سمکۆ محەمەد لە تەوەرەی (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان).. دیمانە: ئاودیر نەسرەدین.. بەشی دووەم
شوناسی نەتەوەیی كارتێكی زۆر قورس نییە بۆ داواكردنی سەربەخۆیی
لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.
ديمانە: ئاودێر نەسرەدين
بەشی دووەم
كورد خاوەنی ستراتیژی قوڵ و گەورە نییە وەكو دوژمنەكانی كە دەوڵەتن و بەسیستم و دەستوور كار دەكەن
لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.
ديمانە: ئاودێر نەسرەدين
………………….
ئاڵوگۆڕی سیاسی لەناوچەكە چارەسەری ریشەیی مەسەلەی كورد ناكات
كورد خاوەنی بیرو ستراتیژی قوڵ و گەورە نییە وەكو دوژمنەكانی كە دەوڵەتن و بەسیستم و دەستوور كار دەكەن.
تاكە شتێك وەكو كارتی فشار بەكارهاتبێت، مەسەلەی شوناسی نەتەوەییە كە پشت بەزمان دەبەستێت، ئەمەش زۆر كارتیێكی قورس نییە، چونكە لەزۆربەی دەوڵەتانی دونیا نەتەوەی دیكە هەن و ئەم داوایەشیان نییە.
تەنها شتێك بۆ كوردەكان بەهەند وەردەگیرێت، ئەویش ئاشنابوونە بە تێگەیشتنی بەرتانیا و هێزە نێودەوڵەتیەكان و رێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە وەكو عێراق و ئێران و توركیا و سوریا.
كەیسی نەتەوە بەرێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی چارەسەر دەكرێت، نەك بەهێزی چەكداری و شۆڕشگێری كلاسیكی
هۆكاری سەركەوتنی كەمالییەكان تاچەند پەیوەندی بەو میراتەوە هەبوو كە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە بۆیان بەجێ مابوووە؟ بەپێچەوانەی كوردەوە كە ئەوەی حوكمی دەكرد كۆمەڵێك سەرۆك عەشیرەت بوون و بەردەوامیش ناكۆك بوون؟
ستراتیژی سیاسی كەمالیەكان كە عەلمانی بوون، ستراتیژێكی قوڵتر بوو كە وەكو ئیمبراتۆر دەیانڕوانیە ناوچەكە و مەسەلەی كورد و تەنانەت مەسەلەی ئەرمەنیەكانیش، كەمالیەكان لەوە تێگەیشتبوون كە هیچ هێزێكی نێودەوڵەتی و تەنانەت عێراقیش كوردستان وەكو ناوچەی كوردی ناناسێت، هەروەها پێشتر كوردستان قەوارەیەكی سەربەخۆی دەوڵەتی دانپیانراو نەبووە تاكو دونیا هەڵوێستی لەسەر وەربگرێت، جگە لەمانەش هەلومەرجی نێوخۆیی كوردیش ئاشكرا بوو، دوژمنەكانی دەیانزانی كوردەكان هەمیشە بەقەوارەی بچووك رازی بوونە و هەناسەیان درێژ نییە لەسەر تەواوی ناوچەكە جەنگ بكەن، بۆیە لەسەر ناوچەیەكی بچووكی جوگرافی ئامادەن كەیسەكەیان بۆ زەمەنێكی نادیار دوابخەن، ئەمە مێژوو باسی دەكات و لەشەڕی چاڵدێران بۆمان دەردەكەوێت كە بۆچی كورد یەك نین، بۆ نموونە مانەوەی خەیاڵی میرنیشنی بابانی و سۆران و ئەردەلانی و بادینی و ئیمارەتی جەزیرەی بۆتان و هتد لەمێشكی كوردا، شاهیدی ئەو قسەیەن، یەڤگینا ئی ڤاسیلیە لە كتێبی دابەشبوونی سیاسی كوردستان لە 1514 تا 1914 دا، باسی ئەوەی كردووە كە لەشەرەفنامەدا هاتووە “دوای جەنگی چاڵدێران لە مانگی ئابی ساڵی 1514 كەژاوەی هەڵگری ئاڵای سوڵتان لە تەبریزەوە بۆ رۆم گەڕایەوە، ئیدریس حەكیم شەرەفی ئەوەی پێدرا بەسوڵتان رابگەێنێ كە میرانی كوردستان چاویان لە رەحمەت و چاكەی جیانگیرە تا لەنێویاندا یەكێك بە بەگلەربەگی باڵا دیاری بكات و ئەوان ئامادەن هێرش بكەنە سەر فارسەكان و هەر دوای ئەوەش رێكەوتن مۆركرا لەنێوان سوڵتان سەلیمی یەكەم و فەرمانڕەوا كوردەكان لەنێو ئەركەكانی هەردوولادا خاڵێك هەبوو سەبارەت بە سەربەخۆیی بوونی میرنشینەكان كە توركەكان پشتگیریان بكەن و لەگەڵ ئێران بجەنگن”. بەڵام دوای چەندین سەدە كە توركیا و ئێران هەستیان كرد كوردەكان كێشەیان بۆ دەخوڵقێنن، راستەوخۆ رێكەوتنی ئەرزەرۆمیان مۆركرد لەدژی كوردەكان، ئەمە یەكێكە لەو هۆكارانەی كورد ناتوانێ یەكگرتوو بێت.
كەوابوو دەبێ چاو بەمێژوودا بخشێنینەوە كە بۆچی كورد لەبری جەنگی گەورە جەنگی بچووك و ململانێی لەسەر قەوارەی بچووك كردووە، هەمیشە دوور بوونە لەیەكتر و رێكەوتنی شێوەزار و زمان و كولتوور و قەوارەی ناوچەیی نەبوونە، هەرگیز نزیك نەبوون لەیەكتر، بۆیە بەو قەوارە بچوكە ئیكتیفایان كردووە، ئێستاش ئەم دیمەنە سیاسیە لەسەر شانۆی كوردستان هەستی پێدەكرێت، ئەوەتا زۆنی رۆژئاوا و زۆنی قەندیل و زۆنی سلێمانی و زۆنی هەولێر و تەنانەت دهۆكیش هەیە، بەڵام چونكە لەژێر سایەی حكومەتی پارتیە، هەستی پێناكرێت، ئەوەتا شێوەزاری سۆرانی لەحكومەت كاری پێدەكرێت، كەچی لە بادینان بەشێوەزاری بادینی كاری حكومەت رایی دەكرێت، ئەمە جگە لەكۆمەلێك جیاوازی بابەتی ئیداری دیكە كە هەندێكجار هەست دەكەین كوردەكان بەخەباتی دیبلۆماسی شارەزانین و لەدانوستانەكاندا دەدۆڕێن و ناتوانن بەرگری لەكەیسی مێژوویی و جوگرافی خۆیان بكەن، لەبەری ئەوە دەست بۆ هەندێك دەستكەوتی بچووك دەبەن كە دواجار دوژمنەكانیان خراپ كەڵكی لێوەردەگرن و بەزیانی كوردەكان تەواو دەبێت، ئەمە ئەو هەقیقەتەیە كە كورد خاوەنی بیرو ستراتیژی قوڵ و گەورە نییە وەكو دوژمنەكانی كە دەوڵەتن و بەسیستم و دەستوور كار دەكەن، تاكە شتێك وەكو كارتی فشار بەكارهاتبێت، مەسەلەی شوناسی نەتەوەییە كە پشت بەزمان دەبەستێت، ئەمەش زۆر كارتیێكی قورس نییە، چونكە لەزۆربەی دەوڵەتانی دونیا نەتەوەی دیكە هەن و ئەم داوایەشیان نییە.
نزیك دەبینەوە لە تێپەڕبوونی سەد ساڵ بەسەر پەیماننامەی لۆزاندا. ئەو دۆخەی ئەوكاتە كوردی تێدا بوو، تاچەند هاوشێوەی ئەم دۆخەی ئێستایە، ئەگەر باشووری كوردستان بە نموونە وەربگرین كە تارادەیەك كیانێكی نیمچە سەربەخۆی هەیە؟
كورد پێی وایە كە بابەتێكی وەكو رێكەوتنی سایكس بیكۆ مێژوویەكی زۆری بەسەردا تێپەڕیوە، كەواتە دەبێ وەكو ویستی ئەوان جارێكی تر چاوخشاندنەوەی كێشەی كوردی بۆ بكرێت، ئێمە بینیمان بەر لەگۆڕینی رژێمە عەرەبیەكانی وەكو میسر و لیبیا و تونس و سوریا، ئیدی مەسەلەی كورد دەبێتە كەیسی یەكەم، بەڵام دوای تێپەڕبوونی 12 ساڵ بەسەر بەناو بەهاری عەرەبی هێشتا كێشەی لیبیا و تونس بەتەواوەی چارەسەر نەكراوە، هێشتا بۆشایی سیاسی لەبەشێك لەشارە كوردیەكانی سوریا پڕ نەكراوەتەوە، كە پەیوەندی بە كۆتایی سایكس بیكۆ هاتووە، ئەوكات بەناوی پرۆەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە كە بەرنامەكە وابوو كۆمەڵێك لەو دەوڵەتانەی لەناوچەكەن وەكو توركیا و ئێران و سوریا و عێراق و ئوردن و سعودیە و میسر و یەمەن ئاڵوگۆڕ بەسەر جوگرافیاكەیاندا دێت، لەبەرانبەر ئەوەشدا كۆمەڵێك دەوڵەتۆچكەی نوێ درووست دەبن، یەكێك لەوانە كوردستان دەبێت، كەچی لەریفراندۆمدا بینیمان چۆن پەرچەكردارییان نیشاندا و چۆن كێشەی كوردیان بچووك كردەوە بۆ گەڕانەوەی بۆ هێڵی 688 كە هێزە هاوپەیمانەكان بۆ پاراستنی ناوچەكە لەساڵی 1991 دایاننا، ئەم گەڕانەوەیە لەخۆڕا نەبوو كە كوردیان بچووك كردەوە و هەرێمەكەشیان خستە بەردەم پرسیاری شەرمهێنی حوكمڕانیەوە كە گوایە گەندەڵە و تاكە حكومڕانە لەدونیادا گەندەڵ بێت، ئەمە مانای هەبوو كە بەریتانیەكان لەدوای ساڵی 1991 بەشێوەیەكی راستەوخۆ لەهاوكێشەی سیاسی عێراق و كورد دیار نەبوون، بەڵام لەدوای ریفراندۆم و لە17 ی ئوكتوبەر چۆن بەریتانیەكان گەڕانەوە و راستەوخۆ كۆمپانیای نەوتیان گەڕاندەوە و وەڵامی ناڕاستەوخۆی كوردەكانیان دایەوە، بابەتی كۆتایی هاتنی رێكەوتننامەی سایكس بیكۆش هەر وابوو، چونكە هەریەك لە ئیمپریالیزمی فەرانسی و بەریتانی زانیان ئەم ناوچەیە دەوڵەمەندە و ناكرێت بەدەست پێكهاتەیەكی نەتەوەیی بێت و هەمیشە بیر لە سەربەخۆیی و شۆڕش بكاتەوە، بۆیە بابەتی یەكپارچەیی كوردستان لەرێكەوتنەكە پەراوێز خراو كوردستان بەناڕاستەوخۆ دابەشی سەر 4 دەوڵەت كرا، كەوابوو ئەو نیمچە قەراورەیەی كە باس دەكرێت و بەردەوام كێشەی دارایی هەیە و سنووری دیار نییە و بەردەوام لەنێو قەیرانی جیاوازدا دەژی، مانای ئەوەیە كە سایكس بیكۆ هێشتا چالاكە و كارایە، بۆیە تەنها شتێك بۆ كوردەكان بەهەند وەردەگیرێت، ئەویش تێگەیشتنە لە تێگەیشتنی بەرتانیا و هێزە نێودەوڵەتیەكان و رێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە وەكو عێراق و ئێران و توركیا و سوریا.
لەیادی سەد ساڵەی سایكس بیكۆدا پرۆفیسۆر برندان ئۆلێری كە شارەزای كەیسە هاوشێوەكانی دونیایە و لەوانەش بەراوردی نێوان باشوری سودان و كوردستانە، لەوێ لەو باسەیدا كە لەلەندەن پێشكەشی كرد، باسی ئەوەی كرد كە چونكە هەردوو وڵاتەكە واتە عێراق و سودان بەریتانیەكان درووستیان كردووە و لەمیراتی عوسمانلیان سەندەوە، كەواتە هەر ئەوانیش دەبێ پشكی شێریان هەبێت لەیەكلایی كردنەوەی كەیسەكە بە پۆزەتیڤ یان نیگەتیڤ، تاكە جیاوازیان ئەوەیە كە بۆ نموونە لەبەشێكی كانتۆنەكانی باشوری سودان، بەریتانیەكان سەرپەرشتی ئیدارەكە دەكەن، بەڵام لە كوردستان ئەمە پێچەوانە كراوە و بەریتانیەكان هەمیشە دوورە پەرێزن و ناتوانن لەگەڵ كوردەكان رێبكەون، بۆیە كە ناوی كەیسی دارفۆر دێت، لەپاش ئەو باسی كەیسی كوردستان دەكرێت، فۆرەكان كە لەساڵی 1898 و دواتریش ساڵی 1961 دابەش كراوە، بۆیە ناوی دار فۆریان لێناوە كە واتە خاكی فۆرەكان، ئەمما كوردستان بەپێی قسەی پرۆفیسۆر برندان ئۆلێری واتە خاكی كوردەكان كە ئەمە فارسیە، ئەو زمانی كوردی كردووە بە پاشكۆی زمانی فارسی، هەروەك چۆن زۆر بیرمەند و حوكمڕانەكانی دونیاش هەمان بیروڕایان هەیە، هەروەها مەسەلەی ئیتننی لەلای ئەو پرۆفیسۆرە مەسەلەیەكی لاوەكییە، بۆیە پێیوایە چارەسەر نابێت، چونكە كوردەكان دابەشی سەر چوار پارچەی جوگرافی و چەندین پارچەی شێوەزار و سیاسەت و كولتووری جیاواز بوونە، بۆیە خۆشیان لەگەڵ خۆیاندا ناكۆكن، ئەمانە هۆكارن كە ئاڵوگۆڕی سیاسی لەناوچەكە چارەسەری ریشەیی مەسەلەی كورد ناكات، ئەمە جگە لەو ناكۆكیە سیاسیەی لەنێوان هەردوو پارتە كوردیەكان و پەكەكەش هەیە، بەشێكی زۆری فەزای سیاسی داپۆشیوە كە شیكارە بیانیەكان لەبەرچاویان گرتووە، ئەوان پێیانوایە ئەمە لەباشوری سودانیش هەمان كەیسە.
درێژەی هەیە..
