هه‌ڵویستی شیوعییه‌ت له‌باره‌ی له‌شفرۆشی.. سەلام عەبدوڵڵا

له‌ 1848تا نووسینی ئه‌م وتاره‌، دنیابینی بۆرژوازی و ئاینیه‌كان به‌ ئیسلامێكانه‌وه‌، تۆمه‌تی به‌ڕه‌ڵایی، له‌شفرۆشی، بێڕه‌وشتی و”خۆشه‌ویستی ئازاد” ده‌خه‌‌نه‌ ئه‌ستۆی بیروباوه‌ڕی شیوعییه‌كان، به‌ڵام راستییه‌كه‌ی ئه‌وانن ئه‌ندازیار و زه‌مینه‌خۆشكه‌رن بۆ له‌شفرۆشی به‌چه‌ندین شێوه‌ و بیانوو و فه‌رمان: به‌ گوێره‌ راپۆرتی(Fodation Scelles) له‌سه‌ر ئاستی جیهان 160ملیارد ئۆیرۆ له‌ كاری له‌شفرۆشی ده‌ستكه‌وتووه‌. هه‌روا له‌ راپۆرتی(Global Report on Trafficking in person 2018)كه‌ له‌ 2019 له‌ ڤین بڵاوكرایه‌وه‌: له‌ 24هه‌زار حاڵه‌ت به‌ به‌ڵگه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ بازرگانی به‌ مرۆڤ ساڵی2016 له‌ 142 وڵات و سته‌مكاری جنسی 59% و 34% كاركردنی زۆره‌ملێ ‌پێكده‌هێنن. به‌رفراوانی له‌شفرۆشی به‌خۆی سیستێمی سه‌رمایه‌داری پیاوسالار كوردستانیشی گرته‌وه.
له‌ساڵی 2002حكومه‌تی(سۆسیالدیموكرات و سه‌وزه‌كان)ی‌ ئه‌ڵمانیا یاسای له‌شفرۆشیان ده‌ركرد و به‌(پیشه‌یه‌ك وه‌ك پیشه‌كانیتر) راگه‌یاند. له‌ ئه‌ڵمانیا نزیكه‌ی 500000هه‌زار ژن له‌ بواری له‌شفرۆشی كارده‌كه‌ن و 70-8-% بریتین له‌ كۆچبه‌رانی ژن به‌تایبه‌تی له‌ وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ئۆروپا. پاشان ئه‌منستی ئینترناسیول له‌ 2015 خه‌ڵكیان توڕه‌كرد كاتی رایانگه‌یاند كه ده‌یانه‌وێت له‌داهاتوودا كاربكه‌ن بۆ یاساییكردنی له‌شفرۆشی له‌ جیهان.‌
سه‌رمایه‌داری پیاوسالاری جیهانگیر، ئه‌مجاره‌یان به‌ رێگای به‌رنامه‌ی لیبڕالیزمی نوێوه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌ڵمانیا وه‌ك شیوعی و چه‌یه‌كان ناویان لێناوه‌(ده‌وڵه‌تی گه‌واده‌كان‌)، به‌ڵكو باڵی گه‌وادی به‌سه‌ر هه‌موو وڵاتانیش كێشراوه‌. سیستێمی ده‌سه‌ڵاتی گه‌وادی”خوێڕیترین قاره‌مانی پیاوسالاری” ژێرده‌سته‌یی ژنی له‌شفرۆشی، جیهانگیركرد‌.
ئێستا لێره‌ش و له‌ هه‌موو وڵاته‌ ئیسلامییه‌كان له‌پاڵ جۆره‌ فره‌كانی له‌شفرۆشی ئاشكرا و نهێنی ناوخۆیی و(به‌ناو ئاینه‌وه‌ نزیكه‌ی 24جۆر هاوسه‌رگیری”حه‌ڵال” كراوه ‌. له‌شفرۆشی له‌ دنیا وه‌ك هه‌ر كاڵایه‌كیتری پڕ قازانج، هاورده‌ده‌كرێن وله‌ خزمه‌تی سیستێم و حزبه‌ پیاوسالاره‌كانه‌.
ئایا هه‌ڵویستی بیرمه‌نده‌ تیئۆری، سیاسی و یاسایی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ شیوعییه‌كان چییه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌؟
ئه‌لكسه‌نده‌ر كۆلنتای(به‌رپرسی حكومه‌تی سۆڤێت بۆ به‌گژداچوونی له‌شفرۆشی، هاوكاری لینین و وه‌زیری كۆمه‌ڵایه‌تی) وه‌ك رابه‌ڕێكی گه‌وره‌ی ژنانی شیوعی دنیا له‌ كتێبی(ژنی نوێ، لاپه‌ڕه‌ی29) ده‌ڵێ: به‌ڵام سایكلۆژی ئینسانی تووشى تێگچوونی گه‌وره‌ش ده‌بێت له‌ ئه‌نجامی روویتر له‌ رووه‌كانی په‌یوه‌ندی جنسی، مه‌به‌ستم له‌شفرۆشیه‌. “ئایا له‌وه‌ ترسناكتر و ناشرینتر هه‌یه‌ له‌وه‌ی كرده‌ی خۆشه‌ویستی دابه‌زێت بۆ ئاستی زەلیلی و پیشەگەریدا؟”
با هه‌موو دیارده‌كانی نه‌هامه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ په‌یوه‌ندیان هه‌یه‌ به‌ له‌شفرۆشی و ئازاری جه‌سته‌یی و نه‌خۆشی و تێكچوون و بۆگه‌نبوونی ره‌گه‌ز‌ بخه‌ینه‌لاوه‌و ته‌نها له‌لای كێشه‌ی كاریگه‌ری له‌شفرۆشی راوه‌ستین له‌سه‌ر سایكلۆژیای ئینسانی. هیچ شتێك نیه‌ روح بكوژێت و وشكی بكات وه‌ك كڕینی له‌شفرۆش یان فرۆشتنی ‌زۆره‌ملێ. له‌شفرۆشی خۆشه‌ویستی له‌ دڵان ده‌كوژێنێته‌وه‌.)

ئێمه‌ له‌شفرۆشی له‌ناو ده‌به‌ین!
به‌درێژایی ده‌سه‌ڵات، یاسا و به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ده‌ره‌به‌گایه‌تی و سه‌رمایه‌داری و ئاینه‌كان هه‌ر ماوه‌ته‌وه‌ و درێژه‌ی هه‌بوه‌ ونموونه‌ نهێنییه‌كانیشی زۆر و به‌رفراوانتر و ترسناكتر بووه‌‌.
دیسان شوعی و چه‌په‌كان به‌ره‌ی دژایه‌تی بازرگانی سه‌رمایه‌داری به‌ له‌شفرۆشی ده‌ستپێكرد:
له‌ بانگه‌وازێكی حزبی شیوعی ئه‌ڵمانیا(DKP) له‌ 28. ئۆگۆست 2015هاتووه‌:
له‌شفرۆشی پاش بازرگانی به‌ چه‌ك و مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان زۆرترین قازانجی هه‌یه‌، به‌ڵام له‌شفرۆشه‌كان به‌ده‌گمه‌ن‌ به‌شیان له‌و قازانجه‌ هه‌یه‌، به‌ڵكو به‌ر گه‌واد و بازرگانان به‌ مرۆڤ. به‌ كورتییه‌كه‌ی ئه‌و پیاوانه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر نزیكه‌ی 500000له‌شفرۆشه‌وه‌ هه‌یه‌ ده‌چه‌وسێننه‌وه‌و مامه‌ڵه‌ی به‌دیان له‌گه‌ل ده‌كه‌ن.
مانشێتی ئه‌م نووسراوه‌یه ئه‌مه‌یه‌: ‌پێویسته‌ له‌شفرۆشی قه‌ده‌غه‌ بكرێت.
له‌ بانگه‌وازی پارتی چه‌پی ئه‌ڵمانیا به‌ ناوی(له‌پێناو جیهانێك به‌ بێ له‌شفرۆشی) هاتووه‌:
ئه‌ڵمانیا بووه‌ به‌ بۆردێلی(قه‌حپه‌خانه‌)ئۆروپا. له‌م ماوه‌یه‌ كه‌ وڵاتانی دراوسێ كارده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی له‌شفرۆشی و بازرگانی به‌ مرۆڤ سنوورداركردنی، لای ئێمه‌ بۆ قازانجخوازان بێسووركراوه‌ و پشكی شێر كه‌وتۆته‌ ده‌ستی رێكخرانی قه‌حپه‌خانه‌كان، گه‌واد و بازرگانان به‌ مرۆڤ(…). ئێمه‌ داواده‌كه‌ین:

  • لابردنی تاوانباركردن و چه‌وسانه‌وه‌ی له‌شفرۆشان: سزادانی پاره‌، نابێ رێوشوێنی زۆره‌ملێ دژی له‌شفرۆشان به‌كاربهێنرێت. هه‌ڵوه‌شاندنی باجی سێكس.
  • قه‌ده‌غه‌كردنی(قه‌حپه‌خانه‌) و گه‌واده‌كان
  • قه‌ده‌غه‌كردنی كڕینی سێكس وه‌ك مۆدێلی سویدی.
    … هتد)
    به‌ بڕوای ئه‌م حزبه‌: له‌شفرۆشی: 1- توندوتیژی ده‌روونیه‌. 2- توندوتیژی جه‌سته‌ییه‌. 3- توندوتیژی سێكسی پیاوانه‌. 4- بازرگانی به‌ مرۆڤ و له‌شفرۆشی دوو رووی یه‌ك دراون.
    له‌لای خۆیه‌وه‌ كلارا زێتكین له‌م باره‌یه‌وه‌ وتی:(لەشفرۆشەکان دووجار قوربانی بەدبەختی کۆمەڵگەی بۆرژوازین، جارێك وه‌م قوربانی سیستەمی موڵکایەتی تایبه‌ت به‌نەفرەتبوو و دواتر قوربانی دووڕوویی ئەخلاقی نەفرەت لێکراویان.)
    تاكژنی به‌بێ هاوڕێتی خۆشه‌ویستی و یه‌كترناسینی كچ و كوڕ له‌ نزیكه‌وه‌ و به‌سكردن به‌(علی سوننه‌ت الله و رسوله‌) یه‌‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی كویلایه‌تی، له‌ده‌ستدانی كه‌سایه‌ت و خود و له‌شفرۆشی: مه‌عقوله‌ كچ و كوڕێك ده‌خه‌نه‌ باوش یه‌كتری به‌ بێ هیچ یه‌كترناسینێك؟
    وەک ئەنگڵس دەڵێت: (تاکژنی و له‌شفرۆشی، ژێرخستنی جه‌سته‌یی ژنانه له‌ مێژووی جیهان‌….لەشفرۆشی، هەرچەندە دژ بەیەکن، بەڵام دژایەتییەکی دانەبڕاوە، جەمسەری هەمان نەزمی کۆمەڵایەتین worum wissenschaft1 له‌ 2007, Arbeiterbewegung und Prostitution).
    له‌باره‌ی هه‌مان بابه‌ت بیبل(بیرمه‌ندی شیوعی)لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا له‌ كتێبی(ژن و سۆسیالیزم) دەنووسێت: (لەشفرۆشی هەروەك پۆلیس، سوپای، کەنیسە و چینی سەرمایەداری دەبێتە دامه‌‌زراویه‌كی کۆمەڵایەتی پێویستی کۆمەڵگای بۆرژوازی).
    هه‌روایشه‌: له‌پاڵ قه‌حپه‌خانه‌كان سه‌رتاپای بازاڕی میدیای بۆرژوازی پڕاوپڕه‌ له‌ ریكلام، گۆڤار، ڤیدیو و فیلمی و كچه‌ مۆدێلی سێكسی به‌ قیزه‌وه‌نترین شێوه‌كانیشی تا ده‌گاته‌ پیشه‌سازی سێكسی پلاستیكی و زۆرییتریش له‌ فه‌نتازیای ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوای پیاوسالار تاوانبار.
    كۆلۆنتای له‌ 1921 وتی: فۆرمه‌ جیاوازه‌كانی له‌شفرۆشی له‌ه كۆمه‌ڵگه‌ی بۆرژوازی له‌ كۆماری كرێكارانماندا به‌رده‌وام به‌ره‌و كه‌مبوون ده‌ڕوات. ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌لای ئێمه‌ مه‌حكومه‌ به‌ له‌ناوچوون…ژنان ته‌نها له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كاركردنی سو‌دمه‌ند رزگارده‌بن. ئێمه‌ له‌شفرۆشی مه‌حكومده‌كه‌ین، نه‌ك وه‌ك تاوانێكی بێڕه‌و‌شتی‌، به‌ڵكو وه‌ك پێشێلكردنی(ئه‌ركی گشتی كاركردن.).
    بانگه‌شه‌ی ره‌وشتی باڵه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی بۆژوا و ئاینه‌ پیاوسالاره‌كان وه‌ك رابردوویان هیچ له‌ سته‌مكاری دژ به‌ ژن كه‌م ناكاته‌وه‌. ئه‌وه‌ نموونه‌ی ژنانی شیوعی و چه‌په‌ چاره‌نووسی ئازادیان گردۆته‌ ده‌ستی خۆیان و به‌ خه‌باتی چینایه‌تی و هه‌ر به‌ رابه‌رابه‌تی خۆشیان لێره‌ و له‌ هه‌موو شوێنێك مرۆڤایه‌تی له‌ دڕندایه‌تی له‌شفرۆشی رزگارده‌كات و كه‌رامه‌تیش بۆ پیاوانده‌گه‌ڕێننه‌وه‌.



خوێندکاران، مامۆستایانی وانەبێژ و کرێکارانی ژینگەپارێز.. نادر عەبدولحەمید

(لە قوربانیانی سیاسەتی ئابووری نەخشەمەندانە و ئاگاهانەی حکومەتی هەرێم)

دەستپێک

بەدوای دەستپێکردنەوەی وەرزی خوێندنی (٢٠٢٢-٢٠٢٣)، ناڕەزایەتی خوێندکاران، دەستی پێکردەوە، بەتایبەت دوای ئەوەی کە مۆڵەتێکیان دیاریکرد بۆ حکومەتی هەرێم، کە ئەگەر وەڵام بە خواستەکانیان نەداتەوە جارێکی تر دێنەوە مەیدان، بۆیە لە مانگی یانزەوە خوێندکارانی کۆلێژە جیاجیاکانی زانکۆ و پەیمانگاکانی کوردستان لە (زۆنی سەوز)ی ژێر دەسەڵاتی (یەکێتی نیشتمانی کوردستان)دا، هەر لە (کەلار)ەوە بیگرە تا (چەمچەماڵ) و (کۆیە) و (سلێمانی) و (هەڵەبجە) و (ڕانیە) و (قەڵادزێ) دەستیان داوەتە مانگرتن و خۆپێشاندان و داوای مافە ڕەواکانی خۆیان دەکەن لە پێدانی دەرماڵە و بەڕەسمی ناساندن و بەیاسایی کردنی لە لایەن حکومەتی هەرێم و باشکردنی خزمەتگوزاری بەشە ناوخۆییەکان و کەمکردنەوەی خەرجی خوێندنی پەرالێڵ.

پاشخانی مێژوویی
ئەنجوومەنی وەزیرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی (٢٠١٤)ەوە، بە بڕیارێک دەرماڵەی مانگانەی خوێندکارانی سەرجەم زانکۆکانی هەرێمی کوردستانی وەستاندووە. وە لەوکاتەوە خوێندکاران بەردەوام ناڕەزایەتی و خۆپێشاندانیان ئەنجامداوە بۆ گەڕاندنەوەی ئەو مافەی خۆیان، و ساڵی پار (٢٠٢١)، بە خۆپێشاندان و ناڕەزایەتی دەربڕین، گەرچی بە بەهای گرتن و شکەنجە و ڕاوەدوونانیان، بەڵام توانیان حکومەتی هەرێم ناچار بکەین کە بۆ چەند مانگێک دەرماڵەیان بۆ خەرج بکات.
ئەمساڵیش (٢٠٢٢) بە هەمان شێوەی ساڵانی ڕابردوو خوێندکارانی زانکۆ و پەیمانگاکان دەستیان کردۆتەوە بە ناڕەزایەتی دەربڕین، بە شێوازی مانگرتن، ڕێپێوان و خۆپێشاندان، وە لە جیاتی ئەوەی حکومەتی هەرێم وەڵام بە داوا ڕەواکانیان بداتەوە، کەوتوونەتەبەر پەلامار و هێرشی هێزەکانی (ئاسایش) و (پۆلیسی چالاکییە مەدەنییەکان)ی سەربە (یەکێتی)، کە ویستوویانە، بەبێ ڕێزگرتن لە شکۆی (حەرەمی) زانکۆ، بە گازی فرمێسکڕێژ و بریندارکردن بە گولـلەی پلاستیکی و شەق وەشاندن و فڕاندن و شکەنجەدان و زیندانیکردنی دەیان خوێندکاری ناڕازی، کۆتایی بهێنن بە خۆپێشاندان و مانگرتن و ڕێپێوانەکانیان.
لە (زۆنی زەرد)ی ژێر دەسەڵاتی (پارتی دیموکراتی کوردستان)یشدا، خوێندکاران هەمان کێشەی دەرماڵە و خراپی خزمەتگوزارییەکانی بەشی ناوخۆیی و بارگرانی تێچوونی خوێندنیان هەیە و ناڕەزایەتییەکی زۆر پیشی خواردۆتەوە، بەڵام بەهۆی سەرکوتێکی پۆلیسی و سیخوڕیانەی سیستماتیکی توندەوە، دژی هەرجۆرە ناڕەزایەتییەک، کە لە نمونەی دادگایی و زیندانی کردنی ڕۆژنامەنوسان و چالاکوانانی دەڤەرەکەدا بینیومانە، لە ئێستادا ئەم ناڕەزایەتییانەی خوێندکارانی ئەم دەڤەرە ڕێگە لە خۆدەرخستن و تەقیوەتەوەکەی گیراوە بەڕووی دەسەڵاتدارانی (زۆنی زەرد) و حکومەتی هەرێمدا. هەوڵ و کۆششی سەرکوتگەرانەی هێزە چەکدارەکانی (یەکێتی)، ئاکامی سیاسەتێکی نەخشەمەندی سەرانی ئەم حزبەیە تا لەم ڕێگەیەوە لە (زۆنی سەوز)یشدا وەک (زۆنی زەرد) بە زەبری سەرکوتی پۆلیسیانە بەر بگرن بە ناڕەزایەتییەکان و خواستە ڕەواکانی جەماوەر. بەم شێوەیە هەردوو حزبی فەرمانڕەوا مانەوەی خۆیان تەنها لە ملهوڕی و سەرکوتی جەماوەر و بێ مافکردنیدا دەبیننەوە، پاش ئەوەی کە بێکاری و برسییەتی و پەراوێزیان بەسەردا سەپاندوون.
حکومەتی هەرێم لە ساڵی (٢٠١٤)دا، دەستی کردووە بە بڕینی دەرماڵەی خوێندکاران و کەمکردنەوەی خزمەتگوزارییەکانی بەشە ناوخۆییەکان، هاوڕای زۆر بڕیاری تر بۆ کەمکردنەوەی بڕی موچە و بڕینی دەرماڵەی کرێکاران و کارمەندانی کەرتی گشتی و وەستاندنی پلە بەرزکردنەوەیان، بە بیانووی قەیرانی دارایی و کەمی دەرامەت بەهۆی بڕینی بەشە بودجە لە لایەن حکومەتی ناوەندیـیەوە، لە ئێستادا ئەو بیانووە لە ئارادا نیـیە و بگرە بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و گومرگی سەرسنورەکان و داسەپاندنی باج و خەراجێکی زۆر بەسەر هاوڵاتیانی هەرێمەکەدا، داهاتەکانی حکومەتی هەرێم چەندین بەرامبەر زیادی کردووە.
پێنەدانی دەرماڵە بە خوێندکاران، پێشکەش نەکردنی خزمەتگوازی شیاو لە بەشە ناوخۆییەکان، گرانکردنی باری ژیانی خانەوادەکان بە بردنەسەری تێچووی خوێندن، لە کاتێکدایە کە خوێندکاران دوای تەواوکردنی خوێندنیان و ئامادەبوونیان لە بازاڕی کاردا، نە هەلی کار ڕەخسێندراوە بۆیان و نە هیچ ئاسۆیەکیش لە ئارادایە بۆ دامەزراندنیان، جا چ لە کەرتی گشتی بێت وە یا لە کەرتی تایبەت، بۆیە دوای تەواوکردنی خوێندن و بەدەستهێنانی بڕوانامە، زوربەی هەرە زۆریان پەیوەست دەبن بە ئۆردووی بێ ئەژماری کرێکارانی بێکارەوە لە کوردستان.

سیاسەتی ئابووری نەخشەمەندانە و ئاگاهانەی حکومەتی هەرێم
ئەم بارودۆخە داسەپاوە، بە پێچەوانەی بیروڕای زاڵ و بۆچوونی فکری – سیاسی بیرمەندانی نیولیبڕاڵی پڕۆ-ڕۆژاوایی و حزبە قەومی و ئیسلامیـیەکان، وەنەبێ بەرهەمی نەشیاوی، نەشارەزایی، لێ نەهاتوویی و بێ پلانی بەرپرسان و سەرانی حزبە فەرمانڕەواکان بێت، بەڵکو بەرهەمی ڕێباز (نەهج) و سیاسەتێکی ئابووری ئاگاهانە و پلان بۆداڕێژراوی سەرتاسەرییە لە عێڕاقدا کە حکومەتی ناوەندی بەناوی (پەڕەی سپی – الورقة البيضاء) و حکومەتی هەرێمیش بەناوی (چاکسازی لە ئابووری هەرێمی کوردستان)دا گرتوویانەتەبەر، ئەویش بە پشتیوانی ئیمپریالیزمی ئەمریکی و وڵاتانی تری ئیمپریالیستی ڕۆژاوا و دامەزراوە بانکی و دراوی (مالی)یە نێودەوڵەتیـیەکانیان، هەروەک لە هەولێر لە (٣٠-٥-٢٠١٦)دا لە کۆنفڕاسی هاوبەشی (حکومەتی هەرێم) و (بانکی نێودەوڵەتی)دا، وەک ئامانجێکی ئاگاهانە، پلان و نەخشەی بۆ داڕێژراوە و حکومەتی هەرێم لێبڕاوانە پیادەی دەکات.

ئاکامەکانی نیولیبڕاڵیزم
ئەمە سیاسەتی نیولیبرالیزمی سەرمایەداری هاوچەرخە، کە بە هاندان و پشتیوانی دەوڵەتە ئیمپریالیستەکان دەبرێتەڕێوە، و خۆی لە وەستاندنی دامەزراندن لە کەرتی گشتی دەوڵەتی و کەمکردنەوەی کرێکار و کارمەندەکانی ئەو کەرتە و ڕادەستکردنیدا دەبینێتەوە بۆ دەستی کەرتی تایبەت و کۆمپانیاکان کە هەریەکەشیان بەجۆرێک سەریان بەندە بە یەکێک لە حزبەکانی دەسەڵاتەوە. ئەم سیاسەتە ئابووریـیە، لە ناوەڕۆکدا تاڵانکردنی سامانی گشتی کۆمەڵگە و پەرەپێدانی گەندەڵی و شانخاڵی کردنی حکومەتی هەرێمە لە خزمەتگوزاریـیە بنەڕەتیـیەکانی وەک تەندروستی و خوێندن و کارەبا و ئاو و ئاوەڕۆ و پاکوخاوێنی شارەکان و داسەپاندنی بێکار و هەژاری و باج و خەراجێکی زۆر بەسەر هاوڵاتیاندا، کە ئاسۆ و ئەجیندای ئابووری هەر سێ حزبی (پارتی، یەکێتی و گۆڕان)ی پێکهێنەری حکومەتی هەرێمە، و حزب و ڕەوتە قەومی و ئیسلامییەکانی ئۆپۆزیسیۆنیش، لە چەشنی (نەوەی نوێ) و (یەکگرتووی ئیسلامی) و (کۆمەڵی دادگەری) لەم ئاسۆ و ئەجیندا ئابووریـیەدا هاوبەشن.

گرفتی ئەسڵی نەبوونی ئاگاهییە بەم سیاسەتە نیولیبڕالیزمیـیە
خوێندکارانی کچ و کوڕ، بەشێکن لە قوربانیانی ئەم ڕێبازە نیولیبرالیزمەیەی سەرمایەداری کە دەسەڵاتی بورژوا ناسیونالیستی کورد لە حکومەتی هەرێمدا، ئاگاهانە و نەخشەمەندانە پیادەی دەکات. لە بەرامبەریشدا بارودۆخەکە لە ناڕەزایەتی و هاتنەمەیدان و خۆپێشاندانی خوێندکاران و توێژە کۆمەڵایەتییەکانی تری سەر بە چینی کرێکاری کەم نیـیە، ئەوەی لەم نێوەدا کەمبودە (نوقسانە) و ئامادە نیـیە (غائیبە) ئاگاهیـیە بەم ڕێبازە (نەهج) ئابووریـیە نیولیبرالیزمەی حکومەتی هەرێم لەنێو خوێندکاران و جەماوەری زەحمەتکێشدا بەگشتی، وە لێرەشەوە خۆ ڕێکخراوکردنە بۆ بەرنگاربوونەوە و پوچەڵکردنەوەی.
هاوکاتی ئەم ناڕەزایەتییانەی خوێندکاران، لەم ڕۆژانەشدا مامۆستایانی وانەبێژیش، لە زۆرێک لە شار و شارۆچکەکاندا، بە مانگرتن و خۆپێشاندان هاتوونەتە مەیدان بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین دژ بە گرێبەستی کاتی و دانەمەزراندنی هەمیشەیی و بێبەشی لە دەرماڵەکان، بەشێکی بەرچاویشیان زیاتر لە (١٠) ساڵە بە گرێبەستی کاتی وانەبێژن. ئەمە جگە لە مانگرتن و ناڕەزایەتی لێرەو لەوێی بەردەوامی کرێکارانی ژینگەپارێز و خانەنشینان و مامۆستایان دژ بە دواکەوتنی چەند مانگەی موچەکانیان. لەمڕۆی هەرێمی کوردستانی عێڕاقدا، هیچ توێژ و بەشێکی چینی کرێکار و زەحمەتکێش نەماوە کە فشاری ئەم سیاسەتە نیولیبڕاڵیـیەی حکومەتی هەرێم لەسەریا نەشکابێتەوە و ژیان و گوزەرانی ناهەموار نەکردبێت.

ڕێکخراوبوونی پیشەیی و یەکگرتووی لە فیدراسۆنێکی سەراسەریدا
بەو ئەندازەیەی ئاگاهی بە جەوهەری سیاسەتی ئابووری نیولیبرالیزمی حکومەتی هەرێم پەرە دەستێنێت لەناو ڕیزەکانی خوێندکاران و مامۆستایانی وانەبێژ و کرێکارانی ژینگەپارێز و ژنانی زەحمەتکێش و لاوانی کچ و کوڕی خانەوادە کرێکاریـیەکان و تەواوی توێژ و بەشە (فیئە) کۆمەڵایەتیـیەکانی تر، وە خۆیان ڕێکخراو دەکەن بەو ئاگاهییەوە لە ڕشتە و پیشەکانی خۆیاندا و سەرکەوتوو دەبن لە هێنانەدی یەکێتیـیەک یا فیدراسۆنێکی سەراسەری لە ڕێکخراوە سەربەخۆکانی خۆیان، وە هەر توێژە و بەشێکیش دێتەمەیدان بۆ پشتیوانی لە خواست و ناڕەزایەتی توێژ و بەشەکانی تری هاوچینەکەی خۆی، و وەک بزووتنەوەیەکی گشتی و سەراسەی چینایەتی خۆی دەردەخات، بەڵێ بە هەمان ئەندازە ئیرادەی ئەو جەماوەرە ڕێکخراوە بەرجەستە دەبێتەوە لە بەرامبەر ئیرادەی سەرکوتگەرانەی بورژوازی ڕێکخراو لە حکومەتی هەرێمدا، و توانایان دەبێت نەک هەر پاشەکشە بەسەریدا بسەپێنن و ناچاری بکەن خواستە دەستبەجێکانیان بسەلمێنێت، بەڵکو هەنگاویش هەڵبهێننەوە بۆ ڕزگاری یەکجاری لەم دەسەڵاتە و لە بنەما ئابووریـیە سەرمایەداریـیە نیولیبرالیزمەکەشی.

وەدەرنانی خۆشباوەڕی و بەرزبوونەوە بۆ ئاست بزووتنەوەیەکی ئاسۆدار
هێنانەدەرەوەی ناڕەزایەتیـیە پچڕپچڕ و کاتی و وەرزیـیەکانی خوێندکاران، مامۆستایان، کرێکارانی ژینگەپارێز و خانەنیشنان و … لە پێناو ماف و خواستە ڕەواکانیاندا، لە هەرجۆرە خۆشباوەڕییەک بە چاکسازیی کلک و گوێ بڕاوی حکومەتی هەرێم و وادە و بەڵێنی پوچی حزبەکانی دەسەڵات، هەروەها بەرزکردنەوەی ئاستی ئەو ناڕەزایەتیـیانە بۆ ئاست بزووتنەوەیەکی شکڵگرتووی سەرتاسەری لە هەرێمی کوردستاندا، لەمڕۆدا و بەر لە هەر شتێک، گرێی خواردووە بە جێگیرکردن و پەرەدارکردن و باڵادەستکردنی ئاسۆیەکی سۆشیالیستیانەی شۆڕشگێڕەوە دژ بە سەرمایەداری و فۆڕمە سەردەمیـیەکەی لە نیولیبرالیزمی ئابووری کە دەسەڵاتدارانی بورژوا ناسیونالیستی کورد زۆر لێبڕاوانە خەریکی داسەپاندنین بەسەر ژیان و چارەنوسی جەماوەری زەحمەتکێشی ئەم هەرێمەی کوردستانی عێڕاقدا، لەوانەش داسەپاندنی بەسەر لاوانی کچ و کوڕی خوێندکاری زانکۆ و پەیمانگاکاندا.

ئەرکی خوێندکارانی پێشڕەو
ئەرکی دەستبەجێی خوێندکارانی ڕابەر و بەئاگا و پێشڕەو، هەر لەو کاتەدا کە خەریکی ڕێکخستن و وەڕێخستن و ڕابەریکردنی گردبوونەوە و ڕێپێوان و مانگرتن و خۆپێشاندانەکانی جەماوەری خوێندکارانن، لە هەمانکاتیشدا دەبێ خۆیان لە دەوری یەکتری گردبنەوە و لە هەوڵی پێکهێنانی کۆڕوکۆمەڵ و ئەڵقە و کۆمیتەی خەباتکاردا بن، وەک ناوکۆکەیەکی پێشڕەو لە پێناو هێنانەدی ڕێکخراوی بەرفراوانی جەماوەری و سەربەخۆ لە حکومەت و حزبەکانی دەسەڵات و هەروەها سەربەخۆش لە ئۆپۆزیسیۆنێکی قەومی و ئیسلامی کە هاوئاسۆیە لەگەڵ ئەجیندای ئابووری نیولیبرالیزمی دەسەڵاتی هەرێمەکەدا.

ئەرکی هەڵسوڕاوانی کۆمۆنیست
ئەرکی هەڵسوڕاوانی کۆمۆنیستی لەم نێوەدا ئاسۆدارکردنی ناڕەزایەتی توێژە کۆمەڵایەتیـیە جۆراوجۆرەکانی چینی کرێکارە بە ئاسۆیەکی سۆشیالیستی شۆڕشگێڕانە و هەوڵدان و کۆمەگیکردنە بە هێنانەدی ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی خوێندکاران، مامۆستایان بەگشتی و وانەبێژانی گرێبەستی کاتی بەتایبەتی، خانەنشینان و کرێکارانی ژینگەپارێز و …. بەم ئاسۆیەوە. ئەمە و گرێدانەوە و لێکهەڵپێکانی ئەم ناڕەزایەتی و ڕێکخراوانەیە بە ناڕەزایەتی و ڕێکخراوە جەماوەریـیە سەربەخۆکان لەسەراسەری عێڕاقدا لەپێناو بەرجەستەکردنەوەی یەک بزووتنەوەی چینایەتی شۆڕشگێڕدا کە توانای هاتنەمەیدانی هەبێت بۆ جەنگی دەسەڵات دژ بە دەسەڵاتی بورژوا قەومی و ئیسلامی.
هەر لەو کاتەدا ئەو ئەڵقە و گروپ و حزب و ڕێکخراوە کۆمۆنیستییانەی کە لەو ڕاستایەی سەرەوەدا، لێبڕاوانە توانا و وزەی خۆیان دەخەنەگەڕ و هاوئاهەنگی دەکەن لە چالاکییەکانیاندا، خەباتێکی فکری و سیاسیشیان پێویستە بۆ وەدەرنانی بیروڕا و سوننەتە نا کرێکاری و نا شۆڕشگێڕی و نا کۆمۆنیستییەکان لە پێناو یەکخستن و هاوئاهەنگکردنی هەوڵ و تەقەلای مارکسیست و سۆشیالیستە شۆڕشگێڕەکان و ڕابەرانی کرێکاری و هەڵسوڕاوانی بزووتنەوە جەماوەرییەکان لە حزبێکی شۆڕشگێڕی پڕۆلیتاریدا.

دێسێمبەری ٢٠٢٢




دیوانی سامی شۆڕش


● نەخشەسازیی ناوەوە: ڕێژار جەعفەر
● بەرگ: یۆگر سژیق
● پیتچو: قەیار شێخانی
● یەڵەگر: شێرزاد فەقێ ئیسماعیل
● نرخ: )0222 )یەزار دیهار

● چاپی یەکەم 0202
● تریار: )022 )دانە
● چاپخانە: چاپخانەی یێڤی – یەولێر
● لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کتێبخانەکاى رمارەی سپاردنی )467 )ساڵی )2012)ی پێ دراوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…




درەختی کەتناوە لە نێوان کاریکتەری زۆرباوی و حیکایتخوانی دۆنکیخۆتی.. لێکۆڵینەوە: عەلی شێخ عومەر

گەر بوون پێکهاتەی چەندین خودی لەیەک جیاکراوە بێ، لە هاوکێشەیەکدا بە پێداویستی پەیوەست بێ بە ئەوانەی دەرەوەی خود، چۆن بە چ ڕێگایەک دەبێ منی بکەر، وەک بوون ناتەواوی خۆی پێ پڕِبکاتەوە، چەمکی پرسیارێ ئەنتۆلۆژی زیندووبکاتەوە، بۆ پەراوێز خراوین! پەراوێزبوون چ واتایەکی هەیە! بۆ لە دنیای بەردەستدا نەگەم بە حەزو خەونەکانم! بۆ دەبێ پەنا بەرم بۆ خەون خەیاڵ! لە دواجاردا ئایا ئاوێتەبوونم، جێنیشێنبوونم لەنێو دەقێکی فانتازی دا، دەتوانێ ڕەگەزەکانی خەیاڵ، هەوێنی ئەفسانە و سیحرم لە چوارچێوەیەکی گونجاودا، بۆ بگێڕێتەوە، لە پێدراوەکانی ڕیالیزمی باو، دوورمبخاتەوە، ڕۆچوون بەم ئاراستەیە، ئایا باڵابوونی منە لە نووسینەوەی دەقێکی هونەری، یان گێڕانەوەی پەخشان ئامێزە، ئاسەواری نەمری بەدوای خۆیدا دێنێ، ئایا کەنارکەوتنی منە، یان جێهێشتنی نووسراوێکی ئۆتۆبایوگرافایی خەیاڵئامێزە، لەدوای ناڕِۆشنی لە چارەنووسی نادیاری من، لە دوای حەوت ساڵ لەژێر درەختێکدا دەدۆزرێتەوە، دەبێتە دەقێکی ڕۆمان بەنێوی “درەختی کەتناوە”1 ئەمە دەنگێکی نەگووتراوی حیکایتخوانە، کە نووسەری ڕۆمان “کەریم کاکە” لە پشتیەوە وەستاوە، ڕۆمانی “درەختی کەتناوە” ڕۆمانێکی” کەریم کاکە”یە لە ساڵی 2007 ی ز دا لە لایەن یەکێتی نووسەرانی کورد، لقی کەرکووک بە ژمارە 91 چاپکراوە، ئەم ڕۆمانە لە سیوسێ پاژ پێکهاتووە، 238 لاپەڕەی مام ناوەندە، ئەم ڕۆمانە لە رووی مانا و دەلالەت و یوتوبی و فانتازیادا، توانیویەتی شوێنێ دیار لە هزری وەرگردا فەراهەمبکات، تێڕوانینی جیاواز و پرسیار دروستبکات، هەروەها وەک خانەخۆیەک، دەکرێ لە نێوی دەقدا بژیت، هەست بە جووڵەو هەناسەی کارەکتەرەکان بکەیت، لە ژانوژۆیان تێبگەیت، لە مەودایەکی ئێستێتیکی دا، فرە دەنگی، بیرکردنەوە و گومان، لێکدانەوەی جۆراوجۆر بەدی بکەیت، بە هیچ شێویەک زاڵبوونی ڕای نووسەر لەسەر حیکایتخوان نابینین، ئاماژەی ناساندنی بزاوتی نەتەوایەتی وەک بابەتێکی مێژوو بوونی هەیە، زۆر بە ڕاشکاوانە بێ زۆر لەخۆکردن، لە ناوکۆی لێکەوتەکانیدا، ڕاساندنی کەسەرو بەرکەوتن لەتەک دەرگیرەکانی دەقدا دەکات، ئایا نووسەر تا چ ئاستێ لە ڕێگای گێڕانەوەدا بەرکەماڵ بووە لە دۆزینەوەو ناساندنی شوێن، دەرخستنی گرێچن، ڕێکخستنی ڕووداوەکان و گرێدانی بە ئەفسانەوە ئاماژە بەڕوویەکی هەقیقەت دەدات، لە دەروازەی ئاوەزو بیرکردنەوە، بەگڕخستنی خەیاڵدا، تا ڕادەیەکی باش سەرنجی وەرگر بە نەپچڕاندنی کردەی خوێندنەوەوە پەیوەستکردووە، هەڵسانگاندنێ نوێ، دەرخەی ئاوێتەبوونی وەرگرن، هەماهەنگن لە دروستکردنی پەیوەندییەک لەنێوان هەقیقەت و هونەردا، لەگەڵ دەروشاندنەوەی ڕەهەندەکانی فانتازیا، پاشینەی هێماو دەلالەت شان بەشان لەگەڵ کردەی گێڕانەوەدا شۆڕدەبنەوە بۆ نێو ناخی هەست و نەستی یەکبەیکی کارەکتەرەکان، دەڵێیت لە نزیکەوە دەیانناسیت، لەگەڵیاندا دەژیت، بە تایبەتی پیری بەفر و هەندێ لەو ئافرەتانەی کە هاوسەرگیری لەگەڵیاندا کردووە، بە کەم و زۆر باسیان لێوەدەکات، وەک گوڵناز، ئەستێ، مێرێ، فەتانە، مەستانە، سەحر و بێرێ، هەروەها حیکایتخوان باس لە سێکوچکەی خۆی و مەریەم و کورە چاو کەسکەکە وکاریگەری پەنجە خوار دەکات، ئاماژە بە چەندین کارەکتەری لاوەکی دەکات، ڕۆمانەکە لەو کاتەوە دەستپێدەکات، کاتێ حیکایتخوان لە گرتەیەکدا، پێ لەوە دەنێت، زۆر نییە پیری بەفری ناسیبێت، لە وەڵامدانەوەی پرسیارێکدا پیری بەفر باسی گۆڕی باپیرە گەورەی بۆ دەکات کە تا ئێستا بە پێوە ماوەتەوە، ناوی گەنجۆیە، کاتی خۆی هەموو خەڵکی گوند دێنە سەر ئاینی نوێ، هەرچەندە چەتۆی کوڕیشیی تاقانەیە، دێتە سەر ئاینی نوێ، بەڵام ئەم لەسەر ئاینی خۆی دەمێنێ، پیری بەفر بە یانزە پشت دەچێتەوە سەر گەنجۆ، حیکایتخوان، لە هەر دیمانەیک و دانشتنێک پرسیاردەکات، پیری بەفر وەڵام تەواودەکات، ناکات، لە وەڵامدانەوەی هەر جارێکدا، باسی بەسەرهات و حیکایەتێکی بۆ دەکات، یەک لەو باسانە، باسی بیرەوەری و مێژوویەکی بۆ دەکات، کە بەرکەوتنی لە تەکیدا هەبووە، باسی دوو شوێنی نهێنی فانتازی دەکات، کە خۆی ئەزموونی کردووە، کەشفی کردووە، یەکیان درەختی ئافرەتانە، ئەوی تر دۆندی پاڕانەوەیە، ئەوەی سێیەم پیری بەفر ئاماژەی بۆ دەکات، جێگاکەی بە نادیاری دەمێنێتەوە، تا حیکایتخوان خۆی دەیدۆزێتەوە، دارگوێزێکە، حیکایتخوان ناوی داری وشەی لێدەنێت، لەبن ئەو دارە لەگەڵ جگەرە، چا و قاوە، ئیلهامی بۆ دێ بەسەرهاتەکان دەنووسێتەوە، یەک لەو بەسەرهاتانە باس لە پەیوەندییەکانی مەریەم لەگەڵ چاوکەسک دا دەکات، کاریگەری ئەو پەیوەندییە چیی دەبێ لەگەڵ خۆیدا چیی لێدەکەوێتەوە، ڕۆڵی پەنجەخواری هاوڕێی لە دابەشکردن و لە گرێدانی ڕووداوەکان، چیی دەبێ چ کەتنیک دەخاتەوە، چ کاریگەەریەک لەسەر حیکایتخوان بەجێدەهێڵێـت چیی بە ئێمەی وەرگر دەڵێت، چۆن بیری لێدەکەینەوە.

ڕەهەندەکانی شوێن
گوندی کەتناوە هەر لە سەرەتاوە، لە ئێستای گێڕانەوەدا، پیری بەفر نێرەرێکە وەڵامی پرسیارەکانی حیکایتخوان دەداتەوە، لە ڕووی شوێنەوە باس لە پابەندبوونی بە خاک و نیشتیمانەوە دەکات، لە دەسپێکی مێژووییەوە پێیدا دێت، لە پێش هاتنی ئاینی نوێیەوە، نەتەوەی ئەمان هەر لێرەدا بوونە، لێرە لە ڕووی زمانەوانیەوە، پێداگریی ناسنامەی شوێنێک هەڵدەگرێ، درێژدەبێتەوە بۆ ئێستای گێڕانەوە، گەرمێژوو پەیوەندی میللەتێک هەڵنەگرێ بە ڕووداو، کارەسات، بەرگری، هزری مانەوە و کارتێکردن، ئەوا ڕەسەنایەتی پیری بەفر دەتوانێ هەڵیبگرێ، کە مێژوو بە یانزە پشت دەچێتەوە سەر گەنجۆی باپیرە گەورەی، ئاماژەکردن بە کێلی گۆڕی باپیرە گەورەی کە تا ئێستا هەر بەپێوە ماوەتەوە، لەسەر ئاستەکانی گێڕانەوەدا هەڵبژاردنی شوێن و شوێنکات، مانا، ئاوەز و دلالەت هەڵدەگرێت، دەکرێ چەندین خوێندنەوەی جیاوازی بۆ بکرێ، چۆن بیرەوەری پرۆژەیەکە لە دوای مردنەوە نەبێت نایەتە دی، مانەوەی کێلی ئەو گۆڕەش لە گۆڕستانێکی وێرانبوو، لای پیری بەفر پرۆژەیەکە، لە کردەی گێڕانەوەی بیرەوەری خۆی دا، ژێدەرێکی ئیلهام بەخشە، گوندی کەتناوە وەڵامی ئەو پرسیارە نەزانراوانەیە کە بۆ تەواوکردن و نووسینی دەستنووسی ڕۆمانەکەی، حیکایتخوان هەمیشە داگەڕانی بۆ دەکات، بە دیوێکی دیکەدا دەکرێ ئێمەی وەرگر، لەنێوان مانەوەی کێلی گۆڕەکەو لەگەڵ ناوی خاوەن گۆرەکە پەیوەندیەک بدۆزینەوە، واتا لەگەڵ گەنجۆ بە پێی گێڕانەوەکانی پیری بەفر، کە بە تاق و تەنیا ڕادەستی ئاینی نوێ نەبووە، پێداگری و سووربوونی لەسەر پرینسیپی ئاین و تێڕوانینی خۆی کردووە، جیابوونەوەی لەوانی تر مانایەکی جیاواز بە ژیان و مردنەکەی دەبەخشێت، هەستی بوونایەتی لەو ساتەوەختەوە دەسبەردەبێت کە هاودژبوونێک نەک لە مانای ژیان بەڵکو لە مردنیشدا، ڕەنگدەداتەوە، ئاسەوارێ جیاواز لەپاش خۆی بەجێدەهێڵێت، پرینسیپی سووربوون، مانەوە و ڕادەستنەبوون شوێنەوارێ بۆ مێژوو دەهێڵێتەوە، ئەوانەی کە ڕادەستبوون، ئاینیان گۆڕی، شوێنیان لە گۆڕستانەکەدا نابینین، بە چەتۆی تاقە کوڕەکەشیەوە کە ڕادەستی ئاینی نوێبوو، بۆیە دەبینین، سەرجەم گۆڕەکان وێرانبوو، تەنیا یەک گۆڕ گەواهی مێژوویەکە، لە شوێن و داکەوتەکانی ئەو گۆڕستانە، لە نیشتیمانێک دا ماوەتەوە، ئایا ئەو ڕۆژە مێژووی سەرفرازی نیشتیمان لە گۆڕنرا! یان بە ئاراستەیەکی دیکە، گۆڕا بۆ چوارچێوەی بەرگری، ئایا ئەو ڕۆژە شۆخی نیشتیمان کۆتاییهات، گەنجۆ وەک نوێنەری نەتەوەیەک، هەر لەو قاڵبە خێڵایەتییەدا، مراندی، ئەوی لە ئێستای گێڕانەودا بە نەمری ماوەتەوە، کێلی خەونێکە نەهاتە دی، نەوەی کوڕە تاقانەکەیەتی، کە پیری بەفرە، نەوی چەتۆیە، خەڵکی گوندە، چەتۆ جگە لەوەی ناوی کەسێکە، لەهەمان کاتدا، دەکرێ وەک ئاوەڵناوێ وەریگرین، کە خەسڵەتی ئازایەتی دەبەخشێت، چەتۆی بێ پرینسیپ، وەک زۆربەی ئەوانیتر کە لە ئاینی باوباپیرانی لایدا، لە دوای ئازایەتی و هەستکردنی بە کەرتبوونی شوێن و غەریزەی مانەوە و مردن، نامۆبوونی خود لەتەک بابەت، داپچڕانی یەکبوونیان، کت ومت وێنەی نەتەوەیەکە، کە ناتوانن مێژووی خۆیان بنووسن، گۆڕانکاری لە چارەنووسی خۆیان دا بکەن، ئازان شەری بەرگریان زۆرکردوە، بەڵام ئەمانە وەک ڕووداو ماونەتەوە، نەیان توانیوە گۆڕانکاری لەنێو مێژوودا بکەن، هەر وەک گۆرستانەکە بە وێرانی ماوەتەوە، خەڵکی ئەم گوندە دووسەد کەسن، حەڤدە ماڵە، سەر بە هیچ شوێنێک نییە، لە ڕووی مێژووەوە لە هەریەک لە شارەکانی، ئەستەمبووڵ، تاران، بەغدا، کۆنترە، کەریم کاکەی ڕۆمانووس زۆر بە ووردی بە تۆبۆگرافیانە، ڕووماڵی شوێنەکانی کردووە، هەر لە ماڵ، رووبار، جۆگە، هەردو دۆڵ و شوێنی چیاکان، دارو بەردو تەنانەت وەرزەکانیش سیمبولێکن لە نێو کارەکتەرەکاندا دەرەوشاندنەوەی هەیە، ئەم شوێنە گشتییە، خاڵی بەیەکگەیشتنی سێ لای سێگۆشەیەکە، لە سێ لاوە، سێ ڕێگای لێدەبێتەوە، بە ئاراستەی باکوور ڕێک دەچێتە نێو ئەستەمبووڵ، بەرەو ڕۆژهەڵات دەچێتە تاران، بەرەو خوار لە بەغدای، لە ئاست دوورو نزیکی مەوداکانی، هەر سێکیان بە پێوەری بڕینی شوێنکات، بە مانگ و هەفتە و ڕۆژ یەکسانن، پۆلینکردنی مەودای شوێن بە کردەی شوێنکاتەوە، پێدزێکە، گرێدانێکە، بە ڕووداوەوە بەستراوە، پەیوەندی بە جووڵاندنەوە و خەسڵەتی کەسایەتیەکان هەیە، پێوانی کات لە پێدراوەکانی شوێن دا، بە ڕێژەی جیاواز کاریگەری ڕەنگدانەوەی لەسەر کەسایەتیەکان جێگیردەکات، لە ڕێگای شوێنەوە دەکرێ باری دەروونی و تێڕوانین و گۆشەنیگایان دیاریبکات، سێبەری ڕووداوەکان بە پێی جووڵەی کەسەکان لە شوێنکاتدا ئاسەواری نەخشەیەک لە شوێندا بەجێدەهێڵێت، ڕەنگدانەوەی خۆی تۆخدەکاتەوە، ئەوەتانی کەتناوە وەک شوێن کاریگەری پێگەی جوگرافی تەنراوە بە سێ ڕێگاوە، بە سێ کەلتوور، بە سێ میللەت و بە سێ بیرکردنەوەو بۆچوونی جیاواز، بەم هۆیەوە، ناو و شووناسێ جێگیری نییە، هەر کەسێ دێت ناوێکی لێدەنێت، حیکایتخوان، کە دەنگی دووەمی نووسەرە، بە کەتناوە دەیناسێ، لێسەندنەوەی ناو لە شوێن، کردنی بە ناشوێن، باکڕاوندی گومانێ فەراهەمدەکات، نە لەئێستای گێڕانەوەدا، نە لە ڕابردوویشدا سەقامگیری تێدا بەرجەستە نابێت، بە پێی گێڕانەوەکانی پیری بەفر، بە درێژایی مێژوو، لە ژێر کاریگەری فاکتەرەکانی دەرەوەدا، لە ناوەوەدا سیما سروشتییەکانی سەقامگیری لە ناو شوێن دا تێکشکاندووە، هەر لە پەلەمار، هێرشبردن، سووتاندن، ماڵوێرانی، ئاسەوارەکانی تۆپبارانکردن و تووندوتیژی جەنگە ناڕەواکان، ڕەنگدانەوەیەکی نەرێنی لەسەر کەسەکان هەیە، جارێک دەکەون، بۆ جارێکی تر کە هەڵدەسنەوە، ناگەنە کۆتا چارەسەری کێشەی مانەوە، هەرلەو قاڵبەدا دەمێننەوە، بۆیە لە ئێستادا، ئایندەیەک بەدی ناکەن، مانایان پێ ببخشێت، ناسنامە هەڵگرن، لە شوێنێکی سەختی دوورەدەستن، لە سێگۆشەیەکن، نە مەنفایەکی فەرمییە، نە نیشتیمانێکی ئازادە، خەون و بیرو پلانی دواڕۆژیان پێ نییە، تا پەیوەندییەکی پۆزەتیڤی پێوەببەستن، ناوو شووناس هەڵگرن، مارک ئاوگە لە شوێنێکدا دەڵێت “جیاوازی شوێن و ناشوێن لەوەدا دەبینێت، شوێن پەیوەندییەکی پۆزیتیڤ و شوناسچێنی لەگەڵ کارەکتەرو هۆشیارییدا هەیە “2 بەپێی پێدراوەکانی دەقی بەردەست دا، کەریم کاکە لەسەرجەم ئاستەکاندا، زیرەکانە توانیویەتی ئاماژە بە رەهەندەکانی ناشوێن بکات، یەکەم وەک پەرچەکردارێک لە پەیوەندییەکی ئەرێنیدا، قەربووی شوێنی ڕاستەقینە دەکات، بە سێ شوێنی یوتۆبییەوە گرێدەدات، وەک درەختی هاوینە، دۆندی پاڕانەوە و درەختی وشە، کە شووناسی تاک بە شوێن و ناسنامەوە پابەنددەکات، چاوپۆشین لە شوێنی ڕاستەقینە، پەنابردن بۆ شوێنی یوتۆبی، لادانێکی ئۆنتۆلۆجییە لە زانراوێک، پرسیارێ نەمر لە ناشوێندا دەکات داوای وەڵام و شووناس دەکات، ناتوانێ لە چوارچێوەیەکدا بیدۆزێتەوە، سنووری بۆ دانێ، کاریگەری ڕابردووی ئەم شوێنە جوگرافییە، کارێکی وا دەکات ناسنامەی شوێن پێشهاتنی حیکایتخوان، بە نەزانراوی بمێنێتەوە، تەنانەت ئەمی حیکایتخوانیش ناتوانێ ناوی لێبنێت، ناو واتا شووناس ناسنامە، نەک خەسڵەت، کەتناوە خەسڵەتێکە، بە مەبەستەوە بێت یان بێ مەبەست بێت، شوێن ناوو ناسنامەی لێسەنراوە، بە خەسڵەت دەناسرێتەوە، ئەی لە دیاریکردنی سنووری جوگرافیای بەرجەستەکراو دا، چیی هێشتووەتەوە بۆ ڕەسەنایەتی شوێن و ناوی ڕاستەقینە، چۆن وەڵامی مێژوو دەداتەوە، ناو داماڵراو نییە لە جەستە، شوێن سڕینەوەو ئاسەواری ناوو شوێن، ڕێک دووبارە بوونەوەی ئەو گۆڕستانە ویرانەیە کە نە ناوو نە ئاسەواری گۆڕیان نەماوە، ئەوەی ماوەتەوە هێڵی سوورە، بەڵگەی مانەوەی ناوێکە مێژوویەک هەڵدەگرێ، کێلی گەنجۆیە، لە کاروانی مێژوودا ناسنامەیەکی نەخوێندراوە، فەرامۆشکراوە، لە بیرەوەری و گێڕانەوەی سەرزارەکیدا ماوەتەوە، جارجار پیری بەفر باسیدەکات، بەڵام ئەوەی جێی داخ و کەسەرە، ماکی بڵاوبوونەوەی نەخوێندەوار و بێئاگای تاکە، پەیوەندی بە ناوو شوێنەوە پچڕاوە، پێچەوانەی هاونیشتمانیە، کە تا ئێسک لکاوە بە نیشتیمانەوە، نامۆ نییە بە شوێنەوە، ئەوەی خەسڵەتی کەتناوەی سەپاند، کردییە ناونیشانی دەسنووسەکەی، لەنێویدا بە شێوازێکی ئۆتۆبایۆگرافیایی خەیاڵئامێز بیرەوەرییەکانی خۆی و پیری بەفرو کارەکتەرەکانی دیکەی تێدا نووسی، کەسێکی هاوزمانە خوێندەوارە، لە بارەگایەکەیدایە، بەناو چەکدارە، ئێستا ساچمە لە لاقی دایە، وازی لە چەکداری هێناوە، هەڵبژاردن و سەپاندنی ناوی کەتناوە، بەدەر نییە لە ڕەنگدانەوەی ئەزموونەکانی، چەندین جار لەنێو دەقی گێڕانەوەدا بەرکەوتن لەتەک شوێن و ڕووداوو کەسەکاندا دەکات، هەر جارێ بە مەبستێ ئاماژەی بۆ دەکات، بۆ نموونە “من دوعا گەرمەکانی دایکم بیردەکەوێتەوە، ئەو کاتانەی کەتنێکم دەکرد”رۆمان ل81، “لە دوایی بزربوونی من، مەریەم ئەو کەتنەم لای کەس ناگێڕێتەوە”رۆمان ل 132، “هەرچی هەیە بە پەنجە خوارەکەی بکەم ئەو کەتنەی بە من کرد”رۆمان ل 126 * چۆن حیکایتخوان ناپاکی لەتەک ناوی شوێندا دەکات، بەرکەوتنی هەندێ لە کارەکتەرەکانیش لە شوێندا ناپاکی لەتەک ئەمدا دەکەن، باکڕاوندی ئەم ناپاکییە وادەکات ناوە ڕاستەقینەکەی بە نەزانراوی بمێنێتەوە، بە خەسڵەتێ، بناسرێنەوە کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ئەزموونەکانی خودی حیکایتخوانەوە هەیە، بە هەمان شێوەش شوێن ئاوێنە ئاسا ڕووخساری کارێکتەرە سەرکیەکانی ڕۆمانەکە هەڵدەگرێ ، ئەوانیش بێ ناون، بە خەسڵەتی ڕوونکردنەوە دەناسڕێنەوە، وەک پیری بەفر، حیکایتخوان بە ساچمە لە لاقیدایە دەناسڕێتەوە، پەنجەخوار، کە لە دواجاردا مەریەم مێردی پێدەکات، چاوکەسکەکە بە دەنکی مەریەم ئاماژەی بۆ دەکرێت، هەر یەک لەم کارەکتەرانە لە ناوکۆی ئەجیندای هاوکێشەیەکن، دڵنەوای بە ڕەوتی دەقی خوێندراو دەبەخشن، هەر یەکێکیان تابلۆیەکە لە وەرگیڕاوەکانی چەمکی کەتن، لە پێدراوەکانی دەقی نووسراوی حیکایتخوان دا نیشتجێبوونە، بۆ نموونە پیری بەفر لە کەتنی چاوەڕوانیدا، لە پاییزەوە بۆ هاوین، واتا سێ وەرز بە تەماحی بەهەشتێکی دنیایی بە یوتۆبیای درەختی هاوینە و دۆندی پاڕانەوە ڕایدەگرێت، چاوکەسکەکە پیرۆزی مەریەمی دڵخوازی لێ زەوتدەکات، لە هەمان کاتدا، ئومێدێکی پێدەبەخشێت، بەوەی هەندێ لە پیرۆزیی مەریەمی بەرکەوێت، پەنجە خوارەکە بە غەیوری خۆی تا ئەم لەسەر ڕێگای پیرۆزی مەریەم هەڵکەنێ، بەردەوام بە خراپە ناوی مەریەم دەهێنێ و برینداری دەکات، لە ناوکۆی دەقدا، تابلۆیەک لە گومان وەردەگیرَِێت، جولیا کریستیڤا دەڵێت”هەموو دەقێک بریتییە لە تابلۆیەک لە وەرگێراوەکان”3، لە گێڕانەوەی ڕووداوەکان دا، ئەم تابلۆیانە، فاکتەرێکی سەرەکی کەتنەکانی حیکایتخوانن ، ڕەنگدانەوی کەتنەکان بنەمایەکی تر دەخاتە سەر بابەتی ڕووداوەکانی نێو شوێن و جەستەی نالەبارو هەست و نەستی حیکایتخوان، بە جۆرێک نە ناوی خۆیمان پێدەڵێت، نە ناوی ئەوانەی بەرکەوتنی ڕِاستەوخۆی لەتەکیاندا هەیە، جگە لە ناوی مەریم نەبێت، ئەویش لە سۆنگەی ئەوەی مەریەم، لە ناجێگری خۆیدا ئاوێنە ئاسایەکە، لە ناشوێنی دا نا مۆبوون، لە گرتە جیاوازەکانی گێڕانەوەدا، وێنەی شکستی خۆی تێدا دەبینێ، هەڵبەت بەهەمان تێڕوانینی چەمکی بێ ئومێدی شکستیەوەش، نەگەیشتن بە خەونەکان، هاوتەریبیەکی هاوسۆزانە لەتەک دەستبەرداربوونی ڕەهەندەکانی جێگری شوێن لە ڕەنگدانەوەی ڕووخساری ناجێگیری مەریەمدا بەدیدەکات، لە ڕۆمانی نوێدا لەنێو نەزانراوەکانی دەقدا توانەوەی ناو و ڕووخساری ئەوانەی ناویان نەهاتووە، بە چڕبوونەوەیەکەوە گەماڕۆدراون، ڕێگا دەکەنەوە بۆ کەساندنی ئەوانەی ناویان هاتووە، بوونەتە ژێدەرێک لە نواندن و ڕێکخستنی بارودۆخێکی گواستنەوە لە وێنەیەکەوە بۆ وێنەیەکی تر. .

نهێنی بەهارو شکستی هاوینە

لەناوکۆی پەیوەندییەکانی بە کەسانی دیکەوە، بەپێی ئەزموون، پێگەی کۆمەڵایەتی، خەسڵەتەکانی پێکهاتەی کەسایەتی وەک دالێک ڕەنگدانەوەی دەبێ لەسەر مەدلوول، بە پێچەوانەوەش دروستە، ڕەهەندەکانی ئەم پەیوەندییە بە گوێرەی پێشهاتەکانی ڕووداو دەجوڵێن، لە دیمەنێکەوە دەچنە دیمەنێکی تر، لە ئاست کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر شقڵی جیاواز، یان لێکچواندن وەردەگرن، بە هەندێ داگری ڕەنگە دەرگاکانی لادان وهەڵخلیسکانیش لە پەیوەندییە سروشتیکانی مرۆڤ دا دەستەبەربکات، قین و ئەوین ئاوێزانی یەکتربکات، هەڵبەت نەخشەی جومگەکانی بنیادی کەسایەتی، بێ بنەما لە جوگرافیایی دەقدا نایتە سەر مێژووی ناساندنی کەسەکەوە، گەر مانایەکی پێنەبەخشێت، فیلیب هامۆن لە شوێنێکدا دەڵێت ” لە میانەو ناکۆی دەقدا نەبێ کەسایەتی نە ژێدەر و نە مانای هەیە”4 گەڕان بە دوای مانادا، لە دوای بەیەکگەیشتنی ئەو خەسڵەتانەوە دەستپێدەکات کە کاریگەری بەشە بەربڵاوەکانی چەمکی زانین ڕاستەوخۆ بلکێنین بە بارودۆخی دەرکەوتنی کەسەکان، ئەم کردەیەش لە هەڵوەشاندنەوەی ئەو دیمەنانەی کە دەکرێنەوە، ئاڵۆزییەک بە خۆوە دەبینێ، بە ستایلێکی بازنەیی هەوڵدەدەین، خوێندنەوەیەکی شاقوڵی بۆبکەین، تەوەری سێکسی وەک لێکەوتێک بۆ بکەینە دەستبژێرێکی گونجاو، بارودۆخی کەسایەتی حیکایتخوان و ئاستەکانی گێڕانەوەی بەسەرهاتەکان، لە ڕیچکەی بەرکەوتنی لەتەک دەوروبەردا بکەینە بنەمایەک بۆ ئاشکراکردنی ڕایەڵەکانی نهێنی و لەزەتی دۆزینەوە دژەوازەکانی، کە لە نێوان پێوەرو جیابوونەوەدا، دەبنە هاندەرێک بۆ ڕامکردنی پەیوەندییەک، بە حەسرەتەکانی ئەوین و تێرکردنی دواکانی جەستەوە گەمارۆدراون، بە پێلێنانی کەسایەتی حیکایتخوان خۆی بە مۆنۆلۆگ، گوزارشت لەوە دەکات، بەوەی زووگوورتیە، لە دنیای ژندا هیچ ئەزموونێکی نییە، ئەوانەی بەزای ئەون خەریکە دەبنە باپیرە، کەچی ئەمیش هەروا ماوەتەوە، خالییە لە تام و کامی مێینە، بێ مێنە ئاوێنەی یادەورییەکانی تەڵخ و ناتەواوە، لەزەتە ناکات گەر جوانییەکانی پیاوەتی خۆی لەگەڵ مێنەدا نەبینێ، دەترسێ نەگات بە لەزەتی ئەو نەهێنییەی کە توانەوەی ڕەنگی جەستەی خۆی لە ڕەنگی جەستەی مێینەدا بەدی نەکات، ئای لە سیحری تێکەڵبوونی ڕەنگەکان، ئای لە مێینەو جوانییەکانی، بە تایبەت مەریەم، کە بە گوێرەی حیکایتخوان، گشت جوانی کیژانی دنیا لەودا دەبینێ، مەریەم و شۆخییەکەی بوونێکی هایدگەرییە، ئاوێنەیەکە خۆی تێدا دەبینێ، ماڵێکە چۆن ئەو تێدا نیشتەجێبووە، دەیەوێت ئەمیش تێدا نیشتەجێبێت، باشلەر دەڵێت”دەبینین وێنەکانی ماڵ، بە دوو ئاراستەدا دەجوڵێتەوە، بە دیوێکدا ئەوان لەناو ئێمەدان، بە دیوێکی تریشدا ئێمە لەناو ئەوانداین”5 بەڵام ئایا مەزندەو ویستی حیکایتخوان، بە شێوازێکی ئەرێنی بە پێی نەخشەی ئەو ماڵەی ئەم لە چینە قووڵەکانی خەون و بێئاگاییدا دایڕشتووە، دەجوڵێتەوە، یان بەردی گوناهێک، دەبێتە لەمپەڕێک تراژیدیایی شکاندنی ئاوێنەیەک لەخۆدەگری، ئەمی حیکایتخوان مەریەمی تێدا دەبینێ، چ کارەساتێکە خۆی بە قوربانیەک دەبینێت، تاوانبار ئاسا سروشتی بوونایەتی خۆی، لە لێکچواندنی سروشتی هاوێندا بەدی دەکات، و دەڵێت من پیاوێکی هاوینەم، وشک و برینگ، بێ هەوری مێینەو بارانی بە یەکگەیشتن، گلەیی و گازندە لە مەریەم ناکات، بەڵکو سەرجەم ژنی دنیا غەدریان لێکردوە، هەستکردن بەم غەدرە لە ئێستاوە نییە، ڕابردوویەکی لە مێژینەی هەیە، گرێیەکە بە نەمری ماوەتەوە، کاتی خۆی لە پۆلی سێی ناوەندی، مامۆستایەکی ژن وانەی بیرکاری پێ گووتووە، ڕێک سەیری ناوچەوانی کردوە پێی وتووە “هەندێک سەروسیما هەیە هیچ ژنێ حەزی پێ ناکات” رۆمان ل 135،حیکایتخوان دەڵێت کەس وەک ئەو مامۆستایە منی نەناسیەوە، واژووکردنی ئەم پێلێنانە، ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆی ڕادەستبوونە بە لێسەندنەوەی بەهاری گەنجێنی، قۆناغی هەرزەکاری، پووکانەوەی هەستی خۆشەویستیی بەرانبەر بە ڕەگەزی مێینە، ڕۆچوونە بۆ نێو وەرزی هاوینە، بە نێو تین و گەرمای نامۆبوونی سێکسی، بازدانە لە بەهاری پەیوەندی دڵداری بۆ هاوینێ کە ناتوانێ، تیونییەتی ئاە وحەسرەتەکانی بەهاری دڵ بشکێنێ، هاوینێکی تەنیا، بێئومێد، بێبەشە لە پاشخانی بەهاری، وەرزیکی ناتەواوە، بێ قۆناغ و دۆگمایە، هەست بەکەمی دەکات، تا بڵێیت شەرمنە، ناتوانێ گوزارشت لە دڵداری بکات، پشتڕاستکردنەوەی قسەی مامۆستاکەی کردووەتە ڤیزای مینبەرێک، بەردەوام چەوساندنەوە و ستەملێکردنی خۆی تێدا نوێدەکاتەوە، بەوەی کەسێکی ئیسک قورسە، دڵگیر نییە، ئەم هەستکردنە گیانێکی شەڕانگێزو دڵرەق و خەسڵەتێکی هاوینەی پێدەبەخشێت، پاڵنەرێکە پەی بە ڕیگای سروشتی نابات، بیگەیەنێتە مەبەست، ڕاستەوخۆ قەدبڕێکی میکانیکی دەگرێتەبەر، لە ڕقدا، زیاتر بیر لە دەسکەوت و لەزەتی جەستەیی دەکاتەوە، وەک لەوەی بیر لە پەیوەندی ئەوینداری بکاتەوە، درککردنی بە دڵەڕاوکی و نەبوونی پەیوەندی ئەوینداری ڕاستەقینە، دەیخاتە ژێر فشاری پرسیارە تێکشکێنەکانی خود، چ گوناهێکی کردووە، ڕەزای قورسە، لە سێی ناوەندییەوە، قوربانی دەستەواژەیەکە، وەک تاوانبارێک خۆی دەبینێت، ناچێتە دڵی ژنەوە، دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ دنیایی سۆزو جوانی ژن، بە لێبوردن، چاوپۆشین لە ئێسک قورسی بکرێت، پیرۆزی بە دەستبهێنێ، بێ ترس، بە ئومێدەوە خۆی یەکلابکاتەوە، بێتەوە نێو ئامێزی کەسکی بەهارانە، بێتە لای مەریەم، مەریەم گوزارشت لەو پەیوەندییە دەکات، کە لە هاوینەوە دەیگێڕێتەوە بۆ قۆناغی پێشتر باوشێکە لە سۆز، دەیگێڕێتەوە بۆ بەهاری چاوە سەوزەکانی، بۆ سروشتی پەیوەندیی دڵداری، کە لە هەر سێ ڕێسای ئایدلۆژیاو سایکۆلۆژیاو لە دوا جاردا لەتەک سێکس دا کۆکن، بەڵام تێزی ئەم ڕێسا سروشتیە لەتەک پەیوەندی دڵداری عوزری دا یەکنایەتەوە، ئەویش نەکرانەوەی بەهارە، نەبوونی سێکسە، داخران و قەتیس بوونی دەروونە، لەنێو وەرزی نەبوونی و وشکە ساڵی هاوینەیە، هەست و لاقەنەکردنی پیرۆزییە، مانەوەیە لەنێو بێگەردیدا، سەرسامبوونی بە جوانی، تەقینەوەی خۆشەویستییەکی ئاوهانە، بچوککردنەوەی خۆی وگەورەکردنی ئەوی دڵخواز، وای لێدەکات ئەو بە پێمێردێ پیرۆز، بێ سێکس سەیرکات، ئایا بیرکردنەوە لە چەمکی جوانی ڕەها لە خود دا، مانای نەمرییەک نابەخشێت کە کردەی سێکس تێدا بە تاوان هەژماربکرێ، لە هەمان کاتدا درزێک فەراهەمناکات لەتەک مردنی حەزو خولیای گەیشتن بە کردەی سێکسی، بەجۆرێک لە جۆرەکان، جوانی پەیوەست ناکات بە پاکدامێنی و بێگەردی، گەر لە ئاستی بینیندا دوالیزمەی ڕووە ئەرێنییەکی جوانی بێتاوانی بێت، ئەوا ڕووە نەرێنییەکی جوانی ناشرینی و هەست بەخشینە بە تاوان، بە گوناهبوون، ئافرەت پەرستگایەکە شوێنی گونهکارو تاوانباری تێدا نابێتەوە، بەهارێکە شوێنی هاوینی تێدا نییە، پرسیارێکە تەنیا وەڵامێکی تێدا نییە، گەر زۆری بۆ بێنی هۆکارەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ دنیایی دەرەوە، یان بۆ ڕابردوویەک، لە ناسنامەی وەرزێک دا، وەک تاوانبارو گوناهبارێک ڕەنگ وبۆی داوەتەوە، خۆی بە پیاوێکی هاوینە دەخوێنێتەوە، ئەم زەمینەیەش هاوشانە، یەکدێتەوە لەگەڵ گەیشتن بە درەختی هاوینە، یان درەختی ژنانە، ژنان لە گەرماوەکەی مێرێ بۆی ڕووت دەبنەوە، مەراقی ئەمیش بینینی جەستەی مەریەمە بە ڕووت و قووتی، ئەمەش پاڵنەرێکی بەهێزی مانەوەیەتی لە کەتناوە، بەو هۆیەشەوە دان بەخۆیدا دەگرێت، بە ناچاری بەرگەی چاوەڕوانی سێ وەرز دەکات، هەر لە پاییزی گەیشتنییەوە بۆ زستان، بەهاری درێژ و ئینجا هاوینی مەبەست، ئەم کە تەمەنێکی بەهاری لەدەستچووە، ڕقی لە بەهارە، جوانی سروشت لە هاویندا دەبینێ، ئەم بینینە بەدیوێکدا یەکدێتەوە لەتەک پێکهاتەی وشک و برینگی بوونیدا، بەدیوی سروشتیش دا، پارادۆکسێ لەتەک بەهاری سەوزی دوورو درێژی کەتناوە دا، فەراهەمدەکات، کە پرە لە گوڵ و گوڵزار، بە دیویکی دیکەشدا لەتەک چاوسەوزەکەی هاورێی دا، ئەم پارادۆکسە نوێ دەبێتەوە، بە کردار لەتەک مەریەمی چاوکەسکدا یەکدێتەوە، بەوەی هەردووکیان بە جووتە دوو بوونەوەری بەهارین “بە چاوی خۆم لە درزی بەردێکەوە دیتم، وا لە ژێر برادەرە چاو کەسکەکەم ڕاکشاوە ماچی دەکات، نازانم چیی دییکەیان دەکرد” ڕۆمان ل 76 ، ئەم بینینە، شاهیدی یەکەمە، لە ناوەخوندا، بڕیاردەدات، چیتر بینەر نەبێت، لە ساتی ڕوودانی گوناهەکە کە لەوێبوو خۆی نەگرت، هەڵهات، لە ئاستێکدا هەقیقەتی کەسێکی بە دەستهێناوە، لە مەزندەیدا نەبوو ئاوهانە بێت، لە ئاستێکی دیکەدا لە ڕادەستبوون و پەرتبوونی جەستەی ئەو بەهشتە پیرۆزە هەڵدێ کە ڕۆحی خستە نێو دۆزەخی دۆڕاندن، گەڕاندییەوە بۆ هاوینی قاتی، ئەمەش خۆی لە خۆیدا، داڕمانی زەمینەی پۆلینکردنی ڕەهەندەکانی سیحری خۆشەویستی عوزرییە، سەرەتای خاڵی وەرچرخانە بەرامبەر بە داکەوتە سروشتیەکانی چەمکی سێکس، چاولێکردن و بە ئاگاهاتنەوەی باڵاڕۆی خودە لە بیرۆکەیەکی جێگر، مەریەمەکەی جارانی تێدا نابینێ، دەرکردنە لە بەهشتی پاکدامێنی بۆ دۆزەخی سێکس، شۆکە، ڕاساندن و باوەڕهێنان بەو گرتەیە، تێزی گووشارێکی چەواشەکاری هەڵدەگرێت، تەشەرەیەکە گیانی نەرسیسی زاماردەکات، وەک بەرگری و پەرچدانەوەیەک، شێمانەی پەڕگرتن لە هەردوو کارەکتەری ئەو گرتەیە هەڵدەگرێت، کە نەیتوانی تا دوا ساتەکان، منەی کوژاندنەوەی ئاگری ئەو لەزەتە بکات، دوو بوونەوەری بەهاری نەیان توانی لە نێوان ئەرێنی و نەرێنی دا جیاکاری بکەن، لە نێوان بێگەردی و باجی ناپاکی دا، چاوکەسکی هاوڕێم و مەریەم، بە خودوخەدوە لە بەیەکگەیشتنی دوو جەستەدا، حەزێک دەکوژن، ئەمی بگێڕێرەوە بە تەماشاکردنێکی پێدزییەوە حەزێک دەیکوژێت، تۆڵەیەک دەیگرێتەوە، ئەم وەک پیاوێکی هاوینە، ناتوانێ بگەڕێتە دواوە، بەر لە دوو کەسی بەهاریی بگرێت، بەر لە مەریەم و چاوکەسک بگرێت، بەهار وەرزی دڵداری و جوان پەرستییە، ئەم لە سۆنگەی ئەوەی پەککەوتەیە، ساچمە لە پێیەکانیدایە، لە هاوینی تەنیایی بۆ بەهاری تەبایی و جووتبوون، نە پێی پەڕینەوە، نە پێی گەڕانەوەی هەیە، ناتوانێ پەیوەندی دروستبکات، لە کوێ جوانترین کچی دنیا بە پیاوێک ڕازی دەبێت، کە خۆی دڵنیایە، هیچ کچێ حەز لە چروچاوی ناکات، ئای مەریەم چۆن لە دۆندی پاڕانەوە، لە پیرۆزیییەو منت پەڕانەوە بۆ دوزەخی تۆڵەکردنەوە، ئەی چ جێگۆڕکەیەکی کرد، ڕێڕەوەکانی سروشتی گەیشتنی لە مێنەوە گواستەوە بۆ چاوکەسک، نازانێ چۆن بنەماکانی پەڕگرتنی سێکسی، قەربووی ڕایەڵەکانی پیرۆزی دەکات، چ کەتنێکت بەرپاکرد، ئەدی نازانی پیرۆزی، توندوتیژی و پەڕگرتنی بە دواوە دێت، پیرۆزی تۆ نەبوایە، کە بە ئاسانی ڕادەستی چاوکەسکت کرد، من چیم دابوو لە چاوکەسک، بۆ ئاشقی دەبووم، کە من نەگەم بە تۆی مێینە، خۆ وەک پیاوێک بۆ سەلماندنی بوونایەتی خۆم، ڕازیکردنی نەرسیسی بریندارم، ناچارم سیمای تۆ لەودا ببینم، دەتوانم تۆڵە لەو بکەمەوە، پیرۆزی تۆ بگێڕمەوە، چاوی بشکێنم، چاوشکاندنی ئەو، گێڕانەوەی تۆیە بۆ من، ئاوڕدانەوەی بەهارە بۆ سەوزکردنی هاوین، ڕەتکردنەوەی ئەو تێزەیە کە هیچ کچێ حەز لەم جۆرە پیاوە ناکات، بەڵام لەم کەینەو بەینە، ئەوی مەریەم دای بە چاو کەسک نەیدا بە حیکایتخوان، کاتێ لە گەڕانەوە، ڕێگا بە مەریەم دەگرێت، پێی دەڵێت “یەک جار ئەوە لەگەڵ من بکە، لە تەمنم بیر لە درەختی هاوینە ناکەمەوە” ڕۆمان ل 75، لە ڕەشبردنەوەی پاکدامێنی مەریەم هۆیەک بۆ مانەوەی خۆی نادۆزێتەوە، بۆیە هەوڵدەدات خۆی لەنێو ببات، پیری بەفر بە هاتنی وەرزی هاوین، بە سەیرکردنی ژنی ڕووت و قووتی درەختی هاوینە، ساردی دەکاتەوە، چاو کەسکە پێویستی بە هاتنی هاوین و درەختی هاوینە نییە، هەردووکیان دوو کارەکتەری بەهارین، بە کردار کاری خۆی لەگەڵ مەریەمدا کردووە، پیرۆزی لێ وەرگرتووە، ڕەنگی یەکیان گرتووە، هاوشێوە بوونێک لەچاو و لێوی مەریەم و چاوکەسکدا ڕەنگیداوەتەوە، چاوکەسک دەکاتەجێگرەوەی مەریەم، چۆن لەپەیوەندی ئەوینداری دا، تاوان دەبێتە جێگرەوەی ئەشقی تاک لایەنی، لاسەنگی، شەرم و ڕەنگ پەڕینی لێدەکەوێتەوە، ئەو شەرمەی لە بەرابەر مەریەم دا، لە ڕووخساری حیکایتخوان دا یەقی دەدایەوە، ئێستا لە بەردەم چاو کەسکدا، بە هەمان شێوە یەق دەداتەوە، ئەوەی ویستی لەگەڵ مەریەم دا بیکات بۆی نەکرا، ئێستا دەیەوێت لەتەک چاو کەسکدا بیکات، هەتا دەهات شوێنی مەریەم لەق دەبوو، جێی چاوکەسک جێگیردەبوو، لە شوێنێکدا بە مۆنۆلۆگ دەڵێت “من برادەرە چاو کەسکەکەم بە هی خۆم دەزانم حەزم نەدەکرد کەس لێی نزیک بێتەوە”رۆمان ل 78، چاوکەسک هەستی پێ کردبوو، تووخنی نەدەکەوت، دەترسا ئەوی لە تەک مەریەم کردی، هەمان شتی لەگەڵ بکرێ، گەر مەریەم لە دنیایی مندا هێمایەک بێ بۆ پاکدامێنی، ئیتر چۆن لە پێناو هەڵگرتنی گوناهەکانی، شکاندنی تابۆکانی خۆشنوودی، نەبم بە عیسایەک، لە خاچ نەدرێم، پیرۆزی و نەمری نەگێڕمەوە، دوانەی پیرۆزی وگوناە لە دژوابووندا، چ لەمپەڕێک لە جیاوازی دوورکەوتنەوەدا، بەدەستدێنێ، ئیترچۆن تەبایی و سڵاو و نزیکی لە نێوانیاندا دەمێنێ، بە چ ڕێساو پێوەرێک، سڵاو لە نێوان حیکایتخوان و چاو کەسکدا دەمێنی، لە ترسی ئەوەی نەبادا لاقەی بکرێ، لێی دووردەکەوێتەوە، ئەم دوورکەوتنەوەیە، شکستییەکی دیکە دەخاتە سەر خەمەکانی حیکایتخوان، ئەگەرکانی پاکبوونەوە، لە گوناە بەر تەسکتر دەکاتەوە، بە ڕێرەوی ڕووبارەوە، چەندین نامە بۆ مەریەم دەنێڕێت، بێدەنگی مەریەم، وەڵامنەدانەوەی وای لێدەکات، پەنا بەرێ بۆ پەلاندانان و تۆڵەکردنەوە لە مەریەم، کەشفکردنی ڕێگا و شوێنی درەختی هاوینە، کاتێ دەمەو بەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەر کارەکەی، حەرەسەکەی هاوڕێی پەنجەخوار گومانی لێدەکات، وا دەزانێ شەوخۆی بە مەریەم گەیاندووە، سەرسام دەبێت، باوەڕ ناکات ” بەڕاست مەریەم ئەوهایە ماچ دەداتە هەموو کەسان بۆ هەموو کەسێ ڕادەکشێ بەس لەگەڵ من و ئەو کورە لە من بەدبەختتر ئەوهایە” ڕۆمان ل 120، دەرخەی ناجێگیرییەک، نە بوونی متمانە و گومانێک لە تێڕوانینی حیکایتخوان دا بەدی دەکرێت، یەکەمجار گومان لە تواناکانی خوی دەکات، نەگات بە مەرامی خۆی، هەر لە ڕێگای خەیاڵەوە بە مۆنۆلۆج چەندەها ئەمسەرو ئەوسەر لەگەڵ مەریم دا دەکات، ناگات بە ویستەکانی دڵی، دووەمجار گومان لە پیری بەفر دەکات، کاتێ باسی درەختی هاوینە، یان درەختی ژن و دۆندی پاڕانەوەی بۆ دەکات، سێەمجار گومان لە مەریەمێک دەکات، کە بە سێ مەریەم دەیبینێ، مەریەمێکی پاڵ بەردەکە، لەگەڵ چاو کەسک دا بوو، شایەدی یەکەم بوو، بە چاوی خۆی بینی، بوێری نەکرد تا کۆتای تەماشای بکات، دووەم مەریەمی گریمانکراو بوو، پەنجەخواری هاورێی ناساندی بە خراپە باسی لێوەدەکات، سێیەم مەریەمەکی بەر دڵی خۆی بوو، ئێستا چیبکات، چۆن گومان لە ڕاستی جیاکاتەوە، باوەڕ ناکات، ئەمە مەریەم بێت، لە سەرەتادا، چاوکەسک لە دواجاردا پەنجەخوار، توانی کۆتایی بە ڕۆڵی پاکدامێنی مەریەم بێنێ، تێزی هاوکێشەیەکی دژوار بخوڵقێنێ، لەتەک تاواندا بەرکەوتن بکات، پلەو پایەی پیرۆزی لە موقەدەس، وەرگرێتەوە، بازنەی موقەدەس بشکێنێ بەوەی “هیچ سەنتەرێکی موقەدەس نییە، بازنەیەک بە دەوری خۆیدا نەکێشێت” 6، لە وێنگەی حیکایتخوانەوە، مەریەم سەنتەری پیرۆزی لە موقەدەسەوە وەرگرتووە، لە لێکەوتەی بازنەی پەیوەندییەکانییەوە، درک بە دەرهاویشتەی چەندین ململانی دەکات، بە دیوێ، بە چارەنووسەوە گرێیدەدات، بە دیوێکی تر، ئەم ململانییە شاراوە نییە، ململانی شوێنکات نییە، بەڵکو کێشەو بردەی پێدراوەکانی داکەوت و هەقیقەتە، داکەوتی پەیوەندی حیکایتخوانە بە مەریەمەوە، بەڵام هەقیقەتێ لە نێوانیاندا دەوەستێ، ئەویش چاوکەسکی هاوڕیِیەتی، کە دنیای بێگەردی لەکەدار کرد، پەنجەخواریش وەک لێکەوتێ دەرکی، زیاتر بازنەی ئابرووی مەریەمی پیسکرد، لە دنیایی تۆلەکردنەوەدا، هەوێنی کەتنیکی تری خۆشکرد، چاوکەسکی لە دەستچوو، بەڵام مەریەم و پەنجەخوار، هێشتا لەبەر دەستن، ماوەنەتەوە، یەکەم مەریەم بە زۆر ئیشی خۆمی لەگەڵ دا دەکەم، گەر لەزەتی جەستە، پیرۆزی نەدا پێم دەیکوژم، بەڵام کە پیرۆزی دەسنەکەوت، وەک پەرچەکردارێک، پەلەماری پەنجەخواری دا، لەگەڵ یەکەم دەستوەشاندنیدا، پەنجە خوار لێیهاتە دەست، تێرو پڕی لێدا، بەزۆر لەبن دەستیان دەرهێنا، بۆ دووەمجار شکستی هێنا، جاری یەکەم لەگەڵ چاوکەسکدا بوو، ویستی بە ڕێگای هاوڕەگەزخوازییەوە چاوی بشکێنێ پیرۆزی مەریەمی لێ وەرگرێتەوە، جاری دووەم ڕیچکەی تووندوتیژی گرتەبەر، ویستی ماف و پاکدامێنی مەریەم بگێڕێتەوە، لێرەوە دەکرێ، ڕەچاوی پەیوەندییەک لەنێوان سێکس و تووندوتیژی دا بکەین، لە هەر شوێنێ پێوەرێک نەبی بۆ سێکس، پێوەرێکیش نابێ بۆ توندوتیژی، گەر سێکس لە چوارچێوەی مرۆڤبووندا، بەهاو حورمەتی ڕۆحی لە پشت نەبێ، بگۆردرێت بۆ ئامرازێکی بێ دڵ، بۆ کوشتن و دامرکاندنەوەی ئارەزووی ڕاگوزەر، ئیتر چ جێگیرییەک دەهێلێتەوە بۆ پتەوکردنی بە هاکانی مرۆڤبوون و گیانی قوربانی و حیرس و خورپەکانی ئەوینداری، بەدەر لە کردەی ئەوینداری، لە نێوان کورو کچدا چ هاوسەنگیەک دەمێنێتەوە، ئەی چۆن شانازی لایەکیان نابێتە هۆی سووککردنی لایەکەی دیکە، پارادۆکس ئەنجام نادات، ئەم نادادوەرییە، جیاوازیەیی نێوان کورو کچ، ڕەتکردنەوەیەکی زەقی پرینسیپی لەزەتە بەرانبەر بە بەهاو نرخ، دەسکەوت و بردنەوەی لایەکە بەرانبەر بە دۆراندنی ئەویترە کە لە کچدا خۆی نمایشدەکات، بێ نرخکردنی سێکس، بێ نرخکردنی مرۆڤە، شکاندنی حەز و لەقکردنی پیرۆزی دیوە جوانەکەی سروشتە کە ئافرەتە، ئایا مەریەم وەک ئافرەتێک لە کوێی سروشتی ناپاکیدایە، یاخود لە کوێی پاکدامێنی و بێ تاوانیدایە، کاتێ حیکایتخوان وەک بکەرێک چەمکی تێگەیشتن بە ڕاستینەوە گرێدەدات، بە ڕێساکانی چۆنایەتی گەیشتن بە یەقین، هەوڵدەدات پەیوەندی خۆی لەتەک کەسایەتی مەریەمدا هەڵسەنگێنێ، لە سایەی سیمۆلۆژیای سۆزو چڕکردنەوە دا، دەیەوێت تواناکانی کار لە بکەرەوە بگۆڕێت بۆ کردار، لە ژێر جومگەکانی ئەم جیاکارییەی گریماسەوە، ئەبێ لە کوێدا، باوەر بە پاکی و ناپاکی مەریەم بکات، کە بەم جۆرە دەکرێ پۆلینبکرێت ” یەکەم ڕاستینە یکسانە بە ئەبێ، پێدەچێ، دووەم نهێنی یەکسانە بە دەبێ، پێناچی، سێیەم درۆ پێدەچێ نابێ، چوارەم بەلارێبردن و چاو هەڵخەڵەتاندن پێناچێ نابێ” 7 ئەم ئەگەرانە دەبنە هاندەری دزەکردن بۆ نێو ژیانی مەریەم، لە لەزەتی دۆزینەوەی زیندگی دا، قەرەبووی شتێکی ونبووی پێبکات، کە لای ڕەگەزی مێینە دا چەسپیووە، لای مەریەمیش شقڵیگرتووە، ئێسک قورسییەتی کە ناچێتە دڵەوە، لە پاش ئەوەی نەیتوانی نهێنی ناخی مەریەم بخوێنێتەوە، دەبێ هێزی خۆی لە ببینی نهێنی جەستەی مەریەم دا ببینێ، خۆی دەرخات، دەبێ بەڵگە لەسەر بینینی جەستەی مەریەم بە دەستبێنێ، وەک دوا چەکی نەیارێک، یەکەم دەتوانێ مەریەمی پێ بکوژێت، دووەم دەیەوێت بەهاری پەیوەندی ئەوینداری لە دۆزەخی هاوینی دا کورتبکاتەوە، بەدەر لە خۆشەویستی یەکسەر بێتە سەر سێکس، مەریەم کاری وای کرد وەرزەکانی بەیکگەیشتنی تێکدا، پەیوەندی نێوان بەهارو هاوینی پچڕاند، ئەوی ماوەتەوە هاوینی چاوەڕوانییە، درەختی هاوینەو حەمامی ژنانە، لە دوای سێ وەرز لە چاوەڕوانی، بۆ دواجار گەیشتە دوا خەون، وەرزی چوارەم، ئێستا لە پەنایەکەوە سەیری نێو حەمامی ژنان دەکات، لە ئەشکەوتەکەدایە، وا مەریەم بە ڕووتی دەبینێ، بەرگە ناگرێت تەماشای کامیان بکات، هەموو جوانن، مەمک، ڕان، سمت، یەک موویان پێوە نییە، تەنیا یەک دوانیان نەبێ، یەک لەوان مەریەم بوو، ناوگەڵی پربوو لە موو، سەیری ئەو مەمکە توندو تۆڵە بکە، بڕواناکەم دەستی کەسی بەرکەوتبێ، برادەرە پەنجە خوارەکەم درۆیکرد، چاوی منیش بە هەمان شێوە درۆیکرد، ئەو ژنەی بن برادەرە چاو کەسکەکەم مەریەم نەبوو، لەش و لاری مەریەم، بە هی کەس ناچێت، جوان دیقەتم داوە، هەتا ماوم چاکەی پیری بەفرم بیرناچێت، بەهشتی پێ نیشاندام، پیری بەفر با تامی بکەم، خۆم ناگرم، با بگەمە نێو سێ گۆشەکەی بەین ڕانی، لە دوای ئەم دیمەنە خۆشەوە، حیکایتخوان هەست بە سەرکەوتنێ دەکات، ڕاچیتەی نهێنی جەستەی مەریەمی پێیە، فشارێکە بۆ دەسکەوتنی لەزتی جەستەیی، ڕەش لە سپی، پاک لە پیس، بەهار لە هاوین، گومان لە ڕاستی دا دەدۆزێتەوە،”ئافرەت تەنیا بۆ ئەوانە داخراوە کە کلیلەکەیان بزرکردووە”8 ڕێگای پێدەگرێت، لە دیالۆگێکدا، لە پاش هەوڵدانێک، خۆشەویستی بەری تێدا ناگرێت، دێتە سەر باسکردنی نهێنییەکانی جەستە، دواجار تۆخی دەکاتەوە پێیدەڵێت” باشە بۆچی مووی بن هەنگڵت کردووە، کەچی هی ناو ڕانت نەکردووە” رۆمان ل 204، کە دەڵێت بە چاوی خۆم دیومە، مەریەم ملنادات رەتیدەکاتەوە، ئەوجا پێدەڵێت، ئەوە من بووم تۆم بینی لە بن کورە چاو کەسکەکە پاڵکەوتبووی، ئەمجارەش مەریەم لە دەستی هەڵدی و شکستییەکی تر دەخاتە سەر شکستییەکانی، شکستی لە دوای شکستی ئاوێزانی پێدراوەکانی واقیع دەبن، لە خەونی ناخۆش زیاتر هیچی بۆ نامێنێتەوە، ئایا خەون دەستبەسەراگرتن و داکشانی بێئاگایی نییە، پەڕینەوە نییە بۆ دنیایی ئاگایی، لەسەر تڕۆپکی ڕەشبینیەدا یەکناگرن، حەوت شەوە مەریەم شووی کردووە، کە بردیان لەبن تاراوە بزەی ماڵئاوایی لێکرد، لە دوای ئەو حەوت شەوە، حیکایتخوان خەون بە دۆندی پارانەوە دەبینێ، پیری بەفر لەبەر خاتری مێرێ ئەم گوریسەی شۆرکردووەتەوە، دەبینێ ژنەکان دەستی بۆ درێژدەکەن تا هەڵیکێشن، ئەوە مەریەمە دەستی داوە تا بمکاتە ئامێزی، لەپڕ گوریس دەپچڕێت، دەکەوێتە سەر زەوی، لە ئێوارەی ئەو خەونەدا بوو، پیری بەفریش کۆچی دوایکرد، تەنیا مەریەم و پەنجە خوار، ئامادەی پرسەکەی نەبوون، ئەو هەفتەیە سێ شتی گەورە لە ژیانی حیکایتخوان دا ڕوویدا یەکەم مردنی پیری بەفر بوو، شووکردنی مەریەم، سێیەم خەونەکەی بوو، بەر لە مردنی پیری بەفر بە ڕۆژێک هەواڵی ڕەدووکەوتنی مەریەم هات، شەوێک لای زاوا بوو، بۆ شەوی دوایی لەگەڵ سیامەند دا کە جوانترین کوری دنیایە، چاوەبڕکێی کرد، هەڵهات، لە شووکردنی دووەم دا کەس نازانێت بۆ کوێ چوون.

سێگۆشەی ئۆدیبی و گەمەکانیی سێیانەیی
” چەند سەیرن، سروشت و دایک! هەردووکیان بە میهرەبانی ناسراون کەچی سەرچاوەی هەزاران کارەساتی گەورەن”9
جێناوی منی قسەکەر جێناوی ڕاز و سەدای دەنگێکی گێڕانەوەیە، دەتوانێ ڕۆبچێتە نێو دەروونەوە، مەبەستە شاراوەکانی بگێڕێرەوە ئاشکرابکات، منی قسەکەر ئاوێتەی خوێندنەوەی گێڕانەوەی دەقبکات، پەردە لەسەر دەرچەکانی خود هەلمَاڵێ، لە ناوەخنەوە بۆ ناوەوە، یان لە ناوەوە بۆ دەرەوە، ئەمەش بە زەمەنی خودیی یان دەروونییەوە پەیوەستە، کە دەتوانێ بابەتێکی ئاسایی بکاتە نائاسایی، پێچەوانەکەشی دروستە، ڕەنگە لەنێو پێدراوەکانی دەقدا، هەندێ دەستەواژە ببێتە ڕاچیتەیەک بۆ چوونە نێو دنیا تایبەتەکەی حیکایتخوان، کە لە چەند ویستگەیەک دا خۆی دەنوێنێ، ویستگەی یەکەم، کاتێ ڕادەستی غایلەیەک بوو، مەریەمی گەیاندە هەلهەلەی ئاسمان، وەک پێمێردێک سەیریکرد، لە حەزو ئارەزووی زەمینی دایبڕی، لە جوانی و پیرۆزی دا لە هەموو کچی دنیا جیایی کردەوە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی دەروونێکە، پەروەردەی سۆزێکی نادروستە، ناتوانێ هەوێنێک بۆ جەستە، مانایەک بۆ لەزەت بدۆزێتەوە، پێشتر گووتمان هێمایەک بوو بۆ پاکدامێنی، مەزەندی ئەوە ناکات جوانێکی ئاوەها ماچ بکرێ، یان کەسێ هەبێ بوێری ئەوە بکات، دەستیلێبدات، جوانی وا تەنیا هی سەیرکردن و ستایشە، نەک دەستلێدان، لەنێو جومگەکانی پیرۆزیدا، وروژاندن ناتوانێ وێنەی خۆی بکێشێ، ئەوە کاریگەری وێنەی دایکە دەتوانێ لە هزرو دەرووندا وێنەیەکی بێ لەکە بنەخشێنێ، سامپڵی دەسەڵات و ڕەوشتمەندی هەڵگرێ، هۆکاری شکستی پەیوەندی ئەوینداری حیکایتخوان، دەگەڕێتەوە بۆ کردەی خۆداخستن، ناتوانێ لێی قووتاربێ، ئامادەبوونی وێنەی پیرۆزی دایکی کە دەسەڵاتی خۆشەویستییەکی ئەوتۆی لەسەر دەروونییدا بەجێهێشتووە، لەو ساتەی مامۆستاکەی پێی ووت، ناچیتە دڵەوە، بۆشایی سۆزداری پووکانەوەیەک لەنێوان دایکی و مەریەم دا پردەکاتەوە، بەیەک نەگەیشتن لە پەیوەندی ئەوینداریی، دووچاری کێشەیەکی بووناگەریی دەکات، چارەی بۆ نادۆزێتەوە، یان لووتکەی خۆشەویستییەکی ڕەها تا ئاستی پەرستن، دوور لە غایلەی سێکسی، یان ڕۆچوونی یەکسەری بۆ نێو دونیایی سێکسی پەتی بێ خۆشەویستی، سۆزداری یان سۆزانی پەتی، ڕۆحی بێ جەستە، یان جەستەی بێ ڕۆح، مەودایەک لەو نێوەندە نییە بە خۆشەویستیی بەرکەماڵ بێ، بۆیە لە مەریەمی بێ حەزو سێکس، دایکی ئاسا شایستەی خۆشەویستییەکی ڕەها و بێ کۆتاییە، خۆشەویستی لەو بارە ڕۆحییە دا لەتەک پیرۆزی دا درز دروستناکات، بەر نەفرەت دەکەوێت گەر بیر لە هەوەس و شەهوەت بکاتەوە، تا ئێرە مەریەم فەرزەندەیەکی ئاسمانی ڕۆحیە، ڕوویەکی پاکی دایکانەیە، بەڵام لە دوای ئەو تاوانەی چاوکەسکی هاوڕێی کە لەتەک مەریەم دا ئەنجامیدا، لە دۆخێکی شەرمنانەدا بینی، نەیتوانی سەیری شکاندنی وێنەی دایک بکات، کە لە مەریەم دا بەرجەستە بووە، هەڵهات، لە بەهشتی سۆزی دایکانەوە فرێدرایە دۆزەخی پەشیمانی، بە تێپەڕاندنی وێنەی دایک لە پیرۆزییەوە، بۆ ناپاکی و داوین پیسی چووینە ویستگەی دووەم، چ کارەساتێکە، ئەم دوو وێنەیە چۆن لە مەریەم دا کۆبووەتەوە، چ دوو ڕووییەکە لە چوارچێوەیەکدا دەقی گرتووە، ئەی چۆن ڕەنگدانەوەی ئەم وێنەیە پارادۆکسێ لەگەڵ دنیای ئەمدا ئەنجام نادات، ناتوانێ جێگای بکاتەوە، پاراستنی وێنەی ئەم ڕووداوە، لەتەک چەمکی مانەوەی هیچ و پووچی دا یەکنایەتەوە، بەڵگەی ناپاکییەکە، ناکرێ لە ڕووخساری دایکێکی دووڕوودا بشاردرێتەوە، ڕوویەکی لە وێنەی دایکیکدا، حیکایتخوان دەیناسێ، ڕوویەکی تری چاو کەسک ئاشکرای کرد، هەڵبەت بە پێی ئەم بنەمانە دژوار نییە، لە سێگۆشەی ئۆدیبیەوە، ڕانانی بۆ بکەین، لایەکی بنکەی سێگۆشەکە، دایکێکی ناپاکە، لە مەریەم دا خۆی نمایشدەکات، لایەکەی دیکەی بنکەکە چاو کەسکە، ئەمانە هەردووکیان، بەرانبەر حیکایتخوانن، لە بنکەی هاوکێشەی پەیوەندییەکدا، نزیکبوونەوەی نێوان مەریەم و چاو کەسک، بۆشایی ڕق و کینیەکی هاملتانە، لای حیکایتخوان گومان بە تۆڵە بارگاویدەکات، نزیک بوونەوەی مەریەم لە هەریەک لەو دوانە، بە دەرکردنی یەکێکیان کۆتایی دێ، پەنجە خوار، لێرەش حەرەسە لە دەرەوەی سێگۆشەکە وەستاوە، چاوەڕیی هەل دەکات، پەلانی دادەڕێژێت نزیکبوونەوەی حیکایتخوان لە چاو کەسک، ترسی ئەتککردنی بە دواوەوە بوو، بۆیە هەم لە مەریەم هەم لە حیکایتخوان دووردەکەوێتەوە، حەرەس بە ووتەووت، پێداگری لە سووککردنی مەریەم دا دەکات، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ، دەیەوێت حیکایتخوان لە مەریەم دوورخاتەوە، بە ژێرەوانکی ڕووماڵی خۆشەویستیەکی نەهێنی بەرانبەر بە مەریەم هەیە، ئیرەیی دەکات، دەیەوێت مەریەم لە پێشچاو حیکایەتخوان بخات، هەموو جوڵە و قسەکردنێکی دیاربێ یان نا، شاراوەیەک هەڵدەگرێ، چاوگەکەی چەوساندنەوەیە، تیژکردنی گیانی دوژمنایەتی و غەیورییە، بەدپلانییە تا ئاستێک دیاردەکانی هاوڕێیەتی وەردەگەڕێتە سەر دژەکەی، وەهمی ئەوی تەنیا ئەم حیکایتخوان ماونەتەوە بگەنە مەریەم، دووپاتکردنەوەو گێڕانەوەی ئەم قسانە بەو جۆرە مەدلوولی دوانەیەک لەخۆدەگرێ، خۆشەویستی حیکایتخوان دەگۆڕێ بۆ قین، وەلێ پیش ئەوەی مەریەم بگێڕێتەوە بۆ خۆی، حیکایتحوان بە شەر کۆتایی پێهێنا، حەرس بە ڕاگواستن، خۆی لە کەتناوە و مەریەم دوورخستەوە، لە دوای ئەم ڕووداوانەوە حیکایتخوان زۆر ڕقی لەخۆی دەبێ، ئەم ڕقە بە خۆلەناوبردن نەبێ کۆتایی نایە، چەند جارێ هەوڵی بۆ داوە، چیدی ناتوانێ هەستی گوناە لە چوارچێوەیەکدا بشارێتەوە کە هەمیشە خۆی دەنوێنێ، لە ئاستی ئۆدیبیدا هەستکردن بە گوناە، هەوێنێکی لەبارە بۆ لە دەستدانی ئاوەز یان خۆلەناوبردن، هەر لە گۆشەنیگای ئۆدیبیەوە، هەستکردن بە گوناە دەگۆردرێت بۆ تاوانبارکردن لە دەرەوەدا، لە ڕوانگەی ئۆدیبیەوە بە دیاریکراوی دایک پابەندە بە خۆشەویستیەوە کە دەکاتە مەریەمی پێش ناپاکی، یەکسان نییە، بە مەریەمی دوای ناپاکی، مەریەم تاقە کەسێکە دەتوانێ پارچە تێکشکاوەکانی، حیکایتخوان لەیەک نزیکبکاتەوە، لە سێگۆشەی کەتناوە دابیهێڵێتەوە، کە سێ نهێنی لەخۆگرتووە، یەکەم دۆندی پاڕانەوەیە بۆ خەو بینین بە سێکسەوە، دووەم درەختی هاوینەیە (حەمامی ژنانە)، بینینی جەستەی ژنە هی مەریەمە بە تایبەتی، حیکایتخوان لە دۆندی پاڕانەوە، بە پچڕانی گوریسکە، کەوتنەخوارەوەو شووکردنی مەریەم بە کەسێکی بێگانەو نەناسراو، نەیتوانی بگات، نە بە مەریەم، نە بەخەونەکەی، بەڵام لە حەمامی هاوینە مەبەستی پێکا، بە جوانی بە دیقەتەوە، بە چاوی خۆی سێگۆشەکەی بەینی ڕانی مەریەمی بینی، هەر وەک نەخشی سێگۆشەی بەهاری کەتناوە، هەردوو بۆ ئەم هاوشێوەن، ئەم وەک هاوینێکی تەمەن کورت و بێ مەودایە وەک بن هەنگڵی مەریەم سافکراوە، بێتووکە، شاراوە نییە پۆلینکردنی مامڵەی مەریەم لەگەڵ دوو هەست وورژێنی جەستەی دا، بە تاشینی بن هەنگڵی، نەتاشینی مووی سێگۆشەی نێو ڕانی، جیکاری هاوین و بەهارە، لێسەندنەوەی بەهارە، لە هاوینی حیکایتخوان، هاوینێک وەک بن هەنگڵی مەریەم ساف و لووس کرابێ، گەر پلەی مەریەم لە دایکەوە دانەگرێ بۆ سۆزانی، چۆن ڕێگا دەدات پیرۆزی سێگۆشەی بەهار بشکێنرێت، ئەدی چۆن لە دوو تێڕوانینی دژوازدا، هاوین و بەهار، ساف و تووک یەکدەگرن، دوو تێڕوانین لە یەک کەسدا، بەرانبەر دووکەس لە یەک تێڕوانیندا، چۆن یەکدێنەوە، کە لە مەریەمدا خۆی دەبینێتەوە، سێگۆشەی کەتناوە، سێ ڕێگای لێدەبێتەوە، سێگۆشەکەی نێو گەڵی مەریەمیش سێ ڕێگای لێدەبێتەوە، یەکەم ئەوی بینیویەتی و تامی نەکردووە، شەڕ بۆ پیرۆزی دەکات، چاوی ئەوەش دەشکێنێ کە تووخنی دەکەوێت، دووەم ئەوی تامی کردووە، لە ترسانا دەستبەرداری دەبێ، نە بادا خۆی بدۆرێنێ هەڵدێ، کەسی سێیەم پەنجەخوارە حەرسەکەیە، خۆی ماتکردووە، لە هەل دەگڕێت، لە پاش حەوت ساڵ، لە دوای دوو شوو مەریەم دێتەوە، بۆ سێیەم جار هاوسەرگیری لەتەک حەرس دا دەکات، سێیەم درەختی وشەیە، بەسەرهات و بۆشاییەی ئەو خۆشەویستییەی حیکایتخوان بۆ مەریەمی جێهێشت، کە تێدا ئاویزانی بوو، بە هەمان ڕادەی ئەو بۆشاییە، مەریەم ستەمی لێکرد، چەوساندییەوە، ئەمەش پارادۆکسێ لەتەک وتاری فێمێنییزم دا ئەنجامدەدات، پێچەوانە دەسەلمێنێ، لەبری کچ، کوڕ بە دەستی کچ چەوساوەتەوە، مەودای ئەم چەوساندنەوەیە، دێڕینە، تەنیا لە مەریەمەوە نییە، لەو ساتەوەیە مامۆستا کچکە پێی وت تۆ جۆرێکی ناچیتە دڵی هیچ کچێکەوە، ئەو مەوداییە لەنێوان حیکایتخوان و مەریەمدایە، هەمان ئەو مەوداییەی نێوان هەرزەکاری و کامڵبوونە، نێوان، خەیاڵ و هەقیقەتە، گەشبینی و بێ ئومێدییە، نێوان بەهارو هاوینە، بن هەنگڵی مەریەم و سێگۆشەی نێوگەڵییەتی، حیکایتخوان، سێ بەرکەوتنی لەتەک مەریەمدا هەبوو، یەکمجار وەک خواوەند تەماشای دەکرد، تەنیا ڕۆح بوو، دووەمجار لە پاش چاو کەسکەوە شەرمی لێدەشکێ، دێتە ڕیزی مرۆڤ، دەبێتە ڕۆح و جەستە، سێیەمجار کە لە حەمامی هاوینە بە ڕووت و قووتی دەیبینێ، ڕۆحی لێ وەردەگرێت، دەبێ بە جەستەیەکی پەتی، بە سۆزانی سەیریدەکات، لە گرتەیەک دا پێیدەڵێت، ئەوەی لەگەڵ خەڵک دەیکەی لەگەڵ منیش بێکە، پارەشت دەدەمێ، مەریەم بەجوانی دەیخوێنێتەوە، کە شووی یەکەم دەکات بە چاو، بە زەردەخەنەیەکەوە، ماڵئاوایی لێدەکات، حیکایتخوان بە ڕەزامەندی و ئاشتبوونەوە تێیدەگات، مەریم بە بەزیی وبە هەڵە تێەگەیشتنی پەیوەندی کوڕ کچ سەیریدەکات، مەریەم لە پاش دوو ئەزموونی هاوسەرگیری، بۆ جاری سێیەم شوو بە پەنجە خواردەکات، حیکایتخوان، لە بن درەختی وشەدا، بەسەرهات و گێڕانەوەی ڕووداوەکان، بە سیو سێ بەش، بە گوێرەی تەمەنی لە ڕۆمانەکەیدا کۆیاندەکاتەوە، لە دوای شووکردنی یەکەمی مەریەم، وەک پێشتر ئاماژەمان پێی دا، چۆن لە پێناو هەڵگرتنی گوناهەکانی، شکاندنی تابۆکانی، نابێتە عیسایەک، لە خاچ نادرێ و دیار نامێنێ، ڕۆمانەکە لە ئاست دەق و بنیادی گێڕانەوە دا، لە سێ کەس پێکهاتووە، یەکەم پیری بەفرە، بە گفتەلێو بەسەرهاتەکان دەگێڕێتەوە، دووەم حیکایتخوانە لە دەفتەرێکدا، کاتێ دەینووسێ، بە سێ شت ڕێکیدەخات، کە چای و قاوە و جگەرەیە، لە دڵەڕاوکێ نووسینیشدا، باس لە سێ تەکنیکی نووسین دەکات، کە ڕەشکردنەوە و بۆشایی و پڕکردنەوەیە، سێیەم پەنجەخوارە، پێیدا دەچێتەوە، لە پاش حەوت ساڵ دەفتەرەکە، دەدۆزێتەوە، دەیگەیەنێت بە ئێمەی وەرگر، ڕۆمانەکە، لە سی و سێ پاژ پێکهاتووە، پیری بەفر لە دوای یانزە پشتەوە هاتووە، هەرپشتێکیان مێژوویەکی نادیارە لە مێژووی نەزانراوی کەتناوە، سی و سێ پاژ دابەش یانزە پشت بکە، دەکاتە سێ، ئەم سێیە، وەک ناوێک لە مێژوودا، ماونەتەوە، یەکەم گەنجۆیە نە هاتە سەر ئاینی نوێ تەنیا ئاسەواری گۆرەکەی ماوەتەوە، دووەم چەتۆیە، هاتە سەر ئاینی نوێ، سێیەم پیری بەفرە، کەسێکی ئەفسانەییە، زاوای هەموو دنیایە، ڕەوشتی زۆربای هەیە، بزۆێنەرەکانی گێڕانەوە، لە سێگۆشەی کەتناوە، سێ کارەکتەری سەرەکی بوون، لە سێگۆشەیەکدا ڕۆلی سێ تێڕوانینی جیاواز دەبینن، یەکەم پیری بەفر، بە هەموو پێوەرێک کارەکتەرێکی کلاسیکی بوو، هەر لە ئازایەتی و مەردایەتی و ڕەوشت بەرزی و لێبوردەیی، مامڵەی جوانی لەتەک ئافرەتاندا، دووەم حیکایتخوانە، کارەکتەرێکی دۆنکیخۆتیە، تەژییە بە شکستی و تراژیدیای فرەدنگی و نەهامەتی، بەمەش دەتوانێ پایەکانی ڕۆمان لە کلاسیکەوە بگوێزێتەوە بۆ ڕۆمانی مۆدرن، سێیەم مەریەمە، ئافرەتێکە بزاڤی فێمێنییزمی هەیە، لە هەستیدا پیرۆزی خۆی دەدۆزێتەوە، لە بڕیارداندا دوو دڵ نییە ئازادە، مەریەم لە سێ بار، باز بەسەر خۆیدا دەدات، ئەوجا لەنگەر دەگرێ و دەگیرسێتەوە، مەریەمی سەرەتای پێش ناپاکی جیاوازی دروستدەکات لەگەڵ مەریەمی دوای پاکدامێنی، لەگەڵ هاوسەرگیری سێیەمیشدا دەگەڕێتەوە لەتەک شوێن دا یەکدێتەوە، پێگەی خۆی لە کەتناوە دا دەدۆزێتەوە، ڕۆمانەکەی بە دیاری پێشکەش دەکرێ، حیکایتخوان لە یەک کاتدا لە سێگۆشەیەکدا، بە سێ نەهامەتی ئابڵوقە دەدرێت، یەکەم مردنی پیری بەفرە، دووەم شووکردنی یەکەمی مەریەمە، سێیەم خەونە ناخۆشەکەیەتی، لە یەکمدا مردنی ڕووە بەهارییەکەی بوو، لە دووەمدا گەڕانەوەیەتی بۆ هاوین، ڕاگواستنە لە سێگۆشەی تەڕ و پڕەوە بۆ بن هەنگڵی ڕووت و وشک، لە سێیەمدا ڕادەستبوونە بە سەرهەڵگرتن، بێهوودەییە لە ونبووندا،

پیری بەفر
کارەکتەرێکی ئەفسانەیی ئەرێنییە، دەتوانێ کاریگەری لەسەر دەوروبەردا دروستبکات، بە زمان و ڕەگەزەکانی گێڕانەوە پەیوەندی بە پێکهاتەی دەقەوە دەکات، گوزارشت لە مەبەست و ئەزموون و دنیابینی خۆی دەکات، بە ڕاشکاوی باس لەوە دەکات کە هەژدە ژنی هێناوە نەکەسیانی تەڵاق داوە، نە ئازاری داون، هەرگیز لە یەک کاتدا دوو ژنی پێکەوە نەبووە، مامڵەی لەگەڵیاندا مەردانە بووە، سەربازی نەکردووە، لەگەڵ سەربازانی ڕوس و عوسمانلی عەرەب و عەجەم شەریکردووە، شەری برا کوژی نەکردووە، بێ برینداری سێجار تا سەد بژمێرە، تورک، عەرب، فارس و جاشی کوشتووە، پەنجا ساڵە جگەرەی تەرک داوە، باس لە دوو شوێنی فانتازی دەکات، یەکەم باس لە دۆندی پاڕانەوە دەکات، چۆن گڵۆپەکانی سەر قەڵای لێوە دیارە، هاوینێک بۆ خاتری مێرێ حەوت گوریسی لەگەڵ خۆی دا بردبووە دۆندی پاڕنەوە، مێرێ ئەو ناوەی لێنا، ئەو شەوە لە دوای سەرجێی و بیسمیلکردن، بەدەم سەماوە بۆ منداڵ لە خودا پاڕانەوە، گەر مێرێ نەبوایە ئەو دۆندە بە دۆندی شەیتان ناودەنرا، هەرچی ژنی دنیا هەیە بە ڕووتی دێنە وێزەت، شەیتانی دەبیت، پیری بەفر چەندین جار لەوێدا لەگەڵ ژنانی دنیا شەیتانی بووە، دووەم باسی درەختی ژنان یان درەختی هاوینە دەکات، دۆندی پاڕانەوە و درەختی هاوینە دوو ڕووی دراوێکن لە خەزێنەی غەریزەدا مامڵەی سێکسیان پێوە دەکرێ، لە یەکەمدا خەیاڵ بەرکەماڵە ڕوویەکی هاوینییەیە لە حیکایتخواندا وورددەکرێتەوە، لە دووەمدا راستینەیە ڕووە بەهارییەکەیە کە پیری بەفر پەنجا جار زیاتر چووەتە خزمەت ئەو درەختە، ژنانی بە ڕووتی بینیووە، لەوێ گوڵنازی بینی، باوکی ناچار کرد گوڵنازی بۆ بهێنێ، گوڵناز ژنی یەکەمی پیری بەفربوو لە داخی بێ منداڵی کۆچی دواییکرد، پێش مردنی گوڵناز، پیری بەفر لە گەشتێکیدا بۆ باکوور لە گوندێکدا بەفر ڕێگایان پێدەگرێت، بێری ناسی و حەزیلێکرد، لە شەوێکدا لاقەیدەکات، گفتی پێدەدا، کە بگەڕێتەوە هاوسەرگیری لەگەڵدا بکات، کە لە ئەستەمبووڵ دێتەوە بووکێ تورکی لەگەڵ خۆیدا دێنێ، نێوی سەحرە، لەگەڵ سەحر کە دەگەنە هەمان گوند هەواڵی کوشتنی بێری دەبیستێ، کە دووگیان بووە براکانی کوشتوویانە ئەو ساوایە تاقە وەچەی پیری بەفر بوو لە سکی بێری دا مرد، لەو هەژدە ژنەی هەیبوو هیچیان منداڵیان نەبوو، هەموو بەو داخەوە سەردەنێنەوە، نۆ لەو ژنانە لە گۆرستانێکدا ، لە ژیر سێ دار مێو کەپرێکیان بۆ دروستکردووە، بە تەنیشت یەکەوە نێژراون، کێلی گۆڕەکان یەک جۆرو یەک ئەندازەن هەر کەسێ بە ئاینی خۆی نێژراوە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ، پیری بەفر بەیەک چاو سەیریاندەکات، یەکیان نەبێ هەموو ژنەکانی بە گەنجی مردون، گۆڕی ژنەکانی دیکەی هەریەکیان لە مەملەکەتێکە، لە چەند مانگێکدا سەردانیان دەکات، پیری بەفر کۆدێکە بۆ خوێندنەوەی مێژووی کورد، حەزی لە خزمایەتیە، هاوسەرگیری لەگەڵ سەرجەم میللەتانی دنیادا کردووە، بێ ئەوەی وەچەیەک بخاتەوە، ناو و ناسنامەی هەڵگرێ، هەموو ئەو ژنانەی هاوسەرگیری لەگەڵ دا کردووە، هەموو نەزۆک بوون نە دۆندی پارانەوە، نە نزاو پارانەوە لە خودا، نە درەختی هاوینە، نە خەیاڵ نە واقیع، نە هاوین نە بەهار، کەڵکی نەبوو، ئەوە تەنیا کوردە بە دیار مێژووی لە گۆڕنراوی خۆیدا بە ئەمەکەوە لە پاییزدا بۆ ڕابردووی خۆی دەگەڕێت، بە دیار نۆ گۆر، نۆ نەزۆکەوە، کە لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژووی پیری بەفر دا کۆچی دواییانکردوە، لە هەمان کاتدا ڕێک وەک مێژووی گوندی کەتناوە، لە بەغا، تاران و ئەستەمبووڵ کۆنترە، کەچی لە شوێنی خۆی ماوەتەوە، گەورە نەبووە، نەبووەتە پایتەخت، هەر لە هەناوی جوگرافیدا بەو مێژووە نەزۆکە، بە گوند ماوەتەوە، پیری بەفر باسی سێیەم ژنی دەکات، ژنێکی ئەرمەنی بوو، ناوی مێرێ بوو، حەوت ساڵ ژنی بوو، بە جوانی پیری بەفری فێر سەماکرد، لەسەر خواستی مێرێ بوو گەرماوێکی ژنانەی دروستکرد، لەکاتی مردنی مێرێ، پیری بەفر بۆ یەکەمجار نەخۆشکەوت، لە تاران دختۆرە روسییەکە پێی ووت دەردەکەت چاری نییە، سێ هەفتە زیاتر ناژیت، لە گەڕانەوەدا، نزیک ورمێ، کاتێ لە ماڵی برازای سمکۆ شکاک لایدا، تورک هێرشی هێنا شەری مردنی کرد، بەڵام نەمرد، هەندێجار حەزی لە مەجلیسی دەروێشان دەکرد، لە نزیک منارە چۆڵی، لە نێو دەروێشەکانی شیخی نەهری دڵی چووە دەروێشێک و هێنای لە هەموو جوانتر حاڵی لێدەهات، سەمای مەستانەم بینی، دەفی دەژەن، بۆ زگ پڕبوون حاڵی لێدەهات، زیکری دەکرد، دەنگیشی زۆر خۆشبوو، پیری بەفر گوێی لە سێ سەدو سی وسێ گۆرانی حەسەن زیرەک بووە، بەڵام شەوێکیان، مەستان دەنگی لەو خۆشتربوو، مەستان خەڵکی زێی بادینان بوو، زیکری ئاگر دەکات، بنەماڵەی ئەو لە نێوان زەردەشتی و موحەمەدییە، دوای ئەم جوانترین کیژی کرمنشاهی هێنا، ناوی فەتانە بوو لە پێشدا داوای کوڕی کرد، دوایی کردی بە کچ، ڕۆژ بە ڕۆژ لە خەفەتی بێ منداڵی ڕووی لە کزی دەکرد، شێت بوو، بۆ چارەسەر بردی بۆ تاران، بەشێتی کۆچی دواییکرد، لە دواجاردا باس لە غەزال دەکات، بۆ سک وزا بە هەموو زمانێک دوعای کرد، ناوی هەموو پێغەمبەرەکانی هێنا، ئەویش بەو داخەوە مرد، پیری بەفر زمانی تورکی، عارەبی، فارسی و تۆزی ڕووسی زانییوە، سوورەتەکانی قورئانیشی لەبەربووە، خوێندەوار بوو هەموو شیعرەکانی حافز سەعدی، مەلا جەزیری و نالی ئەزبربوو، جارێ لای شێخ نەهری وەفایی بینیووە، شیعری شیرین تەشی دەڕێسی نووسیووە، پیری بەفر دیوە بزربووەکەی حیکایتخوانە، ئەو دیوە خەیاڵئامێزەی دۆنکیخۆتە کە خەون بە ژیانی زۆرباوە دەبینێ، لە شکستی و گریاندا، لە ڕەشکردنەوە و چڕکردنەوەی کردەی نووسیندا، لە سێبەری درەختی وشەدا هەوێنی تیامانێک دەگرێتەوە، لە ئاسۆی دەقدا بە خۆرێکی زۆرباویانە سەمای وشەکان، هەڵچوون و داچوونی هەستی ڕادەگرێت، بۆ وەک پیری بەفر زۆرباویانە ڕەفتار ناکەم، هەموو کچێ حەزی لێدەکات، کەسێکی پراکسیسی (کردەی)ە، جگە لە نەبوونی وەچە، هیچ تەنگەژەیەکی سۆزداری نییە، متمانەی زیاتر بە جووڵەو کردارە، نەک بە تیۆرو نووسین، گەر بیەوێت گوزاریشت لە هەستێک بکات زۆربا ئاسا، بە سەما دەریدەبڕێت، بە سەما دەتوانێ جێ بەگومان لەق بکات، خوێندەواری هەیە، بەڵام هیچ نانووسێت، پێچەوانەی حیکایتخوانە، وەک بیسەرێک دەمڕاستی گێڕانەوەیەی هەمان شتزانە، کە بۆی دەگێڕێتەوە، چی دەبیستێ و دەبینێ دەینووسێتەوە، زانیارییەکانی یەکسان دەبێت بە زانیارییەکانی پیری بەفر، لە چوار چێوەی ڕۆمانێکدا کە وەسفکردن جێگا بە گێڕانەوە چۆڵناکات، لە ڕێگای زمانەوە بە ڕووی ڕووداوەکاندا دەکرێنەوە، بە ستراتیژی هونەرمەندێک لە بری هەموویان دێتە قسان و دەنووسێت، ئاندری تارکۆفسکی دەرهێنەری ڕووس دەڵێت “هونەرمەند لە جیاتی تەواوی ئەو کەسانە قسان دەکات کە توانای قسەکردنیان نییە ” 10 ،گەر زمانی پیری بەفر جووڵەو کردارو سەما بێت، زمانی حیکایتخوان بێدەنگی و هونەری نووسینە، دەستبەردار بوونیی هەڵوێستی سۆزداری لە شوێن ڕەنگدانەوەی نووسین، دەبێتە ئامانجێک لە ڕووخساری پشتتێکردنی مەریەمدا یەقدەداتەوە، لە ژێر درەختی وشەدا بەردەگرێت، پیری بەفر خەون بە ژنەوە نابینێ، هەژدە ژنی هێناوە، کەچی تۆی حیکایتخوان نەتوانی تاقە ژنێک بهێنی، بە خەونیش بێت نەتوانی بگەیت بە مەریەم، لە دۆندی پاڕانەوە دا بوو گوریسکەت پچرا، کەوتیت، نەگەیشتی بە مەریەم، دۆندی پاڕانەوە ڕنینەوەی مووەکانی خەون و خەیاڵت بوون، لەمپەرێک بوو لە جیابوونەوەی ئەزموونی دۆنکیخۆتە لە دنیای زۆربا کە نزیک بوونەوەی چاو کەسک و دەرکردنی مەریەمی لێکەوتەوە، وەک پیری بەفر ناتوانێ سەما بکات، گریانیش دادی نادا، تا بە سەما گوزارشت لە هەستی بکات، پیری بەفر چۆن دوورکەوتەوە، دنیاییەک کێشەو ئاڵۆزی بۆی ناییەوە، دوو هاوینە مردوویت، زوو مردیت، نەیهێشت جیاوازییەکان کەمبکاتەوە، ئیتر چیی بنووسێت، لەگەڵ مردنی تۆ، شووکردن و کۆچکردنی مەریەمدا، تراژیدیایی حیکایتخوان سەرهەڵدەدات، ڕادەستنەبوونی بە پێدراوەکانی واقیع، سەرهەڵگرتن و سەفرکردنەکەی بۆ نادیار، پشتکردنە، لە دنیای ژن، گومانە لە توانای خۆی، گومانە لە کردنەوەی پاژێکی نوێی نووسینە لە سەر درەختی کەتناوە، پۆلینکردنی پەیوەندییەکانی نیوان واقیع و فانتازیایە، ئایا نووسینەکەی بەشی ئەوەی تێدا ماوە کە لە گومان بیپارێزێت، لە کردەی نووسینیدا، لە ژێر درەختی وشەدا، ئایا بە دوای سەقامگیری بزربوودا دەگەڕا، یان وەک کارەکتەرێکی دۆنکیخۆتی شکەستیەکانی خۆی بە سەرکەوتنەکانی کارەکتەرێکی زۆرباوی وەک پیری بەفر بەراوورد دەکرد، یان گومانکردنی لەوەدا تۆخ نابێتەوە کە مەریەم حەزی لێ نەبوو، ڕووخساری ئاوێنەیەک بوو دڵشکاندنێ گەورەی تێدا بوو، کە هیچ کچێ حەز لەو چروچاوە ناکات، ئەم بیرخستنەوەیە بەر لەوەی گومان لە مەریەم بکات، گومان لە خۆی دەکات، ئەوەندە بڕوای بە نووسینە، بڕوای بە خۆی نییە، بڕوای بەوە نییە کە بتوانێ مەریەم بگۆڕێت، پەرجۆ دەسەبەرکات، ویستی بە کردەی نووسین قەرەبووی هەست بە کەمکردنی بکات، داهێنان دروستبکات، گومان بزوێنەری نووسینە لەتەک دنیایی دڵنیایشدا پارادۆکس فەراهەمدەکات، قەد لەگەڵ یەکتریشدا پاکنابنەوە، بەختیار عەلی دەڵێت ” پاک بوونەوە لەو گومانانە پاکبوونەوەیە لە ڕیشەکانی هونەر “11 لە کۆتاییدا حەسرەتەکانی ڕابردوو لە نێو خود و ئایندەی بەجێماوی دەستنووسەکە، لە درەختی کەتناوەدایە، ئایندەش لە دەرەوەی ڕابردوودایە، لە ئێستادا مەریەم نییە، پیری بەفریش نەماوە، ئەدی من بۆ هەبم بۆ کەتنێکی تر، بۆ داوای لێبوردنێکی دیکە کە منی حیکایتخوان لەوی نووسەر جیادەکاتەوە، گەر ئەو بەهاری ڕابردوو بێ، ئەوا من لە ئێستادا هاوینی بەسەرچووم، لە پاییزییەکی نادیاردا بەرەو نەزانراو هەڵدیم.

کەرکووک مانگی 12 / 2021

ژیدەرەکان:
1 ـ کەریم کاکە ـ درەختی کەتناوە ڕۆمان ـ لە بڵاوکراوەکانی یەکێتی نووسەرانی کورد، لقی کەرکووک ژمارە 91 ـ چاپخانەی: ئاربخا، کەرکووک ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2007
2 ـ بەختیار عەلی ـ ناشوێن ـ چاپخانەی: کارۆ ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2019 ـ ل 155
*بۆ زیاتر تەماشای لاپەڕکانی 81 ،140 ، 203 ، 163 ، ی سەرچاوەی ژمارە 1 بکە
3 ـ ئەنوەر حسین ـ ئاشنا بوون بە دریدا ـ گۆڤاری ئایدیاـ ل 131
4ـ فلیب هامۆن ـ سمیولوجیە الشخێیات الروائیە ـ ترجمە: سعید بنکراد ـ تقدیم عبدالفتاح کیلیگوـ دار الحوار للنشر والتوزیع ـ الگبعە الاولى ـ ێ 43 5 ـ بەختیار عەلی ـ گوتاری مانەوە ـ چاپ و بڵاوکردنەوە: ناوەندی ڕۆشنبیری ڕهەند ـ چاپی یەکەم ـ 2021 ز ـ ل 112
6 ـ بەختیار عەلی ـ دوا خەندەی دیکتاتۆر ـ چاپخانەی کارۆ ـ چاپی یەکەم ـ ساڵ 2020 ـ ل 257
7 ـ د ێلاح فچل ـ بلاغە الخگاب وعلم النێ ـ عالم المعریفە ێدرت السلسلە فی شعبان 1998 بڕشراف ڕحمد مشاری العدوانی 1923 ـ 1990ـ ێ 211
8 ـ جورج گرابیشی ـ ـ فی الروایە العربیە ـ دار الگلیعە للگباعە والنشر ـ الگبعە الاولى ـ 1982 ێ 185
9 ـ کاروان عومەرکاکەسوور ـ (ڕێگاکانی ژەهر)ڕۆمان ـ ناوەندی غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2017 ـ ل 5
10 ـ عەبدولخالق یەعقووبی ـ دیالۆگ و داهێنان ـ چاپخانەی خانی دهۆک ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2009 ـ ل 137
11 ـ بەختیار عەلی ـ ئاوڕەکەی ئۆرفیۆس ـ چاپخانەی رجایی / تاران ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2014 ـ ل 205




قاسم سلێمانی كێ بوو؟.. عەلی مەحمود محەمەد

شكاندن وسوتاندنی بەرفراوانی وێنەو پەیكەرەكانی قاسم سلێمانی لەسەرتاسەری ئێران, شایی و هەڵپەڕكێی گەنجانی مهاباد لە یاداوەری كوشتنی سلێمانی, كە بێباكانە ملی خۆیان خستۆتە بەر چەقۆی كۆماری ئیسلامی ئێران لەو یادە خۆشە, ناتوانن بەختیاری خۆیان بۆ مەرگی بشارنەوە, وە ئەرشیفی وێنەی پرسەكەرانی قاسم سلێمانی لە باشووری كوردستان و وتەو لێدوانی سیاسی و نووسەران لە سێ ساڵی رابردوودا چ خەجاڵەتییەك دردەخات .
ئەمەی من لەم كورتە وتارە باسی دەكەم مشتێكە لە خەروارێك لە تاوانی ئاشكرای یاداشتكراو, داخوا دەبێت ناوبراو بە بڕیارە نهێنییەكانی چەند تاوانی قێزەونی كۆمەڵكوژی و تیرۆری ئەنجام دابێت؟, چەند پلانی دژ بە كوردی دابێت, ئەو لە وێنەكاندا خەندەی دەباراند, وەلێ لە ناخدا غەزەب و مەرگی دەبەخشییەوە.
دەمەوێت جیا بم و جیاش قسە بكەم, نە وەك گەشتیارانی باشووری بۆ شیمالی ئیران بدوێم, وە نە وەك سیاسییە پڕۆ ئیرانییەكان لەمەڕ كوردایەتی بە فایلەوە دروشم بدەم, وە نە وەك ئەو تەرزە نووسەرانەش لە مانای ئازادی و ئەخلاق پەیوەندی نێوانیان لە فكرو نووسیندا تێنەگەیشتوون بیربكەمەوە, وە نە وەك هەنسكەی گریانی پرسەكەرانی سیخوڕخانەكان ئیتڵاعات هەڵوێست بنوێنم, نە وەك ئەو پرسەو شەیپورەی كەناڵەكانی راگەیاندن بۆ حاجی قاسمی سلێمانیان بەرپا كرد بجوڵێمەوە, جیاش لەو چەپەی ئەمەریكای لاتین و ئیسرائیل عەقڵیانی كوێر كردۆتەوە, ئەوەی دژی ئەمەریكاو ئیسرائیل و هاوپیمانەكانی بێت دەیكەنە شۆڕشگێڕ, دەبێت مێژوو لە دوارۆژدا چی لەسەر ئەو نووسین و راپۆرتانە بڵێت؟, كاتێك نەوەكانی داهاتوو خوێندنەوەیەكی ئەخلاقی بۆ وێنەی ریزی پرسەگەرانی سیخوڕ خانەكان لە سلێمانی و هەولێر و رەفتارو نووسینەكان دەكەن؟, چی دەڵێن كە دەبینن گەلێكی قەسابی كراو چۆن ستایشی جەلادەكەی خۆی دەكات و چەقۆی ملی خۆی دەلێسَتەوە؟, چۆن ژمارەی فایلدارانی جاسوسخانەكان تاران و ئەنكەرا چەندین جار زیاترن لە فایلدارەكان بەعس.

قاسم سلێمانی كێیە؟
لە 11ی ئازاری 1957 لە گوندی ” كەناڵ مالك” قەنات ملك ” ی ژمارەی دانیشتوانی 441 كەس,119 خێزان ” سەر بە ناوچەی رابور ” ژمارەی دانیشتوانی 35341 كەس,7664 خێزان ” لە پارێزگای كرمان لە خێزانیكی جوتیاری زۆر هەژار هاتۆتە دنیاوە, كە بەهۆی چاكسازییەكانی زەوی ساڵی 1341ی شاوە, پارچەیەك زەوییان بەكەوتبوو.
لەو خێزانە هەژارە منداڵێك چاوی بە ژیان هەڵهێنا ناویان نا قاسم, ناوی باوكی حەسەن و ناوی دایكی فاتمە سلێمانییە, دەڵێن سلێمانییەكان بە بنەچە لوڕن و لە ناوچەی لوڕستان و بەختیارییەوە لە دەوروبەری ساڵی 1750 زاینی كۆچیان كردووە بۆ پارێزگای كرمان.
ئەو بە ناوی قاسمی كوڕی حەسەنی كوڕی ئیمام عەلییەوە ناوی موبارەكی نراوە, ئەویش كە گەورە بوو وەك هەمان قاسم پێیی وابوو مردن وەك هەنگوینە لە پێناو عاشوراو حوسێندا, 40 ساڵ پۆستاڵی سەربازی دانەكەند, باوەڕی وابوو تا ساحیب الزەمان ئیمام مەهدی دێت , چەك لەشان بێت لە سوپای پاسداران.

تا لە كۆتاییدا هەنگوینەكەی بە نسیب بوو, لەناو هەنگوینەكە وا توایەوە, ئەنگوستیلەكەی پەنجەی و پشتڕاستكردنەوەی پشكنینی دی ئێن ئەی نەبوایا, دەوترا وەك عیساو ئەبو زەڕ هەڵكێشراوە بۆ تەبەقە ناناسروەكانی ئاسمان, دەبوایە لە چاوەڕوانی بونایە بە مەهدی بوون بگەڕابایەتەوە.
سلێمانی 5 براو 5 خوشكی هەبوو, یەكێك لە براكانی بەناوی سوهراب سلێمانی بەڕێوەبەری زیندانی تارانە, بە دڵڕەقی بەرامبەر بە زیندانیان و پێشێلكەری مافی مرۆڤ وەك جەلادێك لای ئازادیخوازانی ئێران ناسێنراوە.
سلێمانی لە تەمەنی هەرزەكارییەوە خێزان پێكەوە دەنێت, دو كوڕو سێ كچی دەبێت, حوسێن و محەمەد رەزاو زەینەب و فاتمە و نێرگز ناوی زۆرینەی منداڵەكانی عەشقی قوڵی شیعەگەرایی پێوە دیارە.
ئەو لە بەر هەژاری تا پۆلی 5ی سەرەتایی خویندووە, لە تەمەنی 11 ساَلی واز لە خوێندن دێنێت, ساڵی 1969 واتا لە تەمەنی 12 ساڵی, لە لادێكەیانەوە ڕو لە شاری كرمان دەكات بۆ كرێكاری بیناسازی, بۆ هاوكاریكردنی خێزانەكەی, تا قەرزە نۆ هەزار ریاڵییەكەی سەر باوكی بداتەوە, دواتر لە ساڵی 1974 لە فەرمانگەی ئاوو ئاوەڕۆی شاری كرمان دەبێتە كارمەند.
بەلام رژێمی ئێرانی ژیانامەیەكی دیكەیان بۆی نووسیوەتەوەو راستییەكانیان شێواندوو بەم شێوەیە : گوایە لە 11 ساڵی بۆ خوێندن چووە بۆ كرمان, دبلۆمی هێناوە, دواتر پەیوەست بووە بە هێزی كارەوە.
لە 18 ساڵ بووە بە بەڵێندەر, لە 20 ساڵی پەیوەندی كردووە بە خەبات دژ بە رژێمی پاشایەتی.
دواتر بووە بە فەرماندەی سوپا لە ئازەرباینجانی رۆژئاوا “كوردستان”” https://www.imna.ir/news/546000/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA

پەیوەندیكردنی بە خەتی ئیمامەوە

لەو كاتەی شۆڕشی گەلانی ئێران كڵپەی سەندبوو لە لایەن گەنجە چەپگەراكانی ئێرانەوە درێژەی پێ دەدراو رابەرایەتی دەكرا, ساڵێك بەر لە سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران, لە رێگای حوجەتوالئیسلام سەید رەزا كامیابەوە, كە لە مانگی رەمەزانی ئەو ساڵە لە شاری مەشهەدەوە هاتبوو بۆ ئوستانی كرمان, پەیوەندی بە خەتی روحواللە خومەینیەوە دەكات, هەر خودی كامیاب دواتر سولێمانی بە ئایەتوڵا خامنەئی دەناسێنێت و دەرگای چوونە پێشەوەی بۆ دەكرێتە سەر پشت. ناوبراو یەكێك دەبێت لەوانەی لە لایەن رێكخراوی مجاهدینی خەلقی ئێرانەوە دەكوژرێت لە 7 موردادی 1360″ 28-8-1981 “.
سلێمانی لە كرمان تێكەڵ بە ئیسلامی سیاسی دەبێت, ئەوان شەرمنانە بەشداری راپەڕینیان دەكرد, پەیوەندییەكەی تەنها زارەكی بوو وە هیچ چالاكییەكی هەستپێكراوی نەبووە دژ بە رژێمی پاشایەتی, دەنا ئێستا بە شانازییەوە لە سیڤیەكی گەورەتر لە خۆی نیشان دەدرا, لە كاتێكدا وڵات كڵپەی دەداو لاوانی چەپی هاوتەمەنی ئەو پۆل پۆل بەرەو مەرگ دەچوون بۆ روخاندنی رژێمی پاشایەتی, بێ باكانە و بەوپەڕی عەشقەوە دوا هەناسەیان تێكەل لە گەڵ گازی سیانید دەبوو كە لە گیرفانەكانیان هەڵیان گرتبوو, كەچی ئەمان لە كونجی مزگەوتەكانەوە بە دوعاكانیان دەكڕوزانەوە.

بوون بە پاسدارو بەشدار جیهاد دژ بە خەڵكی كوردستان

دوای سەركەوتنی شۆرش بۆ سەركوتكردنی بەرەی شۆرش و سەپاندنی حوكمی ئیسلامی بەسەر ئێراندا, سوپای پاسداران پێكدەهێنرێت, لە لایەن خومەینیەوە لە رۆژی یەك شەممە رەشەكەی رێكەوتی 22ی نیسانی 1979 راگەیەنرا.
قاسم سلێمانی لە ئوستانی كرمان زوو پەیوەندی بە سوپای پاسدارانەوە دەكات,45 رۆژ خولی سەربازی خێرا دەبینێت لە لای رێكخراوی فەتحی فەڵەستینی, بەدوای راگەیاندنی جیهاد دژ بە خەڵكی كوردستان, دەبێتە راهێنەر, كە خومەینی لە رۆژی سێشەممە رێكەوتی(١٩-٨-١٩٨٠) بەشێوەی فەرمی رایگەیاند, داوای لە لایەنگرانی سستەمی ویلایەتی فەقیە كرد ئەركی شەرعی خۆیان لە هێرشكردنە سەر كوردستان و لە ڕەگ دەرهێنانی“ كفرو ئیلحاد” بەجێ بهێنن, بەوەش شەڕێكی نەخوازراو بەسەر گەلی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستاندا سەپێنێنرا, زۆر تاوانی قێزەون بەرامبەر بەم خەڵكە ئەنجامدران دەچنە چوارچێوەی تاوانە نێودەوڵەتییە مەزنەكانەوە.
قاسم سلێمانی و ئیسماعیل قائانی یەكێك بوونە لەوانەی لە یەكەم چركە ساتەكانی دوای فتواكە رویان لە كوردستان كردووە بۆ جیهاد و بەشداری كۆمەڵكوژی خەڵكیان كردووە، هەر لە میانی جیهادەكەی كوردستانەوە یەكترییان ناسیووە, زۆر بەباشی ئەركەكانیان جێبەجێ كردووە, وەك سایتی تابناكی پاسداران ئاماژەی پێ داوە.
بە دوای فتواكەی خومەینی, سلێمانی بە دوری زیاتر لە 1500 كیلۆمەتر خۆبەخشانە بێ وەرگرتنی موچە, لە ئوستانی كرمانەوە دەچێت بۆ شاری مهابادو ئازەرباینجانی رۆژئاوا بۆ بەشداریكردن لە غەزەواتی سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, یەكەم بەشداریكرنی سلێمانی, لە شەڕی خەڵكی كوردستان بە تایبەت شاری مهاباد بووە, كە لەوكاتە شاری مهاباد رۆڵی گرنگی لە جوڵانەوەی كوردستاندا دەگێڕا, گوایە لەو كاتە هەوڵی جیابوونەوەیان لە ئێران دەداو خواستاری وڵاتێكی سەربەخۆی كوردی كۆمۆنستی بوونە ” http://www.alshiraa.com/topics/1568-kasm-slymany-aaaml-bna-drbth-hrk-fth-lykod-alhrs-althory-bklm-alsyd-sadk-almosoy” .
ناوبراو لە شاری مهاباد و ئازەربایجانی رۆژئاوا بەشداری شەڕەكان دەكات لە هاوینی ساڵی 1979 دا, كە لەو ماوەیەدا لەو ناوچەیە تاوانەكانی ئیعدامی مەیدانی دەرەوەی دادگا و تاوانی كۆمەڵكی كوژی قاڕناو قەڵاتان و ئیندرقاش و …… ئەنجامدران, لێ ئەوكات بەهۆی بەشداری چالاكانەی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, لە ساڵانی 58 بۆ 60 بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوام بوو, فەرماندەیی سوپای ساروڵای دەكرد, رۆڵی بینی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان ” https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1_%DB%B4%DB%B1_%D8%AB%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87 ” , هەرچەندە پلەی بەرز كرایەوە لێ بە ئەندازەی ئاغای ئیسماعیل قائانی فەرماندەی ئێستای سوپای قودس ناو ناوبانگی نەبوو لە سەركوتكردنەكە, وەلێ بەشداری دڵڕەقانەیان لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان دەرگای بۆ ئەم جوتە كردەوە لەناو حوكمڕانی ئیسلامی ئێراندا, هەردوكیان بە دەرگای كۆمەڵكوژی خەڵكی كوردستاندا هاتنە ژورەوە, هەرچەندە بەهۆی پلەنزمی ئەوكاتی ئەم جوتە جەلادە وە نەپشكنینی ورد لە تاوانەكان نەتوانراوە دۆسیەی تاوانەكانی ئەم دووە بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان ئامادە بكرێت.
دوای گەڕانەوەی لە مهاباد و ئازەرباینجانی رۆژئاوا بۆ كرمان, سلێمانی بەهۆی بەشداری چالاكانی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, خەلات دەكرێت و دەكرێتە فەرماندەی پایگای سوپای قودس لە شاری كرمان.

40 ساڵ پۆستاڵەكەی دانەكەند

قاسمی سلێمانی یەكەم ئەركی بەشداریكردن بوو لە سەركوتكردنی جوڵانەوەی گەلی كورد كە بۆ خودموختاری تێدەكۆشا لەو رۆژگارەدا, داواكارییەكانی لە بەرنامەیەكی هەشت خاڵی سادەو ساكاردا خۆی بەرجەستە كردبوو.
سلێمانی یەكێك بوو لەو جەنگاوەرانەی بە فتوای خومەینی پۆستاڵی لە پێ كرد و بەشداری كرد لە سەركوتكردنی جوڵانەوەی گەلی كورد, تەنانەت دوای بەنی سەدریش پۆستاڵەكەی دانەكەند” دەڵێن 40 ساڵ پۆستاڵی لەپێدا بوەو سەرقاڵی جەنگ بوەو بێ‌ پسانەوە لەجەنگێكەوە بۆ جەنگێكی تر چووە‌ لەپێناوی ئێرانداو لە كاتێكدا كە زۆربەی پاسدارانی سەردەمی جەنگی ئێران‌و عێراق وازیان هێنا، ئەم تا مردن بەردەوام بووە”, ئەمەش لە دوو هەنگاوی دواتریدا بووە هۆی بەرزكردنەوەی پێگەی سەربازی.
دواتر كرایە فەرماندەی پاسدارە كرمانییەكان, بەرزترین پلە بوو لەناو پاسدارانی هاوشاری ئەوكاتیدا, دوای 3 ساڵ بووە فەرماندەی تیپ, دواتر دەبێتە سەر فەرماندەی لەشكری 41 ی ساروڵا, كە هەموو چەكدارانی سیستان و بلوجستان و هرمزگان و كرمانی لە خۆ دەگرت.

فەرماندەیەگی شكستخواردوو

قاسم سلێمانی وەك باسی دەكەن و خوێندنەوە بۆ ئەنجامی فەرماندەیی شەڕەكانی دەكرێت, فەرماندەیەكی سەربازی سەركەوتوو نەبووە, ئەو لە كۆمەڵێك جەنگی گەورە لە ماوەی 8 ساڵەی شەڕی عێراق – ئێران بەشداری كردووە, هەرچەندە فەرماندەی گشتی هیچ لەو شەڕانە نەبووە, لێ بەهۆی هەڵە سەربازیەكانیەوە هۆكار بووە بۆ بەكوشت دانی دەیان هەزار كەس, كە خۆی لە نزیك سەت هەزار كەس دەدات, وە شكستی جەنگی كەمەر شكێن, لە شەڕەكانی” فاوی 4, نەسری 5 و كەربەلای 5 ” دا, وەك موحسین رەزائی فەرماندەی پێشووی سوپای پاسداران دەڵێت : ئەو سێ جەنگە سێ كارەساتی گەورە بوو بۆ سوپای ئێران لە ماوەی شەڕی عێراق ئێراندا, هەرسێكیشی سلێمانی هۆكاری شكستەكانی بووە. نەیارانی چونە پێشەوەو سەركەوتنی پلە بەندی سلێمانی دەگێڕنەوە بۆ نزیكایەتی ئەو لە خامنەئی بە ” جانتا هەڵگری مەڵا” ناوی دەبەن نەك ئەو سێڵڤیانەی دوای جەنگەكان دەیگرێت وەك ژەنەراڵی سەركەوتوو خۆی نمایش دەكات, وا باسی دەكەن هەمیشە لە دوای نیشتنەوەی شەپۆڵەكان ئامادەیە, وەلێ لەكاتی شەپۆڵەكان لە بەندەرە ئارامەكان لەنگەری گرتووە دوور لە تۆفان و تسۆنامیەكان.
قاسم سلێمانی دوای بەشداری كردنی كەمی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان دەگەڕێتەوە ئوستانی كرمان” دیارە وردە كاری چالاكییەكانی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان بە نهێنی ماوەتەوە, بەڵام بەهۆی بەرز كردنەوەی پلە بەندی دەیسەلمێنێت رۆڵی هەبووە لە سەركوتكردنی راپەڕینی كوردستان و پاداشت كراوە”, بە وتەی خۆی سەرەتای شەڕی عێراق-ئێران پاسەوانی فرۆكە خانەی كرمان بووە, دواتر وەك بەرپرسی دەستەیەكی 300 كەسی بەشداری بەرەی سوسنگەردی كردووە لە شەڕی عێراق – ئێران. بەڵام كەسانی دی دەگێڕنەوە گوایە بۆ ماوەی دوو هەفتە نێردرا بۆ بەرەی شەڕی ئێران -عێراق بۆ دابەشكردنی ئاو, دوایی مایەوەو نەگەڕایەوە.
ناو براو لە شەڕە گەورەكانی “كەربەلاكانی 1 و 4 و 7, نەسری 4 , فەتح مبین, فەجری 1 و 3 و 4 , رەمەزان, بیەت الموقەدەس 1 و 7 و رێگای قودس, سامن ئال ئائمە… لە سەرتاسەری بەرەكانی شەڕی عێراق – ئێران بەشداری كردووە” .
سلێمانی لە هێرشی رێگای قودس لە ناوچەی زۆنكاوەكانی حەوێزییەی عێراق بریندار دەبیت لە 29-11 بۆ 7-12-1981, بەڵام شانازی دەكرد بە بەشداریكردنی لە شەڕی فەتح مبین لە 22 بۆ 28ی ئازاری 1982, كە بە بۆنەی جەژنی نەورۆزی ئاگرپەرستانەوە بە ئیستڵاحی ئیسلامی سیاسی, سوپای ئیسلام ئەنجامی دا لەناوچەی شوش, دوای 30 هەزار كوژراو توانی 2500 كیلۆمەتر دوجار لە ناوچەی خوزستان بگرێتەوە.
لە هیچ یەكێك لەو دوو جەنگە كە تیایدا ئێران سەركەوتوو بوو, وە حسێن خرازی سەركردایەتیانی دەكرد, قاسمی سلێمانی لە ریزی فەرماندەكانی نەبووە, كە مایەی شانازی بن بۆی.

هۆكاری جینۆسایدی كوردە
قاسم سلێمانی لەو شەڕانەی كە بووە هۆی جینۆساید و ماڵوێرانی بۆ خەڵكی كوردستان و وڵاتیان كردە بەشێك لەو كارەساتە, لە پاڵ بەشێك لە هێزە كوردییەكانی باشوور بەشداری كردووە, لە شەڕی فەجری چوار لە ساڵی 1984 لە ناوچەی پێنجوێن, شلێر تا سورێن, ئەو شەڕە بووە هۆی ئەوەی ناوچەكە وێرانبێت, هاوكات بووە هۆكارێك كە شاری مەریوان بە بۆردومانی فڕۆكە لە لایەن بەعسەوە ویچرانبكرێت و خەڵكەكەشی كۆمەڵكوژی بكرێت , هەروەها لە شەڕی نەسری پێنج لە ناوچەی ماوەت بەشداری كرد لە رێكەوتی 21-6-1987, تیایدا بەهۆی هەڵەی ئەوەوە دەیان هەزار كەس لە سوپای ئێرانی كوژران, وە بووە هۆكارێك كە بەعس شاری سەردەشت كیمیاباران بكات لە یەك شەممەی رێكەوتی 28ی هەمان مانگدا, یەكەم شار بوو لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی كیمیابارانكرا.
ئەمەو بەشداری ژمارەیەك لەشەڕەكانی قەرارگای رەمەزانی كردووە, لە گرتنی شاری هەڵەبجە و شەڕی بەیتوالمقەدەسی 4 لە چیای شەمێران كە تاوانی هەڵەبجەی تێدا ئەنجامدرا, ئیتر تاوانی هەڵەبجە لە 5000 قوربانی شارەكەو دزینی سەروەت و سامانی خەڵك تا دەگاتە لێدانی هێزەكانی رۆژهەڵات قوربانییەكانی گوردانی شوانی كۆمەڵەو سوپای رزگاری و حیزبی دیموكرات و گرتن و ئیعدامی سەدان كەسی دیكەی رۆژهەڵاتی پێویست بە شڕۆڤە ناكات, هەموو ئەو شەڕو نەسرو شتە عاجباتیانەشی بە هاوكاری یەكێتی و پارتی و سۆسیالست و بزووتنەوەی ئیسلامی ئەنجامدران, واتا شیوەن گێڕانی ئەمڕۆی سیخوڕ خانەكانی سلێمانی و هەولێر بۆ قاسمی سلێمانی.
لە باشوری كوردستانیش لە رێگای پێشمەرگەوە لە زۆر تێڕوانین بۆ شەڕی هاوبەش لە گەڵ پێشمەرگەی لایەنەكانی یەكێتی و پارتی و حسك و بزووتنەوەی ئیسلامی و لەشكری موسڵمانی كورد لە ناوچە جۆراوجۆرەكانی كوردستان وەك قەرارگای رەمەزان ئامادەیی هەبووە, كە دواتر بەهۆی ئەو شەڕە هاوبەشانەوە گەلەكەمان تووشی كۆمەڵكوژی گەورە هات لە شاڵاوەكانی جینۆسایدی ئەنفال و كیمیابارانی هەڵەبجە, كە دواتر ئێران بەشێك لەو خەڵكە لێقەوماوە بە پەناهەندە وەر دەگرێت, ئێستا بە فەزیلەت دەیفرۆشنەوە, كە خۆیان هۆكاری تراژیدیاكە بوونە نەك هاوكاریكەر, هۆكاری دەردو مەینەتەكان بوونە نەك برینپێچی برینەكان.
سلێمانی لەدوا دیداریدا لەگەڵ خامنەئی, سێ رێزلێنانی ئازایەتی بە یەكجار پێ بەخشرا, كۆماری ئیسلامی ئێران پێویستی بەوە بوو, ئەو وەك هێمایەكی ئازایەتی بناسێنێت, تا هژمۆنیای خۆی لە هەرێمەكە بپارێزێت, واتا كۆماری ئیسلامی پێویستی پێ بوو قارەمان دروست بكات, نەك حەقیقەت وا بوبێت كە پاڵەوان بووبێت.

رۆستەمی زاڵ و ئەبو موسلمی خوراسانی و عەلی حەسەن مەجیدە

لای شیعەكان یان ئێرانییەكان, جگە لە ناوە ئاینییە پیرۆزەكان كە لیستەكەیان زۆرە, چ ئەوانەی كوژراون یان قەول وایە زیندوبنەوە دوای مردن بۆ درێژەدان بە ئەرك و پەیامەكانیان لە دوارۆژدا لە ناكاو بگەڕێنەوە, دوو كەسایەتی وەك پاڵەوانی دانسقە لای ئیچرانییەكان نمایش دەكرێن كە ئەوانیش ئەبو عەباس موسلم خوراسانی ” 718-754 ز”, كە ئەمەوییە كافرە بكوژەكانی عەلی و حەسەن و حوسێن و قاسمیان لە دەسەڵات لادا, لە گەڵ رۆستەم و زۆرابی شانامەی فیردەوسی كە ئەبو قاسم فیردەوسی ” 935-1020 ” نووسیویەتی, هەردووك ئەفسانەی پاڵەوانیەتی ئێرانیەكانن و لای ئەوان لە هیزو پاڵەوانێتیدا نموونەیان لە جیهاندا نییەو نابێت, لە هەردوو بواردا ناوی قاسمیش ئامادەیە, ئێستا هەندێك قاسمی سلێمانی لە زیندوكردنەوەی خەلافەتی شیعە بەناوی مانگی شیعە دەبەنەوە سەر موسلم خوراسانی, لە پاڵەوانێتی و هێزیشدا دەیبەنەوە سەر رۆستەم و زۆراب, لێ لە راستیدا قاسم سلێمانی هیچكام لەو دوانە نەبوو, بەڵكە بۆ خۆی عەلی حەسەن مەجید” 1944-2010″ێكی شیعەگەرای ئێرانی بووە, عەلی حەسەن مەجید چۆن پێشتر نایب عەریفێكی فاشیل لە سوپای عێراق بوو, بەو دەسەڵاتە زۆرەی لەدوای 30-6-1987 ەوە پێی درا, بە وەحشیەت و دڕندەیی توانی ژیان لە لادێكانی كوردستان بسڕێتەوە و زیاتر لە 200000 كورد بكوژێت و هێزی پێشمەرگە لە باشوری كوردستان دەربكات, وەك لایەنی سەربازی ئەمە بۆ ناسیۆنالستی عەرەبی سەركەوتنە, هەنووكەش ناسیۆنالستەكانیان بە شانازییەوە بۆی دەگەڕێنەوە, لێ بۆخۆی دڕندەیی و وەحشیەتێكە, لای كورد عەلی حەسەن مەجید تەنها نایب عەریفێكی فاشیلی وەحشی بوو, بۆ نەتەوەییە عەرەبیەكانیش ناوبراو فەرماندەیەكی مێژووی بە بەهای سەربازی بووە, بەهەمان شێوە بۆ ئیسلامییە شیعە گەراكان سلێمانی خەونی دزراوی بۆیان گەڕاندۆتەوە, فەرماندەی بنەڕەتی سەربازی تا مردن بووە, چل ساڵ تەواو پۆستاڵی پاسداری لە پێ نەكردۆتەوە, ئەوان لە لە فردەوسدا لە باوەشی حوسێندا دەیبیننەوە, كە بەرزترین خەونی ئەفسانەیی ئەوانە, وەلێ بۆ ئێمە دەبێت هەر پاڵەوانەكەی شەڕی سێ مانگەی رۆژهەڵات و گرتنەوەی كەركوك ماڵوێرانی شاری دوز بێت, قوتابییەكی فاشیلی پۆلی پێنجی سەرەتایی بوو, ئەخلاق رێگامان نادات ستایشی قاتلانی خۆمان و مرۆڤایەتی بكەین, بۆ ئازادیخوازانی ئێرانیش هەر لە جەلادێك زیاتر نییە, بۆیە لە هەر جێگایەك وێنەو پەیكەری هەبێت سوتێنراوو شكێنراوە, ئەوانەی ستایشی دەكەن و رێز لە یادەوری دەگرن دوورن لە ئەخلاقەوە.

قاسم سلێمانی و قودس
قاسم سلێمانی فەرماندەی 21 ساڵەی فەیلەقی قودس, بەهۆی نزیكایەتی لە ئایەتوڵا خامنەئیەوە ئەو پۆستەی وەرگرت, بڕیار بوو كاری سەرەكی ئازادكردنی قودس بێت, وەلێ ئەو بەرەیەی چۆڵ كردو خەریكی گەرمكردنی شەڕی عەلی و عوسمان و عومەرەكان بوو لە كۆمەڵێك وڵات, تەنانەت یەك تاقە فیشەكیشی لە پێناو ئازادكردنی شاری قودس وەك خاك لە سنورەكەی نەتەقاند, ئەو ریمۆن كۆنترۆڵی حەشدی شەعبی و حیزبولڵای لوبنان و حوسییەكان و هەزارەكان و تەواوی گروپە چەكدارە شیعەكان لە دەرەوەی ئێران لە گیرفانی بوو بە حەماس و جیهادو ئەنسار ئیسلام و كۆمەڵی ئیسلامیشەوە, وەلێ نەیتوانی یەك كار دژی جولەكە لە سەر زەمینی خۆیان بكات, بگرە تەقەیەك خۆشیشی بەسەریاندا نەتەقاند, تەنانەت تەلقە تەنویرێكیش, بگرە ئەو كارە سەربازیانەی لە ماوەی شەڕی ئێران عێراق بەناوی قودس و بەیتوالمقەدەسیش ئەنجامیدا تیایدا لە هیچیان سەركەوتوو نەبوو, ئەنجامەكەی بەوە گەیشت خومەینی پێش مەرگی بایەلۆجی پیاڵە ژەهرەكەی خواردەوە بووە هۆی مەرگی ئایدۆلۆجی ئازادكردنی قودس.

سوپای قودس
لە ساڵی 1998 لە كاتی هاتنە سەر كاری تاڵبان لە ئەفغانستان, كە سوپای قودس دامەزرا, ئەو وەك فەرماندەیەكی مەزهەبگەرای توندڕەو و خاوەند ئەزموون لە سەركوتكردنی گەلی كورد و بلوج كرایە فەرماندەی سوپاكە, چونكە كارەكانی هاوشێوەی كارەكەی كوردستان بوو, بەهۆی جیایی مەزهەبەوە ئەوەندە رقی لە تاڵیبان بوو تا ئاستێك, شەیتانی گەورەی لەبیر بردبوەوە.
سوپای قودس كە بەرپرسە لە ئۆپەراسیۆنە دەرەكیەكانی سوپای پاسداران, ئەوەش كردوویەتیە هێزێكی سەرەكی لە عێراق و لوبنان و سوریاو یەمەن , وە كاریگەر لە ئەفغانستان و بەحرێن و كوەیت و سعودیە و غەزەو….تاد .
قاسمی سلێمانی لەماوەی 21 ساڵدا كە فەرماندەی هێزی قودسی سوپای پاسداران بووو بەڵام تەنها 7 ساڵی دوایی دەركەوت، توانی ئەم هێزە لە گوردانێكەوە بكات بەتیپێك‌و پاشان بە لەشكرێكی گەورە كە زیاتر لە 22 هەزار پاسداری لەخۆ دەگرت‌، زۆربەی پۆستە دیبلۆماسییەكانی ئێران بۆ نموونە باڵوێزەكانی ئێران لەعێراق‌و ئەفغانستان‌و لوبنان‌و سوریا سەر بە هێزی قودس بوون‌, تەنانەت زۆربەی پۆستە گرنگەكانی سیاسەتی دەرەوەی ئێرانیش ئەو كەسانە بوون كە سەر بەهێزی قودسی سوپای پاسداران بوون.
ژەنەراڵ رەحیم سەفەوی دەڵێ 82 لیوای لە سوریاو لوبنان دامەزراند.
60یان لە سوریا كە 70000 چەكداری هەبوو و وێڕای میلشیا فاتمییە ئەفغانییەكان, زەینەبییە پاكستانییەكان, حەیدەرییە عێراقییەكان.
محەمەد رەزا نەقدی جێگیری هاوئاهەنگی پاسداران وتی ئێران 17 ملیار دۆلاری لە چالاكییە هەرێمییەكان خەرج كردووە.
بەم هێزو ئیمكاناتە داراییەوە سلێمانی بووە بەهێزترین كەسایەتی دەوڵەتی قولی ئێران.

مەزهەبگەرابوو

قاسم سلێمانی كەسێكی تا سەر ئێسك مەزهەب گەرای دژ بە سونە بوو, رقی لە عومەر زیاتر دەبوەوە لە شەیتان, لە بەردەم ئەنجومەنی ئاسایشی ئێرانی بە ئاشكرا داوایكرد هاوكاری شەیتانی گەورە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بكەن بۆ روخاندنی حكومەتی ئیسلامی سونە گەرای تاڵیبان لە ئەفغانستان, كە لەوكاتە توندڕەوەكانی جیهانی ئیسلامی لە خۆی كۆكردبوەوە بە بن لادنیشەوە.
دوای 11ی سەپتەمبەر, ریان كرۆكەر لە جنێف چاوی بەو دیپلۆماتكارانە كەوت كە لە ژێر فەرمانی سلێمانی كاریان دەكرد, بە مەبەستی هەماهەنگی بۆ روخاندنی تاڵیبان, ئەم هاوكاریانەش گرنگ بوونە بۆ دیاریكردنی جێگا هەستیارەكان بۆ لێدانیان و دەستگیركردنی سەركردەكانی قاعیدە.
ئەو لە ئەفغانستان نەخشەی سەربازی جێگیربوونی هێزەكانی تاڵبانی پێشكەش بە ئەمەریكییەكان دەكرد.
تەنسیقی سلێمانی و ئەمەریكا بۆ لێدانی تاڵیبان تا ئەوئاستە بوو, رێنوێنی ئەمەریكیەكانیان كرد بۆ دیاریكردنی ئەو جێگایانەی لێبدرێن, نەخشەی هێزەكانی تاڵبانیان پێشكەش ئەمەریكییەكان كرد, ئەمەریكییەكانیش لە بەرامبەردا شوێنی نهێنی یەكێك لە هاوكارانی قاعیدە لە مەشهەد دەدەنە ئێرانییەكان, تەنانەت هاوكاری هەردولا دوای روخانی تاڵبانیش بەردەوام بوو.
ئەوە جۆرج بۆش بوو لە سەرەتای 2002 ئێرانی خستە میحوەری شەڕەوەو كۆتایی بەو مانگە هەنگوینیە هێنا, نەك كۆماری ئیسلامی ئێران رەتی دەست لەملانێی شەیتانی گەورەی كردبێت.

سەركوتكردنی راپەڕین

ئەو پاڵەپەستۆی خستە سەر خاتەمی دژ بە چاكسازی لە ساڵی 1998 كە زیادە رەوی نەكات, هەروەها ساڵی دواتر راپەڕینی قوتابیان لە حوزەیرانی ساڵی 1999 سەركوت بكات ” لە گەڵ 23 لە كەسایەتییەكان داوای لە خاتەمی كرد راپەڕینەكە بە زویی دامركێنێتەوە, وتەیەك بەناو بانگی هەیە لەو بارەیەوە كە وتویەتی: ئەمڕۆ سەركوتیان بكە سبەی درەنگە ناتوانین بیگەڕێنینەوە”, ئەوو قائانی دوان لەو (24) فەرماندانەی سوپای پاسداران بوون كە نامەیان بۆ سەرۆكی ئەو كاتەی ئێران محەمەد خاتەمی نووسی, لە نامەكەدا وتیان: ئەگەر خاتەمی یاخیبوونی خوێندكارەكان تێك نەشكێنێت، ئەوا ئەوان بەهێزی سەربازی دەیكەن و هەڕەشەی كودەتایان كرد لەدژی.
محەمەد عەلی جەعفەری فەرماندەی پێشووی سوپای پاسداران دەڵێت: سلێمانی لە ساڵانی 1999 و 2009 دابەزیە سەر شەقام بۆ داكۆكیكردن لە شۆرشی ئیسلامی دژ بە دوژمنانی شۆرش و هەنگاوی گرنگی نا بۆ سەركوتكردنی ناڕەزایەتییەكان, ئەو لە بارەگای یەكەی سارو اللەی تایبەت بە پاسداران , كە ئەركی پاراستنی پایتەخت بوو لە كاتی قەیرانەكاندا, لە تەموزی 1999 پەلاماری گەڕەكی قوتابیانی زانكۆی تارانی دا, لە ئەنجامدا 3 قوتابی كوژرا, زیاتر لە 200 یش بریندار بوون و 1400 یش دەستگیر كران” قەسابخانەكە زۆر لەوە گەورەتر بوو وەك ئەو دەیگێڕێتەوە”.
ناڕەزایەتییەكان لەو كاتەدا دژ بەو شالاوی تیرۆركردنە بوو بەرامبەر بە ژمارەیەك زۆر لە نووسەرو هونەرمەند و سیاسییە ناسراوەكانی ئێران ئەنجامدران, بەناوی دەستی نادیارەوە, وەلێ رژێمی ئێرانی لە پشتیانەوە بوو.
ساڵی 2009 یش بەرامبەر بە خۆپیشاندانەكانی بزاڤی سەوزەكان دژ بە ئەنجامی هەڵبژاردن بەڕێوە چوو یەكەی سارواللە تاوانی ئەنجامدا, ناڕەزایەتییەكان چەندین مانگ درێژەی كێشا , 80 كەسیان كوشت” ئەمیش زۆر زیاترە”, بە وتەی جەعفەری, سلێمانی زۆر جار لە كارەكانی ساروالڵە دەرەدكەوت لەوكاتەی پێویست بوایە ئامادە دەبوو, وە خۆی دادەبەزییە سەر شەقامەكان, قاسم سلیچمانی بۆخۆی فەرماندەی پێشتری لەشكری ساروڵا بوو.

محەممەد عەلی جەعفەری، فەرماندەی پێشووی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی لە تویتێکدا لە رێكەوتی ٢٠ی ڕەشەمەی ٢٠١٨ ڕایگەیاند کە قاسم سولەیمانی ڕۆڵی هەبووە لە دامركاندنەوەی ناڕەزایەتییەکانی ئێران و “ڕێوشوێنی کاریگەر”ی گرتووەتەبەر.
ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد، “لەکاتی فیتنە ٧٨ و ٨٨دا قاسم لە شوێنی دژە شۆڕشدا بوو لەسەر زەوی شەقام و ڕێوشوێنی کاریگەرانەی گرتەبەر بۆ کۆنترۆڵکردنی نائەمنی و ئاژاوەگێڕییەکان”. ئێمە چەندین جار شاهیدی بوونی ئەو بووین لە ئۆردوگای ساروڵا.
سەبارەت بە ناڕەزایەتییەکانی عێراق ، سولەیمانی لە کۆبوونەوەیەکی نهێنیدا وتوویەتی: ” (ناڕەزایەتی) لە ئێران ڕوویدا و ئێمەش کۆنترۆڵمان کرد”. وتی “ئێمە لە ئێران دەزانین چۆن مامەڵە لەگەڵ ناڕەزایەتییەکان بکەین”. واتا ئێوەش هەمان مامەڵە بكەن.
مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لەم بارەیەوە وتی: قاسم سولەیمانی بەرپرس بوو لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک، بووە هۆی گیان لەدەستدانی زیاتر لە 1500 خۆپیشاندەر و دەستگیرکردنی زیاتر لە 7000 کەسیان.

سەركوتكردنی گەلی بلوج
قاسم سلێمانی, دوای كۆتایی هاتنی جەنگی ئێران عێراق لە ساڵی 1988, بەرپرسی سەركوتكردنی بلوجستانی گرتە ئەستۆ وبۆ ماوەی 8 ساڵ فەرماندەی سەربازی ناوچەكانی كرمان بۆ سیستان و بلوجستان بوو, سەدانی لێ كوشتن و ئیعدام كرد, ئەو بەناو بۆ رێگاگرتن لە قاچاخچێتی مادە بێهۆشكەر كارەكانی ئەنجام دەدا, وەلێلە راستیدا سەركوتی گەلی بلوجی گرتبووە ئەستۆ.
لە دوای كۆتایی جەنگ لە ساڵی 1988 ەوە , سوپای 41ی ساروڵا, كە قاسم سلێمانی فەرماندەی بوو, چووە ناوچەی كرمان و سیستان و بلوجستان بۆ لێدانی بزووتنەوەی چەكداری بلوجەكان, لە سەركوتكردنیاندا رۆڵی كارای هەبوو, كوشت و بڕی زۆری لێكردن, دوای ئارامكردنەوەی ناوچەكە بەهۆی رۆڵی لەسەركوتكردنی بلوجەكان وەك پاداشت كرا بە فەرماندەی سوپای قودس.

لێدانی كەمپی ئەشرەف
دوای روخانی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003, كەمپی ئەشرفی موجاهدین خەلق لە نزیك شاری خالسی سەر بە پارێزگای دیالە كە نزیك 3400 لە ئەندامان و چەكدارانی موجاهدینی خەلیقی تێدا دەژیان كە بە پێی رێكەوتنامەی جنێف پارێزراو بوون, بەردەوام كێشەی نێوان حكومەتەكانی پاشكۆی ئێران لە بەغداو ئەمەریكییەكان بوو, ئەم كەمپە لە سالچی 1986 ەوە دامەزرابوو.
چەندین جار لە لایەن چەكدارانی نزیك لە قەرارگای رەمەزانەوە بە رێنوێنی قاسم سلێمانی پەلامار دران, لە یۆلی 2009 پەلاماردران , 13 كەس كوژراو 400یش برینداركران, لە رێكەوتی 8 ئەبرێلی 2011 پەلاماردران لە ئەنجامدا 34 كەس كوژرا لە دانیشتووانی كەمپەكە,…..
لە یەكی سەپتەمبەری 2013, پەلاماری كەمپی ئەشرفی یەكی موجاهدین خەلق درایەوە لە شاری خالس لایەن گروپەكانی سەر بە فەیلەقی قودسەوە, لە ئەنجامدا 52 كەس لە موجاهدین خەلق لە پەلامارەكە ژیانیان لە دەستدا, 7 كەسیش رفێنران.
هەرچەندە پێشتر دانیشتووانی كەمپی ئەشرەف گواسترابوونەوە بۆ سەربازگەی لیبەرتی لە بەغدا كە بە ئەشرەفی دوو ناسراوە, تەنها 100 كەسێكیان لە ئەشرەفی یەك مابوونەوە لەو كاتە, دوای دەرۆژ لەو تاوانە هەموو گواسترانەوە بۆ كامپی لێبەرتی.
دوای دوو ڕۆژ لە ئەنجامدانی ئەم تاوانە، قاسم سولەیمانی مەجلیسی پسپۆڕانی ئێرانی ئاگاداركردەوە كە ئەم ئۆپەراسیۆنە لە ئۆپەراسیۆنی ڕوانگەی “ڕووناكی ئەبەدی” گەورەتر بووە.
دواتر شوێنی كەمپی ئەشرەف كرا بە بارەگای سوپای بەدر.

سلێمانی و دانانی بەرپرسانی عێراق
هادی عامری لە یەنایەری 2015 وتی قاسم سلێمانی نەبوایە عەبادی نابووە سەرۆك وەزیران, پێشتریش سلێمانی مالكی و تاڵەبانی لەسەر كورسییەكانیان دانابوو, لە پڕۆفایلەكەی وەك سەركەوتن بۆی نووسراوە, ئەمە وێنایە بۆ هەموو ئەوانەی لە عێراق لەسەر كورسی داندران نەك هەڵبژێردران راستە, هەموو داشی شەترەنجی سلێمانی بوون, بە چرای سەوزی ئەودا تێپەڕیون, بۆیە بۆ ئەوان شیوەن و قوڕ پێوان هێشتا كەمە بۆ مەرگی ئەم دڕندەیە.
فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عێراق لەچاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی (شەرقیە) وتی: كە كاندیدبووم بۆ پۆستی سەرۆك كۆمارو دەرنەچووم ئێرانییەكان وتیان سێ بە سفر بردمانەوە. ئەم قسەیەی ئێرانییەكان وەكو مرۆڤێك كاریگەری لەسەرم دانا. كاریگەری ئێران لە پرسی یەكلاكردنەوەی پۆستی سەرۆك كۆماردا روون بوو. ئێران دەبێت لە دەرگاوە بێتە ژورەوە، نەوەی داهاتووی عێراق قبوڵی دەستوەردان ناكات
ئاڵا تاڵەبانی دەڵێت: شەهید قاسم سولەیمانی و محەمەد حەلبوسی قایلیان كردم لە خۆكاندیدكردنم بۆ جێگری سەرۆكی پەرلەمان بكشێمەوە.
كرۆكەر دەڵێت ” پێكهێنانی ئەنجوومەنی حوكم لە بنەرەتدا ئەنجامی دانوستانی نێوان تاران و واشنگتۆن بوو. واتا هەموویان بە تەسكیەی سلێمانیدا رەت ببوون.
نەك هەر ئەوە, بەڵكە دەزگای “هیئە إعادە إعمار العتبات المقدسە” كە سەرپەرشتی جێگا پیرۆزەكانی شیعەكانی دەكات لە سەرتاسەری عێراق راستەوخۆ لە ژێر دەستی سلێمانیدا بوو, بەرپرسانی لە لایەن سلێمانییەوە دادەنران كە كاروباری هەموو جێگا پیرۆزەكانی شیعەی لە عێراق لە بردەستدا بوو, داهاتی بێ شمارە بوو.

قاسم سلێمانی و نەكەوتنی هەولێر
لە بەر چاومە ئەو دوا نیوەڕۆیەی تەنها 40 داعش مەخموریان گرت, هیچ كام لە پەرلەمانتارەكانی شەو و كەناڵەكانی راگەیاندن لەو دەوروبەرە نەمابوون, هێزێكی بچكۆلەی گەریلاو چەند كەسێكی خۆبەخشی مەدەنی لە باخچەی دیار مەخمور مابونەوە, بە چاو داعشەكانی لە خوارەوە دەبینران, كەوتبوونە تاڵانی گەنمی سایلۆكەی مەخمور, وردە وردە ئەو هێزە بچوكە” هیچیان ناویان لە لیستی كتێبەكەی جەماڵ مورتكە نەنووسراوە” گەورەوە بوو, هەڵاتووەكان مەخمور غیرەتیان بە بەردا هاتەوەو لەو دیو مەفرەقی گوێر- دیبەگە گەڕانەوە بۆ باخچە, باخچە مایەوە نەكەوت, دواتر پێشمەرگەی دێرین و هێزەكانی رۆژهەڵاتیش كۆبوونەوە لەو شوێنە, لەوێوە هێرشی بەرپەرچ ئەنجامدرا و مەخمور ئازاد كرایەوە, كورد نەگبەتە باسی ئەو هێزە ناكات كە لەوێ لەو چركە ساتە هەستیارە چەند كاتژمێرییە چەقی, كە كوردەو ناوی پكك ەیە, كە دواتر بارزانی چوو سوپاسیانی كرد, یان ئەو هێزەی لە سلێمانیەوە هات, یان ئەو كۆنە پێشمەرگانەی بوونە فیدایی و قەرەچوغیان گرت و چەقین بەدیار شارەوە, خۆ سەنگەر عەوڵا حاجی نەگبەت یەكەم كەس بوو لێدوانی دا لە بەردەم قایمقامیەتی مەخمور لە پاش ئازادكردنەوەی, لە چركە ساتەكانی یەكەمی گرتنی مەخمور كە بەرپرسانی ئێستای هەولێر زۆریان هەڵاتبوون, یان ئەو پەرلەمانتارانەی شەوەكەی لە شاشەكانەوە فشەیان لێ دەدا, هەقی وایە بە ئەرشیفدا بچنەوەو دەریان بهێننەوە, چ لەكاتی پاراستنی, یان ئازادكردنەوەی مەخمور شتێك, دەعبایەك بەناوی قاسمی سلێمانی و 70 پاسدار بوونیان نەبووە, كە ئێستا فلیمەكەیان گۆڕیووە گوایا لە ئازادكردنەوەی مەخمور بەشدارییان كردووە, وە رێگر بوونە لە كەوتنی هەولێر, دیارە لە ترسا كەس نایوێرا بە فەرمی وەك حكومەت و وەزارەتی پێشمەرگە وەڵامی بداتەوە, ئەوەی لەوكاتە هەستیارەو رۆژانی دواتریش نەبینرا ئەو 70 كەسە بوون.

سلێمانی كەركووكی گرتەوە
قاسم سلێمانی فەرماندەی گرتنەوەی شاری كەركووك و دوزو ناچەكانی دی بوو لە 16ی ئۆكتۆبەردا, واتا نەك شوێنی بۆ كوردان ئازاد نەكردووە و نەپاراستووەو فەزیلەتی نییە بەسەرمانەوە بگرە پانتاییەك زۆری لێ داگیر كردەوە, تەنانەت فەرمانی ئەو بوو شەوی 16ی ئۆكتۆبەر پێش ئەوەی مەكگۆرك لە پشووی كۆتایی هەفتە دەست بە دانوساندنەكانی بكاتەوە, بۆ رێگری لە بە ئاشتیانە چارەسەركردن, فەرمانی هێرشی خێرای دا, بۆ رێگا گرتن لە چارەسەری سیاسی كێشەكان, بۆیە كوردستان بە هیچ جۆرێك قەرزاری نییە, بگرە تەواو پێچەوانەكەی تەواو راستە.

هێزی قاسم سلێمانی
كۆماری ئیسلامی ئێران پێویستی بەوە بوو پاڵەوانێك دروست بكات, پاڵەوان دروستكردن هەمیشە بووە لە مێژوودا, بە تایەت مەزهەبی شیعە هەمیشە پێویستیان بە پاڵەوانی واقعی و پاڵەوانی خەیاڵی هەبووە, بۆ زنجیرلێدان و درێژەدان دان بە ماتەمینیەكان و دروستكردنی هیوا.
قاسمی سلێمانی پێگە جەماوەریەكەی پێگەی مەزهەبی شیعەگەرایە و تواناكەی ئەو توانا مادیەیە كە ئەژماری بێسنوور بوو لە لایەن خامنەئییەوە, دەیان كارگاو كۆمپانا و بەندەر … لە خزمەت پڕۆژەكانیدا بوون, كە بە جانتا هەلچگری ئیمام ناسرابێت, لەو كەسە دانسقەتر نییە بكرێتە پاڵەوانی ئەفسانە, لە كۆتادا هەر جانتا هەڵگرە. ئەو هەڵگری پەیامی سەپاندنی رەشترین دەسەڵات بوو لە ناوچەكە, هەموو ئەم سەركوت و پارەو هژمۆنیای سەدان ساڵەی شیعەگەرا هێزیان پێ بەخشی بوو, ئەمە وایكرد گۆڤاری تایمی ساڵی 2017, قاسم سلێمانی بە یەكێك لە 100 كەسایەتییە كاریگەرەكەی جیهان بناسێنێت, لە راستیشدا كاریگەر بوو لە سنوورێكی بەرفراواندا خەریكی كوشت و بڕو جۆشدانی شەڕی ئاینی و مەزهەبی بوو, لێ مەرج نییە ئەوەی كاریگەر بێت دادپەروەر بێت و شایانی نازناوی وەك جیگوارا بێت, زۆرینەی كاریگەرەكان نادادپەروەرن و سەرچاوەی نەهامەتی مرۆڤایەتین, هەموو كاسكێت لەسەر و پۆستاڵ لە پێیەك و دێوانەی چەك هەلگرتنێك جیگوارا نییە, چرووت كێشانیش جوانی نییە.

شەرم دەكەم لە بەشێكی هاوڕێ چەپەكانم
رۆنامەی لۆمۆندی فەرەنسی بە جیڤارایان ناساند, تێلەسوری فەنزوێلی بە شۆڕشگێڕی بنەڕەتییان دایە قەڵەم, ئاخ شەرمە كەم دەبینم ئیدعاكەرانی چەپ دەكەونە زەلكاوی كوێربوونی چەپەڵەوە, خۆ هەڵواسینی جارێك بە بن لادن و جارێك سلێمانی بە ناوی جیڤاراوە, ناشرینكردنی رێگاكەی جیڤارایە بە چەپەڵی كارەكانی ئەوان, وێڕای داتاشینی ئازایەتی درۆینەیە بۆیان, كەسێك هیچ كات یەكێك لەو دووەی نەبینی لە پێشەوەی هیچ نەبەردییەكدا, هەر خەڵكیان بۆ مەرگ نارد, بوونە كارخانەی مەرگ, وێڕای پەیامە نامرۆڤانەكانیانو هەڵگری رەشترین پەیامی دواكەوتووانە بوون.

ستایش كردنی قاسم سلێمانی, ستایشی تاوان

كەواتە قاسم سلێمانی جەنگاوەرێك كورد كوشتن كردی بە جەنگاوەر لە ماوەی دووسالدا 58 بۆ 61, شوێن دەستی بە زۆرینەی تراژیییەكانی كوردانی رۆژهەلات و باشوورەوە دیارە” مەریوان, سەردەشت, هەڵەبجە”,
سەری نێزەی سەركوتكردنی راپەڕینەكانی خەڵكی ئێرانە, سەرباری وڵاتانی دیكە, لە بۆسنەو هەرسكەوە بۆ یەمەن و كینیا, لە تاجیكستان و ئۆزەبكستانەوە بۆ لوبنان و ئەفریقا تاوانی ئەنجامداوە, لەماوەی 21 ساڵدا هەر تیرۆرێك كرابێت لە دەرەوەی سنوورەكانی ئێران لەسەرتاسەری جیهان بە باشووری كوردستانیشەوە راستەوخۆ بە فەرمانی ئەو بووە, تیرۆركردنی سەدان تێكۆشەری رۆژهەلاتی لە باشوور بەشێكن لە كارەكانی, سەركوتكردنی گەلی بەلوج, شەڕی یەمەن و لوبنان و جۆشدانی شەڕی مەزهەبی لە پاكستان و ئەفغانستان.
هەرچەندە كارەكانی ئەو هەواڵگری و نهێنی بوو, بۆیە زۆرینەی تاوانەكانی تا ئێستا شاراوەن.
وەك كەسێك بەشدار لە تاوانی گەورە بە پێوەرە جیهانییەكان, پیاهەڵدان بەسەریدا كارێكی نا ئەخلاقییە ویڕای نكۆڵیكردنە لە تاوانەكانی, نكۆڵیكردنیش بۆخۆی تاوانە, سڕینەوەو جوانكردنی تاوانەكانیشێتی, هەقی سزا دانی هەیەو بە تایبەت بۆ خەڵكی كوردستان كە قوربانی یەكەمی ئەم جەلادە بوونە.

رزگاربوون لە نهێنییەكان, بەلام فایلەكان ماون
راستە سیاسیەكان كورد رزگاریان بوو لە سلێمانی, مردوویەكی وەك قائانی شوێنی بەتاڵ كرد, بە مردنی سلێمانی بەشێك لە نهێنیەكانیشیانی لە گەڵ خۆیدا بردە گۆڕەوە , ئەو لە نەخشە دانان بۆ لەناو بردنی نەیارانی نزیكی خۆی سڵی نەكردبێتەوە, ئەو هەڕەشەی كودەتای لە مەلاكانی وەك خاتەمی و كەڕوبی كردبێت, دەبێت چی لەم وڵاتانە و لەم عێراق و كوردستانە كردبێت, چەند تاوانی نهێنی تێدا ئەنجام دابێت, لەگەڵ خۆیدا چ خەزێنە زانیارییەكی پڕ بەهای بردبێتە گۆڕەوە كە شیوەنگێڕانی ئەمڕۆ شەریكە بەشی بوونە.
لێ چەند لە سلێمانی رزگاریان بووبێت, ئەوا فایلەكانیان پارێزراوە, پێویستە سالانە لەم نمایشە تاوانكارییە بەشدار بن.




سوڵتانی عوسمانییان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ندێك له‌ خه‌سه‌ڵه‌ته‌كانی كه‌سایه‌تی هه‌ندێك له‌ سوڵتانه‌كانی عوسمانیی؛ ئه‌و سوڵتان و خه‌لیفانه‌ی، كه‌ ئیسلامییه‌ سه‌له‌فییه‌كانی كورد زۆر پێیان سه‌رسامن و به‌ نوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی ئیسلام و موسڵمانانیان ده‌زانن و ئیمپراتۆریه‌تییه‌كه‌شیان به‌ خه‌لافه‌تی ڕاسته‌قینه‌ی ئیسلام ده‌زانن:

1- سوڵتان مورادی یه‌كه‌م، سێیه‌مین سوڵتانی عوسمانیی، كوڕێكی به‌ ناوی (ساڤچی چه‌له‌بی به‌گ) لێی یاخی ده‌بێ و شۆڕشێكی ((تاوانكارانه‌ی شكستخواردوو)) له‌ دژی به‌رپا ده‌كا، ئه‌ویش ده‌یگرێ و هه‌ردوو چاوی ده‌ردێنێ و سه‌ری له‌ ملی ده‌كاته‌وه‌. ئنجا باوكی هه‌موو شۆڕشگێڕه‌كانی دیكه‌ش ناچار ده‌كا، كه‌ سه‌ری ڕۆڵه‌كانیان ببڕن. ئه‌م سوڵتانه‌ زۆر حه‌زی له‌ داگیركاریی بووه‌ و زۆربه‌ی خاكی به‌لكانی داگیر كردووه‌ (هه‌ڵبه‌ت ئه‌وان پێی ده‌ڵێن فه‌تح). هه‌ر له‌وێش له‌ ساڵی (1389) كوژراوه‌ و بایه‌زیدی یه‌كه‌می كوڕی ڕاسته‌وخۆ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وی گرتووه‌ته‌ ده‌ست و بووه‌ته‌ سه‌رله‌شكری جه‌نگ. ئه‌ویش بڕیار ده‌دا، كه‌ یاقووبی برای، ئه‌و برایه‌ی، كه‌ قاره‌مانانه‌ له‌و ڕۆژه‌ سه‌خته‌دا جه‌نگاوه، له‌ سێداره‌ بدرێ… ئا به‌م ڕه‌نگه‌ له‌و ڕۆژگاره‌دا كوشتنی براكان له‌لایه‌ن سوڵتانه‌كانی عوسمانییه‌وه‌ بووبووه‌ یاسا و ده‌ستوور و نه‌ریتێكی باو. ل 56

  • ‌محه‌مه‌دی دووه‌م، كه‌ ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵی، له‌به‌ر سێكسكردنی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری هه‌مه‌جۆر، به‌ ته‌واوی كه‌نه‌فت و بێ هێز ده‌بێ. ئه‌م محه‌مه‌ده‌، شاعیرێك به‌ ناوی ئه‌حمه‌د پاشا (كه‌ له‌ ساڵی 1496 مردووه‌) ده‌كاته‌ وه‌زیرێكی خۆی، به‌ڵام ئه‌م شاعیره‌ عه‌شقی خزمه‌تكارێكی جوان له‌ داروده‌سته‌كه‌‌ی ئیمپراتۆر ده‌بێ، له‌به‌ر ئه‌مه‌ سوڵتان بڕیاری له‌ سێداره‌ دانی ده‌دا، به‌ڵام شاعیره‌كه‌ قه‌سیده‌یه‌كی ناسكی لیریكی بۆ سوڵتان ده‌نێرێ، ئه‌ویش بڕیار ده‌دا، كه‌ كوڕیژگه‌ جوانه‌كه‌ی پێ ببه‌خشێ (ئه‌و غولامه‌ لوسكه‌ و جوانانه‌ی، كه‌ له‌ به‌هه‌شته‌كه‌ی قورئان باسیان لێوه‌ كراوه‌: ((ویطوف علیهم غلمان لهم كأنهم لؤلؤ مكنون)) {24 الطور})؛ به‌ڵام سوڵتان هه‌ردووكیان بۆ بروسه‌ دوور ده‌خاته‌وه‌ (تۆ ته‌ماشای دیارده‌ی منداڵبازیی و نێربازیی و هاوڕه‌گه‌زبازی بكه‌ له‌ ناو خه‌لافه‌تی ئیسلامیدا!). ل 62
  • له‌لای عوسمانییه‌كان هاوڕه‌گه‌زبازیی (اللواط = نێربازیی) ته‌شه‌نه‌ی ستا‌ندبوو ل 116؛ كه‌چی ئیسلامییه‌ بێ ئاگا و گه‌مژه‌كانی كورد، ئه‌وروپا و خه‌ڵكی عه‌لمانی به‌ هاوڕه‌گه‌زباز و هاوڕه‌گه‌زخواز تاوانبار ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌تا خه‌لیفه‌كانیان هاوڕه‌گه‌زخواز و هاوڕه‌گه‌زباز بوونه‌.
  • سوڵتانه‌كانی عوسمانیی ژنیان نه‌ده‌هێنا، به‌ پاساوی ئه‌وه‌ی، كه‌ كاتی خۆی ته‌یموور له‌نگ ژنی بایه‌زیدی یه‌كه‌می دیل كردبوو، بۆیه‌ بۆ دووباره‌ نه‌بوونه‌وه‌ی ئه‌م سووكایه‌تییه‌، ژنیان نه‌ده‌هێنا و ته‌نها له‌گه‌ڵ كه‌نیزه‌كان ده‌خه‌وتن. به‌نموونه‌ ده‌ڵێین: هه‌ر ته‌نها حه‌ره‌مسه‌رای سوله‌یمان 300 كه‌نیزه‌كی تێدا بووه‌، كه هه‌ر‌ هه‌مووشیان، یان له‌ بازاڕ كڕدراون، یانیش دیلی جه‌نگ بووینه‌، ئنجا هه‌مووشیان نزیكه‌ی له‌ بنه‌چه‌دا فه‌له‌ بوونه‌… ل 117
  • مه‌ی له‌ ماڵان قه‌ت نه‌ده‌خورایه‌وه‌، به‌ڵام له‌ دوكانه‌كاندا زۆر ده‌خورایه‌وه‌. ل 118
  • هه‌موو حه‌ز و خولیای تورك ئه‌وه‌ بووه‌، كه‌ وڵاتان داگیر بكه‌ن، به‌و ڕاده‌یه‌ی، كه‌ كاتیان بۆ هونه‌ری ورده‌كار نه‌بووه‌، كه‌ تا ئه‌و كاته‌ش ئیسلام پێی به‌ناوبانگ بووه‌‌ و پێی ناسراوه‌ته‌وه‌‌. ل 122
  • بایه‌زید له‌گه‌ڵ سه‌لیمی برای ده‌بێته‌ ناخۆشییان و شه‌ڕ له‌ نێوانیاندا ڕوو ده‌دا: بایه‌زید ده‌شكێ و له‌ ساڵی 1559 بۆ ئێران هه‌ڵدێ، به‌ڵام ته‌هماسبی شای ئێران له‌ به‌رانبه‌ر پاره‌ بایه‌زید ته‌سلیم به‌ سه‌لیم ده‌كاته‌وه‌، ئه‌ویش له‌ ساڵی 1561 له‌ سێداره‌ی ده‌دا و هه‌ر پێنج كوڕه‌كه‌شی له‌ پێناو ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تیدا له‌ سێداره‌ ده‌دا. پاشانیش سه‌لیم ڕوو له‌ خوا ده‌كا و سوپاس و ستایشی ده‌كا بۆ‌ مه‌رگی ئه‌م زوڕیه‌ته‌ بێزاركه‌ره‌، كه‌ ئێستا ده‌توانێ بۆ خۆی به‌ ئاشتی بژی. ل 127
  • سلیمان جه‌نگی زۆری به‌رپا كرد، نیوه‌ی زوڕیه‌تی خۆی كوشت. به‌ بێ ئاگاداری پێش وه‌خته‌ و به‌ بێ داگاییكردن، بڕیاری كوشتنی وه‌زیرێكی داهێنه‌ری خۆشی دا. ل 129
  • ول دیورانت به‌م شێوه‌یه‌ باسی توركی سه‌رده‌می عوسمانیی ده‌كا: ((تورك پیاوی ده‌ریا و وشكانییه‌. بایه‌خی به‌ دین له‌ بایه‌خی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری موسڵمانان كه‌متره‌… دین و ده‌وڵه‌ت له‌لای یه‌ك شتن، قورئان و سوننه‌تیش یاسای بنچینه‌یین…)). ل 109

لۆته‌ریش ده‌ڵێ: ((ده‌ڵێن حكوومه‌تێكی زه‌مه‌نیی له‌ حكوومه‌تی توركان باشتر نییه‌)). ل 125

ژێده‌ر:

ول دیورانت، قصة الحضارة (الاصلاح الدینی)، ترجمة: د. عبدالحمید یونس، محمد علی ابوذرة (المجلد الثالث عشر 25 / 26)، مكتبة الاسرة 2001.

به‌ختیار محه‌مه‌د