەرەی پێبدرێت و بخوێنرێت، ئەدمۆنز یش باس لەوە دەكات ئەوكات لە لەندەن باس لەوە كراوە كەمینە ناتوركەكان، لەناو چوارچێوەی ئیمبراتۆریەتی عوسمانلی دەبن و دەبێ دەرفەتی ئازادیان پێبدرێت كە دواتر لە كۆمەڵەی گەلان چەسپێنرا، بەڵام دواتر ئەم بابەتە كە هەر لەلایەن خودی بەریتانیای مەزنەوە گۆڕا بۆ دامەزراندنی حكومەتی كوردی و دواتر لەگەڵ مەلیك مەحمود كەوتنە دانوستان و هەر خۆشیان قەوارە بچووكەكەی شێخ مەحمودیان روخاند و خوێنیان رشت، بۆیە سیڤەر تێگەیشتنی واقیعی و زانستی سیاسی بۆ نەكراوە، لایەنی دووەمی بابەتەكە ئەوەیە كە بەزانستی وەرگرتنی كێشەی كورد لەمێژووی سەدەی رابردوو تاكو ئەمدواییەش، ئەوەیە كورد خۆی وەكو یەك تەماشای كەیسە هاوشێوەكانی خۆی نەكردووە، ئەو كەیسانەش بریتین لە كشمیر و فەلەستین و جەبەل تاریق و قرمی ئۆكراینا و كەرەباخ و كەتەلۆنیا و سكۆتلانداو ناوچە ئەمازیغ نشینەكان كە دابەشی سەر مەغریب و جەزائیر و تونس و لیبیا بوون، ئەمە جگە لە چەند ناوچەیەكی دیكەش، ئەم دیكۆمێنتانە تەنها بۆچوونی من نین، ئەوەتا (هیسەر لێر واگنەر) بەكتێب باسی كردوون، ناو هێنانی ئەم كەیسانە بۆ ئەوەیە كە دەبێ بزانین بۆچی ساڵی 1737 پەیماننامەی پاریس هەیە لەسەر رێكەوتن لەبارەی كەیسی ساحل ئەلعاج و پاشان لەسەر دەستی فرانسیسكۆی ئیمبراتۆریەتی ئیسپانیا بەبێ پشتگیری لەو كەیسە كە مافی یاسایی و دەستووری خەڵكەكەیە و دەگەرێتەوە سەر ئیسپانیا، بۆچی ساڵی 1981 جارێكی تر هەوڵدەدرێت بكرێت بەناوچەیەكی ئوتۆنومی و پاشان هێزە نێودەوڵەتیەكان و دەوڵەتە كۆڵۆنیالەكان پەشیمان دەبنەوە، بۆچی كەیسی كشمیر كە جوگرافیایەكی بۆشە و كێشەی نێوان هیند و پاكستانە و ناوچەیەكی نیمچە سەربەخۆیە دەیان ساڵە چارەسەر ناكرێت، بۆچی لە ساڵی 1947 داگیر كرا و چەند جارێك لەنێوان هیندستان و پاكستان رێكەوتنی لەسەر كراوە، كەچی سالی 1971 جارێكی تر بە هەڵواسراوی لەنێوان هەردوو دەوڵەتە نەیارەكە مایەوە و ساڵی 2019 بەرێكەوتنی چین و رۆژئاوا وەكو خۆی مایەوە و تا ئێستا چارەسەر نەكراوە، بۆچی فەلەستین كە كێشەیەكی مێژوویی نێوان ئاینی جووەكانی ئیسرائیل و عەرەبی فەلەستینە، دەیان جار دانوستان و رێكەوتنی لەسەر كراوە و پاشان گەڕاوەتەوە دۆخی نالەباری سیاسی خۆی، بۆ نموونە ساڵی 1799 بۆ یەكەمجار فەرەنسیەكان پێشوازیان لە ئیسرائیلیەكان كرد بگەڕێنەوە بۆ ئیسرائیل و دەوڵەتیان بۆ دابمەزرێنن، تاكۆتایی چلەكان و رێكەوتننامەی سایكس بیكۆی لەسەر پراكتیك كرا و بەشێكی زۆری ناوچەكەی درا بەئیسرائیل، بۆچی لە ساڵی 1947 بۆ 1967 و پاشان بەپێی بڕیاری 194 و 242 كە نەتەوە یەكگرتووەكان سەرپەرشتیان كرد گوایە بەپێی بریارێكی تر ژمارە 181 ببێتە وڵاتێك و دەوڵەتێكی سەربەخۆ، بەڵام دواتر دابەشكرا، لە 28 ی یۆلیۆی 1995 بەیەكجاری لەلایەن ئەوروپا و ئامریكا و روسیاو چینەوە وەكو خۆی هێشتیانەوە، لەبابەت ناگۆرا و كەرەباخی ئەرمینیاش كە ململانێی هەردوو دەوڵەتی ئەرمینیا و ئازربایجانی لەسەرە، چەندین جار رێكەوتنی لەسەر كراوە كە چارەسەری ریشەیی بۆ بكرێت، كەچی ساڵی 1920 لەژێر دەستی بەلشەفیەكان بوو، پاشان لەساڵی 1923 كرا بەدەوڵەتۆچكەیەكی سەربەخۆ و ناوی نرا كوردستانی سوور، دوای ئەمە بەپێی بریاری ئەنجومەنی یاسادانان 1988 خستیانەوە سەر ئەرمینیا، كەچی ساڵی 1994 دیسان جارێكی تر جەنگی لەسەر كرا و دواجار ساڵی 2020 لەلایەن ئازەربایجانەوە بە پاڵپشتی توركیا داگیر كرایەوە و بوو بەبڕیاری نێودەوڵەتی. بۆچی ناوچەی قرمی ئۆكراینا كە دوورگەیەكی سەربەخۆیە و لەساڵی 1783 رێكەوتنی لەسەر كراوە، تا ساڵی 1920 لەژێر دەستی روسیا بوو، كەچی ساڵی 1953 وەكو خۆی لەژێر كۆنترۆڵی یەكێتی شورەوی مایەوە، پاشان كە سۆڤیەت وەكو سیستم هەرەسی هێنا، دەیان دەوڵەت بوون بەسەربەخۆ، كەچی ساڵی 1994 جارێكی تر رێكەوتنی لەسەر كرا و وەكو خۆی بەهەڵواسراوی كێشەكەی مایەوە، تاگەیشتە ئەوەی كەیسەكە هەڵبگیرێت و ساڵی 2022 جارێكی تر بەبەرچاوی هەموو دونیاوە لەلایەن روسیاوە داگیر بكرێتەوە و ناوی لێبنرێ دەوڵەتۆچكەی سەربەخۆ، بۆیە كەیسی هەڵوەشاندنەوەی پەیمانی سیڤەر و گۆڕینەوەی بۆ لۆزان، ئەم كەیسانە بەگشتی لەیەك پاكێجی گەورەی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا كۆكراونەتەوە، هەریەكەیان كۆمەڵێك رێكەوتنی لەسەر كراوە و دواجاریش وەكو خۆی ماوەتەوە، سیڤەر لەم كەیسانە نەكەمتر و نە زیاتر بووە، كەوابو مەسەلەكە تەنها كورد نیە بۆتە كەرەستە و كارتی سیاسی دەوڵەتە زلهێزەكان، بەڵكو هەموو ئەو كەیسانەی لەیەكتر دەچن، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی كارتن بەدەست ئیمپریالیزمەوە، لەسەر ئاستی لۆكاڵیش هەریەكەیان بیانوویەكی نەتەوەیی و قەوارەیی و سیاسی خۆی هەیە.
دەوڵەتی عوسمانی دۆڕاوی جەنگ بوو، لە حاڵەتی بەرگری و هەوڵی مانەوەدا بوو، بەپێچەوانەی هێزەكانی دیكەوە، بۆچی ئەوان توانیان شكست بە پەیماننامەی سیڤەر بهێنن، بەڵام كورد نەیتوانی خۆی رێكبخات و دەوڵەتەكان قایل بكات؟
پێشتر ئەوەم بەیان كرد كە كەیسی كوردستان جیاوازی نییە لەگەڵ كەیسەكانی دیكە، بەڵام كە عوسمانلی دۆڕا بوو لەبەرانبەر هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، لەبەر ئەوە بوو كە هاوپەیمانان خاوەنی هێزی تەكنۆلۆژی و سەربازی و ئابوری زیاتر بوون و دەیانویست هەژموونیان لەرۆژهەڵات جێگیر بكەن كە عوسمانلیەكان زیاتر لە 500 ساڵ حوكمڕانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان دەكرد، كە دۆڕان و پاشەكشەیان كرد، خۆ دۆڕاوی بەرانبەر كورد نەبوو، بەرانبەر وڵاتانی دەوروبەری خۆی نەبوو، بۆیە بەپێی سنوورە دەوڵەتیەكەی خۆی كە سنوری لەگەڵ عێراق راستەوخۆیە، تەنها رۆژهەڵاتی لەدەستدا، ئەگەرنا هێزی مابوو تاكو بەرگری لەسنوورەكانی بكات و زاڵ بێت بەسەر ناوچە كوردیەكان، بۆ مەسەلەی سیڤەریش ئەوان بەشێك بوون لەهاوكێشەكە و توانیان لەخزمەت خۆیان بیشكێننەوە، چونكە ئەوان ئیمبراتۆری سەردەمەكە بوون و تانزیك مەغریب رۆژهەڵاتیان داگیر كرد، ئەمە جگە لەبەشێكی رۆژئاوا، لەبەرانبەر ئەوەشدا كوردەكان هەرگیز لەنێو هاوكێشەی سیاسی نێودەوڵەتی نەبوونە، كەیسەكە تەنها وەكو سۆز وەرگیراوە، جگە لەمەش كوردەكان یەكدەست نەبوونە تاكو زاڵبن بەسەر گوتاری بەرانبەرەكەیان كە هێزی سیاسی و دیبلۆماسی و سەربازی دەوڵەتانی وەكو عێراق و ئێران و سوریا و توركیا بوون، بۆیە وەكو خۆی مایەوە، سەرباری ئەمەش دەبێ ئەوە لەبەرچاوبگرین كە تەنها كوردستان نەبوو جوگرافیاكەی دابەش كرا، بەڵكو بەشێك عێراقیش بو كرا بەكوێت و لەولاوە سوریا بەشێكی كرا بە لوبنان و وڵاتەكانی كەنداوی لێبەرهەمهات.

درێژەی هەیە..

لە دیدارێکی دۆستانە لەگەڵ ڕۆمان نوس و بە شداریەک لە کۆڕی یانەی کتێبی لەندەن دا بۆ خوێندنەوەی ڕۆمانی “بەندەر فەیلی” دا ، ئێمە لە نزیکەوە ڕۆشنبیرێک و بەرهەمەکەیمان بینی. دوو شت سەرنجی ڕاکێشام ، یەکەمیان؛ هەستێکی قوڵ بە ئازاری ئینسان، ئازاری تایبەتی فەیلیەک لەگەڵ ئازاری هاوچارەنوسە هەژارەکانی تری عێراقدا. دووەم؛ درێژبونەوەی دیوارەکانی زیندانی فاشیزمی خۆرهەڵاتی و بۆ میدیای زیندانی هێشتنەوەی ئازادی لەلای فاشیزمی خۆرئاوایی یەوە.
هەستێکی ئینسانی قوڵ
بۆ بەشداری لە کۆڕەکەدا دەبوایە گۆنا سعید و من ڕۆمانەکەمان لە ماوەی تەنیا ٥ ڕۆژدا بخوێندایەتەوە، کە ئەویش تەنیا دوای کاری ڕۆژ شەوانمان بۆ دەمایەوە.ئێمە زۆر جار بە دۆخی خەمبار و پڕ ئازار و بێ دەسەڵاتی ئەو منداڵە “بەندەر فەیلی” دەگریاین. ئەم سەرنج ڕاکێشانەت لەلایەن نوسەرەوە بۆ قوڵایی هەستکردن بە ئینسانی سەردەمەکەت ئەم بەرهەمانەی “بەختیار عەلی” ت لا گرنگ دەکا. چونکە ئەمە ئەو هەستە ئینسانیەیە کە پێویستمانە بۆ سەرنجدانی ڕاستیەکانی نالەباری ژیانی مرۆڤایەتی ئێستامان . هەر ئەو گرنگیەیە کە لە بەرهەمەکانی دیستۆڤسکی و تۆلستۆی دا دەیبینەوە بە خەمی مرۆڤ . ئەوان ژیانی جوتیارانی ڕوسیە و ستەمی قەیسەریەتیان وەک خەمی گیرۆدەبونی مرۆڤ بەدەست سیستمی چەوسێنەرانەوە بەشێوەیەکی هونەری خستیانە ڕوو کە تائێستاش دەتوانێ سەرنجی ئێمە ڕاکێشێ بۆ بیرکردنەوە و تێگەیشتن لە ماناکانی ژیان.
بەختیار لەم ڕۆمانەدا هەرچەند بە قوڵی سەرنجمان بۆ ڕوویەکی تراژیدی ئینسانی فەیلی ڕادەکێشێ. بەڵام ئەوەی وەک نوسەرێکی کورد بەلای منەوە گرنگ بوو کە قەڵەم و هەستی ئەم نوسەرە تەنیا فەیلیەک و کوردێک سنوری وێنەگرتنەکانی نیە و ناتوانێ کامێراکەی تەنیا زووم بخاتە سەر یەک بەش بەڵکو ئەو لەپاڵ “بەندەر فەیلی” دا “نەدا بوستانی و نوفل”ی عەرەبی بەغدادیشمان وەک مرۆڤی چەوساوەی هاوخەمی “بەندەر فەیلی” دەناسێنێ و ئەمانە دەکاتە هاوڕێی گیانی بەگیانی و خۆشەویستی “بەندەر فەیلی” کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانەکە. دەمێکە دوای گۆران و سەرەتاکانی شیرکۆ بێکەس ئەم شوناسەی ئینسانیە یونیڤێرساڵەی مرۆڤی چەوساوەم لەپاڵ شوناسی کوردێکی ستەم لێکراودا نەبینیبو. شوناسی کوردی فەیلی بەندەر ئازارێکی مێژوویی بەشێک لە کوردەکان نیشان دەدا بەڵام ئەوەی جێگای سەرنجە گۆڕانی دۆخی بەندەرە کە بەهۆی ئەم شوناسە فەیلی بونەیەوە ئازادی لەلایەن کۆمپانیای لیبراڵە خۆرئاواییەکانیشەوە لێ زەوت دەکرێ. ئەم گۆڕانە پێمان دەڵێ کە فەیلی بوون و کوردبوون بە تەنیا شوناسێک نیە کە بەهۆیەوە ئازار دەچێژین بەڵکو درێژەی نەبونی ئازادی لە دۆخی بونی دەسەڵاتێکی فاشیستی درێژکراوەدایە.
ئەم ڕاستیە کاتێک دەردەکەوێ کە ئەمریکیەکان دێن و بەندەر لە زیندان ئازاد دەکەن بەڵام شوناسی فەیلی ئازاد ناکەن. ئەم شوناسی فەیلیە دەبێتە ئامڕازێکی دەستی میدیای فاشیزمێکی تر بۆ زیندانی هێشتنەوەی بەندەر و سود وەرگرتن لە فەیلی بونی بەندەر بۆ پڕوپاگەندە بۆ ئەمریکای ئازادی و ڕزگاری بەخش و شاردنەوەی دیوی داگیرکەرانەی ئەم فاشیزمە نوێیەی بەندەری بەشیوازێکی نوێ زیندانی کردۆتەوە. ئەمە هەمان داستانی ئازادی و ڕزگاربونی شوناسی کوردە لە دەست فاشیزمی بەعس و ٣٠ ساڵ بەهۆی کوردبونەوە کەوتنە ژێر دەستی فاشیزمی کوردیەوە. پارتی و یەکێتی سودیان لە شوناسی کورد وەرگرتوە کە لەم ٣٠ ساڵەدا ملیارەها دۆلاریان کۆکردۆتەوە و پاوانی دەسەڵاتیان لە کوردستاندا پێ کردوە بەوەی ئەوان خاوەنی شوناسی کوردن لە عێراقدا بەهۆی تاپۆی ئەم شوناسە قەومیەوە بە بەهەشتی خۆیان گەیشتون. ئەمە ئەو ئاڵوگۆڕەیە کە بەختیار عەلی ڕوبەڕویەتی لەگەڵ شوناسی فەیلی و کورددا کە ئایندەی ئەدەبی کوردی پێوە بەستراوە. ئەم ڕاستیە لای بەختیار عەلی لە ڕۆمانی “غەزەلنوس و باخەکانی خەیاڵ “دا دەبینین کە ئیتر شوناسی کورد لە عێراقدا تەنیا کێشەی خەڵکی کوردستان نیە بەڵکو میرنشینە نوێیەکانی ناسیونالیزمی کوردی یەکێتی و پارتیە کە میراتگری فاشیزمی بەعسن. ئەم ڕۆمانە پێمان دەڵێ کە نوسەر واقیع و ڕاستیەکانی ئازاری مرۆڤی یۆنیڤێرساڵی کوردیش دەبینێ.
لەو کۆڕەی لەندەندا من ئەم گۆشە نیگایەی خۆمم لەسەر گرنگی بینینی ئازارەکانی بەندەر جگە لە فەیلیەک وەک مرۆڤێکی یونیڤێرساڵی چەوساوەی ژێر دەستی فاشیزمیش باسکرد. بە بڕوای من ئەمە نیشاندانی لایەنێکی بەهێزی ڕۆمانەکەیە کە پیویستە ئەدەبی کوردی زیاتر کاری لەسەر بکا و لە شوناسی قوربانیەکی کورددا، ئازارەکانی کوردێک و فەیلیەک وەک قوربانیەکی ستەمە جۆراوجۆرەکانی سیستمی کاپیتالیستی نیشان بدا. بەڵام لە وەڵامەکانی بەختیار عەلیدا بەم گۆشەنیگایەی من بە پێچەوانەوە ئەو زیاتر لەسەر شوناسی فەیلی بونی ڕۆمانەکە و بەندەر پێداگری کرد.
بەدوای ئەویشدا دکتۆر ئیبراهیم سدیق مەلا زادە کۆمێنتی لەسەر ئەم گۆشە نیگایەی من دا کە هەڵەی سیاسیەکانی باشور ئەوەیە کە” دەڵێن بەعس لە ستەم لە هەموو عێراقدا یەکسان بوە”. بەڵام هیچ کات باسەکە ئەوەنیە کە تایبەتمەندی ستەم لەسەر کورد و فەیلی بە بۆنەی کورد بون و فەیلی بونەوە لە لایەن فاشیزمی بەعس لە بەرچاو نەگرین، هەروەک ئەوەی ستەمی تایبەت لەسەر جولەکە لەلایەن نازیزمەوە لەبەرچاو گیرا . ئێمە لەوەش تێدەگەین کە بەختیار بە زمانی کوردی ڕۆمانێک دەنوسێ کە ئازارەکانی خەڵکی کوردستان دەردەبڕێ، بەڵام ئەو لە کۆمەڵگەیەکی کوردیدا کاردەکا کە شوناسی کورد بون و فەیلی بوون ئەگەر چی وەک مێژوو و واقیع بونیان هەیە بەڵام تەنیا شوناسێک نین و ئێستا خەڵکی کورد لە دنیای شوناسە جۆروجۆرەکان و گۆڕانی شوناسەکان و ناجێگریی تاک شوناسیدا دەژین. هەرەوەک لە نمونەی “غەزەلنوس و باخەکانی خەیاڵ “دا باسمان کرد کە ئازاری پاڵەوانەکەی بەهۆی کوردبونیەوە نیە ، بەڵکو لەناو شوناسی کوردبوندا گۆڕانێک ڕویداوە کە بەشێکیان شوناسی مرۆڤی چەوساوە و بەشەکەی تریان شوناسی کوردێکی چەوسێنەریان هەڵگرتوە. هەرێمی کوردستان ئێستا ئایندەی گۆڕانکاری لە شوناسی کوردمان نیشان دەدا و بەختیار عەلیش بەهۆی جێگەی ئەنتی سیستمی فاشیست بونیەوە دەبینین نوسەرێکی کوردی خاوەن شوناسێکی ئازادی یونیڤێرساڵە و ئەم باسی شوناسە گرنگیەکی هەیە لە ئەدەبی هاوچەرخی کوردیدا.
لەسەر چۆنیەتی هەڵوێستەی ڕۆمان نوس لەگەڵ خوێنەرەکانیدا لەم کۆڕەدا گۆنا سعید وتی؛ هەر کەسێک کە ڕۆمانێک دەخوێنێتەوە بەپێی بۆچون و گۆشەنیگای خۆی سەیری ئەو ڕوداو و کارەکتەرانە دەکا و هەربۆیە دەکرێ خوێندنەوەکانمان بۆ ئەم ڕۆمانەی “بەندەر فەیلی” یش وەک گۆشەنیگای نوسەرەکەی نەبێ. پێم خۆش بوو کە بەختیار عەلی ئەو ڕەخنەیەی گۆنای قبوڵ کرد کە، نوسەر ناتوانێ گۆشەنیگاکانی تر بخاتە ژێر چاویلکەی پشکنینی دنیابینینێکەوە و هێڵی هەڵە بهێنێ بەسەر تێگەیشتنی خوێنەردا. بەڵکو نوسەر مافی خۆیەتی گۆشەنیگای خۆی باس بکا و خۆی و خەیاڵ و ئایدیاکانی لە ڕیگەی ڕۆمانەکەوە وەک پەیامی ڕۆمانەکەی بناسێنێ. بە ختیار زۆر بە ڕونیش لەوەدوا کە خوێنەری ڕەخنەگر دەبێتە کەسێک ئەویش خاوەندارێتی لە بەرهەمە ئەدەبیەکە دەکا. ئەم تێبینیەی گۆنا و جەدەلەکەی بە ختیار عەلی شتێکی تازە بوو بۆ من لە کۆڕی ئەدەبیاتدا هاتەپێشێ و بەشداری تری گرنگیش لەم کۆڕەدا لەلایەن بەشداربوانی تریشەوە نیشانی دا کە لەم جۆرە کۆڕانەمان زۆر پێویستە.
ئێمە خۆشحاڵ بوین کە لەنزیکەوە ئەم هاوڕێ یە “بەختیار عەلی” مان ناسی و دانیشتن لەگەڵ کەسانی ڕۆشنبیری وەک بەختیار عەلیدا جوانی و خۆشی بە ژیان دەدا. جوانی و خۆشیەک کە هەست دەکەیت لەگەڵ دیستۆڤیسکی و تۆلستۆیەک کە بەزمانی کوردی قسە دەکا دانیشتویت کە بە زیندوویی باسی ئازارەکانی مرۆڤ و خەونی ئازادی دەکا لە ڕۆژگاری خۆتدا، نەک تەنیا لە نێو کتێبەکاندا.

ئاسۆکمال
لندن
٦ دیسەمبەری ٢٠٢٢

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١ کلیکی ئێرەبکەن..

ژمارە ١ بە رێنووسی لاتینی…

لە هەموو سەردەمەكانی مێژووی هاوچەرخی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، شیعر جێگایەكی ڕۆحی و سایكۆلۆژی ڕۆشنبیری و تایبەت و دیاری هەبووە. لە شەستەكان و حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا, ئەو بایەخە زۆر گەورەتر دەهاتە پێش چاو. بگرە ناواخنی بایەخی شیعر بەتایبەتی و ئەدەب و هونەر بەگشتی، لەو سەردەم و قۆناغەدا لە هەموو قۆناغە مێژوویییەكانی تر زیاتری كردبوو، هۆی سەرەكیش لەم بوارەدا ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵە بوو، كە لە نێوان شیعر و ئەدەب لەلایەك و سیاسەت و ئیلتزامی سیاسی لەلایەكی ترەوە دروست بووبوو.
ئەوەی ڕاستی بێت، نیوەی دووەمی شەستەكانی سەدەی ڕابردوو مەودایەكی زەمەنیی گەلێك چڕوپڕ و ئاڵۆزكاو بوو، ئاڵۆزكاوییەكەش وا نەبێت هەر لە كوردستان و لە عێراق بووبێت، بگرە لەتەواوی ناوچەی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاست و جیهانیشدا بارودۆخە سیاسی و ئابووری و ڕۆشنبیرییەكە زۆر ئاڵۆز و جەنجاڵ بوو.
لەلایەكەوە بیروباوەڕی چەپگەری و لرفەی ئاگری گیڤارا و بانگە فەلاحییەكەی ماوتسی تۆنگ هەر چوار سووچی جیهانی هێنابووە لەرزین. لەلایەكی ترەوە ڕاپەڕین و خۆپیشاندانەكانی قوتابیان لە فه‌رەنسا و بەریتانیا و ئەڵمانیا زادێكی ڕۆحی و فیكریی دەوڵەمەندی بۆ لاوان و قوتابیانی جیهان، بەتایبەتی جیهانی كۆمەڵگا دواكەوتووەكان ڕەخساندبوو، لەلایەكی تریشەوە سروودی شۆڕشی لادێ و نركەی جووتیارەكانی برنج لە لاوس و كەمبۆدیای ئەوسا، ئینجا تاڵە مووەكانی ڕیشی هۆشی منەی ڤێتنام، نەك هەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بگرە ناو خودی ئەمەریكا و جادەكانی ئەورووپاشی خستبووە ناو گێژاوی تووڕەیی و هەڵچوونەوە.
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەلومەرجەكە قورستر بوو، بەتایبەتی ناوچەكە خۆی زێدی تێكقڕژانێكی كۆنینەی ئایینی و شارستانی بوو، سەرباری ئەوەش كۆمەڵێك ڕێژیمی گەندەڵ لە ناوچەكەدا تا دەهات زۆرتر بەنزینیان بەسەر ئاگری ناو دڵ و دەروونی میللەتەكانی خۆیان دەڕشت. ناكۆكی و دیاردەكانی شەڕی سارد تا دەهات زۆرتر تەنگی بەخەڵكەكە هەڵدەچنی و ناوچەكەی بەرەو قووڵایی توونێلێكی تاریك دەبرد. لەو نێوانەشدا نوشوستییەكەی عەرەب لە حوزەیرانی 1967دا، دنەی بەدەماری ڕاپەڕین دەدا، نەك تەنیا لەناو عەرەبدا، بگرە لەناو تەواوی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لەو نێوانەش داتەپینی پێنجی حوزەیران و هەڵستانەوە و بەرگریكردنی فەڵەستینییەكان لە دوای ئەو داتەپینە، ئیزدیواجییەتێك، یان دووفاقیبەكی پڕ گرێكوێرەی لەناو دڵ و مێشكی لاواندا دروست كردبوو، لەو بەرامبەرەدا حاڵی عێراق باشتر نەبوو لە پانتایییەكانی تر. بگرە ڕەنگدانەوەكان لێرەدا زۆر زەقتر و قورستر دەهاتنە پێش چاو، چونكە عێراق دەوڵەت و كۆمەڵگایەك بوو هەر لە سەرەتاوە لە ڕووی مۆزائێكی ئەتنیكی و یاسایی و دەستوورییەوە لەسەر بناغەیەكی نادروست دامەزرابوو، مەعلوومیشە هەر دەوڵەت و كۆمەڵگایەك لەسەر بناغەی ناتەبایی لەو بابەتە ڕاست بووبێتەوە، ئەوا زۆر زوو دەكەوێتە ژێر ڕكێفی زەبر و پاڵەپەستۆی هۆكارە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕۆشنبیرییەكان.
یەك لە ڕەنگدانەوەكانی ئەو بارودۆخە لەناو عێراق، قڵیشانی حزبی شیوعی بوو، لە ئەیلوولی 1967دا، كاتێك حزبەكە لەنێوان باڵێكی ڕاستڕۆی سەر بە بلۆكی سۆڤیەت و باڵێكی چەپڕۆی سەر بە ڕێبازی ماوتسی تۆنگی چین و فیدل كاسترۆی كووبا و چی گیڤارای ئەرژەنتین دابەش بوو. لەولای ترەوە، لەزۆنگاوەكانی خواروو، بەتایبەتی لە ناوچەی (ئاڵ ئیزێرچ) و دەوروبەری ناسریە و عیمارە، ڕاپەڕینێكی چەكداری دەستی پێكردبوو، لەژێر سەركردایەتی لاوێكی عێراقی كۆمۆنیستی دۆستی (برتراند ڕاسڵ)ی ئینگلیز، كە ناوی (خالید ئەحمەد زەكی) بوو، ئەوەی نەوتێكی زۆرتری ڕشتە سەر بارودۆخە خراپ و ئاڵۆزەكەی ناو عێراق، هاتنە سەر حوكمی ڕێژیمی بەعس بوو لە كوودەتای تەممووزی ساڵی 1968دا.
هەر لە بواری بازنەی ڕۆشنبیریدا لە عێراق، بزووتنەوەیەكی تازەگەری دەستی پێكردبوو. شیعر ئاسانترین و جوانترین و كاریگەرترین شێوازی دەربڕین بوو، بۆیە گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوورییەكان زۆر بەپەلە لە جیهانی شیعردا ڕەنگیان دەدایەوە. كۆمەڵێك شاعیر و نووسەری نوێخوازی عێراقی، لە پێشەوەیاندا: فازڵ عەزاوی، سامی مەهدی، خالید عەلی مستەفا، فەوزی كەریم. لەو ساڵانەدا بەیاننامەیەكی شیعریان بڵاوكردەوە، كە تیایدا بانگیان بۆ تازەكردنەوەی فۆرم و ناوەرۆكی شیعر و ئەدەبیات هەڵدەدا. ئەو كاتە بارودۆخی كوردستانیش بە قۆناغێكی ناسكدا تێدەپەڕی. شۆڕشێكی چەكدار لە چیاكانی كوردستاندا بە سەرۆكایەتیی ڕێبەری نەمر مستەفا بارزانی هیوایەكی گەشاوەی خستبووە ناو دڵ و دەروونی كوردەوە، بەڵام لەولای ترەوە ڕێچكەی وایش لەناو سیاسەتی كورددا سەری هەڵدابوو، كە لەگەڵ ئەو هیوا و گەشانەوەیە ناتەبا بوو، ئەگەرچی هەوڵەكان زۆرجار لەژێر دروشمی بریقەدار و چەپگەرێتیش بەڕێوە دەچوون.
جگە لەو حاڵە ناجۆرە، لە نیوەی دووەمی شەستەكاندا كوردستان بەقۆناغێكی بەرچاوی بڵاوبوونەوەی خوێندەواریشدا تێدەپەڕی. هۆی ئەوەیش زیادكردنی ڕادەی هۆشی نەتەوەیی و نسكۆ سیاسییەكەی حوزەیرانی عەرەب و دەرچوونی چەند ڕۆژنامەیەكی عەرەبی و كوردی بوو، ڕۆژنامەی (تەئاخی) و (برایەتی) لە لایەك و لاپەڕە كوردییەكەی ڕۆژنامەی (ئەخبار)، كە محەمەد تۆفیق وردی بەڕێوەی دەبرد، ئینجا چاپخانەكەی: مام گیوی موكریانی و چیرۆكەكانی: محەمەد مەولوود مەم، دەور و جێ پەنجەی مامۆستایان: عیزەدین فەیزی و جەودەت ئەحمەد ناجی و دكتۆر مارف خەزنەدار، كە تازە لە یەكێتی سۆڤیەت هاتبووەوە، ڕۆڵێكی گرینگیان لەبواری گەشەپێدانی ڕۆشنبیریی كوردیدا لە شاری هەولێر دەگێڕا. لەولاوە هەندێك ڕۆژنامە و بڵاوكراوە و كتێبی شاری سلێمانی بایەخێكی زۆریان لەم بوارەدا هەبوو. بگرە سلێمانی لەو كات و زەمانەدا بووبووە مەڵبەندی بووژاندنەوەی زمان و كلتوور و ئەدەبیاتی كوردی، هەروەها كەركووكیش، كە تا ئەو كات هێشتا لەژێر پاڵەپەستۆی بەعس نەخنكێنرابوو، دەورێكی هەبوو لە ڕەوتی تازەگەرێتیی شیعر و ئەدەبیاتدا. لەم نێوانەدا: لەتیف حامید بەرزنجی و لەتیف هەڵمەت و ئەحمەد شاكەلی و فەرهاد شاكەلی و سەلام محەمەد، جێ پەنجەیان دیاربوو.
بەهەرحاڵ، ئەو هەموو گۆڕانكارییە سیاسی و رۆشنبیرییانە، كە سەرتاسەری جیهانیان گرتبووەوە، زەوینەیەكی لەباریان بۆ چەند گۆڕانكارییەكی تازەتر دروست كردبوو:
یەكەم: بەهێزبوون و گەشەسەندنی پەیوەندییەكانی نێوان ڕۆشنبیری و بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی و سیاسەت و حزبایەتی.
دووەم: هاتنە پێشەوەی نەوەیەكی نوێی چەكدار بە بیرێكی تازە و دیدێكی تازە بۆ جیهان و ژیان و مێژوو.
سێیەم: په‌یوەندییه‌ ئاڵۆزەكانی نێوان تاك و كۆمەڵ، تاك و تاك، كۆمەڵ و كۆمەڵ، ئەمەش لەیەك كاتدا جۆرە ناتەبایییەكی بەرچاوی هێنابووە پێشەوە لەگەڵ گۆڕانی یەكەم.
ئەو هەموو حاڵە پێكەوە گرێدرابوون. كاریان لەیەكتری دەكرد. بگرە كارێكی گەورەتریشیان لە خەڵك و لە كەرتە ڕۆشنبیری و لاوەكەی ناو خەڵكی دەكرد، هەروەها كارێكی زۆر زەقتریشیان لە بزووتنەوەی ڕۆشنبیری و لە زەوق و خەیاڵ و ئەدەب و هونەریش دەكرد.

• * *
  لە نیوەی دووەمی شەستەكانی سەدەی ڕابردوودا، تازە گەنج بووم. ساڵی 1967. تەمەنم حەڤدە ساڵ بوو، ڕووداوە گەورەكان و گۆڕانە بە پەلەكان بەشێكی زۆری گەنجانی وەك منیان، بە تایبەتی لەناو قوتابیان و خوێندەواراندا بەرەو دنیای پەرۆشی و بەدواكەوتن و خوێندنەوە و پرسیار و وەڵام دەبرد.
  لەو سەردەمە جەنجاڵ و پڕ شۆڕشەدا خوێندنی ئامادەییم لە هەولێر تەواو كرد، دواتریش لەكۆتایی شەستەكاندا چوومە زانكۆی مووسڵ و لەوێ دەستمدایە خوێندنی ژمێریاری، بابەتی خوێندنەكەم جیاوازییەكی زۆری لەگەڵ خولیا و ئاره‌زووم هەبوو، بۆیە لە تەك خوێندن بەردەوام خەریكی خوێندنەوە و شیعر بووم.
  پێشتر لە هەولێر هاوڕێیەتیم لەگەڵ: سەعدوڵڵا پەرۆش و عەبدوڵڵا پەشێو و جەمیل ڕەنجبەر و عەبدوڵڵا حەداد و عه‌بدولخالق سەرسام پەیدا كردبوو، مامۆستا كەمال غەمبار, له‌ پۆلدا ڕۆڵێكی گەورەی هەبوو لەهاندانم بەرەو خوێندنەوە و ئەدەب و نووسینی شیعر، ئێستاش لە بیرمە ناوە ناوە پێنجخشته‌كی شیعرێكی (ئەخۆل)ی بۆ دەخوێندمەوە، كە لە دێڕێكدا دەڵێت: (شەهیدم كفنەكەم ئاڵە.)
  زۆر لە شاعیران و نووسەران، لە تەمەنی منداڵییەوە گوێیان بەحیكایەتی كوردی و لایلایەی كوردی و قسەی ڕەسەنی ئەو زمانە پاراوە دەزرینگایەوە، من وا نەبووم، من زۆرتر بەزمانی توركمانی، كە لەو سەردەمەدا زمانە ناوەخۆییەكەی هەولێر بوو، فێری دواندنی ژیان بووم، لە تەمەنی شەش حەوت ساڵییەوە وردە وردە فێری زمانی كوردی بووم، چەند ساڵێك باوكم مامۆستا بوو لە گوندی بەحركە، بەخاووخێزانەوە لەو گوندە دێرینە ماینەوە، ئەوسا تەمەنم شەش ساڵان بوو، هەر لەوێش چوومە بەرخوێندن و فێری زمانی كوردی بووم.
  دواتر ئەوەی زۆرتر ئاشنای كردم بەزمانی شیرینی كوردی، كتێبخانە و چاپخانەكەی: مام گیوی موكریانی و شیعرەكانی: پیرباڵ مەحموود و كلێتەكەی: مەحموود زامدار بوو، هەروەها قوتابخانەش ڕۆڵێكی گرینگی هەبوو، بەتایبەتی هەندێك لە مامۆستاكان مەبەستیان بوو لە شاری هەولێردا گەشە بەزمانی كوردی بدەن و قوتابییەكانیان نەك فێری زانستی، بگرە فێری زمانی كوردیش بكەن، ئەوی ڕاستی بێت باوكیشم، یەك لە مامۆستا كۆنەكانی شاری هەولێر بوو، كوردییەكی باشی دەزانی و زۆرجار لە قوتابخانەدا وانەی زمانی كوردی دەگوتەوە. لەوەش بەولاتر خولیایەكی زۆری هەبوو لە بواری هونەری نواندندا و بەیەكێك لە دامەزرێنەران و گەشەپێدانی هونەری شانۆ لە شاری هەولێر دەژمێردرا.
  لێرەوە دەستمدایە فێربوونی كوردی، زمانی كوردی بۆ من لەو سەردەمەدا زمانی دەربڕینی ڕۆژانە بوو، زمانی پەیوه‌ندیكردن بوو له‌گه‌ڵ ده‌وروپشت، دواتر بوو بە كەرەستەی خستنە سەر كاغەزی ئەو هەموو جەنجاڵی و ناكۆكی و دڵەڕاوكێیەی، كە لەناخی تازە لاوێكی وەك مندا پەنگی دەخواردەوە و بۆ سەرچاوەیەك دەگەڕا لێی بتەقێتەوە. بۆیە كاتێك، ساڵی 1968 چوومە مووسڵ. بوارێكی چاكترم بۆ خوڵقا تیایدا بیر لە نووسینی شیعر بكەمەوە، لەوێ یەكەم كۆمەڵە شیعری چاپكراوی كوردیم خوێندەوە، هی شاعیری پایە بەرز (محه‌مه‌د ساڵح دیلان) بوو، لەوێوە هەموو مانگێك دەگەڕامەوە هەولێر و كتێب و دیوانە شیعری شاعیرە كۆن و تازەكانم دەكڕی، سەرباری كتێبەكانی: سەلامە مووسا و نەجیب مەحفووز و لوتفی ئەلمەنفەلووتی، ئەم كتێبانەم لە هەولێر دەكڕی و لەگەڵ خۆم دەمبردنەوە مووسڵ و لەوێ خەریكی خوێندنەوە و لێوە فێربوونیان دەبووم. بەڕاستی ئەو ساڵەی مووسڵ بۆ من، ساڵی فێربوونی هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی بوو.
  پێش ئەوەی دەست بدەمە شیعر نووسین بەزمانی كوردی، هەر لە قۆناغی خوێندنی ئامادەیییەوە لە هەولێر دەستم دابووە فێربوونی زمانی عەرەبی ئەوەی زۆرتریش یارمەتی دەدام لەم بوارەدا، عەبدوڵڵا حەداد و عەبدولهادی قەساب بوون، كە قوتابی بوون لەگەڵ خۆم لە ئامادەیی هەولێر. هەر لەو سەردەمەشدا پارچە نووسینێكی بچووكم وەك (خاطرة) لە گۆڤارێكی عەرەبی عێراقیدا بڵاوكردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا فێربوونی زمانی عەرەبی بۆ من تەنیا فێربوونی زمانە ئەدەبییەكە بوو، نەك زمانی قسەكردن و ئاخاوتن، بگرە تا ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت كاتێك بمەوێ بەزمانی عەرەبی قسە بكەم، دەیان هەڵەی زەق دەكەم.
  ساڵ تەواو نەبوو، هێندە خولیای ئەدەبیات و شیعری كوردی بووم، كە ئیتر كەوتمە حەزی ئەوەی دەست لە خوێندنی ژمێریاری لە مووسڵ هەڵبگرم و بچمە كۆلێژی ئەدەبیات – بەشی كوردی لە زانكۆی بەغدا. شیعر ئەو كاتە بووبووە ڕووگەنمای ژیانی داهاتووم، چونكە تێكەڵاوی بیر و هۆشی سیاسی و رۆشنبیریم بووبوو. شیعر لە تاقیكردنەوەی ئەو چەند ساڵەمدا تەنیا وشە ڕیزكردن نەبوو، تەنیا ڕووكەشێكی جوانی و زمانەوانی نەبوو، بگرە دەرگایەكی سەرەكی بوو لەو قەڵاتەی ناومان نابوو (قەڵاتی تێكۆشان). بۆیە كلیلی ئەو دەرگایە لەكوێ بووایە، ئێمەی نەوەی ئەو سەردەمە، بەبێ ترس و ڕاڕایی بۆی دەچووین. لەو كات و زەمان و سەردەمەدا ئەو كلیلە بۆ من لە شیعر و ئینجا لە فێربوونی زمانی كوردی، دواتریش لە بەشی كوردی زانكۆی بەغدا بوو. لێرەوە، بەبێ هیچ سێ و دووكردنێك دەستم لە خوێندنی ژمێریاری لە مووسڵ هەڵگرت و ڕووم لە بەغدا كرد: ئەو بەغدایەی لەو كاتەدا بیری تازە و جۆشی گەرم و لانەی نوێخوازی بوو.
  پەیوەندیم لەگەڵ بزووتنەوەی شیعر لە هەولێر نەپچڕیبوو. بگرە ئەو پەیوەندییە لە جاران گەرمتریش بووبوو. سەعدوڵڵا پەرۆش نزیكترین برادەر و هاوڕێی ئەو ڕۆژانەم بوو، عەبدوڵڵا پەشێو، ئەگەرچی هەندێك جیاوازیشمان هەبوو لە ڕووی فیكر و لێكدانەوەی سیاسی، هێشتا هەر زۆر نزیك بوو لە من و سەعدوڵڵا. لەگەڵ پیرباڵ مەحموود و مەحموود زامدار دۆستایەتیم پەیدا كردبوو، بگرە دەمارە هەولێرییەكە دۆستایەتییەكەی لە نێوانماندا گەرمتر كردبوو.
  بەغدا و ژیانە ڕۆشنبیری و سیاسییەكەی ئەو شارە بۆ هەولێرییەكی وەك من، لە مووسڵ دوورتری نەدیبێت، كۆتایی دنیا بوو. بۆیە وەك كلیلی بەهەشتم دۆزیبێتەوە دڵم خۆش بوو بەو شارە. گەرموگوڕ بووم لە چوونە ناو جیهانەكەی. لە ئاشنابوونی بازنە ڕۆشنبیرییەكەی، ئەگەرچی ئەو بازنەیە زۆرتر نووسەر و داهێنەرە كوردە نیشتەجێكانی پایتەختی دەگرتەوە.
  لە ساڵی یەكەمی ژیانم لە بەغدا، كە سەرەتای تاقیكردنەوەی شیعریم بوو، دۆستایەتیم لەگەڵ حوسێن عارف و جەلالی میرزا كەریم و كەمال ڕەووف و شێركۆ بێكەس پەیدا كرد. لە زانكۆشدا داستانی مەم و زین و گەنجینەكانی شیعری كلاسیكی كوردی دەرگایەكی تازەیان لەبەردەممدا كردەوە.
  یەكەم پارچە شیعرم لە ڕۆژنامەی هاوكاری ساڵی 1970 بڵاوكردەوە، لە نووسیندا حەزم بەو هەوا شیعرییە تازەیە دەكرد، كە جەلالی میرزا كەریم و شێركۆ بێكەس شیعریان پێ دەنووسی، هەستم دەكرد ئەو ناوەرۆكە گەرموگوڕەی لە دڵ و دەروونمدا دەپەنگێتەوە پێویستی بەشێوازێكی تازە و ئاسان هەیە. بۆیە وەك هەندێك شاعیری تازە پێگەیشتووی ئەوسا، ڕووم لە زمانی تەمومژاوی نەدەكرد. ڕێزم لە كلتووری كلاسیكی كوردی دەگرت و بەچاوی فێربوون دەمخوێندەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا حەزم لە تازەگەرێتی بوو، چەند مانگێكی نەبرد هەر لە ڕۆژنامەی (هاوكاری)دا، دامەزرام، بازنەی برادەرایەتیم فراوانتر بوو، سەڵاح شوانم ناسی، كە لە زانكۆ ساڵێك لە پێش من بوو، محەمەد زادەم ناسی، ئەویش لە بەشی كوردی ساڵێك لەپێش من بوو, بورهان قانیع و سەڵاح عەقراوی و سەربەست بامەڕنی، بورهان كە كوڕی شاعیری گەورەی كورد قانیع بوو، كانگایەكی ئێجگار دەوڵەمەندی قسەی نەستەق و پەند و سەرگوزشتەی كوردی و زمانی ڕەوان بوو، دووەمیان دەرگای بادینانی لە ڕوومدا كردەوە، سێیەمیشیان، لەو سەردەمەدا سەرنووسیاری هاوكاری بوو، لەتەك جەلالی میرزا كەریم فێری وردەكارییەكانی كاری ڕۆژنامەنووسییان كردم. تایەر ساڵح سەعید و ڕەووف بێگەرد و مستەفا ساڵح كەریم، هەروەها لەو ساڵانەدا ئەحمەد تاقانە و تەڵعەت سامان، هەریەكەیان بەشێوەیەك سەرچاوەی دەوڵەمەندی بوون بۆ تاقیكردنەوەكەم كه‌ ئەوسا لە سەرەتادا بوو، لە هەر یەكەیانەوە شتێك فێربووم. لەوەش بەولاتر، لەناو زانكۆدا، مامۆستاكانم: دكتۆر مارف خەزنەدار و دكتۆر عیزەدین مستەفا ڕەسووڵ و دكتۆر ئیحسان فوئاد، سەرچاوەیەكی دەوڵەمەندی فێربوون و چاوبڕینە دواڕۆژ بوون بۆ من. بۆیە زۆری نەبرد لەو (هاوكاری)یەی، كە ساڵێك پێشتر وەك خوێنەرێكی گورجوگۆڵ چاوەڕێی ڕۆژی دەرچوونیم دەكرد، بووم بەلێپرسراوی لاپەڕەی ئەدەب و ژیان، پاش ئەوەی جەلالی میرزا كەریم بوو بە بەڕێوەبەری نووسینی ڕۆژنامەكە.
  لە ماوەی سێ ساڵی كاركردنم لە هاوكاریدا، زۆربەی شیعرەكانی خۆم نووسی، ڕاستە ئەو هەموو شیعرانە ڕەنگە لە بیست پارچە شیعر زیاتر نەبووبن، بەڵام دیاربوو جێگایەكی باشیان بۆ خۆیان كردبووەوە لە كتێبخانەی شیعری نوێی كوردیدا. لەو سەردەمەدا یەك لە عەیبەكانم ئەوە بوو بایەخم بەكۆكردنەوە و پاراستنیان نەدەدا.
• * *
  ساڵی یەكەمم بوو لە بەغدا، كاتێك ڕێككەوتننامەی یازدەی ئادار بڵاوكرایەوە. ئەو ڕێككەوتننامەیە كەشوهەوایەكی پڕ ئازادی لەبەردەم نووسین و ڕۆژنامەنووسی كوردی واڵا كرد. ڕۆژنامەی هاوكاری قازانجێكی گەلێك گەورەی لەم بارودۆخە كرد.
  هەر لەو ساڵەدا، دەستەیەك لە ئەدیبانی كورد بەیاننامەی (ڕوانگە)یان بڵاوكردەوە. ڕۆڵی كاریگەر و گەورە، بگرە سەرەكییەكەی ئەو بەیاننامەیە و تەواوی بزووتنەوەكە هی (حوسێن عارف) بوو، بەڵام وەك پێشتریش باسم كرد دیاربوو زەروورەتێكی ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی لە ئارادا بوو بۆ بزووتنەوەیەكی لەم بابەتە، بەتایبەتی دوای گۆڕانكارییە سیاسی و ئابووری و فیكرییە گەورەكانی ئەو سەردەمە.
  حوسێن عارف ڕۆشنبیرێكی گەورەی كورد بوو. تاقیكردنەوەیەكی گرینگ و بەربڵاوی سیاسی لە كۆڵ خۆیدا هەڵگرتبوو. ماوەیەكی درێژ لەناو حزبی شیوعی عێراقیدا كاری كردبوو. دواتر لەگەڵ باڵی عەزیز حاج (القيادة المركزية) درێژەی بەخەباتی سیاسی خۆی دابوو، بەڵام ئەستەمی كاری حزبی و گۆڕانكارییە فیكرییەكانی ئەو سەردەمە حوسێنیان گەیاندبووە قەناعەتی ئەوەی، كە دەست لەكاری حزبایەتی بكێشێتەوە و خۆی بۆ چیرۆك نووسین تەرخان بكات.
  من لەو چەند مانگ و ساڵە سەختەدا حوسێنم ناسی و بووین بە دوو برادەری زۆر نزیك، ئەگەرچی ئەو بەتەمەن لە من گەورەتربوو. لە ساڵانی دواتریش حوسێن هەر برایەكی گەورە بوو بۆ من. چ لە بواری ئەدەب و نووسیندا، چ لە بواری شەخسیدا. ئەوەی ڕاستی بێت تاقیكردنەوەی برادەرایەتی حوسێن بۆی ڕوون كردمەوە، كە ناسیاری و پەیوەندی و بیروڕا گۆڕینەوە لەگەڵ كەسانی خاوەن تاقیكردنەوەی ئەدەبی كامڵ، مەرجێكی گرینگی بەرەوپێش چوون و پەرەسەندنی تاقیكردنەوەی خەڵكانی لاو و تازە پێگەیشتووە.
  لە ڕێگای حوسێن عارفەوە تێكەڵاوی جیهانی شیعر و ئەدەبیاتی ڕوانگە بووم، ئەوسا بەهۆی سیاسەت، فوئاد قەرەداغی و نەوشێروان مستەفا و فازڵی مەلا مەحموودم دەناسی، بەڵام چونكە من لە دیدی ڕوانگەوە سەیری جیهانم دەكرد، جۆرە ناتەباییەك لە ئارادا بوو، بگرە كار و چالاكییە حزبی و سیاسییەكانی ئەوانم بەدڵ نەبوو. ئەوسا لەگەڵ ڕێكخراوی (كۆمەڵە) كەوتمە كار، بەڵام كۆمەڵە ڕێكخراوێكی گۆشەگیر و ئایدۆلۆژی تەسك و داخراو بوو، بۆیە یەكێكی وەك من، كە هۆگری جیهانە كراوەكەی ڕوانگە بوو، زەحمەت ئیدارەی لەناو دەكرد. دوای یەك هەفتە لەو ڕێكخراوە دابڕام ، دواتر قەرەداغی و فازڵیش لێیان دابڕان.
  پەیوەندییەكانی من لەگەڵ ڕوانگە هۆیەكی سەرەكی بوو بۆ ئەوەی ڕێكخراوی كومەڵە بەچاوی ناڕەحەتییەوە سەیری چالاكییە شیعری و ئەدەبییەكانی من بكات، بەتایبەتی نەوشێروان مستەفا و ئەوان وایان لێك دەدایەوە، كە ڕوانگە سەرچاوەی بیروباوەڕی لیبراڵ و بۆرژووایە و جۆرە مونافەسەیەكیش بۆ ئەوان دروست دەكات. من ئەوسا زۆرتر ماركسی – لینینی بووم. بۆیە ئەوانەی كۆمەڵە زۆرتر تیر و توانجیان لە من دەگرت و گاڵتەیان بە شیعرەكانی من دەكرد.
  ڕوانگە بانگهەڵدێری نوێخوازی بوو لە فۆرم و ناوەرۆكی ئەدەب و هونەردا. بانگهەڵدێری وازهێنان بوو لە دەق و دابونەریتی كلاسیك. بەڵام لە هەمان كاتدا دیدێكی سیاسی هەبوو، كە ئەوانەی دژ بە روانگە بوون لەناو كۆمەڵەدا هەستیان پێدەكرد و لێی دەپرینگانەوە.
  ئەم ناكۆكییە، لەو سەردەمەدا، خۆی لەسەر لاپەڕەی ڕۆژنامەی هاوكاریدا دەنواند. ئەگەر بگەڕێینەوە ئەو ساڵانە، دەیان وتاری درێژ و پڕ توند و تیژی دەبینین، كە بە قەڵەمی: برایان: فوئاد قەرەداغی و نەوشێروان مستەفا و فوئاد مەجید میسری لە دژی ڕوانگە نووسراون، ڕاستە زۆربەی وتارەكان لە دووتوێی ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبیدان، بەڵام لە كرۆكدا زۆربەیان بۆنی ڕقێكی سیاسیی زەقیان لێ دێت.
  ڕەنگە لێرەدا جێگای خۆی بێت، وەك ئەمانەتێكی مێژوویی پەنجە بۆ ئەوە درێژ بكەم و بڵێم برادەرانی پارتی ئەوسا هەستیان بە تخووبەكانی ئەو ناكۆكییە ژێرەكییەی نێوان (ڕوانگە) و (كۆمەڵە) نەدەكرد. ڕەنگە فه‌رەنسۆ حەریری تاكە كەس بووبێت لەناو پارتیدا هەستی بەم مەسەلەیە كردبێت، بەڵام ئەویش هەوڵێكی ئەوتۆی نەدا بۆ دەستوەردانە ناو ئەو كێشەیەی كە ئەوسا زۆر بەزەقی لەناو بواری ڕۆشنبیری و ئەدەبیاتی كوردیدا سەری هەڵدابوو.
  دواتر كاتێك لەژێر پاڵەپەستۆی هەلومەرجە سیاسییەكەی كوردستان بزووتنەوەی ڕوانگە كەوتە ڕاوەستان و پاشەكشەكردن و وەستان، من و چەند برادەرێكی هەواخوازی ڕوانگە ڕوومان لە حزبی شیوعی – قیادەی مەركەزی كرد. ئەو هەڵكشانەمان بەرەو قیادەی مەركەزی دەربڕی ئەو ڕاستییە بوو، كە ئێمە كۆمەڵە نەبووین و بگرە نێوانیشمان ناخۆش بوو لەگەڵ ئەو ڕێكخراوە نهێنییە داخراوە، بەڵام لە هەمان كاتدا چەپی ماركسی بووین و بۆ قەوارەیەك دەگەڕاین خۆمانی تێدا بدۆزینەوە، بۆیە پێمان باشتر بوو ببین بەقیادەی مەركەزی لەوەی بەڕووتوقووتی، بێ هێز و توانا لە بەردەم ئەوانەی كۆمەڵەدا بمێنینەوە.
• * *
  ئێستاش لە بیرمە، ناكۆكییەكانی نێوان پارتی و حزبی شیوعیی سەر بە سۆڤیەت لە سەرەتای ساڵی 1974 گەیشتبووە ئاستێكی قووڵ، ڕۆژنامەی برایەتی لەو سەردەمەدا شیعری: (تۆ ئەو خاكەی منی جۆگە ئەخۆیتەوە و تێرت ئەكەم)ی منی بڵاو كردەوە، ئەوسا یادی چل ساڵەی حزبی شیوعی بوو، بەڵام من لەڕیزی قیاده‌ی مەركەزیدا بووم، بۆیە لەو ناكۆكییەدا خۆم بە هاوپەیمانی پارتی دەزانی، ئەوی ڕاستی بێت شیعر و كاری ئەدەبی لای من لەو ساڵانەدا كاری حزبی و ئایدۆلۆژی بوون، من خۆم بووبووم بەكادیرێكی قیادەی مەركەزی. لە نێوان بەغدا و سلێمانی و هەولێر و بەسرە خەریكی كاغەز هێنان و بردن و كۆبوونەوە و پەیوەندیكاری بووم. لەلایەك قوتابی زانكۆ بووم. لەلایەكی تر كادیری قیادەی مەركەزی بووم. لەلای تریشەوە ڕۆژنامەنووس و شاعیر بووم، لەبیرمە سبەینان دەچووم بۆ زانكۆ، پاش نیوەڕۆیان دەچوومە ڕۆژنامەی هاوكاری، ئێواران بەیاننامەی قیادەی مەركەزیم بەسەر سەفارەتخانە و ڕێكخراوەكان و ڕێكخستنەكانی حزب لە بەغدا دابەش دەكرد و كۆبوونەوەم دەكرد، شەوانیش خەریكی شیعر و نووسین و خواردنەوە و موناقەشەی ڕوانگە و ڕوانگەخوازی بووم. مەعلوومیشە لەو ساڵانەدا قیادەی مەركەزی ڕێكخراوێكی قەدەغەكراو بوو، دەزگا داپڵۆسێنەرەكانی ڕێژیم هەمیشە بەدوایەوە بوون بۆ گرتن و ئیعدامكردنی ئەندامانی. عێراق بەگشتی و كورد بەتایبەتی تا دەهات وەزعیان خراپتر دەبوو، لەژێر پاڵەپەستۆی بەعسدا. خەڵكانی وەك من زۆرتر چاویان لە شاخ بوو، چاویان لە سەنگەری پێشمەرگە بوو. زۆرتر بەرەو ئەو قەناعەتە دەچوون، نە شیعر، نە ڕۆژنامەنووسی دادی ڕووبەڕووبوونەوەی بەعس نادەن، بەڵكو دەبێت لەم پێناوەدا سەنگەر و چەكی كاریگەرتر بەكار بهێنرێت. لێرەوە، تا دەهات گیانی حزبایەتی و سیاسەت بەسەر تاقیكردنەوەی شیعریمدا زاڵ دەبوو، تا دەهات خۆم لە جیهانی بەربڵاوی شیعر و ئەدەبیات و هونەری جوانی دەگواستەوە جیهانی ئایدۆلۆژیا و تاكبینی، تا دەهات ناخ و دەروونم جێگایان بە وێنەی تەڕ و خەونی ئاڵ و هەناسەی شیعر چۆڵ دەكرد و مەودایان بۆ دەماری ناكۆكی و گرێی سیاسەت خۆش دەكرد. لە ماوەی چوار ساڵی خوێندنم لە زانكۆ، كە ماوەی كاركردنیشم بوو لە بواری شیعر و ڕۆژنامەوانی كوردی، جگە لە قەڵەمەكانی بواری ڕوانگە، لەگەڵ چەندین شاعیر و نووسەری تریش دۆستایەتیم بەهێز بوو، دۆستایەتیم لەگەڵ: لەتیف هەڵمەت و فەرهاد شاكەلی و ئەحمەد شاكەلی و ئەنوەر قادر محەمەد لەو دۆستایەتییانەن، كە هەرگیزاوهەرگیز لە یادیان ناكەم. تاقیكردنەوەی ئەو برادەرە خۆشەویستانە هەمیشە ئەوەیان فێر دەكردم، كە جیهان زۆر لە هەولێر و سلێمانی، بگرە لە بەغداش گەورەترە. دواتریش ناسینی حەمەفەریق حەسەن و حەمەسەعید حەسەن و ڕەووف حەسەن لە سلێمانی و كەریم دەشتی و ئیسماعیل بەرزنجی و نەوزاد ڕەفعەت لە هەولێر، ئاسۆیەكی تازەتریان لەبەر چاوم كردەوە، بەڵام دیاربوو، من بڕیاری خۆم دابوو، تا دوا قۆناغ بەڕێگای حزبایەتیدا بڕۆم و تاقیكردنەوە شیعرییەكەی خۆشمی لەسەر دانێم. هەموو برادەرەكانم كوردایەتییان دەكرد، هەریەكەیان بەشێوەیەك حزبی بوون، بەڵام حزبایەتیكردنەكەی من هەندێك تاكڕەوێتی و گیانی وشكایەتی لەگەڵدا بوو، بۆیە ئەوان بەردەوام بوون، بەڵام من هێشتا ساڵی 1976 دەستی پێ نەكردبوو, شاعیرەكەی ناو دڵ و دەروونم دواهەناسەی دا، ڕاستە پێشتریش خووی حزبایەتیكردن لەلای من زۆر زەقتر بوو، بەڵام هەر ئەو زەقییە وای كردبوو كەمتر بەرهەمی بڵاوكراوەی شیعریم هەبێت و زۆرجار نووسینی ڕەخنەیی و ئەدەبی و سیاسیش بنووسم. بگرە وای كردبوو كەمتر خولیای پاراستن و چاپكردنی شیعرەكانم هەبێت. بەو واتایە دەتوانم بڵێم شیعر لای من هەر لەبنەڕەتەوە بەنیوەچڵی لەدایك بوو، كە لەدایك بوو حزبایەتی دەستی خستبووە بینەقاقایەوە، بۆیە زۆر نەژیا، بەڵام ئەوەندەم بەسە، (كەڵ ژیا). ساڵی 1974 لەگەڵ تەوژمی میللەتەكەم ڕووم لە شاخ و ڕیزی پێشمەرگایەتی كرد، چوومە بنكەیەكی قیادەی مەركەزی لە جیزانی سەرووی گەڵاڵە، چەند مانگێكم لەوێ بەسەربرد، هاوڕێی ڕۆژانەم برسێتی و كتێبی ستالین و كۆبوونەوە بوو، بەڵام لە هەمان كاتدا ناكۆكییەكی گەرم لەناخمدا دەجووڵایەوە له ‌نێوان دەماری شیعری و توخمی سیاسەت، حەزم بە ئیشی ناو نووسین و ڕۆژنامەنووسی بوو، هاتم داوای دەرفەتی كارم لە دەزگای ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان كرد، ئێستاش لە بیرمە كەریم سنجاری لەو دەزگایە دایمەزراندم، ئەگەرچی پارتیش نەبووم. زۆری نەبرد شۆڕش نسكۆی هێنا، مینش لەگەڵ دەیان نووسەر و سەدان كادیر و هەزاران پێشمەرگە ئاوارەی ئێران بووم، منیش سەر بەخێزانێكی هەولێریم، كەمتر سەر و سەودایان لەگەڵ پێشمەرگایەتی و سیاسەتدا هەبووە. باوكم و دایكم و خوشك و براكانم لە هەولێر دوای نسكۆ زۆر سەر و سۆراغی منیان كردبوو، باوكم، دوای چەندین ساڵ لە بێ خەبەری، كە دێمەوە زوو پێی گوتم: دەمزانی ئەو دەستدانە شیعرەت ماڵوێرانی بەدواوەیە، لە راستیدا، ئەو گوتەیەی باوكم دەربڕینێكی ساكاری ئەو ڕاستییە بوو، كە لەلای خۆشم لەو سەردەمە خنكاوەدا بەئایدیۆلۆژیا ڕوون بوو، دەربڕی ئەوەی كە شیعر هەڵوێستی سیاسییە، شیعر تێكۆشان و خەباتی سیاسییە، وەك جەلالی میرزا كەریم لە شیعرێكیدا گوتوویه‌تی: شیعر: تەقینەوەی زامە، شیعر: هەڵسانی شەقامە، كاتێك نسكۆ هات پانتایی شیعر لای من نسكۆی هێنابوو، سەرم هەڵگرت بەرەو ئێران. لەوێ سەركردەی شەهید ئیدریس بارزانی یارمەتی دام گەیشتمە سووریا، لەوێوە چوومە لوبنان، گەڕامەوە دیمەشق، چوومە توركیا، ئینجا بۆ ئەڵمانیا. لەو هەموو سەفەرە و دەربەدەرییەدا شیعر لە ناخمدا بەیەكجاری كۆتایی هاتبوو، لە بیرمە دوا پارچە شیعرم مانگی هەشتی ساڵی 1975 لە باخچەیەكی شاری بەرلینی ڕۆژئاوا نووسی. ناونیشانەكەی (هەڵسانەوە) بوو، ئەو ڕووبارەی چەندین ساڵی تەمەنی خۆمم لە كەنارەكانیدا بەسەربردبوو، لەپڕ وشكهەڵگەڕا. دنیا وای لێ هاتبوو لە كونی دەرزی حزبایەتییەوە سەیرم دەكرد. ڕاستە، لەو هەموو گەڕان و سووڕانەمدا مشتەقوڕێكی قەڵاتی هەولێرم لە ڕەگ و ڕیشەدا هەڵگرتبوو. ڕاستە، خەونم بە شەوانی پڕ ئەستێرەی قەڵات دەدیت و لەو دوورەوە گوێم له‌ژاوه‌ژاوی ناو كۆڵانەكانی تەیراوە و تەعجیل و سێتاقان بوو، بەڵام لە هەمان كاتدا ڕەشەبایەكی پڕ نەفرەت و رقەبەرایەتی و غەریبییەكی بێ ڕۆح گیانی دەهەژاندم. نەك شیعر، بگرە هەرچی هەست و نەست و سۆزێكیش هەبوو لە ناخمدا خەریكی وشكبوون بوو، ڕەنگە ئەو تاقیكردنەوە سەخت و پڕ پێچ و پەنایە بەرپرس بێت لەوەی، كە بۆ چەند ساڵێك، لە 1977ەوە تا سەرەتای نەوەتەكان، توونێلە بۆشایییەكی گەورە لە تەمەنم دروست بووبێت. ڕاستە هیچ بیانووێك ئەو بۆشایییە ناشارێتەوە. بەڵام پێمووایە حاڵەتەكە هەر هی من نییە، بگرە بەشێكی گرینگ لەوانەی هاوتەمەنی منن لەو بڕگە زەمەنییەدا هەریەكە بەشێوەیەك ئەو تەنگژەیان دیوە. دواتر، كاتێك كەوتمە ئەورووپا، دوای دەرمانخواردكردنم لەلایەن بەعسەوە، هەستم كرد بۆشایییەكی قورستر و كوشندەتر دەوروپشتی تەنیوم. نە شیعر، نە سیاسەت، نە نیشتیمان لە دەورم نەماوە. ئەو چاویلكەی من لە چاوم كردبوو، جیهانی زۆر لێ بچووك كردبوومەوە. ئەوە بوو خووم دایە كاری ڕۆژنامەنووسی بە زمانی عەرەبی و كوردی. لەو ڕێگایەوە هەوڵم دا پێستە وشكهەڵگەڕاوەكانی پێشووم فڕێ بدەم. خۆم تازە بكەمەوە، بگەڕێمەوە سەر كارێزی میفتاح و سەرلەنوێ بە ئەحمەدییەكەی قەڵاتی هەولێر سەر بكەومەوە. ڕاستە. بەو تەمەنە، دوای ئەو هەموو نوشوستی و تەنگەتاوی و بەزینە، دوای ئەو هەموو بەرد كرۆشتن و خۆ تەفرەدان و ئەستێرە زوویركردنە، زەحمەتە مرۆ جێگایەك بۆ خۆی لەژێر چەتری كوردستاندا بكاتەوە. بەڵام بۆ یەكێكی وەك من ڕەنگە لە گوین بێت، چونكە هەر نەبێت ئەوەی كردبێتم، وەك هەزارانی وەك خۆم، لە دڵسۆزیمەوە بۆ كورد بووە. ئەوە نییە شیعرەكانم؟ ئەوە نییە تاقیكردنەوە شیعرییەكەم؟ ئەوە نییە ئەو ساڵانەی پێیان دەڵێم تەمەن؟
  ئەوەی زۆرتریش باوەڕم بەهیوایەكی لەو جۆرە خۆش دەكات ئەوەیە، كە دوای ئەو هەموو ساڵە پڕ هیلاكی و ونبوون و پەرته‌وازییە دێم پشت دەدەمە دیواری بنەماڵەی بارزانی. بەڵێ دیوار، چونكە لەو هەموو ساڵەدا هەرچییەكی پشتم پێ دادان، غەیری ئەو بنەماڵە شكۆدارە نەبێت، هەمووی هەر ستارەی حەسیر بوون.
• * *
  ئەوانەی سەرەوە چەند كورتە قسەیەك و سەرگوزشتەیەك بوون لەبارەی تاقیكردنەوەی شیعر و ژیانمەوه‌. حەزم دەكرد درێژتر بیاننووسم. دەوڵەمەندتر باسیان بكەم، فراوانتر بیانخەمە پێش چاوی خوێنەری خۆم. بەڵام دیارە هەر ئەوەندەم پێكرا. ڕاستتر ئەو چەند پارچە شیعرە ڕەنگە قسەی زۆرتر تەحەمول نەكەن.
  بەهەرحاڵ لە كۆتایی ئەو قسانەمدا دەبێ سوپاسی بێ پایانم پێشكێش بە ئیسماعیل بەرزنجی بكەم، كە یارمەتییەكی زۆری دام لە كۆكردنەوە و ڕێكخستنی ئەو چەند پارچە شیعرە، هەروەها دەبێت سوپاسی بێ پایانی لێپرسراوی دەزگای ئاراس بەدران ئەحمەد حەبیب بكەم, كە زۆر هانی دام شیعرەكان كۆ بكەمەوە و لە دەزگاكەیدا بەچاپی بگەیەنم. بێگومان دەبێ لێرەدا سوپاسی كارمەندانی دەزگای ئاراسیش بكەم، كە هیلاكییان بەچاپكردن و بڵاوكردنەوەی ئەم چەند شیعرە كێشا.
  29/8/2003
• ڕۆژنامەی ستایل، ژمارە (4- 5) 2004.

“جارێکیتر هاوسەرگیری ناکەم” ناونیشانی ڕۆمانێکە کە هاوڕێ و نووسەری هێژا شوان حەسەن نووسیوویەتی، ڕۆمانێکە لەچەند دیدێکی جیاوازەوە گوزارشت لە کێشەکانی هاوسەرگیری و بەیەکەوەژیانی پیاو و ژن دەکات، دەچێتە ناو کێشە جیاجیاکانی هاوسەرگیری لە چەند ئەزموونێکی جیاوازەوە. لەنێوان نمونەکاندا سێ جۆری هاوژینی کە مرۆڤی کورد لە وڵاتانی ئەوڕوپادا تووشی دەبن یا دەکرێ تووشی ببن بەتەواوی زاڵن. “ئازاد” کە منداڵێکی لە ژنی یەکەمیدا بەناوی “ساوێن” هەیە ڕۆڵی سەرەکی لە هاوسەرگیریەکاندا دەبینێ و گێرانەوەکان ئەزموونەکانی ئەون. ئازاد لەگەڵ ڕۆیشتنی کاتدا خۆی پێگەیاندووە و بۆتە کەسێکی هۆشمەند و ئازاد لە کۆمەڵگەی سویدیدا، بەجۆرێک کە توانیویەتی سنوری ترادیسیۆنانەی هاوسەرگیری ببەزێنێت و بێسڵەمینەوە بچێتەناو ژیانێکی تازە و هاوژینی دیکە پەیدا بکات.
ئەو گرفت و ناکۆکییە خێزانداریانەی کەگوزارشت دەکرێن بابەتێکن لەگەڵ ژیانی ڕاستەقینەدا تەواو گونجاون و دەکرێ لەلایەن زۆر لە کوردانی ئەوڕوپادا بناسرێنەوە. نمونەی یەکەم، هاوسەرگیری لەنێوان کوڕێک و کچێک لەکوردستاندا و دواتر هاتنیان بۆ ئەوڕوپا، کێشە و گرفتەکانی ئەو جۆرە هاوسەرگیریە و گەماڕۆ کۆمەڵایەتیەکانی کۆمەڵگە کە کاریگەریان لەسەر دەستپێک و دروستبوونی هاوسەرگیریەکەدا هەیە و دواتر وەکو تارمایی بەسەر خێزانەکەوەن و تێکەڵی ژیانی ناوخۆی ژن و مێردن. لەلایەکیتر چۆنیەتی پێگەیشتن و گەشەکردنی ژن و پیاو و چۆنیەتی وابەستەیی یا خۆڕزگارکردن لە گرێ و بەربەستە پیاوسالارییە کوردەواریەکان کە دەکرێ زۆر ئاسایی دوو دەرهاویشتەی جیاواز لەخۆ بگرن. یەکێک دەرچوونە لە نۆرم و نەریتە بەسەرچووەکان و یەکێک گەڕانەوە و وابەستەییە بە نۆرم و نەریتە کۆنەکان و دەربڕینیانە بەجۆری دیکە. دیارە ئەم نمونەیە واتە هاتنی ژن و مێرد لە کوردستانەوە بۆ ئەوڕوپا و دواتر چ چارەنووسێک چاوەڕوانیان دەکات دەکرێ بەسەدان ڕێچکەی جیاواز لە کۆمەڵگەی نوێی ئەوڕوپیدا گوزەرکەن و دەرهاویشتەی جیاوازیان بێگومان دەبێت. وەکو هەر هاوسەرگیریەک بنەمایەکی تایبەت بەخۆی هەیە. ئەوەی نووسەر ئاماژەی بۆ کردووە یەکێکە لە ڕێچکە و دەرهاویشتەکانی.
دوای ئەوە نووسەر دێتەسەر جۆرێکی تری بەیەکەوەژیان لەنێوان ئازاد و کچێکی سویدی بەناوی “سۆفیا”، ئازاد مرۆڤێکی هۆشمەند و ڕاستگۆیە و لەگەڵ نۆرم و ئیتیکی سەردەمیانەدا ئاشنایە و کێشەیەکی دیاری نییە، تەواو دەتوانێ لە کۆدەکانی ژیانی کۆمەڵگەی سویدی بگات، سۆفیا کچە سویدیەکی ژیر، هوشیارو چاڵاکە، ئەو ئازادی بەڕاستی خۆش دەوێت و بەڕادەیەک ڕەچاوی بەرژەوەندیەکانی ئازاد دەکات و ئەوانەی خۆی دەخاتەلاوە، بەڵام لەبەرامبەردا ئازاد بێئاگایانە چوارچێوەی ژیانە تایبەتەکەی خۆی تەواو نابەزێنێت دوا لە سۆفیا ناکات بێت لەگەڵی بژی و خانووەکەی خۆی بداتەوە و لەخانووەکەی ئازاددا ژیانی هاوژینی و بەیەکەوەیی بێ جیایی ئەدرەس دەستپێبکەن. ئازاد خواست و بەرژەوەندیەکانی سۆفیا نابینێ و پەیوەندیەکە لەسەرەتاوە تا کۆتایی ئەو لاسەنگییە بەخۆوە دەگرێت، تاکو ڕۆژێک سۆفیا پێی دەڵێت ئیتر تەواو من چیتر ناتوانم. بەمجۆرە ئازاد ئەو دیارییە دەگمەنە لەدەست دەدات کە دەکرێ مرۆڤ یەک جار لە ژیانیدا دەستی بکەوێت. ئازاد خۆشەویستی ژنێکی ژیر و مرۆڤدۆست لەدەست دەدات.
دوای ئەوە ئازاد تێکدەشکێ و لەناخەوە بریندار دەبێت و بەدوای وەڵام و هۆکارەکاندا دەگەڕێت و دەکەوێتە گومان و ڕەخنە لە خۆی. دوای ماوەیەک بە کچێکی کورد بەناوی “نسێ” ئاشنا دەبێت کە لە وڵاتی سوید گەورەبووە و هەڵگری بیروهزرێکی کوردی و سویدیە، کچێک لەلایەن دایکوباوکێکی کوردەوە لە سوید گەورەبووە و پەروەردەکراوە، لەچوارچێوەی رێکخستنی هاوسەرگیریی خێزانیدا بەشوو دراوەتە کوڕەخاڵەکەی و منداڵیكیان بەناوی “کەڤین” دەبێ و دواتر بەناچاری لەمێردە نادڵسۆزەکەی جیابۆتەوە. ئەوەش کاریگەری لەسەر نسێ نواندووە. ئازاد لەژێر تارمایی خۆشەویستی سۆفیادایە و نسێش لەژێر کاریگەری کێشەکانی پێشووی. ئازاد لەگەڵ نسێ دەستی بەهاوژینی کردووە، بەڵام دوو مرۆڤی جیاوازن و حەز و ئارەزووەکانیان جیایە، زۆرنابات جیاوازیەکان دەگەنە ڕادەیەک ئیتر ئازاد توانای هەڵگرتنیانی نامێنێ و بڕیاری جیابوونەوە دەدات. بەڵام وەکو مرۆڤێکی سنگفراوان و پێگەییوو ئارەزووی هەیە وەکو دوو برادەر بمێننەوە و مندالەکانیان ساوێن و کەڤین یەکتر ببینن.
لەگەڵ ئەوەی ئازاد کەسایەتیەکی سەردەمیانەی هەیە و بەڵێنی داوە ڕاستگۆیانە بژیت، بەڵام بەهۆی وابەستەیی بە کۆمەڵگەی کوردیەوە تووشی لادان دەبێت و هەستدەکات لەگەڵ کۆمەڵگەی سویدی ڕاستگۆ نییە و ئەویش بەهۆی بەرژەوەندیەکانی کەسانی نزیکیەوە لە کاری ساختەکاریدا دەگڵێ و ناتوانێ بڵێ نا. دواتر ئەو هەڵانە ئازاری دەروونی ئەو دەدەن.
ئەو گفتوگۆ و مشتوومڕانەی لە میانەی هاوسەرگیریەکاندا ڕوودەدەن، ڕیالیستانەن و دەتوانن سوود بە مرۆڤ لەم ڕوانگەیەوە بگەیەنن، وەکو ئەو کێشانەی ئاماژەیان بۆ دەکرێت بەزیندوویی هەن. جگەلەو گفتوگۆ و ڕاگۆڕینەوە بەسوودانە نووسەر کۆمەڵێ بابەتی گرنگ دەهێنێتە ناوەوە و سەریان هەڵدەداتەوە، وەکو تێگەیشتن لە بابەتی ئازادی مرۆڤ لە دیارکردنی چارەنووس و بەئاسایی وەرگرتنی بۆنمونە دیاردەی هاوڕەگەزخوازی لە سویددا، بەباتی پێکداکەوتنی دوو کەلتور سەبارەت بە کوردەکانی سوید کە هەڵگری کەلتوری کۆمەڵگەی کوردستانن و لە وڵاتێکی پێشکەتووی وەکو سوید دەژین و لەگەڵ گرفت و کێشەکانی ئەو پێکدادانە کەلتوریەدا لەململانێدان، ئەو باوردۆخەی کە بوونی هەیە و ناتواندرێ نکۆڵی لێبکرێت. وەکو مرۆڤی کورد کە لە کوردستانەوە هاتووە ئێستا هەڵگری هەردوو کەلتوورە و ڕاکردن لێی چارەسەر نییە، بەڵکو دانپێنانە پێی. وە بابەتی ژینگە و ڤیگیتاربوون و تێگەیشتن لەمبارەیەوە، بابەتی دین و بڕواهەبوون و بە بوونی خوا، بابەتی ئەو کوردانەی لەیۆنان هەموو سنورێکی مرۆڤبوونیان بەزاندووە و بوونەتە دڕندە و بازرگانی وەکو ئاژەڵ بە مرۆڤ دەکەن، بابەتی ساختە و فرتوفێڵێ هەندێ لە خێزانە کوردەکانی سوید لە سیستەمی سویدی لەپێناوی پارەدا، کە لەچەندین لایەنەوە خۆدەخەنەڕوو، بابەتی گەندەڵیی دەسەڵاتی کوردی و ئەو کوردانەی لێرە و لەوێ لێی دەخۆن هتد. هەروەها سەیرێکی ڕەخنەگرانە لەبابەتەکان و ڕەخنەگرتن لە بیروهزری یەکلاکەرەوە یا تاکپەرستی و ونکردنی ئامانجی ڕاستەقینە، یا ڕەشکردنەوەی ڕابردوو بێ ئامادەیی بۆ باشترکردن، تەنگژەی سیاسی باشوور و سیاسەتی یەکترسڕینەوە، رەگەزپەرستی، ئیسلام و کۆنەپارێزی، تووندڕەویی چەپەکان و هتد. زۆر بابەتی گرنگی سەردەمیانەی دیکە کە ڕۆژانە هەن و خوێنەر بەرەوڕوویان دەبنەوە. “ئازاد و شێروان” بەیەکەوە لەڕێگەی گفتوگۆکانیاندا خوێنەر دەگەیەننە هەواری جۆرێک لە تێگەیشتنی سەردەمیانە.
نووسەر لە هەندێ لە گێڕانەوەکاندا وایکردووە ڕاستەوخۆ لەگەڵ خوێنەر بدوێت و خوێنەریش بهێنێتە ناو گفتوگۆکان، بەمجۆرە خوێنەر هەست دەکات کە پاڵەوانی ڕۆمان لەگەڵ ئەویش دەدوێت. بەمجۆرە هەوڵدەدات تۆش بکاتە بەشێک لە گفتوگۆکان و ڕاستەوخۆ بەتۆش دەڵیت کە ئەو دەیهەوێ ڕاستگۆیانە بدوێت.
هەروەها نووسەر گرنگی بەڕووداوو و بەسەرهاتەکانی کوردستان و کۆمەڵگەی کوردەواری دەدات و تێکەڵی گێرانەکانی نێو کۆمەڵگەی سویدیان دەکات. گرنگیی بەکۆمەڵێ وشەی کوردەواری یا ناوچەیی جوان دەدات و لە خوێندنەوەی ڕۆمانەکەدا هەستیان پێدەکرێت، وەکو وشەی ناندنین، هاوژین و هاودەم، ئەمن، بزنەڕێ، جاڕسکردن، ترومبێل هتد دەبیندرێن و ئاسان لە ڕستەکاندا دەکەونە بەرگوێ.
ئازاد کە پاڵەوانی ڕۆمانەکەیە جەخت لەسەر خاڵێکی گرنگ لە ژیانی هاوسەرگیریدا دەکاتەوە و پێداگریی لەسەردەکات، ئەویش ڕەتکردنەوەی هاوژینییە لەسەر بنەمای ناڕاستگۆیی و درۆ، وە ڕەتکردنەوەی چاوپۆشییە لەبوونی ناکۆکی هەمیشەیی، وە خۆبواردن و خۆڕاهێنان لەگەڵیدا. لای ئازاد گرنگە مرۆڤ ئازادانە بیرکاتەوە و ڕاستگۆ بێت، گرنگە هاوژینی بەرابەر بێت و بەکردەوە لەهەردوولایەنی ژن و مێردەوە بێت، ژن و پیاو بە دروستی لەهەموو ئەرک و کارەکانی خێزاندا هاوکار و هاودەم بن. هەروەها ئازاد بەپێوسیتی نازانێت درێژە بەهاوژینییەک بدات کە تیایدا ئاسوودە نییە. وەکو نایەوێ پیاوسالارانە فەرمان دەرکا و ژنیش ملکەچی بێت و چاوەڕوانی بڕیاری مێرد بێت یا ئەوە بکات کە مێرد دەیهەوێ و ئارەزوویەتی.
زۆر بابەتی دیکە هەن کە دەکرێ ئاماژەیان بۆ بکرێت، بەڵام ئەمن لێرەدا وازیان لێ دەهێنم.
ئەوەی لە کتێبەکەدا هەستم بە بزرییان دەکرد لەچەند خاڵیکدا ئاماژەیان بۆ دەکەم: یەکەم لەکاتی گفتوگۆ نێوان دووکەس یا سێ کەسدا باشتردەبوو ئەگەر ناوی کەسەکە لەبەرامبەر گوتنەکەدا دابندرێت، چونکە گەلێکجار لەبەر بوونی چەند ناوێک ناچاردەبووم بگەڕێمەوە دواوە تاکو بزانم کێیە ئێستا ئەوە دەڵێت و دەردەبڕێت. هەندێجار بەسەریدا ڕەت دەبووم و نەدەگەڕامەوە دواوە. دووەم یەکێ لە کۆڵەگەکانی بابەتی هاوژینی سێکسە لەنێوان دوو مرۆڤی گەیشتوودا، دەکرا گرنگی زیاتر بەو لایەنە بدرێت وەکو کێشەکان دەکرێ لێرەوە سەرهەڵبدەن.
گومانی تێدا نییە کەوا بابەتی گفتوگۆکان هەمووی بابەتی ڕیالیستانە و هەنوکەیی زۆر گرنگی خێزان و کۆمەڵگەن، بەخوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە دیدی مرۆڤ سەبارەت بە تێگەیشتن لە ژیانی هاوژینی و ژیان بەگشتی فراوانتر دەبێت.
دەستخۆشی لە هاوڕێ و نووسەر شوان حەسەن دەکەم و بەهیوای بەرهەمی زیاتر.

٤/١٢/٢٠٢٢

(جـۆن دێـوی) دەڵـێت:”منـداڵ ئـەو خـۆرە گەشەیە.. کە هەمـوو دەزگـا پەروەردەییـەکان بە دەوریـدا دەسـووڕێـنەوە”.
پەروەردەکردنی منداڵان بە دروستی، هـونەر و زانستییە. ئەرکێکی پێویستی زۆر گرنگ و هـەستـیار و پیـرۆز و چـارەنـووسسازە. پەروەردەکـردنی منـداڵان، کـارێکی ئاسـان و بێ مانـدووبـوون و هـەڕەمـەکی و بەڕێـکـردن نیـیە. بـەڵام کـارێکی ئەسـتەمیـش نیـیە. لە بـارەی گـرنـگی پـەروەردەی منـداڵانـەوە:
(ئەفـلاتـوون) دەڵێـت:”هـونەڕێکی تـر بوونی نییە.. کە لە پەروەردە بەرزتـر و پیرۆزتـر بێـت”.
(دانتـۆن) یش دەڵـێت:”لـە دوای پـارووی ژیـان.. پـەروەردە یەکـەم پێـویستی گەلانـە”.
(ئەرستـۆ) ش دەڵـێت:”رەگـی پـەروەردە تـاڵـە.. بـەڵام بەرەکـەی شـیریـنە”.
کوردیـش دەڵـێت:”منـداڵان شـیریـنن.. بـەڵام پـەروەردە شـیرینـترە”.
دێینە سەر کـرۆکی باسـەکەمـان، کە دربارەی گـرنگی رۆڵـی قـوتـابخـانەی بنـەڕەتییە لە پەروەردەکـردن و فـێرکردنی منـداڵان و کاریگەرییان لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـوویانـدا.

دەکرێ بە شـێوەیەکی ساکار و گشتی پێناسەی چەمکی قـوتابخانە بکـرێ، کە بریتییە لە گرنگـترین دامەزراوەی فەرمی پەروەردەیی و فـێرکـاری و کۆمەڵایەتی. لە دوای مـاڵ و خـێزان، قـوتابخانە ماڵی دووەمی مـنداڵانە. شوێنێکە کە منـداڵان رۆژانـە ماوەیەکی زۆر بە فـێربـوون و بە چـالاکی هەمەچـەشنە تێـیدا بەسەردەبـەن. قـوتـابخـانەی بنـەڕەتی لە رووی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەوە، لەژێـر چاودێریی مامۆسـتایانی پیشەیی و پسپۆر دایە. رۆڵـێکی گرنگ و کاریگەری لە گەشەکردنی دەروونی و جەستەیی و کەسـایەتی و کۆمەڵایـەتی منـداڵانـدا هـەیە. چـونکە قـوتابخـانە شوێـنێک نیـیە کە منـداڵان تەنیا تێـیدا فـێری خـوێنـدنەوە و نووسین بکرێن. بەڵکو قـوتابخانەی بنـەڕەتی بناغـەیەکی بەهـێزە بۆ گەشەکردن و پەروەردەکردنێکی دروستی منـداڵان و ئامادەکردنیان بۆ داهـاتوویەکی گەشـتر. لـەم قـۆنـاغـەدا منـداڵان وەکـو ئـیسفـەنـج، زانـسـت وزانیـاریی هـەمەچـەشـنە هـەڵـدەمـژن. لە جـاڕنـامەی گـەردوونی مـافـەکـانی منـداڵانـیـشـدا، مـافی پـەروەردە و خوێنـدن جێگـیرکراوە. بە بێ جیـاوازی مـافـی رەوای هـەر منـداڵـێـکە، کە بە خـۆڕایـی لە قوتابخانەی بنەڕەتیـدا وەربگیرێـت و پەروەردە بکـرێت و درێـژە بە خوێـندن بـدات.
هەر لە کۆنەوە، لە سەردەمی یۆنـانی کۆن (گریکییەکان) و رۆمـای کۆن (بیزەنتییەکان) و هـێندسـتان و چـین دا، قـوتـابخـانەی فـەرمی هـەبـووە.
پێویستە ئەوەش بـزانین، کە پـەروەردە و فـێرکـردن، دووانـەن و تەواکـەری یەکـتریـن و گیانێکـن لەدوو جەسـتەدان و لە یەکـتری جیـانابنەوە. لەم سەردەمەشـدا پێـشکەوتـن و گۆڕانکارییەکی زۆر لە شـێواز و لە رێبازەکانی پەروەردەکردن و فێرکردنی قوتابیاندا هـاتوونەتە ئـاراوە. ئەمەش پێـویستیەکی سروشتییە، چونکە نە ئەمـڕۆمان وەکو دوێنێ وایـە، نە قـوتـابیانی ئەمـڕۆشـمان وەکـو قـوتابیـانی دوێـنێ وان. شـێوازی پـەروەردە و فـێرکردنی کلاسیکی تەڵـقـین ئاسایی و تووتی لاساییکردنەوە و پەنـدێری بەسەرچـوون. لە سەردەمی شۆڕشی تەکنەلۆژیا و گۆڕانکاریی خێرا و داهـێنانی سەیر و سەمەرەداین. لە سـەردەمی جـیهـانگـیری دایـن. بێگومان منـداڵانی ئەمڕۆمان زیرەکتر و زۆرازانتر و هۆشیارتر و بلیمەترن لە منداڵانی سەدەی رابردوو. پێویستە قوتابخانە و مامۆستاکان و بەرنـامە و پـرۆگـرامەکـانی پـەرەوەردەی نـوێ و شـێواز و رێبـازەکـانی فـێرکـردنـیـش، لە ئاسـتی هـیوا و خـەون و پێـداویستییەکانی قـوتابیـانی ئەمـڕۆدابـن.
قوتابخـانەی بنـەڕەتی، رۆڵـێکی گـرنگی لە پەەروەردەکـرنی دروستی منـداڵانـدا هـەیە.
ئامانجی سەرەکی پەروەردەش، یارمەتیدانی منداڵانە بۆ ئەوەی بە دروستی گەشەبکەن و پێـبگەن، بە باشی رەفـتار و هەڵسوکەوت بکەن.. لە بارەی گـرنگی قـوتـابخانەەوە:
کەڵـەنـووسەری جیهـانی (ڤـیکتـۆر هـۆگـۆ) دەڵێـت:”ئـەوەی دەرگـای قـوتـابخانـەیەک بکـاتـەوە.. دەرگـای بەنـدیخـانـەیـەک دادەخـات”.
بە کورتی و بە چـڕی، باس لە هەنـدێک لە گـرنگـییەکانی رۆڵی قـوتابخانەی بنـەڕەتی، لە پـەروەردەکـردن و فـێرکـردنی منـداڵان دەکـەیـن:
١ـ تـوانـای دیـاریکـردنی ئامـانج: خوێنـدنی وانەکـان و هانـدانی هـەمیشەی قـوتـابیـان لە لایـەن مامۆستاکانەوە و گەشەکردنی رۆشنبیرییان، وا لە منداڵان دەکەن کە ئامانجی ژیـانیان دیاری بکەن. وا دەکەن کە هـەر منـداڵێک بیـربکاتەوە و خەیـاڵ لەوە بکاتەوە کە لە داهـاتـوودا ببـێـت بە چـی. بە ئەوپـەڕی تـوانـاشیـیەوە هـەوڵـبـدات بـۆ گەیـشـتن بـەو ئامانجەی کە لە خەیـاڵی خۆیـدا دیاریی کردووە. چونکە ژیـان بەبێ ئامانج نابێت.
٢ـ منـداڵان فـێری هـاوڕێـتی دەبـن: قوتـابخانەی بنەڕەتی یەکەم شوێنە، کە منـداڵان لە واتـای هـاوڕێـتی تێـدەگـەن، ئەگـەرچی بە هـۆشـیارییـەکی کەمیـشـەوە بێـت. بـەڵام لە دواییدا ئەوەیان بۆ دەردەکەوێت کە هـاوڕێیانی قوتابخانەیان، راسترین هـاوڕێـن کە تا ساڵانێکی زۆر ئـەم هـاوڕێتییەیان دەمێنێتەوە و کاڵ نابێتەوە. هاوڕێتی لەم قۆنـاغـەدا لەسەر بەشداریکردنی رۆژانەی بێ ئامانج و بێ بەرژەوەنـدییە. لەسەر بنەمای رێز و خۆشەویسی و دڵپـاکی و دڵسۆزییـە. بـۆیـە تا سـاڵانـێک درێـژ دەمـێنێـتەوە.
٣ـ رێـز و بەرپـرسیارێـتی: قـوتـابخـانە پـرەنسیـپی رێـز بـەرانبـەر بە هـاوڕێـکانیـان و مامۆستاکانیان و کەسانی تر لە دەروونی منداڵاندا دەڕوێنێت. فـێری بەرپرسیارێتیشیان دەکـات، پـێش هـەمـوو شـتێک پێـویسـتە بەرپـرسـیاربـن لە شــتەکانی خـۆیـان. فـێری ئەوەشیان دەکات کە چۆن بەبێ یارمەتیدانی دەرەکی، ببن بە قوتابییانی خۆشەویست و رێـزدار و هـاوسەنـگ.
٤ـ پێکهـێنانی کەسـایەتییەکی سەربەخـۆ: قـوتـابخـانەی بنەڕەتی لە رووی دەروونییەوە بەشداری لە پێکهـێنانی کەسایەتی سەربەخۆی منداڵان دەکات، دوور لەکەسوکارییانەوە. لە ئەنجامدا منـداڵان فـێری بنەماکانی پشـت بەخـۆبەستن دەبـن، گەر خـواردن بێت، یان نووسین خوێندنەوەی وانەکـانیان بێت، یا ئەنجـامـدانی هـەر کـارێکی تر بێـت.
٥ـ ئاشکـراکـردنی بەهـرەکانیان: قـوتابخـانە رۆڵێکی گـەورەی هـەیە لە ئاشکراکـردنی بەهرەکانی منداڵان، بەهـرە لە وێنەکێشاندا بێت یا وەرزش یا ئەدەبیات یا زانیاری یا لە بـواری ژەنـینی ئامێرێکی موزیکی بێت یا گـۆرانی و هـەڵـپەڕکێ، یا نـوانـدنی شانـۆیی. یا لە هـەر بـوارێکی تردا بێت. منـداڵان ئەو هـەلەیـان بۆ دەڕەخـسێـت کە بە ئارەزووی خۆیـان، گوزارشت لە بیـر و هـزر و خەیاڵی خۆیان بکەن. لێردا لە رێی چاودێـریکردن و بینینەوە، مامۆستاکان رۆڵیـان هـەیە لە دۆزینـەوەی بەهـرەکانی منـداڵانـدا. ئاگاداری کەسوکاریشـیان بـکەنەوە، تا پـێکەنەوە پـلان بـۆ گەشـەکـردنی بەهـرەکـانیان دابنـێن.
٦ـ فـێرکـردنی منـداڵان بـە متـمـانە بەخـۆبـوون: زانـایـانی دەرووننـاسی و پـەروەردە، پێیانوایە کە متمانە بەخۆبوون، گرنگترین کـلیلی کەسایەتی دروستە و رێگای دڵنیاییە بەرەو سەرکەوتـن لە ژیـانی ئاکـادیمی و زانستـیدا. منـداڵان لە دایکبوونیانەوە تا پێش قـۆنـاغی باخچـەی منـداڵان تا رادەیـەکی زۆر پشـت بە دایکان و باوکانیـان دەبەسـتن. زیـادەرۆیی دایکان و باوکان لە چاودێری و پاراستن و ترسیان لە منـداڵەکانیان. دەبنە هـۆی ئەوەی کە منـداڵان متمانەیان بە خۆیان نەبێـت و خۆیان بەبێ دەسەڵات بـزانن و بەبێ پرس و را و بـڕیـاری دایکان و باوکانیان نەتـوانن بـڕیاربـدەن و کارێک ئەنجام بدەن. بەڵام قوتابخانە هـانیان دەدات بۆ متمانە بەخـۆبـوون و پشتبەستن بە تواناکانی خۆیان و بـڕیاردانی خود لە کارەکانیان. بە بێ ترسیـش گوزارشـت لە ناخی دەروونی خۆیان بکەن، بێ ئەوەی پشت بە هیچ کەسێک ببەستن یا لە هەڵە و شکستی بترسن.
هـەر زانـایـانی دەرووننـاسی ئـەو راسـتییەیـان پـشـتراستکـردۆتـەوە، کە منـداڵان بە رەمـەکی هەست بەوە دەکەن، کە بەهـا و شکـۆدارییـان هـەیە. پێـویستە قـوتـابخـانە گرنگی ئەم هـەستە سروشتییەی مندااڵان بقـۆزێتـەوە و گەشەی پێبـدەن. هەمیشەش پاڵپشت و هـاندەریـان بن، بۆ ئەوەی منداڵان متمانەیان بە خۆیان هەبێت. و پشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن. ئەمەش فـاکتەرێکی ئەرێنی بەهـێزە بۆ ئەوەی منداڵان کاری باش و جوان ئەنجام بدەن و ئەزموونیان هەبێت و لە کاری ناپەسەند دوور بکەونەوە.
٧ـ قـوتابخانە منـداڵان فـێری بەهـا کۆمەڵایەتییەکان دەکات: بوونی کۆمەڵێک منداڵان لە شـوێـنێکـدا، کە پـێکەوە یـاری دەکـەن و مـاوەیـەکی درێـژ پـێکەوەن. لەمـەوە منـداڵان بە کـرداری فـێری هـەنـدێ بەهـا و پرەنسیپی کۆمەڵایەتی دەبن، کە پێشـتر لە دایکان و باوکـانیـانەوە گـوێیـان لـێـیان بـووە، بێ ئـەوەی لە واتـاکـانیان تـێـبگەن. بـۆ نمـوونە: بە تێکەڵبوونیان لەگەڵ هاوڕێکانیانـدا، فـێری ئەوە دەبن کە خۆپەسەنـد نەبن، خواستنی شتەکان و یاریکـردن بە شـتەکانی یەکـتری بە لایانەوە ئاساییبن. تەنانەت هـەنـدێ جار لە خواردنەکانیشیانـدا بەشی یەکـتری دەدەن. بەمەش فـێری خۆشەویستی یارمەتیدان و بەخـشین دەبـن. فـێری هـاوکاری و هەماهـەنـگی و هـەرەوەزی دەبـن. فـێری ئـەوەش دەبن لە قـسەکردن و گـفتوگـۆکانیانـدا، راستگـۆبـن و راسـتییەکان نەشـارنـەوە. فـێری رۆحی وەرزشی و لێبووردن دەبن و رێـز لە بیروڕا جیاوازەکانی هاوڕێکانیان دەگرن.
٨ـ گەشەکردنی زانیاری و زانستی زمـانەوانی: گرنگترین رۆڵی قوتابخانەی بنەڕەتی، گەشەکـردنی زمـانی منـداڵانە. فـێری رێـزمان و وشـە و رستەی تـازەیان دەکـەن. بە شـێوەیەکی زانسـتی، شـارەزاییـان لە زمـانی پـەتی کـوردیمان دەبێـت و فـەرهـەنـگی وشەکانی زمانیان گەشەدەکات و پێشدەکەوێـت و دەوڵەمەنـد دەبێت. فـێری ئەوە دەبن کە بە زارەکی و بە نووسـین، گوزارشـت لە هەسـت و بیـر و هـزری خـۆیـان بـکەن.
٩ـ منـداڵان لە قـوتابخانەی بنەڕەتیـدا فـێری رێـزگـرتن لە دەستوور و یاساکان دەبـن: قـوتابخانە ئەو شـوێنەیە، کە منـداڵان تێیدا فـێری ئەوە دەبن کە بە جـوانی و هـێمنی و بە رێـزەوە قـسە لەگـەڵ مامۆسـتاکانیان و هـاوڕێکانیانـدا بکەن. فـێری ئەوەش دەبـن کە لە هەڵسوکەوتەکـانیانـدا، بە رێکوپـێکی رەفـتاربـکەن و سـنووری یاسا نەبەزێـنن. فـێری ئـەوەش دەبـن کە نابێـت لە ئەرەکەکـانیـدا کەمـتەرخـەمی بـکەن. هـەستـیش بە گـرنگی و بە چـێژی سەرکەوتـن و درچـوونیان بـکەن، کە بەری هـەوڵ و کۆششیانە.
١٠ـ ئازادی بۆ منـداڵان و گەورەکان پێویستییەکی زۆر گرنگە: هـێج ئەڵتەرناتیڤێکی تر نییە کە بتـوانێـت جـێی ئـازادی بگـڕێـتەوە. پێـویستە قـوتابخـانە رووبـەرێکی فـراوانی ئـازادی بۆ منـداڵان بـڕەخسێنێـت. بۆ ئەوەی بەبێ ترس گوزارشت لەهەست و سۆزی ناخی دەروونیان بکەن و بەشداربن لەو بـڕیـارانەی پەیوەندییان بە منـداڵانەوە هـەیە. سەرپشک و ئازادبـن لە هەڵـبژاردن و بەشداریکردن لە چالاکییەکانی قـوتابخانەکەیان.
١١ـ گواستنەوەی رۆشـنبیری: قوتـابخانە کار بۆ ئەوە دەکات کە رۆشـنبـیریی بۆمـاوە، بـە شـێوازێـکی سـووک و ئاسـان، لە دوای بـژارکـردنی لە ئەفـسانـەی پـڕوپـووچ، بـۆ نەوەی تازە بگوازێتەوە. بيگۆمان قـوتابخانەی بنەڕەتی رۆڵێکی گرنگ و سەرەکیی لە رۆشنبیریکردنی منـداڵانـدا هـەیە. بۆ ئەم مەبەستەش، قوتابخـانە دەتـوانێت بەشێک لە هـۆکارەکانی رۆشـنبیریی منـداڵان ـ کە زۆرن ـ دابیـن بــکات.
١٢ـ پەروەردەکردنی منـداڵانی کوردمان بە هـاوبەستەبوون بۆ کوردستان: قوتابخانەی بنەڕەتی، رۆڵـێکی گرنگ و کـاریـگەری هەیە، لە چانـدن و لە شیرینترکردنی هەست و سـۆز و خۆشـەویستی و هـاوبەستەبوونی منـداڵانی کوردمان بۆ کوردستانی نیشـتمانی جـوان و شـیرینمـان. ئەمـەش گـرنگـترین و پیـرۆزتـریـن ئامـانـجە لە پـەروەردەکـرنی منـداڵـەکـانمـان، کە هـیوای داهـاتـووی کورد و کوردســتانـن. ئـەم ئەرکـەش بە تەنیـا ئەرکی قـوتابخـانە و مامـۆسـتاکان نییە، بەڵکـو ئەرکی دایـکان و باوکـان و دادەکـان و نووسەران و هـونەرمەنـدان و میـدیاکان و راگەیانـدنەکان و رێکخـراوەکانی منـداڵان و هـەمـوو دڵسـۆز و هـیواخـوازێـکی داهـاتـوویـەکی گـەشـترە بـۆ کـورد و کـوردســتان.
بێجگە لەو گرنگـییانەی سەرەوە، قـوتابخانەی بنەڕەتی رۆڵێکی گەورە و کاریگەری لە چەنـدین گـرنگی تـردا هـەیە، لە پەروەردەکردن و فـێرکردن و ئاراسـتەکردنی راسـت و دروستی منـداڵەکـانمان، بە ئاراستەی هـیوا و ئامـانجـة نەتـەوەیی و نیشتمانییەکانمان.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢

( 2 ـ 3 )
نزار جاف
وابڕیاربوو کە ئەم نووسینەم لە دوو بەش پێکهاتبێت، بەڵام بە هۆی ئەوەی نووسینەکە زۆر دوور درێژە ئەگەر بێت دوو بەش بێت، ئەوا بە باشم زانی بیکەمە سێ بەش، تا زیاتر بۆ خوێنەر سەنگین نەبێت.
هەندێك جار کە دەکرێت بە دەگمەنی دابنێین، مرۆڤ دووچاری بارودۆخێك دەبێتەوە کە ناچاری دەکات لە دووڕیانی ژیاندا رێگەیەك بکرێتەبەر کە بە پێی هزر و لۆجیك مایەی پەسەند و هەڵبژاردنی زۆرینە نییە، هەر بۆ نموونە کاتێك کافکا بە میلینای ووت: “میلینا! نەهامەتی تۆ ناخوازم.. لەم بازنە نەفرەتلێکراوەی کە تۆم تێدا بەندکردووە، کاتێك کە خۆشەویستی کوێری کردم بڕۆ دەرەوە! کەچی میلینا وەڵامی دایەوە و ووتی: ئەگەر من تەنانەت لاشەیەکش بم ..من هەر تۆم خۆش دەوێت”، بە هەمان ئاراستەو واتا کاتێك لە رۆمانی”رۆفائیلی فاسق”دا، رۆفائیل خۆی لەو کچە شازادە دوور دەخاتەوە کە گیروودەی بووە، چونکە هەست بەوە دەکات کە دوو ئاراستەی جیاوازن و حەز ناکات زیانی بە هۆی ئەو پێوەندییەوە پێ بگەێیندرێت، بۆیە بە راشکاوانەش پێی دەڵێت کە ئەو زێتر حەزی لە لەشفرۆشانە تا وای لێبکات دەستی لێ بشواتەوە، بەڵام، کاتێك کە رۆفائیل دەچێتە شوێنی لەشفرۆشان و بەرپرسی ئەو شوێنە بە رۆفائیل دەڵێت؛ ئەمڕۆ دانەیەکی یەکجار جوان چاوەڕێت دەکات، کەچی کاتێك دەچێتە ژوورەوە دەبینیت شازادەکەیە بە جل و بەرگی لەشفرۆشەوە! رۆفائیل بە سەرسامییەوە دەڵێت: تۆ چی دەکەیت لێرە؟ کەچی شازادەکە پێی دەڵێت: من دەبمە هەر شتێك تۆ حەزت لێیەتی و پێت خۆشە! یاخود لە رۆمانی”دۆستەکەی خاتوو چاترلی”، کاتێك خاتوو چاترلی دەست لە مێردە ناودار دەوڵەمندەکەی هەڵدەگرێت بۆ پاسەوانێك!
ئەم سێ نموونەیەی کە هێنانمەوە بە دڵنیایی بۆ هەر شاعیر یا ئەدیبێکی دیکە بووایە نەمدەهێنایەوە، بەڵام گۆران کە لە هەموو روویەکەوە بۆ من جیاوازترە، هێنامەوە و، مەبەستیشم لەم سێ نموونەیە مرۆییە ئەوەیە کە هەڵوێستی نائاسایی و یەکلاخەرەوە لە دەست هەموو کەسێك ناوەشێتەوە و، گۆرانیش کاتێك رێبازیکی سیاسی گرتەبەر و کوردستانی جێهێشت، ئەوا دەیتوانی وەك زۆربەی هاوڕێیان و رێبازە فیکرییەکانی رەفتاربکات، بەڵام ئەو لەو کاتەدا تەنها کەسێك بوو لە گرووپی”کۆلکە ئەدیب و شاعیرەکانی”چایخانەی قەڵادزییەکانی بەرمابەر سینەمای سیروان، ئەو چارەنووسەی هەڵبژارد! هەڵبەتە گۆران هەمیشە یەك سیفەتی زۆر جیاواز هەبوو لە هاوتاکانی خۆ ئەویش راستگۆیی لەگەڵ دەوروبەر و بەر لەوەش لەگەڵ خۆیدا، ئەمەش وای لێکردووم هەمیشە خوێندنەوەم بۆ شیعرەکانی ئاراستەیەکی جیاواز لەوانی دی وەربگرێت.
گۆران، چ کە شاعیر و چ کە مرۆڤ، لە هەوڵی گەڕان و لێکدانەوە و شیکردنەوە ژیان و مردن و، هەرچییەک لەو دوو ئاراستە جیاوازە دەکەوێتەوە و، هەمیشە بۆ ئەوەی بگاتە ویستگەیەکی ئارام بەخش، خۆی دەخاتە خولیای بیرکردنەوەیەی قوڵ، نەك تەنها بە ئاراستەی فیکری بەڵکو بە ئاراستەی دەروونیش، گۆران کە لە حەفتاکانی سەدەی بیستەوە یاخیبوونی لەسەر ئاستی زێتر نەتەوایەتی راگەیاندووە، لە سەدەی بیست و یەکەمدا، پتر پێی لەسەر یاخیبوونی داگرت بەڵام ئەمجارەیان لەسەر ئاستی مرۆیی بوو!
لە دوای دەیان ساڵ لە نامۆیی، گۆران لە سەرەتای هەڵبەستی”ئیتر من بار دەکەم لێرە”، بە راشکاوانە رایدەگەیەنێت:
” ئیتر من عەرد بەجێدێڵم،
دەچمەوە ئاسمان.
لە ئەستێرەیەك دەپرسم،
تا داڵدەم بدات،
بۆ باقی تەمەن و ژیان.”
عەرد بەجێهێشتن، سەررەتای راگەیاندنێکی نائاسایی نەك تەنها لە مرۆڤایەتی بەڵکو لە شارستانییەتیش، دەکرێت گۆران لێرەدا لەگەڵ”کۆلن ویلسن” لە کتێبی”داڕمانی شارستانییەت” بەراوردبکەین، چونکە ئەو کاتێك کە نەفرەت لەو شارستانییەتە دەکات کە مرۆڤ تا سەدەی بیستەم دروستی کردووە، بەڵام گۆران نەك تەنها هەڵویستی خۆی دژ بە شارستانییەتی مرۆیی زیاتر روون دەکاتەوە، بەڵکو پتر وردەکاریشی تێدادەکات تا بزانرێت بۆ هەڵوێستێکی لەمجۆرەی راگەیاندووە. هەر بۆیە لەم هەڵبەتەدا دەڵێت:
” ئیتر من لێرە دڵم شکاوە.
باردەکەم و نامێنمەوە.
عەرد بۆ ئێوە و
ئاسمان بۆ من.
چەک بۆ ئێوە و
کەمئەندامانی جەنگ بۆ من.
درۆی کتێبە گەورەکان
بۆ ئێوە و
گومانی سەر تا ئێسقان
بۆ من.
سەرکەوتن بۆ ئێوە و
بیرکردنەوە لە مان و نەمان
لە ئەستێرەیەکی تری جوان
تەنیا بۆ من.”،
لێرەدا، گۆران نە وەك کۆمۆنیستی دەخوازێت هەموو مافێك بۆ پرۆلیتاریا وەربگرێت و، نە وەك سەرمایەداری دەخوازێت هەموو هەموو چینەکان بۆ خۆی بچەوسێنیتەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی یەکجار سادە و ساکار لەخۆبوردەیی دەیەوێت وەك عیسایەك هەموو ئازارەکانی مرۆڤایەتی لەسەر شان و کۆڵی خۆی هەڵبگرێت و بڕوات، بەڵام لێرەدا دەبێت لەم هەڵوێستەی گۆران زیاتر وردبینەوە، چونکە ئەو کاتێك دەیەوێت هەرچی رووە خراپەکانی شارستانییەت لەگەڵ خۆیدا ببات، دەیەوێت ئەوەی کە مۆڤایەتی دڵی پێی خۆشە بۆیان جێبهێڵێت!
هەستکردنی گۆران بە تەنیایی، وەك پیشەیەك و خوویەك لە ناخیدا رەگی داکوتیوە، و ئەو هەستەش هەمیشە وایلێکردووە هەمیشە لە گەڕان گەشتێکی بێ ووچاندا بێت، لە راستیشدا پێی دەچێت گۆران هەروەك چۆن شاعیری میسری بەناوبانگ”مەحمود حەسەن ئیسماعیل” لە هەڵبەستی”روباری نەمر” باسی روباری “نیل” دەکات، و دەڵێت:
“گەشتیارێك کە خۆراکی ئەندێشە و جوانی و عەتر و سایەکان بێت
تینووە و پێکەکەی و خۆشەویستی و هونەر و جوانی لە دەستیدایە
لەسەر خاکی شەو پیر هەڵگەڕا و چیاکان تەمەنیان وونکرد
کەچی هێشتا سروود بۆ لانە دەچڕێ و پرسیار لە شەو و رۆژ دەکات”
گۆران تەنیایەکی لەمجۆرەیە، بۆیە هەمیشە هەست بە نامۆییەکی قووڵ و نائاسایی دەکات و، هەر ئەوەش ناچاری دەکات هەست بە جیاوازی خۆی بکات.
بەڵام، چیرۆکی یاخیبوونی گۆران لێرەدا کۆتایی نایەت، بەڵکو بە جۆرێکی جیاواز لە عیسا هەڵویست لە مرۆڤایەتی و شارستانییەت وەردەگرێت کاتێك کە لە کۆتایی هەڵبەستەکەدا دەڵێت:
” بەڵام …
ئیتر من لێرە باردەکەم.
نامەوێ کەسێکتان
لە ئاسمانیش، ببینمەوە.”
هەڵبەتە ئەوەی دەبێت زۆر بە وردی رچاوی بکەین لەم هەڵبەستە بەتایبەتی و لە گشت شیعرەکانی گۆراندا بە گشتی هێڵێکی یەکجار ناسکی رەشبینی و نائومێدی و ئازار و هەستێکی قووڵی تەنیایی لەخۆی دەگرێت، لە راستیشدا گۆران لە هەڵبەستەدا لە رووی ناوەڕۆکەوە زۆر نزیکە لە”ئەلبیر کامۆ”وە لە رۆمانی(مرۆڤی یاخی)، چونکە کامۆ لەو رۆمانەدا کۆشش دەکات کە لە ناخ و ناوەڕۆکی مرۆڤ بکۆڵێتەوە و تاوتوێی ئەو ئاکامە مرۆییە لێ هەڵدەقوڵیت، گۆران دەخوازێت لە ناخ و قوڵایی مرۆڤ بکۆڵێتەوە ببگات بەو مەبەستەی بۆچی مرۆڤ گیانلەبەرێکی وەها دڕندە و نائاسایی و دژی خۆیەتی.
گۆران لە هەڵبەستەدا هەروەك نائومێدی و رەشبینی بەرامبەر بە مرۆڤ دەتوانم بڵێم لە هەمان ئەو رەشبینییەی شۆبنهاوەر دەچێت، هەڵبەتە پێم وانییە کەس لە رەشبینیدا بگات ئاستی شۆبنهاوەر!

باشتر وایە بە رستەیەک لە نووسەری بەناوبانگ، ئێرنست هێمینگوای دەست پێبکەین کە وتبووی (گەل هەمیشە لە کۆتاییدا سەردەکەوێت!)

نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

لە پێشکەوتنی راپەڕینی گەل بۆ رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە سەر خاکێکدا، “یەکگرتوویی هێز و لایەنەکان” پرەنسیپێکی بنەڕەتییە. بەڵام زۆر گرنگە هێڵە سوورەکان و نەخشە رێگای هەنگاونان و هەڵوێستی گونجاو لەم یەکگرتووییەدا دیارکراو بێت. هەر لەبەر ئەمەشە کە لایەنێکی رەسەن و بەرپرسیار، هەمیشە کاریگەرە بەسەر ئەوانیتردا و لە ژێر وردبینی ئەواندایە.
ئێستا کۆدەنگییەکی نێونەتەوەیی هەیە کە دەڵێ دەسەڵاتی ئێران بەم زووانە لەلایەن خەڵکەوە دەڕوخێنرێت. حکومەت و کۆمپانیاکان بیر لەوە دەکەنەوە کە وردە وردە لە ئێران بکشێنەوە و سەرکردەکانی رێژیمیش لە رووبەڕووبوونەوەی خەڵکی ئێراندا داماون و هێزەکانی دیکتاتۆریش پەرش و بڵاون. دۆخەکە بەشێوەیەک بەرەوگۆڕان دەچێت کە کۆمەڵێک کەس و لایەن، کە سەرقاڵی کار و پیشە و ژیانی خۆیان بوون، لە گۆڕەپانی چارەنووس و دوورێیاندا، خۆیان لە دەسەڵات دوور راگرتووە و پەیوەست بوون بە ریزەکانی خەڵکەوە. لەدەرەوەی ئێرانیشدا، دەوڵەتان و بەتایبەتی لایەنانی سازشتکار، تووشی نائومێدی بوون و هیچ رێگایەکیتریان لەبەر نەماوە جگە لە پشتیوانیکردن لە راپەڕینی گەل. چونکە راپەڕینی خەڵکی ئێران دژ بە دیکتاتۆری ئایینی ئێستا پێی ناوەتە مانگی سێ و بێ پچڕان بەردەوامە و لەبەر رۆشنایی ئەوەشدا زۆر هاوکێشەی بە قازانجی خەڵک گۆڕیوە.
هەروەها دوو راستی تریش هەن کە هەمووان لەسەری کۆکن. یەکەم: راپەڕینی ئێستا بەشێکی نوێی راپەڕینەکانی پێشووە و لە رابردوو دابڕاو نییە. دووەم: بارودۆخی کۆمەڵگای ئێران هەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ رابردوو. جگە لەوەش خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە فاکتەری دیاریکەر بۆ وەرچەرخانی دۆخەکە نەک لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران، بەڵکو لە شار و شەقامەکانی ئێراندا بەدوایدا بگەڕێین.
ئێستا بەشێکی بەرفراوان لە خەڵک و کۆڕ و کۆمەلە سیاسییەکان لە جیهاندا چاویان لە ئایندەی ئێرانە. هەندێک دڵخۆشن و هەندێکیش نیگەرانن. هەندێک گەشبینن و هەندێکیان رەشبینن. ئایا خەڵکی ئێران دەتوانێت دیکتاتۆر بڕوخێنێت و دەرگایەک بەڕووی ئایندەدا بکاتەوە؟ یان وەک راپەڕینەکانی پێشوو، سەرکوت و بێدەنگ دەکرێن و دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی بۆ هەتا هەتایە بەردەوام دەبێت؟!
پرسیاری سەرەکی!
دوابەدوای ئەو گۆڕانکارییە گەورەیەی لە ئێران دەستی پێکردووە، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە، ئێستا کە دەسەڵاتی مەزهەبی دەڕوات، چ جۆرە حکومەتێک جێگەی دەگرێتەوە؟ بە واتایەکی تر، پرسی ئێستای ئێران، مانەوەی دەسەڵاتی ویلایەتی فەقیهی نییە، بەڵکو بەدیلەکەیەتی؟ یان بە واتایەکی روونتر، ئێستا کە یەکگرتوویی لەسەر لابردنی ئەم دیکتاتۆرە هەیە، ئایا یەکگرتوویی لەسەر “ئەڵتەرناتیڤ”ەکەی هەیە؟ ئەم پرسیارە پێشکەوتنێکی جیددی خەڵک لە گۆڕینی دەسەڵات لە ئێران نیشان دەدات!
سروشتییە کە جیاوازی بیروڕا هەبێت. بەڵام بە دڵنیاییەوە دەرئەنجامی ئەم دوو یەکگرتووییە، (کات) زۆر کورت دەکاتەوە بۆ گەیشتن بە ئامانج. هەروەها لە هێزە رەسەنەکانی کۆمەڵگایش هەر ئەوە چاوەڕوان دەکرێت کە لە هەردوو لایەنی ئەم پێشکەوتنەدا یەکگرتوویی بیروڕایان هەبێت. چونکە دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنێکی کەمتر لە جەستەی خەڵک بچۆڕێت و تەمەنی دیکتاتۆر کورت بکریتەوە.
خەڵک مافی خۆیەتی راپەڕن و داوای مافی خۆی بکات. هێزەکانی بەرهەڵستکاریش هەر لەبەر ئەم هۆکارە هەناسە دەدەن و زیندوون. خەڵکی ئێران بە دانی باجێکی زۆر زەبەلاح بنەمای یەکڕیزییان بۆ هێزەکان ئامادە کردووە و بە درێژەدان بە راپەڕین، رۆژانە نرخەکەی دەدەن. بە شێوەیەک کە تەنانەت پاسیڤترین چینەکانی کۆمەڵگایش هاتوونەتە ناو مەیدان و لەگەڵ خەڵکدان!
ڕابردوو.. رۆشنایی داهاتووە!
ئەزمونەکانی رێگای پێشوو، ئاسانکاری دەکات بۆ تێپەڕبوون بەو رێگایەی ماوەتەوە، لە ئەنجامیشدا، هەنگاونان بۆ گەیشتن بە ئامانجەکە خێراتر دەکات. بە واتایەکیتر، ئەم روانگەیە، (کات)ەکە کورت دەکاتەوە لە بەرژەوەندی خەڵک بۆ گەیشتن بە ئامانج. هەرکام لە تاک و لایەنە ئێرانییەکان، گەیشتوونەتە رادەیەک لە پێگەیشتن و گەشەی سیاسی و کۆمەڵایەتی، بۆ ئەوەی هەنگاوێک بەم ئاراستەیە بنێن.
خزمەتکردن بە خەڵکی ئێران لەو ساتەوە دەست پێدەکات کە هەر کەسێک یان بزووتنەوەیەکی جەماوەری، هەناسە و هەنگاوەکانیان بەسترابێتەوە بە بەرژەوەندیی گەل و خۆیان لە گومڕابوون بەدوور بگرن!
ئەو رێگایەی بڕیومانە!
بە سەرنجدان بە کارنامەی رەشی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی مەزهەبی و بەرنامە و یاسا و بیرۆکە دژە مرۆییەکانی و نەگەڕانەوە بۆ ساڵانی دوور، لەم ساڵانەی دواییدا شاهیدی هەنگاوگەلێکی گرنگ بووین لە راپەڕینەکانی خەڵکی ئێران دژی بە دیکتاتۆرییەت.
لە راپەڕینی ساڵی 2017دا، خەڵک بە دروشمی “ئیسڵاح تەڵەب، ئوسولگەرا، ئیتر تەواوە ماجەرا”، هەمەجۆر داتاشینی ئەڵتەرناتیڤ لە ناو دەسەڵاتیان رەتکردەوە و (عەلی خامنەیی)یان ناچار کرد سیاسەتی گرژبوونەوە بگرێتە بەر و بە لابردنی رەوتی درۆزنانەی (ئیسڵاح تەڵەبی) لە “پەنجەرەی نمایشکردن”ەکەیدا، بوار خۆش بکات بۆ هێنانەسەرکاری بکۆژ و گەورەجەللادێکی وەک “ئیبراهیم رەئیسی”!
لە راپەڕینی ساڵی 2019دا دەسەلاتی دیکتاتۆری، بە داهێنان و فێڵێکی ناوازەوە هاتە سەر شانۆ تا راپەڕینی گەل خەڵتانی خوێن بکات. سیناریۆی “ڕەزاشا رۆحت شاد” کە لەلایەن باڵاترین دەزگای ئەمنییەتی دەسەلاتەوە بڕیاری لەسەر درابوو و لەلایەن خەڵکان و کرێگرتەکانی دەسەلاتی دیکتاتۆرییەوە جێبەجێ کرا، لەلایەن خەڵکی راپەڕیوی ئێرانەوە ئاشکرا و ریسوا و پووچەڵ کرایەوە!
ئەو رێگایەی ماوەتەوە بەرەو داهاتوو!
ماوەتەوە راپەڕێنەکەی ئێستا کە لە مانگی سێیەمیداین و لە سەرانسەری ئێران بەردەوامە، بەدیلی ساختە و داتاشینی بەدیل لە دەرەوەی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینیشدا بووەتە “کارت سووتاو”. بەشێوەیەک کە ئەمڕۆ خەڵکی ئێران دوا بزماریان لەسەر تابوتی دیکتاتۆری پێشوو دا بە دروشمی “مەرگ بۆ ستەمگەر، چ شا بیت و چ رێبەر (واتا خامنەیی)”. خەڵکی راپەڕیو بەم درووشمەوە، کۆتاییان هێنا بە وەهم و خەونی پاشماوەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی پێشوو.
ئێستا بە ئاوڕدانەوەیەک لە رابردوو، بۆمان دەردەکەوێت کە تاکە ئەڵتەرناتیڤی مومکین بۆ ئەم دەسەڵاتە، هێزێکی جەماوەرەییە لە (گەل) بێت و دوژمنێکی سەرسەختی دیکتاتۆرییەت بێت لە ئێراندا. خەڵکی ئێران رژێمە دیکتاتۆرییەکانیان بە ئەزموون کردووە و باجی زۆریان داوە بۆ رزگاربوون لێیان.
ڕاپەڕینی ئێستا و بەدیلی ئامادەی مەیدان!
گەر لە داتاشینی ئەڵتەرناتیڤی بێ بنەما و ئەڵتەرناتیڤی دەستکرد لەناو دەسەڵاتی مەزهەبی، یان دەرەوەی ئەو دەسەڵاتە بگەڕیین، ئێستا تەنیا یەک بەدیل لە مەیدانەکەدا هەیە. بەدیلێک کە سەرکەوتووانە بە ناو تاقیکردنەوەکاندا تێپەڕیوە و داهاتووی بۆ خۆی گەرەنتی کردووە. بە واتایەکیتر، ئەڵتەرناتیڤێک کە خاوەن رەگ و ریشەیە لە رابردوودا و ئێستا لق و پۆی داوە و “میوە”ی داهاتوویشی هەر لە ئێستاوە بەرچاو کەوتووە!
پێشهاتەیەکی گرنگ!
لەو رێڕەوەدایە کاتێک کۆبوونەوەی ئێرانییەکان لە بەرلین لە ٣٠ی رەزبەری ئەمساڵ (2022) و بە ئامادەبوونی نزیک بە (100) هەزار کەس بەڕێوەدەچێت، ئەم بەدیلە نەک هەر دڵخۆش و خۆشحاڵە، بەڵکو براوەی سەرەکیی گردبوونەوەکەیە و وەک یاقوتێک بەسەر ئەنگوستیلەی سەرکەوتندا دەدرەوشێتەوە و هەموو بەدیلە ساختەکان وەلا دەنێت و خۆی وەک واقیع و ئایندەدار دەردەخات.
ئەڵتەرناتیڤێکی دیموکراتی، کە بە یەک ئاڵا بەرەو ئایندەی ئێران دەبێتەوە و، بە دروشمی سەرەکیی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر”، و پشتیوانیکردن لە راپەڕینی خەڵکی ئێران و، رەتکردنەوەی دوو دیکتاتۆری شا و دیکتاتۆریی ئایینی، ئاوێنەیەکی راست و درووستە لە سیاسەت و ستراتیژییەکی پوخت، کە بە یەکخستنی توانست و پوتانسیەلی کۆمەڵگای ئێڕانی بەرەو ئایندەیەکی دوور لە دیکتاتۆرییەت و ستەمی شا و ئاخوند، دەبێتە هیوابەخش و، مۆدێلێکی سەرکەوتووە بۆ گەیشتن بە “سەربەخۆیی و ئازادی” لە ئێران و “ئاسایش و سەقامگیری” لە ناوچەکەدا.
تایبەتمەندییەکانی بەدیلێکی دیموکراتی
تا ئێستا زۆر شت لەسەر تایبەتمەندیی (ئەڵتەناتیڤ) بۆ دەسەڵاتی دیکتاتۆری مەزهەبی نووسراوە یان وتراوە. ئەوەی “بنەما”ی دەرکەوتن و هەبوون و مانەوە و ئایندەداریی ئەڵتەرناتیڤێکی سەربەخۆ و دیموکراتیە بریتیە لە: هەبوونی پێگەی کۆمەڵایەتی و مەیدانی، هەبوونی کارنامەیەکی روون لە بەرەنگاربوونەوەی دژ بە دیکتاتۆرییەت و “مەرج”ی سەرکەوتنیشی بریتیە لە: هەبوونی هێزی رێکخراوەیی و رێکخستنەکان و هەبوونی ئەزموون لە بەڕێوەبردن و هەبوونی پشتیوانی نێودەوڵەتی، کە ئەوەیش تەنیا لە (ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران)دا بەرچاو دەکەوت، وەک هاوپەیمانییەکی سیاسیی دێرین لە ئێراندا.
دوا وشە!
هاوکات لەگەڵ نزیکبوونەوەی رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە ئێران، ئەم پرسیارە دێتە ئاڕا کە، کێ جێگەی ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆرییە دەگرێتەوە؟ رەوتی کۆنەپەرستی و کۆلۆنیالیزم بە درێژایی مێژوو، بەردەوام دژ بە بەرژەوەندییەکانی خەڵکی ئێران بوون. هەربۆیە هەرگیز دانیان بە مافەکانی خەڵکدا نەناوە، بەتایبەتی مافەکانی کەمینە نەتەوەیی و ئایینی و سیاسییەکان. ئەوان هەمیشە بە شێوەی چڕوپر یان بەربڵاو، لە هەوڵدا بوون بۆ مانەوەی دیکتاتۆرییت و نەک هەر بە داتاشینی ئەڵتەرناتیڤ و بەدیلی ساختە، ویستویانە بەر بە گەیشتنی گەل بە حکومەتێکی نەتەوەیی و جەماوەری و دیموکراتی بگرن و خەڵک لە گەیشتن بە سەربەخۆیی و ئازادی بێبەش رابگرن، بەڵکو ویستویانە خەڵک لە دەستکەوتەکانیان بێبەش و بێهیوا بکەن و لە ئایندە بیانترسێنن. ئاواتێکی ناشەرعی، کە لە لایەن خەڵکی ئێرانەوە و لە بەر رۆشنایی (ئەڵتەرناتیڤێکی دێموکراتی) و (سەربەخۆ)دا فڕێ دەدرێتە زبڵدانی مێژووەوە.

کۆتایی