نامۆیی و بێگانەیی لە خاکی ئێراندا.. ڕزگار حەمە ڕەشید

١

بۆ ئەوەی لەخزمەتی ئەم نوسینەدا بتوانین نامۆبوون بناسێنین، پێویستمان بەوە دەبێت هەندێک چەمکی تریش بخوازین و لەم چوارچێوەیەدا شرۆڤەیان بکەین و لەوێوە بەرەو ئامانجی کۆتایی نوسینەکە بڕۆین.

لە زۆربەی بەکارهێنانەکاندا، نامۆبوون وەک بێگانەیی باسدەکرێت، یان لە سادەترین پێناسەدا وەک جیابوونەوە و دابڕان یان وەک دابەشبوون دەناسێنرێت. ئێمە کاتێک لە شتێک جیا دەبینەوە ئیتر دەبینە نامۆ پێی.
لەمڕۆدا زیاتر خوومان بەوەوە گرتووە وشەی “نامۆبوون” بۆ وەسفکردنی ئەو هەستی دوورکەوتنەوەیە بەکار بێنین کە بەری دەکەوین، بۆ نموونە دوورکەوتنەوە لە خێزان و کۆمەڵگەکەمان، یان دوورکەوتنەوە لە جیهان بەگشتی. زۆرجار گوێمان لە خەڵک دەبێت کە دەڵێن هەست بە نامۆبوون دەکەن لەبەرامبەر کەسێک یان دامەزراوەیەک. لێرەشدا دیسانەوە هەستی جیابوونەوە بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بوونی هەیە، لەبەر ئەوەی بیرۆکەکە ئەوەیە کە مرۆڤ هەست بە جیابوونەوە لە شتێک دەکات.

ئەگەر نامۆبوون بەمانای جۆرێک لە جیابوونەوە بێت، کەواتە پێچەوانەی نامۆبوون بریتییە لە ئاوێتە بوون . ئاوێتەبوون لەگەڵ خێزان یان ڕێکخراو یان کۆمەڵگە بە گشتی. بەم پێیە کاتێک کەسێک سەر بە یەکێک لەو شتانەیە، ئیتر نامۆ نییە، لانیکەم لەو پێوەندەدا. ئەمەش شوناسێکی تایبەتی دەبەخشێتە کەسەکە، وەک بڵێی، بەوە دەناسرێتەوە، سەر بەو خێزانەیە، یان لەو تیپەدا، لەو کۆمەڵەیەدا کار دەکات، سەر بە فڵان دەزگا یان ڕێکخراوە. ئەمانە هەریەکەو بە جۆرێک شوناسی کەسەکە دیاری دەکەن، پێبەپێی ئەوەش، ئەرک و پرنسیپەکانی دەستنیشان دەکەن. لەبەرامبەردا، کاتێک کەسەکە بە ڕۆڵی خۆی لەو چوارچێوە دیاریکراوەدا ناڕازی دەبێت، دەتوانێت ڕەتیان بکاتەوە و چیدی ڕۆڵیان تێدا نەبینێت. کاتێک هەستی نامۆبوونم هەیە، ناتوانم شانبەشانی چوارچێوەیەکی دیاریکراو خۆم بناسێنم و چیدی ئەو چوارچێوەیە ناتوانێت شوناسی من دەستنیشان بکات، بۆیە لەدەرەوەی ئەو چوارچێوەیەدا زیاتر هەست بە ئاسوودەیی دەکەم. بەڵام لەناو یان دەرەوەی ئەو جوارچێوەیەدا، مرۆڤ عەوداڵی ئەوەیە دانیپێدا بنرێت.

چەمکی ناسینەوە یان دانپێدانان”recognition” لەو چەمکە گرنگانەیە لەمڕۆدا گرنگییەکی زۆری پێدەدرێت. ئەم چەمکە پەیوەندی بەو شێوازەوە هەیە کە ئێمە وەک مرۆڤ، سیاسەتمەدار، یان ئەندامی کۆمەڵگەیەک تەماشای یەکتری پێ دەکەین.

وەک نامۆبوون، دانپێدانانیش کۆمەڵێک مانای جیاوازی هەیە کە دەتوانرێت لە چوارچێوەی جیاوازدا بەکار بهێنرێت. ڕەنگە لە سەرەتاییترین ئاستیدا بتوانین باس لە دانپێدانان بکەین وەک جۆرێک لە تێگەیشتن، بۆ نموونە کاتێک سەیری ئەو شتە زۆرانە دەکەین کە لە دونیادا دەبینرێن، یەکسەر دەتوانین جیاوازی نێوان مرۆڤ و شتەکانی تر یان مرۆڤ و بوونەوەرە زیندووەکانی تر دەستنیشان بکەین. بەم مانایە دەتوانین کەسێک وەک مرۆڤ بناسینەوە و دان بە مرۆڤبوونیدا بنێین.

یاخود داننان بە مافی دیاریکراوی کەسانیتردا، چونکە ئەگەر دان بە مافی کەسانیتردا نەنێین، پێشێلکارییەکان ئاسایی تێدەپەڕن، چونکە سنوورێک نامێنێت بۆ ناسینەوەی کەسانیتر. کەواتە ژیانی کۆمەڵایەتی خۆی، بە چەندین شێوازی جیاواز، وامان لێدەکات دان بە یەکتریدا بنێیین و یەکتر بناسینەوە. ئەگەر نەتوانین بەو شێوەیە دان بە بوون و کارەکتەر و مافەکانی یەکتردا بنێین، جۆری هەڵسوکەوتمان بەرامبەریان دەگۆڕێت، بۆ نموونە توندوتیژی و دیاردەکانی وەک ڕەگەزپەرستی و سێکسیزم یان زەبروزەنگی داگیرکەر بەسەر داگیرکراودا، خاوەن دەسەڵات بەسەر ژێردەستەکانیدا لە دانپێدانەنانی تەواوەتییەوە سەرچاوە دەگرن بە ماف و بوون و کارەکتەر و شوناسی کەسانیتر. وەک ئەوەی لەزۆربەی وڵاتانی دونیادا، لەسایەی کەپیتاڵیزم و لقوپۆپەکانییەوە دەیبینین، بەتایبەتیش لە ئێران و تورکیا و عێراق و سوریادا جگە لە پیادەکردنی هەموو جۆرەکانی زەبروزەنگ بەسەر تەواوی دانیشتواندا، بەشەوەیەکی توندتر بەسەر کوردە داگیرکراوەکاندا پیادە دەکرێن. ئەمەش ڕێگەیەکە بۆ دروستبوونی نامۆبوونێک کە وردە وردە ڕوخسارەکانی باس دەکەین.

دوای جەنگە جیهانییەکان، چەمکی “نامۆیی” گرنگییەکی زۆری پێدرا، لەزۆر بواری ئەدەبی و هونەری و فەلسەفی و دەروونیدا کاری لەسەر کرا. تا ڕاددەیەکی زۆر، هەموویان لەژێر کاریگەریی ئەو ئیشکردنە وردەی کارڵ مارکسدا بوون بۆ پێناسەکردنی نامۆبوون.

مارکس لە دەستنووسە ئابووری و فەلسەفییەکانی ١٨٤٤دا لە بەشێکدا لەژێر ناوی ‘نامۆبوونی کرێکاران”دا بەم شێوەیە مەبەستەکانی خۆی ڕوون دەکاتەوە: { لە ئابووری سیاسیی و زاراوەسازییەکەیدا، ئەوەمان پیشانداوە کە کرێکار تا ئاستی کاڵایەک نغرۆ دەبێت، لە ڕاستیدا دەبێتە نەهامەتبارترین کاڵا. نەهامەتیی کرێکار لە پەیوەندییەکی پێچەوانەدا وەستاوە لەگەڵ هێز و قەبارەی بەرهەمهێنانەکەی خۆیدا، کە ئەمە دەرەنجامی سروشتیی کێبڕکێی کەڵەکەبوونی سەرمایەیە لە چەند دەستێکدا، ئەمەش ترسناکترین جۆری قۆرخکارییە} ئەو باسی نامۆبوونی کرێکار دەکات لەبەرامبەر ئەو کاڵایەدا کە خۆی بەرهەمی دەهێنێت و ناتوانێت لە بەرهەمی کارەکەی خۆی بەهرەمەند بێت. بەپێی مارکس نامۆبوون لە کار بریتییە لە “کردنی کار بە شتێکی نامۆ بۆ کرێکار.”

بەهەرحاڵ، مانای ئەم وشەیە چەندین جار و بەپێی بەکارهێنانەکانی، گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە. بەڵام دەشێت وەک ناساندنێکی درشت و فەلسەفی، هیگڵ وەک سەرچاوەیەکی سەرکی وەر بگرین کە پێش مارکس ئەم چەمکەی بەکار هێناوە. هیگڵ لە فینۆمینۆلۆژیای ڕۆحدا (١٨٠٧) زاراوەکانی نامۆبوون و بێگانەیی بەکار هێناوە بۆ ئاماژەدان بەوەی کە ڕۆح لە کایەی بابەتگەراییدا ( Objectivity) دەبێت بە شتێکی جیاواز لەخۆی. ئەم پرسیارە لەلای هیگڵیە چەپەکان و لای فیورباخیش لە کتێبی “کرۆکی مەسیحییەت” دا بەشێوەی جیا جیا دێتەوە بەر باس. فیورباخ لەو کتێبەدا باسی نامۆبوونی ئایینی دەکات، پێشبینیکردنی مرۆڤ بۆ خودی خۆی بە پێودانگی خودایەکی دروستکراو.
هەرچەندە چەمکی “نامۆبوون” تا ساڵانێکی زۆر نەبووە چەمکێکی سەرەکی هیچ کام لە بیرمەندەکانی سەدەی نۆزدە، بەڵام زۆربەیان بە گرنگییەوە لەسەری وەستاون. دواتر هۆرکهایمەر زاراوەی “ئانۆمی”بەکار هێنا بە مانای ناتەریب و شاز یان (شذوذ)، تا دەستنیشانی کۆمەڵێک دیاردە بکات کە بەهۆیانەوە ئەو نۆرم و یاسایانەی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتیی مەیسەر دەکەن، لەبەرامبەر درێژبوونەوەی سیستمی کاردا ڕووبەڕووی قەیران دەبنەوە. دوای مارکسیش چەندین بیریاری وەک هایدگەر و هێربەرت مارکۆز و ئێریک فرۆم و ڕێچکەی نا مارکسیی جان پۆڵ سارتەر تێزی جۆراوجۆریان لەبارەی نامۆبوون و بێگانەییەوە هێنایە بەر ڕۆشنایی گفتوگۆکانەوە. لە نامۆبوونی مرۆڤەوە بەرامبەر مەکینەکانی بەرهەمهێنان، نامۆبوونی کرێکار بەرامبەر بەرهەمی کار، نامۆبوونی تاک لەناو شیرازەی لێکترازاوی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا، نامۆبوونی مرۆڤ لەبەرامبەر ئایین و خودا و سروشت و تەکنەلۆژیا و… لەبەرامبەر خودی خۆیدا.

لێرەشدا ئێمە دەمانەوێت هەڵوێستەیەک لەسەر نامۆبوونی دەستەبژێرێکی کۆمەڵگە بکەین لەبەرامبەر سیستمێکی فەرمانڕەوادا. بۆ ئەمەش دەستەبژێرێکی کۆمەڵگەی ئێران و سیستمی فەرمانڕەوایی ئەو وڵاتە دەکینە نموونە.

٢

وزەیەک لەناو دڵی کۆمەڵگەی ئێرانیدا دەگەشایەوە و بەچەندین شێوە و ڕوخسارەوە دەردەکەوت و دەدرەوشایەوە، ئەو وزەیە ساڵانێکی زۆرە لەدەرەوە خەفە دەکرێت و دەشاردرێتەوە و نکووڵیی لێدەکرێت، بەڵام لەناوەوە زیاتر خۆی دەخەمڵێنێت. وزەیەکە بەدرێژایی چەندین ساڵی ڕابردوو بەدەستی دەسەڵاتی پاشایی و دواتر دەسەڵاتی ئیسلامییەوە هەوڵی خنکاندنی دەدرێت و دەئاخنرێتە ناو ماڵە داخراوەکان و زیندانەکانەوە، خۆپیشاندان و ڕاپەڕینەکانی بە دڕندانەترین شێوە وەڵام دەدرێنەوە، کەچی ئەو سوود لە کەوتنەکانی خۆی وەردەگرێت و بە شێوازێکی پێگەیشتووتر دێتەوە بەرچاوان.

ناوەوە بۆ گەلانی ناو ئێران و ئەوانەش کە بە وڵاتانیتردا بڵاوبوونەتەوە بریتییە لە ناو ماڵەکان و ناو دەروونی خۆیان کە ڕۆژانە لە نامۆیی و بێگانەییەکی سەختدا دەژین و ئەو وزەیە پەروەردە دەکەن. نامۆیی بەرامبەر سیستمێک کە سەدان فەرسەخ لە خەون و بیرکردنەوە و ئاستی هۆشیاری ئەمان دوورە. ئەوانەی لەناو ئێراندا و لەناو خودی سیستمەکەدا ژیان بەسەر دەبەن، لە بەرامبەر ئەو سندووقە داخراوەی ئەقڵی ئەو سیستمە ستەمکارەدا ژیانێکی نهێنییان بۆ خۆیان دروستکردووە کە دەستی جەللادەکانی نەگاتێ. نەک تەنیا بە لەبارکردنی ژیانێکی ئازاد و مۆدێرن و کراوە بۆ خانەوادەکانیان لەناو ماڵەکانی خۆیاندا و لەپشتی دیوارەکانەوە، بەڵکو لەناو قووڵایی دەروونی خۆشیاندا هەموو ئەو دیوارانەیان شکاندووە کە لەدەرەوە، لەژیانی واقیعدا، لەدەوریان هەڵچنراون. ئەمان خۆیان بە میراتگر و درێژەپێدەری شارستانییەتێکی گەلێک دێرینتر دەزانن، شارستانییەتێک کە وێڕای ئەوەی بەناو مێژوویەکی پڕ لە شەڕ و کوشتار و ململانێی هەزاران ساڵەییدا تێپەڕیوە، بەڵام هەمیشە پێچەوانەی دەسەڵاتەکان، وزەیەکی داهێنەرانەی لەناو خۆیدا پەروەردە کردووە و پاراستوویەتی، وزەیەک کە تا ئەمڕۆ نەک تەنیا شانازیی، بەڵکو ڕێچکەیەکیشی پێبەخشیوە تا بەردەوام پێچەوانەی ئاراستە و خواستی دەسەڵاتەکان هەنگاو بنێت. ناوە مەزن و درەوشاوەکانی ناو دونیای هونەر و فەرهەنگ و ئەدەبی ئێرانیی سەلمێنەری ئەم ڕاستییەن.
بەم هۆیەوە گەلانی ئێران لەناو نامۆیی و بێگانەییەکی سەختدا ژیان بەسەر دەبەن. وەک ئەو نامۆییەی لەناوەوە و دەرەوەی ژیانیاندا ڕوو دەدات – سیستمی داسەپیوو ژیانی ڕاستەقینەی خۆیان – ئاراستەی پێجەوانەی ئەوەی هەیە و دەبینرێت لەگەڵ ئەوەدا کە بەڕاستی هەیە و بەئاسانی نابینرێت.
“ئەم خوێندنەوەیە دەشێت لەزۆر شوێنیتری دونیادا کاربکات، بەتایبەتی لە خوێندنەوەی ژیانی ئەو گەنجانەدا کە ئازادانە لە شەقەی باڵ دەدەن و دوور دەفڕن، بەڵام لەناو ئەو سیستمە خنکێنەرەی باشووری کوردستاندا ژیان بەسەر دەبەن” .

دەرەوە ئاوێنەیەک نییە بۆ ئەوەی لە ناوەوە ڕوو دەدات. هەرگیز لەناو ئەو سیستمە تۆتالیتار و فاشییانەدا، ئایدیۆلۆژیای دەسەڵات نوێنەرایەتی ئایدیۆلۆژیا و فیکری باڵادەستی کۆمەڵگە ناکات “وەک ئەوەی مارکس بانگەشەی بۆ دەکرد”. دەشێ لەناو میدیا و ئەو جیهانە بەرچاوەدا کە زۆرتر دروستکراوو خۆپیشاندەرە، وا دەربکەوێت کە ڕاستییەکی باڵادەستە، بەڵام لەناو ژیانی واقیعیی تاکەکان و خێزانەکاندا ئەو ڕاستییە ڕوخسار پێدراوو ماکیاژکراوە کورت دەهێنێت. ڕاستەقینەیی ژیانی مرۆڤەکان لەناو وردەکارییەکانی ژیانی خۆیاندا دەبێتە پێوەر بۆ فەلسەفەی ژیانکردنیان.

لەوێدا کە پاسدارێک، ژەندرمەیەک، ئەمنێک، کۆماندۆیەک، زێرەڤانێک دەوەستێت و فۆرمێک لە ژیانکردن دەسەپێنێت بەسەر ڕووکەشی ژیانی مرۆڤەکاندا، هەر لەوێدا خەونی ژیانێکی جیاواز، ئازاد، لەناوەوەی ژیانی مرۆڤەکاندا چەکەرە دەکات.
نامۆیی و بێگانەیی لەژیانی ڕۆژانەی ژێردەستەکاندا دەبێتە داینەمۆی ئەندێشەیەک بۆ دروستکردنی ژیانێکی باشتر.
نامۆبوونی مرۆڤ لە کۆمەڵگەیەک و لەسایەی سیستمێکدا کە ژنان دادەپۆشێت و لە مرۆڤەوە دەیانکاتە کاڵا، بەشێوەیەکی سیستماتیک گەیشتە ئەو ڕاچەنینەی ئەمڕۆ کە گرنگترین دروشمی مێژوو بەرز دەکاتەوە:
ژن…ژیان…ئازادی

٣

پێشتر هەوڵماندا وێنەیەکی گشتی سەبارەت بە چەمکی نامۆبوون و بێگانەیی وە شوێنیان لەناو کۆمەڵگەکانی ئێراندا باس بکەین. لەم بەشەدا دەمانەوێت تیشکی قسەکردنەکانمان بخەینە سەر ڕۆژهەڵاتی کوردستان و وەک بەشێک لە ڕاپەڕینەکانی ئێران باسی بکەین. لەم بەشەدا فۆکەسەکەمان نزیکتر دەکەینەوە و هەوڵدەدەین نامۆبوونی کوردەکان وەک داگیرکراوێک لەو نامۆبوونە گشتییەی ئێرانییەکان جیا بکەینەوە.
لەم بارەیەوە، وەک سەرەتایەکیش بۆ ڕاڤەکردنی ئەم پرسە، لە جیاوازی نامۆبوونی کۆڵۆنیانیاڵیست و کۆڵۆنیاڵیزەکراو (داگیرکەر و داگیرکراو) دەکۆڵینەوە. ڕاستە هەردوکیان (وەک هاوڵاتی) لەناو هەمان سیستەمی سەرکوتگەر و گەندەڵ و خۆسەپێندا ژیانێکی دوو ڕوو دەژین، ڕوویەکیان ئەو ژیانەیە کە سیستمەکە سەپاندوویەتی بەسەریاندا و ڕۆژانە بە ترس و تۆقاندن و کوشتن و زیندانیکردن ڕووبەری ئازادییەکانیان بچووکتر دەکاتەوە و زۆرتر دەیانخاتە ژێر ڕکێفی ئەو قامچییانەوە کە بەناوی مۆراڵ و پێودانگی کۆمەڵایەتی و دینیەوە کردوونیەتە یاسا، بەمەش مافی لێپێچینەوە و سزادانی کردۆتە پاساوێک بۆ سەرکورتکردنی هەر جۆرە دەرکەوتنێکی ناتەبا. ڕووی دووەمیش، ئەو ژیانەی مرۆڤەکانی ناو ئەو چورچێوە جوگرافییە لەناوەوەی خۆیاندا هەڵیدەگرن و پەروەردەی دەکەن و گەشەی پێدەدەن، ژیانێک کە زۆرجار لەگەڵ تەواوی ئەو شێوە ژیانکردنە باڵادەستەدا ناکۆکە و هەناسە ڕاستەقینەکانی خۆی دوور لەچاوی سیخوڕ و جەللادەکان دەدات. ناچارە عەشق و جوانی و سۆز و ڕوناکی و ئارەزوو تەنانەت خوداش لە شوێنە تاریکەکان و لەناو ڕەفە و ماڵە داخراوەکاندا بشارێتەوە ( لە شیعری ” روزگار غریبی ست، نازنین”ی شاملۆوە). بەڵام بۆ داگیرکراو، لەمەش دوورتر دەڕوات، جگە لە هەموو ئەوانە، ناچارە ناوو زمان و تەنانەت کەلتوور و شوناسی خۆشی بشارێتەوە، یان لە باشترین حاڵدا، بە تەماهی لەگەڵ کەلتوور و شوناس و زمان و ناوی داگیرکەردا خۆی پێناسە بکاتەوە و خۆی وەک پاشکۆی ئەو بناسێنێت و ددان بە ژێردەستەیی خۆیدا بنێت.

لەم ڕووەوە، ڕووبەرەکانی نامۆبوونی داگیرکراو زۆر لە ڕووبەرەکانی نامۆیی تاکەکانیتری ناو هەمان چوارچێوەی جوگرافی فراوانتر و بڕستلێبڕترە. ئەم وێنەیە لە هەموو شوێنە داگیرکراوەکانیتری سەر زەوەی هەمان ڕەنگ و هەمان کاریگەریی هەیە، بە هەندێک جیاوازییەوە کە پەیوەندی بە سیستمی بەڕەوەبردنی وڵاتەکەوە هەیە. بۆ نموونە داگیرکردنی ئەمەریکا و کەنەدا. لە کەنەدا یەکەم کارێک کە داگیرکەرە سپی پێستە ئەوروپاییەکان کردیان ئەوە بوو کە ڕەنگ و زمان و ئایینی خۆیان کردە ڕەنگ و زمان و ئایینی باڵا دەست. بەمەش، بەر لە خەڵکە ڕەسەنەکە (ئەوەی بە هیندییە سوورەکان ناسێنران و تا حەفتاکانیش هۆڵیوود بێشەرمانە هەمان تێرمی بەکار دەهێنا و ئەوانی وەک کێوی و “وەحشی” و دژە زانین و دژە مرۆڤ دەناساند) دەستیان بەسەر شێوەبیرکردنەوەی هەموو ئەو کەسانەیتریشدا گرت کە وەک ئەوان، بۆ بەدەستهێنانی ژیانێکی باشترو تا ببنە خاوەنی زەوی خۆیان، ڕوویان لەم وڵاتە تازە دۆزراوە چۆڵە دەکرد. هەنگاوی دووەمیشیان بریتی بوو لە سڕینەوەی تەواوی شوناسی خەڵکە ڕەسەنەکە. هەر لە زمان و کەلتووریانەوە تا باوەڕ و شێوە ژیانیان. بە هەموو شێوەیەک هەوڵی پاکتاوکردنیان درا، بەڵام ئەوان دوور لەچاوی سپییەکان ژیانی خۆیان دەژیان و وەچەیان دەخستەوە تا نەسڵەکەیان نەفەوتێت. بۆیە دوا چەکی کۆڵۆنیاڵیستەکان لە وڵاتێکی وەک کەنەدا ئەوە بوو کە منداڵەکانیان لێدەسەندن و دەیانخزاندنە خوێندنگە نیشتەجێ زۆرەملێکانەوە (residential school) تا بەتەواوی خڵتەی باوەڕ و زمان و کەلتوورەکەی خۆیانیان لێداماڵن (ئەم خوێندنگە نیشتەجێیانە لە ساڵی ١٨٨٠وە دەستیان پێکرد و تا کۆتاییەکانی سەدەی بیست بەردەوام بوون، لەم چەند ساڵەی دواییدا لەناو گۆڕەپانی ئەو خوێندنگەیانەدا تەرمی زیندەبەچالکراوی سەدان منداڵیان دۆزییەوە) دیارە هەر بەمەشەوە نەوەستان، لەو خوێندنگە نیشتەجێیانەدا کە کڵێسا دەیبردن بەڕێوە، هەموو جۆرەکانی زەبروزەنگیان لەسەر پیادە دەکردن، بە دەستدرێژی سێکسییشەوە. ئەمە دیوە قووڵەکەی نامۆبوونە. نامۆبوون بەرامبەر زمانی ئینگلیزی (فەرەنسی) کە هەرچەندە لەناویدا گەورەکران بەڵام هەرگیز نەبووە زمانی ئەوان، بەرامبەر بە وانە دینییەکان سەبارەت بۆ مۆراڵ و لێبوردەیی کەچی لەسەردەستی ئایینزادەکان ئەو هەموو زەبروزەنگ و دەستدرێژیانە کرایە سەریان.

بەم پێیە، نامۆبوون دەگاتە شوێنێک کە چیدی دیاردە نییە، یان شێوە ژیانێکی جیاواز نییە، بەڵکو خودی نامۆیی دەبێتە ڕیاڵیتی، دەبێتە ڕەچەڵەک و ڕەگی خۆی لە قووڵایی مرۆڤدا دادەکوتێت، دەبێتە نامۆبوونێکی ئەنتۆلۆژی کە تەواوی ژیانی مرۆڤ داگیر دەکات.

٤

لەم ڕووەوە ململانێی کوردانی ڕۆژهەڵاتیش وەک پارچەکانیتری کوردستان، بەرامبەر سڕینەوەی شوناس و کارەکتەر و بوونیان، لەلایەن دەوڵەتە داگیرکەرەکانەوە بە دڕندانترین شێوە وەڵامدراوەتەوە. جگە لە کوشتاری بەکۆمەڵ و زیندانیکردن و هەڵواسین و هەموو جۆرەکانیتری سەرکوت و ئازاردان و چەوساندنەوە، لەزۆر شوێن مافی قسەکردن و نوسینیشیان بە زمانی دایکیان لێ قەدەغەکراوە و لەسەری کوژراون و قەتڵوعام کراون.

لەبەرامبەریشدا، کاتێک کوردەکان بۆ مافەکانی خۆیان هاتنە دەنگ، ساڵانێکی زۆر لەلایەن کۆمەڵێک بنەماڵەو تاقمی چەکدارەوە نوێنەرایەتی دەکران. ساڵانێکی زۆر کوردی داگیرکراو بە دروشمەکانی “یا کوردستان یا نەمان” بەرگری لە مانەوەی خۆی دەکرد، لەم پێناوەدا هەزاران شەهیدیدا، بەڵام ئەزموونەکان بە گشتی و زۆر بەتایبەتیش ئەزموونی باشوور ئەوەی یەکلاکردەوە کە لەژێر ئەم دروشمەدا کوردستان بۆ بەرپرسە گەندەڵەکان و سەرکردە خۆوخاک فرۆشەکانە و نەمانیش بۆ قوربانییەکانە، دوژمنیش هاو خەبات و هاوبەرژەوەندی حیزبە بازرگانەکانە. (مەبەستم لە قوربانیی، جگە لە شەهیدەکان، هەموو ئەوانەشە کە هێشتا لەژیانێکی درۆیینەدا لەژێر سایەی بەرپرس و سەرکردە و سەرۆکە کوردە داگیرکەرەکاندا ژیان بەسەر دەبەن. مەبەستم لە ژیانێکی درۆیینە، پراکتیزەکردنی شێوازێکە لە “بوون” بەبێ بوونی مانایەکی ڕاستەقینەی ژیان، بەردەوامبوونێکی زۆرەملێیە لە جیهاندا، بەڵام بەبێ ژیانکردن).

جگە لەمە، ساڵانێکیش دروشمەکانی “یەکسانی و ئازادی” بوونە داینەمۆی بەردەوامبوون و کۆڵنەدان و بەرگری، ئەمەش، لای هەندێک لە گرووپە چەپەکان، بە ڕزگارکردنی سەراپای جیهان لەدەست سەرمایەداری و بەدیهێنانی ئازادی و یەکسانی بۆ سەرجەم مرۆڤایەتیی دێتە دی. کەچی ئەزموونەکان و زۆر بەتایبەتیش ئەزموونی ئەو بزووتنەوانەی بەناوی چەپ و مارکسیزم و کۆمۆنیزمەوە لە پارچەکانی کوردستان خۆیان نمایش دەکرد، نەک خۆیان بە خوێندنەوەی چەمکەکانەوە هیلاک نەدەکرد، بەڵکو هەرکەسێکیش بەو ئاراستەیەدا قسەی بکردایە ناتۆرەی “ڕۆشنفیکر” و “مەکتەبیی”یان دەخستە پاڵی. دوای ئەوەی حیزبی شیوعی شانبەشانی پاشەکشەی سۆڤێتی جاران لە ناوچەکەدا ئەستێرەی خەباتی پووکایەوە، ئەو بزووتنەوانەش کە بەناوی مارکسی – لینینی و کۆمۆنیزم و کۆمۆنیزمی کرێکارییەوە سەریان هەڵدا، نەیانتوانی شرۆڤەیەکی دروست بۆ بارودۆخی سیاسی ناوچەکە بکەن و ئایدیۆلۆژیاکەیان لەپەیوەند بە ململانێ ناوجەیی و جیهانییەکان پێشبخەن. تا کاتی ڕووخانی دیواری بەرلین و بلۆکی ڕۆژهەڵات بەشوەیەکی فەرمی (چونکە پێش ئەو بەروارەش دەمێک بوو لەناوەوە کرمێ ببوو)، بزووتنەوە سۆشیالیست و کۆمۆنیستەکان شێلگیرانە داکۆکییان لە شکست و هەڵەکانی سۆڤێت و تەنانەت چینیش دەکرد، چونکە وەک پشتوپەنایەکی بەهێز بۆ خۆیان و بزووتنەوەکەیان دەبینی، بەڵام لەدوای ئەو بەروارە، بەشێکی زۆریان وازیان هێنا و چیدی خۆیانیان بە پرسەکانی شۆڕش و شۆڕشی پرۆلیتارییەوە خەریک نەکرد، ئەوانەشی کۆڵیان نەدا، بەشێکی زۆریان لەبەرامبەر ئەو پرسیارەدا کە بۆچی سۆڤێت شکستی هێنا، شەرمنانە وەڵامیان دەدایەوە، کۆمۆنیستە کرێکارییەکانیش یەکدەنگ، ئەو وەڵامەی مەنسووری حیکمەتیان کردە قەڵغانی ڕووبوڕووبوونەوەی ئەو پرسە، ئەوەی ” له‌ کۆتایی ده‌یه‌ی بیست به‌دواوه‌ کۆمۆنیزم له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ خه‌ت لایداوه‌. لێره‌ به‌دواوه‌ خودی مه‌سه‌له‌ی سۆڤیه‌ت له‌ ته‌نیشت مه‌سه‌له‌ی کاپیتاڵیزمه‌وه‌ به‌ شێوه‌ی گشتی، بووه‌ته‌ گیروگرفتێکی میحوه‌ری کۆمۆنیزمی ڕاسته‌قینه‌ی کرێکاریی. سه‌رنه‌که‌وتوویی تا ئێستای سۆشیالیزم وه‌ک ئامانجێک به‌رهه‌می ئه‌و ڕاستیه‌یه‌ که‌ ئه‌و تاکه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌ی که‌ ده‌توانێت ئه‌م ئامانجه‌ به‌ ئه‌نجام بگه‌یه‌نێ به‌هۆی به‌ میللی کردن و ده‌ست به‌سه‌ردا گیرانی شۆڕشی کرێکارییه‌وه‌ له‌ سۆڤیه‌ت دووچاری لاوازی و لێک دابڕان هات.‌ سۆشیالیزمی کرێکاریی تا ئه‌مڕۆ له‌ ژێر باری ته‌جروبه‌ی سۆڤیه‌تدا پشتی ڕاست نه‌کردۆته‌وه” مەنسور حیکمەت، مارکسیزم و جیهانی ئەمڕۆ.
هەڵسوڕاوەکانی ئەو بزووتنەوەیە، وێڕای هەر تێبینییەک لەسەر ئەو زمانە نامۆ و شەقوشڕەی لەنێو کوردی و فارسی و عەرەبی و چەند زاراوەیەکی تێکشکاوی ئینگلیزی و لاتینیدا دەخولایەوە و تا ئێستاش پاکیان نەکردۆتەوە، بەجۆرێک، نەک زمانی نوسین و قسەکردنەکانیان لە واقیع نزیکنەدەکردەوە، بەڵکو زۆر بە ئاسانی ئەندامەکانیان بەو زمانە دەناسرێنەوە کە پڕە لە هەڵەی وشەسازی و ڕێزمانیی، ئەمەش دابڕانێکی ئاشکرای دروستکردوو. لەوەش زیاتر، (جگە لەو ئەندامە سەرکردایەتییانەی وازیان هێناوە) بەدرێژایی ٣٥ ساڵ زیاتری ئەو بزووتنەوەیە لەسەردەمی ڕێکخراوەکانەوە و نزیکەی ٣٠ ساڵی دروستبوونی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری عێراقەوە، تا ئێستا هەمان ڕابەرایەتی و سەرکردایەتی هەیە و ئەو ناوانەی لەو سەردەمەدا هەبوون، تا ئێستا هەر ئەوانن. زۆری لەسەر نەڕۆین، زۆربەی هەرەزۆریان کەوتنە ناو داوەکەی نەوشیروانەوە و لە ١٧ی شوبات دا بەشێک بوون لە نەوشیروانی و ئەسلامییەکان، کەوتنە ناو یارییەکانی ڕیفراندۆمی بارزانییەوە، کەوتنە ناو یارییەکانی دیموکراتییەوە و لە هەڵبژارنەکانی شارەوانیدا بەشدارییان کرد.

تێپەڕیین بەناو ئەو ئەزموونانەدا، کە ئیسلامیزم و ناسیۆنالیزم و فاشیزم یارییان تێدا دەکرد و کۆمۆنیستێکی گۆشەگیری بێ ئاسۆ و داخراو بەسەر خۆیدا لە کەنارەکانیدا بوو، دەشێت ئاراستەی تێگەیشتنەکان لە پێویستیی و حەتمییەتی بوونی حیزبەوە بگۆڕێت بۆ پێداویستی خۆبەڕێوەبردنی سەربەخۆ لە کۆمەڵگەیەکی ناحیزبیدا کە هەموو سیستمەکە، لە خوارەوە بۆ سەرەوە، لە گەڕەک و شوێنی کارەوە تا نوێنەرایەتیکردنی سەراسەریی، بەشێوەی هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆی نوێنەرەکان، خۆی دامەزرێنێت.

ئەم خۆ ڕێکخستنەوە و خۆدروستکردنەوەیەی کە لە ڕووکەشدا خۆبەخۆ و عەفەوی دەردەکەوێت، ئەنجامی چنینێکی جاڵجاڵۆکەیی ناو ماڵەکان و ئیرادەی تاکەکانی ئەو کۆمەڵگەیە و کوردە داگیرکراوەکانە کە ساڵانێکە بەشەوەی جیاجیا خۆی دەردەخات و جاەبەجاریش گەشەکردووتر و پێگەیشتووتر دێتە پێشەوە. ڕۆژهەڵاتی کوردستان جگە لەوەی چەندین نوسەر و هونەرمەندی داهێنەری پێشکەش بە هەر چوار پارچەکە کردووە، جاڵجاڵۆکە ئاسا تەزووی شۆڕشێک دەهۆنێتەوە، کە ڕۆژ بەڕۆژ ڕۆشناییەکانی زیاتر بەدیار دەکەون، ئەوەتا دروشمی ژن…ژیان…ئازادی جێگەی دروشمە لەکارکەوتووەکانی گرتەوە و بووە دروشمێک نەک سەراپای کوردستان و ئێران، بەڵکو وردە وردە خەریکەهەموو جیهان دەتەنێت.

ڕزگار حەمە ڕەشید




ئه‌وكاته‌ی ئۆجا‌لان به‌ بووكچین گه‌شت.. نووسینی: دامیەن گرێبەر و شانن برینکات..

وه‌رگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: گۆران عه‌بدوڵڵا

تێبینی: ئەم نووسینە بەشێکە لە کتێبی: بونیادنانی ژیانی ئازاد، دیالۆگ لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجالان.

ئەم کتێبە لە کتێبخانەکانی کەرکوک و سلێمانی دەستدەکەوێت.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




ڕەخنەی لە “بنەمای یەکپارچەیی خاکی”.. دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی: بۆ کوردی:کاوە عومەر
بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید ئامادەکراوە

خەلیل کەیوان: بناوانی ئەو یەکپارچەیی خاکەی کە لەلایەن هێزە ڕاستەکانەوە پێشنیاردەکرێت مانای چییە؟ مانای پراکتیکی جێبەجێکردنی ئەم پرەنسیپە چییە؟ چۆن دەتوانرێت یەکپارچەیی وڵات بپارێزرێت؟ ئەزموونی وڵاتان بۆ چارەسەرکردنی هەڵاواردنی نەتەوەیی چی بووە؟ سیاسەتی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لەم بوارەدا چییە؟ ئەم پرسیارانە لەگەڵ حامید تەقوای لە بەرنامەی وەڵامدانەوەی ئەمڕۆدا تاوتوێ دەکەین.
حەمید تەقوایی، بزووتنەوە ڕاستەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە یەکپارچەیی خاک هێڵی سووری ئەوانە. لە سەردەمی شۆڕشی ژن ژیان ئازایدا، خەڵک لە هەموو گۆشەکانی وڵاتەوە یەکگرتوو بوون. پشتگیری یەکتریان کردووە. خەڵکی کوردستان، ئازەربایجان، بەلوچستان و تاران پەیامی پشتیوانیان بۆ یەکتر ناردووە. ئایا لەم دۆخەدا پێویستە جەخت لەسەر یەکپارچەیی خاک بکرێتەوە؟ بۆچی حزب و ڕێکخراو و کەسایەتییەکانی هێزە ڕاستڕەوەکان لە ڕیکلام و سیاسەتەکانیاندا یەکپارچەیی خاک تۆخ دەکەنەوە؟
حەمید تەقوایی: هەروەک وتت خەڵکی ئێران هیچ کێشەیەکیان لەگەڵ یەکتردا نییە. ئەوە ناسیۆنالیستەکانن کە لە ڕاستیدا خەریکی دابەشکردنی خەڵکن. کاتێک ڕەوتە پاشایەتییەکان و ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەوەکان یەکپارچەیی خاک دەکەنە پرەنسیپێکی پیرۆز و دەڵێن هێڵی سوورە، لە ڕاستیدا ڕایدەگەیەنن کە ئێمە تەحەمول بە هیچ جۆرە ناڕەزایەتییەک ناکەین بەرامبەر بە چەوساندنەوەی نەتەوەیی و هەڵاواردنی نەتەوەیی و هەرکەسێک خۆی بە ئا غەیرە فارس و نەتەوەیەکی جیاواز لە ئێراندا.وە ئەگەر بوێری ئەوە بکات باسی جیابوونەوە بکات یان تەنانەت تەنها ناڕەزایەتی دەرببڕێت بەرامبەر بە هەڵاواردن و ستەم و چەوسانەوە و هەڵاواردنی نەتەوەیی کە کێشەیەکی ڕاستەقینە و ئازارێکی درێژخایەنە لە ئێراندا، بە گۆپاڵ وەڵام دەدرێتەوە یەکپارچەیی خاک. کاتێک یەکپارچەیی خاک وەک پرەنسیپێکی پێشێلنەکراو یان هێڵی سوور ڕادەگەیەنن، ئەوە مانای ئەوەیە کە ئێمە بەرگەی هیچ جۆرە مافخوازیێەک لەدژی ستەم و هەڵاواردنی نەتەوەیی ناگرین.
ئەوان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە جەختکردنەوە لەسەر یەکپارچەیی خاک بۆ پاراستنی یەکپارچەیی وڵاتە، لە کاتێکدا بە پێچەوانەوە ئەم دروشم و هەڵوێستە دژی پێکەوەژیانی خۆبەخشانەیە لە ڕاستیدا دوبەرەکی ئامێزە. واتای ئەم “بنەما”یە ئەوەیە کە بەشە جیاجیاکانی کۆمەڵگای ئێران بە هەر بڕە هەڵاواردن و چەوساندنەوەیەکی نەتەوەییەوە ناچارن بسووتێن و بنیات بنێن. دیارە ئەم دروشمە هەمیشە هەڕەشە و شمشێرێک بووە بەسەر سەری خەڵکی کوردستان و خەڵکی ئازەربایجان و پارێزگا سنوورییەکان بە گشتی؛ ئەو کەسانەی گوێڕایەڵی حکومەتی ناوەندن، پێیان دەوترێت پاسەوانی سنووری بە پەرۆش، بەڵام ئەگەر باس لە جیابوونەوە و تەنانەت لابردنی ئەو هەڵاواردن و چەوساندنەوەش بکەن کە تووشی دەبن، ئەوا بە گۆپاڵی جوداخوازی و یەکپارچەیی خاک دەخەنە مەترسییەوە دەڕۆن بەسەروکاریانەوە.
ئەم “بنەما” و هێڵی سوورەی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست بەتەواوی کۆنەپەرستانەیە، هەڵاواردنە و تەنانەت ناتوانێت ئامانجی یەکگرتوویی ئیدیعاکراوی ئەوانیش دابین بکات. “بنەمای پیرۆزی یەکپارچەیی خاکی” هەمیشە وەک شمشێرێک لە دژی خەڵک لە پارێزگا سنوورییەکانی وڵاتدا مامەڵەی کردووە.
خەلیل کەیوان: جێبەجێکردنی بنەمای یەکپارچەیی خاکی مانای چییە؟ لە سیاسەتداچۆن چۆنی مانای دەبێت؟ ئەزموونی تا ئێستا لە وڵاتانی دیکە و لە ئێران چی بووە؟
حەمید تەقوایی: خەڵکی کوردستانی ئێران و خەڵکی ئازەربایجان لە ماوەی سەدەی ڕابردوودا تامی مانا کردەییەکەیان کردووە و دەزانن مانای چییە. هەر لە کۆماری ئیسلامییەوە کە بۆ جێگیربوونی خۆی بە هێرش بۆ سەر کوردستان دەستی کرد ، تا دەگاتە شاکانی پەهلەوی کە کۆمارە ئۆتۆنۆمەکانیان لە کوردستان و ئازەربایجان سەرکوت کرد، هەموو جۆرە مافخوازییەک لە لایەن خەڵکی کوردستان و ئازەربایجانەوە هەمیشە لەگەڵ سەرکوت و هەڕەشە و گوڕەشەدا بەرەوڕوو بووەتەوە.
هەر لە شۆڕشی دەستوورییەوە تا ئەمڕۆ، هەمیشە ئەم بەگۆپاڵی یەکگرتوویی ئێران، گۆپاڵی پیرۆزی سنوورەکان، پیرۆزی یەکپارچەیی خاک و هتد لە هەر هاوارێکی حەقخوازانەی خەڵکی سەربە نەتەوەکانی تریانداوە . ئەمڕۆ دەبینین کۆماری ئیسلامی بە بیانووی ڕووبەڕووبوونەوەی هێزە جوداخوازەکان لە زاهیدان و شارەکانی دیکەی سیستان و بەلوچستان چ تاوانێک ئەنجام دەدات و بە چ دڕندەیەک هێرش دەکاتە سەر ناڕەزایەتییەکانی خەڵکی کوردستان. پاساو و پڕوپاگەندەی کۆماری ئیسلامی، وەک ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستڕەو، پاراستنی یەکپارچەیی خاکی ئێرانە. لەم ڕوانگەیەوە ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست بەتەواوی هاوتەریبە لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا.
“بنەمای یەکپارچەیی خاک” بە کردەوە ئامرازێکە، پاساوێکە، وەسیلەیەکە بۆ سەرکوتکردنی هەر جۆرە هاوارێک بۆ مافەکان لە دژی هەر جۆرە ستەم و هەڵاواردنێکی نەتەوەیی. هەمیشە بەو شێوەیە کاری کردووە.
سەبارەت بە بەشی دووەمی پرسیارەکەت سەبارەت بە ئەزموونی جیهانی، پێویستە بگوترێ لەو وڵاتانەی کە دواجار بۆنی شارستانیەتیان کردووە و تیایدا جۆرێک لە دیموکراسی لیبراڵ دامەزراوە، وەک ئەوەی لە وڵاتانی ڕۆژئاوا دەیبینن، هەرچەندە هەموو حکومەتەکان دەیانەوێت پارێزگاری لە.یەکپارچەیی وڵاتەکەیان و جیابوونەوە بەجێگەی سەرزەنشت، ئەژمار دەکرێت، بەڵام یەکپارچەیی خاک پیرۆز نییە و پێشێل نەکراو نیە. لانی کەم لە مێژووی نوێدا بەوشێوەیە نیە. لە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر حکومەتی سۆڤیەت دانی بە جیابوونەوەی فینلاند لە ڕووسیەدانا، نەرویج لە سوید جیا بووەوە و دوای ڕووخانی دیواری بەرلین، کۆماری چیک و سلۆڤاکیا جیابوونەوە. لە کەنەدا، لە پارێزگای کیوبیک، دوو ڕیفراندۆم بۆ جیابوونەوە ئەنجامدراوە. تا ئێستا دەنگ لەسەر جیابوونەوە نەدراوە، بەڵام حکومەت بەڵێنی داوە بە هەر شێوەیەک بێت ئەنجامی ڕیفراندۆمەکە قبوڵ بکات. حزبێک بە ناوی پارتی کیوبیکۆیس حزبێکی جوداخوازە و دەیەوێت کیوبیک لە کەنەدا جیا بکاتەوە، بەڵام فەرمی و یاساییە و نوێنەری لە پەرلەمان هەیە. تا ئێستا دووجار ڕیفراندۆمی بۆ جیابوونەوە ئەنجامداوە، ڕەنگە بۆ جاری سێیەمیش بیەوێت ڕیفراندۆم ئەنجام بدرێت. ئەمە ڕێبازی دیموکراسییە لیبراڵەکانە بۆ پرسی یەکپارچەیی خاک. ئەمانە هێزە ڕاستڕەوەکان و ناسیۆنالیستە ئێرانییەکانن کە بە هەمان نەریتی دیکتاتۆری چەند دەیە دوای شۆڕشی دەستووری، لە یەکپارچەیی خاک گۆپاڵێکیان دروست کردووە بۆ سەرکوتکردنی خەڵک و لایەن و ئەو حزبانەی ناڕەزایەتی بەرامبەر ستەمی نەتەوەیی دەردەبڕن. لە نەریتی ناسیۆنالیزمی فارسدا، نەک هەر هیچ حزبێک ناتوانێ جوداخواز بێت، بەڵکو هیچ جۆرە ناڕەزایەتییەکیش لەچەشنی ئەوەی کە ئێمە داوای مافی خوێندن و چالاکی کولتووری بە زمانی خۆمان دەکەین، لە هەڵاواردنی ئابووری کۆمەڵایەتی نەتەوەیی و چەوساندنەوەی نەتەوەیی- کە ئەمەش کارێکی مێژووییە و کێشەی درێژخایەن لە ئێران – لە ئازاردا دەچێژین و پرسگەلێکی لەو جۆرە لەلایەن حکومەتی ناوەندییەوە تەحەمول ناکرێت.
دەمەوێت بڵێم تەنانەت لە چوارچێوەی دیموکراسی پەرلەمانی لە جۆری سیستەمی سەرمایەداری لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا یەکپارچەیی خاک تابۆ و پرەنسیپێکی پیرۆز نییە. یەکپارچەیی خاک یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ستەمکاری و دیکتاتۆرییەتە لە ئێراندا و بە ڕاماڵینی هەر جۆرە دیکتاتۆریەتێک لە کۆمەڵگەدا، پێویستە ئەم پرەنسیپەش وەلا بنرێت و پێکەوە ژیانی ئازادانەی هەموو خەڵکی دانیشتووی ئێران بە بەفەرمی ناسینی مافی هەموو خەڵک بۆ چێژوەرگرتن لە ژیانێکی ئینسانی و بە یەکسان دەستەبەر بکرێت.
خەلیل کەیوان: ئایانابێ شتێک لە دژی دابەشبوونی وڵات بکرێت؟ چۆن دەتوانرێت یەکپارچەیی وڵات بپارێزرێت؟
حەمید تەقوای: ئێمە لەگەڵ ئەوەداین کە وڵاتان تا دەکرێت گەورە بن. ئێمە لەگەڵ جیانەکردنەوەی هیچ بەشێکی ئێرانین و پێکهێنانی کۆمەڵگا و وڵاتی گەورە بە قازانجی هاوپشتیی فراوانترین بەشەکانی خەڵک و خەباتی هاوبەشیان بۆ ئازادی و ڕزگاری دەزانین. بەڵام بۆ ئەمەش دەبێت داوای یەکێتی خۆبەخشانەی هەموو مرۆڤەکان بکەیت و ئەم یەکێتییە خۆبەخشانە چیتر بە پرەنسیپی پیرۆزکردنی یەکپارچەیی خاک بەدەست ناهێنرێت. بەپێچەوانەوە وەک وتم ئەم پرەنسیپە ئامرازی هەڕەشە و چەوساندنەوە و دابەشبوونە. پێکەوە ژیانی خۆبەخشانەی مرۆڤەکان تەنیا بە بەفەرمی ناساندنی مافی یەکسان لە هەموو بوارەکاندا بۆ هەموو خەڵکی دانیشتووی ئێران بەبێ گوێدانە ئەوەی کە زمانی دایکیان چییە یان خۆیان سەر بە چ نەتەوە و میللەتێک دەزانن، مومکین دەبێت. پێویستە هەمووان لە هەموو بوارەکاندا مافی یەکسانیان هەبێت و هاوڵاتییەکی تەواو یەکسان بن. بۆ نموونە ئەگەر ئەو کەسانەی کە بە زمانی فارسی قسە دەکەن مافی خوێندنیان هەبێت بە زمانی دایکیان، هەموو ئەو کەسانەی کە زمانی دایکی تریان هەیە لە کوردستان، لە ئازەربایجان و لە هەر بەشێکی وڵات، ئەوانیش مافی ئەوەیان هەیە بە زمانی دایکی خۆیان بخوێنن زمانی دایک و ئیمکاناتە پێویستیە پەروەردەییەکانیان بۆ دەستەبەر بکرێت، وەک چۆن بۆ فارسی زمانەکان دابین کراوە، ئەم ئاسانکاریانەش بۆ زمانی کوردی، ئازەری و هتد دابین بکرێن. جگە لە لایەنی زمان و فەرهەنگی، نابێ جیاوازی لە نێوان خەڵکی کوردستان، ئازەربایجان، بەلوچستان و پارێزگا سنوورییەکانی دیکە لەگەڵ خەڵکی ناوچەکانی دیکەی ئێراندا هەبێت. بۆ ئه وه ی هه موو خه ڵکی ئێران به شێوه یه کی خۆبه خشانه پێکه وه بژین، پێویسته وه ک هاووڵاتیی خاوه ن مافی یه کسان به بێ لە به رچاوگرتنی هه ڕ پەێوه ندییه کی ئایینی، نه ته وه یی، میللی و نه ژادی بناسرێن. چارەسەری ئێمە ناساندنی مافی یەکسانە بۆ هەموو خەڵکی دانیشتووی ئێران. سەرەڕای هەموو ئەمانە، جوداخوازی لای ئێمە تابۆ نییە، ئەگەر بەشێک لە خەڵکی ئێران بۆ چارەسەرکردنی هەڵاواردن و چەوساندنەوەی نەتەوەیی و ئەو هەلومەرجە سەختانەی کە حکومەتی ناوەندی و ناسیۆنالیزمی باڵادەست بەسەریاندا سەپێنراوە، جیابوونەوەیان دەوێت، ئێمە دان بەو مافەدا دەنێین. ئەو کەسانەی لەژێر فشاری جیاکاری و چەوساندنەوەی نەتەوەیی جیابوونەوەیان دەوێت و لە ڕیفراندۆمێکی ئازاد و دیموکراسیدا دەنگ بە جیابوونەوە دەدەن مافی جیابوونەوەیان هەیە. لە هەندێک حاڵەتدا ڕەنگە ئێمە دژی جوداخوازی بین و بە چارەسەرێکی دروستی نەزانین بۆ باشترکردنی ژیانی خەڵک، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا ڕێز لە دەنگی خەڵک دەگرین، بەبێ گوێدانە دەرئەنجامەکەی، هەروەها بە توندی ئیدانەی هەر هەڵمەتێک و سەرکوتکردنی ئەو خەڵکە دەکەین کە.جیابوونەوەیان دەوێت. بۆ نمونە سەبارەت بە مەسەلەی نەتەوەیی لە کوردستان، لە بەرنامەی حیزبی ئێمەدا وتراوە کە ئێمە دان بە ئەنجامی ڕیفراندۆمێکی ئازاد و دیموکراسیدا دەنێین. بەڵام لە هەلومەرجی ئێستادا ئێمە پێشنیاری جیابوونەوە ناکەین چونکە پێمان وایە خەباتی خەڵکی کوردستان شانبەشانی خەڵکی ئێران ڕێگایەکی خێراتر و کەمتر سەختترە بۆ چارەسەری کێشەی نەتەوەیی و بۆ هەموو خەڵک لە هەموو بەشەکانی ئێران بۆ ئەوەی لە هەموویدا هەلومەرج و مافی یەکسان هەبێت، لەهەموو بوارەکانەدا هەیە.
بنەمای باسەکە ئەوەیە کە یەکپارچەیی وڵاتی ئێران وەک وتم یەکیەتیی خۆبەخشانەی هەموو مرۆڤەکان دەخوازێت و ئەم یەکیەتییە خۆبەخشەش پێویستی بە داننان بە مافی یەکسان هەیە بۆ هەموو هاووڵاتییان لە سەرتاسەری وڵاتدا.
خەلیل کەیوان: جەختکردنەوەکەتان ئەوەیە کە نەهێشتنی هەڵاواردن و یەکسانی مافی هاووڵاتیبوون گەرەنتی یەکگرتوویی خەڵکی وڵاتێک دەکات. لە هەمان کاتدا لە ڕیفراندۆمدا دان بە مافی جیابوونەوەدا دەنێیت. ڕای ئێوە چییە لەسەر ئەو فیدرالیزمەی کە لەلایەن هێزە قەومییەکانەوە پێشنیار کراوە؟
حەمید تەقوایی: فیدرالیزم لە بنەڕەتدا بە دوو واتا بەکاردێت: فیدرالیزمی ئیداری بەو مانایەی پارێزگاکان لە بەڕێوەبردنی کاروباری خۆیاندا خۆبەڕێوەبەرن یان پەرلەمانی ناوخۆیییان هەیە (وەک فیدراڵی ئەمریکا یان کەنەدا و ئەڵمانیا) و فیدراڵیزمی میللی-نەتەوەیی بەو مانایەی کە ئەمە بەو مانایەیە کە بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا وەک میللەت و نەتەوە جیاوازەکان، بۆ نموونە نەتەوەی فارس، نەتەوەی کورد، نەتەوەی ئازەری، نەتەوەی بەلوچ و تورکمان و هتد، هەریەکەیان فیدراڵی یان دەوڵەتی خوبەڕێوە بەری خۆیان هەبێت- ئەم دووهەمەیان چارەسەر نییە، بەڵکو کێشەکە قورستر دەکات. هەڵاواردن و جیاوازی و ناکۆکیە نەتەوەییەکان لەژێر ناوی فیدراڵە جیاوازەکاندا دامەزراوەیی دەکات و سەقامگیری دەکات. کاتێک حکومەتێکی خۆجێیی ئازەری یان حکومەتێکی خۆجێیی کوردی لە ئێران دروست دەکەیت، بە سروشتی ئاڵاکەت ناسیونالیزمی کوردی دەبێت، و ناسیۆنالیزمی ئازەری دژی ناسیۆنالیزمی فارسی دەبێت و ئەمەش دەبێتە ڕەگ و بنەمای ململانێ و دەرگیری بەردەوام. بۆیە فیدرالیزم پێچەوانەی ژیانی خۆبەخشانە و بەیەکەوە گرێدراوی هەموو هاووڵاتیان پێکەوە لە وڵاتێکدا. چارەسەری ئێمە لەسەر بنەمای دانپێدانانی مافی هەموو مرۆڤەکان بەبێ گوێدانە میللەت، نەتەوە، زمانی دایکی، ئایین و هتد، هەروەها چارەسەرێکە لە دژی دابەشکردنی کۆمەڵگا بەسەر فیدراڵە میللی-نەتەوەیی-ئەتنیکیەکاندا.
دەبینیت خاڵی بەهێزی ئێمە پاراستنی یەکپارچەیی نییە، خاڵی دەستپێکمان دابینکردنی ئازادی، خۆشگوزەرانی، یەکسانی و ژیانێکی ئینسانی شایستەی مرۆڤێکی سەدەی بیست و یەکە بۆ هەموو دانیشتوانی ئێران. ئەگەر بتوانی ئەمە جێبەجێ بکەیت و پیرۆزی یەکپارچەیی خاک بگۆڕیت بە پیرۆزی یەکسانی نێوان هەموو مرۆڤەکان ، ئەوا تێدەگەیت کە پێویست بە خەمی جیابوونەوە و فیدرالیزم و هتد ناکات. ئەو کەسانەی کە ئازاد و یەکسان و خۆشگوزەران دەژین پێویست ناکات چارەنووسی خۆیان جیا بکەنەوە یان بە جیاوازییە میللی و نەتەوەییەکانەوە خۆیان پێناسە بکەن. هەرکەسێک خەمی یەکپارچەیی خاکی هەیە، پێویستە بزانێت کە یەکپارچەیی وڵات تەنیا بە ئاماژەدان بە مرۆڤەکان لەسەر بنەمای ناسنامەی مرۆیی گشتگیریان دەپارێزرێت.
خەلیل کەیوان: ڕەوتی ڕاستڕەو خۆیان وەک بەرگریکاری بەهاکانی ڕۆژئاوا پیشان دەدەن. وا خۆیان نیشان دەدەن کە بەرگریکاری بەها لیبڕاڵەکانن. تەنانەت لە لیبرالیزمیشدا پرەنسیپی یەکپارچەیی خاک بێمانایە. مافی جیابوونەوە دانپێدانراوە. بۆچی بزووتنەوە ڕاستەکان لە ئێران کە بانگەشەی بەرگری لە بەهاکانی ڕۆژئاوا دەکەن، دان بەم پرەنسیپەدا نانێن و لەبەرامبەر ئەو خەڵکەی کە هەوڵی نەهێشتنی هەڵاواردنی نەتەوەیی دەدەن پەنا بۆ گۆپاڵی یەکپارچەیی خاک دەبەن؟
حەمید تەقوایی: ئەم نموونەیە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو، چ پاشایەتیخوازەکان و هەم کۆماریخوازەکان، تەنانەت بە مانا لیبڕاڵەکانیشەوە پابەند نین بە پێوەرەکانی دیموکراسی. هێڵی سووری یەکپارچەیی خاک نموونەیەکە. نموونەی تریشمان هەیە. کاتێک مافی مرۆڤ دەگەڕێننەوە بۆ کوروش، لە ڕاستیدا ئاماژە بە جۆرێک لە گەورەیخوازی ئێرانی دەکەن، واتە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی کوروشی هەخامەنشی، نەک مافی مرۆڤ. زۆر جار وتوومە کە گەڕاندنەوەی مافی مرۆڤ بۆ کوروش بە مانای ڕێزگرتن یان حورمەت گرتن لە مرۆڤایەتی و مافی مرۆڤ نییە، بە پێچەوانەوە ڕێزگرتنە لە ئیمپراتۆریەتی سەردەمی کۆیلایەتی. لەمەوە پرسی ململانێ لەسەر ناوی کەنداوی فارس و خاوەندارێتی سێ دوورگە و “ئەگەر ئێران نەبێت منیش جەستەم نابێت” و تەنانەت دژایەتیکردنی ڕەخنەگرتن لە ئایین وەک “لەدین دەرچویی”، لە کاتێکدا لە هەموو دیموکراسیەکانی ڕۆژئاوا ڕەخنە و تەنانەت تەنز لە ئایین ئازادە.و دانپێدانراوە. ناسیۆنالیزمی ئێرانی وا نیشان دەدات کە ئەم جۆرە پیرۆزیانە وەک پێکهاتەی دیموکراسی و کاروباری هەموو کۆمەڵگە دێموکراتیکەکانە، بەڵام واقیعەکە پێچەوانەیە. ئەمانە تایبەتمەندی دیکتاتۆریەت و حکومەتە سەرکوتکەرەکانن لە وڵاتانی جیهانی سێهەمدا. پرەنسیپی پیرۆزی یەکپارچەیی خاک تەنانەت لەگەڵ لیبراڵ دیموکراسیشدا ناگونجێت، چ جای ئازادی بە مانای قووڵی ڕزگاری، کە بە واتای گەڕاندنەوەی ئیرادە بۆ مرۆڤەکان و یەکسانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسییە. پیرۆزییەکان و هێڵە سوورەکانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی بە مانا مینیمالیستییەکەی بە تەواوی پێچەوانەی ئازادین. بە بڕوای من پێداگری و کێشانی هێڵی سوور بە دەوری یەکپارچەیی خاکدا، ئەوە نیشان دەدات کە ناسیۆنالیزمی ئێرانی ئەهلی دیموکراسی و ئازاد نییە، تەنانەت بە هەمان مانا مینیمالیستی و لیبراڵی ڕۆژئاوایی. ئەمانە لە حزبە توندڕەوە ناسیۆنالیست و فاشیستەکانی ڕۆژئاوا نزیکترن تا لە لیبراڵەکان. ئەوان پرەنسیپەکان لە نێو بەهاکانی خۆیان دادەنێن و لە نێو ئامانجەکانیاندا، هێڵە سوورەکان دادەنێن کە جگە لە ستەمکاری و چەوساندنەوە هیچ مانایەکی تریان نییە، چ بۆ ئەو خەڵکەی لەسەر سنوور دەژین لە ئێران و پارێزگا سنوورییەکان، چ بۆ هەموو ئەو خەڵکەی کە ئازادییان دەوێت هەستی ڕزگاری ڕاستەقینە و نەک تەنها وەک دەرکەوتنێک و بەرگێک، زەرفێک بۆ بە بە پیرۆزڕاگرتنی میللی-نیشتمانی لە ژێریدا، و گەورەیخوازیی. ئەم بەها ناسیۆنالیستیانە، بە پێناسە، لەگەڵ بەها مرۆییە گشتگیرەکان و ڕزگاری مرۆڤدا ناکۆکن. بەڕای من ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەوی ئێران پەیوەندییەکی کەمیشی بە ئازادییەوە نیە، تەنانەت بە مانای لیبراڵی دیموکراسی ڕۆژئاواشەوە.

٢٥ی جانیوەری ٢٠٢٣
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ نوسینەوەی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




سوور.. نووسینی: د. فرج فودە.. وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

عوسمانی کوڕی عەفان بە دەستی ئیسلامییەکان کوژرا………….
دوای ئەو علی هەر بە دەستی ئیسلامییەکان کوژرا…………….
دواتر حسین بە دەستی ئیسلامەکان کوژرا و ملیشی پەڕێنرا…….
حسن بە دەستی ئیسلامییەکان زەهر خوارد کرا ……………….
دوان لە وانەی لەو دە کەسەی لە بەهەشتا جێیان بۆ حیجز کرابوو بە دەستی ئیسلامییەکان کوژران: طلحة و زوبیر
لەشەڕی حووشتر ” موقعة الجمل”ی نێوان عائیشە و علی، ئیسلامییەکان یەکتریان قڕ کرد..
لە شەڕی “صفین”ی نێوان علی و معاویە ، ئیسلامییەکان لە یەکترییان کوشت،،،،،،،،،،،،
شەڕی نێوان حسین و یزید بوە مایەی سەربڕینی حەفتا و سێ کەس لە کەس و کاری پێغەمەری ئیسلام..
لە دامرکانەوەی یاخی بوونی دانیشتوانی “مدینه” و دژ بە حوکمی ئومەوێکان حەوسەد ئیسلامی شارەکە بەدەستی دوانزە هەزار ئیسلامی سوپای ئومەوێکان کوژران……………………….
ابو لهب و ابو جهل جورئەتیان نەکرد بە “مەنجەنیق” لە کەعبە بەن و وێرانی کەن ،بەڵام حصین بن نمیر کە فەرماندەی لەشکرەکەی عبدالملک بن مروان بوو ، دوای ئابڵۆقەیانی ، کەعبەی وێران کرد…………….
نە جولەکە و نە کافرەکان ویستیان هەبوو زیان بە مزگەوتەکەی پێغەمەری ئیسلامییەکان بگەیەنن ، کەچی فەرناندەی سوپاکەی یزید بن معاویة داگیری کرد و بۆ سێ ڕۆژ کردی
بە “خان”ی ووڵاخەکانی سوپاکەی…….
لەسەردەمی هشام بن عبد الملک ، زید بن زیدالعابدین بن الحسین کە وەچەزادەی پێغەمەری ئیسلامەکانە هەر نەکوژرا ، بەڵکو بۆ ماوەی چوار ساڵ بە دەروازەی دیمەشقەوە هەڵیانواسی پێش ئەوەی بیسوتێنن……
بەڵێ ئومەوییە ئیسلامەکان یەکتریان کوشت…
مروان بن الحکم ، عمر بن عبد العزیز ، الولید بن یزید ، ابراهیم بن الولید ، کە هەموویان “امیر المؤمنین” ی ئیسلام بوون بەدەستی ئیسلام لە ناوچوون تا دوا خەلیفەی ئومەوێکان کە بە دەستی ابو المسلم الخراسانی کوژرا….. ابو العباس یەکەم خەلیفەی عەباسییەکان ، هەرچی لە وەچەی بنی امیة مابوو کوشتی ، تەنیا ساواکان و ئەوانەی هەڵهاتن بۆ ئەندەلوس نەبێ….
دوای کۆچی دوایی”ارتوغرول” ناکۆکی لە نێوان دوندار و عوسمانی کوڕی دروست بوو، بەوە کۆتایی هات کە عوسمان مامی خۆی کوشت و دەسەڵاتی گرتە دەست، بەو جۆرە دەوڵەتی عوسمانی دروست بوو…….
سولطان محمدی دووەم ” ئەوەی شاری ئەستەنبولی داگیر کرد”، فەتوایەکی بڵاوکردەوە کە کوشتنی براکەی خۆی لە پێناو یەکڕیزی ووڵات و بەرژەوەندییە بەرزەکانی ئیسلام بە “حەڵاڵ” لەقەڵەم یا..
سولطان مورادی سێیەم هەر لە گەیشتنی بە دەسەڵات لە دوای باوکییەوە ، هەر پێنج براکەی خۆی کوشت..محمدی کوڕی لەو بە بەزەیی تر نەبوە ، هەر کە دەسەڵاتی گرتە دەست هەر نۆزدە براکەی خۆی کوشت بەمەش تەغاری لە باوکی بردەوە… میدیاکاری تورکی”رحمی تروان”
لە ووتارێکیا بە ناوونیشانی”بیرەوەری پاشاکان” ئەڵێ : محمدی سێیەم هەر بەوەوە نەوەستا ، هەستا بە کوشتنی کوڕە شانزە ساڵەکەی تا دوای خۆی کۆڕە بچووکەکەی کە چواردە ساڵ بوو لەسەر عەرشی دەسەڵات دانیشێ کە بە سولطان احمد ناسرا و دواتر مزگەوتی سولطان احمدی “مزگەوتە شین”ەکەی لە ئەستەنبول دروست کرد……
كاتێ دەوڵەتی عوسمانی ویستی دەست بەسەر شاری”قاهرة”ەیا بگرێ پەنجا هەزار موسڵمانی میسرییان کوشت ، سولطان سەلیم داوای لە “تۆمان بای” کرد کە بەرامبەر مانەوەی لە حوکمی میسرا پاشکۆیەتی خۆی بۆ دەوڵەتی عوسمانی ڕابگەیەنێ ، بەڵام ئەو بەم داوایە قایل نەبوو ، سوپاکەی يێکخست ، بە چواردەوری شارا چاڵی لێ یا ،هەموو خەڵک بەشدارییان لە بەرنگاری عوسمانییەکانەوە کرد ، بەڵام شکستیان خوارد ، “تومان بای” هەڵهات و پەنای بردە بەر ” شيخ حسن بن مرعی ” هاوڕێ ی ، بەڵام ئەو هاوڕێیەی خیانەتی لێ کرد و کوژرا ، دواتر هەردوو براکەشی کوژران….
( ئەم ووتارە كە لە کتێبی”ڕاستیە دیار نەبوەکە-الحقیقة الغائبة” وەرگیراوە بەشێکی زۆر کەمی مێژووی ئیسلامە ، کە وامان لێ ئەکا سەبارەت بە غەرقی ئیسلام لە خوێنا پێ ی بووترێ دینە “سوور”ەکە……
“”””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””
د.فرج فودة: مامۆستای زانکۆ ، ئەکادیمیستییەک و نووسەرێکی عیلمانی بەناوبانگی میسرییە ، کە لە سەر بۆچوونەکانی ساڵی 1992/بە دەستی گروپی تیرۆریستی” الجماعه الاسلامیە” تیرۆر کرا ..




مێگەل.. نووسینی: مەولود ئیبراهیم حەسەن

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




لە سفرەوە یان لە کفرەوە.. نەوزاد بەندی

ــگفت و گۆیەکی کورت ــ

لە وەڵامی ئەم پۆستەدا کە ووتەیەکی چیخۆف بوو :
( میللەت ئەگەر ڕۆشنبیر نەبێ ، ووڵات ئەڕوخێ ، وەک ئەوە وایە باڵەخانەیەک بە خشتی کاڵ دروستکرابێ و لە کوورەدا سوور نەکرابێتنەوە .. مامۆستا ئەبێ هونەرمەند بێ و عاشقی پیشەکەی بێ ، بەڵام لای ئێمە وەک کرێکارێک وایە ، لە ترسی نانبڕین و لە برسا مردن ، وانە دەڵێتەوە ..
ــئەنتۆن چیخۆف ـــ)

[[ مامۆستا اسماعیل یاسین ناوێک ئەم کۆمێنتەی نوسی :
بنەمای دروسکردنی وولاتێکی مەدەنی دێموکراسی سیکۆلار هه زم کر دنی دیموکراسیەت و پێکەوەژیانی بیروڕاجیاوازەکان و ئایینی یەکان و شارستانی یەکانە – دیموکراسیەت کە کلیلی کر دنەوەی دەرگا داخراوەکانی عەقلە کۆنەپەرستی یە پاوانخوازە دیکتاتۆری یە شموولی یە سەرمایەدارە قۆرخکارە بێویژ دان و بێرەحم و بێبەزەیییەکانە کە خۆیان لە خەلک جیاکردۆتەوەو دەکەنەوە دیموکراسیەتیان پێ هه زم نەکراوەبۆ بەرژەوەندی یەسەرمایەدارو ئۆلگاریشەکان بەرادان دراوەخۆیان ملیار دێرو بزنسمان خاوەن کۆمپانیاو قۆرخکاری بازارو سەرمایەبن- دەستیان بسەر کۆی جومگەکانی ژیان گرتووە و قۆرخیان کردووە میللەتیشیان فەرامۆش و پشتگوی خستبێت- بێکارو هه ژارو چەوساوەیە بە دە یان قەیرانیان بۆ دروستکردوون – کەبە هه لپەسێردراوی و بێ جارەسەر ماونەتەوە پرۆسەی دیموکراسیەت لەوولاتەکەمان و رۆژهه لاتی ناوەراست بە گشتی پڕۆسەیەکی ئالۆزو رووکەشی وهه زم نەکراوە دێموکراسیەتی رۆژ ئاوای چەواشەکراوی درۆزنانەی ناتۆو ئەمریکایە ریاکارانەیە خۆپەرستانەیە– شۆڕ نە بۆتەوە بۆ ناوچین و توێژەکانی کۆمەلگا بستە بالا یە نش و نمای نە کر دووە مندالە تازە رەورەویەتی بەسەر پێیان نەکەوتووە– لەولاتی ئیمە و ئیراق و ڕٶژ هه لاتیان دادیموکراسیەت بووەتە ڕۆتینیاتی حزبە دیکتاتۆری یە شموولیە خاوەن ملیشیا چەکدارەکانی کە بەهێزو پارە خۆیان سە پاندووە دەسەلات بۆ کە س چێنا هێلن- بۆ نەوەکانیشیان بەرادان داوە- وادەزانن پر ۆ سەی دیموکراسیەت و هه لبژاردن تەنها و تەنها رۆژی دەگدانی چوونەسەر سندووقەکانی هه لبژاردنەپڕ لە جەواشەکاری و تەزوێرو فرت فیل و جەواشەکاری یە– زۆ ربەداخەوە لە ماوەی حوکمرانی عێراق و هه رێمی کوردستان فیری ئەلف بای دیموکراسی نەبووین نەماتوانی دە ستوورو یا ساو دامەزراوەییمان هه بێت کەبتوانین حکوومەت ئیدرەدانیکی سەرکەوتوو دروست بکەین میللەتەکەمان لە خۆ ڕازی بکەیین دیموکراسیەتی ڕاستەقینە دەستەبەر پیادەی بکە ین کە تەنها لە م ریگایەوە دەتوانین بنەماکای دەولە تداری مە دەنی شارستانیەتی پێشکەوتوو پەرەسەندوو بینا بکە ین ئیمەش وەکو گەلانی جیهان وولاتێکی پێشکەوتوو پەرەسە ندووی دەستووری دیموکراسی دامەزراوەییمان هه بیت حکوومەتی دیموکراسی هاوولاتیبوون شوینی حکوومەتی حزبی بگرێتەوە کەسەرکەو توو نوبوونە لەئیداەو بە رێوەبردنی وولات و گەلە چەوساوەکەماندا لێرەو لەوێ بەداخەوەدیموکراسی یەتیان هه زم نە کردو پێیان هه زم نەکرا ]]

منیش ئەم چەند خاڵەم بۆ نوسی :

[[ دەستخۆش کاک اسماعیل بۆ خوێندنەوە و بەدواداچوونە چڕ و پڕەکەتان ..
چەند خاڵێکم لەلا گەڵاڵە بوو ، حەز ئەکەم ئاماژەیان پێ بدەم :
یەکەم : دیموکراسیی تێرمێکی داگیرکەرانە ، وەک سندوقی هەڵبژاردن و مافی مرۆڤ و سیکیولاریزم ، وەک فڕۆکەی سیخۆ و ئێف شانزە ، دوو دانەی هەیە، دانەیەکی ئۆریجیناڵ ، کە تایبەتە بە خۆیان ، دانەیەکی تەزویریش کە بۆ ئێمەی ئەنێرن و تەنها دروشم و درۆ و بە لاڕێدابردنە .
دووەم : دکتۆر عەلی شەریعەتیی ئەڵێ : مومکین نیە گەلانی ژێر چەپۆک و قوڕ بەسەر بتوانن بە تایتڵەکانی ڕۆژئاوادا هەڵبسنەوە و پێش بکەون و ببوژێنەوە ، مەگەر تەنها ڕێگایەک بۆ زیندووبوونەوەیان گەڕانەوەیە بۆ کولتوور و شارستانێتیی خۆیان .. شارستانییەک گەر هەمانبووبێ ، تەنها ڕێگایە بۆ ئەوەی لە ڕێگایەوە ڕاست بینەوە و خۆ لە داو و فرت و فێڵی ڕۆژئاوای کۆڵۆنیالیست ،قوتار بکەین .
سێیەم : ڕای تاکەکانی کۆمەڵگا کاتێک بە هەند وەرئەگیرێت، کە تاکگەلێکی ڕۆشنبیر و کارامە بن ، لە حاڵێکدا وەک پرس و ڕا بە مناڵگەلێکی باخچەی ساوایان بکرێ داخۆ چی باشە و ڕایان وەربگیرێ ، هەمووان پێیان باشە بڕۆنە دەرەوە و لە مارکێتەکان شەکرۆکە بخۆن و لە خیابانان فتبۆڵێن بکەن ..بە هەمان شێوە میللەتانێکی وەک ئەوانەی ڕۆژهەڵاتی ناوین ، ئەگەر ڕایان وەربگیرێت و ئازادی بۆچوونەکانیان بە هەند وەربگیرێت ، ئەوا وەک جووتیارەکانی سەردەمی دەرەبەگیی ئیسپانیایان لێ بەسەر دێ ، کە ئازاد کران و ..پاشان نەیانزانی چۆن چۆنی پارووە نانێک پەیدا بکەن ، هەر بۆیە گەڕانەوە بۆ لای دەرەبەگەکان و ووتیان بە کۆیلە ڕامانبگرنەوە ، مەمنونتانین ..
بە واتایەکی تر پڕۆسەی ڕای گشتی لە دوای پڕۆسەی ڕۆشنبیرکردنی گشتیەوە دێت ..ئەبێ میللەت گەیشتبێتە کایەی بیر و لێکدانەوە و داهێنان ، ئینجا چاک و خراپی خۆی ئەفامێ و ئینجا ئەبێ ببرێتە بەردەم سندوقەکانی هەڵبژاردن ..
لە وەها دۆخێکی قورس و ئاڵۆزدا ، ئەبێ پەنا ببرێتە بەردەم کۆمەڵێ زانا و دانای نیشتمانیی پەڕاوێز خراو ، هەتا ڕێگای ڕاست و دروستی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئایدیۆلۆژیی دیاری بکەن ، ئەوە ئیتر خاڵی سفرە بۆ کۆمەڵگا کە بتوانن هەنگاو هەڵبێنن و ..ڕۆشنبیری و بیر و بەرهەمهێنان و پێشکەوتن فەراهەم بکەن ..
چوارەم : نابێ بە کۆمەڵێک هەڵبخەڵەتێین کە پۆشاکی ڕۆژئاوایان پۆشیوە و ..مۆبایل و کۆمپیوتەر و کتێب لە ماڵەکانیانا هەیە و سەیری زنجیرە دراما ئەکەن و .. پیتزا و کۆکا کۆلا ئەخۆنەوە و لە کۆلێژ و پەیمانگاکان مامۆستا و فێرخوازن… ئەمانە ئەو توێکڵە هەڵخەڵەتێنەرەن ، کە ناخێکی ناحاڵی و نامەسئول و بێ ئینتیما و سەرلێشێواویان داپۆشیوە .. حاڵەتێکی شێرپەنجە ئاسایە ، کە ترسناکێکەی لەوەدایە ، ماکەکانی ئەو نەخۆشییە ، بە ماکیاژێکی ڕۆژئاوایی و مۆدێرن ، بۆیاخکراون .. سەیر دەکەی دەرچووی کۆلێژی ئەدەب
Nawzad Bandy
یاتە و نازانێ ڕێنیسانس خواردنە یان شۆڕش .. دەرچووی کۆلێژی ئەدەبیاتە و نازانێ دیستۆیڤسکی زێوانی کەنیسە بووە یان نووسەر .. هەروەک چۆن ئەو سیخۆ و ئێف شانزەیەی کە دەینێرن بۆ ڕۆژهەڵات ، تەنها لە شکڵ وشێوەدا ، سیخۆ و ئێف شانزەن و .. ناتوانن بە هیچ جۆرێ لە هەیمەنەی سیخۆ وئێف شانزەی کۆڵۆنیالیستەکان دەربچن …
پێنجەم : ترسناکترین شت ، لە کۆمەڵگای پێنەگەیشتوو و تێنەگەیشتوودا ، بیر و ڕای جیاوازە .. وەک ئەوە وایە لە قۆناغی سەرەتاییدا ، فیزیا و کیمیا و ئەتۆم بۆ مناڵەکان باس بکەیت ، لە کاتێکدا ئەوان هێشتا ئەلف لە باء جیاناکەنەوە ..بیر وڕای ئازادیش ، دوای قۆناغیی ڕۆشنبیرکردن و ئینتیمای کۆمەڵگا سەرچاوە ئەگرێت ، ئەگینا وەک ئەمڕۆی خۆمانی لێ دێ ، بیر و ڕای ئازاد بووە بە شەڕە پەڕۆ و شەڕە جنێو و سەنگەر گواستنەوە و براکوژیی .
دووبارە سوپاس ]]




غازی غەفوورکاراکتەرێکی مرۆڤ و شۆڕشگێڕ.. حەیدەر عەبدولڕەحمان

لەهونەری نواندندا هەمیشە بەهرەو توانستی خورسکی لە پێشەوەی ڕەگەزە ڕیشەییەکانی ئەکتەرە، بۆیە غازی غەفوور ئەگەرچی ئەکتەرێکی ئەکادیمی نەبووە، بەڵام توانیویەتی سوود لەو توانست و بەهرە خورسکەی ببینێ و لەزۆرینەی ڕۆڵەکانیدا وەک پێویست، بەکاری بێنێ،
بەتایبەت لەڕووی پێرفۆرمانسەوە نواندنێکی هاوسەنگ دروست بکات ، لەشانۆو دراماو سینەمادا.
ئەوانەی( غازی)یان وەک ئەکتەر ناسیووە، دەزانن ئەو لەڕووی جەستەو دەنگ و ئیلقاوە ،پڕە لەتوانستی سروشتی گەرم، دەزانن کە کاراکتەرەکانی، هەمیشە لەخودی خۆی نزیکن، دۆستایەتی و لێک تێگەیشتن و ئاوێزان بوونیان لەگەڵ یەکدا زۆرە.
ئەوەش دەزانن هەمیشە غازی ئارەزووی لە بژارکردنی کاراکتەرە شۆڕشگێڕو خاوەن بیروباوەڕە نیشتمانی و نەتەوەییەکان هەبووە، بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئەو کاراتەرانەوە، گوزارشت لە ناخی خۆی بکات، ئازارە مرۆییەکانی هەڵڕێژێ،
لەو لێکچوونەی نێوان غازی و کاراکتەرەکانی وێنەی زۆر هەیە، ئەوەتا لەشانۆگەری (ڕاوچی) دەرهێنانی (سەفوەت جەراح)غازی ڕۆڵی( پیرەمێرد) دەبینێ، کە باوکی چوار کوڕە، بە هێمای چوار پارچەی کوردستان، لەوێ کاراکتەرێکی بەهێز و خۆڕاگرە، دژی زوڵم وستەمکاری و چەوسانەوە دەوەستێت، تووشی بێ ئارامی دەبێت لەسەر ناتفاقی و ناتەباییان لەگەڵ یەکتر، تا لە ئەنجامدا پیرەمێرد لەخەمی ئەواندا دڵی دەوەستێ.
لەفیلمی (کچی کافرۆش) غازی ڕۆڵی باوکی کچی کافرۆش دەبینێ، کە لەتاو ڕفاندنی کچەکەی لەلایەن ئەفسەرێکی بەریتانی، تووشی داڕمانی دەروونی دەبێت.
لە زنجیرەی زنجیرە درامای (ئاسکە) غازی غەفوور ڕۆڵی خزمەتکاری دەرەبەگێک دەبینێ، کە زوڵم قەبوڵ ناکاو لە بەگ یاخی دەبێت و کلیلی خانوو دوکانەکانی فڕێ دەداتە پێشی و بەجێێ دێڵێ .
گرنگ خواستی غازی غەفوور ئەوە بووە کە کاراکتەرەکانی لەخۆی بچن..بە تایبەت لە ڕۆژە سەخت و ستەمکارییەکاندا کە شانۆ قسەی خۆی هەبووە لە ڕووداوەکاندا، هەر یەکێ لەو کاراکتەرانە، ڕۆڵی خۆیان هەبووە لەڕووی بیروباوەڕو هزری کوردایەتی و وروژاندنی جەماوەر.
ئەو هەمیشە شانازی بەو خەسڵەتە دیارانەی خۆی کردووەو قوربانی لە پێناو بەرز ڕاگرتنیانی داوە، لەنواندنیشدا ئاشقی ئەو کاراکتەرانە بووە، کە هەڵگری ئەو هەستە بەرزە نیشتمانی و مرۆڤ پەروەریانە بوونە.
لەو ڕۆژانە غازی غەفورم لەسەر پێخەفی نەخۆشیەکی سەخت دا بینی،
هەستم کرد بەهەموو هێزو دەسەڵاتی خۆیەوە ، دەیەوێت بەزەردەخەنە زەرد هەڵگەڕاوەکانی ئەو ئازارانەم لێ بشارێتەوە کە لەناخیدا گینگڵیان دەخواد،
وەک ئەوەی پێم بڵێ بڕوا بکە من هەر غازی غەفوری جارانم،
کە هەرگیز بەرامبەر بە نەهامەتیەکانی ژیان و ئازارەکانی چۆکم نەداوە،
ئەو چۆک نەدان و سەرفیرازیەیە بەها مرۆییەکانی ئەوی پاراستووەو لەنێوان زۆر لەوانی تر جیاوازی دروست کردووە.
تا ئێستاش غازی غەفوور ناخی پڕە لەو خۆزگانەی ئارەزووی ئەوە دەکەن جارێکی تر خوا دەرفەتی پێ ببەخشێت بگەڕێتەوە سەر تەختەی شانۆو بەردەم کامێرا،
وەک ئەوەی ئێمەش ئاواتی بینینەوەی بۆ دەخوازین.




ناوی كتێب: دێڕێك دارستان و تاڵێك چۆلەكە.. نووسەر: رۆژ هەڵەبجەیی

بابەت شیعر..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




خەونی خودایی لە كۆشیعری: (ڕووەكەكانی خواوەند)ى سه‌باح ڕه‌نجده‌ردا.. دكتۆر مارف خه‌زنه‌دار

لەكاتی خۆیدا شیعری (چرا هەڵگر)یان بۆ هێنام، لە كۆواری (ڕامان)ی ژمارە (32)ی شوباتی 1999، ل (111 – 113) بڵاوكرابووەوە. (كەمال غەمبار) شیعرەكەی وەگێڕابووە سەر زمانی عەرەبی، دیاربوو وای بەباش زانی، منیش پێشەكییەكی بە عەرەبی بۆ بنووسم. وابوو وەرگێڕان و پێشەكییەكەی ئێمە لە كۆواری (گولان العربي)، (ژمارە – 40، (25)ی ئەیلوولی 1999، ل 135- 138) بڵاوكرایەوە.
زۆری پێنەچوو كۆشیعری: (ڕووەكەكانی خواوەند) لە لایەن (سەباح ڕەنجدەر)ـەوە بڵاوكرایەوە. ئەم كۆشیعرە، پۆیێمێكی گرتبووە خۆ بە ناوی (خەونی خودایی)یەوە، لە سێ بەش پێكهاتووە.
لەدوای خوێندنەوەی، ئەو ڕاستییەم بۆ دەركەوت كە بەشی دووەمی پۆیێمەكە بریتییە لە (چراهەڵگر)، ئەوەی گۆڕاوەتە سەر زمانی عەرەبی و من پێشەكیم بۆ نووسیوە.
لەپاش خوێندنەوەی پۆیێمی (خەونی خودایی)هەرسێ بەشەكەی بەسەر یەكەوە جۆرە یەكێتییەكم تێیدا بەدی كرد. ئێستاش لەم ماوەیەدا هەوڵ دەدەم هەندێ بیروڕا دەرببڕم لەبارەی پۆیێمی (خەونی خودایی)و ئەو بیروڕایانەی لەبارەی بەشێكیان بە عەرەبی بڵاو كراوەتەوە، بە كوردی دووبارەیان بكەمەوە.

  • * *
    بەشی یەكەم (خەونی خودایی)خەریكی جموجووڵیی گیاندارانە، بەهەردوو بەشیەوە، سێیەمی لەگەڵ نییە كە ئادەمزادە، دووبەشەكە ئاژەڵی دڕەندە و باڵدارن. نیشتيمانی باڵداران فراوانە، بێ پایانە، بەڵام نیشتيمانی ئاژەڵ دارستانە، ئەمە هەرچەندە بەقەوارە گەورەبێ, ناگاتە گێتیی باڵدار كە ئاسمانی بێ دواییە.
    سروشت نەك لێرە لای (سەباح ڕەنجدەر)، بەڵكو لەلای هەموو كەسێك و لەهەموو جێیەك ڕەمزە بۆ ئادەمزاد. ڕەوشت و جموجووڵ و خۆشی و ناخۆشی هەموو دیاردەیەكی سروشت ڕەنگدانەوەیەكە بۆ دەربڕینی كردەوەی ئادەمزاد. ئێمە وەك بڵێی خۆمان هەڵدەخەڵەتێنین، یان مێشكمان بچووك دەكەینەوە و خۆمان دەكەین بە منداڵ بۆ ئەوەی بزە و پێكەنین بنیشێتە سەر لێومان, كە باس لە ئاژەڵی كێوی و باڵندە دەكەین، كاری وا دەكەن هی ئادەمزادە و هی خۆیان نییە. لە كۆندا بۆ ئەوەبوو، زۆردار لەسەر بیروباوەڕ حسێبت لەگەڵدا نەكات، بۆیە شاعیر و نووسەران وەك كورد دەڵێ: (بووكێ لەگەڵ تۆمە خەسوو گوێت لێ بێ)، ئەم بەزمە تا ئێستاكەش ماوە، چونكە دیكتاتۆرییەت و یەك ئاخوڕەیی و تاك پەرستی و سانسۆر لە هەموو جێیەك هەیە، لەهەر شوێنێك بەجۆرێك خۆی دەنوێنێ، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ئێمەدا هەر مەپرسە.
    ئەم بەشەی (خەونی خودایی)پێشەكی، یان ڕێ خۆشكەرێك بوو بۆ بەشی دووەم.
  • * *
    (چرا هەڵگر)بابەتێكی شیعری نوێیە لە بابەتەكانی ئەدەبی كوردی سەردەم. پێم خۆشە ناوێكی تری پێ ببەخشم (قەندیلۆكە هەڵگر)، یان ناوی سێیەم (لامپا هەڵگر)، یان ناوی زۆری تری كە وەك سەرچاوەی ڕووناكی و تیشك و شەوق و نوور بەكار دەهێنرێن. هەر چۆنێك بێ, خاوەنی (قەسیدە)ی پێ دەڵێ. بەڕاستی ئەم كارە ئەدەبییە قەسیدە نییە بەمانای ڕۆژهەڵاتی (عەرەبی)، لەوانەیە لە ئەدەبیاتی ئەورووپادا مانای قەسیدە بدا، ئەوان (پۆیێم)ی پێ دەڵێن، ئەم بابەتە شیعرە لە هەموو دەمێكدا بەچیرۆكی شیعری ناژمێردرێ، لەگەڵ ئەوەی پۆیێم بەمانا ئەورووپاییەكەی هەندێ جار ناوەرۆكی چیرۆكئامێز دەگرێتە خۆ.
    با لە لووتبەرزی و لە لەخۆباییبوونی ئەكادیمی هەندێ دووربكەوینەوە، مەسەلەكە گاڵتە نییە، بەڵكو ئەكادیمییە، زیاتر لەوەی فەیلەسووفی ئەفسانەیی ئەكادیمۆس لەو دارستانەی لەدواییدا ناویان نا ئەكادیمییە موحازەراتی دەدا، ئێمە لێرەدا ناتوانین لە پێناوی ڕێكخستنی بەرهەمی ئەدەبیدا، تیۆری و یاسا دابنێین، بەڵكو ڕێگە بەچێژ و بینین و بیرمان دەدەین لەپێناو سنوور كێشانی جۆر و قەوارەی جوانی ئەوەی پێویستە لە بەرهەمی هونەروەر و نووسەر به‌ڕوونی دیار بێ.
    ئەوی ڕاستی بێ، دەتوانم بڵێم لە قەسیدەكە نەگەیشتم، ئەم قسەیەی من دەچێتە خانەی نیسبییەوە، چونكە لەوە دڵنیام خاوەنی قەسیدە سەری سووڕدەمێنێ، لەبەر ئەوەیە چونكە ئەوەی ئەو مەبەستیەتی ئەوە نییە كە من تێی دەگەم، بەڵام تێگەیشتنی من بۆ قەسیدەكە ڕەنگە لەوەی ئەو دەیەوێ بەرزتر و ڕاستتر بێ!
    ئەگەر شیعر لەپێش هەموو شتێكدا بریتی بێ لە تیپ و وشە، كه‌ هۆنراوەیەك دروست دەكا, جیایە لە (ناشیعر). من دەڵێم كە شاعیر بینای دیواری باڵەخانە (قەسیدە) بەرز دەكاتەوە وەك ئەوەیە هۆنینی (مۆسیقا و ڕیتم) ڕەق و بەهێز بێ و ناسكی تێدا نەبێ.
    لەوانەیە شێوازی (ڕەمزی و ڕۆمانتیكی و ئینتیباعی و ئەفسانەیی) ئەوەی شاعیر بە كاری هێناوە بۆ دروست كردنی قەسیدەكەی، ئەمە لە بابەتەكەدا مەبەستی سەرەكی بێ، چونكە مەسەلەكە قووڵ و جدییە، مەبەستی قسەكردنە لەگەڵ بیر و هۆشی منداڵ، یان دڵی دڵدارانی پەشمردە، وەك خاوەن قەسیدە بۆی دەچێ.
    لە قەسیدەكەدا ناماقووڵی ئێستێتیكی هەیە، ئێمە لێرەدا بەرامبەر بەمە لە حاڵەتێكدا دەبین وەك دیاردەیەك بێ بۆ شیعری سەردەم. ناماقووڵ لەسەر ڕەمز دادەمەزرێ، هەندێ جار خاوەنی قەسیدە لە بەكارهێنانی سەركەوتوو دەبێ، لەجاری دیكەدا وەك ئەوەی بەبێ هەست كردن وەرگیرابێ، لە جاری تردا ڕەمز وەردەگیرێ و خاوەن قەسیدە ئاگادارە وەك بەڵگەكانی (ڕەمزی كەونی) بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەتمۆسفیری (كه‌ش – جەو)ی قەسیدەكە بگونجێ، دیارە خاوەنی قەسیده‌كه‌ كوردە، پێش ئه‌وەی خۆی بە وجوودی كەونی، یان وجوودی مرۆڤایەتی بۆیاغ بكا. بەم هۆیەوە دەڵێین ئایا ئەو ڕەمزەی دەچێتە ناو تاقیكردنەوەی شیعری و دەیكا بە بەرهەمێكی ئەدەبی، ئەمە بە (تضمین) حسێب دەكرێ وەك لە قەسیدەی كۆن لەبەرچاوماندایە؟
    یان بەشێوەیەكی دیكە؟ ئایا (تضمین) دیاردەیەكی ماقووڵە لە قەسیدەی تازەدا؟ پرسیارێكە وەرامدانەوەی پێویستی بە لێكۆڵینەوەیەكی قووڵی تیۆری و پراكتیكی بەراوردكاری هەیە لەنێوان ئەدەبی كوردی و ئەدەبی ئەو نەتەوانەی شیعریان بۆ كوردی وەردەگێڕین.
    ئەوە ماوە قسەیەك لەبارەی ئەم بەرهەمەوە بكەم، وەك من تێی دەگەم. لەپاش خوێندنەوەی تێكستە كوردییەكەی، لە دواییدا وەرگێڕانی عەرەبی ئەوەم بۆ دەركەوت كە (سەباح ڕەنجدەر) هەوڵ دەدا بوونی سێ سووچەكە وەك خۆی هەستی پێدەكا لە سێ شتی تردا بیدۆزێتەوە كە خۆی دروستیان دەكا (سووپەرمان) و (ڕووناكی هەڵگر) و (حاجی لەقلەق). یەكەمیان (سووپەرمان) ئەمە ئەنجامی خەونی هەمیشەیی هەموو مرۆڤایەتییە ئەوەی دیانەوێ خەڵكی ڕووی ئەم زەوییە هەموویان (سووپەرمان) بن، (ڕووناكی هەڵگر) دەسەڵات بەدەستە، (حاجی لەقلەق) مێژووە.
    بەڵام لەلای من گۆڕانێكی تر پەیدا بوو كە قەسیدەكەم خوێندەوە، لێرەدا بەپێویستی دەزانم هەندێكی بخەمە ڕوو.
    بەلای ئێمەوه‌ منداڵانی ئەو سەردەمە (قەڵا) ڕەمزی یەكەم و (منارە) ڕەمزی شار نەبوو، بەڵكو ڕەمزی سێیەم هەبوو، ئەمە خۆی لە (حاجی لەقلەق) دەدۆزییەوە. حاجی لەقلەق لە مزگەوتی خانەقا دەژیا، پێش ئەوەی قەڵا و منارە بینا بكرێن، وەك ئێمە بیرمان دەكردەوە.
    بەلای منەوە حاجی لەقلەق ڕەمزی یەكەم بوو، چونكە من وام دەزانی یەكەمین كەسە كە نیشتەجێی ئەم شارەیە، هەرچی منارەش بوو، ڕەمزی دووەم بوو، چونكە تەمەنی چەند سەد ساڵێكە، ئەوەمان دێنێتەوە بیر دەوڵەتی سەڵاحەدین لەچ پلەیەكی شارستانیەتیدابوو.
    قەڵا لەڕێزی سێیەمدا بوو، ئەوەش لەبەر ئەوەبوو، چونكە قەڵا هەرچەندە تەمەنی چەند هەزار ساڵێكە، بەڵام تەمەنی كۆنترین یادگاری ئەركیۆلۆجی لە سەد و پەنجا ساڵ تێپەڕ ناكا. هەرچۆنێ بێ ئەمانە بەڵگەیەكن نەتەوەی كورد شانازییان پێوە دەكا، چونكە لەوەوە دروست بوون و سەر بە ئەون و بەڵگەی شارستانیەتی ڕابوردوون.
    بەم جۆرە ڕۆژگار تێپەڕی، لەمێژوو نا، بەڵكو لە خەون، سۆمەر پەیدا بوو، ئینجا شارستانیەكانی تر تا گەیشتە میدیا، لە پاشاندا ئیسلام، لەسەرووی ئەمەوە عەباسییەكان، سەڵاحەدین و عوسمانییەكان، لە پاشاندا ئینگلیز و مەلیك و كۆمار و… و… ڕێگە هەمووی كوشتار و غەدر و خیانەت و تاڵان و پیسكردنی قەڵا و منارە بوو. تەنیا ئەوە بوو حاجی لەقلەق ئازاری پێنەگەیشت، چونكە ئازاری بەكەس نەگەیاندووە، بەڵام لە دواییدا بۆ یەكەمین جار لە مێژوودا ئازاری پێگەیشت، چونكە تاكە ئادەمزادێك تاكە شتێك نەبوو لەم ناوەدا ئازاری پێنەگا، لەبەر ئەوە زۆر ئاسایی بوو حاجی لەقلەق قازیفەیەكی پێ بكەوێ و خۆی بریندار ببێ و بێچووەكانی بكوژرێن و هێلانەی بڕووخێ. ئێمە چاوەنۆڕی حاجی لەقلەقێكی ترین، چونكە شار بەبێ ئەو بێ (ڕەمز) دەمێنێتەوە.
    بەشی سێیەمی پۆیێمی (خەونی خودایی)كاروكردەوەی زۆری تێدایە، قەڵەباڵغە، بەڵام هەرچۆنێ بێ (چرا هەڵگر)، لەناو هەموو ئەم كەس بەكەس نییەیە ون نابێ، جێگەی دیارە، شوێنی دەدۆزرێتەوە.
    داپیرەیەك لەو ناوەدا پەیدا دەبێ پاك و خاوێن بەڵگەی مێژووە، مێژووی هەموو لایەك نا، بەڵكو تەنیا مێژووی ئەم مەرز و بوومە.
    داپیرە مێژووی ڕاستەقینەیە، دەوری حاجی لەقلەق دەبینێ، ئەوەی چۆن ڕوو دەدا وایە، نەك ئەو مێژووە ساختەیەی چۆنیان دەوێ وا دروستی دەكەن و وا لێكی دەدەنەوە. مێژوو بە دڵی ئێمە نەبووە، خۆمان دروستمان كردووە، دەبێ وای لێ بكەین بەدڵی ئێمە بێ. ئەگەر بێگانە بەلیسی كوێری دەستی تێوەردابێ، یان هوشیارانە و بۆ بەرژەوەندی خۆی دروستی كردبێ، خەتای بنچینەیی و پشتشكێن، خۆمان بووین.
    (چرا هەڵگر)هێشتان قارەمانی مەیدانە، حاجی لەقلەق هێشتان ترسی ئەوەی ماوە جارێكی تریش بریندار بێتەوە، تەنگوچەڵەمە گرنگەكە ئەوەیە حاجی لەقلەق لەترس چۆتە دەرەوە، لەوە نەماوە گوللەیەكی پێ بكەوێ و كۆتایی بەژیانی بێ، بەڵام ترس لەوەیە هەموو دەمێك ئامادە بێ بۆ بریندار كردن، هەندێ جار برینی قورس، هەندێ جاری تر برینی سووك دەبێ.
    هەرچۆنێ بێ پیاو كە پۆیێمی (خەونی خودایی)دەخوێنێتەوە بیری لێدەكاتەوە، ناتوانی هەروا سەرپێی تێی بگا. هه‌ولێر: مه‌ڵبه‌ندی ڕووناكی
    16ی تشرینی دووه‌می 1999

سه‌رچاوه‌:
گۆڤاری ڕامان، ژماره‌ (45) 5/3/2000. ل: 295 – 296.




گۆڤاری زمان و زار- ژمارە ٦

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٦ بە رێنووسی کوردی.. کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٦ بە رێنووسی لاتینی.. کلیکی ئێرەبکەن..




نیگــا(*).. نه‌ژاد عزیز سورمێ

ئه‌وین هه‌میشه‌ بڕێك شێتایه‌تی تێدایه‌
لێ شێتایه‌تیش ‌ بڕێك عه‌قڵی تێدایه‌
نیتچه‌

• ئاوازی شه‌كه‌ت ..
ئیكسیری خۆشه‌ویستی ، تا بڵێی قووڵ ، تا حه‌ز بكه‌ی ساده‌ ،
له‌ كوانووه‌ سارده‌كانه‌وه‌ نایێ ..
چرات هه‌میشه‌ هه‌ڵبێ ..
هه‌رده‌م تا تێتدا بێ به‌ ته‌نیا نیگایێ ڕه‌شانگی ئه‌و بۆره‌ دڵانه‌ ببینی ،
ته‌نیا له‌سه‌ر كاغه‌ز و ڕووی ڕۆژنامه‌كاندا سپی ده‌چنه‌وه‌ ،
ئه‌وانه‌ی نه‌ له‌زمانی ته‌نیایی ده‌گه‌ن ، نه‌ سیپاره‌یه‌كی خه‌میان خوێندووه‌ته‌وه‌ ،
نه‌ باده‌ی سپێده‌ و ڕۆژپه‌ڕییان ڕۆژێ له‌ ڕۆژان هه‌ڵداوه‌ ..

• ئه‌مجاره‌ش ئه‌و نیگایه‌ له‌ زرنگانه‌وه‌ی شكۆفه‌ نایلۆنییه‌كانی پاراستم ..
به‌رده‌وام ده‌بم له‌ سه‌ما ..
خۆشه‌ویستی به‌بێ شه‌ره‌نگی جودایی و ئه‌سته‌می ژوانان له‌ لێڕه‌وارێكی
سووتاو ده‌چێ ..
مرۆڤه‌ به‌ عیشووه‌كان ، ئه‌وانه‌ی (( له‌ مانای گریه‌ نازانن)) و
به‌ هێزی پێناوی و خۆهه‌ڵخستن به‌ڕێوه‌ ده‌چن ، گوناهه‌ ده‌ستی له‌رزۆكیان بگیرێ و به‌ بازی كێویان و نمه‌ی باران بسپێررێن ..

• له‌وه‌ته‌ی مرۆڤ هه‌یه‌ ئه‌و نیگایه‌ هه‌یه‌ .
سترانێك له‌ شارای (نان)ـه‌وه‌ تا سه‌ما و له‌یزینی جیهانایه‌تی ..
ئه‌وه‌ی به‌ ڕاستی عاشق بووبێ ، قه‌ده‌ر باهۆزێكی له‌ لایه‌ك هه‌ر بۆ هه‌ڵ كردووه بایی دوو ڕێژنانی هه‌ور بۆ هێنابێ و ژه‌نگی به‌ردیده‌ی ڕاماڵیبێ ..
نیگاكانی تۆ له‌ به‌دخه‌ویدا دژوار ، پشێو و بێ نه‌خش ده‌بیندرێن ، به‌ڵام بارانی نوورن ، كانیی له‌زه‌ت و تێكه‌ڵاوبوون ده‌ته‌قێننه‌وه‌ ..
ئه‌وه‌ی ده‌ڕوانێ ، هیچ وه‌ختێ بێ هیوا نییه‌ ، هه‌میشه‌ ئاسۆیه‌كی لێ دیاره‌ ،
هه‌میشه‌ پڕشنگی لێ ده‌بنه‌وه‌ ..
ئه‌وان له‌ تاریكیدا گۆش كراون و به‌ په‌نجه‌ره‌دا دزه‌یان بۆ ژووره‌وه‌ كردووه‌ ، لێ خۆشبه‌ختانه‌ دیارن .. نه‌ مه‌مله‌كه‌تی عه‌شقیان لێ ده‌كه‌وێ ، نه‌ ده‌توانن بۆ ته‌نیا ساتێك ئاشنای نهێنییه‌كانی سووتان بن .

                                                               به‌هاری 2005

(*) ئه‌م نووسینه‌ به‌ داوای سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری (شاوشكا) د . كوردستان موكریانی ساڵی 2005 به‌ تایبه‌تی بۆ ئه‌و گۆڤاره‌ نووسراوه‌ .




ئێوارانە ١٣.. سەردار جاف

ئەم ئێوارە چاو نێرگزێ خومارييە
پرچی لوولی بسکانەيە ستارييە
شەرابی من وا لە لێوت لوتفت هەبێ
کوشتەی ناز و لەنجەکەتم، عەيارييە
کە شەو داهات سێبەرت بێ تا کازێوە
ياخی بوونی رۆح شەهلایی غەددارييە
نهانخانەی دڵت بۆتە جێ خەڵوەتم
رووبەندی رووت خێزاو ناکشێ ئازارييە
خان و مان تۆی چيت لە خانی سەردار داوە
قامەتی تۆ نەخشەيەکی ميعمارييە
ڕنوی بەفرە سپی رۆحە لار و لەنجەت
قژی ژاکاو کۆتی قامکە جوانکارييە
رەوشی ئاڵت ئەستێرەيە بۆ ژووری من
برۆ و برژانگ تیربازێکی دڵدارييە
گەردن ناسک شيرين دەکەی لێوەکانم
ئاشقەوماشقەی تێکئاڵانمان وەک مارييە
لە سەر سينەت کە رای دەخا روومەت رەشيم
پەنجەکانم شێت شێت دەبن، لاسارييە




ڕەوینەوەی ترس لەدەسەڵات.. عوسمان حاجی مارف

هەوڵدانی ئەو دەسەڵاتە سیاسیانەی بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا ڕێگای ئەوپەڕی توندوتیژی و سەرکوت و دڕندەیی دەگرنە بەر، هەروەها هەرچی تواناو ئیرادەو ئومێدی خەڵکە دەیکەنە ملکەچی هێژمۆنی عەقیدەو سیاسەتەکانی حزبێک، هێزێکی سیاسی، بنەماڵەیەک، کەسایەتیەك، یا هێزێکی مافیا ئاسا وەک باڵ و ڕەوتێکی بۆرجوازی…کە بۆخولقاندنی ئەو دۆخ وهەلەیە تاپێگەی دەسەڵاتی هێزەکانیان بۆ بە دەستهێنانی زۆرترین قازانج لە ناو بازاڕی سەرمایەداری جیهانیدا جێگایان بێتەوە.
ئەم جۆرە دەسەڵاتانە لە ڕێگەی بەکارهێنانی جۆرەها دامودەزگای داپڵوسێنەوە لە پانتاییەکی فراواندا، بێئیرادەکردنی جەماوەری کرێکاران و زەحمتکێشان وەها نائینسانی و بە بەرنامە دەسەپێنن، کە ڕێگای ڕزگاربونی خەڵک لەو هەلومەرجەدا دەکەنە ئەفسانەیەک لە ئاسۆی دانیشتوانی ئەو ووڵاتەداو ژیانی خەڵک دەخەنە بەر دۆخ و چاوەڕوانیەک، کە کەسەکان وەها بیرکەنەوە، مەگەر فریادڕەسێک، موعجیزەیەک، کارەساتێک کۆتایی بەو کابوسەی سەر سەریان بهێنێت، یان دۆخێک دەخولقێنن کە خواستی ئازادی سیاسی و ڕزگاری دەچێتە جێگای ئامانجی بزوتنەوەی یەکسانخوازیەوە.!
ئەم جۆرە دەسەڵاتانە قێزەوەنترین دۆخی مەترسی و دڵەڕاوکێ دەخولقێنن و قەبوڵکردنی هەژاری و برسیەتی دەکەنە ژیانی نۆرماڵی ڕۆژانەی زۆرینەی دانیشتوانی ووڵاتەکەیان. ئارامی و ئاسودەیی بۆ خەڵکی دەبێتە ئومێدێك خەونی پێوە دەبینن و ڕێگای ڕزگاریش تا ئەو دەسەڵاتە نەگریسە لە ژیاندا مابێت، تەنها هەڵاتن و کۆچکردن و ئاوارەییە. ئەم واقعیەتەش لە نێو پەیوەندیەکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری جیهانیدا نەک هیچ پەرچەکردارێکی عەمەلی بۆ نیشان نادرێت، بەڵکو وەک پێداویستیەک بۆ پاراستنی پەیوەندی کارو سەرمایە مەقبولیەتی هەیەو وەک بەشێک لە پێداویستی دەسەڵاتی چینی بۆرجوازی بێدەنگی لێکراوە.
دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئێران نمونەیەکی بەرجەستەی ئەو جۆرەیە لە دەسەڵاتی سیاسی کە چل ساڵ زیاترە کورەی دۆزەخی بۆ جەماوەری کرێکاران و زەحمەتکێشان و ژنان و ئازادیخوازان گڕتێبەرداوەو ناوبانگی دەرکردووەو ناونراوە دەسەڵاتی سێدارە! ئەم دەسەڵاتە بە بەکارهێنانی عەقیدەی ئیسلامی و هێزی چەکدارو تەواوی پێکهاتەو دامودەزگاو ڕێکخراوەکانیەوە، گەورەترین مۆتەکە و کابوسێکی سەرسەخت و مەترسیدارە کە جگە لە دانیشتوانی ئێران ناوچەکەشی بە ئاشکرا ئاگر تێبەرداوە. لەهەمانکاتدا لەم چلوسێ ساڵەشدا لە نێو پەیوەندیەکانی بازاڕی سەرمایەداریدا کۆماری ئیسلامی ئێران بە هەموو ناشرینی و ڕیسوابونێکەوە جێگاو ڕێگای تایبەتی و پێویستی خۆی هەبووە بۆ پاراستنی هێزی کاری هەرزان لە ئاستی دەوڵەتانی جیهاندا.
ترس لە دەسەڵات بە جۆرێک دەکەنە واقعیەتێك و فەزای کۆمەڵگە، کە دەبیستین لە نێو خەڵکیدا چەندین دەستەواژەی ئاگادارکردنەوە دەوترێت “دارو دیوار گوێیان هەیە”، “درواسێ خەبەر لە درواسێ ئەدات”، “پێویستە لە هەموکەس بتریست و بڕوات بە برای خۆشت نەبێت”! بە مانایەک پەیوەندی دۆستانەو هاوکاری نێوان ئینسانەکان بەجۆرێک دەشێوێنرێت، بەزەحمەت ناڕەزایەتیەکان دەچێتە سەر ڕەوتی ئامادەیی و هاودەنگی و یەکڕیزی و ڕێکخستن. هەر بۆیە ماوەیەکی زۆر تا ئەوکاتەی ناڕەزایەتیەکان ڕێگای هێز کۆکردنەوە دەگرێتە بەرو فراون دەبێتەوە، چاوەڕوانی لە فریادڕەسێک یا موعجزەیەک حاڵەتێکی نەگونجاوو نەرێنی دۆخی ناڕەزایەتیەکان دەبێت. کۆمەڵگەی ئێران چلوسێ ساڵە گیرۆدەی دەسەڵاتێکە وەک ئەختەبوت خۆی کێشاوە بەسەریانداو بەری هەوای پاکی لێگرتون و یەکریزی چینە نەدارەکانی پەرش و بڵاوە پێکردووە.
ئەم ئەختەبوتە دەبێت پارچەپارچەبکرێت و لە ڕێگای هێزی واقعی ناڕەزایەتی جەماوەری ناڕازی ژنان و کرێکاران و زەحمەتکێشان و ئازادیخوازنەوە کۆتایی پێبهێنرێت، چونکە چاوەڕوانی لە فریادڕەس و موعجزە، وەلانان و گۆڕینی ئەختەبوتێکە بە ئەختەبوتێکی تر.
پاکردنەوەی ئەم جۆرە دەسەڵاتانە بە خۆی و پێکهاتەو بۆچونەکانیانەوە لە هەر شوێنێکی دنیادا تەنها لەڕێگای خەباتی جەماوەریەوە دەبێتە هەلومەرجێکی شۆڕشگێرانە کە ترس لە بەرامبەر دەسەڵاتدا پێچەوانە دەکاتەوە. واتە دۆخی ترس لە دەسەڵات دەگۆڕدرێت بەترسی دەسەڵات لە جەماوەری ناڕازی. ئەو ناڕەزایەتیانەی کە چوارمانگە لە ئێراندا نمایشدەکرێت، پێش هەموو شتێک ئەوەمان نیشان ئەدات بەلای جەماوەری ناڕازیەوە، دوای چلوسێ ساڵ لە ژیانی خەفەقان، بە پێشڕەوی ژنان و بە ڕۆڵی کرێکاران و خەڵکی هەژارو ئازادیخوازان، ترس لە دەسەڵات بەڕادەیەک چۆک دانادات بە خەڵکی نارازی، کە بە هەر ئاست و شێوازێک، بۆیان گونجاو بێت ڕێگایەک پەیدا دەکەن تا گورز بەدوای گورز بە دەسەڵاتدا بکێشین و پاشەکشەی پێبکەن.
بەڵانسی ئێستای ناڕەزایەتیەکانی جەماوەری ئێران گەر بەوە بناسینەوە کە ترس لەم ئەختەبوتە تا ڕادەیەکی ئەرێنی و گونجاو ڕەویوەتەوە، لە هەمان کاتدا ئەو ڕێگایانەش کە لەم هەلومەرجەدا بەم شێوە فراوانە دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی زیاتر دەیگرێتەبەر لە توندوتیژی و ئەشکەنجەو سێدارەدان، پێویستە ڕۆشن بێت بۆمان کە ڕەنگدانەوەی ترسی دەسەڵاتە لە ئایندەیەک کە لە فراوان بونەوەی زیاتری ناڕەزایەتیەکان و بەردەوامی لە هاویشتنی تەواوی گورزەکاندا بەرەوڕوی بۆتەوە. ئیتر کۆماری ئیسلامی بۆی ناکرێت و ناتوانێت دەسەڵاتی سیاسی بە قازانجی پەیوەندیەکانی سەرمایەداری بپارێزت. هەروەها ئیتر عەقیدەکەشی بۆ ئەو مەبەستە پولێکی قەڵب ناکات. واتە ئەم دۆخە ئەوەمان نیشان ئەدات نەمانی ترس لە دەسەڵات و بەردەوامی ناڕەزایەتیەکان لە هەر ئاست و شێوازێکدا بێت هەنگاوێکی لە پێشە بۆ هاتنە مەیدانی ڕابەرانێک کە بتوانن لە ئامادەکردن و بردنە پێشی ئاستی ناڕەزایەتیەکاندا، ڕۆڵی ڕێکخستن و چونیەتی بەهێزکردنی هەنگاوە عەمەلیەکان بگێڕن و هەژمونی و سەربەخۆیی ئیرادەی جەماوەر لە پێکهاتنی دەسەڵاتی سیاسیدا بنەمای هەر هەنگاوێکی عەمەلی و شۆڕشگێرانەیان بێت.
سەرکەوتنی شۆرش لە ئێراندا دنیا دەخاتە دۆخێکی تازەوە کە پێش هەموشتێک پاشەکشە بە نەخشەو دارشتنی بەرنامەی ترس لە دەسەڵات دەخاتە بەردەم پاشەکشەیەکی گەورەوە.




چەند زانیاریەک دەربارەی جم وجۆڵی نازم زەهاوی لە کوردستان.. و: عەبدوڵا ساڵح

وەک خۆی

ڕۆژنامەی تایمزی بەریتانی ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە کە لەلایەن کۆمەڵێک ڕۆژنامەنووسەوە ئامادەکرابوو لەسەر سەرۆکی پارتی پارێزگاران نازم ئەلزەهاوی و پەیوەندییەکانی لە کوردستانی عێراق.
ڕۆژنامەی تایمزی بەریتانی باس لەوە دەکات کە ئەلزەهاوی بڕی یەک ملیۆن و ٣٠٠ هەزار پاوەنی ئیستەرلینی لە پەیوەندییەکانی لە کوردستانی عێراق کۆکردۆتەوە، دوای ئەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ بنەماڵەیەکی کاریگەر لە ناوچەکەدا پتەوتر کردووە، ئەو کاتەی بە دوای داڕشتنی سیاسەتی دەرەوەی بەریتانیا بوو لە ناوچەکەدا.
ئەم وەزیرە پێشووترە ڕووبەڕووی پرسیار دەبێتەوە سەبارەت بەو بڕە پارەیەی کە بۆ خزمەتگوزاری “نێوەندگیری” بۆ کۆمپانیا نەوتییەکانی هەرێم وەریگرتووە، ئەو کاتەی جێگری پەرلەمان بووە.
ئەو ڕۆژنامەیە درێژە بە باسەکە دەدات و دەشڵێت، پەیوەندی لەگەڵ بنەماڵەی بارزانی دامەزراندووە، کە لەگەڵ بنەماڵەیەکی دیکەدا ژیانی سیاسی لە هەرێمی کوردستان کۆنترۆڵ دەکەن. بوو بە “ڕاوێژکاری پەسەندکراو” بۆ ئەو کۆمپانیایانە کە بەدوای پەیوەندیدا دەگەڕێن لەگەڵ بنەماڵەی بارزانی.
هەروەها ماوەی ڕاهێنانی لە بەریتانیا بۆ منداڵی بەرپرسانی کوردستانی عێراق ڕێکخستووە، هەروەها لە کۆمپانیایەکی بەریتانیدا بەشدار بووە کە کوڕی بەرپرسێکی عێراقی خاوەنی پشکێکی زۆری پشکەکانە.
ڕۆژنامەکە باس لەوە دەکات کە ئەلزەهاوی وەک یاریدەدەری لۆرد جێفری ئارچەر گەڕاوەتەوە بۆ عێراق، کە خەریکی کۆکردنەوەی هاوکاری بۆ پەنابەرانی کورد بوو، بەڵام بەگوێرەی ڕۆژنامەی تایمز، دەنگۆی دیارنەمانی بڕە پارەی ئەو ئۆپەراسیۆنە خێرخوازییە بڵاوبووەتەوە.
ئەو سەرکردەیە کە ناوی مەسعود بارزانییە، لە ئارچەر تووڕە دەبێت، دوای ئەوەی ڕەتیکردەوە بانگهێشتی ئێوارەخوانێکی بکات، و کارەبای لەو هوتێلە بڕی کە ئەوی تێدا نیشتەجێ بوو.
لە ساڵی 2011دا ئەلزەهاوی لانیکەم چوار جار سەردانی کوردستانی عێراقی کردووە، لەگەڵ بارزانی و بەرهەم ساڵح کە بوو بە سەرۆک کۆماری عێراق و چەند بەرپرسێکی دیکە کۆبوونەوەی ئەنجامداوە. لە یەکێک لە سەردانەکانیدا ٧٠ بازرگان بۆ هەولێر یاوەری بوون.
دوای چەند هەفتەیەک گەڕایەوە بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانسێکی عێراقی-کوردی تایبەت بە نەوت و گاز، کە ئامانج لێی ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی بوو.
ئەلزەهاوی لە ساڵی 2012 فەرمانبەری کۆمپانیای نەوتی ئەفرین بووە، کە هەوڵی فرۆشتنی کێڵگە نەوتییەکانی خۆی لە کوردستاندا دابوو و تا ساڵی 2015 تا داڕمانی کۆمپانیاکە لەو کۆمپانیایە کاری کردووە، هاوکات ڕاوێژکاری کۆمپانیای تالیسمانی کەنەدی بووە.

وەرگێڕان لە عەرەبیەوە بۆ کوردی – عەبدوڵا ساڵح




کورتەچیرۆک/ لێبووردنی گشتی.. رەسوڵ بەختیار

هەردوو چاوانی فرمێسک تیایدا زابوو، نەیدەوانی هیچ قسەیەک بکات، لەخۆشیاندا دەیویست باڵ بگرێ، لەکاتێکدا ئەو بۆیە لەبەندینخانە بوو، سێجار بەسەر چەند ماڵێکی دادابوو بۆ دزیکردن، لەنێو بەندینخانە کاتێک هەواڵیان پێدا، لەم نزیکانە ئازاد دەبێ، هەر لەدڵی خۆیدا دەیگوت: ئازاد بوون بۆ کەسێکی سیاسییە، نەک بۆ دزێکی وەک من، کەسێک پانزدە ساڵە لەنێو کونجی زینداندا بێ، سی ساڵیشم ماوە.
ئەو دزە سێ دزی بچووکی کردووە ئەگەر بەراوردی بکەی بەدزە هاوڕێیەکانی نێو بەندینخانە، هەر دزییەکی بەجیا دادگایی کراوە، بۆیە نزیکەی چل و پێنج ساڵ حوکم دارابوو، لەماوەی ئەو پانزدە ساڵەدا کەس سەردانی نەدەکرد، هیچ کاتێک خواردنێکی خۆشی لەدەرەوەی بەندینخانە بۆ نەدەهات، هەر تەنیا خواردنی بەندینخانەی دەخوارد، لەگەڵ ئەوەی لەنێو بەندینخانەدا ئەو بەدزێکی بچووک ناسرابوو، دزە گەورەکان هەموو کات گاڵتەیان پێدەکرد، پێیاندەگوت: تۆ تەنیا چەند مریشکێک و کەڵەشێرێک و مەڕی شوانەکان دەرەوەی شارت دزیووە، ئەوەندە ساڵە لەژوورەوە بیت، ئێمە چەند سەد دەفتەرێکمان دزیووە و وەک تۆ حوکممان بەسەرد دراوە، دەوەرە لەدەرەوە چەند نەفەر کەبابێکمان بۆ هاتووە، وەرە لەگەڵمان بخۆ.
دزەکە:راستە منیش وەک ئێوە دزم، لەگەڵ دزیەکەی من وەک خۆتان دەڵێن، هیچ نییە، بەڵام ناتوانم نانی ئێوە بخۆم، راستە دزم، بەڵام ناتوانم لەگەڵ دزە ناقۆڵاکان تێکەڵ بم.

  • هەر وا بیر بکەوە، بۆیە کاتێک چوویە دەرەوەش هەر نابیت بەهیچ.
  • گرنگ نییە، ببم بەشتێک، من لەبەر برسییەتی دزیمکردووە، بەڵام ئێوە لەتێریدا دزیتانکردووە.
    لەنیو ئەو گفتوگۆیانەدا، دووبارە چووەوە ناو خەیاڵەکانی، ئەمجارە ئەگەر لێبوردنی گشتی بمگرێتەوە، ئەگەر خۆم و هەموو ماڵەوە لەبرسانا بمرن ئەوا دزی ناکەم، ئەگەر هەر کاریشیان پێ نەدام ئەوا خۆم و خوشک و براکانم دەکوژم، تا چیتر خەم بەم دونیایە نالەبارە نەخۆین، چەند مانگێک لەنێو ئەو خەون و خەیاڵانە دابوو، رۆژێک نەیدەزانی چ باسە چەند پۆلیسێکی بەندینخانە، لەگەڵ کۆمەڵە بەندییەک یان چەند دزێکی ناقۆڵای ناو زیندانەکە، دەستیان بەگۆرانی گوتن کرد، ئەویش لەکونجێکی بەندینخانەکە چاوی زەق بۆوە، پرسیاری نەکرد، چی بووە؟ پۆڵیسێک، کە زۆر لێی نزیک بوو بووە برادەری و کەمێک ئاگادار بوو، لێی چووە پێش و پێیگوت: هەڵسە ئەوە بەبۆنەی تۆوە ئاهەنگ دەگێڕین، تۆ ناوت لەو لیستی لێبوردنی گشتیدایە و بەر دەبی، چیتر لەو کونجەدا ناتبینمەوە!
    دزەکە کاتێک گوێی لەقسانە بوو، هەموو رابردووی وەک شریتێکی سینەمایی هاتەوە بیر، لەخۆشیانا نەیدەتوانی لەجێگەی خۆی هەڵسێ، نەیدەزانی لەخۆشیانا پێبکەنێ یان بگرێێ..لەشوێن خۆیدا بەبێ دەنگی مایەوە، کەچی شایی و بەزمی پۆلیس و بەندییەکان هەر بەردەوام بوو.
    کاتێک دەروازە گەورەکەی زیندانیان بۆ کردەوە هێشتا باوەڕی نەدەکرد، دوای ماوەیەک لەئازاد بوون. یەکێک لەپۆلیسەکان لەنزیکەوە دەیناسی بینیبووی، کە ئێستا کەسێکی ماقووڵە و خاوەن ماڵ و منداڵ، بەشێوەیەکی لێهاتوو چووەتەوە ناو کۆمەڵگە، ئەو چەند ساڵەی ناو بەندینخانە و لێبوردنە گشتییەکە زۆر کاریگەر بووە لەسەری، بۆتە کەسێکی بەسوودی کۆمەڵگە.



شەماڵ بارەوانی/ بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(46)

بەشی چل و شەش

باشە ئەو کەربابانە بۆ زەکات و سەرفیترەم نادەنێ..!؟..
ساڵی یەکەمی فەقێیاتیم بوو، مانگی ڕەمەزان لە قوتابخانەی ئیسلامی(محەمەدیە)بۆ زانستە شەرعیەکان، پێیان گوتین بڕۆنەوە تا دوای جەژن، منیش کەهاتمەوە، بە سەردان، رۆژەکی لە بادینان چوومە گوندی ماڵی باپیرم ناو زێباری و گۆرانان.
موختاری گوندەکە، کە منی لە مزگەوت بینی، گوتی: فەقێی بچیک و قەنج، خودێ مە چ مەڵا نینە ب ڤی ڕەمەزانا مبارەک، لازمە تۆ ئەڤی ڕەمەزانێ ببیە مەلایێ مە، گوتم بەسەرچاو. تا ڕەمەزان خەریکبوو تەواوبێت وتارم بۆدان و هەر چاوەڕێی زەکات گیان و سەرفیترەی هەناسەمم دەکرد.
کوڕە گەیشتین بە عارەفە و یەک دیناری ئازیزم لۆ نەهات ! دڵم وەخت بوو لە داخان شەق بەرێ و لەدڵی خۆم دا هەرجوێنم پێ دەدان و دەمگوت: باشە ئەو کەربابانە بۆ تائێستا هیچ زەکات و سەدەقە و سەرفیترەیەکیان نەداومەتێ !؟
لەلایەک بەخۆمم دەگوت: بە کەعبە وەزع وابڕوات دینارت وەرنەگرت.
لەلایەکەیتریش هەر خۆم دڵی خۆمم دەدایەوە و دەمگوت: دەی دیارە ئەو دێیە عادەتیان وایە، لە ڕۆژی عارەفەی عەیب نەبیت دەیدەین بە مەلای.
لەوتاری جەژن گوتم: کاکە ئەوەی سەرفیترە و شتی نەداوە و لە بیری چووە، دروستە ئێستاش بیداتە ئەو کەسەی پێی دەچێت( تەبعەن مەبەستم خۆم بوو)،بۆکێ دەڵێیت کاکە،.بەرد بجووڵێت، گیرفانی ئەو خەڵکەی نەجوڵا !
سەرتان نەیەشێنم، ئاخریەکەی کورد وتەنی(دەست بەتاڵ و گیرفان بە تاڵ لێی هاتمە دەر) و یەک عانەیان نەدامێ. تەنها داپیرەی کۆچکردووم نەبێت، پەنجا هەزاری خۆشەویستی داپێم.
ئای کە لە دڵەوە دووعام لێکردن و جوێنم پێدان و لێیان پەستبووم.
خەنجەریشت لێدابام لە بێزاری و توڕەییان خوێن لە لەشم نەدەهات!
خەفەتم بۆئەوەدەخوارد و بۆ گاڵتە دەمگوت گەر دەمزانی وان، چما یەک نوێژم بە دەستنوێژەوە بۆ دەکردن هاهاها.




قووڵکردنەوەی شۆڕش و خەباتی بێهودەی ئۆپۆزسیۆنی ڕاست.. حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

لەسەر بنەمای سیمینارێک بە هەمان ناوەوە لە کەناڵی ئاسمانی کەناڵ جەدید ئامادەکراوە
ناونیشانی ئەم وتووێژە قوڵبوونەوەی شۆڕش و خەباتی بێهودەی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستە. من بەجیا باسی ئەم دوو لایەنە دەکەم و دواتر پێوەندییان لەگەڵ یەکتر نیشان دەدەم.
قووڵکردنەوەی شۆڕش
سەبارەت بە پڕۆسەی شۆڕشیش، سەرنجی یەکەم ئەوەیە کە مەودای ناڕەزایەتی و گردبوونەوە و خۆپیشاندانەکان بە بەراورد بۆ نموونە بە مانگێک لەمەوبەر کەمی کردووە. ڕەنگە ئەم دۆخە ئەو بڕوایە ببەخشێت کە شۆڕش هێور بووەتەوە یان خەریکە کۆتایی دێت و کۆماری ئیسلامی توانیویەتی لە ڕێگەی سەرکوت و ئێعدامەوە پێش بە درێژەی شۆڕش بگرێت. بەڵام بەڕای من ئەم کەمبوونەوەی شۆڕشی شەقام بە مانای وەستانی شۆڕش یان تەنانەت لاوازکردنی شۆڕش نییە.
شۆڕش ڕێڕەوێکی هێڵی نییە کە لە سفرەوە دەست پێبکات و بگاتە سەد. شۆڕش هەوراز و نشێوی هەیە، سەردەمی جیاواز و قۆناغی جیاوازی هەیە. ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە پرۆسەی ئیرادەی کۆمەڵگا و هەڵوێستی حکومەت و پەیوەندیی خەڵک لەگەڵ حکومەت و تەنانەت پێگەی جیهانی حکومەت چییە؟ بۆ کوێ دەڕوات؟ ئایا کۆماری ئیسلامی بەرەو سەقامگیری زیاتر دەڕوات؟ ئایا نائومێدی و ڕەزامەندی بە حکومەت و ژیانی ئاسایی لە کۆمەڵگادا زاڵ بووە؟ یان بە پێچەوانەوە لاوازبوونی ڕیزەکانی حکومەت و ڕق و کینەی گشتی لە کۆماری ئیسلامی و ڕووبەڕووبوونەوەی خەڵک و حکومەت توندتر دەبێت؟
نموونە زۆرن کە نیشان دەدەن کە ڕەوتی پێشهاتەکان بۆ بەرژەوەندی خەڵک و بە زیانی حکومەتە. من ئەم پرۆسەیە بە قووڵبوونەوەی شۆڕش ناودەبەم. ئەمەش بەو مانایەیە کە تەوەری شۆڕش، تەوەری داواکاری و ناڕەزایەتیی خەڵک زیاتر ئاشکرا و شەفاف و ڕادیکاڵتر دەبێت.
لە چەند هەفتەی ڕابردوودا بینیمان کە کۆبوونەوەی گەورە لە ناوخۆی ئێرانەوە بە بانگەواز و لێدوانی ڕادیکاڵەوە هاتوونەتە گۆڕەپانەکە. لەنێویاندا نزیکەی دوو هەفتە لەمەوبەر بەیاننامەیەک بەناونیشانی “بەیاننامەی یەکڕیزی و تەبایی دژی سزای لەسێدارەدان” بڵاوکرایەوە، کە دژی تەواوی سزای لەسێدارەدان بوو و تەنها دژی سزای لەسێدارەدان نەبوو. واژۆکارە سەرەتاییەکانی ٢٣٥ چالاکوانی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان بوون کە تا ئێستا گەیشتووەتە نزیکەی دوو هەزار واژۆ.
ئەم لێدوانە زۆر ڕادیکاڵ و ڕوونە لە سێدارەدان بە کوشتنی دەوڵەت ناودەبات و داوا دەکات نەک تەنها سزای لەسێدارەدانی ئەم دواییانە هەڵبوەشێنرێتەوە، بەڵکو سزای لەسێدارەدان وەک ئامرازێکی سەرکوت و کوشتنی حکومەت، کوشتنی دەوڵەتە، و دەڵێت پێویستە هەڵبوەشێتەوە. واژۆکارانی ئەو بەیاننامەیە کەسایەتییە جەماوەری و ناسراو و دێرینەکانی بزووتنەوەی کرێکاری، دایکانی دادخواز، ئەکادیمی، مامۆستا، خانەنشین، و نووسەر و هونەرمەند و کەسایەتییەکانی دیکەی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانن.
بەڕای من ئەمە یەکێکە لەو نموونانەی کە نیشانی دەدات کە شۆڕش چۆن قوڵایی پەیدا دەکات و ئامانج و داخوازی و تۆمەتبارکردن و تەوەرە و ناوەڕۆکی ناڕەزایەتی دەربڕینەکەی بەرامبەر بە کۆماری ئیسلامی و لەدژی کۆی سیستم و بارودۆخی هەنووکەیی خەریکە ڕادیکاڵ.تروهەمەلایەنەتر دەبێت.
کۆمەڵێک نووسەر بەیاننامەیەکی دیکەیان دژی سزای لەسێدارەدان بڵاوکردەوە. هەروەها لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا لێدوانی ڕادیکاڵ بۆ ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی بڵاوکراوەتەوە.
نموونەیەکی نوێتر لێدوانێکە سەبارەت بە دۆخی خراپی ئێستا بە هەمان ناونیشان کە هەفتەی ڕابردوو لەلایەن ئەنجومەنی ڕێکخستنی ناڕەزایەتی کرێکارانی گرێبەستی نەوتەوە بڵاوکرایەوە.
ئەم لێدوانە تەنها سنوردار نیە لە بوارێک یان دوو بواردا، بەڵکو بەشێوەیەکی هەمەلایەنە پرس و مەینەتی جۆراوجۆری وروژاندووە، وەک لەسێدارەدان، سەرکوت و گرتن، بێمافی ژنان و ئاپارتایدی جێندەری، هەڵاواردن و چەوساندنەوەی نەتەوەیی، جیاکردنەوەی ئایین لە حکومەت و پەروەردە.و سیستەمی دادوەری، ئازادی بێ مەرجی مانگرتن و ڕێکخستن، ڕادەربڕین و هتد. ئەم بەیاننامەیە ڕایدەگەیەنێت کە ئێمە دەمانەوێت “نەهێشتنی هەر جۆرە هەڵاواردن و نایەکسانییەکی مەدەنی و ئابووری و چینایەتی” و دەڵێت ئێمە هیچ جۆرە حکومەتێک لە سەرووی خەڵکەوە قبوڵ ناکەین و داوای بەشداری ڕاستەوخۆی خەڵک دەکەین لە بەڕێوەبردنی کار و بەرهەمهێناندا ناوەندەکان و هەروەها لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگادا. واتە هەمان بیرۆکەی بەڕێوەبردنی شورا کە چەند ساڵێک لەمەوبەر لە کاتی مانگرتنی کرێکارانی هەفت تەپەدا پێشنیار کرابوو. لە کۆتاییدا ئەو بەیاننامەیە زۆر ڕوونە ڕایدەگەیەنێت کە دەبێت لە دەوری ئەو داواکاریانە یەکبگرین و داوا لە هەموو کرێکاران و هەموو چین و توێژە ناڕازییەکانی کۆمەڵگا دەکات لە دەوری ئەم بەیاننامەیە یەکبگرن.
بەم شێوەیە کرێکارانی نەوت لە ئاستی ماکرۆ سیاسی و کۆمەڵایەتیدا ڕەخنە و ناڕەزایی خۆیان بەرامبەر بارودۆخی ئێستا ڕادەگەیەنن و بانگەوازی هەمووان دەکەن لە دەوری ئەم ئاڵایە یەکبگرن. ئەمەش نموونەیەکی نایابی قووڵکردنەوەی شۆڕشە.
لە لایەکی دیکەوە دەبینین کە پێگەی کۆماری ئیسلامی لە ئاستی جیهانیدا بەرەو دابەزین دەچێت و هەموو ڕۆژێک حکومەت و پەرلەمان و سیاسەتمەداران و لایەنە سیاسییەکان لە وڵاتانی ڕۆژاوایی ناڕەزایەتی دەردەبڕن بەرامبەر بە ئێعدامەکان و کۆماری ئیسلامی شەرمەزارکردن دەکەن و بە ڕاشکاوی بەرگری لە شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دەکەن.ئەوان ئەم پێشهاتەی ئەم دواییە، کە پەرلەمانی ئەوروپا ئەوەی پەسەندی کرد کە سوپای پاسداران بخرێتە لیستی تیرۆریستانەوە، یەکێک لە دەستکەوتە گرنگەکانی شۆڕشە، کە یەکسەر لە زۆرێک لە شارەکاندا لەگەڵ دەربڕینی خۆشی و شادی خەڵکی بەرەوڕوو بووەوە.
لەم ڕوانگەیەوە پێگەی جیهانی کۆماری ئیسلامی لە دابەزیندایە و بە هۆی دەسەڵاتی شۆڕشەوە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر لە جیهاندا گۆشەگیرتر دەبێت.
جگە لەمەش کۆچبەرانی ئێرانی و خەڵکی ئازادیخوازی وڵاتان بەهەمان شێوە بەردەوام و بەردەوام، لە ناڕەزایەتی ڕۆژانی شەممە و ڕۆژانی دیکەی هەفتەدا لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپایی و ئەمریکایی و چەند وڵاتێکی دیکەدا، دوایین حاڵەتیش کۆبوونەوەی زیاتر لە دە هەزار کەسی لە ئیسترس بۆرگ بوو. ئەو گردبوونەوەیەی کە داواکاریی ناساندنی سوپای پاسدارانی وەک تیرۆریست تێدا خرایە ڕوو و هەر بۆیەش دەبێ بگوترێ کە خۆپیشاندانێکی سەرکەوتوو بوو. ئەم بزووتنەوەیە نیشانی دەدات کە ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات لە فشار خستنە سەر حکومەتەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کۆماری ئیسلامی ڕۆڵێکی کاریگەر دەگێڕن.
لە ناوخۆی وڵاتدا دیوار نووسین و چل ڕۆژەکان و دروشمی شەوانە لە ماڵەوە یان کۆبوونەوەی هەزاران کەس لە ڕۆژانی هەینی لە زاهیدان هێشتا بەردەوامە، کۆمەڵگا هێشتا لە گێژاودایە.
خاڵێکی بنەڕەتیتر کە پێویستە جەختی لەسەر بکەمەوە ئەوەیە کە شۆڕشی ئێستا بەتەواوەتی پەیوەندی نێوان حکومەت و خەڵکی بە یەکجاری گۆڕیوە بە قازانجی خەڵک و بە زیانی حکومەت. ئیتر خەڵک حکومەت ، وەک دامەزراوەیەکی دەوڵەتی کە دەبێت کاروبارەکان بەڕێوە ببات یان تەنانەت بیەوێت بەوجۆرە بکات، بۆ نموونە بەرپرسیار لە تەندروستی و پەروەردە و ڕێکخستنی ئابووری و هتد سەیری ناکەن.ئیتر هەمووان حکومەت وەک بکوژی خەڵکەکە دەیبینن و نەک وەک بەرپرس لە کاروباری کۆمەڵگا.
ئەمە حکومەتێکە ستراتیجی “بکوژە و بمێنەرەوە” پەیڕەو دەکات! حکومەتێک کە کۆمەڵگا بە دوژمنی خۆیی دەزانێت و خۆشی وەک دوژمن مامەڵە لەگەڵ خەڵک دەکات. کاتێک خامنەیی شۆڕش بە پیلانی دوژمنان دەبینێت، ئەمە تەنیا بانگەشەیەکی پڕوپاگەندەیی نییە، بەڵکو ڕاگەیاندنی ئەو ڕاستییەیە کە خەڵک دوژمنی ئەو و ڕژێمەکەیەتی. ئەمڕۆ پرسی کۆماری ئیسلامی تەنیا پاراستنی دەسەڵاتی خۆیەتی لە بەرامبەر لەشکرکێشی و دەستدرێژیی ئەم دوژمنە و شۆڕشی ژن ژیان ئازادی و نەک هیچی تر. بە هەر نرخێک بێت، بە زیندانیکردن، ئەشکەنجەدان، کوشتن، لەسێدارەدان و دڕندانەترین شێوازەکانی سەرکوتکردن، هەوڵ ئەدات بۆ پاراستن ومانەوەی خۆی.
هەر لەبەر ئەم هۆکارانەشە کە خەڵک حکومەت بە بکوژی خۆیان دەزانن و تەواو. ئەم حکومەتە بکوژی خەڵکە و تەنها مەبەستی ئەوەیە خۆی لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە، هەر بۆیە قەیران لە دوای قەیرانمان دەبێت. ئێستا قەیرانی دابینکردنی غاز و نەوت و سووتەمەنی هەیە، سبەی کێشە و قەیرانێکی تریش دروست دەبێت، پیسبوونی هەوا گەیشتووەتە سنوورێکی تەحەمول نەکراو، هەژاری و نائەمنی بێداد دەکات، لە ڕووی ئابوورییەوە حکومەت بەتەواوی مایەپووچ بووە و هیچ ئاسۆ و چارەسەرێکی نییە. خەڵک دەزانن حکومەت خۆی دروستکەری ئەو نەهامەتیانەیە و چارەسەری ئەو نەهامەتیانە نییە. ئەم پرسانە لەپاڵ کوشتن و سەرکوتکردن و کوشتنی خەڵکی ناڕازیدا، ڕۆژانە سووتەمەنی زیاتر دەدەن بە ڕق و بێزاری و توڕەیی لە نێو خەڵکدا و وەک بزوێنەری شۆڕش کار دەکات.
ئەم پەیوەندییەی نێوان ئەو دوو دوژمنە نێوان حکومەت وخەڵک هەلومەرجی تەقینەوەی دروستکردووە کە ئیترلەبیر بکرێت و ناتوانرێت بگەڕێندرێتەوە دواوە. کۆمەڵگا ناگەڕێتەوە بۆ بارودۆخی ئاسایی.
ئەم بەشە کورت دەکەمەوە. وەک لە سەرەتادا وتم شۆڕش هەوراز و نشێوی هەیە. ئێمە ئێستا لە قۆناغێکداین کە مەودای ناڕەزایەتییەکان کەم بووەتەوە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە شۆڕش کوژاوەتەوە یان خەڵک بێهیوا بووە یان ورەی لەدەست داوە و بەم دۆخە ڕازییە. ئێمە هیچ کام لەمانە نابینین، بەپێچەوانەوە تووڕەیی و ڕق و کینەی لەحکومەت و خواستی ڕووخاندنی، ڕۆژ بە ڕۆژ گەشە دەکات. ئێمە ئێستا لە قۆناغ و سەدەمێکداین کە سەرمایەی ناڕەزایەتییەکانی کۆمەڵگا، واتە دامەزراوە و کەسایەتییەکان، کۆمیتە و شوراکان، و چالاکوانان و سەرکردە پراکتیکییەکان لە بزووتنەوەی کرێکاری، لە بزووتنەوەی دادگاییکردن، لە بزووتنەوەی ئازادیی ژنان، لە بزووتنەوەی خوێندکاریدا، هتد، دیارتر و ڕاشکاوانەترن، ڕوونتر دێنە گۆڕەپانەکە، لێدوان و بانگەواز دەدەن و بەم شێوەیە شۆڕش خەریکە ڕیزبەندیی خۆی بەهێزتر دەکات.
بە بڕوای من شۆڕش لە ڕووی ناوەڕۆکی داواکارییەکانەوە زیاتر ڕێکخراوتر و قووڵتر دەبێتەوە.
هەوڵەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست
ڕەنگدانەوەی ئەم دۆخە تەنیا لە ڕیزەکانی ڕژیمدا نابینین، لە ڕیزەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستڕەویشدا دەیبینین. زۆر جار وتوومە ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست، نەک هەر شاخوازەکان، بەڵکو هەموو ئەو هێزانەی کە نوێنەرایەتی سیاسەت و بەها ناسیۆنالیستەکان دەکەن، نوێنەرایەتی بەها نەتەوەیی- نیشتمانیەکان دەکەن وەک خۆیان دەڵێن، هەرگیز لە ڕووی کلتورییەوە لەگەڵ شۆڕشدا نەبوون سیستەم و ئایدۆلۆژیا و عەقیدە.ئەوان دژی شۆڕش بوون. کاتێک ئاماژە بە پڕوپاگەندە و ئەدەبیاتیان دەکەیت، بۆت دەردەکەوێت کە ئەوان هەمیشە شۆڕشیان وەک ئاژاوەگێڕی و توندوتیژی و نائارامی بینیوە. بۆیە ڕۆحی پێکهێنانی شۆڕش تەواوی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەوی گرتۆتەوە. لە دۆخێکدا گیراوە کە ناتوانێت نکۆڵی لە شۆڕش بکات و دژی بوەستێتەوە، چونکە لەم حاڵەتەدا بە تەواوی دابڕاوە و لە سیاسەت دەکشێتەوە، و ناتوانێت بچێتە ناو ناوەڕۆک و داواکاری و دروشمەکانەوە، و پێشکەشکردنی ئاسۆی سەرکەوتنی شۆڕش و ئەو ئامانجانەی کە دەبێت لەبەردەم کۆمەڵگادا بەدوایدا بگەڕێت بۆیە تاکە ڕێگە بۆی ماوە ئەوەیە کە گوتاری چەوساندنەوە و هەڵوەشاندنەوە و هاوشێوەکانی بە لایەکدا جێبهێڵێت و دواجار باسی جۆرێک لە ڕووخانی لانیکەم و مینیمالیستی بکات، بەڵام لە هەمان کاتدا، دەست بە مانۆڕ و چالاکییەکانی بکات لە سەرووی خەڵکەوە بۆ ئەوەی خۆی بخاتە ناوەند و بنچینەکەوە ، لە لای حکومەتەکانی ڕۆژئاوا و لە ڕای گشتیدا. باسی هاوپەیمانی و قۆناغی ئینتقالی و ڕابەری و یەکڕیزی دەکات.بەڵام کابرا لەبنەڕەتدا ڕوی دەمی لە دەوڵەتان و هەموو هیزە ڕاستەکانە و دەیەوێت ئەوان لەدەوریەک کۆیان بکاتەوە. ئەم مانۆڕانە هیچ پەیوەندییەکیان بە شەقامەوە نییە، نە لە ناوەوە و نە تەنانەت لە دەرەوەی وڵاتیش. لە دەرەوەی وڵات بانگەوازەکان لەلایەن کەسانی ترەوە دەدرێن، جوڵانەوەکانی تر سەربەخۆ لە مانۆڕی ڕاستەکان ڕوویانداوە و لە ناوەوەش هەمان شت. لەم نێوەندەدا هێزە ڕاستڕەوەکان پرسی هاوپەیمانی و تەبایی و یەکڕیزی و دەوروژێنن، لە بنەڕەتدا لەبەر ئەوەی ڕیزەکانیان پەرش و بڵاون و لەوەش گرنگتر بێ پلانن و پەیوەندیان بە ئامانجەکانی شۆڕشەوە نییە. حیزب و تەنانەت بەرەیەکیش نییە بتوانێت کۆیان بکاتەوە. ئەوان “شورای نیشتمانی ئێرانییەکان”یان پێکەوە دانا، بەرەی٧ ئابانیان دروست کرد، فەرشگێرد ناوی خۆی گۆڕی بۆ پارتی ئێرانی نوێ و هتد و هتد، بەڵام ئەو هەوڵانە نەگەیشتن و ناگاتە هیچ شوێنێک.
باسی هاوپشتی و هاوپەیمانی دەکەن چونکە خودی بەرەی ڕاست بەتەواوی سەرلێشێواوە. نەک هەر لەبەرئەوەی ناتوانن لەحزبێکدا کۆببنەوە، بەڵکو بەتایبەت لەبەرئەوەی بەرنامەو ئامانج و داخوازیەکانیان جگە لەسیستەمێکی بەهای پیرۆزی نەتەوەیی و تابۆی نەتەوەیی هیچی تر نین. لقێکی گرنگی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو، واتە شاخوازەەکان، بە تەواوەتی دواکەوتوون. ئەم لقە لە مانای ڕوون و وردی وشەکەدا ڕابردوگەرا و کۆنەپەرستە. نوێنەرایەتی سەردەمی پاشایەتی دەکات. نۆستالژیای بۆ ڕابردوو و پاشا و شازادە هەیە، لە کاتێکدا هەمووان دەزانن کە لە شۆڕشی دەستوورییەوە تا ئەمڕۆش دیکتاتۆری لە دوای دیکتاتۆرییەت هەبووە و کۆمەڵگای ئێرانیش بە درێژایی مێژووی هاوچەرخ ڕوخساری ئازادی و تەنانەت دیموکراسی بە مانا لیبراڵەکەی وشەکەیان نەبینیوە. خەڵکی ئێران هەرگیز ئازادی چالاکییە سیاسی و مەدەنییەکان، پێکهێنانی حیزب و دەربڕینی بیروڕایان نەبووە. سەردەمانێک خەڵک بە مێژووی ٢٥٠٠ ساڵ و پیرۆزییەکانی باوباپیران و هتد دەخنکێنرا و ئەمڕۆش بە ئیسلام و قورئان و هتد، بەڵام لە هەموو حاڵەتێکدا هیچ هەواڵێک لە ئازادی نەبوو، تەنانەت لەگەڵ مینیمالیستیترین لێکدانەوەشدا.
شۆڕش خەریکە کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنێت، بەڵام ئەمە ئامانجی دەستبەجێ و ڕاستەوخۆی شۆڕشە. خەڵک هۆکارێکی هەیە بۆ کە ڕوخاندنی حکومەت ڕاپەڕیوە. چەرمەسەری هەیە، نایەکسانی هەیە، هەڵاواردن و بۆشاییەکی گەورەی کۆمەڵایەتی و ئابووری و چینایەتی هەیە، هەر بۆیەش دروشمی “ژیانێکی شکۆمەند مافی بەڵگەنەویستی ئێمەیە” و “موچەی فەلەکیی نەهامەتی گشتی”، دروشمی دژ بە گەندەڵی و دزی و دژی ئایەتوڵڵا، ملیاردێرەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ناڕەزایەتیەکانی خەڵکدا بەفەاوانی باس دەکرێن. ئەو دروشمانەی کە ئەمڕۆ بوونەتە هۆی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی . ئەمانە ئەو پرس و داخوازییانەن کە شۆڕش بەرەو پێشەوە دەبەن. ڕاستە شۆڕش بە پرسی حیجاب و هەڵاواردن لە دژی ژنان دەستی پێکرد و ئەمەش پایەیەکی گرنگی شۆڕشی ژنانە، بەڵام ناڕازیبوونی خەڵک تەنها لەبەر ئەمە نییە. خەڵک پرس و کێشەی زۆریان هەیە و هەر جۆرە هاوئاهەنگی و یەکڕیزی و هاوڕێیەتییەک لە دەوری وەڵامدانەوەی ئەو پرسانە مانادارە.
سەرەکیترین شت ئەوەیە کە ئێمە لە دژی چی ناڕەزایەتی دەردەبڕین. بۆچی دەمانەوێت کۆماری ئیسلامی بڕوات؟ کێشەی خەڵک ئەوە نییە کە حکوومەتی ئیسلامی سنوورەکانی خستووەتە مەترسییەوە یان پیرۆزییە نەتەوەییەکانی لە ژێر پێناوە، بەڵکو ئەوەیە کە مرۆڤ و مرۆڤایەتیی خستوەتە ژێرپێوە. لە ڕووی کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئابوورییەوە ٥٠٪ی کۆمەڵگا واتا ژنان زۆرترین بێ مافی و سووکایەتی و زەلیلی بەرکەوتووە و هەموو کۆمەڵگە واتە لەسەدا نەوەد و نۆیەکان لە بچووکترین ئازادی سیاسی و مەدەنی بێبەش کراون لەمافەکانیان و پاڵیان پێواوەنراوە بۆ ژێر هێڵی هەژاری. ئەم حکومەتە بچوکترین مافی مەدەنی و سیاسی و کۆمەڵایەتی بە هیچ کەسێک نادات. هەر جۆرە جموجۆڵێکی ڕاگرتووە و خەڵک بۆ لابردنی کۆماری ئیسلامی ڕاپەڕیوە، بەڵام نایانەوێت بگەڕێنەوە بۆ دیکتاتۆریەتێکی تر. مەسەلەکە هەڵبژاردنی نێوان خراپ و خراپتر نییە. مرۆڤەکان بۆ ئەوەی هەموو ئازادییەک، هەموو یەکسانییەک، هەموو خۆشگوزەرانییەکی، ئینسانی و مۆدێرن بەدەست بهێنن و چێژ لە ژیانێکی شایستەی مرۆڤانە وەربگرن، ڕاپەڕیون. ئەمە تەوەری ڕاستەقینەی دروشمی ژن ژیان ئازادییە. تەنانەت دروشمی بمرێ خامنەیی تەنیا بەو مانایە نییە کە ئیسلام یان مەلاکان بڕۆنە لاوە، بەڵکو بەو مانایەیە کە هەژاری و بێ یاسایی و هەڵاواردنی ئایینی، نەتەوەیی، میللی، ڕەگەزی و چینایەتی لەناوبچێت.
ئەمەمان نە لە لێدوانەکانی ڕاستدا بینیوە، نە لە هەڵوێست و گوتار و دروشمەکانیدا. خەمی ئەوان زیاتر لە یەکپارچەیی خاکدایە نەک هەژاری و برسێتی و بێمافی خەڵک. بەدیلێکی ئابووری ڕاستەکان چییە؟ دەیەوێت چی لە نایەکسانی بکات؟ دەیەوێت چی لە سەختی ئابووری بکات؟ ئەو دەیەوێت چی بکات لەو بۆشاییە گەورەیەی نێوان کەمینەی ملیاردێرەکان و ئەو خەڵکەی پاڵیان پێواوەنراوە بۆ خوار هێڵی هەژاری؟ ئەم جیاوازییە گەورەیە هەمیشە هەبووە. لە سەردەمی شادا هەزاران خزم و کەسی دەوروبەیانمان هەبوو، ئەمڕۆش ئایەتوڵڵای ملیاردێر و مافیای ئابووری و ئەوانەی وابەستەی نوسینگەی ڕابەرمان هەیە.
بە واتایەکی تر ئۆپۆزسیۆنی ڕاست لە ڕووی ناوەڕۆک و دروشم و ئامانجەکانی شۆڕش و داواکاری جەماوەرەوە زۆر قسەی نییە. تەنانەت لەو شوێنانەی کە قسەی هەبێت، ناڕەزایەتی و هەڵوێستەکانی قسەی خەڵک نین. کاتێک هێڵی سووری ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستڕەو ناکۆکی چینایەتی و هەژاریی بەربڵاو نییە بەرامبەر بە سامانی کەمینەیەکی سەربەرز، بەڵکو یەکپارچەیی خاکی بێت، یان تەنانەت کاتێک باسی مافی مرۆڤیش دەکات، دەبەستێتەوەبە ئیمپراتۆریەتێکی سەردەمی کۆیلایەتییەوە، تەنها بێ بنەمایی و دژایەتی خۆی نیشان دەدات لەگەڵ داواکارییە ڕەواکانی شۆڕشدا، شۆڕشی ژن ژیان ئازادی بە تەواوی لە فەزا و چوارچێوە و پارادایمێکی تردایە.
ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست لە هەوڵدایە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم نامۆبوونە لە فەزا و ناوەڕۆکی شۆڕش بە لێدوانێکی گشتی سەبارەت بە ئازادی و مافەکانی مرۆڤ، کە تەنانەت لەم ئاستە زمان گیراوی وناتەواوەشیداناکۆکە لەگەڵ ڕابردووگەرایی و نۆستالژیای شاهانەی ئەو دەکات و بە زنجیرەیەک کردار و مانۆڕی بێ ئەنجام کە بریتییە لە یەکگرتوویی، ڕابەرایەتی، قۆناغی گواستنەوە،هاوپەیمانی، وەکالەت و هتد قەرەبووبکاتەوە.
ئەوەندەی پەیوەندی بە گفتوگۆی هاوپەیمانییەوە هەیە، پرسیاری یەکەم ئەوەیە کە هاوپەیمانی لەسەر چییە؟ تۆ دەتەوێت کۆماری ئیسلامی بڕوات، بەڵام کۆماری ئیسلامی بە چی ناودەبەیت؟ تۆ بە چی دەڵێی ڕووخاندن؟ کۆماری ئیسلامی تەنیا حکومەت و کابینە و مشتێک مەلا نییە. سیستەمێکە، سیستەمێکە کە هەژاری و گرانی زۆر و نائەمنی ئابووری و زەوتکردنی هەر جۆرە مافێکی کۆمەڵایەتی و مەدەنی و لە ڕووی کولتوورییەوە، هەژموونی پیرۆزیەکان و ڕێسا و خورافاتەکانی سەپاندووە. ئەمانە دەبێ بڕۆن، دەبێت هەموو ئەم سیستەمە بنبڕ بکرێت. ئەوەی دەیەوێت ئەم ئازارانە بنبڕ بکات، ناتوانێت نوێنەری سیاسەتێک بێت کە پێشتر هەمان سیستمی بە فۆرمێکی ترەوە دامەزراندبوو، لەژێر دەسەڵاتی تاجدا لەبری عەمامە.
بەڕای من ئەمانە ئەو هەلومەرجە دژبەیەکانەن کە ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو ڕووبەڕووی دەبێتەوە. ئەگەر دۆخەکە بە گوێرەی قسەی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو و ستراتیژەکەی بەرەو پێش بچووبا، ئێستا کەشی سیاسی ئۆپۆزسیۆن بە دانانی حکومەت لە سەرەوە و دەستوەردانی ڕۆژئاوا و ڕیفراندۆم و “ڕژێم گۆڕین” زاڵ دەبوو . مەبەست لەڕژێم گۆڕین هەرگیز ئەوە نەبووە کە بە دەسەڵاتی شۆڕشی خەڵک ڕژێم بڕوخێنرێت، بەڵکو گۆڕانکارییەک بوو لە سەرەوە، واتە هەمان دەستەواژە و هەمان واتا کە حکومەتی ئەمریکا هەمیشە بەکاری هێناوە. ئەگەر پێشهاتەکان بە پێی ئەجێندای ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستڕەو بەرەوپێش بچێت، دەبێ شاهیدی گوتارگەلێکی وەک پاراستنی سنوور و ڕەخنە لە کۆماری ئیسلامی وەک حکوومەتێکی “بێگانە”دەگرێت کە حوکمڕانی ئایینێکی “عەرەبی” سەپاندوە، کە دامەزرێنەرەکەی لە هیندستان لەدایک بووە، و سەرکردەکەی ئێستایشی دوژمنی ئێران و ئەو ئێرانی بوونە و هتد. لە ڕوانگەی تاکتیکییەوە، هێڵی ڕیفراندۆم و گۆڕینی دەستوور و لە هەندێک حاڵەتدا هاوڕێیەتی بزووتنەوەی سەوز و وەنەوشەیی، ڕێزگرتن لە ئایین و پیاوانی ئایینی باش و پیاوماقوڵانی سوپای وڵات، نۆ ستالژیای ڕابردوو و گواستنەوە بۆ حکومەتێکی وەک گۆڕستانی ئاریامێهری دوا قسەی ئەبێت.
ئەگەر دۆخەکە لە دەستی ڕاستدا بوایە، ئەم ئاسۆیەی دەخستە بەردەم کۆمەڵگا. بەڵام شۆڕش ئەم سیستەمەی تێکدا. شۆڕش لەدەرەوەی ئیرادەی هەرکەسێک ڕوودەدات و دەیەوێت ڕەگ و ڕیشەی ببڕێت و ئەوە ڕەگ و ڕیشەیە کە کێشەی هێزە ڕاستەکانە. ڕاستەکان دەیانەوێت حکومەت بڕوات و لە هەمان کاتدا بە کەمترین گۆڕانکارییەوە بڕوات. دەیەوێت سیستەمی زیندانەکان، سیستەمی هێزی سەرکوتکەر، سیستەمی بیرۆکراسی، ئیستغلال، کۆیلایەتی کرێ، و کەڵەکەکردنی سامان لەلایەن کەمینەیەکی مفتەخۆرەوە لەسەر حیسابی هەژاریی جەماوەری خەڵک بپارێزێت. من نەمبینی ڕاستڕەوەکان ناڕەزایەتیان بەرامبەر سیاسەتی سەختیی ئابووری نیشان بدەن یان چارەسەرێکیان بۆی هەبێت.
لە ڕوانگەی ئازادی و دیموکراسیەوە مەرج و مەرج و سنووردارکردن و هێڵی سووری خۆیان داناوە. لە فەرهەنگی ڕاستەکاندا ئەگەر کەسێک دژی یەکپارچەیی خاک قسە بکات، ئەوا بە تاوانبار دادەنرێت. بە بڕوای خۆیان ئەمە هێڵی سوورە. ئەمڕۆ هەموو خەڵک خەریکی تێکدانی پیرۆزییە ئایینییەکانن. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا سبەی کەسێک دەتوانێت ڕەخنە لە نیشتمان نەتەوەیی بگرێت وڕەخنە لە باوباپیران بگرێت؟ ئایا کەسێک دەتوانێت بڵێت کوروشی گەورە ئیمپراتۆری سەردەمی کۆیلایەتی بووە؟ ئایا ئازادی قسەکردنی وا هەیە؟ یان بڕیارە هەمان ئەو پاشا ئیلاهییانەی ئەمڕۆ لە شەقامەکانی ئەوروپادا چالاکن، بەرببنەگیانی خەڵک؟
ئەمانە پرسیاری ڕاستەقینە. ئەمانە ئەزموونی ڕابردوون. کۆمەڵگا تەنیا لە چل ساڵی ڕابردوودا لەژێر خنکاندن و لەژێر قامچی و پێڵاوی دیکتاتۆریدا نەبووە، لە شۆڕشی دەستووریەوە لەژێر سێبەری ڕەشی دیکتاتۆریەت و ستەمکاریدا بووە. شۆڕشی ئێستا بۆ یەکلایی کردنەوەی چارەنوسی خۆیەتی لەگەڵ تەواوی ئەم دامودەزگا سەد ساڵەییەدا. لە هەر گروپێک و بە هەر ناوێک. وە لێرەدایە دەبینین کە باڵی ڕاست خۆی بەشێکە لە کێشەکە نەک چارەسەر.
هەوڵ و تێکۆشانی ئەم دواییەی ئۆپۆزسیۆنی ڕاست و ململانێی وەک دابینکردنی وەکالەت و هاوبەشکردنی تویت و هتد وەک بڵقی سەر ئاو وایە. تەمەنێکی کورتی هەیە. پەلەقاژێیە لە ناوکرۆکەی شۆڕشێکی مەزندا کە سەرقاڵی کارێکی ترەو ئاراستەیەکی تر و ڕەوەندێکی تری هەیە.
لەژێر پەردەی گوتاری هاوپەیمانی و داکۆکی و هتد، دەیانەوێت مشتومڕ لەسەر تەوەر و داواکاری و ئامانجەکانی شۆڕش بشێوێنن. هەر لەبەر ئەم هۆکارە ئەم هەوڵانە وەک بەشێک لە بەرەی شۆڕشگێڕانە ناخەمە ناوەوە. هەوڵە لە دژی شۆڕش و لە دژی ئەو گۆڕانکارییە ڕیشەییانەی کە زۆرینەی ڕەهای کۆمەڵگا پێویستیانە.
بەپێچەوانەوە باسی چەپ، چ چەپی کۆمەڵایەتی کە لە لێدوانەکانی ئەم دواییانەدا باسم کرد، یان چەپی حزبی وەک حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە بنەڕەتدا لەسەر تەوەر و مانای ڕووخان و ڕەخنەیەکی ڕیشەیی لە هەموو ئەم دۆخەیە . پەیوەندی بە لەناوبردنی سیستەمێکەوە هەیە، نەک تەنها حکومەتێک. لەناوچوونی سیستەمی کۆیلایەتی کرێ کە دوای دیکتاتۆر دوای دیکتاتۆر بەسەر کۆمەڵگەیدا سەپاندوە ، کۆمەڵگە تەنیا لەژێر ئەم ئاڵایەدایە کە دەتوانێت بەڕستی ئازاد و ڕزگار ببێت.

٢٢ی ژانویەی ٢٠٢٣،٢بەهمەنی ١٤٠١




نهێنی سەرکەوتنی ناڕەزایەتی خەڵکی پێنجوین.. عوسمان حاجی مارف

دەسەڵاتی زۆنی سەوز ناچارکرا وەڵام بە خواستەکانی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکەی شاری پێنجوین بداتەوەو بەزوویی داواکانیان جیبەجێ بکات. ئەمەش دەستکەوت و سەرکەوتنی ئەو ناڕەزایەتیە جەماوەریەی خەڵکی پێنجوینە کە توانیان بە یەکڕیزی و یەکگرتوییان وتواناو پێداگری و پێگەی چەند ڕۆژەی خۆپیشاندانەکانیان، ئەم سەرکەوتنە تۆمار بکەن.
چەندین ساڵە دەسەڵاتی کوردایەتی وەها ناسراوە کە لە نمونەی ئەو جۆرە دەسەڵاتانەیە بەهیچ جۆرێک ئاوڕی لە پێداویستی و خواستەکانی خەڵکی نەداوەتەوەو ناداتەوە. ژیان و گوزەرانی دانیشتوانی کوردستانی بە فەرامۆشکردن و بە قەدەر سپاردووە. لەلایەک جەردەیی و گەندڵی و کەڵەکەی بێشوماری سەرمایە، خەسڵەتی بێپەردەی تایبەتی سەران و لێپرسراوانی هەردوو حزبی پارتی و یەکێتیە. لەلایەکی تریشەوە داسەپاندنی نەبونی خزمەتگوزاری و وێرانکاری و نائاسودەیی و هەژارکردنی زیاتری کرێکاران و زەحمەتکێشان شێوازی بەرێوەبردنی کۆمەڵگەیانە.
ئەوەی جێگای سەرنجە بەدوای هێنانوبردنێکی کورتماوە، پەیمانیاندا وەڵام بە خواستەکانی خەڵکی پێنجوین بدەنەوە. لە ئاکامادا بێ گێرمەوکێشە خواستەکانیان جێبەجێکردن.
ئاخۆ نهێنی جیاوازی لە نێوان وەڵامدانەوە بە خواستەکانی خەڵکی ناڕازی پێنجوین و وەڵام نەدانەوەو فەرامۆشکردنی تەواوی خواستەکانی چەند ساڵەی ناڕەزایەتیەکانی فەرمانبەران و مامۆستایان و کرێکارانی ژینەگەپارێزو خاوەن پێداویستی تایبەت..هتد دەبێت چی بێت؟
ئایا ئەم هەنگاوە پەشیمانی و ئامادەیی و دڵ نەرم بونە لەبەرامبەر گوزەرانی خەڵک، یا بەرژەوەندیەکی ترو ناچاریەکی تر لە پشتی ئەم کردارەوەیە؟ گەر دڵ نەرم بون بێت، دەکرێ پێشبینی ئەوە بکەین چاوەڕوانی ئاڵوگۆڕ لە مانای بەرنامەی چاکسازیدا وەها ببینین کە بیردەکەنەوەو خەریکن هەوڵ ئەدەن ژیانی ئەو خەڵکە بەرەو باشی و ئاسودەیی و دابینکردنی خزمەتگوزاریەکان دەبەن؟ بەلام نیشانەکانی مامەڵەی پارتی و یەکێتی لە کێشمەکێشە سیاسیەکانی نێوان خۆیانداو بەرنامەڕیزی بۆ ئایندەیەک لە کوردستاندا و لە بەرامبەر پێداویستیە سەرەتایی و گرنگەکانی خەڵکی کوردستاندا، لەسەر هەمان ڕێچکەی پێشویان و بە چڕتر خەریکی زیاتر لەجەردەیی و گەندەڵی و کەڵەکەی زیاتری سەرمایەن و ئایندەی کوردستانیشیان سپاردووە بەقەدەری هەلومەرجێکی نادیارو جەنجاڵ لە بونی دەخالەت و کێشمەکێشی نێوان ووڵاتانی زلهێزی دنیاو ناوچەکەو ناکۆکی خۆیان لەگەڵ حکومەتی ناوەندیدا.
واتە ناسینەوەی ئەو نهێنیەی کە زۆنی سەوز بەدەنگ خواستەکانی خەڵکی پێنجوینەوە هات و داواکانی بۆ جێبەجێ کردن، دەتوانین بڵێین ئاکامی چۆنیەتی پێگەی ئەو ناڕەزایەتیە جەماوەریە بوو کە توانی سەرانی یەکێتی ملکەچ بە خواستەکانیان بکات. شێوازو چونیەتی ئەم ناڕەزایەتیە لەوەدایە هێزو توانای خۆی نیشانداین کە توانیان قۆرتمی بەرژەوەندی ئابوری سەرانی یەکیتی بگرن. گرتن و داخستنی خاڵی سنوری گومرگی باشماخ و سەیرانبەن مانای ڕاگرتن و زیان گەیاندن بەسەرچاوەیەکی دارایی گەورەی یەکێتی. بۆ ئەمەش ڕیزێکی بەرین و بەرچاوی جەماوەری ناڕازی پێنجوین هاتنە مەیدان و بەو کارە هەستان، هەر بۆیە لە وەڵامدانەوە بە خواستەکانیان سەرکەوتنیان بەدەست هێنا. واتە دەسەڵاتی زۆنی سەوز لە ناچاری بۆ پاراستنی سەرچاوەیەکی دارایی کە پڕاوپڕە لە مامەڵەی دزی و گەندەڵی، سەرشۆڕی و ملکەچی نواندوە، نەک لە بە تەنگ هاتنیەوەیە بۆ پێداویستی و خواستەکانی خەڵکی پێنجوین.
ئەم جۆرە لە ناڕەزایەتی پێویستە ببێتە تاقیکردنەوە و ئەزمونی تەواوی ناڕەزایەتیەکان و خەڵکی بزانن چۆن شادەماری سەرچاوە داراییەکانی دەسەڵات دەگرن و ئاستی پێگەی ناڕەزایەتیەکانیان بەرز ڕادەگرن. چۆن ئەتوانن دەسەڵاتداران ناچار بە خۆبەدەستەوەدان بۆ داواکاریەکانیان بکەن. لە مەش گرنگتر پێویستە لە هەنگاوەکانی دواترو داهاتودا خەڵکی ناڕازی ئامادەیی و خۆڕێکخستنی بگەیەنێتە ئەو ئاستەی کە جگە لە کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە داراییەکان، بەڕێوەبردنی بودجە بەندیەکان لە داهات و خەرجی بخەنە ژێردەستی ڕێكخراوە جەماوەریەکانی خۆیانەوە.




لەزستانی گەرم و هاوینی ساردا.. نوسینی: یوسف اسماعیل عەزیز

ئەو دانیشت و بە پەلە پروسکێ کورسیەکەی لەبەردەم دانا، چاوەنۆڕی ڕوونیشتنەکەی نەکرد، بە ئاسپایی لێی پرسی: چیڕۆکی ژیانی تۆ چییە؟ ژیانی من وەک خامەیەک لە پیتەکانی ڕۆژگاری بەدبەختی تێک ئاڵاوە، هەر لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا هەست بە یەکەم جیاوازی تەمەنی خۆم کرد. کاتێک ڕووی کردە کتێبخانە و لە سوچێکی کتێبخانەکەدا دەستی بە خوێدنەوەی ڕۆمانێکی خەیەڵی کرد، من کتێبەکەی بەردەمم پشت گوێ خست، چاوەکانم پەیوەست بوون بە سەیرکردنی ئەو؛ کچێک بوو کە بە قووڵی چووبووە نێو دونیای ڕۆمانەکە و لەگەڵ وشەکانی دەجەنگا.
هەوڵەکانم بۆ خۆ نزیککردنەوە لەو زۆر سەرقاڵی کردم، لە کاتی دەرچوونم لە ئامادەیی، پاشان کە وەرگیرام لە بەشێکی هەرەباشی زانکۆیەکی ئەم شارە، لەبەر چاوەکانی ئەو، باشترین بەشم وەلاوە نا، تاکو بتواتم ڕۆژانە لە کلاس چاوم پێی بکەوێت. دوای تێپەڕینی نیوەی ماوەی خوێندن، ڕۆژێک لە کتێبخانەی زانکۆکەمان ئەو کچەی کە هەموو بیر و کارەکانمی بۆلای خۆی ڕاکێشابوو، بە نیگا و قسە شیرینەکەی پرسی ئاخۆ خوێنەری ئەم کتێبە بوویت؟ بەلای تۆوە تا چەند گرینگە خوێنەری ئەم پەرتووکە ببیت؟!
خوشەویستی ئەو بۆ کتێب زیات لە پێویست بوو، چاوە سەوز و جوانەکانی لەبەر خوێندنەوە هیلاکی کردبوو، هەتا زیاتر تێکەڵدەبووم لەگەڵی هەستم بە کەسەیەتی خۆم دەکرد، ساڵەکانم وەک هەفتێیەکی تەمەنم بەڕێکرد، جیاواز لە هاوڕێیەکانی ئەو من گرنگترین هاوڕێی ئەو بووم.
بوێری هەموو شتێکم هەبوو کە بۆ چاوەکانی باس بکەم، جگە لەوەی کە هەستێکی شارەوەی ناخم وەک ئاگڕێکی گەشی بە بەبڵێسە کە ترس و لەدەستدانی ئەو نەم دەتوانی بۆی دەرببڕم، ئاڵودەبوونی من بەس چاوەکانی ئەو نەبوو، لەگەڵ خۆیدا منی خستە نێو دونیای کتێبەوە کە زیاتر لە پێویست وەک ئەو خوێنەر بم و ئامادەیم هەبێت بۆ کتێبکە نوێکان.
من هەموو کاتەکانی تەمەنمدا ڕقم لە قوتابخانە و خوێندن دەبوویەوە، زۆرم دەخوێند بەهۆکاری ئەوەی کۆتایی بە ژیانی خوێندن بهێنم، بەڵام لەگەڵ ئەودا هەمیشە حەزم بەخوێندنەوە و چوون بۆ دەوام هەبوو.
ڕۆژە پشوەکانی دەوامم لەگەڵ ئەودا بەسەر دەبرد لە کتێبخانەکان، جیاوازی زۆرم لەو کچەدا دەبینی ئایە بۆچی وەک ئەوانی تر نییە؟ کە حەز بە جلی جوان و شوێنی خۆش و کڕینی هاندی چاک دەکەن.
هەرچی خۆشەویستە هەمووی لە کتێبەکانی کۆکردبویەوە، من نەم دەتوانی بەرگەی ئەو حاڵە بگرم چونکە ئەم ساڵ کۆتا ساڵی زانکۆ بوو، لەبەر خۆمەوە گوتم، ”ئاخۆ گەر ئەم ساڵ پێی نەڵێم لەدەستی دەدەم؟” هاورێیەکی کۆنی منداڵییم بیرهاتەوە کە هەمیشە کێشەکانی خۆمم بۆ باس دەکرد و ئەو زۆر بە دڵسۆزانە چارەسەری بۆ دۆدۆزیمەوە؛ لە شوێنێک بانگهێشتم کردو باسی ژیانی ئەم چوارساڵەی خۆم بۆ گێرایەوە، گوتم، ”دەبێت چارەیەکم بۆ بدۆزیتەوە کە بتوانم و بوێرم داوای خۆشەویستی لەم کچە بکەم…”
زۆر بە سادەی وەڵامی دامەوە، ”ڕۆمانێکی خۆشەویستی بۆ بکە دیاری لەگەڵیدا دەسکێک گوڵیشی بۆ بەرە، ڕۆژە پشوەکانیش بیبە بۆ شوێنە ئارامەکانی شار و تاقە گوڵێکی بۆ بەرە.”
من هیوایەک لە دڵم دروست بوو، لەگەڵ یەکەم بینینم دوای دانیشتنەکەمان گوڵم پێشکەشکرد، لەنێو زەرفێکی سووری نەخشێندراو، ئەویش زۆر بە خۆشحاڵییەوە وەریگرت، ڕۆژەکان تێپەڕ بوون و من بەپێی ئەو قسە و ڕێگایانەی هاوڕێیەکەم نەخشەی بۆ کێشام، توانیم ئەوەی لە دڵمدایە بۆی باس بکەم.
بەڵام مەودای خۆشەویستی نێوانمان زۆری نەخایەند، داوایی لێکردم کۆتایی بە خۆشەویستی نێوانمان بهێنم و هاوسەرگیری بکەین. من بووم بە دوو لەت، لایەکم ئامادەی هاوسەرگیری نەبوو، لەبەر هۆکاری ئەم وڵاتە، نیشتمانی ئێمە هەموو شتێکی خۆشدەوێت جگە لە ئێمەی هاوڵاتیانی ئەم خاکە! دوای تەواوبوونی زانکۆ هیچ ڕێگایەک نییە بۆ کۆتایی هاتنی نەهامەتیەکان و بحەسێیتەوە و ڕەنجی ئەو ساڵانەی خوێندن وەربگریتەوە، بە پێچەوانەی ئەم کارە دەبێت ملی ڕێگا بگری و لەسەرتای ژیان دەست بە کرێکاری بکەی، ژیانمان تا کۆیایی هەر سەرەتایە دونیاێکی پڕ لە کێشە کە هەمووی لە ژیانی مندا ئاڵاوە.
داوام لێکرد کەمێک پەلەنەکات چونکە من هیچ دەستکەوتێکی ئەوتۆم نییە کە ژیانێکی خۆش دروست بکەم، هەر پێم دەکرێت ژیانێک وەک کرێکارێکی شار دروست بکەم، کە ڕۆژێک نانێکم هەبێت ئاخۆ دەبێ سبەی نانێکم هەبێت!؟
دووبارەی لێکردمەوە، ”باوکم کەسێکی توڕەو توندە، کە قسەیەک دەکات کەس بوێری ئەوەی نییە کە وەڵام یاخوت ناڕازی بوونت هەبێت. ترسم لەوە هەیە کاتێک دووبارە داواکاری هاوسەرگیری هاتەوە پێشەوە من لەسەر قسەی باوکم هاوسەرگیری بکەم.
هەڵبەتە قسەکانی ڕاست دەرچوون و دوای سێ مانگ هەموو شتێک کۆتایی پێهات.
(ئەوجارە لێی پرسیم و گوتی: باشە هەر ئەمە بۆتە هۆکاری تەنهایی و بێ کەسیت؟)
من خۆم و وێنە کۆنەکانی ئەو بە قسەهاتین و گوتمان، ”نەخێر بەهۆی ئەوەی دوای ماوەیێک کە وەک بڵێی ڕاهاتبووم و ئەوم لەبیر دەکرد، تا ئەو ڕۆژەی هاتمە ماڵەوە و دایکم بەرەو پیرم هات و گوتی، ”کوڕی خۆم ئەمڕۆ کچێکی گەنجی زۆڕ جوان هات بۆ ماڵەکەمان و نامەی بۆ هێناویت. منیش خێرا نامەکەم لە زەرفەکەی دەرهێنا و دەستم کرد بە خوێندنەوە. بۆی نووسیبووم، ”خۆشەویستم، ئازیزی ژیانم، ئەی ئەو کەسی فێری خۆشەویستی پاکی ژیانت کردم، دوای ئەوەی هاوسەرگیریم کرد لەگەڵ ئەو پیاوەی کە تەنها بەناو پێی دەڵێن پیاو، هیچ شتێکی بۆ گرنگ نییە ئەوە نەبێت کە خۆی پێی خۆشە، داوام لەتۆ هەیە کە فریام بکەوی من لەو ژیانە ناتوانم چیتر بەرگەی بگرم، هەمیشە جنێو و قسەی نەشیاوم پێ دەڵێت، قسەکانی من هیچ گرنگییەکی نییە بۆ ئەو، من چاوەڕێی تۆ ناکەم تا خۆشت بوێمەوە، چونکە من ئەو شانسەی پێشووم لە دەست دا. بەیانی کاتژمێر دە سەر لە بەیانی، لای تاوەری حەمیدی دەلاک چاوەڕوانی دەبم.”
کاتێک ئەو نامەیەم خوێندەوە زۆر شۆک بووم، نەم دەزانی ئاخۆ بەیانی چی دەگوزەرێ و چی دەبێت، من هەتا بەیانیەکەی چاوم نەچووە خەو. کاتژمێرێک پێش ئەو کاتەی بۆی نووسیبووم لەوێ بووم، کە هیچ سەرو شوێنێکی ئەو دیار نەبوو، تا کاتێک هەموو بازار کۆبوونەوە و جموو جۆڵ کەوتە نێو خەلکەکە، گوتم چی بووە؟ وتیان کەسێک دەیەوێت لە بەرزی بالەخانەی حەمیدی دەلاک خۆی هەڵدەداتە خوارەوە. خێرا خۆم گەیاندەوە پێش باڵەخانەکە، بینم ئەوەی کە چەند ساڵە وەک جەستەیەکی خۆم خۆشم ویستووە لە بەرزیەوە هەوڵی ئەوە دەدات کە کۆتایی بە ژیانی خۆی بهێنێت، هەر کارێکی کردم بێ سوود بوو، لە چرکەیەکدا خۆی هەڵدایە خوارەوە، کاتێک گەیشتمە سەری هێشتا زیندوو بوو. هاوارم کرد و داوای هاوکاریم کرد، بەڵام خەلکەکە هەموو بەلایەکە بڵاوبوونەوە، کەس هەستی مرۆڤایەتی نەبوو! کەس نەیتوانی ڕزگارمان بکات و بیگەیەنمە نەخۆشخانە، هەر لەوێدا گیانی سپارد.
بۆیە ئێستا خووم بە تەنیایی گرتووە، دەبینم مرۆڤەکان چەند دڕندەن، چەندە بێ هەستن، چەندە ئاژەڵێکی خراپن… تەنهاییەکەم لەگەڵ هیچ مرۆڤێک بەش ناکەم؛ بێ دەنگیی و تاریکیی یەکەمین کاری منە.

١١/١/٢٠٢٣
باشوری کوردستان – هەولێر
یوسف اسماعیل




هەڵمەتی بەیعەت بۆ پێکهێنانی حکومەت لە سەروو خەڵکی لە قۆناغی دوای کۆماری ئیسلامیدا.. جەعفەر عەزیم زادە

دوای هەوڵەکانی خولی یەکەم و دووهەم لە ناوەڕاستی ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانە و خوێناوی خەڵکی ئێراندا لە نێو لۆبیە دەسەڵاتدارە کان دا لە ڕۆژئاوا بۆ پێکهێنانی ئەڵتەرناتیڤێکی سیاسی لە سەر سەریانەوە، لە فەڕەنساوە دەستی پێکرد و بە تویتێکی هاوبەش و بەرجەستەکردنی خاوەن تویتەکان وەک دیارترین کەسایەتیەکانی ئۆپۆزسیۆن!! کۆماری ئیسلامی بەردەوام بوو، ئێستا خولی سێیەمی ئەم هەوڵانە بە بەیعەتدانەبە ڕەزا پەهلەوی لە نێو وەرزشوانان، هونەرمەندان و… دەستی پێکردووە.
عەلی کەریمی یان کەسانی تر دەیانتوانی بە شێوازە مۆدێرنەکانی ئەمڕۆ لە پشتی ڕەزا پەهلەویەوە ڕیزببن، بەڵام لە ژێر پەردەی پێدانی نوێنەرایەتی سیاسی بە ڕەزا پەهلەوی، دەستیان کردۆتە ڕاگەیاندنی بەیعەت بۆی بۆ ئەوەی پێشوەختە ڕکابەرەکانیان کەلە هەمان ڕەگەزن پەراوێز بخەن لە لایەک و لە لایەکی دیکەشەوە لە ئێران، سبەینێ بناغەی پێکهێنانی دەسەڵاتی سیاسی لە خوارەوە لە لایەن خەڵکی کۆماری ئیسلامییەوە پاڵ دەخرێتە دواوە.
زۆر ڕوونە کە ئەوان بە وەهمەوە وایان زانیوە کە وەرزش و هونەردۆستانیان عەشیرەتن و خۆیان وەک سەرۆکی هۆزەکەن و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش پێش مردنی خەلیفەی مردوو، خەیاڵیان کردووە کە بە دانانی توانا خێڵەکییەکانیان لە خزمەتی ڕەزا پەهلەویدا، دەتوانن ئەو لە سەر تەختی دەسەڵات دابنیشن.
ڕوانگەیەکی لەم شێوەیە بریتییە لە هەڵبژاردنی خێڵێک لە ناو بەناو “پیاوە گەورەکانی خێڵدا” لە سەرەوەی خەڵکی موتەمەدن و ئازادیخواز و یەکسانیخواز کە لە سەد و بیست ساڵ لەمەوبەرەوە خەباتیان کردووە بۆ لەگۆڕنانی پەیوەندییە سیاسییەکانی ئاغا و ڕەعیەتی، و ئێستاش لە ڕووی گەشەسەندنی سیاسیی فیکری و کۆمەڵایەتییەوە ئەوان لە سەر لوتکەی بەرزی ئازادی و یەکسانیدا وەستاون کە بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەر سەرنجی جیهانیان بۆ خۆیان ڕاکێشاوە کە بۆ پشتیوانی کردن لێیان هاتونەتە مەیدان.
ئەوەی ئەمڕۆ لە گۆڕەپانی پێشهاتە سیاسییەکانی ئێراندا دەگوزەرێت، “نەخێرێکی گەورە و مێژووییە” بۆ پێکهێنانی هەر دەسەڵاتێکی سیاسی لە سەرووی خەڵکەوە.
ئێرانی ئه مڕۆ، ئێرانی بزوتنه وه یه کی جه ماوه ڕی کۆمه ڵایه تی و خەڵکێکی وشیارو به توانایه که له پشت به ستن به پله باڵا و لۆبیه کانی ده سه ڵات له ڕۆژاوا و ڕۆژهه ڵاتدا تاڵی ناوکیان بڕیوه و چاویان له سەر ئه و بزوتنه وه خه باتگێڕ و ڕزگاریخوازه یه کەله نێو کرێکاران، مامۆستایان، ژنان و خوێندکاران.و گەنجاندا لە ماوەی سێ-چوار دەیەی ڕابردوودا چڕ بووه ته وە پێکهاتووە.
ئەم بزووتنەوەیە و کەسایەتی و ڕووخساری جەماوەریترین و پاکترین بزووتنەوەی ئازادی و یەکسانییە کە دەتوانێت و توانای دامەزراندنی ئێرانێکی نوێ لەسەر بنەمای بەرزترین ئاستی ئازادییە سیاسییە کۆمەڵایەتییەکان و خۆشگوزەرانی و بەختەوەریدا هەیە.

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر




سەردەمی کۆتاییهاتنی دیکتاتۆرییەت لە ئێران!.. عەبدولڕەحمان گەورکی،


ئاوڕدانەوەیەک لە راپەڕینی خەڵک و رەتکردنەوەی هەر جۆرە دیکتاتۆریەتێک لە ئێراندا!

خەڵکی ئێران چوارەمین مانگی راپەڕینیان تێپەڕاند. کۆدەنگی بیروڕای گشتی ئەوەیە کە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی بەرەو کۆتاییدایە! ئێستا لە رێڕەوی بەرەوپێشەوەچوونی راپەڕینی گەل، مشتومڕی گەرمی رۆژ لەسەر پرسی “ئەڵتەرناتیڤ”ی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتە. بەڵام سەرباری ئەم پێشکەوتنە گرنگە، هێشتا هەندێک شت ماون بۆ باسکردن و بیرکردنەوە و بڕیاردان. چونکە قۆناغی دووەم، واتە “ئەڵتەرناتیڤ”، کاتێک دێتە ئاراوە و وەڵام وەردەگرێتەوە کە “کەلێنەکان” پڕ کرابێتنەوە لە پێوەندی لەگەڵ رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆریدا و هەموو رێگاکان بەسەر گەڕانەوە بۆ دیکتاتۆرییەت داخرابن.
دەسەڵاتی دیکتاتۆریی مەزهەبیی ویلایەتی فەقیهی بەو کارنامە رەشەی هەیەتی لەهەمبەر مافەکانی خەڵکی ئێران، نەک هەر بە ئاسانی مل بە “ڕوخاندن” نادات، بەڵکو دەستبەرداری هیچ پیلانگێڕییەک نابێت بۆ مانەوەی لە دەسەڵات. هەوڵ دەدات بە “دەمامک”ی جیاوازەوە و بە فێڵ و هەڕەشەکردن بەر بە راپەڕینی گەل بگرێت کە هەنگاو بەرەوپێشەوە نەنێت و نەچێتە قۆناغی دووەمەوە.
“ڕیفۆرمخوازی” و داتاشینی “ئۆپۆزیسیۆن” دەمامکگەلێکن کە ئێستایشی لەگەڵدا بێت دەسەڵاتی دیکتاتۆر بەکاری دەهێنێت دژ بە خەڵکی ئێران و نەیارانی دەسەڵات. یەکێکیان لە “ناوەوەی دەسەڵات” و ئەویتریان لە “دەرەوەی دەسەڵات”. دەسەڵاتی دیکتاتۆر جگە لە سەرکوتکردن و کوشتار لە ناوخۆی ئێران، هەوڵدەدات کەش و هەواکە تەمومژاوی بکات و “سەر” و “جەستە” لێک جیا بکاتەوە و هێزە رەسەنەکانی ئۆپۆزسیۆن، کە سەرچاوەی سەرەکیی بۆ “ئەڵتەرناتیڤی دیموکراتی”، بە شەیتان بکات و سیمای راستەقینەیان بشێوێنیت و جێگە و پێگەیان پێ لەق بکات و بیانخاتە پەڕاوێزەوە!
لە راپەڕینی جەماوەری ساڵی 2017دا دەمامکی “ڕیفۆرمخوازی” لە سەر روخساری دەسەڵاتی دیکتاتۆر لابرا و دیکتاتۆر ناچار بوو “ئیبراهیم رەئیسی” بخاتە سەر کورسی سەرۆکایەتیی کۆمار. لە راپەڕینی جەماوەری ساڵی 2019دا دەمامکێکی دیکە لە سەر روخساری دیکتاتۆر لادرا و لە لایەن خەڵکی ئێرانەوە، (بەدیلی دەستکرد)ی زلهێزە دەرەکییەکان، کە خۆی وەک “نەیاری دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی”دەردەخست، بە تایبەت پاشماوەکانی دەسەڵاتی رووخێنداری حەمەرەزاشای دیکتاتۆر… ریسوا کرا. چونکە بە پێی زۆرێک زانیاریی حاشاهەڵنەگر، ئەو دوو جۆرە دیکتاتۆرییە هاوبیر و هاوکردارن لەسەر پێشێلکردنی ئازادییەکان و پێشێلکردنی مافەکانی خەڵکی ئێران و لە ئەنجامدا بە تاڵانبردن و کوشتارکردنی خەڵک.
ئەزموونێکی پڕ لە ئازارە کە ئێستا خەڵکی ئێران بۆ ئەوەی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی مەزهەبیی بڕووخێنن، دەبێ دەسەڵاتی دیکتاتۆریی پێشوو لە زبڵدانی مێژوودا بهێڵنەوە و هاوتەریب لەگەڵ شەڕی دژ بە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی مەزهەبی، نەهێڵن پاشماوەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی پێشوو بێن بەهانای دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینییەوە!
هەردوو رەوتی دیکتاتۆری وا خۆیان نیشان دەدەن کە خەڵک دەبێت یەکێک لە دوو بژاردەیە قبووڵ بکەن: “دیکتاتۆریی پاشایەتی” یان “دیکتاتۆریی ئایینی”. بۆ ئەم مەبەستە بە هەموو جۆرە فێڵ و دەمامکێکەوە دیمەنەکە هێندە ناڕوون دەکەن کە بە شێواندنی بەها و کولتوورە رەسەنەکانی گەل، دەیانەوێت پرۆسەی راپەڕین “خاو” بکەنەوە و ئەگەریش بتوانن راپەڕین بە “لارێدا” بەرن و “کپ”ی بکەن و دووبارە خەڵکی ئێران بێبەش بکەن لە گەیشتن بە دەسەڵاتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دیموکراتی. هەربۆیە بە ئەزموون سەلمێنراوە کە رەوتە دیکتاتۆرییەکان هەمیشە تەواوکەر و یارمەتیدەری یەکتر بوون و لە لایەن رەوتە کۆلۆنیالیزمەکانیشەوە پشتیوانی و بەهێز کراون!
هەرچەندە لە سەرەتای مانگی پێنجی راپەڕینی جەماوەریدا، دیمەنی راستەقینەی راپەڕینی خەڵکی ئێران لە هەموو کاتێک زیاتر “شەفاف”تر و دیکتاتۆرییەتی مەزهەبی گۆشەگیرتر، و هێزە هەلپەرستەکان ریسوا کراون، بەڵام دۆخی سیاسی هێشتا “ناسەقامگیر”ە و پڕە لە شەپۆلی جۆراوجۆری پلان و بەرنامە کە “شوێن پێ”ی دیکتاتۆرییەت لەبەردەمیاندا هەستی پێدەکرێت.
گومانی تێدا نییە کە ئاسۆ روونترە لەوەی ئێستا دەبینرێت لە ئێران. ئەو هێزانەی “هەڵقوڵای گەل” و “دڵسۆزی گەل” نین، نامێنن. رەنگە هێشتا هەندێک دیمەنی سەرنجڕاکێش و هەندێکجاریش گاڵتەجاڕانەتر لە ئارادا بن کە رووی نەدابێت. بەڵام ئەوەی لە کۆتاییدا دەمێنێتەوە، هێزی رەسەن و جەماوەری و دیموکراتییە. خەڵکی ئێران بڕیاری شۆڕشی داوە لە کۆمەڵگادا دژ بە دیکتاتۆرییەت و ئەمکارەش دەکەن و ناکشێنەوە. هێزی کورتبین و کورتخایەن و بێ رەگ و ریشە لە مەیدانەکە دوور دەخرێنەوە! چونکە سەردەم، سەردەمی یەکلاییبوونەوەی هێز و لایەنە سیاسییەکانە و زۆریش خێرایە و بێ گومان راستیەکان رەحم به هیچ هێز و لایەنێک ناکات!
بەڕاستی ئایا دەکرێت بانگەوازی خەڵک بکرێت بۆ رووخاندنی دیکتاتۆری دەسەڵاتدار، بەبێ “نکۆڵیکردن لە دیکتاتۆریەتێک لە رابردوودا”؟ وە ئایا دەکرێت ئیدیعای سەرکردایەتی سیاسی راپەڕین بکرێت بە بێ هەبوونی “ڕێکخستن” و “دەزگای رێبەرایەتیکردنی راپەڕینی جەماوەری” و بە بێ “ئامادەبوون لە گۆڕەپانی راپەڕین” دا؟ ئایا دەکرێت بە بێ ئەوانە راپەڕین بپارێزێت لە پیلان و هێڕش و هەڕەشەی دیکتاتۆرییەت؟ یان ئایا دەکرێت بانگەوازی خەڵک بکرێت بۆ رووخاندنی دیکتاتۆر بەبێ ئەوەی خۆت دەستەویەخەی دیکتاتۆرییەت نەبیت؟
نەخێر، هەرکەس و هەر لایەنێک کە لە رووی تیۆری و پراکتیکییەوە و تا سەر ئێسک دژ بە دیکتاتۆرییەت نەبێت لە رابردوو و ئێستا و داهاتوودا، ناتوانێت هەڵقولاوی گەل و لە خزمەت گەلدا بێت. سەردەمی هەلپەرستی کۆتایی هاتووە و دۆخەکە هەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ دواوە. رەوتی “بێ ریشە” و “هەلپەرستی” و “دیکتاتۆردۆستی”، کە بە ئیدیعا و دروشمی جۆراوجۆرەوە، گۆڕەپانی راپەڕێن و شۆڕش نادیار و تەمومژاوی دەکەن بە سوودی دیکتاتۆرییەت، نەک هەر برینە قووڵەکانی خەڵکی ئێران ساڕێژ ناکەن، بەڵکو دەبنە بەشێک لە برین و ئازارەکان خەڵکی ئێران!
لە کاتێکدا خوێنی خەڵک لەسەر شەقامەکانی ئێران دەچۆڕێت و دەڕژێت، داتاشینی ئەڵتەرناتیڤ، درووشمی لادەرانە، کردنەوەی میدیا و بەکارهێنانیان لە دژی “ئەڵتەرناتیڤی جەماوەری و دیموکراتی” جگە لە خزمەتی دیکتاتۆرییەت هیچی تر نەبوون و هیچی تریش نین. دیکتاتۆری دەسەڵاتداری ئێران بۆ مانەوەی لە دەسەڵات و پێشگرتن لە رووخاندن، بە هاندان و هەڕەشەکردن و شێواندنی راستییەکان و سانسۆر لە دژی راپەڕینی گەل، هەوڵی راکێشانی خەڵکان دەدات بۆ ئەوەی دژی موقاومەتی رەسەنی خەڵکی ئێران هەڵوێست لە خۆیان نیشان بدەن. لە فێڵەکانی دیکتاتۆری دەسەڵاتدار و کرێگرتەکانی دیکتاتۆر ئەوەیە کە لەژێر ناوی “ئۆپۆزسیۆن!”، “ڕاپەڕینی گەل بێ سەرکردایەتی”، “راپەڕینکاران بە توندوتیژ” بنوێنێت و داواکارییەکانی پێشووی خەڵک لە جێی “خواست و ویستی سەرەکیی گەل” (واتا رووخاندنی دیکتاتۆرییەت) دابنێت و بەمجۆرە رێگری بکات لە رووخاندی دەسەڵات و گەیشتنی خەڵک بە دەسەڵاتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دیموکراتی.
بە خۆشییەوە خەڵکی ئێران ئێستا وریان و بە پێچەوانەی راپەڕینی دژە پاشایەتی ساڵی ١٣٥٧ (1979)، زۆر باش دەزانن (چییان دەوێت) و بۆچی ئامادە نین گۆڕەپانی راپەڕین بەجێبهێڵن. راپەڕینی جەماوەری کاتێک بەرز دەبێتەوە بۆ ئاستی شۆڕش کە (بەدیلی رەوا و جێ متمانە و دیموکراتی)، جێی ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆرە بگرێتەوە. ئەگینا هەروەک راپەڕینی دژە پاشایەتیی ساڵی ١٣٥٧، کەسێکی وەک (خومەینی) قوت دەکرێتەوە کە بە دزینی دەستکەوتەکانی راپەڕینی گەل، دیکتاتۆرییەتێکی خراپتر بەسەر ئێران و خەڵکی ئێراندا بسەپێنێت.
خەڵکی ئێران خوازیاری ئازادی و دێموکراسی، وەدیهاتنی مافی شارومەندی و شارستانییەت، بەدیهێنانی مافەکانی ژنان و مافی یەکسانی ژنان و پیاوان، مافە نەتەوەییەکان، مافی ئایین و ئایینزاکان، جیابوونەوەی دین و ئایین لە دەوڵەت (سکۆلاریزم) ، فرەچەشنی (پلۆرالیزم) و پێکەوەژیانی ئاشتیانەن لە ناوەوە و دەرەوەی سنوورەکانی ئێران و هەروەها ئاشتی لەگەڵ وڵاتان و بەتایبەت وڵاتانی دراوسێ.

کۆتایی

عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی




ئێوارانە ١٢.. سەردار جاف

ئەم ئێوارە دەمودووی سەفەرێکە،
ترپەی گەڕانەوەی دێ و کاروانە رێيەکە،
خۆشخوانی بولبولی دەم سپێدەی گرتووە
چەرخەی قوتوبوندی کريستاڵی
چاوانی ئێشکگر و خەواڵووی شەوی هەژاندووە
ئەم ئێوارە لەپەکان بۆ دەخسکێ و لە بری ئاو، ئەشکی بە دووی رشت
بە تامەزرۆی قامەتێ هەناسەوە بووە پەڵە هەور و بە حەسرەتەوە هەڵیرشت
خودا تەزين و چلورەی رەوانەوە و خووڕەی بارانی خۆی راگرت
خودا بەزەیی باران و هەناوەکانی تاو داوە
هێوری بووە سێبەر و کەفوکوڵی جارانیشی راگرت
بان کارێز ژوانێکی برسی و ئۆس کولەيەکی بانخانی و کراوە
قاوە تاڵەکە بە قامکە سارد و سڕەکانييەوە سەمبايەکە و لە کافييەکا
بە بەر ديدی رێبوارانا وا خوڵقاوە
سۆراغ و کنە و گەڕانێ لە حەژمەت جانتا رەشی رەشەکە
بە زەییەکە و دەيڕێژێ
پارکە بەستەڵەکی ئاوتۆ، بووە ڤيلا و ئەسرینی دابرانی کۆن دەنێژێ
مناڵەکان لە تەک بزەی لێوا پێکڕا لە قريوەن
چۆلەکەکان لە تەک ئاوێزان تەماسن وەلێ پڕ لە جريوەن
مناڵەکان لە قاوەقاو ناکەون ژاوەژاوێکی بێوێنە
مناڵەکان تەقەی خۆشیان دێ بۆ دوو تەليسمی ئاوێنە
چاوێ پەيگيری سەر رێگاو ئەوی دی لە سەر پشتەوە
نوقم بوون لە نێو هەور و قوتووبەندی کريستاڵی تەڵختەڵخ دەنيشتەوە
لە بەر چاوی رێبوارانا دوو خەسڵەت رووت رووتبوونەوە
وشترمل رۆحێ ئەبەدی بە جانتايەکی شەرمەوە
ميوانێکی ئێسک سووک و خەج و سيامەندێ دێنێ بە ئامێزێکی گەرمەوە
لەو ديو تەلبەند
شەمەندەفەرتاوناتاوێ دەوێستێت و بە ماچەکان پێدەکەنێ
جەژنی عيشقێکی نوێ بوو
لە پێ دەشت و سارا و دؤڵ و لە بن کەنێ
بيرت نەچێ ئەزيزەکەم تۆ هەر تۆ کەسمی گشت کەسەکەم

ئەڵمانيا
٢٥ / ١ / ٢٠٢٣




خـوێنـدنەوەیـەک بۆ رۆمـانی کـچی دورگـە بچکـۆلـەکە.. رەزا شـوان

رۆمـان کە بە زمـانی ئینگـلـیزی (نـوڤـيل) ە، جـۆرێکە لە جـۆرەکانی ئەدەب، بە ئەدەبی منداڵانیشەوە. هونەرێکی ئەدەبی پەخشان درێژە، لە بنەڕەتدا پشت بە خەیاڵ دەبەستێت. رۆمـان چـنراوێـکە کـۆمـەڵـێک رەگـەزی ئـەدەبی پـێـکەوە چـنـیوە کـە پەیـوەنـدییـان بە یەکترییەوە هـەیە. بە کورتی پێناسەی رۆمـان: نووسراوێکی ئەدەبی خەیاڵییە، درێژترە لە چـیرۆک. رۆمـان چەنـدین چەشنی هـەیە، هـەریـەکە لـەم چـەشـنانەش گوزارشـت لە زەین و هـزر و لە رووانینی رۆماننووس دەکەن. یا رۆمـان بـریتیـیە لـە گـێڕانەوەیەکی چـیرۆئـامـێزی درێـژ لە میانەی چـیرۆکـبێژ (رۆمـانـبێژ) ەوە، وێنـەی ژیـانی پاڵـەوان و کەسایەتییـەکان لە چەنـدین رووداودا، لە چەنـدین کـات و شـوێنی فـراونـدا دەردەخـات. بـێگـومـان خـەیـاڵ رۆڵـێکی سـەرەکی و گـرنـگی لە داڕشـتـنی رووداوەکـانـدا هـەیە.
رۆمـان لە چەنـد رەگەزێـکی گـرنـگ پێکهـاتـووە، لەوانـەش: خەیـاڵ، بیـرۆکە، بابـەت، گـرێ، کەسایەتییەکان ـ مەرجـیش نییە کەسایەتییەکان مرۆڤـبن، دەشێت ئاژەڵ و باڵنـدە و شتی تر یا خەیـاڵی بن، کـات، شـوێن، رووداوەکان، زمـان، شـێواز، دیالـۆگ، وەسف، گـۆشەنیـگا، گـێڕانەوەی رووداوەکـان لە لایەن (رۆمانبـێژ ـ نووسـەرەوە) ەوە. لە هەر رۆمانێکیشدا کـێشەیەک یا زیاتر هەیە، پێـویستە پاڵەوان یا کەسایەتییە سەرەکـییەکەی رۆمانەکە، چـارەسەری گـونجـاوی کـێشەکـان بـکات.
ئەدەبی کوردیمان، لە نووسینی رۆمان بۆ گەورەساڵان، قۆناغـێکی باشی بڕیوە. چەندین رۆمـاننوسی بە تـوانا و ناسراومان هـەیە. چەنـدین شـاکارە رۆمـانی نایـابمـان هـەیە کە لەسەر ئاستێکی جـیهانی دان. بەڵام رۆمانی منـداڵانمان بە نرخی نەبـوونە، لە دو و سێ رۆمـان تێناپەڕێـت. دێیـنە سەر کرۆکی باسەکەمان، کە دەربارەی “رۆمـانی کچی دورگە بچـولەکە” یە بـۆ مێـردمنـداڵان. کـە سەرەتـایەکی بەهـێزە بۆ بنـاغـەدانـانی ئـەم ژانـرە ئەدەبییـە لە ئەدەبی منـداڵانی کورد دا.
رۆمـانی (کچی دورگە بچـۆلەکە) لە نووسینی شاعـیر و چـیرۆکنووسی ناسراوی بـواری ئەدەبیـاتی منـداڵان، مامـۆسـتا (ئەمـین محـەمەد) ە، چـاپی یەکـەم ـ ســلـێمانی ـ ٢٠٢٢. لە چـاپخـانەی (بینـایی) چـاپکـراوە. کە (٥٠٠) دانـەی لێ چـاپکـردووە.
رۆمـانەکە (٧٤) لاپەڕەیە. دابەشی حـەوت بەشی کـردووە. لە لایـەن وێنـەکـێش (ئاڤـار ئومێد) ەوە، وێنەی بەرگەکەی و بۆ هەر بەشێکیش وێنەیەکی رەنگاوڕەنگ یا زیاتری بـۆ کـێشاون. کـواڵـیـتی وێنـەکان مامناوەنـدیـن.
پاڵەوانی رۆمانی (كچی دورگە بچکۆلەکە) کچۆلەیەکی هەشت ساڵانە بۆ خۆشەویستی و نـزیـک لـە زمـانی منـداڵانـەوە، نـووسـەر نـاوی (لـولـو)ی لـێـناوە. کە لە دورگـەیـەکی بچکـۆلەی جـوان و قـەشەنگی بەهـەشـت ئاسایی، کە پـڕە لە گـوڵـزار و نێـرگـزەجـاڕ و گـوڵـە هـێرۆ و وەنـەوشـە و گـوڵاڵـە سـوورە، لـە بـاخـی مـیوە و سـەوزایی، لـە کێـوی سـەرکـەش و بەفـریـن، پـڕە کەروێشکی گـوێ قـوت و ئاسکەی نەخـشـین و سـمۆرە و بەرخـۆلە و گورگ، لە باڵـندەی هەڵـۆ و نەورەس و مراوی و قاز و قوڵینگ و چۆلەکە و پەنگین (بەتریق) لە خاڵخـاڵۆکە و لە پەپـوولە. دورگـەکە کـەش و ئاو و هـەوایـەکی سازگـاری هـەیە، دەکەوێتـە نێـو دەریـایەکەوە، دەریـاکەش پـڕە لە مـاسی نـاوازە و لە کیسەڵ و قـرژانگ و دۆڵـفـین و هەشـتپێ و تیمساح و مایـنی دەریایی و لە ئەسـتێرەی دەریـای و.. هـتد. لـولـو ژیانی دورگەکەی زۆر پـێخـۆشـە و بە زێـدی خـۆی دەزانێت. هـەمـوو ئـاژەڵ و بـاڵنـدەکـانیشی خـۆشـدەوێـت و کردوونی بە هـاوڕێی خـۆی . لـولـو زیـرەک و ئـازا و چـاونەتـرسە و هیـواخـواز و گـەشـبینە و بـڕوای بە ئەسـتەم نییـە. هـاوڕێ دۆستە و خـۆێ بە هـاوڕێی هـەموو ئـاژەڵ و باڵنـدەکان دەزانێـت، بە دێـژیی رۆمانەکە كچۆلەیەکی چاکەخـواز و یارمـەتیـدەر و فـریاڕەسە. کچـۆلەیـەکی کـراوە و سۆسیالە و پەیـوەندیی هاوڕێتی لەگەڵ گیانەوەرانی ناو دەریـا و باڵـندە و ئاژەڵەکانی دورگـەکەدا هـەیـە. هـەمـوو ئەوانـەی لەنـاو دەریـا و دورگـەکەدا بە زمـانی کوردی لەگـەڵ لـولـودا دەدوێـن.
بێجـگە لە لـولـوی پاڵـەوانی رۆمـانەکە، چـەنـد کەسـایەتـییەکی تـریـش رۆڵـیـان لە رۆمـانەکەدا هـەیە، وەکـو: داپـیرە کیسەڵ، دایـکە هـەڵـۆ، ماسـیـیە ئـاڵتـوونیـیەکە، بـووکی دەریـا، هـەشـتـپێ شـین (ئەختـەبـووت).
کچی دورگە بچکـۆلەکە، رۆمانێکی خەیـاڵی فانتـازییە، ئەم جـۆرە رۆمـانە بڵاوتـرین جـۆری رۆمـانە. رۆمـاننـووس بێـجگە لە جـیهـانی سـەر زەوی، چـۆتە جـیهـانی نـاو ژێـر دەریـاوە، بەشێکی زۆری رووداوەکـان و کەسایەتییەکـان، لەسەر دەریـا و ژێـر دەریـادان. بەشێکـیشیان لەسەر دورگە بچکـۆلـەکـە دان.
رۆمانی کچی دورگە بچکۆلەکە، گەلێ رەهـەنـدی لەخۆگـرتـووە: پەروەردەیی، زانیاری، کـۆمەڵایـەتی، سیاسی، رەوشـتی، دەروونی، مـرۆڤـایەتی، ئاژەڵـدۆستی، ژینگەپـارێـزی، نیشتمانی. بە گەلی بەهای بەرز و جوانیش رازاندوویەتـەوە، وەک: هاوڕێتی، دڵسۆزی، خۆشەویستی، چاکەخـوازی، راستگـۆیی، هـاوکـاری، دلـۆڤـانی، تێکـۆشـان، کـۆڵـنەدان، ئـازایەتی، بـڕوا و مـتـمانە بەخـۆبـوون، گـەشـبیـنی، هـیـواخـوازی، ئیـرادەی بەهـێـز و نەبـوونی ئەسـتەم، پەشـیـمانی لـە بـەدکـاری و دڵـڕەقی، گەلێ خـەسڵەت و بەهـای تـر.
لولوی پاڵەوانی چـیرۆکەکە، کچولەیەکی ئەفسوناویییە، دەتـوانێت لەسەر شەپـۆلەکانی دەریـادا مەلـە و سەمـا بکات و بچـێتە قـووڵایی ژێـر دەریا و سـواری پشـتی مـاسی و مـایـنی دەریـایی بێـت و لە ئـاهـەنـگی جـەژنی (٢٠٨) سـاڵـەی لەدایکبـوونی داپـیـرە کـیسەڵـدا بەشـداربێـت. ببێـت بە هـاوڕێیەکی دڵسـۆز و خـۆشـەویستی بـووکی دەریـا.
لولو دەستی بەسەر گەوهەرە ئەفـسووناوییەکەی داپیرە کیسەڵـدا هـێنا، ئەو پەرجۆ و تـوانا ئەفـسووناوییەی پێبەخـشی، کە لە کاتی پێویست و تەنگانە و فـریاڕەسیدا، ئەم رستەیەیە بڵێت (گەوهەرە ئەفـسوناوییەکە بۆ یەک چـرکە جـوڵەی ئاسمان و زەوی و دەریـاکان رابگـرە) هەموو گەردوون رووناک دەبێتـەوە و داوا و مـرازیـش دێتـەدی.
پەنـابردنە بەر ئەفـسوون (جادوو) کارێکی تازە و داهـێنان نییە. لە زۆربەی چـیرۆکە میللیەکان و فـۆلکلۆرییەکان و ئەفـسانەییەکاندا، ئەفـسوون رەگەزێکی گرنگ بووە بۆ ئەنجامدانی کاری لە توانابەدەر. وەکو هـۆیەکیش بۆ چارەسەری کێشەکان و گەیشتنی پاڵەوانەکـانی چـیرۆکەکـان بە ئامانجـەکـانیـان. گـەڵی چـیرۆکی فـۆلکلۆری کـوردیـمـان هـەیە، کە چـیرۆکی ئەفـسانەیـین و خەیـاڵ و ئەفـسوون رەگـەزێ سـەرەکـین تێـیانـدا.
مامۆستا ئەمـین محـەمەد، تەنیـا رۆمـاننووسی منـداڵان نییە، کە بۆ گەیانـدنی پەیـام و مەبەستەکانی لە رۆمـانی کـچی دورگـە بچکـۆلـەکە پەنـای بـۆ ئەفـسوون بـردووبێـت. گـەلێ لـە کـەڵـە رۆمـاننـووسـانی ناسـراوی جـیهـانی، کـۆن و تـازەکـان، لـە شـاکـارە رۆمانەکـانیانـدا بۆ منـداڵان و مێردمنـداڵان، بـۆ گەیانـدنی پەیـامەکـانیان، پەنایـان بـۆ ئەفـسوون بـردووە. بـۆ نمـوونە:
(شـارل پیـرۆ) ی فـەرەنسی. لە رۆمـانی (سـانـدرێـلا ـ ١٦٩٧).
(دانیـال دیـڤـۆ) ی ئینگـلیزی. لە رۆمـانی (رۆبـنسـۆن کـروزۆ ـ ١٧١٩).
(لـویس کارۆل) ی ئینگـلیزی. لە رۆمانی (ئەلـیس لە وڵاتی عـاجبـاتییەکانـداـ ١٨٦٥).
(ئەستریـد لیندگـرین) ی سویـدی. لە رۆمـانی (پـیـپی گـۆرەویـدرێـژ ـ ١٩٤٥).
(جـوان رۆلینگ) ی ئینگـلیزی. لە زنجیرە رۆمانی (هـاری پـۆتـەر :١٩٩٥ ـ٢٠٠٧ ).
ئەمانە و چەندین رۆماننووسی رۆمان بۆ منداڵان، ئەفـسوون رەگەزێکی سەرەکییە لە رۆمانەکانیاندا. منداڵانی خۆێنەر چـێژ و خۆشییەکی زۆر لە خوێنـدنەوەی رۆمانەکانیان وەردەگرن. زۆربەشیان کراون بـە فـیلمی کارتـۆنی ئەنیمەیـشن و بە فـیلمی سینەمایی. بە ملیـۆنـان دۆلار دەستکەوتیـان بـوون.
لە رۆمانی کچی دورگە بچکـۆلـەکەدا، (بـووکی دەریـا). لە پێشا کچـۆلەیەکی دڵـرەق و بێبەزەیی و بەدکار بووە. ئازاری زۆری باڵندە و کەروێشکەکانی داوە و ئاوی کـردۆتە ناو شارە مێروولەکان. لە ئەنجامی ئەم بەدکارییانەی، مێروولەکان تۆڵـەی لێدەکەنەوە، جـادووی لێـدەکەن و دەبـێـت بـە بـووکی دەریـا. هـەشـتـپـێی شـینی دەریـا. کـە دانـا و پێشبینیکەرە، پـێی وتـن بـەو مەرجە دەگەڕێیتەوە بۆ کچۆلە ئاساییەکە، کە باوەش بە پەلـکـە زێـرینـەدا بـکەیـت و بـڵێیـت: ” هـەمـوو گـەردوونـم خـۆشـدەوێـت”. لـولـوی هـاوڕێی یارمەتی دا، داوای لە گەوهـەرە ئەفـسوونـاوییەکە کـرد و وتی:” گەوهـەرە ئەفـسونـاوییەکە بـۆ یـەک چـرکە جـوڵـەی ئاسمان و زەوی و دەریـاکان رابگـرە” لەم ساتـەدا بـووکی دەریـا، باوەشی بە پەلـکەزێـرینـەدا کـرد و وتی:” هـەمـوو گەردونـم خۆشدەوێت” یەکسەر گەڕایەوە بۆ باری ئاسایی و بووەوە. بە کچۆلە جـوانکـیلەکەی جـاران و وتـی بە (لـی لـی) نـاوم بـەرن. بوو بە کچێکی دلـۆڤـان و هـەمـوو ئـاژەڵ و باڵـندە و زینـدەوەرەکانی خۆشدەویـسـت و رقی لە هـیچیـان نەبـوو و ئـازاری نـادان.

رووماننووس لێرەدا ئەو پەیامە پەروەردەیی و رەوشتییە بە منـداڵان دەگەیەنێـت. کە خـراپە و ئازاردانی ئاژەڵان و باڵندەکان بەدکارییە، ئەنجـامێکی خراپیـان لێدەکەوێتەوە، بۆ راستکـردنەوەی هەڵـەکان و پەشیمانی بوونیش، هـەوڵ و قـوربـانـیـدانی دەوێـت.

ئەگەر بەراوردێک لە نێـوان رۆمـانی (گەشـتەکانی نیـلـز) لە نووسـینی رۆمـاننووسی سویدی (سەلما لاگیرلۆف) لەگـەڵ رۆمانی کچی دورگە بچکـۆلەکەدا بکەین، لە نێوان بووکی دەریا و نیلزی چەتوون کە ئازاری قازەکان و ئاژەڵانی دەدا، کورتەباڵیەکی بەند کرد، لە ئەنجـامی ئەم بەدکارییەی کورتە باڵاکە کە رزگاری بوو، تۆڵەی لێکـردەوە و ئەفـسوونی لێکـرد، نیـلـز بـوو بە بسـتە باڵایـەک، لە کـۆتـاییـدا پەشـیمان دەبـێتەوە و ئەفـسوون لێکـردنەکەی بە تـاڵ دەبـێـتـەوە، دەبـێتـەوە بە نیـلـزی ئاسـایی، بـەڵام بـە منـداڵـێکئ میهـرەبـان. دڵـڕەقـی و بەدکـاری و جـادوولـێکـردن و پەشــیمـانی، خـاڵی هـاوبەشن لە نێوان ئەم دوو رۆمانەدا. گەلێ رۆمانی جـیهانی لەم جۆرانە بۆ منداڵان هەن. کە بۆ سزادان و پەشیمانی پەنایان بۆ ئەفـسوون بردوون. نە ئەو نووسەرانە و نە مامۆستا ئەمین محەمەدیش، چاویان لە یەکتری نەکـردوون. بەڵکو زادەی خەیاڵ و بیرکـرنەوەی خۆیـانن. ئەگەر سوودیشیان لە چـیرۆکە ئەفـسانەیی و فـۆلکلۆرییەکانی گەڵەکانیان وەرگرتووبێت، کارێکی ئاساییە. زۆر لە کەڵە نووسەرانی جیهان سوودیان لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانی وڵاتـەکانیـان و وڵاتانی تر وەرگرتـوون. بۆ نموونە: کەڵە نووسەری ناسراوی بواری ئەدەبی منداڵان (هانـز کریستیان ئەندەرسین) ی دانیمارکی، کە بە بـاوکی ئـەدەبی منـداڵان لـە جـیهـانـدا نـاودەبـرێـت. لە نـووسـیـنی چـیرۆک و رۆمـانەکانیـدا بۆ منـداڵان، سـوودێـکی زۆری لە ئەفـسانەکانی وڵاتـەکەی وەرگـرتـووە. مەبەسـتم ئەوەش نییە کە ئەفـسانەی کوردیـمان رەنگدانەوەی لە رۆمانی کچی دورگە بچکۆلەکەدا هـەبێت. مامۆستا ئەمین محەمەد باکگـراونـد و ئەزموون و شارەزاییەکی زۆری لە نـووسینی ئەدەبیـاتی منـداڵانی کـورد هـەیە. رۆمـانەکەشی زادەی خـەیـاڵ و بیـری خـۆیـەتی و چـاوی لە هـیچ نـووسەرێکی تر نەکـردووە. لە ژیـانی راستی و لە کێشەکانی گـەلی کـوردمـانەوە ئیلهـامی بـۆ هـاتـووە.
لە رووی داڕشتن و زمان و خستنە رووی کێشەکان، مامۆستا ئەمین زۆر بە جوانی و بە زنجیرەیی کێشەکانی باسکـردووە و چارەسەری کردوون، بە زمانێکی کوردی پەتی و سـووک و ئاسـان و رەوان، بێ گـرێ و گـۆڵ، بـە شـێـوە و شـێوازێـکی هـونـەری و فانتازی، رۆمانەکەی داڕشـتووە. وشـە و رسـتەکـانی لە فـەرهـەنـگی زمـانی منـداڵانی کوردەوە وەرگرتوون. ئەو مەرجەی بەدی هـێناوە کە چـیرۆکنووسان و رۆماننوسان و هەموو نووسەرانی کورد لە بوارەکانی ئەدەب، پێویستە شارەزای زمـان و رێـزمانی کـوردی بـن. ئـەو مەرجـەشی تێـدایە کە رۆمـان نابێـت لە (٧٠) لاپـەڕە کەمـتر بێـت.
مـن پێموایە مامۆستا ئەمین، لە نووسینی ئەم رۆمـانەیـدا، وەک یەکەم ئەزمـوونی، لە هەموو روویەکەوە سەرکەوتووە و توانیوێتی هەموو مەرج و رەگـەزە پێویستییەکانی رۆمان، لە رۆمانی (کچی دورگە بچکۆلەکە) دا بەرجەستە بـکات. وەک رۆماننوسێکی نووسەری رۆمـان بۆ منـداڵانی کورد بناسـرێـت. دڵنیام کە بیریش لە نووسینی رۆمانی دووەمی بۆ منـداڵان دەکـاتەوە. وەکو بەڕێزیشیان لە بارەی نەبوونی رۆمانی کوردی بۆ منـداڵان و مێردمنداڵانی کوردمان، دەڵێت:” کەلێنێکی گەورەیە بە کەس و دوو کەس پڕ نابێتـەوە”. تـا ئەمـڕۆش منـداڵانی کـوردمـان ئاشـنای خـوێنـدنەوەی رۆمـان نەبـوونـە، هۆیەکەشی بۆ نەبوونی رۆمـانی کوردی تایبـەت بۆ منداڵان و مێردمنداڵان دەگەڕێتەوە.
جـوانترین پیـرۆزبایی و دەستخـۆشی لە مامۆستا ئەمـین محەمـەد دەکـەم بـۆ نووسینی رۆمـانی (کچـی دورگە بچکـۆلەکە) کە شاکارێـکی ئەدەبی نـاوازە و نوێیـە بۆ منـداڵان.
چاوەڕوانی ئەوەم دەکرد، کە وەزارەتی رۆشنبیریی هەرێمی کوردستان، یان پارێزگاری سـلێمانی، بە فـەرمی دەستخۆشیان لە مامۆسـتا ئەمین محـەمەد بکـردایە و خەڵاتێکی شایستە و رێـزلێنان و پێزانینیان، بۆ ئەم دەستپێشخەرییەی لە بـواری ئەدەبی منـداڵان پێشکەش بکـردایە، بەداخـەوە. کە بانـگی گـۆرانـیبـێژێـکی تـورک یا لـوبنـانی دەکـەن چەنـدیـن رۆژ ریـکلامی بۆ دەکـەن و چەنـد دەفـتەر دۆلار دەخـەنە جـانتـاکەیـەوە و لە خۆشترین هـوتیلـدا جـێی بـۆ دەگـرن و خـوانی تایبەتی بۆ دەڕازێننـەوە. بەڵام هـیچیان تیا بەسەر نییـە. تەنـانەت گـەر بە نـووسـینێکـیـش بێـت، سوپـاس و دەسـتخـۆشی لە نووسەرێکی داهـێنەر و لە هـونەرمەنـدێکی کوردمان بکەن. کە لە پـارەی خەرجـیی مـاڵ و منـداڵەکـانیان دەگـرنەوە، تا کـتێبـێکی پێ چـاپ بـکەن. دەشزانـم کە مامۆسـتا ئەمـین محـەمـەد، نـووسـەرێـکی نەفـس بـەرزە و چـاوی لـە پـارە و خـەڵات نـییـە.

رەزا شـوان




پیتێک لە دەروازەی چەند ڕێگەیەکی وانە وتنەوەدا… عەلی حەمەڕەشید

وانە وتنەوە هونەرە و پێویستی بە خۆ ئامادەکردن و پلان هەیە،هەروەها گۆڕینی ڕێگەی وانە وتنەوەش گرنگی خۆی هەیە و پێویستە مامۆستا بزانێت کام ڕێگە بۆ بابەت و ئەو منداڵانەی کە وانەیان پێدەڵێت زیاتر گونجاوە ئەوەیان بەکار بهێنێت.دەبێت ئەوەش بزانین کە وانە وتنەوە لە باخچەی منداڵان و قوتابخانەدا جیاوازییەکی زۆریان هەیە،لەباخچەدا زیاتر ڕاهێنانی منداڵە و یاری پشکی هەرە زۆری دەبێت لە وانەکەدا،چونکە منداڵ بەتایبەتی لە باخچەی منداڵاندا پێویستی بەیاریکردن زیاترە و بە یاری و جوڵەی پەروەردەیی حەزی زیاتری بۆ وانە و باخچەکە زیاد دەکات و ئەو وزە زیادەش کە هەیەتی خاڵی دەبێتەوە.(ژان بیاژێ) دەڵێت: ( منداڵ فێر مەکە، هەلی بۆ بڕەخسێنە) چونکە هەل ڕەخساندن بەشێکە لە پرۆسەی پەروەردە و فێرکردن،لەوێوە هەنگاوەکانی فێرکردنی منداڵ دەستپێدەکات،وەک پرۆسەیەکی درێژخایەنی بەردەوام،بۆیە تا هەل بۆ منداڵەکە نەڕەخسێنرێت ناتوانرێت پرۆسەی پەروەردە و فێرکردنیش دەستپێبکەین….باخچەی منداڵان (پلەیەکە بۆ ئامادەکردن و گەشە پێدانی منداڵ کە لەوێوە بەرەو پلەی فێربوون یەکەم هەنگاوی سەرکەوتن دەنێت) هەروەها بەهرەو تواناکانی منداڵ بەهۆی ئەو چالاکییانەی کە لە باخچەدا بەشێوەی یاری ئەنجام دەدرێت گەشە دەکات و دەردەکەوێت.کەواتە باخچەی منداڵان هەرچەندە پرۆگرامی تایبەت بەخۆی هەیە بەڵام پێویستە ئەوەش بزانین کە نابێت وەک قوتابخانە هەڵسوکەوت لەگەڵ منداڵاندا بکرێت و وانەکانیش گونجاو نییە وەک ئەو وانانە بێت کە مامۆستا لە قوتابخانە بە قوتابیانی دەڵێت.کەسەردانی باخچەکان دەکەیت بۆ بینینی هەر وانەیەک ئەو ڕاستییەمان زیاتر بۆ ڕوندەبێتەوە کاتێک کە ئەو مامۆستایەی لە باخچە وانە دەڵێتەوە شارەزایی تەواوی لە شێوازی وانە وتنەوە لە باخچەدا هەبێت ،خۆ ئەگەر دەرچووی کۆلێژی پەروەردە و بەشی باخچەی منداڵان بێت و حەزی زۆری بۆ ئەو کارەی هەبێت ئەوە بەدڵنیاییەوە سەرکەوتووە و بەو شێوەیە وانە دەڵێتەوە و هەڵسوکەوت لەگەڵ منداڵاندا دەکات کە باخچەی منداڵان دەیخوازێت.(پیتێک لە دەروازەی چەند ڕێگەیەکی وانە وتنەوەوە) ناونیشانی ئەو چالاکییە یاری ئامێز و سەرنجڕاکێشە بوو کە مامۆستایان لە (باخچەی منداڵانی دەروازە) ی حکومی بە سەرپەرشتی لیژنەکانی باخچە ناحکومییەکان و بە هاوکاری هاوڕێی ڕەخنەگر و کارگێڕی باخچەکە پێشکەش بە مامۆستایانی بابەتی شارەزایی و چالاکییەکانی سەرجەم باخچە ناحکومییەکانی سنوری بەڕێوەبەرێتی گشتی پەروەردەی سلێمانی کرا،پیتی(پ) بە سێ ڕێگەی جیاواز لە سێ وانەی جیاواز و لە سێ ژووری جیاواز و لەلایەن مامۆستای جیاواز پێشکەش کرا،یەکەمیان بەڕێگەی چیرۆک کە دوو مامۆستا دەیان وتەوە، هەموو ئەو پێداویستییانەیان ئامادەکرد بوو کە لە گێڕانەوەی چیرۆکەکەدا ناویان دەهات و بە شێوەیەکی جوان و نەرمونیان و بەجوڵەی پێویستەوە مامۆستا چیرۆکەکەی دەگێڕایەوە( پەردە و ملپێچ و پانکە و پرتەقاڵ و پەنیر و پشیلە و پاشا و پەری و پەیڕەو و ئەسپ و باپیرە و داپیرە…….هتد) ئەم وشانە بەکار هاتبوون و وێنەکانیشیان ئامادەکرابوون و مامۆستا لەگەڵ ناوهێنانی هەر یەکێکیاندا وێنەکەی بەرز دەکردەوە.پرسیار و چالاکی بۆ جوڵەی منداڵیش ئەنجام دەدرا و کە سەرنجت دەدا منداڵان بەپەرۆشەوە تامەزرۆی وانەکە بوون و ئاوێزانی ڕوداوەکانی نێو چیرۆکەکەی مامۆستا بووبوون و لەگەڵ کەسایەتییەکانی ناویدا دەهاتن و دەچوون و هەڵسوکەوتیان دەکرد کەئەمەش سەرکەوتنی مامۆستا لە وانەکەیدا دەسەلمێنێت. مامۆستا لەکاتی گێڕانەوەی چیرۆکەکەیدا هەموو وێنەی ئەو کەسایەتی و شتانەی کە ناویان لە چیرۆکەکەدا هاتبوو بەو چەترەدا هەڵواسیبوو کە بەدەستییەوە بوو لەکاتی گێڕانەوەیدا دەستی لێدەدان و نیشان منداڵانی دەدا،لەکۆتاییشادا مامۆستا کۆمەڵێک پرسیاری دەربارەی چیرۆکەکە ئاراستەی منداڵان کرد کە منداڵان بەخۆشییەوە وەڵامیان دەدایەوە و وەک هەڵسەنگاندنێکیش بۆ بابەتەکەی وابوو.
لە وانەیەکی تر و بەڕێگەی شانۆ دوو مامۆستای تر بەهەمان شێوە پێشتر ئامادەکاری تەواویان بۆ وانەکە کردبوو،بێجگە لە دانانی ئەو پێداویستییانەی کە وانەکە دەیخواست، یەکێک لە مامۆستاکان وەک داپیرە و بە جل و بەرگی تایبەتی کوردییەوە و وەک داپیرەیەکی سەلار و خان و مان بەخۆی و دارێکەوە کە کردبووی بەهێزی ئەژنۆی بۆ ڕۆیشتن دەردەکەوت.دوای ئامادەکردنی منداڵەکان بۆ وانەکە و پێشەکییەکی کەم دەرگاکەیان لە داپیرە کردەوە و هاتە ژوورەوە کە بەشێوەیەکی زۆر جوان و سەرنجڕاکێش دەردەکەوت و قسەکانیشی هەر لەسەرەتاوە بەو وشانە دەستپێکرد کە پیتی(پ) ی تێدابوو( پاس، پەردە،پشت،پەنجەرە ،پەڵە هەور، ملپێچ، پرتەقاڵ،پەنیر، پشیلە و چەند وشەیەکی تر کە منداڵان بەپەرۆشەوە گوێیان لێگرتبوو و تەماشایان دەکرد.دواتر دانیشت و مامۆستاکەی تر بابەتەکەی تەواوکرد لێرەشدا بەهەمان شێوە وێنەی ئەو شتانەی کە داپیرە باسی کردن و پیتی(پ) ی تێدا بوو ئامادەیان کردبوو ..دواتر پرسیاریان لە منداڵەکان کرد و چالاکییشیان ناوە ناوە پێدەکردن تا بێزار نەبن و بەباشی گوێیان لێبگرن. لەناو سینییەکدا کە نیسکی سوری تێدابوو داوایان لە منداڵان دەکرد کە وێنەی پیتی(پ) دروست بکەن بەو شتە ورد و ڕەنگاوڕەنگانەی کە بۆ ئەو مەبەستە ئامادەیان کردبوو، کە ئەمەش هەر یاری بوو،پاشان داوایان لێکردن کە بچنە سەر ئەو مێزانەی کە بۆیان ئامادەکردبوون و بەپێی ژمارەی منداڵەکانیش پێداویستییان دانابوون بەشێوەی گروپ تا بە کاغەز وێنەی ئەو پیتزایە دروست بکەن کەخۆیان حەزیان لێیەتی،لەسەر کاغەزێکی بازنەیی و وێنەی ئەو شتانەش دانرابوو کە بۆ دروستکردنی پیتزا پێویستن،وەک(پەنیر،زەیتون،گۆشت،قارچک،تەماتە و شتی تر)وانەکە هەر بەشێوەی یاری بەڕێوە چوو کە منداڵ حەزی پێدەکرد و هەریەکەشیان بووبوون بە بەشێک لەوانەکە کە ئەمەش هێمای سەرکەوتنی مامۆستا دەردەخات.هەروەها مامۆستایان خۆیان پیتزاشیان بۆ هێنابوون کە منداڵەکان بیخۆن..
لە وانەیەکی تردا بەڕێگەیەکی سەردەمی و جیاواز بەهۆی ئامێری (داتاشۆ)وە بۆ هەمان پیت(پ)، دوو مامۆستا گشت پێداویستییەکانی وانەکەیان ئامادەکردبوو کە بۆ وانەکە پێویست بوو ،سەرەتا یەکێک لەمامۆستاکان و ناساندنی خۆیان قسەی کرد و بە یارییەکی وەرزشی دەستی پێکرد و کە ئەمەش زیاتر وای لەمنداڵەکان دەکرد کە حەزیان زیاتر لەوانەکە بێت و ئەو وزە زیادەش کەتێیاندایە بەشێوەیەکی دروست و پەروەردەیی خاڵی ببێتەوە.ئیتر لەڕێگەی داتاشۆوە کۆمەڵێک وێنەیان نیشان منداڵان دا کە وشەکانیان پیتی(پ)یان تێدابوو لەهەمان کاتیشدا شتەکان نزیک بوون لە منداڵ و بەشێکیشیان لە ژینگەی باخچە و ژوورەکەدا هەبوون (پانکە،گڵۆپ، ملپێچ،پەردە……) هەندێک شتی تریش وەک (پشیلە،پڵنگ،پیتزا، پرتەقاڵ،پەنیر،…..) کە وێنەکانیشان بەتێکەڵی لەسەر مێزێک دانرابوون دوای نیشان دانیان بەداتاشۆ داوایان لە منداڵەکان دەکرد کە چییان بینیوە بێن وێنەکەی لێرەدا بدۆزنەوە کەوەک یارییەکی خۆشیش وابوو،هەم تەرکیزیشیان زیاتر بەهێز دەبوو،ئەوەی جێگەی سەرنج بوو کە جوانی زیاتری دەدا بە وانەکە ،مامۆستایان سەرەتا خۆیان منداڵێکیان هەستان بۆ دۆزینەوەی وێنەی یەکێک لەو شتانەی کە بینیویەتی دواتر بە منداڵەکەیان دەوت خۆت یەکێک بانگ بکە با ئەو شتێکی تر بدۆزێتەوە ،بەهەمان شێوە منداڵەکەی تریش هەمان ڕێگەی بەکار دەهێنا،چالاکی و هاندان لەوانەکەدا هەبوو تا منداڵان هەست بەبێزاری نەکەن و چێژی زیاتر لەوانە یاری ئامێزەکەیان وەربگرن . مامۆستایان بەپێی ژمارەی منداڵەکان قاپی ڕەنگ پرتەقاڵییان ئامادەکردبوو لە ناویدا بەشێوەی کون کون پیتی(پ) یان نووسیبوو،کۆمەڵێک شتی جیاواز و ڕەنگاوڕەنگیان ئامادەکردبوو،وەک قەسەبی بڕراو،کاغەزی ڕەنگاو ڕەنگ،گوڵی بچوک بچوک و شتی تر ،هەر منداڵە و قاپێکیان دانێ بۆ ئەوەی بەئارەزووی خۆیان حەز بەچ دەکەن لەوە پیتی (پ) لەناو قاپەکەدا پڕ بکەنەوە کە ئەمەش هەر وەک یاری وابوو.هەروەها سینییەکی بچوک پاقلاوەشیان هێنا و بە منداڵەکانیان وت کێ دەزانێت ئەم شیرینییە ناوی چییە و بە پیتی (پ) دەست پێبدەکات، هەندێک شتیان وت و یەکێک لە منداڵەکان وتی پاقلاوە، کە مامۆستا خۆی دروستی کردبوو.کە دواتر دابەشی دەکرد بەسەریاندا.
ئەوەی پێشکەش کرا بووە مایەی سەرنجی مامۆستایانی ئامادە بوو،سودی زۆریان لێوەرگرت ،لەڕاستیدا ئەنجامدانی ئەم جۆرە چالاکییانە پەرەی زیاتر بە پرۆسەی پەروەردە و دواتر فێرکردن دەدات و ئەوشمان بەڕوونی پێدەڵێت کە وانە وتنەوە لەباخچەدا هەر زۆر جیاوزترە لە وانە وتنەوە لە قوتابخانەدا و یاری و چالاکی زۆرتر پێویستە لەناو وانەکاندا ئەنجام بدرێت و ڕێگەی جیاوازیش بەکار بهێنرێت لە وتنەوەی وانەکاندا و لەهەمان کاتیشدا مامۆستا دەتوانێت سەلیقە و توانا و لێهاتوویی خۆیشی تێکەڵ چالاکی و هەنگاوەکانی وانەکە بکات تا تایبەتمەندی خۆیشی پێوە دیاربێت و سەرکەوتنی خۆی مسۆگەر بکات..مامۆستا و پەروەردەکار عەزیز ئالانی لەبابەتێکدا دەربارەی سودەکانی یاریکردنی منداڵ ڕوودەکاتە مامۆستایانی باخچەی منداڵان و قوتابخانە بنەڕەتییەکانیش و دەڵێت: (پێویستە یاری بەشە سەرەکییەکەی مانەوەی منداڵ بێت لە باخچە و قوتابخانە،تەنانەت دەبێت فێرکردنی پیت و ژمارەکانیش بۆ منداڵانی باخچەی منداڵان هەر لەڕێی یاری و شانۆگەری و ئەنیمەیشن و وەرزش و گۆرانی و وێنەکێشانەوە بێت،نەک وانە وتنەوەی پۆل و شێوازی کلاسیکی).چونکە لەڕێی یارییەوە منداڵ کۆمەڵێک سود وەردەگرێت ،وەک مامۆستا عەزیز ئالانی لە هەمان نوسیندا دەستنیشانی کردوون، گرنگترینیان(چێژ وەرگرتن و دڵخۆشی وبەهێزکردنی توانای هزری و بەکارهێنانی هەست و توانا شاراوەکان وفێربوونی هونەری نواندن و بەهێزکردنی جەستەو توانای جەستەیی و توانای مێشک و بیرکاری و کرانەوەی کۆمەڵایەتی وبەهێزکردنی توانای داهێنان و توانای چارەسەرکردنی کێشەکان…….)
لەکۆتاییدا دەستخۆشیمان بۆ هاوڕێی ڕەخنەگر و کارگێڕی و مامۆستایان و فەرمانبەرانی باخچەی منداڵانی دەروازەی حکومی بەتایبەتی ئەو مامۆستایانەی کە وانەکانیان پێشکەش کرد.هیوادارین کە مامۆستایانی ئامادەبووی باخچە ناحکومییەکانیش سودیان لەم چالاکییە وەرگرتبێت و بتوانن بەشێوەیەکی باش لە باخچەکانی خۆیاندا پەیڕەوی بکەن و بەکاری بهێنن. ئێمەش هەوڵدەدەین کە دەروازەی چالاکی لەم شێوەیە زیاتر بۆ هەمووان بکەینەوە و وەک خەمخۆر و دڵسۆزی بواری پەروەردە و فێرکردن خزمەتی خۆمان بکەین بە سەرجەم مامۆستایانی ئازیز.منیش وەک سەرپەرشتیار و شاعیرێک لەکاتی بینینی وانەکاندا ئەم چەند دێڕەم نوسی و لەکۆتاییدا لەگەڵ چەند ڕێنماییەک بۆ مامۆستایانم خوێندەوە:
ئەمـــڕۆ پیتێکی تـــازە….لە نێو باخچەی دەروازە
بە چیرۆک و بـــە شـــانۆ…جـــــارێکیش بەداتاشۆ
بوو بە هـــاوڕێی منداڵان…یەک یەک ئەوانی دەدوان
بەچــالاکی و هـــاندانی…یاری و جوڵە و گــــۆرانی
مامۆستاکـــان بەجوانی…زۆر بەنــــەرم و نیــــانی
ژوور بوو بە شاری یاری…هـەر خــــۆشی لێدەباری

١٣/١/٢٠٢٣

عەلی حەمەڕەشید
سەرپەرشتیاری پەروەردەیی

تێبینی:
بۆ ئەم نووسینە سودم لەمانە وەرگرتووە:
• نووسێنێکی مامۆستا عەزیز ئالانی کە لە فەیسبوکەکەی خۆیدا بڵاوی کردۆتەوە.
• گۆڤاری پەروەردە و زانست…ژمارە(٣)ساڵی (٢) بەهاری ١٩٧٢.
• پەروەردەی هونەر..بۆ باخچەی منداڵان…ڕێبەری مامۆستا…ئامادەکردنی مامۆستا خەلیل عەلی عەبدوڵا..




وێژەیی… دڵشاد تاقانە

خەیاڵ و واقیعی شیعری..
دوو چمکی سەرەکی ناو بەرهەمی شیعریە، ئایا کۆی بیرۆکەکە ئەندێشەییە واتا هەڵبەستراوە لەڕاستیدا بوونی نیە تەنها لەوە یەکدەگرنەوە لێکچواندنە یان ڕووداوێکی ڕاستەقینە و لەقاڵبی شیعردرایتەوە. زۆربەی کاتان شاعیر خەیاڵیە و کەمتر واقیعیە، بەوە جوانترین وێنای شیعری لەمەزەندەی خوێنەر دروست دەکا چونکە مەودای ئەندێشە و بیری فراوانە چت بووێ دەتوانی بەرهەمی بینی ئەوجا بڕوای پێدەکرێ یان نا ئاساییە و هەموو دەڵێن: هەرشیعرە. بەڵام واقیع سنوردارە هۆنیار ناتوانی تەراتێن لەناو باگڕاوەندی وشەکانی بکات.

هۆنراوە..
خۆی بەداوەوەکردنی وشەکانە لەڕایەڵەی ڕسته و هۆنینەوەیان، پڕ لەبیر و ئەندێشەی ساکاری بەرچاوی نەدیتراو بەڵام بینینی خوێنەر و درک پێکردنی لێرەدا دەبتە پەیامەکی گەیشتووی هۆنیارەکە.

تێگەیشتنی خوێنەر پەیامی هۆنەرە..
جوانبینی خوێنەر واتا خۆدۆزینەوە لەکۆی شیعرەکە یا کۆپلە و دێڕەکیش نرخاندنی توانای نوسینی شیعری هۆنیارەکەیە.

هەست و نەست..
دەکرێ شاعیرەک هەستی خۆی بنوستەوە سەرتاپای شیعرەکەی هاوبەندی ژیانی خۆی بی واتا باسی خۆی بکات بەڵام ئەگەر باسی خۆی نەکرد و هەستی خۆی نەبوو خوێنەر خۆی تێدا دۆزیەوە ئەوا دەبێتە نەست.

هۆنیار خۆی دەنوسێتەوە؟
مەرج نیە، هەندەک دەرێن: هەرچی دەینوسی هەستی بیر و سۆزی خۆیتی. هەندەکیش دەرێن: شاعیر لەتوانا و بەردەوامیدا لەباری دەروونی شیعری دەژی وەک پیشەوەر هەموو بیرۆکەیەک دەنوسێتەوە کەهەرگیز باری تایبەتی خۆی نیە.

جۆرەکانی شیعر..
واتا بیرۆکەی کام بوارە لەدڵداری، نیشتمانی، سیاسی، فەلسەفی…..تد. هەرکامیانبی خوێنەری خۆی هەیە و دەیخونتەوە بەڵام شیعری گۆرانی تایبەتمەندیەکە پێویستی بەهەست و توانستی هونەریە.

شیعر پیشەیە؟
مادام بیرۆکە و داهێنانی تێدایە جگە لەتوانامەندی وێژەیی و ڕەوانبێژی لەسەر خەرمانەی زەوەندی وشە پیشەوەریە وەکو هەموو پیشەکان ئەگەر پارەشی پێ پەیدا نەکرێ.

                              دڵشاد تاقانە



هەورێکی پەرت.. عارف کوردە

گوێم..
بەمیوزیکی دەنگی تۆ
ئەزرینگێتەوە
هەندێ جار،
خەمبار ئەبم
هەندێ جاریش، شاگەشکە
بۆیە.. سەما ئەکەم و
زۆر بەکوڵیش ئەگریم
تێناگەم؟
ئاوازی هیچ بارانێک
دڵخۆشم ناکات و
شەماڵێکیش.. فێنکم ناکاتەوە
گڕەیەکی هێندە گەرمە..
مەگەر خۆم،
لەقوڕاو هەڵکێشم..
هەرچی ئەکەم
پارچە شکاوەکانی
خۆمم پێکۆناکرێتەوە
لەتۆش ئەڕوانم..
خڕکێک لەناو مشتتدایە!
ئەرێ چیبکەم؟
چۆن خۆم بپارێزم؟
خۆ چوار بەڕکەت هەن
لێ هەرچواریان
پڕن لەبەرد..
ئاوێنەی دڵم،
کوت.. کوت
خەونەکانم..پارچە..پارچە
هەورێکی پەرت.. پەرتم
ئەستەمە، دابکەمە باران.

عارف کوردە




خڕۆشانی جەماوەری ئێران یان خڕۆشاندنی!.. حەسەن ڕازانی

(ئایا جەماوەرو خەڵکی ئێران خرۆشاوە یان خڕۆشێنراوە؟)

خەڵکی ئێران خڕۆشاوە، هاتۆتە سەر شەقامەکان، دەستی داوەتە ناڕەزایەتی و خۆپیشاندان، هیچ بستێک نەماوە پڕی نەکردبێت، هەر لە کووچەوە بیگرە تا کۆڵان. ڕژێمیش، وەک پیشەی هەمیشەیی، بێباکانەو بێ بەزەییانە لێدەدات، سەرکوت دەکات، دەکوژێت ، دەگرێت و زیندانی دەکات، لە مەیدانەکاندا بە ئاشکرایی پەت دەکاتە ملی ئازادی خوازان، هەڕەشە دەکات و هەنگاوی هەتا نان بڕینیش دەنێت.
خڕۆشانەکە ،وا دەردەکەوێت، زوربەی سێکتەروناوشارەکانیشی گرتبێتەوە. پرسیارێک، بە بڕوای من، دەبێ بکرێت ئەوەیە ئایا ئەمە خڕۆشان و ناڕەزایەتیە هی خەڵک خۆیەتی یان بە بەرنامەو پلانی دەرەوەی خۆیەوە خڕۆشێنراوەو هێنراوەتە سەر شەقامەکان و لە شوێنێکی ترەوە ئەو تەپڵی ناڕەزایەتییەی بۆ لێدەدرێت؟
کێیە خەڵک و جەماوەری خڕۆشاندووە؟ کام خەڵکەو کام جەماوەرەیە خڕۆشاوە یان خڕۆشێنراوە؟ ئایا ئەگەرخڕۆشان و ڕژانە سەر شەقامی خەڵک و جەماوەر بە شێوەی هەڕەمەکی بێت، پەرت و بڵاو بێت، ناڕێکخراوبێت، بێ بەرنامەو بێ پلان و بێ ئاسۆ بێت، دەبێ چی لێ شین ببێتەوە؟ ئایا ڕووخانی ئەم سیستەمە بە سیستەمێکی وەک خۆی یان لە خۆی خەراپتر چی دەگەێنێت؟ وەک چۆن ڕژێمی شاهنشاهییان بۆ ڕژێمی ئاخوندەکان کۆتایی پێهێنا. ئایا ڕۆڵی چینە هەرێ داپڕوکاوو زەحمەتکێشەکە لەو بێنەوبەرەیەدا چیە؟ ئەو چینەی کە هەمیشە دەبێتە زەخیرەو دەستەچیلەی تەواوی ئاڵووگۆڕەکان لە سیستەمەکانی حوکمڕانیدا وەک چۆن بۆ لادانی شا بە کارهێنران ئایا لە ئێستای وەلانانی ئاخوندەکانیشدا هەمان سیناریۆ دووبارە دەبێتەوە؟ یان وەک دەردەکەوێت بەشی ئەو چینە شۆڕشگێڕو زەحمەتکێشە لە کۆتاییدا هەر ئەو بەشە دەبێ کە پێشترهەیان بووە و لەوانەشە بەرەو خەراپتریش بچێت..وەک دەگوترێت زەمانی شا زۆر باشتر بووە لە زەمانی ئاخوندەکان. هەروەها مێژووی ئەو ناوچەیە شاهیدی درووستی ئەو بۆچوونەیە. ئایا بارو گوزەرانی چینی کرێکار چی لێ بەسەردێت؟ چەپ و کۆمۆنیستەکان کە خۆیان وەک نوێنەری ڕاستەقینەی کرێکاران نیشاندەدەن لەو کێشمە کێشەی نێو ئێستای ئێراندا چ ڕۆڵێک دەتوانن ببین و لە کوێی ئەم بێنەو بەرەیەدان؟ دەتوانن چی بۆ داهاتووی چینی کرێکار بکەن؟ ئایا دەبێ پێشبینی ئەوەیان لێبکرێت، کە وەک ڕابردوو، تەوژمی سیاسی لایەنێکی سیاسی پەلکێشکیان بکاتە ناو خۆی و بەکار بهێنرێن وەک ڕابردوو؟ وە لە کۆتاییشدا بە مایەپووچ و سفر بەدەست بمێننەوە؟ شۆڕشی ٧٩ی گەلانی ئێران شاهیدی درووستی ئەو بۆچوونەیە.
هەر بەدوای کوژرانی مەهسا ئەمینی لە ڕۆژی ١٦-٩-٢٠٢٢ خۆپیشاندان و خرۆشانی جەماوەری ئێران دەستی پێکرد. سەرەتا تەواوی شارەکانی کوردوستان و ئینجا زۆری نەبرد تەواوی قوڵایی ئێرانیشی گرتەوە. حکومەتی ئێران هەر لە سەرەتاوە ڕایگەیاند کە ئەوە دەستی دەرەکییەو هی خەڵکی ئێران خۆی نیە. بەشێکیش لە خەڵک پێیان وابوو هەروەک جارانی پێشوو کێبەرکێیئ نێو باڵەکانی ئاخوندەکانی ناوخۆی ئێران بێت. بەتایبەتی بۆی هەیە لە نێوان ڕیفۆرمیستەکان و ئاخوندە موحافزکارەکاندا بێت. هەندێکیش بەلای ئەمریکاو ناتۆدا دەڕۆییشتن و دەیان گوت فشاری ئەمریکاو ناتۆیە بۆ سەرئێران تا دەربارەی بابەتی ئەتۆمییەکە نەرمی بە ئێران بنوێنن لەگەڵ ئەمریکاو بە داخوازیەکانی ئەمریکاو ناتۆ ڕازی بێت.
بە بڕوای من، ئەو بۆچوونانە ڕاستییان تێدا هەیە. بەڵام لە هەموو ئەمانە ڕاستر بریتییە لە ڕق و توورەیی جەماوەری ئێران لە سیستەمی کۆماری ئیسلامی. جەماوەرو خەڵکی ئێران وا بۆ چەندین دەیە دەچێت کە بەدەستی ئەو سیستەمەوە دەناڵێنن . ئەو سیستەمە بە کۆماری پەت و سێدارە ناسراوە، خەڵکی ئێرانی لە ئەوپەڕی ژیانی کۆڵەمەرگی و خەفەقاندا ڕاگرتووە، بەتایبەتی بەشە کوردوستانیەکەی.
بۆیە دەبێ بڕوامان وابێ کە ئەوە خەڵکی ئێرانە بە گشتی و خەڵک و جەماوەری کوردوستانی ئێرانیشە بە تایبەتی کە بزووتوون و هاتوونەتە سەرشەقامەکان و داوای چاکسازی و خۆشکردنی ژیانیان دەکەن. هەندێک جارانیش واوەتر ڕۆییشتوون و داوای گۆرینی سیستەم و حکومەتیان کردووە. بەڵام هەموو جاران کۆماری ئیسلامی ئەو ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانانەی تێک شکاندوون و بە ئاگرو ئاسن ڕووبەڕوویان بووەتەوە. لەو نێوەشدا پەیوەندی ناجێگیرو توڕەیی جەماوەر لەگەڵ ئاخوندەکان وای لە جەماوەر کردووە کە نەک هەر بۆخۆی بخرۆشێ و دەست بداتە خۆپیشاندان و ناڕەزایی ، بەڵک و زۆر بە ئاسانیش دەبێتە نێچیرێک و دەهێنرێتە سەر شەقامەکان و بەرەو ناڕەزایەتی دەربرین دەبرێت و دەخرۆشێنرێت. باڵێکی سیاسی ناو ئاخوندەکان دەتوانێت بەو کارە هەڵسێ لە دژی باڵەکەی تر.
لەوەتی کۆماری ئیسلامی لەسەر کارە، دەماو دەم و ناوە ناوە ئەو جۆرە خۆپیشاندانانە کراون. جا هەندێک جاران تەواوی شارەکان و قوڵایی ئێران وبەشە کوردوستانیەکەشی گرتۆتەوە. هەندێک جارانیش هەندێک شار یان زۆر لۆکاڵی بووەو بێکاریگەر بووەو زوو خامۆش کراوە. هەندێک جاران درێژخایەن بوون وهەندێک جارانیش زۆر کورت خایەن . بۆ نمونە ڕاپڕینی بزووتنەوەی سەوز لە ٢٠٠٩. دوایش ناوبەناوەو بە پچڕ پچڕی لە ٢٠١٠ و ٢٠١١. ئینجا دیسان لە ٢٠١٧ ، ٢٠١٩ تا دەگاتە ئەمەی ئێستا کە تازەترینیانە کە لە ناوەڕاستی مانگی ٩ی ٢٠٢٢ وە دەستی پێکردووەو هێشتا هەربەردەوامە.
لە زوربەی ئەو خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیانەدا خەڵک داوای خۆشکردنی ژیانیان کردوەو هەندێک جارانیش داوای گۆرینی حکومەت یان کاربەدەستێکیان کردووە. هەندێک جارانیش لێرەو لەوێ تاک و تەرا داوای لە ڕەگ و ڕیشەوە گۆڕینی سیستەمیان کردووە. هەموو جارەکانیش ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکان سەرکوت کراون و بە ڕواڵەت بێدەنگ کراوون، بە ڵام لە ڕاستیداو خەڵک لە نێوخۆیدا هەرناڕازی بووە.
هەرچەندە ئێستا ناڕەزایەتی وخۆپیشاندانەکانی خەڵک و جەماوەری ئێرانیان لە سەرتاسەرییەوە بەرتەسک کردۆتەوەو گواستوویانەتەوە بەرەو کوردوستان. خۆپیشاندانەکانی خەڵکی ئێرانیان لە قوڵایی شارەکانی ئێرانەوە بۆ شارە سەرسنوریەکانی کوردوستانی ئێرانیان پاڵپێوەناوە. کە ڕوونترو سادەتری بکەینەوە دەتوانین بڵێین خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیەکانی خەڵک و جەماوەری ئێرانیان لە هەموو ئێرانەوە گواستۆتەوە بۆ ناوچەیەکی دیاری کراوی بچووک و لە خەڵکی ئێرانەوە بۆ خەڵکی کوردوستان و لە گەلانی ئێرانەوە بۆ کوردەکان و جا ئینجا لە کوردەکانیشەوە بۆچەندین شتی تر.
دەگوترێت ئەمە نە خۆپئشاندانی خەڵک و گەلانی ئێرانەو نە هی گەلی کوردیشە. بەڵک و ئەمە هی جوداخوازان و نۆکەرانی بێگانەیە. دەگوترێت دەستی ڕۆژئاواو ئەمریکاو ئیسڕائیل و سەهیۆنیەت و کوفری لە پشتە. دەگوترێت ئەمە بۆ ئەوەیە تا ئێرانیش پڕبکەن لە پەشێوی و ئاژاوەو لە کۆتاییشدا ئێرانیش بە مەرەدی وەڵاتەکانی تری ناوچەکە بەرن لە وێنەی لیبیا، تونس، میسر، سوریاو ئەفغانستان و یەمەن و لوبنان.
کۆماری ئیسلامی ئێران پێی وا نیە ئەوە خەڵک و جەماوەری ئێرانە لە دژی سیستەمی ئاخوندی ڕاپەڕیوەو خڕۆشاوە، بەڵک و پێیان وایە کە ئەوە دەستی دەرەکی و ئیسڕائیل و ئەمریکاو ڕۆژئاوای کوفرە کە بە یارمەتی پڕۆکسەکانیان لە نزیک و ناوخۆ هەوڵی تێکدان و پەشێوی دەدەن لە ئێران. بۆیە هەرلە یەکەم هەنگاودا کە ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکانی ئێران بەرەو کوردوستان هێنران و لۆکاڵی کرانەوە هەر لەو ساتەوە، بە بڕوای من، زەنگی یەکەم هەنگاوی خامۆشکرانی ناڕەزایەتی و ڕاپەڕینی خەڵک لێدرا و لە لایەکی تریشەوە یەکەم ئاماژەی خڕۆشاندنی جەماوەر، نەک خڕۆشانی بە ویستی خۆی، وەدەرکەوت.
کۆماری ئیسلامی بەو پلانەی کە بە زەبری هێزی ئاگرو ئاسن تا ئێرەی هێناوەو سەرباری ئەمەش خۆپیشاندانەکان هەر بەردەوامییان هەیەو فشارەکانی خەڵکیش هەرچەندە بە ڕواڵەت لۆکاڵی بوونەتەوە بەڵام هێشتا لە ناوەڕۆکدا هەر سەرتاسەرییە. بۆیە ، بە بڕوای من، ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئێران بەو پلانەی دوو سێ مەبەستی پێکاوەو تێشیدا، وەک دەردەکەوێت، سەرکەوتوو بووە.
یەکەم : کاریگەریی و مەترسیی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکانی لەسەر دەسەڵاتی ئاخوندەکان بە گشتی و لەسەر چەق و ناوەندی دەسەڵات کە شارە گەورەکانی قوڵایی ئێرانە بە تایبەتی تاران بە تەواوی لاداوە یان هیچ نەبێ کەمی کردۆتەوە
دووەم: ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئێستا خۆی دەست ئاوەڵاتر کردووە، لە ڕاستیشدا هەر وا دەردەکەوێت ، بەهانەی سەرکوت و خەفەقان و دەستبردن بۆ پەت و سێدارەی زۆرتر دەست کەوتووەو بەبەردەوامی ئەو زەخیرەیەیەشی دەستدەکەوێت و جێبەجێکردنیشی ئاسانتر بووە. هەروەها هێزی سەرکوتی جێبەجێکاری کەمتر پێویستەو تواناو لۆجستی کەمتریشی بۆ ئەو مەبەستە پێویستە .
سێهەم: ئێستا ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئێران لە پێشوو زیاتر هەم سوود زیاتر دەبینێ و هەمیش زیاتر پەرە دەدا بە جیاوازی ڕەگەزیی، جیاوازی ئایینی و مەزهەبی، جیاوازی نەتەوەیی، جیاوازی شوێن و پێکهاتەی جوگرافی، جیاوازی زمان و ئەتەکێت و کەڵچەرو چەندین جیاوازی تر.. ئەمەش هاریکاری ئەو سیستەمە دەبێت تا زیاترکەلێن بخاتە نێوان خەڵکی ئێران و زیاتر خەڵکی ئێرانیش بێهێزو نایەکگرتوو دەکات و لەبەرامبەریشدا خۆی بەهێزو دەستکراوەتر دەمێنێتەوە.
کەواتە ئێستا، بە بڕوای من، خۆپیشاندانەکان خەریکە لەدەست خەڵک و ویستی خەڵک و بەرنامەی خەڵک بهێنرێنەدەر. وا بۆ پێنج مانگ دەچێت بەردەوامییان هەیە بەڵام هێشتا ناڕێکخراو دیارن و کاریگەریشیان تادێت بەرەو کەم بوونەوە دەچێت لەسەرکۆماری ئیسلامی و تەواوی سیستەمەکە. وا دەردەکەوێت کە چۆن خۆپیشاندان و مانگرتنەکانی مەیدانی تەحریری بەغدا و ١٧ی شوباتی بەردەرکی سەرای سلێمانی بە تێپەڕبوونی کات کپ کرانەوە بێ ئەوەی بگەن بە هیچ یەکێک لە ئامانجەکانیان ئەوانەی ئێرانیش هەر بەو مەرەدە دەڕۆن.
کاتێک کە دەگوترێت ڕژێمی کۆماری ئیسلامی هەردەڕووخێت و لە ناودەچێت دەبێ بزانرێ و بگوترێ کێ ئەو کارە دەکا؟ کێ و چ جیهەتێکی سیاسی مۆری گۆڕان و ڕووخان لە سیستەمەکە دەدا. هەموومان دەزانین هەموو سیستەم و ڕژێمێکی سیاسی بۆ هەتاسەر نامێنێتەوە، جا یان هەر خۆی دەڕواو دەڕووخێت ، کە ئەوەش شتی نالۆجیک و دەگمەنە یان دەرووخێنرێت و لەناو دەبرێت. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە کێ ئەم کارەی کرد یان دەیکات، چ بەدیلێک جێگەی گرتەوە یان دەگرێتەوە؟
خەڵکی ئێران وانەی باشی لە دوێنێی خۆی وەرگرتووە. شۆڕشی ٧٩ی گەلانی ئێران کە چەپ و لیبڕاڵ و کۆمۆنیستەکان بەشی شێریان لە وەلانانی ڕژێمی شا بەردەکەوێت بەڵام بەشی ڕێویەکیشیان لە ئەنجامدا دەست نەکەوت. ئەمە خاڵە گرنگەکەیە کە دەبێ ئاگامان لێی بێت. ئەم مێژووە بە درێژایی خۆی پێمان دەڵێت خەڵک نەخرۆشابوو بەڵک و خرۆشێنرابوو، خەڵک ناخرۆشێت بەلک و دەبێ بخرۆشێنرێت. واتە لایەنێکی سیاسی و لە پشتی خەڵکەوە ئەو کارە ئەنجام دەدا. ئەوەی ئێرانیش هەروا دەردەچێت و لە هی شوێنەکانی تر بەدەر نیە. وا دەدەکەوێت کە لایەنێکی سیاسی هەیەو هەر ئەویش لە دەرەوەی ئیرادەو خواستی زۆرینەی خەڵکی ئێران کۆتاییەکە بەدەست دەهێنێت. سیستەمی ئاخوندەکان ئەو لایەنە سیاسییە بوون و لە دەرەوەی ئیرادەو خواستی زۆرینەی خەڵکی ئێران توانییان کۆتاییەکە بەدەست بێنن.
کە دەگوترێت ئاخووندەکان بە زەبری هێزو فڕوفێڵ و پاڵپشتی دەرەوە خۆیان سەپاند، ئەمە نابێتە جێی باس و بە بڕوای من هیچ گرنگیش نیە . بابەتی جێی باس و گرنگ ئەوەیە کە کێ دەڕوا یان لادەبرێت و لە کۆتاییشدا کێ هات یان کێ دێت؟ کێ ماندوو بووە نابێتە مەسەلەیەک کە گرنگی بمێنێت. واتە کێ حوکمی بەدەستەوە گرت یان چۆنی بەدەستەوە گرت مەسەلەیەکی ترە.
بابەتە سەرەکیەکە ئەوەیە کێ خرۆشاوە گرنگ نیە بە قەدەر ئەوەی کێ خرۆشاندوویەتی. ماشێنێک کە دەڕوا گرنگ نیە ، بەڵک و گرنگە بزانرێت چ مەکینەیەک ئەو ماشێنە دەبزوێنێت… خەڵکەکە ئێستا ماشێنەکەیەو بزوێنەرەکەش ئەو لایەن و باڵ و گرووپە سیاسییە کە ڕێکخراوەو لە پشتەوە خەڵکەکە دەبزوێنێت و ئاراستەشی دەکا. ماشێنی بێ مەکینە بوونی نیەو بشبێت ناجوڵێت و نابزوێت. بۆیە دەبێ خەڵک و جەماوەر ببزوێنرێت و بجوڵێنرێت…ئایا چەپ و کۆمۆنیست و لیبڕالەکان ئامادەن ببنە ئەو بزوێنەرو داینەمۆی جوڵاندنی خەڵکی ئێران و هەر خۆشیان کۆتاییەکەی بەدەستەوە بگرن و دیاری بکەن؟ یان دیسان دەیبزوێنن و دەیخرۆشێنن بەڵام گوێ نادەنە ئەوەی کۆتاییەکەی چ دەبێت و کێ مۆری خۆی لێدەدات؟ یاخود لێ دەگەڕێن بۆ چینێکی ئاخوندی تر یان ستایڵێکی تری شاهنشاهی ؟ بە بڕوای من داهاتوو وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە.
زووربەی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتیی و دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تایبەتی کە دەوڵەت و وەڵاتی ئیسرائیلی لێ بینیتەدەر زۆر بەکەمی توانیویانە بۆ ماوەیەکی درێژ سەقامگیری سیاسی بەخۆیانەوە ببینن. ئەمەش هەم ڕۆژگارو مێژوو سەلماندویەتی و هەم پێکهاتەی سیستەمە حوکمڕانیەکان بە شێوەیەک بنیاتنراوون کە بەشێکی ئەو ناسەقامگیرییە خۆیان ڕاستەوخۆ لێی بەرپرسن و بەشێکیشی دەوڵەتانی تری گەورەی جیهانی..
هەر کاتێک کە خەڵکی یەکێک لەو وەڵاتانە کەوتوونەتە سەرخۆو هەوڵی گۆڕانکاری ڕیشەییان دابێت کە لەبەرژەوەندی خەڵکی وەڵاتەکەدا بووبێت ئەوا لەولاوەو بە ئاشکراو بە نهێنی هەم بۆ خۆیان هەم لە ڕێگەی پڕۆکسیەکانیانەوە بزووتنەوەو جوڵانەوەو ناڕەزایەتیەکانی خەڵکیان بەلاڕێدا بردووەو خۆیان بە ویستی خۆیان ئاڵوگۆڕیان لەسیستەمەکەدا کردووە. هەموو جارێکیش بەهانەی ئەوەی ئەو سیستەمە دژی مافی مڕۆڤەو خەڵکی خۆی دەچەوسێنێتەوەو دیکتاتۆرەو دەیان شتی تریان ئەوەندەی کە خۆی بوونی هەیە هیندەی تریشیان لە بەر بەرژەوەندی سیاسی بۆ زیاد کردووە..
بزووتنەوەو پارتە سیاسیە ئۆپۆزسیۆنەکانی ناوخۆی وەڵاتەکەش بەرژەوەندی سیاسی خۆیان وای لێکردوون کە بچنە ناو بازنەی پلانی دەوڵەتە گەورەکەو بە هەمان تەپڵ هەڵپەڕێندراون. تەنانەت هەندێکیشیان خۆیان بەشێک بوون لەو پلان و ئەجیندایە و وەک پڕۆکسی کاریان کردوەو لەولاشەوە خۆڵیان کردۆتە چاوی خەڵکی وەڵاتەکەی خۆیان و وەک پاڵەوان و شۆڕشگێری وەڵات خۆیان بەخەڵک ناساندووە. ئا لێرەدایە کە دەڵێین خەڵک دەخرۆشێنرێت نەک دەخرۆشێ یان خڕۆشاوە.
ئەو دەوڵەتە گەورەو زلهێزانە هەرکە هەستیان بەوە کردووە خەڵک خەریکە گۆڕانکاری دەکات و سیستەمی حوکمڕانی خەریکە بە شێوەیەک بگۆڕێت کە لەبەرژەوەندی ئەواندا نابێت، دێن خۆیان لەناوخۆی وەڵاکە هەڵدەقورتێنن جا یان خۆیان ڕاستەوخۆ بەوکارە هەڵدەستن یان لە ڕێگەی پڕۆکسیەکانیانەوە ئەو کارە ئەنجام دەدەن. لەوبارەوە نموونە زۆرن. ئەو دەوڵەتە گەورانە ناوە ناوە لەبەرژەوەندی خۆیان ئاڵوگۆڕیان لە سیستەمی هەروەڵاتێکدا کردووە کە خۆیان ویستوویانە. یان هەر کە گەییشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە ئیتر ئەو سیستەمە کۆن بووە یان پیر بووەو توانای ئەوەی نەماوە کەڵک و سوودی بۆ ئەوان هەبێ پلانی ئاڵوگۆڕیان بۆداناوە . بۆیە هاتوون جێگرەوەیان ئامادەکردووەو هەموو جارێکیش جێگرەوەکان ئەوەندە دژە خەڵکی بوون کە خەڵک ئاواتی بە سیستەمی پێشی ئەو خواستووە. بەهاری عەڕەبی بە نموونە. هیچ وەڵاتێک لە تونسەوە بیگرە تا میسرو سوریاو تەنانەت عێڕاقیش، کە پێش بەهاری عەڕەبی و بە بەهانەیەکی تر سیستەمەکەیان بەگەلەکۆمەکی نێودەوڵەتی لەناوبردووە، نەتوانراوە سیستەمێک جێگیر بکرێت کە بۆ خەڵکی وەڵاتەکە لە هی پێش خۆی باشتر بێت..
بۆیە دەبێ خەڵک ئاگاداری مێژووی سیاسی دوێنێی خۆی بێت و دەنگی تەپڵی سیاسەتمەدارانی بەرژەوەندی خواز هەڵی نەپەڕێنێت.

حەسەن ڕازانی..٢٣-١-٢٠٢٣




كوردی زمانانی دی.. د. ئه‌حمه‌دی مه‌لا

لە ئەرشیڤی ساڵی 2007ی دەنگەکانەوە.. +

له‌ سه‌ر زمان شت نووسراوه‌ : شتگه‌لێكی ئه‌كادیمی كه‌ ته‌واو دابراو له‌و كه‌سانه‌ی به‌ كوردی ده‌نووسن، شتگه‌لێكی تێكه‌ڵوپێكه‌ڵ هه‌ر له‌ رامانی فه‌لسه‌فییه‌وه‌ بۆ ره‌هه‌نده‌ شیعرییه‌كانی زمان..

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

+ http://dengekan.com/doc/2007/1/jan1.htm




شیعر\ بیرەوەری.. سەلام عومەر

ئێستا ئەو چیرۆكەم لەبیرە
كە دایكم پێیدەخەواندم
وەلێ‌ ئەو لانكەم بیر نییە
كە بۆ خەوتن رایدەژاندم


ئەو فرۆكەشم لەبیرە
خانەوادەكەی تاساندم
ئەو سیمایەش دەناسمەوە
دەسبیحە رەشەكەی پساندم


خۆ ئەو جاشەش لەبەرچاومە
كە ئێستا پێیدەڵێن دێرین
وەك ئەو پێشمەرگە كۆنانەی
خەریكی چنینەوەی پیرین


بیرەوەریم وەك زنجیرە
شەوانە خەوم دەپسێنێ‌
وەك ئەو چۆڕە ئازادیەی
كۆنەیەك دێ‌ و لێمدەستێنێ




خۆشتبوێم.. شيعر: نزار قبانی.. وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

خۆشتبوێم و مەپرسە چۆن

كاتێ بەر خۆشەویستی ئەکەوین

جێیەک نیە بۆ “چی”  و  “چۆن”

     و

ببە بە سایەقە و  زریان

ببە بە لەسەرخۆیی  و ببە بە توند و تیژیی

ببە بە دوا  ووڵات

ببە بە گوڵی  دوورە ووڵاتی

خۆشتبوێم بێ سکاڵا

كەی پڵنگ  سکاڵای کردوە لەبەردەمی شمشێرا !!

بەهەزاران شێوە خۆشتبوێم

     و

وەک هاوین دووبارە مەبەرەوە

من ڕقم لە هاوینە

بێ “گرێ ”  و  ئاڵۆزیی

خۆشتبوێم …

     و

لە ناو لەپی دەستما خۆت وون کە

بۆ هەفتەیەک خۆشتبوێم

بۆ چەن ڕۆژێ …بۆ چەن سەعاتێ

هیچ بایەخ نایەم بە ئەبەدیی

من”تشرین”م

مانگی باران و سەرما و ..ڕەشەبا

من “تشرین”م

وەک هەورە تریشقەیەک  لە  لەشم بە

بە هەموو دڕندەیی “تەتەر”  خۆشتبوێم

بە هەموو گەرمایی جەنگەڵ

بە هەموو زەبر و زەنگی باران خۆشتبوێم

     و

هیچ بەهانەیەک مەهێنەوە

وەک ” بوومە لەرزە”  خۆشتبوێم

….وەک مردنێکی چاوەڕوان نەکراو

     و

با مەمکە سواغکراوەکانی بە  گڕ و بڵیسەکانت

وەک گورگێکی سامناک و برسی پەلامارم بەن

من پیاوێکی  بێ “قەدەر”م

تۆ  ببە  بە قەدەرم

تا  وەک  نەخشی سەر بەرد

لە سەر  مەمکەکانت بمهێڵەرەوە

…….با  هەر لەوێ  بم

“””””””””””””””””””””””

22/1/2023




کۆمەڵگای لاساییکەرەوە.. نەوزاد بەندی

ئەو میللەتانەی یەک جۆر بیر دەکەنەوە ، یەک جۆر ئەدوێن و ..هەمان لێکدانەوەیان هەیە بۆ دیاردەکان ، واتا میللەتە لاسایی کەرەوەکان ، ئەوانەی کەسیان خۆیان ماندوو ناکەن داهێنان و جیاوازییەک دروست بکات ، هەمووان ئەبنە کۆپی باب وباپیرانیان …ئەبنە کۆپی هاوڕێ و هاوزمان و هاوپیشەکانیان .. ئەم میللەتانە بە ئاسانی دەستەمۆ ئەکرێن ..تەنها بە دەستەمۆکردنی یەکێکیان ، هەموویانت بۆ ئەکەوێتە سەر چۆک ..ڕێک وەک ڕانەمەڕ ..
دانەیەکیان ڕاو بنێ ، هەموو ڕا ئەکەن ..فیکەیەک لێبدە ، هەموویان کۆ ئەبنەوە ..یەک یەک سەریان بڕە ، ئەوانی تر گیا ئەخۆن هەتا کاتی سەربڕینیان دێت ..
لەم دۆخەدا وەک فریدریک نیتشە باسی لێوە دەکات : ( لە کۆمەڵگای مێگەلدا ئەگەر کەسێک جیاواز بیر بکاتەوە ، هەمووان دژی ئەوەستن و هەوڵی دەمکوتکردنی دەدەن ، نەک لەبەر ئەوەی پێیان هەڵەیە ، بەڵکو لەبەر ئەوەی خۆیان ناتوانن وەک ئەو جیاواز بن )




دەستێوەردان و پیلانگێڕیی دەوڵەتی بریتانیا لە سەرانسەری جیهان لە ساڵی 1945ەوە.. زاهیر باهیر

چەند ساڵێك لەمەوبەر خوێندنەوەیەکم بۆ کتێبی ” جەنگە نهێنییەکانی بریتانیا” لە نوسینی T.J Coles .[ لە خوارەوە لینکەکەی دادەنێم] کرد. ئەو پەرتوکە گەلێك ڕووداو و جەنگ و هەوڵی نانەوەی شەڕی نێوخۆ / ئەهلی زۆر بە ڕوونی و بە دۆکۆمێنتەوە ئاشکرا کردووە.

لەم ڕۆژانەشدا برادەرێك وتارێکی دوورو درێژی بە زمانی ئینگلیزی بۆ ناردم ئاماژە بە بابەتی جەنگ و پیلانی دەوڵەتی بریتانی دەکات و لاپەڕەکانی مێژوی ڕەشی دەوڵەتی بریتانیای عوزما لە دوای جەنگی جیهانی دووهەمەوە لە جیهاندا هەڵدەداتەوە.
دوای خوێندنەوەی وتارەکە بە پێویستم زانی وەکو تەواوکەری خوێندنەوەی کتێبەکەی سەرەوە چەند بڕگەیکی گرنگی لێهەلبژێرم و بۆ زمانی کوردی وەریگێڕم .
بەڕای من زۆر گرنگە کە خەڵکی لەم مێژووە بە ئاگا بێت و بزانێت کە بریتانیا و ئەمریکا ئەوەی کە دەیڵێن سەبارەت بە مافی مرۆڤ و مافی گەلان و یەکسانیی، هیچ بناغەیەکی دروستی نییە و ئەم دوو وڵاتە لانی کەم لە 150 ساڵی ڕابووردووەوە مێژویەکی ئاوایان نییە کە بانگەشەی دەکەن و خۆیانی پێوە هەڵدەکێشن . بگرە بەشێکی زۆری مێژوویان پڕ بووە لە ڕاووڕوت و دڕندەیەتی و خوێنڕشتن و داگیرکاریی و خاپورکردنی وڵاتانێك کە بە جیهانی سێیەم ناسرابوو زائیدەن ئیرلەندەی سەروو [ باکور] وهیندستانی 175 لەمەوبەر.
……………………
ئەمەی خوارەوە بەشێکی زۆر کەمی ئەو مێژووەیە :

بەریتانیا لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە زیاتر لە 80 جار هێزە چەکدارەکانی بۆ شەڕ لە 47 وڵاتدا جێگیر کردووە. زنجیرەیەك بووە لە شەڕە دڕندەکانی بۆ کۆلۆنایزکردن و ئۆپەراسیۆنە نهێنییەکان تا گەیشتۆتە هەوڵی پشتگیریکردنی حکومەتە لایەنگرو دۆستەکانی، یاخود ڕێگریکردن لە نائارامییە مەدەنییەکان سوپای بەریتانیا لە جیهانی دوای جەنگدا زۆر زیاتر لەوەی کە بە شێوەیەکی ئاسایی لەبیر دەکرێت یان باوەڕیان پێدەکرێت، هێزی سەربازی بەکارهێناوە یان هەڕەشەی بەکارهێنانی کردووە.
دۆکۆمێمنتە نهێنییەکان کە ئێستا دەکرێت هەندێکیا ئاشکرا بکرێن دەریدەخەن لە ساڵی 1945ەوە 83 دەستێوەردانی هێزە چەکدارەکانی بەریتانیای لە 47 وڵاتی جیاوازد بە بەڵگەوە ئاشکرا کردووە.

سەرنجڕاکێشترینی بەکارهێنانی هێزی بەریتانیا لەشکرکێشییە ئاشکراکان یان هەوڵە چەکدارییەکان بووە بۆ ڕووخاندنی حکومەتەکان وەک لە Guiana بەریتانیا (ئێستا Guyana) لە ساڵی 1953، میسر لە ساڵانی 1950، عێراق لە ساڵی 2003 و لیبیا لە ساڵی 2011.

شەڕەکانی دژ بە کۆڵۆنایزکردن لە ساڵانی 1950 و 1960 – لە کینیا، مالایا، عەدەن و قوبرس – بەکارهێنانی بەربڵاوی ئەشکەنجەدان و زۆرجاریش ئۆپەراسیۆنی زیانبەخش بۆ ئاوارەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک بۆ کۆنترۆڵکردنی دانیشتوانی ناوچەکە لەخۆگرتبوو.
لە مالایا لە نێوان ساڵانی 1948 بۆ 1960 هێزەکانی بەریتانیا سەدان هەزار کەسیان لە کەمپە تەلبەندکراوەکاندا پێچاوەتەوە و بەندکردووە و ناوچە گوندنشینەکانیان بە توندی بۆردومان کرد و پەنایان بۆ پڕوپاگەندەی بەرفراوان برد بۆ سەرکەوتن لە ململانێکاندا.
دڕندەیی برریتانی لە شەڕکردن لەگەڵ هێزەکانی ‘ماو ماو’ لە کینیا کە داوای سەربەخۆیی خۆیانیان دەکرد، بووە هۆی مردنی دەیان و ڕەنگە سەدان هەزار کەس، زۆرجاریش بەهۆی برسێتییەوە لە ئۆردوگاکانی زۆرەملێ ئەمە ڕووی داوە.
جێگیرکردنی هێز وەک ڕۆتینێک لە ماوەی دەیان ساڵدا بەردەوام بووە، بەتایبەتی بۆ پشتگیریکردنی ڕژێمە پەسەندکراوەکان، خوازراوەکانی بریتانیا. بەردەوامیش هێزی چەکدارییان ڕەوانە دەکرد لەوانە بۆ عومان (1957)، نیاسالاند (ئێستا مالاوی، 1959)، برۆنی Brunei ، ئەنگویلا (1969) و ئوردن (1970) بۆ بەهێزکردن و داکۆکیکردن لە حکومەتەکانی دۆست و لایەنگری بریتانیا کە بەهۆی سەربەخۆیی یان بزووتنەوە جەماوەرییەکانەوە هەڕەشەیان لێدەکرا.

لە ساڵی 1964 هێزەکانی بریتانیا یاخیبوونی سوپای لە سێ وڵاتی یەک لە دوای یەکدا لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا – کینیا، ئۆگاندا و تانزانیا – دابەزاند بۆ پاراستنی حکومەتەکانی کە لایەنگر و دۆستی ی بریتانیا بوون ، هەر زوو دوای ئەوەی سەربەخۆبوون.
لە ساڵانی1945- 46 هێزەکانی بریتانیا دەستوەردانیان لە ڤێتنام و ئەندەنوسیا کرد بۆ دامەزراندنەوەی کۆنترۆڵی فەرەنسی و هۆڵەندییەکان لەوێ.
لە ڤێتنام بریتانییەکان سووپا بەزیوەکەی ئیمپراتۆری ژاپۆنیان چەکدار کرد تاکو شەڕ لەگەڵ هێزەکانی لایەنگری سەربەخۆیی بکەن.
هەر لەو سەروبەرەدا بوو کە هێزەکانی بریتانیا هەوڵیان دا دژایەتی لەگەڵ دەسەڵاتی کۆمۆنیستی کە لە ئەلبانیا و ئۆکرانیا و وڵاتانی باڵتیک سەریان هەڵدابوو بکەن، بەڵام ئۆپەراسیۆنەکان هەر هەموویان شکستیان هێنا و نەیانتوانی ڕێگری لەم وڵاتانە بکەن کە نەکەونە ژێر کۆنترۆڵی کۆمۆنیستەکانەوە.
لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، حکومەتی مارگرێت تاچەر گەورەترین ئۆپەراسیۆنی نهێنی برریتانیای دوای جەنگ تا ئێستا ئەنجامدا، لە پشتیوانیکردنی جەنگاوەرانی موجاهیدینەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاری سۆڤیەت بۆ سەر ئەفغانستان.

42 کودەتای بریتانیا لە ساڵی 1945ەوە

دۆکۆمێنتە ئاشکرابووەکان دەریانخستووە کە بریتانیا لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە زیاتر لە 40 هەوڵ وپلانی لابردنی حکومەتە بیانییەکانی لە 27 وڵاتدا داوە یاخود جێبەجێ کردووە. لەم هەوڵ و پلانانەدا دەزگا هەواڵگرییەکان و دەستێوەردانی سەربازی نهێنی و ئاشکرا و کاری تیرۆرکردنی بەخۆوەگرتووە.
ڕەنگە ناسراوترین کودەتا کە لەلایەن تۆڕی سیخوڕی بریتانیاوە لە دوای ساڵی 1945ەوە ئەنجامدرابێت، ڕووخاندنی حکومەتی ئێران بووبێت کە بە شێوەیەکی دیموکراسی لە ساڵی 1953دا هەڵبژێردرابوو کە بە ئۆپەراسیۆنێک کە لەگەڵ سی ئای ئەی پلانی بۆ دانرابوو. ئەمە جگە لەوەی بریتانیا هەر لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە لانیکەم 41 هەوڵی دیکەی ڕووخاندنی حکومەتەکانی داوە.
ساڵی 1953 لە ڕاستیدا ساڵێکی سەرقاڵیی بوو بۆ پلاندانەرانی کۆشکی سپی هەر لەو کاتەدا لە لابردنی محەمەد موسەدەق لە حوکمڕانی، پاپۆڕێکی چەکداریان نارد بۆ ڕووخاندنی حکومەتی هەڵبژێردراوی دیموکراتیک لە گویانای [Guiana ] بەریتانیا، بە سەرۆکایەتی ناسیۆنالیستی جەماوەری چێدی جاگا [Cheddi Jagan].
هاوکاتیش لە دەوڵەتێکی دیکەی ئەمریکای لاتین کە گواتیمالا بوو، ئۆپەراسیۆنی پڕوپاگەندەی دژە حکومەتیان بەرەوپێش دەبرد. ئەو هەڵمەتەی بریتانیا زەمینەی بۆ ڕووخاندنی حکومەتێکی قەومی دیکە و حکومەتێك کە هەڵبژێردرا بوو، لە سەردەمی جەیکەبۆ ئاربێنزدا [Jacobo Arbenz] ئامادە کرد کە ئەندازیاری سی ئای ئەی بوو لە ساڵی1954دا.
وەک ئەوەی ئەم هەموو هەوڵ و پیلاگێڕیانە بەس نەبێت، کارمەندانی نهێنی بەریتانیا لەو کاتەدا سەرقاڵی پلاندانان بوون بۆ لابردن و تیرۆرکردنی سەرۆکی میسر، جەمال عەبدولناسر لە پلانی جۆراوجۆردا، دوای ئەوەی ناسر دەسەڵاتی گرتە دەست لە شۆڕشێکی ناسیۆنالیستی ساڵی 1952دا .

زاهیر باهیر
22/01/2023

http://www.zaherbaher.com

جەنگە-نهێنییەکانی-بریتانیا




تاسان و تارمایی و تابلۆکانی کۆشکە سوورەکەی هیوا قادر.. گۆران سەباح

ئەم ڕۆمانە هەڵوێستێکی بوێرانەیە بەرانبەر ستەمی دەسەڵات. تەوزیفکردنی سامان و سێکسی ئاژەڵییانە دەرەقەتی واڵاکردنی موخی دەسەڵاتداران دێ. ستەملێکراو دڵی باش ئاو دەخواتەوە بە خوێندنەوەی.
تەوزیفکردنی تارمایی بە مەبەستێکی جیاواز و ئاودانی خەیاڵ بە تابلۆگەلێکی جیهانی، خوێنەر دەتاسێنن. لە دەقەیلی تر، تارمایی دێ شتێکت پێ دەڵێ، لە ڕێی ئاماژە، شتێک ئاشکرا دەکات. بەڵام تارماییی سارا دێ تا شتێک بزانێت، وێڵە بەدوای زانینی بکوژەکەی. وردکردنەوەی تابلۆ جیهانییەکان بۆ خزمەتی پڵۆتی ڕۆمانەکە ناوازەیە.
زمانی پاراوی دەقەکە و تەکنیک، خوێنەری ڕژد و بەئاگا دڵخۆش دەکەن، دەتوانێ بڵێ، “ئۆخەی کە زمانەکەی جوانە، ئۆخەی نووسەرێکمان هەس ئاگای لە تەکنیکی پارچەپارچەیە (fragmentation)”.
کێماسیشی هەن.
یارخان لە ژێر فشارە، دۆخی خراپە، کاتێ کرێم لە جەستەی دەدات، دەڵێت، “چ داهێنانێکی گەورەیە ئاوێنە! هیچ ژنێک ناتوانێت لەگەڵ جەستەی خۆیدا وەک ڕووی ئاوێنە ڕاستگۆ بێت.” (لا١٨).
دایەلۆگ، وەک هەر ڕەگەزێکی تری گێڕانەوە، دەبێ قەناعەتپێکەر بێت، بگونجێ لەگەڵ دۆخەکە. ئەم قسەیەی یارخان نەشازە. من وەک خوێنەر پێی قەڵس بووم لەبەرئەوەی لەگەڵ جوانیی ڕۆمانەکە نایەتەوە. بەم جۆرە قسانە دەڵێم قسەی زل و باقوبریق و بێ بنەما، لە کێشی ڕۆمان و کارەکتەر و چەشەی ئەدەبی باڵا کەم دەکەنەوە. خەمێکی گەورەیە ڕۆمانی کوردی پڕە لەم نەشازانە.
نموونەی تر: (لا٢٠) کاتێ مەنسوور ئاغا قسە دەکات. (لا٢٢) یارخان. (لا٢٥) یارخان دەڵێ، “ژیان قاقایەکی کورتە بەڵام سەداکەی زۆر لە خۆی درێژترە.” ئەمە قسەی زلی شاعیرانە، نابێ کارەکتەری پێ بشکێنرێ. (لا١٣٤، ١٣٥) کاتێ سارا بە موراد دەڵێ ڕقی لێیەتی. هیچ پێویست بەو دایەلۆگە ناکات لەوێ. گفتوگۆی نێوان سارا و مەنسوور (لا ١٣٩) لەبارەی موراد. قسەی پیاوی ژمارە سیانزە (لا١٥١). پرسیاری ئافرەتانی ناو کۆشک بۆ سارا (١٧٦)، ناواقیعی و نەشازن، بەداخەوە، ئەم ڕۆمانە جوانە بەم جۆرە دایەلۆگانە لەکەدار بووە.
نووسینی دایەلۆگ شێوازی خۆی هەیە. بەداخەوە، نەک هیوا قادر زۆربەی نووسەرانی کورد کێشەیان هەیە لەگەڵ نووسینی دایەلۆگ لە ڕۆمان و چیرۆکدا. لەم ڕۆمانەدا، شێوازەیلی نووسینی دایەلۆگ هەڵەن. دایەلۆگی لاپەڕەکانی (٢٢٢، ٢٢٣، ٢٢٤، ٢٢٥) و چەند لاپەڕەیەکی تر ڕاست نووسراون، بریا هەموو دایەلۆگەکان وا دەبوون. ناکرێ لە لاپەڕەیەک شێوازێک و لە لاپەڕەی دواتر شێوازێکی تر بەکار ببەی بۆ نووسینی دایەلۆگ. دەبێ لە تەواوی دەقەکە، یەک جۆرە شێواز هەبێ.
ئاخ و داخ لە دەست وتار لە نێو ڕۆمانی کوردیدا. کۆشکە سوورەکەش کەوتووەتە نێو ئەو داوە.
“ئەو خەمانەی مرۆڤ . . .کە ناوی مرۆڤە.” (لا١١٩)
“بەڵام کەم کەس ئەوە دەزانێت . . .” (لا١١٩)
“مرۆڤ لە دوای ئەو هەنگاوە ناچارییەوە . . .” (لا١٤١)
“عەشق هەمیشە دروستکەر نییە . . .” (لا١٧٢)
“لەوەتەی لەم دوو جۆرە پیاوە هەیە، پیاوی عەشق و پیاوی هەوەسباز . . . ” (لا١٧٣)
“ئەو ترسەی مرۆڤ . . .” (لا٢٦٣)
ئەمانەی سەرەوە چەند نموونەیەکن، زنجیرە وتارێکن. بێو لایان بدەین، لە مانا و ناوەڕۆک کەم ناکەنەوە. بێ ئەوان، ڕۆمانەکە بەپێزتر دەبێ. ئەمانەی سەرەوە هیچ خزمەتی پڵۆت و ڕووداو و گێڕانەوە ناکەن، تەنێ سەری خوێنەر دێشینن. ڕۆماننووس پێویست ناکات بە خوێنەر بڵێ، ئەها جیاوازی نێوان پیاوی عەشق و پیاوی هەوەسباز دەزانم.
وتار، درێژدادڕیش دروست دەکات. بە بەراورد لەگەڵ ڕۆمانەیلی تر، کۆشکە سوورەکە وتاری کەمە. بێو وتارەیل لە ڕۆمانی کوردی بستێنینەوە، ڕۆمانە هەزار لاپەڕەییەکان دەبنە سێ سەت لاپەڕە و پێنج سەتییەکانیش دەبن بە دوو سەت. نازانم چۆن لە ڕۆماننووسانی کورد بگەیەنم کە ڕۆمانەکانیان پڕ نەکەنەوە بە وتار؟ تکایە بەسە.
کوتینی ئەسپی تۆپیو دەردێکی کوشندەیە، بڵاوە لە نێو ڕۆماننووسانی کورد. ئەسپ کە تۆپی، لێی گەڕێ. بیرۆکەکەت کە ڕوون بوو، لێی گەڕێ، پێویست ناکات هێندە بڕێسی. گرفت لە دووبارەکردنەوەدا نییە، لە سەتبارەیە. ناو لەم دەردە دەنێم “جوینەوە”. ڕۆمانی کوردی هێندە جوینەوەی تێدایە، خوێنەر ڕەش دادەگەڕێ لە حەژمەتان.
جوانیی سارا کەموێنەیە. وەسفێکی کورتی بەسە. جوینەوەی جوانییەکە، لێدانەوەی قەوانەکە، ڕۆمانەکە کرچ و بێتام دەکەن. سەرسامبوونی پیاوی ژمارە پێنجسەت و پەنجا و پێنج بە نمایشی تابلۆی هیلاس و حۆرییەکان، وەسفی کۆشکی هیدیتۆرا، سەرەتای لاپەڕە دووسەت تا نیوەی لاپەڕەی پاشتر و لاپەڕەیلی (٢٦٠، ٢٦١ و ٢٦٢) نموونەی ترن. دەردی جوینەوە لەم ڕۆمانەدا بەتەواوی بێ تاقەتی کردم. جوینەوە، وتار و وەسفە درێژەکان لابەریت، ئەم ڕۆمانە (٣٠٣) لاپەڕەییە دەبێتە (١٧٠) لاپەڕ. چۆن خۆمان فێری ئەوە بکەین بە کەمترین وشە، زۆرترین شت بڵێین؟
کەسەرێکی گەورەیە ڕۆماننووسانی کورد تا ئاستی بەپیرۆزکردن سەرسامی ئەدەب و فەلسەفە و هونەری بیانین و بەزۆر دەیانسەپێنن بەسەر خوێنەرانی کورد. تەوزیفکردنی تابلۆی هونەری گرنگە و کارێکی ئەستەمیشە. نووسەر وەستایانە چەندان تابلۆی بیانی بۆ تێماگەلی ڕۆمانەکە بەکار بردووە. کەش و تۆن و ستایلی ڕۆمانەکەیان بردووەتە ئاستێکی باڵا، بەڵام غەدرێکی گەورەی لە هونەری خۆماڵی کردووە.
نەدەبوو لەبری تابلۆی بیانی، تابلۆی خۆماڵی بێتە بەکاربردن؟ بۆ نا؟ دڵنیام نووسەر ماندوو بووە بە وردبوونەوە و خوێندنەوەی تابلۆکان، خۆزگە ئەو توانا و کاتەی بۆ تابلۆی خۆماڵی تەرخان دەکرد. بێو ئەم ڕۆمانە بێتە وەرگێڕان بۆ سەر زمانی ئینگلیزی (بۆ نموونە)، هیچ وەشانخانەیەکی پڕۆفێشناڵ لێت وەرناگرێت و پێت دەڵێت، “ئێمە ئاشناین بە تابلۆکانی خۆمان، دەمانەوێ بزانین ئێوە چیتان هەیە.”
دەزانم سنوور نییە بۆ ئەدەب و هونەر، نابێ هیچ کەسێکیش ببێتە پۆلیسی خەیاڵی هیچ نووسەرێک، بەڵام خزمەتی هونەری خۆماڵی لەپێشترە. دەتوانم بای کتێبێک بڕێسم لەسەر ئەم بابەتە، بەس با ئەمنیش ئەسپی تۆپیو نەکوتمەوە و تووشی “جوینەوە” نەبم.

ئای لە جوانیی لێکچوونەکانی (Simile) کۆشکە سوورەکە! لێکچوونەکان وردبوونەوە و درک و فراوانیی خەیاڵی نووسەر پێشان دەدەن. هاوکات چێژیش دەبەشنەوە.
زۆر بەکاربردنی لێکچوون و توخمەیلی تری ڕەوانبێژی، ڕاڕاییی نووسەر دەگەیەنێت. نووسەری کەمئەزموون زۆر لێکچوون و مێتافۆر بەکار دەبات چونکە دەیەوێت تاقەتی ئەدەبیی خۆی بسەلمێنێت. ئەمانە ڕاڕان و جارێ متمانەیان بۆ دروست نەبووە، بۆیە توخمەیلی ڕەوانبێژی زۆر بەکار دەبەن. لە زۆر پەرەگرافی کۆشکە سوورەکەدا، زیاتر لە لێکچوونێک هەیە. نموونە:
“بە دەستی لەرزۆکەوە دادەنەوێتەوە و جەستەی سارا خاتوون بەسەر ئاوەکەدا ڕادەکێشێت و دەیهێنێتە دەرەوە، توند دەیگرێتە باوەشی، چوون منداڵێکی وڕکگرتوو کە نەیەوێت هەرگیز ئاشت ببێتەوە، دەست دەکات بە گریانێکی لەیەکبینە. یارخان و مەنسوور ئاغا لەبەردەم شۆکی بینینی ئەو دیمەنەدا، قاچیان وەک دوو پەیکەر پڕ کرا بێت لە ئاسنی تواوە، بێ جووڵە دەوەستن، لە بەرامبەر گریانە بەرپێنەگیراوەکەی سیامەنددا وەک چارۆکەی دڕاوی بەلەمێکی ونبووی ناو دەریا، دڵیان دەکەوێت تەکەتەک.” (لا٢١٨).
لە دوو ڕستەدا، سێ لێکچوون هەیە. کارەساتە. جا ئەمە یەک نموونە، لە تەواوی ڕۆمانەکەدا، ئەم حاڵەتە چلبارە دەبێتەوە. هەر کۆشکە سوورەکە وا نییە، سەتا (٩٩)ی ڕۆمانی کوردی ئاوایە. بەڵێ حوکم دەدەم چونکە دەزانم باسی چی دەکەم. ئەرکی لێکچوون ئەوە نییە هەڵیڕێژی و ڕۆمانەکەتی پێ پڕ بکەیتەوە. نا. هیچ ڕۆمانێک نییە لێکچوونی تێدا نەبێ، بەس هێندە زۆر نا، پیشەکە ڕەزیل و بێتام بێ.
لێکچوون بۆ یارمەتیدانی خوێنەرە تا وێنەکە/دیمەنەکە بێتە پێش چاوی، تا لە بابەتەکە باشتر تێ بگات، تا هەموو لایەنی شاراوەی بابەتەکە ببینێت، تا هەست و خەیاڵی بجووڵێ بۆ پڕکردنەوەی کەلێنەکان. خۆ ناکرێ لە هەر پەرەگرافێک یان لاپەڕەیەکدا، چەندان جار خوێنەر بەو پڕۆسەیەدا ببەیت. ئەمە یەکێکە لەو دەیان هۆیەلەی خوێنەر بێتاقەت دەکات لە ڕۆمانی کوردی.




خوێندنەوەیەک بۆ شیعری ( باخەوان ماندووترە لە ئاو )ی ” کەژاڵ ئەحمەد “.. نوسینی: تەلار تاهیر

پێویست بە ناسینی کەژاڵ ئەحمەد ناکات، بەڵام هەر ئەوەندە دەڵێم یەکێکە لە شاعیرە دیارەکانی سەدەی هاوچەرخ ، بەبێ بوونی چەمکی یاخیبوون ناتوانین ئاماژە بە کەژاڵ ئەحمەد بکەین ، ڕەنگە بشتوانین ، وەلێ بۆشایەکی گەورە لە فەزایی نوسین و بابەتەکە دێتە مەیدانەوە، چونکە نەك هەر بونیاتی شیعر و نوسینەکانی کەژاڵ ئەحمەد، بەڵکو هەر لەئەزلەوە بڕبڕەی پشتی نوسینێکی داهێنەرانە ، بریتیە لە یاخیبوون!
یاخیبوون لەیەکێکە لەو جومگە سەرەکیانەی کە تاکەکانی کۆمەڵگە هۆشیار دەکاتەوەو ڕایان دەچەڵەکێنێ لە نەزانین، واتە یاخیبوون هاوتەریبە لەگەڵ نوێگەریی کە نەمریی و ماناوەیەکی هەمیشەیی بە ڕوحی نوسین دەبەخشن
نوسین لە ژێر سایەی یاخیبوون وەك دار سنۆبەرکە هەمیشە سەوزە ، بەڵام بەرهەمدار ، جیاوازی کەژاڵ ئەحمەد و هاوشێوەکانی کەژاڵ لەگەڵ ئافرەتی تر ئەوەیە ئەوان هەمیشە دەنگ هەڵدەبڕن، بێگومان هونەری وشە و دەربرین و شێوازی گەیاندن ڕۆڵی هەیە لە گەیاندنی پەیام، ئەمە جگە لە لایەنی سۆز و خۆشەویستی کە لایەنێکی تری کاریگەری ئافرەتە بە ئەندازەیی چەکێک کاریگەری دروست دەبێت، بۆ نموونە لە ئەفسانەی گلگامێش دا سۆز و میهری ئافرەتێک بووە هۆکاری ئەوەی کە ئەنکیدۆی لە دڕندەی داماڵی، واتە هێزی هۆگربوون تەوژمی ژیانی مرۆڤ و بوونەوەرەکان دەگۆڕێنێت. کەژاڵ پێشەنگ نییە لە یاخیبوون ، چونکە پێش ئەو ئەحلام مەنسور یا ئەرخەوان ڕەسوڵ لە دیوانی “خۆشەویست”1972 ڕەچکەشکێن بوو، بەڵام دەتوانین بڵێین بەبەرگێکی نوێ و بە تەوژمێکی تری یاخیبوونەوە دەنگی ئافرەت دەگەیەنێت ئیتر یاخییە لە کۆمەڵگ و لەدەسەڵات لە شتە تەقلیدییەکان. کەژاڵ ئەحمەد لە کتێبی”زمانی باڵندە دەزانم”شیعرێکی هەیە بە ناوی”باخەوان ماندوو ترە لە ئاو” لەم بەرهەمە شاعیر بە ڕوونی ئاماژەی نیشتیمانی نەکردووە، بەڵام بەپێی سیاقی شیعرەکە لەوە تێدەگەین شاعیر باسی ئازاری ڕۆڵەکانی نیشتیمان دەکات، یاخۆ ئازاری دایکی نیشتیمان بەدەست ڕۆڵەکانیەوە، ئەوەی جێی سەرنجە لێرەیە هەر بەکلیلی یاخیبوون دەرگای شیعرەکە دەکاتەوە و وەك لە دەسپێکی شیعرەکە دەڵێت:
پێت سەیرە نانوشتێمەوە
بەتەنیا بۆ
بۆنکردنی گوڵێك نەبێت
یان بۆ ماچکردنی ڕومەتی منداڵێک
سنگ و بەڕۆک ناکەمەوە
بۆ شیردان بە شیعر نەبێت

واتە لێرە مەبەست لەو مرۆڤە مەردانەیە یاخۆ کوردی مەردە کە نانوشتێنەوە بۆ بێگانە یاخیبووانە ڕووبەڕووی ئەو ئازارەنە دەبنەوە کە بیری ئازادی مرۆڤەکان نەزۆک دەکات و هیچ هێزێک ناتوانێت بیکات بە نۆکەر، یاخۆ لەلایەکی ترەوە شاعیر لێرەدا بەعەقڵێتێکی فیمنیستانە باکی نییە بەڕەگەزی بەرامبەر بۆ ئەوەی خۆشبەختی بکات، بەڵکو دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شتە سادە و پاك و بەرائاتانەی کەسەر لە نوێ ئومێدی جوان بە دونیای مرۆڤایەتی دەبەخشنەوە وەك(گوڵ، منداڵ، شیعر)، ئەوەی لێرەدا جێی ئاماژە پێدانە کێشەی کوردیش لە کێشەی ئافرەت دەکات بۆ نموونە کورد لە شاری کەرکوکە هەر چی بکات هەمیشە نەتەوەکانی تر باڵا دەستن، ئافرەتیش لەکۆمەڵگەی پیاوسالارە هەرچی بکات هەمیشە پیاو باڵادەست و بریاردەرە .

لە شوێنکی تر دەڵێت:
پێناکەنم بەدەم کەڕووی
جەستەی نیشتیمانێکەوە
بۆگەنی کردووە!

شاعیر لێرەدا مەبەستی لە نیشتیمانێکی وێرانەیە، کە بەدەست ئازاری ڕۆڵەکانیەوە پەنگی خواردۆتەوە، بەهۆی نەبوونی خۆشەویستی، چونکە سۆز و خۆشەویستی نەك هەر جیهانی مرۆڤ و بوونەوەرەکان، بەڵکو بە تەواوی ڕوح بە شتە بێ گیانەکانیش دەبەخشێت، واتە
هەر شتێک لەخۆشەویستی دوور بێت بۆگەنی دەبێت.

ئەگەرچی شیعرەکە بەشیعرێکی یاخیووانە هەژماردەکەم، بەڵام لە هەندێ شوێن نائومێدی و توڕەیی حاڵەتێکی دەروونی بەڕووی ڕوخساری شیعرەکانیەوە دەردەکەوێت وەک چۆن لە شوێنێکدا دەڵێت:

دیوارێک باشتر گوێ دەگرێت
بەردێک باشتر هەست دەکات
ئەمە جۆرێکە لە نائومێدی و توڕەیی شاعیر لە هەمان کاتە، گەڕانەوەی ژیانە بۆ ئەو شتە بێ وزە و لە دەستچووانەی کە شاعیر و نووسەرەکان لە ڕێی خەیاڵەوە جار سەر لە نوێ ڕوحیان بەبەردا دەکەنەوە

لە شوێنێکیتر دەڵێت:
باڵندەیەک سەیر لەبەرمن
خەمبار دەبێت و
سبەی دەمکات بە جریوەی چیرۆکێک
کەس تێنەگات!
واتە کەس لە حاڵی شاعیر تێناگات، تێنەگەیشتنیش جۆرێکە لە خەم و ئازار زیاتر هەست بە تەنیایی بکات، تەنیایش بە جۆرێک زاڵمە جاری وا هەیە مرۆڤ لە تاو تەنیایی خۆی عاشقی سێبەرەکەی خۆی دەبێت بۆ نموونە چۆن ( خولیا حوسێن ) لە شیعری “من و سێبەرەکەم” دەڵێت:

بە باشی و
خراپیەکانم
بە جوانیی و
ناشرینیەکانم
بە هەبوونیی و
نەبوونیەکانم
لە حەسانەوەیی و
لە کاتی ماندوێتیەکانم
دادوەرییم بەسەردا ناکا
خودم چۆنە
وەکو خۆم منی قبووڵە
چاوەڕێی گۆڕانم ناکا
سێبەرەکەم

هەندێجار توڕە بوونی شاعیر لە هەندێ دێری شیعر دەبینرێت، ئەوەیش لە تاو خەم و ناسۆری دایکی نیشتیمان بەدەست ڕۆڵەکانیەوە، یان نیشتیمان بەدەست کۆمەڵێ ئاغا دەربەگ لە ناو ئازارە دەتلێتەوە، ئەمەش نائومێدی شاعیر دەردەخات.
بۆنموونە لە کۆپلەیەکدا دەڵێت:

کەرێک باشتر دەبیستێت و
کوێرێک ڕوونتر دەبینێت
هاواری ئەو جوانیانەی دەکوژرێن
شێتێک باشتر تێدەگات
شاعیر لێرەدا بەهۆی توڕەیی و نائومێدیەوە کۆمەڵێک دەستەواژەیی(کوێر، کەڕ، شێت)، بەکارهێناوە، نەک هەر لای شاعیر بەڵکو هەڵەیەکی باوی دونیای مرۆڤەکانە کە لەکاتی توڕیی و کەموکورتی بەرامبەرەکانیان دەشوبهێنن بەکەمئەندام ، بەڵام ناکرێت لە خۆڕاگری و گەورەیی چینی کەمئەندامان بەرامبەر سەختی ژیان و نادادپەروەری مرۆڤەکان ببەستینەوە بە گەمژەیی و کاڵفامی مرۆڤەکان، بەڵام لەلایەکی ترەوە دەتوانین بڵێین مەبەست لە کۆپلە ئەوەیە گەر ژیان بۆ چاوی نابینایەک بگەڕێتەوە، ڕەنگە ژیان له هەموو مرۆڤەکانی تر جوانتر بڕوانێتە ژیان.
شاعیر بۆ هیچ شتێک نانوشتێتەوە، جگە لە نوشتاوە بۆ خوداوەند وەک لە کۆپلەیەکدا دەڵێت:
سەر بۆ خوارەوە ناهێنم
مەگەر وەک عەبدێک
بۆ ستایشکردنی خودا
واتە لێرەدا شیعرەکە فۆڕمێکی ئاینی وەرگرتووە، شاعیر دەگەڕاوەتەوە بۆ لای خودا وەک ئەوەی سەرچاوەی هەموو خۆشیەکان و ڕزگاربوون لە ناخۆشیەکان لەلای خوداوە بێت.

یاخۆ لە شوێنێکی تردا دەڵێت:
باران باشتر دڵی زەوی نەرم دەکات
کەچی باخەوان بە ڕەقی دەیکێڵێت!
واتە باسی سروشت دەکات لە نێوان میهرەبانی و خودا و دڵڕەقی مرۆڤەکان، جۆرێکیشە لە ململانێ لەپێناوی مانەوەی مرۆڤەکان لەنێو ژیاندا وەک چۆن چاڕڵس داروین لەکتێبی ” بنەچە و جۆرەکان ” باسی دەکات .

بەهەمان شێوە لە کۆپلەیەکی تردا دەڵێت:
باران باشتر لەباخەوان
کێڵگە و مەزرا ئاو دەدات
ئەگەرچی باخەوان
ماندووترە لە ئاو
ئەو شەیدا تریشە لەباران

لەم دێرە شیعرەدا “داستانی سیزیف”ی ئەلبێرد کامۆم بیرکەوتەوە، کاتێک سیزیف خواکەی زیندووی کردەوە هەموو ناخۆشی و نەهامەتیەکی قبووڵکرد لە پێناوی مانەوە، لەم کۆپلە شیعرەیشدا شاعیر ئاماژە بەو ناخۆشی و نەهامەتیانە دەکات کە مرۆڤەکان قبووڵی دەکەن لە پێناوی مانەوەیان لە ژیانە، ئەمەش جۆرێکە لە ژیاندۆستی و عاشق بوونی مرۆڤەکان بەرامبەر بە ژیان، واتە ژیان چەندە سەخت بێت، بەڵام دیسانەوە هەر ژیان جوانترە لە مەرگ.

لەدوا دێرە دەڵێت:
ئەوەی پەیکەری مرۆڤی
تێکشکاند لەم وڵاتەدا
دەستی بشکێت

واتە مرۆڤەکان چەندە پڕن لە ژیان و ژیاندۆستی ، بەڵام لەپشت ژیادۆستیەوە مرۆڤەکان تێک شکێنراون، یاخۆ شکۆی مرۆڤی هەژار بە دەست کۆمەڵێ ئاغاو دەرەبەگەوە تێکشکێراوە بۆیە شاعیر دەڵێت: دەستی بشکێت.

لە کۆتایدا دەڵێم ئەگەر لێی ورد بینەوە لەم شیعرەدا شاعیر دەستەواژەی”نانوشتێمەوە”ی زۆر دووبارە دەکاتەوە، ئەمەش وەک سوڕبوون و جەختکردنەوەی کەژاڵ ئەحمەد لەسەر یاخیبوون. یاخۆ مانای هێز و بڕوا بەخۆبوونی ئافرەت دەگەینێت، بەرامبەر عەقڵێتی پیاوسالاری یان ستەم و نادادی ، وەک ڕۆمانی “هەزارویەک شەوە” گومان دەکەم ئەو (هەزارو یەک)، ڕەمز بێت واتە تاقە ئافرەتێکی وەک شهرەزاد وەک سمبوڵ و چرایەک بوو بۆ قوربانی و ڕزگارکەری ئەو هەزارەها ئافرەتانەی لە پێناوی عەقڵێتێکی گەمژانەی “شاریار”ەکان بوون بە قوربانی

بەبۆچوونی من وشە وەک میکانۆی یاری منداڵان وایە نوسەریش ڕۆڵی ئەو منداڵە دەبینێت کە دانیشتووە بە دیار میکانۆکەوە، چونکە بمانەوێی و نەمانەوێ تەمەنی منداڵی لە نێو دونیای نووسین ڕەنگ دەداتەوە.
بۆیە وا دەڵێم، چونکە شاعیر لێرەدا لە ڕێی خەیاڵەوە یارییەکی زۆر جوانی وشەکاری کردووە ئەمەش بووەتە هۆکاری ئەوەی دێرە شیعرەکان زیاتر لە مانایەک لە خۆ بگرن وەک “پارادۆکس”یش دەرکەون .

                                                           بەفرانباری ٢٠٢٣



( شیعر و خەون ) وەک دووانەیەکی لێکدانەبڕاو.. ناڵە حەسەن

” خوێندنەوەیەکە بۆ دەقی ( تەنگە بە پێی خەونەکانمان شار ) ی سومەیا جەلال “

( تەنگە بەپێی خەونەکانمان شار )
دارمێوێکمان
بە هەورەوە هەڵواسی
پیایدا هەڵدەگەڕێین بەرەو ماڵە خەیاڵییەکەمان
ئەوانەی بەوێدا تێدەپەڕن
سەبەتەکەیان پڕ دەکەن
لە ترێ
شەرابی نەمری لێ دروست دەکەن و
تۆوەکەی بە دوعا دەچێنن
هاکە ئەوانیش
ماڵێکی ڕاستەقینەییان هەبێت و
ڕۆحیان بێتەوە بەر.
کە سەرمامان دەبێت بە وشە خۆمان گەرم دەکەینەوە
برسێتیمان لەسەر سفرەی شاعیرێک دەشکێنین.
دەچین بەرەو کۆشکی خەیاڵ و
کەلاوەی ژیان بە جێ دەهێڵین.

بە پێی خەونەکانمان تەنگە شار
لەناو تەمدا بزر دەبین و
هەر خۆمان دەبینین بە کۆڵەکەی خەونەکانمان.

یەک ڕەنگمان هەیە گشت ڕەنگەکانی لێ دێتە بوون “ڕەش”
یەک خودا کە ئێوە هەزار و یەکتان لێ دروست کرد

سەری ئێوە بە هەسارەیەکدا دەگەڕێت
هەسارەیەک لە سەری ئێمەدا.
کە بە دەڕنەفیزێکەوە دێن
بووڕغوەکانی سەرمان شل بکەنەوە و
چاوی خەونەکانمان هەڵکۆڵن
هەڵدێین…
کە لەبارەیان دەپرسن هیچتان بۆ ناگێڕینەوە
دەترسین تاڵانیان بکەن و
ئەنفالێکی دی بنووسنەوە لە دەفتەری بیرەوەرییەکانمان.
میکرۆبەکانتان ڕۆبکەنە نێویان و تاڵانیان بکەن
وەک لادێیەکی خاپوورکراو
کە دەنگی ژیان تیا نەبیسترێ.
بۆیە هەڵدێین و ئێمە هەڵهاتوویەکی هەمیشەیین

بۆ چنگخستنی مشتێ ژیان و
ڕەتکردنەوەی قومێک مردن نا
ژیانمان لێ دەڕژێ و
دەیان جار پێکی مردنمان هەڵداوە.

بەڵام ئێمە دارمێوێکمان هەیە
پیایدا هەڵدەگەڕێین بەرەو ماڵی خەیاڵیمان و
پاسەوانی جوانی دەکەین.
تۆش سەبەتەکەت پڕکە…
پڕیکە لە ترێ
شەرابی نەمری لێ دروست بکە و
تۆوەکەی بچێنە
تا ماڵێکی ڕاستەقینەیت هەبێ …!
ژیان وەک چەمکێکی گەردوونی دەکرێت ( یەکێک ) لە ماناکانی لە نێو خەون بەرجەستە بێت ، واتە دەتوانین بڵێین ( ژیان یانی خەون ) . واتە خەون مانایەکی تری ژیانە . چونکە نەک تەنها ژیان بەڵکو بوونیش بەهەمان شێوە هەمان بەرکەوتە و ئاوێتەبوونی لەگەڵ خەوندا هەیە .. واتە ( بوون و خەون ) بەئاراستەیەکی تەریب دا دەڕۆن ، پێکەوە و یەکانگیر . بەدیوێکی تر ، چەمکەکانی ( شیعر و خەون ) هەمان مانا و هەمان پەیوەندی و هەمان ئاوێتەبوونیان هەیە ، چونکە شیعر بە چڕی ئیش لەسەر ژیان دەکات و هەوڵدەدات جوانییەکان لە ڕووبەرە نادیار و تاریکەکان کەشف کات و بیان خاتە ڕوو . واتە شیعر ئیش لەسەر جوانی و جوان پێشاندانی ژیان دەکات .. لەم نێوەدا خەونیش ئەو وزە و هێزەیە کە وا لە شیعر و شاعیر دەکات هەمیشە بە ژیانەوە پەیوەست بن . چونکە ئەو شاعیرانەی دوور دەکەونەوە لە خەون و لە خەون خاڵی دەبنەوە ،، ئەوکەسانەن دەگەنە دوانوختەی ڕەشبینی ، بوون و نەبوونی خۆیان لەنێو ژیاندا وەکو یەک دەبینن و دواجار زۆربەیان پەنا بۆ خۆکوشتن دەبەن . ( سومەیا جەلال )ی شاعیر لەم دەقە شیعرییەی ( تەنگە بە پێی خەونەکانمان شار ) ، بە چڕی ئیشی لەسەر چەمکی خەون کردووە ، هەر ئەمەشە وای کردووە ئەم دەقە شیعرییەی لە ئاستێکی بەرزی جوانیدا دەربکەوێت . چونکە وەکو گوتمان خەون ئەو چەمکەیە کە وزە و جووڵەی بەردەوام بە شاعیر دەبەخشێت کە لەنێو ڕووبەرە تاریکەکان بەرزترین ئاستی جوانی بەرهەمبهێنێ . ئەم شیعرەی سومەیا لە ڕووی زمان و وشە و دەستەواژە و وێنە و خەیاڵی شیعری .. دەقێکی نایاب و پڕە لە چێژ و شیعرییەت . تایتلی شیعرەکەش تا ئاستێکی بڵند بە جوانی دەورەدراوە ،، ( تەنگە بەپێی خەونەکانمان شار ) ئەو ڕستە شیعرییە و ئەو ناونیشانە شیعرییەیە کە بەئەندازەی دەقێک چێژ بەخوێنەر دەبەخشێت . دواجار جوانیش ڕاستەوخۆ کاریگەری و پەیوەندی بە ئارامبوونەوەی دەروون و ڕۆحی خوێنەرەوە هەیە . لە پشتی ناونیشانی دەقەکە و زۆرێک لە وێنە و دەستەواژەکانی شیعرەکە ،، وێنەی شاعیرێک یان کەسێکی یاخی دەبینین ، کە لێوانلێوە لە خەون و لیوانلێوە لە وزە و جووڵە و خەونی گەیشتن بە ئومێدە گەورەکان ، خەون بە ژیان و دونیایەکی باشتر ، یان خەونی ئەوەی هەوڵدان لە ڕیگەی داهێنانەوە بۆ بە کەمال گەیاندنی بوون ،، هەموو ئەمانە لەنێو دەقێکی شیعری شاعیرێکی لاو دەبیندرێن کە لەسەرەتای ئەزموونی شیعر نووسینیەتی ، بە عەشقەوەش هەنگاو دەنێ بۆ گەیشتن بە ڕووبەری شیعر و بەدەستهێنانی شوناسی شاعیربوون ،، ئەوکەسەش سومەیا جەلالی شاعیرە ،، بەبڕوای من جوانییەکانی نیو ئەو دەقە هێزی ئەوەیان پێیە بگەنە نێو ڕووبەری شیعر و لەنێویدا بمێننەوە .. تا ئێرە وەک دەروازەیەک بۆ چوونە نێو خوێندنەوەو مەبەستەکانمان و پێشاندانی دیوە شاراوە و نادیارەکانی دەقەکە تیشکخستنە سەر هەندێک لە گۆشە و کەلێنەکانی ،
شاعیر لەسەرەتای دەقەکەی دەڵێت :
دارمێوێکمان
بە هەورەوە هەڵواسی
پیایدا هەڵدەگەڕێین بەرەو ماڵە خەیاڵییەکەمان
ئەوانەی بەوێدا تێدەپەڕن
سەبەتەکەیان پڕ دەکەن
لە ترێ
شەرابی نەمری لێ دروست دەکەن
ئەمەی سەرەوە ، کۆپلە شیعرێکی نایابە ، وێنەیەکی جوانی شیعرییە ، پڕە لە هەستی بەرزی مرۆیی و خۆشەویستی بۆ ژیان ، گوتمان شاعیر لەودەقە شیعرییەی پڕە لە خەون ، شاعیر کەسێکی بزێو و پڕ جووڵەیە ، ناتوانێ لەنیو ژیانێک بمێنێتەوە ، کە ( شار پەپێی خەونەکانی ئەو تەنگ ) بێ .. بەدوای رووبەرێکی فراوانتر و لەبارتر دەگەرێت کە لەوێدا ژیان لە هەموو جوانیەکان و مرۆڤەکانیش لە هەموو خۆشییەکان بەهرەمەن بن ، خۆیشی دەستلەملانی خەونە گەورەکانی بێت ، بۆیە ( دارمێوێک بە هەورەوە هەڵدەواسێ و لەگەڵ ڕێبواران و عاشقانی ڕێگای ژیان .. پیایا هەڵدەگەڕین بەرەو ماڵە خەیاڵیەکەیان ) ، ئەو ماڵەی لەنێو خەونەکانیان نەخشەیان بۆ کێشاوە ، ماڵێک پڕ لە کتێبەکانی ئومێد ، ماڵێک پڕ لە ئارامی و ئاسوودەیی ،، جیا لەو کەڵاوەیەی نێو ئەو شارەی کە بەپێی خەونەکانی مرۆڤەکان تەنگە ، ئەو شارەی کە دۆزەخێکە بۆ خۆی ، ئەو شارەی هەموو شتێکی لێیە جگە لە ژیانێکی شایستە بە مرۆڤ نەبێ .. دار مێوەکە بەهەورەوە هەڵدەواسێ و ئەوانەی بەوێشدا تێدەپەڕن سەبەتەکەیان پڕ دەکەن لە ترێ .. ترێ وەک هێماو فیگەرێک دەتوانێ دەلالەت بێ بۆ چەندین مانای جیاواز .. دەکرێ هێما بێ بۆ بەروبووم و خۆشی و جوانیەکانی ژیان ، دەکرێ هێما بێ بۆ گەیشتن بە خەونەکان و زۆر شتیتر . مرۆڤەکان بەبێ جیاوازی سەبەتەکانیان پڕ دەکەن لە ترێ .. شاعیر بە هەستێکی بەرزی مرۆیی ئەم وێنە شیعرییەی کێشاوە .. وێنەی ژیانێکمان بۆ دەکێشی کە تیادا پراوپڕە لە بەهای جوانییەکان و بەها مرۆییەکان .. ژیانێک وەک ژیانی سەرەتای مرۆڤایەتی کە ئەو سەردەم لە مێژوودا بە ( کۆمۆنەی سەرەتایی ) ناوبراوە کە لەوێدا موڵکدارێتی ( گشتیی بووە نەک تاک ) .. لەوێدا خێروبێر و خۆشییەکان بۆ هەمووان بوو ، ژیان و پەیوەندییەکان لەسەر بنەمای هەرەوەزی و پێکەوە ژیان و خۆشەویستی بنیاد نرابوو نەک رەتکردنەوە و کوشتنی ئەویتر ،، لەم وێنە شیعرییە نایابە شاعیر پڕمان دەکات لە خەیاڵی جوان و وێنەی ژیانێکی پڕ لەسەروەریمان بۆ دەکێشیت . ( سەبەتەکان پڕدەکەن لە ترێ و شەڕابی نەمری لێدروست دەکەن ) بێگومان لە شێوە ژیانێکی لەم جۆرە ، مرۆڤەکان دەگەنە ئەوپەری مەوداکانی شکۆمەندی و ژیانیش دەگاتە ئەوپەڕی مەوداکانی جوانی . شاعیر لە دیمەنێکیتر دەڵێ :
کە سەرمامان دەبێت بە وشە خۆمان گەرم دەکەینەوە
برسێتیمان لەسەر سفرەی شاعیرێک دەشکێنین.
دەچین بەرەو کۆشکی خەیاڵ و
کەلاوەی ژیان بە جێ دەهێڵین
لەم وێنە شیعرییە ، ( سومەیا جەلال ) دیدێکی ڕۆشن بۆ پەیوەندییەکانی( شیعر و ژیان ) و ( یاخیبوون و خەون ) دەخاتە ڕوو .. ( کە سەرمامان دەبێت بە وشە خۆمان گەرم دەکەینەوە ، سەرما وەک هێمایەک بۆ هەموو میحنەتیەکان و هەموو موعانات و ئازارەکان .. کاتێک ژیان دەگاتە ئەوپەڕی ناخۆشی و بێزاربوون ،، مرۆڤەکان دەکرێ تەوقی بێدەنگی بشکێنن و بێنە قسە ،، وشە دەکرێ هێما بێ بۆ قسەکردن ، ( برسێتیمان لەسەر سفرەی شاعێرێک دەشکێنین ..! ) ، شاعیر وەک پەیامبەرێک لەنێو شیعرەکانی قسە دەکات ، دەتوانێ لە ڕێگەی زمانەوە سەرمابوون و برسییەتی و خەون و هاوارەکان بنووسێتەوە ، شیعر دەتوانێ تەواوی ژیان بنووسێتەوە ، لێرە ، شیعر هاوتا دەبێت بە ژیان ،، سفرەی شاعیریش هاوتا دەبێ بە گەردوون ، بەڵام دەبێ ئەوەمان بیر نەچێت ، شیعر ناتوانێ نان و ئازادی و خەون و خۆشییەکان بۆ مرۆڤەکان دەستەبەر بکات ، بەڵام شیعر یان ئەدەب دەتوانن وا لە مرۆڤەکان بکەن ،، بیر لە نان و ئازادی و بیر لە خەونەکان و ئایندە و ژیانێکی باشتر بکەنەوە ، بۆیە شاعیر کاتێک سەرمای دەبێت بە وشە خۆی گەرمدەکاتەوە ، دەکرێ لە ڕێگەی وشەوە بیر لە ڕزگاربوون لە هەموو نەهامەتییەکان و هەموو سڕبوون و سەرمابوونەکان بکاتەوە .. شاعیر بە هەمان گڕوو تینەوە لەنێو خەیاڵە شیعرییەکانی بەردەوام دەبێت و دەڵی ،( دەچین بەرەو کۆشکی خەیاڵ و کەلاوەی ژیان بە جێدەهێڵین ) ، بێگومان شاعیر بەم هەست و خەیاڵێکی مرۆییەوە ، بەو هەموو جووڵە و وزەوە بۆ گەیشتن بە بڵندترین هەورازەکانی خەون .. کەلاوەکانی ژیان جێدەهێڵێ و دەڕوا بەرەو کۆشکەکانی خەون .. لێرە وەک ( شاعیرێکی یاخی ) ئەو شارەی بەپێی خەونەکانی ئەو تەنگە ڕەت دەکاتەوە ،، کەلاوەکانی ژیانی ئەوشارە جێدەهێڵی بەرەو کۆشکەکانی خەیاڵ بەئاراستەی خەونەکانی ڕێدەکات ، کەسێکی یاخییە نەفرەت لە هەموو ئەو ڕێگریانە دەکات و شەڕ لەگەڵ هەموو ئەو بەربەستانە دەکات کە رێگرن لەبەردەم خەونەکانی .. شاعیر لەنێو هەستە یاخییەکانی کە کەلاوەکانی ژیان جێدێڵی و بەرەو کۆشکەکانی خەیاڵ دەروا ئەوجا بە زمانێکی شیرینی شیعری و لێوانلیو لە جوانی دەڵێ :
بە پێی خەونەکانمان تەنگە شار
لەناو تەمدا بزر دەبین و
هەر خۆمان دەبین بە کۆڵەکەی خەونەکانمان
لێرەدا شاعیر دوای هەنگاوی جێهێشتنی کەلاوەکانی ژیان و گەیشتن بە کۆشکی خەیاڵ ، دەیەوێت بڵێت / ئاخر لەوێدا بەپێی خەونەکانمان تەنگ بوو شار..! ئێمە خەونی گەرەترمان هەبوو ، پێویستمان بە ڕووبەرێکی فراوانتر و دونیایەک بوو کە جوانتر بێت لە هەمیشە . بۆیە لە قۆناغی سەرەتا دارمێوێک بەهەورەوە هەڵدەواسن و دواتر بۆ گەیشتن بە خەونەکان بڵنتر دەبنەوە و هەورەکانیش جێدەهێڵن و دەگەنە نێو تەمە سپییەکانی خەیاڵ چونکە ، دەزانن ڕووناکییە گەورەکە و سفرە ڕازاوەکە و کۆشکە گەرمەکەی ئارامی لەوێندەرێیە ..! بۆیە لەناو تەمدا بزر دەبن و هەرخۆیشیان دەبن بە کۆڵەگەی کۆشکی خەونەکانیان .. بەڵێ مرۆڤ بۆ گەیشتن بە خواست و خەونەکان و ژیانێکی باشتر دەبێ بەسەر هەورازە بەرزەکان سەرکەوێ ، بڵند ببنەوە و بزر ببن لە نێو تەم و هەرخۆیشیان ببن بە کۆڵەگە و بە ستوونی کۆشکە ڕازاوەکانی خەونەکان و ئومێدە جوانەکانیان .لەدوای ئەوە شاعیر دەیهەوێ هۆکاری ئەو یاخیبوون و ئەو جێهێشتنی کەڵاوەی ژیان ڕوون بکاتەوە ئەوەتا ڕاست و ڕەوان دەڵێت :
یەک ڕەنگمان هەیە گشت ڕەنگەکانی لێ دێتە بوون “ڕەش”
یەک خودا کە ئێوە هەزار و یەکتان لێ دروست کرد
دەیەوێت باسی ئەو ژیانە ناهەموارە بکات کە بەهاکانی جوانی و بەهاکانی مرۆڤ لەچ ئاستێکی نزمدا بوون ، ژیان پارچەیەک بوو لە نائومێدی ،، هەموو ڕەنگەکان لە ڕەشەوە دەهاتنە بوون ، ڕەش سەرچاوەی هەموو ڕەنگەکان بوو ، ژیان تابلۆیەکی ڕەشبوو ، ژیان لەناو مردن ڕاکشابوو ، ئاسۆ و ئومێدەکان ڕەش .. خەون و ئایندەکان ڕەش ، هەر ڕەش و هەر ڕەش و هەر ڕەش .. یەک خودا ئێوە هەزار و یەکتان لێدروست کرد .. ژیانێکی ڕەش و مرۆڤەهایەکی سەرگەردان و شێواو ،، جەنگەڵستانێک پڕ لە خودای جۆراوجۆر ، پڕ لە ماری حەوت سەر و پڕ لە ئەژدیهای هار و برسی ، لێرەدا باسی هەموو ئەو هەوڵە نابەجێ و و هەموو ئەو دەستە ڕەشانە دەکات کە ژیان ناشیرین و نابووت دەکەن .. باسی ئەو مرۆڤ و ئەژدیها چاوچنۆکە برسیانە دەکات کە بەخوێنی ئەوانیتر نەبێ تێر ناخۆن و ژیان لە ئەوانیتر دەکەنە دۆزەخێکی پان و بەرین .
ئەگەر بە وردی لەم دەقە شیعرەی سومەیا جەلال ورد بینەوە ، بەو ئاکامە دەگەین هەر خودی ناونیشانی شیعرەکە ( تەنگە بەپێی خەونەکانمان شار ) لەگەڵ ئەوەی دەستەواژەیەکی شیعری جوان و پڕ چێژە لەهەمان کات کارەساتێکی گەورەشە کە / ناوەرۆکی دەقە شیعرییەکەی لێوانلێوە لە وێنەی تراژیدی و گێڕانەوەی کارەساتە گەورەکان .. کە لە پشتی چیڕۆکە تراژیدییەکان ، هاوکێشەکانی( مردن هەمیشە مردن ) و (کەوتن هەمیشە کەوتن ) ببیندرێ لەنێو ئەودەقە شیعرییەی ئەم شاعیرە گەنجەمان بوونی مرۆڤ و شکۆمەندی مرۆڤ لەژێر پرسیاردایە ،، کە ژیان هێندە بەئاراستەیەکی ناشیرین دا دەڕوات .. مرۆڤ ناچار بە هەڵاتن و ناچار بە پشتکردن دەبێت لە ژیان ، ئەوەتا بە ئاشکرا باس لە کارەساتی ئەنفال و کۆڕەو دەکات .. باس لە مردنی بە کۆمەڵ دەکات ، ئەم کارەساتە تراژیدیانە نیشاندەری لوتکەی هەرەس و لوتکەی بێ بەهابوونی مرۆڤ و هەموو جوانیەکانی ژیانە ، یان بە دیوێکی تر وەک ( ئەلبێرت ئەنیشیایین ) ، دەیەوێت بڵێ ( ئەم جیهانە شوێنێکی ترسناکە کە تیایدا دەژین نەک لەبەر ئەوەی مرۆڤەکان خراپن ، بەڵکو لەبەر ئەوەی مرۆڤەکان بە گشتی هیچ جووڵەیەک لە خۆیان نیشان نادەن ) شاعیر لەنێو ئەم دەقەدا بەو دونیایە ڕازی نییە و لێی ڕادەکات و بەدوای دونیایەکی تر دا دەگەڕێت چونکە ئەم دونیایە دونیاییەکی شەیتانییە و جێگای فریشتە و مرۆڤە ڕۆح پەپووڵەییەکانی تیا نابێتەوە …! بڕوانن چەند جوان و شاعیرانە دەڵێ :
هەڵدێین..
دەترسین تاڵانیان بکەن و
ئەنفالێکی دی بنووسنەوە لە دەفتەری بیرەوەرییەکانمان
میکرۆبەکانتان ڕۆبکەنە نێویان و تاڵانیان بکەن
وەک لادێیەکی خاپوورکراو
کە دەنگی ژیان تیا نەبیسترێ
بۆیە هەڵدێین و ئێمە هەڵهاتوویەکی هەمیشەیین
چەند کارەساتە لە نیشتیمانێک بژیت وەک لادێیەکی خاپوورکراو بێ ،، وەک دۆزەخێکی هەمیشەییش کە دەنگی ژیانی تیا نەبیسترێ ،، هەر هەڵبێین و ئێمە مرۆڤەهایەکی هەڵاتووی هەمیشەیی بین ، شاعیر وێنەی ژیان و نیشتیمانێکمان بۆ دەکێشی ،، تابلۆکان بە ڕەنگەکانی مردن ڕەنگکراون ، ژیان وەک درەختێک شیلەی مردنی لێدەچۆڕێ .. ڕۆژێ ئەنفال و گۆڕی بە کۆمەڵ ، ڕٶژێ کۆڕەوی چەند ملیۆنی و هەڵاتنە سەر سنوورەکان و ڕەقبوونەوە لەنێو بەفر و سەرماو سۆڵەدا ، ئێمە هەردەبێ هەڵبێین ، چونکە قەدەرمان وایە و هەر لەئەزەڵەوە بۆ هەڵاتنی هەمیشەیی دروست بووین .. ( سومەیا جەلال ) بە هەستێکی شاعیرانە باس لە مێژووی میللەتێکی هەمیشە تێشکاو و بێ شوناس دەکات ، باس لە کەوتن و نسکۆی هەمیشەیی میللەتێک دەکات کە هەزاران ساڵە لە نێو هاوکێشەی ( مردن هەمیشە مردن ) درێژە بە ژیان و تەمەنی خۆی دەدات ، شاعیر لە وێنەیەکیتر لە نیو نیشتیمانی دووکەڵ و خوێندا ڕۆشنتر دێت باس لە ململانێ و پەیوەندییەکانی نێوان ( مردن و ژیان ) دەکات و دەڵێ :

بۆ چنگخستنی مشتێ ژیان و
ژیانمان لێ دەڕژێ و
دەیان جار پێکی مردنمان هەڵداوە
هەر وەک لەو دیمەنە شیعرییە جوان و نایابە دەڵێ ( بۆ چنگخستنی مشتێ ژیان .. دەیانجار پێکی مردنمان هەڵداوە ،، دەیەوێت بڵێ ، ( بۆ سەیرکردنی ڕووناکی لەدرزێکەوە .. دەیان ساڵ لەنێو شەوەزەنگە تاریکەکان ماوینەتەوە ..! ) .. کەچی ئێمەش مرۆڤەهایەکین ژیانمان لێدەرژێ و پڕاوپڕین لە خەون بەڵام / قەدەر ئێمەی لە ڕووبەرێک هێناوەتە بوون کە بەپێی خەونەکانمان تەنگە شار …! بۆ چنگخستنی مشتێ ژیان دەبێ هەمیشە پێکی پردن هەڵبدەین ، یان دەبێ گۆڕە بەکۆمەڵەکانی بیابانەکان بکەین بە ماڵی هەمیشەییمان ، یان ببین بە ڕۆبۆتیکی هەمیشە هەڵاتوو . ئەگەر لەم دەقە وردبینەوە ، ئەوڕاستییە دەبینین کە پێشتر گتوومانە ( شیعر زمانی مرۆڤ و گەردوونە …! ) شاعیریش بوونەوەرێکی گەردوونییە ! بەو مانایەی شیعر بە هۆی بوونە گەردوونییەکەی لە ڕووبەرێکی هێندە فراوان ئیش دەکات ، زمانی شیعریش خاوەن ئەو هێزە سیحراوییەیە کە شاعیر بەهۆیەوە دەتونێ وێنەی هەر شتێک بکێشێت کە بیەوێت ، لە جووڵەی مێروولەیەک و فرمێسکی سەر گۆنای پەپووڵەیەک و فڕینی باڵندەیەک و تا دەگاتە گەورەترین ڕووداوە تراژیدییەکان ،، لە شێوەی جەنگەکان و کارەساتەکانی ئەنفال و هۆڵۆکۆست و کۆڕە و مردنی بە کۆمەڵ و هەتا دوایی .. چونکە شیعر دابڕاو نییە لە ڕابردوو و لە ئیستاش تەنانەت لە ڕیگەی خەونەکانەوە دەتوانێ ئیش لەسەر ئایندەش بکات ،، مامۆستا ( عەلائەدین سەجادی ) لە سەرەتای ( مێژووی ئەدەبی کوردی ) دەڵێت ( هەر میڵەتێک ئەدەبی نەبوو واتە مێژووی نییە ..! ) ، شیعریش وەک بەشێکی سەرەکی ئەدەب یەکانگیر دێتەوە لەگەڵ مێژوو ، یان بەپێی بیرکردنەوەی ( مارتن هایدگەر ) شیعر دەتوانێ تەعبیر لە حەقیقەتی بوون بکات . ئەم قسەو بیرکردنەوانە هەمووی دەسەڵات و هێزی زمانی شیعری و ڕووبەرە فراوانەکەی شیعرمان پێشان دەدات ،، ئەگەر لەم دەقە شیعرییەی سومەیا جەلال بڕوانین .. دەبینین / لە خەونەکانی خۆی دەست پێدەکات .. لەم نێوەشدا وێنەی دوو دونیای جیاواز و دوو هەسارەی جیاوازمان پێشان دەدات .. دونیایەک کە ژیان پڕاوپڕە لە جوانی و مرۆڤەکانیش بەختەوەر و دڵخۆش و ئارام و شادومان ، هاوکات بەیەکەوە دەژین و بەیەکەوە لە جوانیەکان و بەروبوومەکان بەهرەمەندن .. ئەم دونیایەش دونیا جوانەکەی خەون و خەیاڵە وەک ماڵێکی ئارامی شایستە بە مرۆڤ .. هێما و ئاماژەش بۆ ئەو دونیا جوان و رەنگینە .. هەڵواسینی دارمێوێکە بە هەورەوە مرۆڤەکانیش سەبەتەکانییان پڕدەکەن لە ترێ ..! لەبەرامبەر دونیایەکی تر کە ( بەپێی خەونەکانمان تەنگە شار ) ،، لەوێدا هەموو رەنگەکان لە ڕەشەوە دێنەبوون و بۆ مشتێ ژیان دەبێ پێکی مردن هەڵبدرێ و مرۆڤەکانیش هەڵاتووی هەمیشەیین و ئەنفال دەکرێن و بەکۆمەڵ دەمرن .. دەتوانین ئەم ململانێی نێوان ( ژیان و خەون یان ژیان و مردن ) وێنەیەک و هاوکێشەیەک بێت بۆ هەموو گەردوون . بەڵام لەگەڵ تەنگ بوونی شار و ملمانێی نێوان ژیان و مردن و پێشاندانی کارەساتە جەرگبڕەکان ، هەروەها هەستە نائومێدی و خەمۆکییەکان . بەڵام ، شاعیر وەک مرۆڤێکی لێوانلێو لەخەون خاوەن ئیرادە و توانایەکی بەهێز ، ورەبەرزە دەست لە خەون و ئومێدەکانی بەرنادات ، وەک چۆن ( فرێدریک نێتجە ) پێی وایە ( هێز مرۆڤەکان بە ژیان پەیوەست دەکات ) ، ئەوشاعیرەشمان دەیەوێت پێمان بڵیت ، ( خەون مرۆڤەکان پەیوەست دەکاتەوە بە ژیان ) بۆیە داوا دەکات ، دەست لەخەونەکانمان بەرنەدەین تا دەگەینە نێو ماڵە راستەقینەکەی خەیاڵ و دونیایەکی باشتر و جوانتر دەخوڵقێنین ، ئەوەتا لە دیماهی شیعرەکەی دەڵێ :
بەڵام ئێمە دارمێوێکمان هەیە
پیایدا هەڵدەگەڕێین بەرەو ماڵی خەیاڵیمان و
پاسەوانی جوانی دەکەین
تۆش سەبەتەکەت پڕکە
پڕیکە لە ترێ
شەڕابی نەمری لێ دروست بکە و
تۆوەکەی بچێنە
تا ماڵێکی ڕاستەقینەیت هەبێ …!
وا پێویست دەکات ، .بۆ گەیشتن بەو ماڵە جوان و ئەفسووناوییەی خەیاڵ بێ ئومێد نەبین ،، چونکە ئێمە دارمیوێکمان هەیە پیایا هەڵدەگەریین .. کۆڵنادەین بەسەر هەوراز و بڵنداییەکان هەڵدەگەرێین و پاسەوانی جوانی دەکەین .. واتە هەموو بەهاکانی جوانی دەپارێزین چونکە مرۆڤ پیرۆزترین بوونەوەرە و شایستە بە هەموو جوانییەک و شایستە بە هەموو خۆشییەکە ، بەدار مێوەکە هەڵدەگەرێین ، شاعیر لە شوێنێکی بڵند وەستاوە ( وەک زەردەشتی نێو کتێبەکەی نێچە ) قسە بۆخەڵک دەکات و دەڵێت ( تۆش سەبەتەکەت پڕکە لە ترێ ، شەڕابی نەمری لێ دروست بکە و تۆوەکەی بچێنە تا ماڵێکی ڕاستەقینەیت هەبێت ..! ) چاندنی تۆوەکە هێمایە بۆ ( بەردەوامبوون و کۆڵنەدان ) بۆ گەیشتن بە دونیایەک کە کە شایستە بێت بە شکۆمەندی مرۆڤ و لەوێدا ( بە پێی خەونەکانمان ( تەنگ نەبێت ) شار …!
دەمەوێت لە کۆتایی ئەم خوێندنەوەیەم بۆ ئەم دەقە شیعرییە تاکید لەوە بکەمەوە و ئەوە بڵێم ، کە دەقی ( بە پێی خەونەکانمان تەنگە شار ) .. دەقێکی شیعری نایابە ، پڕە لە هێما و وێنە و کۆد و میتافۆری شیعری ، لە پشت هەر هێما و وێنەیەک هەستێکی قووڵی مرۆیی دەبیندرێ ، دەقێکە پڕە لە چێژ و جووڵەی ئیستاتیکی .. وەک هێشوە ترێیە گەییوەکان شیلەی شیعرییەتیان لێدەڕژێ .. بە چاوەڕوانم سومەیا جەلال ئەم ( دەقە شیعرییە و هەندێک لە دەقە شیعرییەکانیتری وەک ( دەمەوێت لە تۆدا بزر بم ) و ( ئازار بە بۆیەی شاعیرێک ڕەنگی کردووم ) بکاتە خاڵی هەنگاو هەڵگرتن بۆ چوونە پێشەوە و یان سەرکەوتن بەسەر پەیژەکانی داهێنان و نوێگەری . بە ئومێدم لە داهاتوویەکی نزیک بەرزاییەکانی داهێنان بکات بە ماڵی هەمیشەیی خۆی ، هاوکات لەناخی دڵەوە ئومێدی ئەوەش دەخوازم کە ئەو شاعیرەمان لەگەڵ نووسەر و شاعیرە پڕجۆش و لاوە خوێن گەرمەکانی شاری کەرکووکی خۆشەویست جووڵەیەکی هیوابەخش وەک دەیەی حەفتاکان و سەرەتای هەشتاکان بەڕێخەنەوە ، جێی پەنجە و قەڵەمەکانییان بە تۆخی دەرکەوێت و سایە بکەن بەسەر شیعر و ئەدەبیاتی کوردی دا …!

                                                         جانیوەری ٢٠٢٣

سەرچاوە :

  • شیعری ( تەنگە بە پێی خەونەکانمان شار ) نووسینی .. سومەیا جەلال
    تێبینی :
    ئەم دەقە شیعرییەی ( سومەیا جەلال ) ، لە پێشبڕکێی ( کامەران موکری ) خەڵاتی یەکەمی وەرگرت ، کە لەلایەن یەکێتی نووسەرانی سلێمانی سازدرابوو ، لەم چاڵاکییەدا چەند لاوێک دەقە شیعرییەکانیان خوێندەوە .



بیرەوەرییەکانی شاخی گۆیژە.. نەوزاد بەندی

ئەوە ناونیشانی کتێبێکی هاوڕێی دێرینم کاک موحەمەد حەمە تەقی ە ..
ئەم بەرهەمە گەشتێکی بەرەبەیانە بۆ شاخی گۆیژە .. نووسەر لەگەڵ هاوڕێیەکیدا، وەک وەرزش ، ڕوو دەکەنە شاخی گۆیژە ، ئەمەیش بانگەشەیەکە بۆ ئەوەی بە هاوشارییەکانی بڵێ پێویستە ڕووبکەینە وەرزش و شاخەوانیی ، بە تایبەتیی ساڵانێکە بەیانیانی سێ شەممە و هەینی خەڵکێکی زۆر پەیڕەویی دەکەن ..
نووسەر هەر لە یەکەم هەنگاویەوە ، کە لە گەڕەکی ئیسکان ، لە ماڵ دەچێتە دەرەوە ، ئەکەوێتە بەر تەوژمی جوانی درەخت و شار و یادگارییەکانییەوە …لە درەختە فستقە بێ ئەرک و پڕ بەرهەمەکەی حەوشەکەیانەوە دەست پێئەکا ، بە جۆرێ خۆشەویستی داری فستق ئەباتە دڵی هەمووانەوە و.. من خۆم وەک خوێنەرێکی کتێبەکە لە هەوڵی دۆزینەوەی شوێنێکدام ، دارێکی فستقی تیا بڕوێنم ..
ئیتر هەنگاو هەنگاو هەتاکو لای ئۆتێل تایتانیک کە خاڵی دەستپێکردنی هەورازو شاخەوانییەکەیە ، جوانی باڵەخانە و خانوو و شەقامەکانی شار ، قوڵبوونەوە و ڕامانێکی ڕۆحی و ویژدانیی لە لا دروست ئەکەن ..
ئیتر بەرە بەرە بە شاخەکەدا سەرئەکەون و ..دەیەها یادگاریی جوان و ناشیرین ، لە مێژووی کۆن و نوێی نەتەوەکەمان و شاری سلێمانی ، هەم ئەبنە بابەتی گفتوگۆی هەردوو هاوڕێ ..هەم ئەبنە هۆکارێک بۆ بەدواداچوون و لێکدانەوەی نووسەر لە ناخی خۆیدا … مولازم موحسین و تاوانەکانی .. کوشتنی گەنج و لاوانی شار بە خەمساردی .. خستنە خوارەوەی ئەلیکۆپتەرێکی ڕژێمی بەعس لە ناوەڕاستی حەفتاکاندا ، هەروەها لە ناوەڕاستی شاخی گۆیژەدا .. خەم و ئازاری نووسەر وەک هەڵهاتوویەک لە دەست بێگارییەکانی بەعس و سەربازی و خۆ قایمکردنی لە سێوسێنان ..دایکی میهرەبانی ، کە پارچەیەک بووە لە هەوڵ و کار و ماڵداری و بەڕێوەبردنی ئەمان بە جوانترین شێوە .. چاڵە بەفرەکانی گەردنی گۆیژە ، کە پێش کارەبا و ئامێری بەفرگرە ، بەفری زستانیان تیا هەڵئەگرت و لە هاویندا بە ئەسپی بار ئەیانهێنایەوە بۆ سلێمانی و بۆ ساردکردنی شەربەت و ئاو بەکارئەهێنران .. پیاوچاکانی شار وەک عەلی کەمال و عەلی ناجی و کەریمی عەلەکە .. خوێندن لەو سەردەمە دوورەدا ..خەم و خەونی میللەتێکی ژێر چەپۆک و لە هەمان کاتدا کۆڵنەدەر .. کارە باشەکانی عەبدولکەریم قاسم لە بنیاتنانی بەنداو و قوتابخانە و نەخۆشخانە و .. کارە دزێوەکانی زەعیم سدیق وقەتڵ و عامکردنی هاووڵاتیانی کورد ..و چەندەها ڕووداو و یادگاری تاڵ و شیرینی دوور و نزیک و..گرێدانەوەی به دۆخی ئەمڕۆی کورد ، کە بۆ میللەتی هەژار ئەگەر خراپتر‌ نەبووبێ .. باشتر نەبووە ..پشتگوێخستنی ڕۆڵی بەرزی پێشمەرگە و ..گەڕانەوە بۆ بنەماڵەگەری و تیرە گەری و دەرەبەگایەتی و پاوانخوازی و ..قوتدانی نەوت و غاز و خاک و ئاوی کوردستان تەنانەت بە شاخ و پێدەشتەکانیشیەوە …
بە کورتیی ، بە شێوەیەکی سادە و ساکار ، مێژووی کۆن و نوێی میللەتی کورد بە گشتی و شاری سلێمانی بە تایبەتیی باس دەکا ، کە ئەوە زۆر گرنگە ، بۆ هەموو چین و توێژەکانی ئەمڕۆی کۆمەڵگا ، کە زۆرینەی لاوەکانمان لە مێژووی دوور و نزیکی میللەت و شارەکەیان بێ ئاگان ..
بە ڕاستی من وەک خۆم تام وچێژێکی زۆرم لەسەرجەم ڕووداوە مێژووییەکانی ئەم کتێبە وەرگرت ..
لەوەیش زیاتر ، جوگرافیایەکی زۆر جوانی تێدایه ..بەرد ، دار ، باران ، هەور ، هەر هەمووی باس دەکرێت ، وەک چۆن ڕەسوڵی هەمزاتۆف ، وورد و درشتی داغستانەکەی باس دەکات ، ئەمیش بە زمانی شیعر و پەخشان تێکەڵاوی وورد و درشتی پێکهاتەکانی شار و شاخ دەبێت .. هەموو ئەو گۆرانی و پەند و قسەی نەستەقانە باس دەکات بۆ نمونە لەسەر بەرد ..بە جۆرێ ، جوانکاریی و داهێنانێکی زۆر تێدایە .. تۆ بێی سەرجەم ووتە جوانەکان کۆبکەیتەوە ، ئەمە هەم باخچەیەکە لە ووتە ..هەم مۆزەخانەیەکە لە کولتوور و ئەو ووتە بەنرخانە لە لەناوچوون و کاڵبوونەوە ئەپارێزێت .. لە هەمووی گرنگتریش ئەو ووتە و کولتوورە دەوڵەمەندە پەڕاوێزخراوە ، ئەهێنێتەوە بەرچاوی لاوان و نەوەی تازەی گەلەکەمان کە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وەک تۆڕی جاڵجاڵۆکە دایپۆشیون و لە زۆربەی بەها کولتووری و نەتەوایەتیەکان بێ بەشی کردوون ..
زمانی ئەم کتێبە زۆر پەتی و پاراوە و ..ڕستەکانی کورت و بێ گرێ و گۆڵن ، بە جۆرێک من کە دەستم بە خوێندنەوەی کرد ، هەتا تەواوم نەکرد ، وازم نەهێنا ..یان ئەو هەتا دوا لاپەڕە وازی لێنەهێنام ، ئەوەیش بەڵگەی سەرکەوتوویی نوسەرە لە چۆنێتیی هەڵبژاردنی بابەتەکانی و گونجاندنی لەگەڵ حەز و خەون و تام و چێژی خوێنەراندا ..
بە ڕاستی 128 لاپەڕە ئەخوێنیتەوە ، هێشتا وا بە دوای لاپەڕەی تردا ئەگەڕێی ، چونکە لە هەموو لاپەڕەیەکیدا بەشێک لە ڕابوردووی میلەتەکەت و شارەکەت و خۆت ئەدۆزیتەوە ..
بێ گومان هیچ بەرهەمێکیش بێ کەم و کورتیی نابێ ، هەڵبەت منیش هەندێ باری سەرنجم هەیە :
یەکەم : نووسەر ئەڵێ ئایین ئەفسانەیە ، لەکاتێکدا ئەفسانە ناتوانێ فەرمانڕەوایی بکا ..بەڵام ئاینەکان سەدان و هەزاران ساڵ فەرمانڕەوایی کۆمەڵگاکان کردووە ..هەر بۆیە ناکرێ ئایین به ئەفسانە پێناسه بکرێت .
دووەم : نووسەر کە باسی گۆرانی و ئاهەنگیی خەڵکانی سلێمانی ئەکات ،وائەزانیت خەمێکی تیا نییە .. کە باسی خەم و ئازارەکانی شار ئەکا ، وا ئەزانی گۆرانییەکی تیا نەماوەتەوە.. کە باسی ووشکە ساڵی ئەکا ، وادەرئەخا تەواو ، سەوزایی قاتیی بووە ، کە باسی دار و درەختیش ئەکا ، وا باسی ئەکا وەک ئەوەی بە درێژایی ساڵ ، ڕۆژانە باران ببارێ ..
سێیەم : نوسەر عەشق و خۆشەویستی خۆی بۆ شار دەردەبڕێ و …ئەڵێ بچیتە هەر شوێنێک هیواداریت بێیتەوە بۆ سلێمانی .. لەو لایشەوە ئەڵێ نەبووین بە بنەماڵەی شێخێک ، تا هەموو دنیا بگەڕێین . یان باس لە خەڵکی سلێمانی ئازا و بە جەرگ ئەکا ، کەچی باس لە کوشتنی گەنجەکان بە دەستی مولازم موحسین و ڕاکێشانیان به پشتی ئوتومبیلەکانیانەوە لە پێش چاوی خەڵک ..یان باس لەوە ئەکا کە ئەمڕۆ هەموو شاخ و دەشت و کوردستان داگیرکراوە لە لایەن چەند بنەماڵەیەکەوە ، ئەی لەو دوو حاڵەتدا کوان خەڵکە ئازاکەی سلێمانی ؟ یان ئازایەتییەکەیان بۆ کاتی تەنگانە داناوە ؟
چوارەم : لە باسی وانەی سێ سەگ ، لە ئەلف و بێی نوێدا ، هەندێ ئاماژەی تیایە کە ڕەنگە بڵێم وەک پەڕۆ سوورەکەی زۆرانبازی گا ، کێشە و پەلامار و فەرتەنەی لێ بکەوێتەوە .. چونکە ڕۆژگارێ تێکەتووین قسەیەکی نەستەق یان نوکتەیەکی لە دڵێکی سافەوە ، ئەکرێنە هەوێنی دووبەرەکی و بەرەنگاربوونەوە ..
پێنجەم : لە زۆربەی گوند و شار و شارۆچکەکاندا ، یەکگرتووی ئیسلامیی قوتابخانە و مزگەوت و بنکەی تەندروستی و هۆڵی نەشتەرگەریی نەخۆشخانەیان ، دروستکردووە یان نۆژەن کردۆتەوە و ..لە گرانیی و قات وقڕییەکەی ساڵانی نەوەدەکاندا موچەیان بۆ مناڵە هەتیوەکان بڕیبۆوە ..پێش ئەوەی حیزبێکی باڵادەست ئەو هاوکارییانەی ووڵاتانی کەنداویان لێ ببڕێ و بۆ دەزگایەکی خۆی تەرخانیان بکا ..
نووسەر دوور و نزیک باسی ئەمەی نەکردووە .
هەروەها لە چەندین جێدا باس لەوە ئەکا کە حیزبە ئیسلامییەکان خەریکە دەست دەدەنە یەخەی یەکتر ، بەڵام باس لەوە ناکا کە لە شەڕی براکوژیی یەکێتی و پارتیدا باشترین پێشمەرگە تیاچوون و زیاتر لە دە هەزار پێشمەرگەیش سەرنگوون و گۆڕ بزرن .

لە کۆتاییدا داواکارم لە هەموو کوردێک ئەم کتێبە بخوێننەوە ..دڵنیام دڵیان خۆش ئەبێ و ..لەگەڵ کتێب و کتێبخانە و کورد و مێژووی میللەتەکەیاندا ، ئاشتیان ئەکاتەوە ..




خۆشتبوێم.. شيعر: نزار قبانی.. وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

خۆشتبوێم و مەپرسە چۆن
كاتێ بەر خۆشەویستی ئەکەوین
جێیەک نیە بۆ “چی” و “چۆن”
و
ببە بە سایەقە و زریان
ببە بە لەسەرخۆیی و ببە بە توند و تیژیی
ببە بە دوا ووڵات
ببە بە گوڵی دوورە ووڵاتی
خۆشتبوێم بێ سکاڵا
كەی پڵنگ سکاڵای کردوە لەبەردەمی شمشێرا !!
بەهەزاران شێوە خۆشتبوێم
و
وەک هاوین دووبارە مەبەرەوە
من ڕقم لە هاوینە
بێ “گرێ ” و ئاڵۆزیی
خۆشتبوێم …
و
لە ناو لەپی دەستما خۆت وون کە
بۆ هەفتەیەک خۆشتبوێم
بۆ چەن ڕۆژێ …بۆ چەن سەعاتێ
هیچ بایەخ نایەم بە ئەبەدیی
من”تشرین”م
مانگی باران و سەرما و ..ڕەشەبا
من “تشرین”م
وەک هەورە تریشقەیەک لە لەشم بە
بە هەموو دڕندەیی “تەتەر” خۆشتبوێم
بە هەموو گەرمایی جەنگەڵ
بە هەموو زەبر و زەنگی باران خۆشتبوێم
و
هیچ بەهانەیەک مەهێنەوە
وەک ” بوومە لەرزە” خۆشتبوێم
….وەک مردنێکی چاوەڕوان نەکراو
و
با مەمکە سواغکراوەکانی بە گڕ و بڵیسەکانت
وەک گورگێکی سامناک و برسی پەلامارم بەن
من پیاوێکی بێ “قەدەر”م
تۆ ببە بە قەدەرم
تا وەک نەخشی سەر بەرد
لە سەر مەمکەکانت بمهێڵەرەوە
…….با هەر لەوێ بم
“””””””””””””””””””””””
22/1/2023




ئێوارانە ١١.. سەردار جاف

ئەم ئێوارە خەم دەبێتە ژنێکی جوان و لە گەردنم دەئاڵێ
مەراقەکانم دەبنە بەژن زرافێکی ژان و
دەبنە کل و ماسکەرا بە سەر چاو کاڵێ
ژن حەرفەکانی شيعرە و لە بنميچی کتێبێکدا دەخولێتەوە
لە باوەشی شەوبا
خەون بە پەڕەسێلکە دەبينێ و لە بەرائەت دەگەڕێتەوە
ژنێ هاودەمی دێڕە شلوێکانی شيعرمە و
پێکەنينەکانی بە فرمێسکە ئاوييەکانم سپارد
دەفڕێ و باڵەکانی دەبنە پەلکەزێڕينەو
ئێدی عەوداڵی رەنگاڵەیی دەبێ و رۆژەکانی ئاوابوونی دەژمارد
چاوەکان بوونە ميلی کاتژمێرە تێژڕەوەکە بۆ گەردنم دەناڵێ
نەچاو تێر دەبن نە رۆح لە حزووری ئاوێتەبوونا
شەو دەبێتە پەڕۆ و پاتاڵێ
لە گێژاوی کۆڕەوێکا
لێ تەريک و دوور مەودا و دابڕاو
تينوێتيش حەوسەڵەيەکی کەڵەکەبووی خەم
لە سارايەکا شەيدای ئاو
ساوايەکی مەلۆتکەیی جاويدانی،
نيگاکانم لە گومەزی خێوێکا دەپوکێتەوە
ئەمە شەرابێکی هەنگوينييە و لە مەرقەدی ئەبەدييەتی بێدابڕان
هەروا زوو ناگەڕێتەوە
دڵ لە نێو جامی شەرابی رۆحی ئەو چاوەکانم دەنەخشێنێ
سێبەری پێکی مەی منە ئەو شەهلاي رازم دەکێشێ
با ئۆغر نەکا ئەو دڵەی، لە جۆلانەی ئومێد دەنوێ
دڵ نەبووی دڵ لە دڵما، مەحاڵە دابێ رۆژێ نوێ
ئێوارە روو زەرد و خەجاڵەت کاتێ يارم دەرکەوێ
شەو لە حەژمەت ئەم ژووانە لە تاريکی خۆی ناکەوێ
خەسڵەت و فۆرم و هەناسە وان لە ريزی يەکتری
ئەو دڵە چۆن غيلمان نابێ کە تۆ لە خۆما زەقتری

ئەڵمانيا
٢١/١/ ٢٠٢٣




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(45).. شەماڵ بارەوانی

بەشی چل و پێنج

ئەو سەرک ئەستوورە بۆ نوێژان ناکات..!

وەکو لەبەشی یەکەمی بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕا ئاماژەم بۆ کرد، بێگومان مرۆڤ تا زیاتر بخوێنێتەوە، تازیاتر ئاشنای فیکر و فەلسەفە و کولتوور و دیدی جیاواز بێت، تازیاتر بیربکاتەوە و بەراوردی نێوانی ئایینەکان بکات، زیاتر ئاسۆی بیرکردنەوەی فراوان و تونێلی تێڕوانینی واڵاتر دەبێت و لە زۆر شت تێدەگات.

هەڵەکانی ژیانی پێشووی خۆی بۆ دەردەکەوێت و دەست بەرداری دۆگمی مەزهەب و ئەقیدەی ڕەها گەرایی و دەیان تێگەیشتنی پێشووتری خۆی دەبێت.

ئینجا لە سۆنگەی مرۆڤ دۆستی و فەلسەفەی ڕێژەییەوە لە شتەکان دەڕوانێت. تێدەگات کە پێشووتر ئەو لە چاڵێکی چەندە تەسک و داخراودا ژیاوە. دنیا زۆر لەو چاڵەی هزر و تونێڵەی بیر و باوەڕ و ئەشکەوتەکەی ڕوانینی ئەو فراوانتر و مەزنترە. ئیتر دەست دەکات بە پێداچوونەوە و ئەبدەیتکردنەوەی ئەو دیدەنیگایەی پێشووتر کە بەبەغە ئاسا، لەسەری تەڵقین درابوو.

من هەندێک وێستگەی ژیان و قۆناغی فیکری خۆمم بیردەکەوێتەوە، هەر بەڕاستی شەرم دامدەگرێت و هەست بە خەجاڵەتیەکی بێ ئەندازە و تەریق بوونەوەیەکی زۆر دەکەم. لە خۆم دەپرسم هەر بەڕاستی من وابووم ؟!

دواتر خۆم وڵامی خۆم دەدەمەوە و دەڵێم دەی خۆمن ئەو کات لە قۆناغی هەرزەیی تەمەن و غەیبووبەی فیکری دابووم.

بیرم دێت. لە ڕابردوو و قۆناغی ژیانی خوێندنی ئایینی و فەقێیاتیمدا، چەندە کەسێکی وشک باوەڕ و مەزهەبی و ئایدیۆلۆژیست بووم. چەندە کەسێکی فێندەمێنتالیست و چەق بەستوو و ناحاڵی بووم، سەبارەت بە یەکسانی جێندەری و ئازادییەکانی تاک و فرەیی و یەکترقبوڵ کردن و دەیان کۆنسێپتی تر، ڕوانینێکی چەندە نێگەتیڤی و خراپم هەبوو.

چەندە هەڵەو نزم و سوک لە چەمکی مرۆڤ بوونم دەڕوانی. چەندە سوک سەرنجی ڕەگەزی ژنم دەدا. چەندە نائاژەڵ دۆست و نامرۆڤ دۆست و، کەسێکی دەمارگیر و ڕاسیزم بووم.

چەندە کوێرانە شوێن کۆمەڵێک دۆگم و تێگەیشتن کەوتبووم. چەندە ڕقم لە ئێزدی، کاکەیی، جو، زەردەشتی مەسیحی، بێ دین و هەموو ئایینەکانی تر و ئاڕاستەکانی تری درەوەی بازنەی بیر و باوەڕ و قەناعەتەکەی خۆم دەبووەوە.

ئای خودایە چەندە هەڵە حاڵی کرابووین و تێگەیەندرابووین !

چەندە خەرەفێندرابووین و بە گەمژە کرابووین !

لەو سۆنگەیەوە دەمەوێ نموونەیەکیتری ئەو قۆناغەی ژیانم بۆ خوێنەرانی ئازیز باس بکەم. بە حوکمی ئەوەی فەقێ بووین و زۆرجار مەلاکان لەجێگای خۆیان دەیانناردینە ژن (مارەکردنێ).

ڕۆژەک چومە ژن مارەکردنێ لای بەحرکە و ئەو ناوە، زاوا هات، ئەمەش بەشێک لەو مەلا بەڕێزانەی لایان دەمانخوێند، وایان تێگەیاندبووین، کە هەر کەسەک نوێژی نەکرد، بە هیچ شێوەیەک وەک موستەلەحە عەشایەرەکە دەڵێت( ژنی لێ مارەنەبڕین)، چونکە دروست نییە و ئێمە شافیعی مەزهەبین و بە پێی مەزهەبی شافیعیش نوێژنەکەر کەسێکە ڕاستە کافرنییە، بەڵام فاسیقە و فاسیقیش نابێت ژنی لێ مارەبکرێت.

مەلایەکیش لە یەکێک لە مزگەوتەکان، زۆر جار کە پێشووتر دەڕۆشتمە وتارەکەی ڕۆژانی هەینی، زۆر بە خراپی و نەرێنی هێرشی دەکردە سەر نوێژنەکەر و دەیگوت: ئەگەر بە کۆڵانەیەکی تەسک دا ڕۆشتیت و لە ئاراستەی بەرامبەریشت سەگێک و نوێژنەکەرێک لەو کۆڵانەدا بوون، خۆت بدە لای سەگەکە، نەک نوێژ نەکەرەکە.

بۆیە من، تا بڵێیت ڕوانینێکی نێگەتیڤ و نزمم لە هەمبەر مرۆڤی نوێژنەکەر هەبوو.

بابێینەوە سەر بەسەرهاتەکە و سەرتان نەیەشێنم، ‌ئێ منیش بە زاوام گوت نوێژ دەکەیت کوڕە؟ مامەحاجییەکی بە تەمەن لەوێ بوو، نازانم چی کوڕەکە بوو، یەکسەر لە جیاتی ئەو وڵامی دایەوە و گوتی: وەڵا کاک مەلا ئەوەی ڕاستی بیت ئەو سەرک ئەستوورە نوێژان ناکات.

من ئەوکات ئایینم زۆر بە توندی و حەماسییەوە گرتبوو. بەینی خۆشمان بێت، ئیتر کە ئەمەم لەو مامە حاجیە بیست و زانیم کوڕەکە نوێژ ناکات، تووڕەیی هەموو بوونی داگرتم و پێم گوت: کاکە ئەتو شەرم لە خۆت ناکەیت نوێژان ناکەیت؟ کو دەبیت ئومەتی موحەمەدی نوێژی نەکات؟ ئێستا بەمن ناڵێیت جیاوازی توو و جولەکەیەک چییە؟ هەرگیز ئەو ژنەت لێ مارەناکەم ئەگەر بشفڕی، چونکە بە پێی مەزهەب و ئایین تۆ فاسيقیت !

سەرتان نەیەشێنم هەستام بڕۆم، پیاوەکی تر کە لەوێ بوو، گوتی کوڕە دانیشە مامۆستا ئەمەکردمان و ئەتو مەکە حەیامان دەچێت لەناو خەڵکی بەو خوایەی. ئێ گۆتم کاکە دەبینن ئەوە نوێژی ناکات من کو ژنی لێ مارەبکەم؟! من و ئیمامی شافعی زۆر خاتریشمان گرتییە، گەرنا لای هەندەک مەلاو مەزهەبی تری ئیسلامی، نوێژنەکەر کافریشە.

دواتر گوتیان کاکە بەخودای وەعد دەدات دەست بە نوێژان بکات.

گۆتم نا باوەڕم بە وەعدی نوێژ نەکەران نییە، دەبێت ئیلا سوێندی بخوات.

زاوای فەقیر لەشەرم و خەجاڵەتیان حەوت ڕەنگی گۆڕی و تنۆک تنۆک ئارەقەی شەرم لەسەر نێوچەوانی دەکەوتنەخوارەوە و ناچار سوێندی خوارد و گوتی بەو خوایەی ئیتر دەست دەکەم بە نوێژان.

ئینجا عەیب نەبیت، لێم مارەبڕی.

ئێستاش کە ئەوەم بیردەکەوێتەوە، لە لایەک دەدەمە قاقاو تێر تێر بە ئەقڵیەت و بیرکردنەوەی ئەوسام پێدەکەنم و لەلایەکەی تریش تەریق دەبمەوە و لەخۆم دەپرسم باشە من بۆوام کرد. هەر بەڕاستی من هێندە مەزهەبی و بیر تەسک و ئاسۆ داخراو بووم؟




هەواوی لە خەندەوە بۆ قاقای پێكەنین.. عەلی مەحمود محەمەد

كۆمپانیای هەواوی لە رێكەوتی 15ی سەپتەمبەری ساڵی 1987 بەسەرمایەی تەنها 21000 یوانی چینی واتا تەنها 3000 دۆلار دامەزرا, بارەگای سەرەكی لە شاری شینجینی چینە, 197000 كارمەندی هەیە, 107000 یان لە كەرتی توێژینەوەو گەشە پێدانی كۆمپانیاكە كاردەكەن واتا رێژەی 54,8% كۆی هێزی كاری خەریكی داهێنانن, ئەمەش دەریدەخات پرۆسەی داهێنان زۆر گرنگە لای هەواوی و كاری سەرەكییەتی:

https://www.asharqbusiness.com/article/36685/%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%88%D9%8A-%D8%AA%D8%B6%D8%AE-22-%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D8%AB-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D9%84%D9%84%D8%AA%D8%BA%D9%84%D8%A8-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%83%D9%8A%D8%A9/
هەواوی لە یۆلی 2010 ەوە چووە لیستی كۆمپانیاكانی فۆرتشن گلۆباڵی 500, بووە بە یەكێك لە 500 كۆمپانیا زەبلاحەكەی جیهان, ئێستا شەشەم گەورە كۆمپانیای كەرتی تەكنەلۆجیای جیهان و گەورەترینی چینە, یەكێكە لەو 145 كۆمپانیایەی چین كە ئەمساڵ كە لە لیستەكەدان, چین وەك وڵات بووە یەكەم.
هەواوی پشكی لە بۆرسەكاندا نییە بۆ فرۆشتن, پشكەكانی هەمووی بۆ كارمەندانی بە ڕەگەز چینی كۆمپانیاكەیە, بە مەرجێك كە رۆیشتن و كۆمپانیاكەیان جێهێشت پشكەكە لەگەڵ خۆیان نابەن و دەیفرۆشنەوە بە كۆمپانیاكە.
هەواوی تەنها كۆمپانیایەك نییە بۆ چینیەكان, بەڵكە جێگای شانازی پیشەسازی و داهێنانی چینیشە, بەرەی پێشەوەی جەنگی تەكنەلۆجیای چینە لە بەرامبەر ئەمەریكاو هاوپەیمانەكانی, ئیرادەو داهێنان و هێمای ولاتە.

شەڕ فرۆشیەكانی ئەمەریكا

ساڵی 2017 كۆمپانیای زەبلاحی پەیوەندییەكانی چینی ZTE , بە بەهانەی هەناردە كردنی تەكنەلۆجیای ئەمەریكی بۆ ئێران و كۆریای باكوور, كەوتە بەر سزای ئەمریكا زوو بەزی تەسلیم بوونی خۆی راگەیاند, بوو بە كارەسات بۆ كۆمپانیاكە پشكەكانی داتەپین و چەندین ساڵ چووە بواری پوكانەوەوە.
دوای كۆمپانیای زەد تی ئی, هەواوی كەوتە بەر نەفرەتی ئەمەریكا, سەرەتا لە گرتنی منج وانزۆ كچی سەرۆكی كۆمپانیا و دامەزرێنەری لە كەنەدا لە یەكی دیسەمبەری 2018 دەستی پێكرد, گوایە پێشێلی سزاكانی ئەمەریكای كردووە لە دژی ئێران.
هەنگاوی دووەم ئابلوقەی هەمەلایەنە كرایە سەر هەواوی و لە دوور خستنەوەی لە بازاڕی ناوخۆی ئەمەریكاو هاوپەیمانەكانی لە گرێبەستەكانی 5 جی ئەنتەرنێتی خێرا كە هەواوی پێشەنگی جیهان بوو لێی, وە قەدەغەكردنی كڕینی هەر چیپێك لە هەر كۆمپانیایەك كە بە بەرنامەو ئامێری ئەمەریكای تێدا بەكار هێنرابێت, گوگڵ و مایكرۆسۆفتیش كۆتاییان بە پەیوەندییەكانیان لەگەڵ هەواوی هێناو رێگەیان نەدا بەرنامەكانیان بەكار بهێنێت, بەمەش هەواوی لە یەكەم كۆمپانیای جیهانەوە فڕێ درایەوە خوارەوە بۆ هەشتەم كۆمپانیا لە بەرهەم هێنانی تەلەفۆنی زیرەك, لە بواری بەرهەم هێنانی تەلەفۆنی زیرەك بووە جەستەیەكی بێ روح.
هروەها های‌سیلیكون كە كۆمپانیای دیزاینی چیپە بەلام بێ كارگا, بارەگای لە شینزینە, خاوەندارێتی تەواو بۆ هەواوی دەگەڕێتەوە, گەورەترین كۆمپانیای دیزاینی چیپە لە چین, بەهۆی ئابلوقەی ئەمەریكاوە بە تەواوی راوەستاو لە جولە كەوت, چونكە هیچ كۆمپانیایەك ئامادە نەبوو چیپە دیزاینكراوەكانی بۆ بەرهەم بهێنێت.

هەواوی چی كرد؟

هەواوی لە جیاتی شكست و بێهیوایی لەبەرامبەر ئەم جەنگە هەمەلایەنە, ورەی دا بە خۆی, بە دوای داهێنان و بازاڕو كاردا گەڕا, ئەو سوپایەی هەیبو لە بواری داهێنان كەسی نەناردە ماڵەوە, لە بەرامبەردا وتی زیاتر بیر بكەنەوە, تەلەفۆنی هەواوی داتەپی لە ریزبەندی جیهانی 7 پلە هاتە خوارەوە, هۆنەری فرۆشت, لە بازاڕەكان دەركرا.
لە بری بەرهەمهێنانی تەلەفۆن جۆری كارەكانی زیاد كرد, چووە بوارەكانی كەرتی ئۆتۆمۆبێلی زیرەك, پیشەسازی, كشت و كاڵ و كێڵگەی بەراز بەخێوكردن و كەرتی كانەكان…, هەواوی بووە هەمە كارە, لە هەموویدا گۆڕانكاری دروست كردو سەركەوتوو بوو, ئۆتۆمۆبێل و كێڵگەو كانەكانی زیرەك كرد.
لەو قەیرانە توندەی تیایدا بوو لە بواری ئابووری داهاتەكەی بە نزیك 25% كەمیكردبوو, كەچی زۆرترین رێژەی داهاتی بۆ بەشی گەشەو توێژینەوە تەرخانكرد, لە ساڵی 2021 دا 21 ملیارو 280 ملیون دۆلاری لەو بەشە خەرج كرد كە دەیكردە رێژەی 22,4%ی كۆی داهتەكەی
https://www.huaweicentral.com/huawei-will-maintain-strong-rd-division/?fbclid=IwAR2kcCfxPyn31VtwvJLi6t15vDnb2l-Xbk1KFwj64PyUFLA7z7D-kqOiNM0
هەواوی لە دوای كۆمپانیای مێتای فەیسبووك زۆرترین رێژەی داهاتی لە بواری توێژینەوەو داهێنان خەرج كردووە لە جیهاندا.
بەم ئیرادەیەوە هەواوی یەكەمی جیهان بوو لە ساڵی 2021 دا لە داهێناندا, زیاتر لە 110 هەزار داهێنانی لە 45000 خێزانی داهێنان هەبوو, هەروەها لە ناو كۆمپانیا چینییەكانیش یەكەم بوو
https://www.skynewsarabia.com/technology/1529683-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%88%D9%8A-%D8%AA%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%A7%D9%95%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%AA%D8%B9%D8%B2%D9%8A%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D9%83%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D8%AB-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1

یەكەم كاردانەوە هارمرنی ئۆ ئێس

دوای ئابلوقە هەمە لایەنە گشتگیرەكەی ئەمەریكا, هەواوی بە ناچاری لە ئۆگستی ساڵی 2019 سستەمی HarmonyOS بە 77 زمان راگەیاند بۆ كاركردنی ئامێرەكانی لە مۆبایل و كاتژمێرەوە بۆ تەلەفزیۆن و ئۆتۆمۆبێل, كە ئێستا زیاتر لە 500 ملیۆن ئامێر بەكاری دەهێنن.
لەوكاتەوە ئەم سستەمە بەردەوام لە نوێكردنەوەدایە, دوا نوێكردنەوە HarmonyOS 3 لە 27-7-2022 بە فەرمی راگەیەنرا.
سستەمەكە بە گشتی ساناو سەركەوتوو وە خێراو دەوڵەمەندە, تەنانەت بەكارهێنەر دەتوانێت دەستی بگاتە گوگڵیش كە قەدەغكراوە.
تا یۆنی 2022 زیاتر لە نیوملیۆن گەشەپێدەر بەشداریان كرد لە گەشەپێدان و پێشخستن و كەمكردنەوەی كەموكوڕییەكانی سستەمەكە.
بە گشتی هارمۆنی ئۆ ئێس دیاری داهاتووی هەواوییە بۆ چینییەكان و هاوپەیمانەكانی ئامادەیە بۆ كاتی دابڕانی یەكجاری بەرەی چین و ئەمەریكا لە یەكتر و بەشكردنی ئەنتەرنێت و زنجیرەكانی بەرهەمهێنان.
جەنگەكە سەرەتایەو ئەمەریكا چۆن لە هەشتاكان بەرامبەر یابان گرتییە بەر بۆ رێگاگرتن لێی لە گەشەكردن لە بەرهەم هێنانی چیپ, ئێستا بەرامبەر بە چین ئەنجامی دەدات, لە كۆتادا ئەمەریكا هەموو كارتەكانی بەردەستی بەكاردەهێنی بۆ ئەوەی چین پێشی نەكەوێت جگە لە كارتی سەربازی ئەوەیان بڤەیە, وەلێ چینییەكان پشوو درێژو هێمن و زیرەكن.

كۆتایی قۆناغی پوكانەوە
بە پێی دەزگای راگەیاندنی بلمبۆرگ فرۆشتنی هەواوی لە چارەكی چوارەمی 2022 بە ڕێژەی 7,2% زیادیكردووە, گەیشتۆتە 27,4 ملیار دۆلار , بەهۆی كەرتی ئۆتۆمۆبیلی زیرەك و …… .
كۆمپانیای هەواوی پێشبینی دەكات ساڵی 2022 داهاتی لەچاو ساڵی 2021 بە ڕێژەی 0,4% زیاد بكات بگاتە 91,53 ملیار دۆلار, واتا دابڕان لە قۆناغی پوكانەوە دەستی پێكردووە.
هەرچەندە تا ئێستا داهاتی هەواوی كەمترە لە ساڵی 2022 گەیشتە 122 ملیار دۆلار, بەلام نیشانەی كۆتایی قۆناغی پوكانەوەیە بۆ كۆمپانیاكە, سەرباری ئەوەی دەستی دەگاتە بەرهەمی ئەو كارانەی لە3 ساڵی رابردوو كاری لەسەریان كردووە لە پڕۆژەو داهێنان.

لە خەندەوە بۆ قاقای پێكەنین

بە پێی رۆژنامەی تێلیگرافی بەریتانی بێت هەواوی داهێنانێكی دانسقەی لە بواری ئامێری بەرهەم هێنانی چیپ دا كردووە, گوایە هەواوی داهێنانی پێشكەش كردووەو داوای پاتیچنتی لە چین بۆی كردووە, بۆیە تەلەگراف دەڵێت ئەگەری ئەوە هەیە ئەم كۆمپانیایە چیپی بچوكترو بەهێزتر بەرهەم بهێنێت لە داهاتوودا, لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی 2022 ئەم داهێنانەی ئەنجامداوە, لە دیسەمبەی ساڵی رابردوو ئاشكرای كردووە.
گەیشتنی هەواوی بە تەكنەلۆجیای “EUV” كە تەنها كۆمپانیای “ASML” ی هۆڵەندی بەرهەمی دەهێنێت” ASML كۆمپانیایەكی هۆڵەندی فرەنەتەوەییە لە ساڵی 1984 دامەزراوە, بەهای بازاڕی 215 ملیار دۆلارە. نە مانگاكان و نە كێڵگەی گوڵەكان گەوهەری تاجی هۆڵەندا نین, بەڵكە كۆمپانیای “ASML” گەوهەرەكەیە, وەك وەزیری بازرگانی دەرەوەی هۆڵەندا لیسجی شرینماخر رایگەیاند.”.
لە ئێستاوە ئەو داهێنانە گەورەیەی هەواوی وڵاتانی رۆژئاوای راچەڵەكاندووە, چونكە چیپ پاژنەی ئەخیلی چینییەكان بوو”چین گەورەترین بازاڕی چیپی جیهانە, 53,7%ی بەرهەمی چیپی جیهان لە بازاڕی چین ساغ دەبێتەوە. ساڵی 2020 لە كۆی بایی 446,1% ملیار دۆلار چیپی بەرهەم هاتوو لە جیهاندا, بایی 239,4 ملیار دۆلار كە چین كڕیویەتی , لەو قەبارەیە چین بایی 199,7 ملیار دۆلار چیپی لە دەرەوە كڕیوە, هەرچەندە ئەو بڕە بۆ ساڵەكانی دواتر وەك رێژە كەمبۆتەوە نەك وەك نرخ”.
جەنگە جیهانییەكە لە 7ی ئۆكتۆبەری ساڵی رابردوو بایدن لە بەرەی چیپەوە رایگەیاند, هاوپەیمانی ئەتڵەسی چیپ, بە هاوپەیمانی چوار قۆڵی ناسێنراوە” ئەمەریكا, تایوان, كۆریای باشوور, ژاپۆن” هەوڵی دامەزراندنی درا.
ئەمەریكا فرۆشتنی ئامێری تەكنەلۆجیای “EUV” بە چینییەكان لە سەردەمی ترامپەوە وەك مۆدێلە نوێكان, وە ئێستا لە سەردەمی بایدن بە گشتی قەدەغە كردبوو, كۆمپانیای “ASML” یش تاكە كۆمپانیایە لە جیهاندا ئەو ئامێرە بەرهەم دەهێنێت, قەبارەی هەر ئامێرێكی بە ئەندازەی پاسێكەو هەر كارگایەكی بەرهەم هێنانی چیپ پێویستی بە 9 بۆ 18 ئامێرە, نرخەكانی هەر یەكەی لە 300 ملیۆن دۆلارەوە بۆ بان دەست پێدەكات.
هەواڵی داهێنانەكەی هەواوی دڵە راوكێ لە لای بەرپرسەكانی رۆژئاوا دروست دەكات”

https://www.alroeya.com/233-0/2309957-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%A9-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B9-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%AA%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8A%D9%86-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D9%81%D9%8A-%D8%AD%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%82
لە كۆتاییدا هەواڵی گەیشتنی قازە رەشەكە گەیشت و لە ئەگەر لە تاقیكردنەوەكە دەربچێت ئەوا هەواوی پێدەكەنێت, لە گەڵ خۆیدا هەموو چینییەكان و بەرەكەی دێنێتە پێكەنین.
https://www.computable.nl/artikel/nieuws/infrastructuur/7454686/250449/huawei-kraakt-unieke-chiptechnologie-asml.html
دوكەڵی ئەم داهێنانەی هەواوی لە داهێنانەكانی لە 5 جی زیاترە, هێشتا ئاگرەكەیان نەبینییوە كاری لەسەر نرخی پشكی كۆمپانیاكانی ئامێری بەرهەم هێنانی چیپ دانا و لە بازاڕەكانی پشك سوریانی هەڵگەڕاند بەتایبەت “ASML”.
كۆمپانیای “ASML” ی هۆڵەندی رەتی دەكاتەوە لە رێگای سیخوڕییەوە هەواوی گەیشتبێتە ئەو داهێنانە.
بە پێی رۆژنامەی گاردیان, داهێنانەكەی هەواوی چین لە ئابلوقەی رۆژئاوا رزگار دەكات, رێگا بۆ گەشە دان بە توانا سەربازییەكان چین دەكاتەوە. چاودێران پێیان وایە, چاوەڕوانی هەواڵی وا لە چینەوە دەكرا, رۆژێك ببیسترێت.
هەرچەندە شارەزایانی بوارەكە پێیان وایە ئامێری EUV زۆر ئاڵۆزترە لە وەرگرتنی بڕوانامەی داهێنان, ئاڵۆزترین ئامێرە لە جیهان, كۆمپانیای ASML چەندین هاوبەشی لە ئەڵمانیاو ئەمەریكا هەیە بۆ بەرهەم هێنانی
https://www.computable.nl/artikel/nieuws/infrastructuur/7454686/250449/huawei-kraakt-unieke-chiptechnologie-asml.html
راپۆرتەكان ئەوە دەردەخەن لە 3 ساڵی رابردوودا هەواوی بە دوای پشكنین و گەشەپێدانەوە بووە, بە دوای ئەلتەرناتیفی چارەسەری ئەمەریكاوە بووە, تا گەیشتە داهێنان لە بواری EUV, بەمەش دەربازی دەبێت لە ئابلوقەو شەڕی ئەمەریكاو رۆئاوا, نەك چین جیهانیش لەو پاشكۆیەتییە رزگار دەكات, هەرچەندە ئامێرەكە لە زیاتر 10000 پارچە پێك هاتووە, دروستكردنی سانا نییە و كات و ئیمكاناتی دەوێت.
ئەگەر هەواوی سەركەوتوو بێت ئەوا دەتوانێت چیپی كەمتر لە 10 نانۆمیتەر دروست بكات” بەرهەمی ساڵی 2016ەیە”, وە هەواوی لە بواری دیزاین و ئامێرو مەواد و ئامادەكردن سەرمایەگوزاری زۆری كردووە, بە پێی راپۆرتی بانكی بیرنبرگ لە زیاتر لە 40 كۆمپانیا سەرمایەگوزاری كردووە, ئامادەیە لە ماوەی نزیكی داهاتوو چیپی 12 و 14 نانۆمێتری بەرهەم بهێنی https://www.huaweicentral.com/12nm-and-14nm-huawei-chipsets-to-launch-this-year/?fbclid=IwAR1xTISXw9Loglg5UB1c1C36fpq39HDDUwDpU12i_N1oCh2fgFqchZAoMJU
هەروەها هەواڵ هەیە هەواوی لە گەڵ كۆمپانیای زەبلاحی سمیك كارگایەك پێكەوە دانێن
https://www.marefa.org/%D8%B5%D9%86%D8%A7%D8%B9%D8%A9_%D8%A3%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8A%D9%86
بەمەش دەردەكەوێت هەواوی سێ ساڵە لە سێ لاوە هەنگاوی ناوە بۆ بەرەو رووبونەوەی ئابلوقەكان سەری:
1- كاری كردووە لەسەر داهێنانی ئامێری بەرهەم هێنانی چیپ و دیزاینی نوێ .
2- وەبەرهێنانی كردووە لە كۆمپانیاكانی بوارەكە لە هەموو بەش و پرۆسەكانی بەرهەم هێنانی چیپدا.
3- كاریكردووە بۆ دامەزراندنی كۆمپانیای نوێی بەرهەم هێنانی چیپ.




عمر چاوشین پاش مردنی تۆڵەی لێدەکرێتەوە.. ڕێبوار عارف

کە منداڵ بووین چاوی شینی عومەرێک لە تەمسیل و دراماکاندا ڕایدەکێشاینە بەردەم شاشەی تەلەفزیۆنەکان و لە زۆربەی بەرنامەکانی تر زیاتر دلمان پێۆخۆش بوو. لەبەر بەشداری نەکردنی ( مێینە) لەو سەردەمەدا لە شانۆو دراماکاندا ئەو زۆر جار ڕۆڵی ژنی دەبینی. بەڵام لەبەر تواناو ئاستی باشی نواندنەکەی ئەوەمان لەبیر دەچووە کە ئەم ئەکتەرە کاک عمر چاوشینە. بەوشێوەیە ئەم هونەرمەندە نزیک بە ٢٠ ساڵ لە شانۆو درەماکاندا بۆشاییەکی گەورەی لەم بوارەدا پڕکردەوە.

ئێستە دوای تێپەربوونی دەیان سال بەسەر کاری ھونەری ئەم ئەکتەرەدا لێرەو لەوێ گوێبیستی ئەوە بووین کە ئەم ساڵانەی رابردو دواین قۆناغەکانی ژیانی لە خەڵوەتگەی پیران بەسەر دەبات، بە جۆرێک کە چرکەساتەکانی ژیانی ئەم مرۆڤە بەدەم بیرکردنەوەو نینۆک خواردن و خەیاڵ پەروازکردنەوە گرمۆلە دەبوو ھەردوو ئەژنۆی خۆی بۆ پڕکردنەوەی زەمەنەکانی تەنیای بە تووندی لە باوەش دەگرتوو بە جگەرە داگیرساوەکەی نێوان پەنجەکانی هەناوی خۆی رەشتر دەکردەوە، بۆیە ئەو تا دواین چرکەساتەکانی ژیانی جگەرەی کردە نزیکترین ھاوڕێ و ھاودەمی ئەو ڕۆژانەی کە لە نامۆبووندا نغرۆ ببوو.

دواجار لەپڕ دەبینە بینەری دواین پەردەی نمایشەکانی ئەم هونەرمەندە، بەو جیاوازیەوە کە ئیتر عمر جەستەی بەدوای خۆیدا پەلکێشمان ناکات، بەڵام دوای مەرگیشی (سەمایەکی) ئاگر لە دیوەخانی فەرهەنگێکی کۆنەپەرستانە بەردەداوت و لەبانی رێزلێنان، بەناوی خەلکەوە سەرزەنیشتی دەکەن بۆ دواین دەرکەوتنەکانی.
ئەمە لەکاتێکدایە کە ئەو ئیتر هیچ توانای داکۆکی کردنی لە خۆی نیە، بۆیە هیچ ئازادیەنیش نیە کە لە دنیای مەجازی دادگای بۆ دابنێن و بەهۆی بینینی دەورێکەوە بۆ هەمیشە مەحکومی کەین و دیوەزمیەک لەم ئینسانە سازبکەن و لە تۆلەلیدا تا ئەبەد وەک نەفرەت لێکراوێک لە ئاگری جەهەنەمدا بیسووتێنن، “پەلە مەکەن دواتر بەم فەزاحەتە ئاشنادەبن”!
…….

مەرگی ئینسان لە نێوان بیرورای زال و فلتەری سۆسیال میدیادا!

زۆرێک لەئێمە لەم ڕۆژانەدا لە ڕێگەی سۆسیا میدیاوە ھەواڵی مەرگی عمر چاوشینمان بیست. ڕۆژی دواتر ھەواڵی بەخاک سپاردنی لەگەڵ وێنەی دارەمەیتێکدا لە یەکێک لە مزگەوتەکانی سلێمانیدا نیشاندرا… دواتر کاتێک دەیبەن بۆ گۆڕستان یەکەمین سزای گشتی هەژاریەکەی وەردەگرێت و تەنیا ژمارەیەکی کەم لە ئەندامانی بنەماڵەکەی و دۆستانێکی نزیکی لە چاوی کامێرەوە دەردەکەون، کە ھەندێکیان نیگەرانی خۆیان لە ساردو سڕی بەخاک سپاردنەکەی ئەم ھونەرمەندە نیشاندا.

بەلام هەقیقەتە ناڵەکە ئەوەیە هەروەک ئەوەی عادەتمان گرتبێت بەوەی ئەو کەسانەی کە هەژاری و نەداری و بێنەوای دەبێتە داینەمۆی چەرخاندنی ژیانیان، نەک تا سەرەمەرگیش دەبێت باجی هەژاریان بدەن، بەلکو مەرگەکەشیان مەرگێکی جیاوازەو “پێویست بە سزای تووندتر دەکەن”. ئالێرەدایە دەبینین کە چۆن مەرگیش بە فلتەرێکی چینایەتیدا تێپەر دەبێتو سەرمایە دەتوانێت گرانبەهاترین هوڵەکان و زۆرترین ژمارەی خەلکی بەدوایدا هەلخڕێنێت.

بەلی بۆ زۆرێکمان پرسەی ساردوسڕی عمر چاوشین جێگەی نیگەرانی بوو، بەڵام تۆبڵی چاوەڕوانیەکە چی بێت لە مەرگی ھاوڵاتیەکی ھەژار کە نە رۆژێک لە ڕۆژان وێنەی لەگەل هیچ بەرپرس و کادرێکی حیزبیدا گرتبێت و نە رۆژگارێک ئامادە بووبێت شکۆی ئینسانی خۆی ھەرزان فرۆش بکات.

هەربۆیە ناکرێ لە مەرگی چاوشینەکاندا چاوەڕێ ئەوەبین وەک مەرگی کوڕە بەرپرسێک دەیان پەیامی سەرۆک و سەرکردەی حیزب و سیاسەتمەدارو پەرلەمانتارو وەزیرو گزیر بەدوای خۆیدا بھێنێت. ناکرێ چاوەڕێ پرسەی پڕ شکۆو قەتارەی ئۆتۆمبیلی بەرپرسان و کەسایەتیەکانی شاربین.
بەدلنیای نا ئەمانە جێگەی چاوەروانی کەس نیە، بەلام ئەی بەڕاستی نەدەکرا لەو سەدان و بگرە ھەزاران ھونەرمەندەی ئەم مەملەکەتەدا سیمای پۆلێک لە زۆنی کامێرەکانەوە ببینایە، نەدەکرا لەو دەیان سەندیکاو نقابەی ھونەرمەندان و کۆمەڵە و یەکیەتی ھونەرمەندانەی ئێرەو ئەوێی کوردستان چوار لاڤیتەی سەرەخۆشیان بۆ رێزلێنان لەو ئەندامەی خۆیان بدیبایە. بەداخەوە دەبێت بڵین نا لەبەرئەوەی بیرورای گشتی بەرژەوەندی چینە دەسەلاندارەکان دیاری دەکات، بۆیە ڕەنگە پێویستیان بەم بازار گەرمیە بۆ نیشاندانی توانایەکان و کەسایەتی هونەرمەندێک کە نزیک بە نیوسەدە لە بازنەی بێ ئاکامی هونەردا سوورایەوە، پێویست نەکات.

عمر چاوشین تۆڵەی “ئەو دنیا”ی لەم دنیا لێکرایەوە.

ھەموو ئەوانەی کە ئاماژەمان پێکردن دەکرێ بخرێتە خانەی سەرزەنیشت و ڕەخنەو تەوانجەوە، بەڵام ئەوەی یەکێک لە کەناڵێکی سۆسیال میدیادا ئەنجامیدا دەچێتە خانەی تووندترین و سوکایەتی و دادگای کردنی ئێنسانێک پاش مەرگی، لەلایەن نوێنەرەکانی خوداوە تۆڵەی ئەو دنیایان لەم دنیا ڕوو بە خەڵکی کوردستان ڕاگەیاند. کە لێرەدا سەرنجتان بۆ گۆشەیەک لە ڕایپۆرتاجی ئەو کەناڵە رادەکیشم بەناوی” سەودا پرێس “ەوە بە ناونیشانی ( ئەو سەمایەی کە وای لە عمر چاوشین کرد ١٠ کەس نەچنە سەر تەرمەکەی). دوابەدوای دوو پەرەگراڤ لەخستنەڕووی بیلۆگرافیای کارە ھونەریەکانی عمر چاوشین، خانمی بێژەر دەڵێ: پیاوێکی سەیر بوو چەند جارێک ھاوسەرگیری کردبوو، کەچی کۆتا ساڵەکانی تەمەنی لە خەڵوەتگەی پیریدا بەسەربرد. درێژەی پێدەدان و دەلێ : لە ساڵی ٢٠١٩دا ھەڵکەوت زاھیر و دینا سەردانیان کردو گۆرانیان بۆ ووت، ئەویش ( واتە عمر چاوشین) ھەستایە سەرپێ و دەستی کرد بە سەما کرد، ئیتر ئەو سەمایە ئاگری توڕەی خەڵکی بەرامبەر دروست کرد و دەیانووت چۆن دەبێت پیاوێک لەو تەمەنەدا لەگەڵ کچە گۆرانی بێژێکدا سەما بکات، مەگەر ئەو دنیایی لە یاد نیە…

من دەزانم لەم بازاڕی ئازادو بازاڕی پڕ لە ناشیرینی و فەزاحەتەی سۆسیال میدیا گەلێک کارو کردەو بەرھەمی نەشیاو ناشایستەو پڕ سوکایەتی بازاری پێگەرم دەکرێت، بەڵام لەم جۆرە قێزەون دژی ئینسانیەی ئەم کارەی کەناڵی “سەودا پرێست” ھەموو مۆڕاڵێکی کۆمەڵایەتی و ھەر سنورێکی ئەتەکیەت و بنەمایەکی میدیاکاریان بەزاند. ئاخەر ئەم ھەموو نەفرەت و بێزاری دەربڕینە دژ بە خۆشی نیشاندانی ئینسانێکی حەفتا ساڵ لەپای چی، ئەو سوکایەتی پێکردنە بە کەسێک کە دەچێتە خەڵوەتگەی پیران بۆ، ئەو دەخالەتکردنە لە ژیانی تایبەتی ئینسانەکاندا کە چەند هاوسەرگیری کردوە لەپای چی…

هەر بەڕاستی ئەم هەموو سوکایەتی و دادگای کردنە بە ئینسانێک کە خۆی لە ژیاندا نەماوە، بەدەر لە هەر کارنامەیەک کە هەیبووبێت، نەدەبوو بۆ خەلکی کوردستان جێگەی بازبەسەردان و چاولێنووقاندن بێت، لە ڕاستیدا ئەگەر کەس و لایەنێک کە لەمبارەوە دەبێت جێگەی بەدواچوون و لێکۆلینەوە بێت لەسەر کارو کارنامەکانی دەبووایە خودی ئەم کەناڵە بوایە.

لێگەڕێن با چاوشین ڕاست نەبێتەوەو دادگایمان بکات بەتاوانی ئەوەی کە ئەمە چ ویژدانێکە تەواوی کوێرەوەری و کارەساتەکانی ژیانی ئەو نابینینەوەو تەنانەت ئەوەشی پێ ڕەوانابینین کە بۆ تەنیا جارێک “بەڵێ لەم تەمەنەدا” لە دۆخێکی دۆستانەدا بە کامی دڵ سەمابکات و ناعەدالەتیەکانی ئەم ژیانە ئەگەر بۆ ساتێکیش بووە لە بیر خۆی بەرێتەوە ….. نا عمر گیان نیگەران مەبە تۆ تەنیا کەس نەبوویت کە ئەم ناعەدالەتیانەت بەرامبەر کرابێت، بەڵکو ئەمە نۆرمی گشتی ئەم کۆمەلگایەیە لە پاداشتی ژیان و مەرگی خەڵکانی هەژاردا، ئەی مەگەر مەرگی (جەمال ڕێنگۆ)ی هاوشاریت لەبیرنیە کەچەند ساڵێک لەمەوبەر لە هەمان وەرزدا لە ڕێگەی هەمان شارەوانیەوە بە پیکاپو شۆفیرو سێ کەسەوە بەڕێیانکرد بۆ گۆڕستان… نا چاوشین گیان لە هەموو شکات و شەکوایەک گەرێ تەنیا ئەوە نەبێت کە ئەم کەنالە داوای لێبوردن لە تۆو لە هەموو ئەو کەسانە بکات کە دواین ڕۆژەکانی ژیانیاندا بە ھەموو خەم و معاناتەکانیاوە لە خەڵوەتگەی پیراندا چۆڕاوگەی دواین دەرفەتە پڕ خۆزگەکانیان سەردەبەن، ئەوانەی کە دواین ڕۆژەکانی ژیانیان لەم شوێنەدا بەسەردەبەن سەیروسەمرەنین، سەیروسەمەرکان ئەو میدیا ھەوسار پچڕاوانەیە کە لە پێناوی بردنەسەرەوەی لایک و ڕێژەی بینەرەکانیان، بێباکن لە ھەرجۆرە سوکایەتیەک بە کەرامەتی ئینسانی ئەو کەسانەی کە بوونەتە قوربانی. ھەموو ناعادالەتیەکانی ئەو ژیانەی کە سەماکردنێک دەکەن ھێمای عارو کردنەوەی دەرگای جەھەنم بەڕووی چاوشینەکاندا. بۆیە دەڵێم لەباتی سزادانی عمر چاوشینەکان دەبوو سەیرێکی سیماو کارنامەی خۆتان بکەن کە چۆن خەریکن قیزەونترین نەریت پەرەپێدەدەن!




  هەزم ناکرێ.. پشکۆ ناکام

…… گەورەی جەماعەتێکی ئیسلامی کە جگە لە مەفرەزەی حیمایەکەی مەفرەزەیەک ژنیشی هەیە ، زۆری لە خۆی کرد و هێنای و بردی و بیری لێکردەوە گەشتۆتە ئەو قەناعەتەی کە ئەبێ”هۆکارەکانی خراپی حوکمڕانی لە کوردستان” بدۆزینەوە..!! ئەمەش وای کرد پێکەنین بەرم نەیا ، ئەوان خۆیان کە 30/سی دانە ساڵە لەو حوکمڕانییە بەشدارن و نانی لێ ئەخۆن”جار و بار گۆشتیشیان بەر ئەکەوێ”، توتییان لە  بە ناو پارلەمان هەیە ، وەزیریشیان وەک سەرە مقەست بەر کەووتوە ، ئەی بەم بەشداریکردنەتان و بەو هەموو ساڵانە نەزانن بۆچی حوکمڕانی کوردستان  وا خراپە ئەبێ سی دانە ساڵی تریش دانیشین و چاوەڕێ بین شەرواڵ سێ ڕوبعییەکان “هۆکار”ە کانمان بۆ بدۆزنەوە ، دوای ئەوەش ڕەنگە سی ساڵی تریش چاوەڕێ بین پەیڕەوانی “ئەهلی قوڕەیش” کام چارەسەر و کام بەرنامەیان هەیە بۆ وەزعەکە !! كە ئەمەشیان کرد ئەبێ سی ساڵی ترمان بوێ بزانین بەرنامەیان چیە ، واتا خەڵکی کورد ئەبێ یەک قەڕنی تەواو  بوەستێ تا بزانێ ئەم حکومەتە بێ حیکمەتە بۆ خراپ حوکم ئەکا ! بەڵام سی دانە ساڵە دژی خەڵکی ئازادی خواز زۆر خێرا بیرئەکەنەوە و سی سەعاتی ناوێ بۆ پەلامار یانی ئەهلی عیلم و مەعریفە و هەر کە بەر ئەبنە سەر نەیارەکانی خۆیان هەرچی خراپە سڵی لێ ناکەنەوە بەڵام سی دانە ساڵە تێنەگەیشتوون حوکمڕانی ووڵات بۆ وا سەقەتە !؟ مێشکێک سی ساڵ “سڕ”بوو بێ  دیارە ساحێبەکەیشی تووشی”کۆما-غیبوبة” بوە و چیتر کەڵکی نیە ئەبێ وەک ” دەستی دوو”

حسابی بۆ بکرێ …

باسێکی تری ئەو عەللامەیە ئەوەیە کە لە کوردستان لە جیاتی هاووڵاتی بوون پێوەری حیزبی بوون پەیڕەو ئەکرێ ، ئەم قسەیە لەسەداسەد ڕاستە و ئەوەش هۆیەکی سەرەکی سەقەت بوونی حوکمڕانی ووڵاتە ، بەڵام وەک لە کوردەواریا ئەووترێ با قسەیەکیش بۆ دز بکەین ، ئێوە و هەموو باڵ و جەماعەتە ئیسلامییەکانی تر زۆر لە پێش ئەم سی ساڵەوە پێوەری” ئیسلامی بوون ” پەیڕەوە ئەکەن و لەو بوارەشا ئەوەی لەدەستتان هاتبێ قسووریتان لێ نەکردوە بەرامبەر بە خەڵک ، لە شەریعە هەزار و چوار سەد ساڵە کۆنەکەی ئێوە ووڵات و میللەت و خاک و ئینسان و مافی هەڵبژاردنە مەعنەوییەکان نیە و لای ئیوە یان ئیسلامی یان مولحید ئیتر هیچی تر ناخوا… لە پێوەری حیزبیا هیچ نەبێ گەر حیزبی نەبی ناکوژرێیت و بیاقەیەکی یەکسەری جەهەنەم وەرناگری، بەڵام لە پێوەری ئیسلامیا تۆ مولحید و کافر و مونافیق و کۆمەڵێ تاوانی تریش و کوشتنت حەڵاڵە و ئەوەی سەرت بپەڕێنێ وەک کەوەر دەستی سەوز ئەبێ و بیتاقەیەکی بێ ترانزێت بۆ بەهەشت مسۆگەر ئەکا ..!!  بەشەق حیزبی بوون زۆر  دژ بە مافەکانی ئینسانە بەڵام بڕوا بکە بە زۆر ئیسلامی بوون هەزار قات مەترسدار ترە و مەحف بوونەوەی ئینسان و کۆمەڵگای  بە دواوەیە…. ئێوەی پەیڕەوانی حوجرەکەی قوڕەیش لەسەر حوکم نین و دەسەڵاتی سیاسیتان “خۆشبەختانە”نیە ووڵاتان کردوە بە جەهەنەم بۆ هەر کەسێ وەک ئێوە بیر نەکاتەوە و لە ڕووتان بوەستێتەوەو بە سەدان وەهم و خورافیات خەڵکتان چەواشە کردوە ، جا ئێوە دەسەڵاتی سیاسی یان حوکمڕانیتان هەبێ نەک تەنیا لەسەر ئەوەی حیزبی نیت ، بگرە لەسەر ئەوەی موحەجەبە نیت..نوێژ ناکەیت..ڕیشت نیە ..قرئانت لەبەر نیە..ئەخۆیتەوە..حەزت لە دانسە و شەرساڵ مۆم دائەگیرسێنی و دەیان  بیانووی تر خەڵک ئەفەوتێنن و بەهانەکەشتان حەدیس و ئایەتێکە کە بەش بەحاڵی خۆم نازانم کێ و کەی نووسیوێتی و پێویستم بەوە نیە خۆمی پێوە سەر قاڵ بکەم…

من خۆم پێش ڕاپەڕین و هاتنە سەر حوکمی   پارتی و یەکێتی  چاک ئەزانم کە پارتی پێشوو تریش ڕۆڵی گەورە و یەکەمی هەبوە لە هەموو موسیبەتەکانی کوردا ، بەڵام نە لە دەسەڵاتام و نە بەشم لە سینیە پاقلاوەکەی حکومەتا هەبوە و ئەبێ ، ئەی ئێوە خۆتان لە دەسەڵاتان و لە جیاتی ئەوەی لە پشتی مایکێکەوە باسی دەسەڵات بکەن بۆ بە خۆیان ناڵێن؟ بۆ لە بە هەردوو بەناو حکومەت و پارەمان نایەنە دەرەوە؟نازانم لە کام حەدیسا باس لەوە کراوە بۆتان هەیە قاچێکتان لە ناو خەڵکا و قاچێکتان لە حکومەتا بێ..!! ئێوە بەردەوام کۆبونەوی هاوبەشتان هەیە بۆ لەوێ ئەو گلەییانا ناکەن ، ئەو قسانەی بۆ منی ئەکەی بڕۆ بۆ حەلاوی باس کە…

ڕاستە گەندەڵییەکی بێ حەد هەیە و خوا ئەوە بگرێ فلسێکی ئەو میللەتەی خواردوە ، بەڵام ئێوەش لە گەندەڵیا ئیوەش حاتەمی طەی نین ، مەلایەک کە بەشەڕەشەق معاشەکەی ئەوقافی بەش ئەکا ” کە ئەوەش هەر لەو دەسەڵاتە وەرئەگرێ ” لەپڕ بە کولفەی چەن ملیۆن دۆلارێک مزگەوتێک ئەکاتەوە و کەسیش نازانێ ئەو پارەیەی لە کوێ بوو و باس کردنیشی مەمنوعە..!! ئەی ئەمەش گەندەڵی نیە  ؟ ئێوە ئامادەن پێشوازی لە مەلایەکی دەرکراوی ژێر دەسەڵاتی زەرد بکەن بەڵام ئامادە نین دە دەقیقەیەک گفت و گۆ لەگەڵ کەسێکی عیلمانی و ئەهلی فەرهەنگی ئینسانی بکەن ، ئیتر ئەبێ پێوەری هاووڵاتی بوون لای ئێوە چی بێ..!؟

مەرجەعە ئیسلامییەکە گلەیی هەیە و خەفەتبارە کە لە کوردستان بایەخ بە کەرتی پەروەردە و فێرکردن نەدراوە ، بەڵێ ڕاستە سەقەت ترین کەرتی حوکمڕانی پەورەوردەیە ،چونکە هێشتا دوورە لە مەقایسە غەیرە حیزبیە هاوچەرخییەکان ، بەڵام گلەییەکەی تۆ لەو بابەتەوە لە دید و بۆچوونێکی عیلمییەوە نیە بۆ کۆمەڵگا ، بەڵکو تۆ پێت وایە بە ئیسلامی کردنی پەروەردە هێشتا ماوێتی و لە ئاست طموحاتە دینیەکەتانەوە نیە ، چارەسەریش زۆر ئاسانە چونکە بە حوکمی دووری ئیسلام لە عیلم و  کۆمەڵگای مەدەنییەوە ، باشترین شوێن بۆ پەروەردەیەکی ئیسلامیانە مزگەوتە ،، ئیتر ئیوە چ مافێکتان بەسەر پەروەردەی عیلمی مەدەنییەوە هەیە.،؟ خۆ بە ناشکوری نەبێ هەر پێنج عەمود مزگەوتێکە ، ئیتر بەس نیە ؟ هەر چەنە کە میللەتێک نەیویست هەزار و چوار سەد ساڵ بگەڕێتە دواوە هەر سەربانی ماڵێک مزگەوتێک بێ ، ما یفید.. شوێنی کار و بییرکردنەوە و چالاکی ئێوە مزگەوتە ، پەروەردە و فێرکردنی کۆمەڵگا واز لێبێنن بۆ خەڵکانی خۆی و تایبەت بەو بوارە کە ئێوە و دەسەڵایتش شمولتان ناکا ….پەروەردە و عیلم بە ئێوە هەزم ناکرێ ،…                      




هه‌میشه‌ یه‌كێ هه‌یه‌ له‌ تۆ باشتر سه‌ما ده‌كا.. نه‌ژاد عزیز سورمێ

چارلی چاپلن ، هونه‌رمه‌ندی كانگه‌ی بێ ئاو و شاڵاوی وه‌رزه‌ دێمه‌كار و
به‌رهه‌مهێنی وشكه‌ڵانی و ڕه‌نجبه‌ری كووچه‌ و كۆڵانان بۆ (ژیراره‌لدین)ی كچی ده‌نووسێ :
(( ژیراره‌لدین كچم ، له‌ شه‌وه‌ درێژه‌كاندا ئه‌من چیرۆكی زۆرم بۆ گوتی ، به‌ڵام چیرۆكی
خۆم نه‌گێڕایه‌وه‌ .. ژیانی ئه‌و برسییه‌ی له‌ خوارترین و پیسترین كۆڵانی له‌نده‌ن گۆرانی
ده‌گوت و سه‌مای ده‌كرد .. ))
ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای كۆكردنه‌وه‌ی خه‌رمان بوو بۆ په‌یدا كردنی ده‌ره‌تان و ده‌رفه‌تێك له‌
زه‌مانێكی زاڵم و بێ ده‌رفه‌تدا ..
(( له‌ ناو دونیایه‌ك كه‌ تێیدا ده‌ژی ته‌نیا سه‌ما و مۆسیقا نییه‌ ، جار و بار به‌ ئۆتۆمبیل
یا میترۆ له‌ نێو شاردا بگه‌ڕێ .. چاو له‌ خه‌ڵكی بكه‌ .. له‌ بێهاوسه‌ر و مناڵه‌ هه‌تیوه‌كان بڕوانه‌
تۆ یه‌كێك له‌وانه‌ی كچم نه‌ زیاتر ..))
باڵانوێنی په‌رۆشیی مرۆڤ ، سرووشتی مرۆڤدۆستی و ویقاری تێگه‌یشتن و حاڵی بوون
دوور له‌ مامۆستاكاری و په‌ندگۆیی ده‌به‌خشێ ..
چاپلن هه‌وڵ ده‌دا له‌ ڕێگه‌ی وانه‌دانی كچه‌كه‌ی فه‌نتازیای ساده‌یی له‌ گه‌رمه‌ی تێكچڕژان و قه‌ڕووحی و ده‌مارگیریدا بگرێت .. ببینه‌ چ ده‌نووسێ : (( كچم هه‌ر كاتێ خۆت له‌ سه‌ماكارانی تر به‌ زیاتر زانی ، شانۆ به‌جێبێڵه‌ و بڕۆ ده‌ره‌وه‌ی پاریس ، بچۆره‌ هه‌وارگه‌ی دۆم و قه‌ره‌جان ، له‌وێ سه‌ماكاری له‌ خۆت جوانتر و هه‌ڵسووڕتر و به‌فیزتر ده‌بینی كه‌ له‌ تۆ چاتر سه‌ما ده‌كه‌ن ..
دان به‌وه‌ دا بنێ كچم هه‌میشه‌ یه‌كێك هه‌یه‌ له‌ تۆ باشتر سه‌ما ده‌كا ..))
وایه‌ ئیتر .. ده‌گمه‌نی و پیرۆزگری له‌ په‌نگانه‌وه‌ی ماندوو بوون و خاكه‌ڕایی و هه‌ڵبووندا دێ
نه‌ك له‌ چاوله‌كۆمه‌كی ونابه‌ڵه‌دی و نه‌گه‌ڕی و گومڕایی ..
چاپلن هات تا تێیدا بوو به‌ بێده‌نگی خۆی ، ده‌نگی به‌ جیهانی لاڵ دا ..
كارێكی ئاسان نه‌بوو ئه‌مه‌ ، له‌ ڕۆیشتن به‌سه‌ر داوێكی باریك ده‌چوو ، ئه‌وه‌تا خۆیشی
ده‌نووسێ : (( كچم من كه‌سێك بووم به‌سه‌ر په‌تێكی باریكدا ده‌ڕۆیشتم .. هه‌میشه‌
په‌رۆشی به‌ندبازان بووم ، به‌ڵام ڕاستینه‌ت پێ بڵێم خه‌ڵكان له‌سه‌ر هه‌ردی پته‌و و قاییم
ده‌كه‌ون .. بۆیه‌ هه‌رگیز دڵت گیرۆده‌ی زێڕ و زیو مه‌كه‌ ، گه‌وره‌ترین ئه‌ڵماسی ئه‌م جیهانه‌
هه‌تاوه‌ كه‌ به‌ختیارانه‌ به‌ گه‌ردنی هه‌موو كه‌س ئه‌دره‌وشێته‌وه‌ . ))
هه‌میشه‌ یه‌كێ هه‌یه‌ له‌ تۆ باشتر سه‌ما ئه‌كا ..
ئه‌مه‌یه‌ چامه‌ی هه‌میشه‌ زیندووی ژیان ، هه‌وڵی لێوان لێو له‌ گرتنه‌وه‌ی مێژووی هه‌ڵخلیسكاو و
ناونانی ڕۆژگاره‌ بێ ناوه‌كان .

4 | 2004




نامۆ.. ئیلهام موڕادی

حەپەساوی کارە ساتێکم نامۆ
چ داڕمانێکە ژیوار لەم ڕکەدا
کراسەکەم خالی بۆن بە جەستەمەوە ئەکا
بـــێ هەنار
ڕەق هەڵاتووە زردەخەنە
بە پانتـــایی لێومەوە
لەم گۆڕە پانەدا هەڵچـــووم بە هەڵە بوونمەوە
بە ئەسپایی هەنگاو بنێ
لە بازنەی خەیاڵێکدا دەسووڕێمەوە بێ وچان
بیرم لە دەریاێکە هێندەی چــاۆم مەنگ
شـــەپۆل ڕاهێنەر هەزار رەنگ
چیت لە ڕۆحمدا چـــاندووە
کە بێ بژار بــــاڵا ئەکەم
لە دەسپێکی سـالی تازە
خەم پتەو ترە لە پار.

سنە
ئیلهام موڕادی




لە ستایشی ئاشتبونەوە لەگەڵ مارکسدا.. ئاسۆ کەمال

کاتێک لە کەناڵەکەی “ڕوباری لی” دەستمکرد بە خوێندنەوەی کتێبی ” مارکس وەک فەیلەسوف” لە نوسینی دکتۆر محمد کمال، هەوایەکی فێنکی هاوینەی لندنی هەبوو. بۆ یەکەم جارم بوو نوسینێکی فەلسەفی بەزمانێکی پاراوی کوردی لەسەر مارکس لە زمانی کەسێکەوە بخوێنمەوە، کە دوای زویربونی چەندین ساڵە لە مارکس بەهۆی “مارکسیەکانی هەشتاکانی کوردستانەوە” بۆ ئاشبونەوە لەگەڵ مارکس نوسیویەتی . دکتۆرە کوردەکە لەگەڵ مارکسدا ئاشتبونەوەیەکی فەلسەفی وای کردبوو کە منی ڕاکێشا تا لەسەر ئەو بەلەمە گەشتیاریە گەشتێکی بە جیهانی شەخسی و فکری مارکسدا پێکردم بۆ چەندین سەعات. گوێم ڕادێرا بوو بۆ دکتۆر محمد کەمال، کە لە ڕوانگەی بونخوازی خۆیەوە، بەڵام بە ئەمانەت و تێگەیشتنێکی قوڵ و فراوانی فەلسەفیەوە ڕاڤەی فەلسەفەی مارکسی بۆ دەکردم.
ئەم کتێبە شایەنی خوێندنەوەیە بەوەی لە ڕاونگەیەکی گشتگیرەوە مارکس دەناسێنی.
لێرەدا وەک ڕانانێکی کورت چەند خاڵێکی گرنگ لەسەر ئەم ناساندنەی مارکس دەخەینە ڕوو. کتێبەکە خاوەنی ناوەرۆکێکی دەوڵەمەند و بەرفراوانە، کە بۆ خۆپاراستن لە درێژبونەوەی ناساندنەکە و هاندانی خوێنەران بۆئەوەی کتێبەکە خۆی بخوێننەوە، من نەمدەتوانی پەرەگراف و ژمارەی پەڕەکانی لێرەدا دابنێم.

مارکس بەرهەمی مێژووە نەک کەسایەتی ئەفسانەیی
لەم کتێبەدا مارکس وەک پێغەمبەرێک دەرناکەوێ کە پەیامێکی بۆ هاتبێ و ئەویش بە مرۆڤایەتی ڕاگەیەنێ، بەڵکو وەک کەسایەتیەکی مێژوویی کە لە ژینگەیەکی فەلسەفی و لە هاوشانی بیرمەندانی ئابوری و چالاکوانی سیاسیدا گەشەدەکا و تەعبیر لە دۆخی سەردەمەکەی خۆی دەکا. ئەمە لەوەدا گرنگە تا ئەو پەردە موقەدەسەی لاببرێت کە بەسەر بۆچونەکانی کەسایەتیە مێژوویەکاندا دەدرێ و بە نەگۆڕ و ڕاستەقینەی ڕەها دادەنرێ و دەوری هەر تاکێک لە پرۆسەی مێژووی سەردەمەکەی خۆی و مێژووی مرۆڤایەتیدا دەبینین.
لێرەدا ئاشنا دەبین بە پەیوەندی مارکس بە فەیلەسوفەکانەوە، وەک هیگڵ، فیورباخ، کانت و هیگڵیە چەپەکان و ماتریالیزمی کلاسیک دەبینین. پەیوەندی و کار لەگەڵیاندا ، ڕەخنە و کاریگەربون پێیان.
پەیوەندی مارکس بە ئابوری زانەکانەوە، بە شۆڕشی فەرەنسی و سۆشیالیزمی فەرەنسی.
کاتێک دوای وەستانێک لە خوێندنەوەی کتێبەکە جارجارە سەیری ئاوی “ڕوباری لی”م دەکرد کە بێ وەستان دەڕۆشت و هەر جارە گوژمێک ئاوی نوێی کۆدەکردەوە و دواتر دەیکردە شەپۆلێک تا بەرزدەبوەوە و شۆڕشێکی لەناو ئاوەدا دروست دەکرد و ئیتر ئاوەکەی دەگۆڕی، ئەم ڕوبارەم بەراورد کرد لەگەڵ پرۆسەی گەشەی فکری مارکسدا، کە کاریگەری تێزێکی نوێ بیرکردنەوەی دەوروژان و دوای تێڕامانی قوڵتر لێیان دەستی دەکرد بە ڕەخنەکردنیان تا دەگەیشت بە سەنتێزێکی نوێ. لە هیگڵە چەپەکانەوە بۆ فیۆرباخی ماتریالیست و دواتر بۆ جیهانبینیەکی بەرفراوانتر تا بتوانێ کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی پێ لێک بداتەوە و ڕێگای گۆڕینی پەیدابکا.

مارکس وەک شۆڕشگێڕ
ئەم کتێبە باسی مێژووی ژیانی شەخسی و سیاسی مارکس نیە، بەڵکو جێگای مارکس لە مێژووی فەلسەفەدا دەردەخا. باسی دەستکەوت و باربوی ئەوە بۆ پرۆسەی مێژووی فکری مرۆڤایەتی. مارکس بەووتەیەک خۆی دەکا بەناو دڵی ئەم مێژووەدا کە دەڵێ ” “فەیلەسووفەکان تەنیا جیهانیان بە شێوازی جۆراوجۆر لێکداوەتەوە، بەڵام زۆر گرنگە بیگۆڕین”.لێرەدا دەوری گرنگی کاتیگۆری پراکتیک لای مارکس جەختی لەسەر کراوە. پێچەوانەی دیدگای جەبر و دیترمینیستی کە کۆمەڵگە و مێژوو بەپێی سیستمێکی پێش وەخت و دیاریکراو لە دەرەوەی کاریگەری پراتیکی مرۆڤ دەڕواتە پێشەوە، مارکس ڕۆڵی پراتیکی مرۆڤ خۆی لە گۆڕانکاریە سیاسی و ئابوریەکانی کۆمەڵگە و مێژوودا دەخاتەڕوو.
دژایەتی مارکس لەگەڵ دۆگمای دین و ئایدیالیزم و ماتریالیزمی میکانیکی لەم تێگەشتنەدا لە ڕۆڵی پراتیکدا دەبینین. لای مارکس شۆڕش و پراتیک مێژوو دروست دەکەن، نەک تەنیا یاسای کوێر و سروشتی ئابوری و سیاسی. ئەم کتێبە بە نمونەیەکی جوان ئەم ڕاستیەمان پێ دەڵێ”کۆمۆنیزم وەک مانگ گیران نیە، چونکە بەرهەمی پراتیکی کۆمەڵایەتی چینێکە”. ئەم تێگەیشنە لە پراکتیک،سۆشیالیزم ئیتر نەک وەک یاسایەکی بڕاوە و ناچاری گەشەی هێزە بەرهەمهێنەرەکانی ناو سیستمی سەرمایەداری یان نەخشەیەکی ئابوری ناناسێنێ، بەڵکو وەک پراتیکێکی شۆڕشگێڕانەی ئاگایانە و گەشەی زانینی مرۆڤ بە ئازادی خۆی دەبینرێ .

ئازادی مرۆڤ مەبەستی مارکسە
لای مارکس ئابوری، سیاسەت ، فکر و فەلسەفە و کەلتور ئامڕازن بۆ گەیشتن بە ئازادی مرۆڤ و سەربەستی مرۆڤ مەبەستی سەرەکی هەوڵدان و خەباتە لای مارکس.
ئەم ئازادیە واتە کۆتایی هێنان بە نامۆبونی مرۆڤ لە بەرهەمی کارەکەی و لە چالاکیەکانی ژیان کردنی لە کۆمەڵگەدا. ئەمە ئازادی مرۆڤە وەک جۆری مرۆڤ و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، نەک تاکێکی ئەتۆمی و تاک گەرایی بەڵکو وەک مرۆڤێکی کۆمەڵایەتی ئازاد. ” کۆمۆنیزم ئەگەر نەتوانێ ئازادی مرۆڤ دابین بکا ئەوا ناکۆکە لەگەڵ شۆڕشی پرۆلیتاریادا کەدەیەوێ بنەمای ئەم نامۆبون و کۆیلایەتیە واتە خاوەندارێتی تایبەتی سەرمایەداران و دابەشکردنی کاردا هەڵوەشێنێتەوە. چونکە ئەم هەڵوەشانەوەیەی موڵکایەتی سەرمایەداران خۆی ئامڕازێکە بۆ گەیشتن بە مەبەستی ئازادی مرۆڤ”.
لەم ڕۆژە خۆرەتاوەدا کە ڕووی مرۆڤەکانم بە گەشی دەبینی بەکەناری ئاوەکەدا و بەلای بەلەمە وەستاوەکەی منەوە دەڕۆشتن، وە گوێیان هەڵخسبوو بۆ مۆسیقای جازی”چ دنیایەکی قەشەنگە”ی لویس ئارمسترۆنگ، کە لە باڕەکەی ئەو بەر ڕوبارەکەوە دەهات ، هەموو ئەمانە نەسیمی ئەو دنیایەی بە دەرونمدا گوزەر پێدەکرد کە مرۆڤایەتی ڕۆژانی ئازاد و خەیاڵێکی ڕاحەتی دەبێ لە کێشەکانی دنیای سەرمایەداری ئەمڕۆ. ئەمە زیاتر منی ڕۆ دەچاندە تێفکرین لە قسەکانی مارکسم لەسەر گەیشتن بە سەربەستی مرۆڤ، کە چەندە لەگەڵ خواستی هەر تاکێکی مرۆڤدایە و ئارەزووی هەمووانە بۆ ئێستا و خەونی پاشەڕۆژمانە.
مارکس میتۆدێکە بۆ تێگەیشتن لەڕاستی نەک دۆگما وموقەدەسێک
دیالکتیک وەک لۆجیکی هەموو دیاردە و پرۆسەکان، پرۆسەی فکریش دەگرێتەوە. لێرەوە فکری مارکس وەک هەر فکر و بۆچونێکی تر بە پێوەری زانستی و لۆجیک و میتۆدی دیالکتیکی هەڵدەسەنگێنین، نەک وەک تێکستێکی موقەدەس. ئەمە دەتوانێ لەو هەموو جۆرەی “مارکسیزم” ڕزگارمان بکات، کە هەموو ووتە و دەقەکانی مارکس دەکەنە موقەدەس و ڕاستەقینەی ڕەها، کە وەک مارکس وتەنی ئەگەر خۆی بمایە ئێستا دیسان دەیوتەوە “ئەگەر ئەو ڕانانە مارکسی بن ئەوا من مارکسی نیم”. لەم کتێبەدا میتۆدی دیالەکتیکی مارکس وەک گەشەپێدانی دیالکتیکی هیگڵ و گێڕانەوەی بۆ واقع و بۆ نێو کۆمەڵگە دەبینین. فکر و فەلسەفە و سروشت و کۆمەڵگە و کەلتور و سیستمی ئابوری و سیاسی و چینەکان و مێژوو لە لۆجیک و میتۆدی دیالەکتیکدا بە پرۆسەیەکی گۆڕانکاری بەردەوام دەبینین، کە پەیوەندی بە پراتیکی شۆڕشگێڕانەوە هەیە. ئەمە توانای ڕاڤەکردنی ڕاستەقینە و ماتریالی دەبەخشێتە میتۆدی دیالەکتیکی مارکس کە دەتوانین بەهۆیەوە ناکۆکیەکان و فرەجۆری و یەکێتی نێوان دیاردە و ڕوداوەکان و سیستم تێبگەین و زانستیانە لێک بدەینەوە.
لێرەدا کتێبی ” مارکس وەک فەیلەسوف” م داخست و دەستم کرد بە پیاسەیەکی ئێواران تا چێژێکی پڕ لە زانین کە نوسینەکەی دکتۆر محمد کمال پێی بەخشیم لەگەڵ سەمای مەلەکانی ئێوارە و بیرەیەکی ئای پی ئەی دا بەخۆشی بەسەر بەرم و حەزم دەکرد کە هەرچی زوتر ئەم پەیامە بە هاوڕییانی ترم بگەیەنم کە پێویستە ئەم کتێبەی ئەم فەیلەسوف ناسە کوردە بخوێننەوە.




دەسەڵات و جیاکاری ناوچەیی.. سامانی وەستا بەکر

گومانی تیانییە کە لە هەرێمی کوردستان بێجگە لە گەلی کورد، کەمینەیەکی زۆر کەمی پاشماوەی عوسمانییەکان و چەند ئاینزای جیاوازیش بوونی هەیە.
هەرێمی کوردستان کە خۆی سنورێکی دەستکرد و دروستکراوە و دوو زۆنی سەپێنراوی جیاوازیشی لێبەرهەم هێنراوە، زۆنی سەپێنراوی سەوز و زەرد “دروستکردنی ئەم دوو زۆنە سەپێنراو و سنورە دەستکردە کارێکە تەنانەت خراپترین دوژمنەکانی کورد، هاوشێوەی ڕژێمە دیکتاتۆرەکەی بەعسییەکانیش ڕێیان پێنەبرد و بۆیان نەکرا بەڵام پ.د.ک وە ی.ن.ک کردیان، چورایەکی ماڵێکی چوار پارچەکراو و بەشکراویان کرد بە دوو بەشەوە”.
ئەم کارەی ئەو دوو پارتە هێندە ناحەز و دوژمنکارانەیە هەرگیز مێژوو لەبیری ناکا و دوورنییە لە داهاتووا لە دوای دروستبوونی دەوڵەتی کوردی و حوکمڕانیەکی ڕەشید لە فێرگەکانا بخوێنرێ و ڕسواکرێ، تا نەوەکانی داهاتوو هەرگیز بوێری ئەوەیان نەبێ هەڵەی هاوشێوە دووبارە بکەنەوە.
دیسان گومانی تیانییە کە هەرێمی کوردستان لە دوو دەڤەری جیاواز پێکهاتووە ئەوانیش “زۆرینەیەکی سۆرانی و کەمینەیەکی بادینی.”
گومانیش لەوەیا نییە کە دەسەڵاتی هەرێم و حکومەتەکەی لە زۆرینەیەکی بادینی و کەمینەیەکی سۆرانی پێکهاتووە، واتا لیرەیا هاوکێشەکە پێچەوانە بۆتەوەوانێ کە کەمینە حوکمی زۆرینە ئەکات یان ڕاستتر بڵێین خێزانێکی بادینان-بارزان حوکمی موتڵەقی حکومەتی هەرێمیان بەدەستە.
هەروەک چۆن گومانیش لەوەیا نییە کە دەسەڵاتی هەرێم لە نێوان دوو بنەماڵە یان ڕاستتر بڵێین دوو خێزانەوە بەڕێوە ئەبرێ، زۆرینەیەکی بارزانی و کەمینەیەکی تاڵەبانی.
گومان لەوەشا نیییە کە کوڕانی مەسعود بارزانی پێگەو دەسەڵاتی فراوانتریان هەیە لە کوڕانی جەلال تاڵەبانی.
ئەم پێشەکی و ڕوونکردنەوەیەی سەرەوە بۆ ئەوەیە کە وێنەکە ڕوونتر دیاربێ لەو لێڵیەی مێدیای هەردوو حیزب دروستی ئەکەن بۆ چەواشەکردن و سەرلێشێوانی خەڵک.

دابەشکردنی دەسەڵات و نایەکسانی:
هەڵبەتە سۆران، بادینان، گۆران، کرمانجی، زازاکی، کەلهوڕ و لۆلۆ….هتد هەمووی هەر کوردە و خاوەنداری کوردستان ئەکەن بێ جیاوازی بەڵام، ئەمە ئەوە ناگەیەنێ کە یەکێک یان دووان لەو پێکهاتانەی گەلی کورد تایبەتمەندی زیاتر و موڵکداری و دەسەڵاتی زیاتری لەوانیتر هەبێ تەنها لەبەر ئەوەی کە باپیر یان باوکیان بەشداری خەباتی بزاڤی ڕزگاریخوازی گەلی کوردی کردووە.
ڕاستە دەسەڵات و حکومەت لەڕێگەی سنوقی دەنگان و پرۆسەی “دیموکراتی”وە لەلایەن پارتێک یان زیاترەوە پێکئەهێرێ بە لەبەرچاوگرتنی ڕێژەی دەنگی بەدەستهاتووی هەر یەکێک لەو پارتانە بەڵام، ئەمە ئەوە ناگەیەنێ کە خەڵکی بە هەر کار و کردەیەکی لایەنی پێکهێنەری حکومەت ڕازیبێ ئەگەرچی بێدەنگەشی لێبکات تا تەقینەوە و گۆڕینی دەسەڵات لەکاتی گونجاوا.

دەزگاکانی بەڕیوەبردنی هەرێمی کوردستان:
زۆر ڕوون و ئاشکرایە کە لە هەرێمی کوردستان سێ دەزگای خاوەن دەسەڵات هەیە بۆ بەڕیوەبردنی هەرێمی کوردستان، لەپاڵ هەردوو ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێم و ئەنجومەنی دادوەری، یەکەمیان بەدەسەڵاتی ڕەها و دووەمیشیان بێدەسەڵات و ژێردەسەتەی حیزب.

دابەش بوونی دەسەڵات:
١. سەرۆکی هەرێم، بارزانی.
٢. سەرۆکی حکومەت، بارزانی.
٣. سەرۆکی پەرلەمان، سۆرانی.
٤. ئەنجومەنی ئاسایش، بارزانی.
٥. ئەنجومەنی دادوەری، پارتی-یەکێتی.
لە هەر حکومەتێکیشا لە دوای سەرۆک وەزیرانەوە وەزارەتی ناوخۆ گرنگترین و بەدەسەڵاترینە ئەمیشیان هەر “بارزانی”ە.
لەسەرو هەمووشیانەوە بارەگای بارزانی بوونی هەیە کە قسەی کۆتای لەسەرو حکومەتیشەوە ئەگەڕێتەوە بۆ بارزانی باوک.

هەڵبەتە ئەگەر زیاتر هەنگاو بەهەنگاو بەپلەبەندی دابەزی بۆ خوارتر ئەوا ڕێژەی سۆرانی زیاتر ئەبێ لە پلە و پۆستی حکومییا کە هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە ڕێژەی دانیشتوانی سۆرانی زیاترە لە بادینی لە پێکهاتەی هەرێمی کوردستانا بەڵام سەرەنجام یان دەسەڵاتێکی سنوردار و کەم بایەخ یان وابەستەکراو و گرێدراوی سەرۆکی حکومەت، واتا ئەبێ فرمانی ڕاستەوخۆ لە خودی سەرۆک وەزیران یان سەرۆکی هەرێم یان وەزیری ناوخۆ وەرگیرێ “سێ کەسایەتی بارزانی” هەمووشیان لە بارزانی باوک.

خێزان و جیاکاری ناوچەیی:
هەڵبەتە سەرنجەکە لەسەر ئەوە نییە کە بادینان دەسەڵاتی زیاتری لە سۆران هەبێ هێندەی ئەوەی کە سەرنجەکە بۆ ئەوەیە کە بنەماڵەیەک و خێزانێک کۆی دەسەڵاتەکانیان لای خۆیان هێشتۆتەوە و ئەو هەموو پێکهاتە و ئاینزا و ناوچە فراوانەی دەڤەری سۆرانی لێ بێ بەشکراوە، ئەمە وێڕای دەسەڵاتە ڕەها و نافەرمی و هەڵتۆقیوەکانی تریان نمونەی گەنجە هەرزەکارەکەی کە بە مەلا مستەفا ناسێنراوە، ئەمەش هۆکاری سەرەکی و بنچینەیی تێنەگەشتنی ئەوانە بەتایبەتی سەرۆکی حکومەت لە داواکاری و دابینکردنی خزمەتگوزاری سلێمانی، گەرمیان، ڕاپەڕین و هەلەبجە چونکوم ئەوان نەک هەر خەڵکی ناوچەکەنین بەڵکو تەنانەت بۆ سەیران و گەشت و ڕاوکردنیش ڕێیان ناکەوێتە ئەو ناوچانە، ئەوان بەجۆرێک بێئاگان لەو ناوچانە کە ناتوانن لەوە تێبگەن کە لەگەڵ ئەوەی سلێمانی لە هەولێر گەورەترە بەڵام تا ئێستاش هەر شەقامی ٦٠ مەتری سەردەمی حکومەتی بەعس گەورەترینە و هیچ شەقامێکی تری تیایا دروستنەکراوە، ئەمە لەکاتێکا شەقامی ١٠٠، ١٢٠و ١٥٠مەتری لە هەولێر دروستکراوە و ئێستاش باس لە شەقامی ٢٠٠ مەتری ئەکرێ، ئەمە ناگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەوان هەولێریان لە سلێمانی خۆشترەوێ بەڵکو ئەگەڕیتەوە بۆ ئەوەی کە دەڤەری بارزان سەر بە بەڕێوبەرایەتی هەولێرە و ئەشکەوێتە سنوری جوگرافیای شارەکەشەوە، پاشان ئەوان خۆیان لەوێ ژیان بەسەر ئەبەن و پێگەی دەسەلاتیان لەو شارەیە و هێزو توانا و دەسەڵاتی خۆیان لەوێ ئەنوێنن و بەرجەستەی ئەکەن، لەکاتێکا ئەمەیان لە سلێمانی بۆناچێتەسەر.
واتا ئەمە بەڵگەنەویستە، ئەوان تەنها گرنگی بە شوێنێک ئەیەن کە خۆیانی لێبن و تیابژین ئەگەرنا هەر پاساوێکیتر بۆ خزمەتنەکردنی سلێمانی بەتاڵ و بێ مانایە چونکوم حکومەت ڕۆڵی خێزانێک ئەگێڕێ، ئایا ئەبێت باوک پۆشاک بۆ یەکێک لە مناڵەکانی نەکڕێ و کەمترین خورادنی باتێ و دەنگی لێدابڕی و بەردەوام هەڵەیەکلی باتەوە بەچاوا کە مناڵەکە هەر بەهۆی نەزانی و ناکارایی باوکەکەوە گرفتاری بووە؟ لەبەرامبەریشا یەکێکی تر لەمناڵەکانی بە پۆشاکی زێڕین و خواردنی شاهانە و ناز بلاوێنێتەوە!
ئەوەی کە سەرۆکی حکومەت ئەیکا کت و مت ڕۆڵی ئەو باوکە ئەبینێ کە لە سەرەوە باسکراوە، حکومەتەکەی نەیتوانیوە و سەرکەوتوو نەبووە لەوەی کە دەسەڵاتی خۆی بسەپێنێ بەسەر کۆی ناوچەکانا و دووبەرەکی و ڕقی حیزبایەتی بووە بەپێناسەی حکومەتەکەی کەچی باجەکەی بە خەڵکی سلێمانی ئەیا. ئاخر خەڵکی سلێمانی تاوانی چییە ئێوە هەردوو لاتان گەندەڵ، نابەرپرس، دەست پیس، ناڕاست، پەیمان شکێن، دڵ پڕ لەقین، ناوچەگەر و خێزان-خۆپەرستن؟

داماڵینی زۆنی سەپێنراوی سەوز لە دەسەڵات:
ڕاستە لەو دیووی دێگەڵەوە کە بە زۆنی سەپێنراوی سەوز ناسراوە کوڕانی بارزان هیچ دەسەڵاتێکی ئەوتۆیان نییە لە بەڕێوەبردن بەڵام دەسەڵاتی ڕەهای دابەشکردنی سامان و داهاتی وڵات هەر لای ئەوانە، ناڕاستەوخۆ هەر ئەوان جوڵێنەری بازاڕ یان مرادنین، مەخابن لەمەیانا زۆر بەناشرینی دەسەڵاتەکەیان بەکارئەهێنن و بەتەواوەتی مۆرکی جیاکاری و گرنگیان بە زۆنی سەپێنراوی زەرد و گەمارۆدان و خنکان و وەلانانی زۆنی سەپێنراوی سەوزیان بە ئاشکرا لێئەبینرێ.
کاتێک کە کۆی پۆستە هەستیارەکان لەلایەن یەک خێزانەوە بەڕێوەببرێن، ئەبێتە هۆکاری ئەوەی کە لەکاتی کێشەکانا هاوشێوەی ئەو کێشەیەی کە ئێستا لە نێوان هەردوو زۆنی سەپێنراوی سەوز و زەردا بوونی هەیە چارەسەری ئەگەر مەحاڵیش نەبێ ئەوا زۆر قورس و دژوارئەبێ چونکە ئەو کاتە لەبری ئەوەی کێشەکان لە نێوان دوو ئایدیای حیزبی و بەڕێوەبردنی جیاوازابێت ئەوا لە نێوان دوو خێزان و چەن گەنجێکی کەم ئەزموون و خاوەن بەرژەوەندی تایبەتا ئەبێ، لە بوونی ڕەوشێکی ئاواشا کەلەڕەقی و خۆبەزلزانی و شان لە شان گیرکردن یەتە ئاراوە نەک دیالۆگ و لۆجیک بۆ لێکتێگەشین.

ماڵباتی تاڵەبانی و زۆنی سەپێنراوی سەوز:
هەڵبەتە خراپی بەڕێوەبردن و گەمارۆی سەر سلێمانی لەلایەن خێزانی بارزانییەوە نابێتەوە شفاعەت و پاساو بۆ خێزانی تاڵەبانی، بەپێچەوانەوە ئەوەی ئەوان بە سلێمانیان کردووە با بەدەواڕی شڕی نەکردووە.
کوڕانی تاڵەبانی و ئامۆزاکانیان و ماڵی باپیریان هۆکاری ئەو نەهاماتیی و پاشەکشێیەن کە سلێمانی بەدەستییەوە ئەناڵێنێ، ئەمانیش بۆ ڕکابەرایەتی و شان لەشاننانی خێزانی بارزانی تەڕو ووشکی سلێمانی هەڵەڵوشن و لەڕێگەی جۆراوجۆری نایاساییەوە داهاتی سلێمانی دیزەبەدەرخوونە ئەکەن، بەهۆی ئەمانەوە کار گەشتۆتە ئەوەی کە سلێمانی وەک شارێکی مەنکوب و هەژار پێناسە بکرێ لەکاتێکا کە ئەگەر سلێمانی بەدەست خەڵکی ڕەسەنی شارەکە و خەمخۆرەوەبێ، ئەوا داهاتی لە زۆربەی شارەکانی عێراق زیاترە و خاوەنی زۆرترین سامانی سروشتی و کشتوکاڵی و چینی ڕۆشنبیر و خەڵکی داهێنەرە کە نەک سلێمانی پێ ئاویان ئەکرێتەوەو خەڵکەکەی لێ بەهرەمەند ئەبێ بەڵکو ئەتوانێ هاوکاری شارەکانی تریش بکات.
ئاخر کوڕانی تاڵەبانی و ئامۆزاکانیشیان هاوشێوەی کوڕانی بارزان خەڵکی سلێمانی نین بۆیە هەست بەئازاری خەڵکی ڕەسەنی شارەکە ناکەن، مەخابن ئەوانەی حاکم و دەسەلاتداری هەرێمن تەنانەت یەک کەسیشیان خەڵکی سلێمانی نین، ئەوانەش کە حاکم و دەسەڵاتداری سلێمانین هەر خەڵکی ئەو شارەنین.
تێبینی/ حاکم و دەسەڵاتدار مەبەست لەوانەن کە قسەی کۆتاییان لایە نەک وەزیر یان پارێزگارێک کە فەرمان لە سەرو خۆیانەوە وەرەگرن.

سامانی وەستا بەکر
١٨-١-٢٠٢٣
سوید-ستۆکهۆڵم




لێکدانەوەی ناسیۆنالیستی و سۆسیالیستی بۆ ڕووخاندن و شۆڕش.. وەرگێڕانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حەمید تەقوایی
وەرگێڕانی بۆ کوردی کاوە عومەر
بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید کۆکراوەتەوە

خەلیل کەیوان: ڕووخانی کۆماری ئیسلامی لە ڕوانگەی هێزی چەپ و ڕاستەوە مانای چییە؟ ناسیۆنالیست و سۆسیالیستەکان هەریەکەیان چۆن سەرکەوتنی شۆڕش لێک دەدەنەوە و شی دەکەنەوە؟ چارەسەر و بەرنامەی ناسیۆنالیست و سۆسیالیستەکان چین بۆ ئەو مەینەتی و هەڵاواردنانەی کە شۆڕش بەهۆیەوە دروست بوو؟ لە بەرنامەی وەڵامدانەوەی ئەمڕۆدا لەگەڵ حەمید تەقوایی باسی ئەم پرسیارانە و زیاتر دەکەین.
حەمید تەقوایی چەپ و ڕاست لە ڕووی ڕوانگە و سیستەمی بەها، لە ڕووی ئامانج و بەرنامەی ئیجابیەوە جەمسەری دژ بەیەکن، بەڵام هەردووکیان دژی کۆماری ئیسلامی خەبات دەکەن. لە هەلومەرجی ئێستادا و بەهۆی ئەو شۆڕشەی کە ڕوویداوە، تەنانەت هێزە ڕاستڕەوەکانی ناو ئۆپۆزسیۆن کە لە ڕووی ستراتیژییەوە هاوتەریب نین لەگەڵ شۆڕشدا، بوونەتە لایەنگری شۆڕش. جیاوازی ڕاست و چەپ لە شەڕی دژی کۆماری ئیسلامیدا چییە؟
حەمید تەقوایی: بەڵێ لە ململانێی ڕووخاندنی ڕاست و چەپدا، تەواو جیاوازن و تەنانەت لە زۆر حاڵەتدا ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە. هەروەک ئاماژەت پێکرد ئێستا بەهۆی شۆڕشەوە هەموو هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن باسی ڕووخاندن دەکەن و کڵاوەکانیان بۆ شۆڕش دادەکەنن و بە شێوەیەکی زارەکی بەرگری لە شۆڕش دەکەن. ئەمە یەکێکە لە پێشکەوتنەکان و یەکێک لە دەرئەنجامەکانی ئەو شۆڕشە مەزنە کە زیاتر لە سێ مانگە لە ئێراندا بەردەوامە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە یەک تێڕوانین و لێکدانەوە و تێگەیشتنیان بۆ ڕووخاندن هەبێت.
پێش ئەم شۆڕشە هێزە ڕاستڕەوەکان خۆیان بەدوور دەگرت تەنانەت لە هێنانی ناوی ڕووخاندن. زۆرترینیان وشەکانی وەک چەوساندنەوە یان تەسفیەکردن و ئەم جۆرە دەستەواژانەیان بەکارهێناوە و ئێستاش زۆرتر هەمان ناونیشان بەکاردەهێنن، لەکاتێکدا شۆڕشی خەڵک دەیەوێت ئەم حکومەتە خشتی بەسەرخشتەوە نەمێنێتەوە. خەڵک دەیانەوێت کۆماری ئیسلامی لەناو بچێت. نەک هەر ئەمڕۆ و لە ناو دڵی شۆڕشی ئێستادا، بەڵکو لە مانگی بانەمەڕی ساڵی ١٣٩٨ەوە کە دروشمی “دەبێت کۆماری ئیسلامی لەناوببرێت” لە زانکۆکاندا دەوترێتەوە، فەرمان و ئامانجی خەڵک تێکشکانی تەواوی سیستەمی کۆماری ئیسلامی بوو . لە ڕاستیدا باسی ڕوخاندنی حکومەت لەلایەن شۆڕشەوە بەسەر ئۆپۆزسیۆنی ڕاستدا سەپێنراوە.
پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست لە ڕووی ستراتیژییەوە دژایەتی لەناوبردنی نەزمی هەبوو دەکات. لە سەردەمی وەک ١٣٩٦ و ١٣٩٨ کە بزووتنەوەی ڕووخان لە هەڵکشان بوو، هێزە ڕاستڕەوەکان هەوڵیاندا ڕێگری لە “پشێوی” بکەن وەک خۆیان دەڵێن. بۆ نموونە لە ساڵی ١٣٩٨دا پەیامێکیان ئاراستەی هێزە چەکدارەکانی حکومەت و وەک خۆیان دەڵێن بۆ سەرۆکانی وڵات و سوپا و بەرپرسە “ژیرەکان” – ئەمانە ئەو دەستەواژانە بوون کە بەکاریان دەهێنا – پێشتر بێن و پەیوەندیمان پێوە بکەن زۆر درەنگ بووە بۆ ئەوەی ڕێگری لە پشێوی و ئاژاوە بکرێت ئەمە هێڵ و ئاراستەی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستە سەبارەت بە شۆڕش. ئەمڕۆش خۆشبەختانە ئەم گفتوگۆیانە باس ناکرێت، بەڵکو هەمان هێڵ و هەمان سیاسەت هێشتا هێزە ڕاستڕەوەکان بەڕێوەدەبات.
پرسیاری بنچینەیی ئەوەیە، مەبەستی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست لە ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی چی یە؟ ڕاستڕەوەکان تێڕوانین و ڕوونکردنەوەیان چییە سەبارەت بە کۆماری ئیسلامی ؟ ئەگەر کۆماری ئیسلامی تەنیا بۆ بەرپرسانی باڵای حکومەت و کابینە و سەرکردایەتی و کورت بکەیتەوە، ڕووخاندنی یەک مانای هەیە و ئەگەر کۆماری ئیسلامی بە هەموو دامودەزگاکانی حکومەت و ئۆرگانەکانی سەرکوت و زیندان و هێزە چەکدار و بێ چەکەکانیە وە کورت بکەیتەوە ، بیرۆکراسی، یاساکانی تەواوی دارودەستەی وابەستە بە حکومەتەوە لەبەرچاو بگرن و هەوڵبدەی لەڕیشەی هەموو ئەمانە بدەیت، ئەو کاتە ڕووخاندن مانای تەواو جیاوازی دەبێت. ئەو ڕوخاندنەی کە خەڵک و ئێمەی چەپەکان دەمانەوێت لەم جۆرەی دووەمەیانە. لە ڕوانگەی ئێمەوە، و لە ڕوانگەی بەرژەوەندی ڕاستەقینەی جەماوەرەوە، ڕووخاندن واتە هەڵوەشاندنەوەی هەر جۆرە حکومەتێک کە لە سەرووی خەڵک و سەرکردە و هەر جۆرە بیرۆکراسی و ئیداری و هێزی چەکدار و زیندان و پەیوەندییەکان بێت و ئەو یاسایانەی کە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا بخەنە دەستی کەمینەیەکی ئیمتیازدار. ئێستا ئەم کەمینە مفتەخۆرە دەبێ ئایەتوڵڵا یان کراواتی نوێنەرایەتی بکەن. باسەکە لەسەر فۆرم و ناو نییە، باسەکە لەسەر ئەو ڕاستییەیە کە کاتێک خەڵک دەڵێن پێویستە کۆماری ئیسلامی بڕوات، مانای ئەوەیە ئێمە نامانەوێت لە سەرەوە هیچ شتێک بەسەرماندا بسەپێندرێت؛ واتە مرۆڤەکان لە دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان و لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا و لە هەموو حاڵەتەکاندا ووشەی یەکەم و کۆتایان هەبێت و ڕۆڵی ڕاستەوخۆیان هەبێت. ڕووخاندن بەو مانایەی کەحزبی ئێمە دەیخاتە پێشەوە و هێزە چەپ و ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕەکان بە گشتی دەڵێن واتەتێکشکاندنی تەواوی ماکینەی حکومەت و نەک تەنها لەکارلابردنی بەرپرسانی چینی دەسەڵاتدار.
لە ڕوانگەی ڕاستەوە ڕووخاندن لەکارلابردنی دارودەستەی دەسەڵاتدارە ئەویش هەموویان نا ، بەڵکو هەندێکیانن. پەیام دەنێرن و هیوادارن بەشێک لە بەرپرسە سەربازییەکانی ئەو وڵاتە بچنە پاڵیان. لە ڕوانگەی ڕاستەوە، ئەگەر هێزی جێبەجێکردنی یاسا و سەربازی و هتد، بەر شۆڕش بکەوێت، یەکپارچەیی خاک دەکەوێتە مەترسییەوە، نیشتمانی دایک دەکەوێتە مەترسییەوە، ئاژاوە دروست دەبێت و ئەو نەزمەی هەبووە دەڕوخێت! بە گشتی کاتێک شۆڕشێکی وەک شۆڕشی ئێستا ڕوودەدات، هەوڵی دروست ئەوەیە کە بە کەمترین گۆڕانکاری بەسەریدا تێپەڕین. لە کاتێکدا شۆڕش بەئامانجی ڕیشەییترین و هەمەلایەنەترین گۆڕانکارییە.
بە یەک وشە ئۆپۆزسیۆنی ڕاست دەیەوێت کۆماری ئیسلامی بڕوات، بەڵام هەموو سیستەمەکە نەگۆڕێت. حیزبی ئێمە و چەپی شۆڕشگێڕی کۆمەڵگا دەیانەوێت هەموو سیستەمەکە بڕوخێنن، ڕاستەکانیش دەیانەوێت کەمترین گۆڕانکاری لە سیستەمەکەدا بکرێت. وە ئەمەش جیاوازییەکی بنەڕەتی و ستراتیژییە لە نێوان ڕاست و چەپ لە مامەڵەکردن لەگەڵ شۆڕشی ئێستادا.
خەلیل کەیوان: شۆڕش جگە لە ڕووخاندن، چارەسەری هەڵاواردن و ئازارە جۆراوجۆرەکانە. جیاوازی نێوان چەپ و ڕاست چییە لە مامەڵەکردن لەگەڵ هەژاری و بێمافی و جیاکاریە جۆراوجۆرەکاندا؟
حەمید تەقوایی: ئەمە لایەنێکی گرنگە. خەڵک دەیانەوێت کۆماری ئیسلامی بڕوخێنرێت، چونکە مامەڵە لەگەڵ زۆر پرس و کێشەدا دەکەن و گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە کۆماری ئیسلامی هۆکاری هەموو نەهامەتیەکانیانە. زیاتر لە چل ساڵە خەڵک بەجۆرێک لەجۆرەکان خەریکە تەحەمولی حکومەت دەکات. زۆر جار بۆ ڕوخاندنی ڕاوەستاون، زۆر جار بە دروشمی “کۆماری ئیسلامیمان ناوێت” هاتنە گۆڕەپانەکە و شۆڕشی ئێستا شەڕی کۆتاییە. بەگشتی کاتێک کۆمەڵگایەک حکومەتێکی ناوێت، لەبەر ئەوەیە کە ڕووبەڕووی کێشە و هەڵاواردن و بێمافەکان و سەرکوتکردن و هەموو ئەو ئازارانەی کە دەزانێت ڕەگ و سەرچاوەکەی ئەو حکومەتەن و تا ئەم حکومەتە هەبێت، ئەم کێشانەش بوونیان ئەبێت. لە ئێراندا نەهامەتی چییە؟ بێ مافی و هەڵاواردنی بەربڵاو بە مانایەکی فراوان و قووڵ لە هەموو کۆمەڵگاکاندا، واتە هەڵاواردنی ئاشکرا و فەرمی و یاسایی بەرامبەر بەلە سەدا پەنجای کۆمەڵگە، بەرامبەر بە ژنانە. بێ هۆ نییە شۆڕش لە پرسی حیجابەوە دەستی پێکرد و پرسی بێمافی ژنان و هەروەها هێزی ژنان پێگەیەکی بنەڕەتیی هەیە تێیدا. زیاتر لە چوار دەیە سووکایەتی و بێ ڕیزی بە ژنان دەکرێت و ئەمەش پریشکی شۆڕش بوو. بەڵام مەودای هەڵاواردن و نایەکسانی زۆر لە پرسی هەڵاواردنی جێندەری زیاترە. بۆ نموونە، کەلێنی گەورەی نێوان هەژاری و سامان، یان وەک ئەوەی لەسەر شەقام لە دژی ئەو جیاوازییە گەورەی نێوان “موچەی فەلەکی و نەهامەتی گشتی” دەوترێتەوە، کێشەیەکی توند و بەربڵاوە. ئەم دروشمە و هەروەها دروشمەکانی تری وەک بژێوی ژیان مافێکی سەلمێندراوی ئێمەیە، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە کۆمەڵگا نەک هەر دژی هەژاری و نەهامەتییە، بەڵکولە دژی تاڵانی و کەڵەکەکردنی سامانی کەمینەیەکە لە کار و زەحمەتی زۆرینەی ڕەهای کرێکاران و کارکەرانییشە . دژی دابەشبوونی چینایەتی و دژی جیاکاری ئابووری و کۆمەڵایەتییە.
مشتێک لە مەلای چاچنۆک و ئایەتوڵڵای ملیاردێر و هاوکارەکانیان دەستیان بەسەر هەموو سەرچاوەکانی سەروەت و سامانی کۆمەڵگادا گرتووە. سوپای پاسداران و بەسیج و بەیت ڕەهبەری و ئەستان قودس ڕەزەوی و نوسینگەی جێبەجێکردنی فەرمانی ئیمام و هتد موڵتی ملیاردێرمان لە سەدا یەکەکانمان هەیە بە دۆلار، و گروپێک کە داهاتیان یەک لەسەر پێنجی هێڵی هەژارییە لە ئێران. ئەمە ئاماری خۆیانە. ئەم هەڵاواردن و نایەکسانیە قووڵە پرسی بژێوی ژیان و نەبوونی دابینکردنی ئابوری و پرسی مانەوە بە واتای بەردەوامیی فیزیکی ژیانی کردۆتە پرسێکی توند و بەپەلە لە کۆمەڵگادا. ئەوەی بە وشەی “ژیان” لە دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی”دا نوێنەرایەتی دەکرێت.
لە لایەکی ترەوە مافە مەدەنی و سیاسییەکانی هەمووان لێ زەوت کراوە و پێشێل کراوە. کرێکار مافی ڕێکخستنی نییە، هیچ بەشێک لە کۆمەڵگا تەنانەت ناتوانێ چالاکی مەدەنی و ڕۆشنبیری ئازاد هەبێت، ئازادی بیرکردنەوە و قەڵەم بە تەواوی پێشێل کراوە، ناتوانیت بە ئاین بڵێین پشتی چاوت برۆیە. نەک هەر ئاتەئیست و بێ خوداکان کە پێویستە بە یاسا بکوژرێن، بەڵکو تەنانەت هەر ئایینێکی تر جگە لە دوانزە ئیمامەکەی شیعە لە ژێر هەموو جۆرە فشار و جیاکارییەکدان و لە هەمان مافە ئابوورییە کۆمەڵایەتییەکان بێبەشن کە خەڵکی شیعە هەیانە. هەڵاواردنی ئایینی بەم مانایە قووڵ و بەربڵاوە لە کۆمەڵگادا پەرەی سەندووە. منداڵانی وردە بۆ ئەم حکومەتە هیچ نرخێکیان نیە، ئێمە دیاردەی کار و منداڵانی سەر شەقاممان هەیە، دیاردەی ئەو منداڵانەمان هەیە کە لەناو زبڵ و خاشاکەکاندا دەگەڕێن، دەستدرێژیکردنە سەر کچانی تەمەن ٩ ساڵ و خوار ٩ ساڵمان هەیە لەژێر ناوی هاوسەرگیری شەریعەت، و ئێستا ئێمە کوشتن و لەسێدارەدانی منداڵانمان هەیە. پێویستە بابەتی پیسبوونی ژینگەی کوشندە و توندترین ستەم لە دژی هاوڕەگەزبازان و پەلکەزێڕینەکان و پرسی جیاکاری ڕەگەزی و نەتەوەیی و هتد بخرێتە سەر ئەم لیستە. ئەمانە هەمووی ئەو بابەتە کۆمەڵایەتیانەن کە کۆمەڵگایان بەرەو شۆڕش بردووە.
لایەنێکی دیکە ئەوەیە کە تەنانەت ژیانی تایبەتی تاکەکان و ژیانی تاکەکان لەسەر ئاستی بنەماڵە لە هێرشەکانی کۆماری ئیسلامی ڕزگاری نەبووە. خەڵک دەبێت لە میوانیەکانیان و لە ژیانی تایبەتی خۆیاندا و لە پەیوەندییە تایبەتەکانی وەک هاوسەرگیری و تەڵاق و هتد و تەنانەت لە ژووری نوستنیشیاندا لە ژێر سایەی ڕەشی حکومەت وشەلاقی ئیسلامیدا ژیان بەسەر بەرن. ئەمانە هەموو هاواریان لەکۆمەڵگە هەستاندوە.
خەبات لە دژی ئەم دۆخە لە شۆڕشی ئێستاوە دەستی پێنەکرد. پێش ئەم شۆڕشە لە هەموو ئەو بوارانەدا خەباتی بەرفراوان و بەردەوام هەبووە. بزووتنەوەی کرێکاری، بزووتنەوەی خوێندکاری، بزووتنەوەی مامۆستایان و خانەنشینان، بزووتنەوەی دژی سزای لەسێدارەدان و بۆ ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، بزووتنەوەی دژی حیجاب و ئاپارتایدی سێکسی، بزووتنەوەی داواکاریی، بزووتنەوەی منداڵانی کرێکار و سەرشەقام، بزووتنەوە دژی لەناوبردنی ژینگە و وشکبوونەوەی ڕووبارەکان و هتد و هتد. ئەمانە هەمووی بزووتنەوەی مێژوویین.
بەتایبەتی ناڕەزایەتی بە بێ مافەکانی ژنان چل و سێ ساڵە بەردەوام دەبێت. هەر لە یەکەم ڕۆژەوە تەنانەت مانگێکیش بەسەر دەسەڵاتی ئەم حکومەتەدا تێنەپەڕی، کۆمەڵگا دژی حیجابی ئیجباری ڕاپەڕی. ناڕەزایەتی کرێکاری و خوێندکاران و خەباتی خەڵکی کوردستان و زۆر بزووتنەوەی تر مێژووکەیان بەقەد تەمەنی کۆماری ئیسلامی کۆنە.
پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا لەم هەموو خەباتە کۆمەڵایەتیانەدا کە بزووتنەوە مەزنەکان و دواجار شۆڕشی ئێستایان پێکهێناوە ڕاست لە کوێدا وەستاوە؟ لەم خەباتانەدا ڕاست نابینیت، نە حزبە ڕاستڕەوەکان، نە نوێنەری ڕاستڕەو یان کەسایەتی ڕاستڕەو. لە داکۆکیکردن لە مافی کرێکاران، لە داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان تەنانەت کاتێک کە تووشی هەموو جۆرە هەڵاواردنێکی ئایینی و حکومی دەبن، لە نێو کەسایەتی و ڕێکخراوە کرێکارییەکان، کۆمەڵەی نووسەران و هونەرمەندان، مامۆستایان، بزووتنەوەی خانەنشینان، بەرگریکردن لە منداڵانی شەقام و مافی منداڵان، لە بەرگریکردن لە مافی ئێڵ جی بی کیوەکان، چالاکوانانی هەموو ئەم بوارانە بە گشتی ٩٩% چەپن. چالاکیی ڕاستڕەوەکان لە بنەڕەتدا بەرەو سەرەوە بووە، لە پێوەندی لەگەڵ حکومەتەکاندا، لەگەڵ گوتارەکانی وەک ڕیفراندۆم، یەکپارچەیی خاک، پیرۆزی ئاڵا، کوروشی گەورە و هتد. تەنانەت لە کاتە جیاوازەکاندا لە تەنیشت هێڵی گۆڕانکاری و لە تەنیشت دووی خوردادیەکان و بزووتنەوەی سەوز و وەنەوشەییەکاندا دەوەستان.
بە یەک وشە ڕاست لە بەرەنگاربوونەوەی هەڵاواردن و نایەکسانی و بێمافیدا بەتەواوەتی غیابی هەیە، کە چەندین بزووتنەوە و دامەزراوە و کەسایەتییەکانی ناو کۆمەڵگای هێناویانەتە دەرەوە و چالاکی کردوون و بەم مانایەش جیاوازییەکی گەورە هەیە لە نێوان ئەوچەپە چالاکەی کە زیاتر لە چوار دەیە خەبات دەکات، دەستوەردان دەکات، ڕۆڵ دەگێڕێت، کاریگەری لەسەر هەموو ئەم لایەنانە هەیە، لە ڕاستیدا هێزی زەمینەسازو پێکهێنەری شۆڕش بووە، لەگەڵ ئەو هێزە ڕاستڕەوەی کە لە بنەڕەتدا چاودێری ئەم دۆخە دەکات و خەریکی چالاکییەکانی بوو بۆ لۆبیکردنی دیپلۆماسی بۆ گۆڕانکاری لە سەرووی خەڵکەوە بوو و هیچ پەیوەندییەکی بە شەقام و شەڕ و خەباتی خەڵکەوە نەبوو.
خەلیل کەیوان: ئاماژەت بەوە کرد کە کۆمەڵگا بەدەست چەندین هەڵاواردن و بێمافیەوە دەناڵێنێت و بەهۆی ئەمەوە بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی جۆراوجۆر دروست بووە کە ڕاست تێیدا ئامادە نییە. با زیاتر باسی هەندێک لەو بابەتانە بکەین، بۆ نموونە لە لایەنی ئایینیەوە. ئێران دژە ئایینیترین کۆمەڵگایە لە جیهاندا. هێزە جۆراوجۆرەکانی ئۆپۆزسیۆن، لەوانەش ناسیۆنالیستەکان، عەلمانیەتیان دەوێت. ئایا جیاوازی لە نێوان چەپ و ڕاستدا هەیە لە ڕەخنەگرتن لە ئایین؟
حەمید تەقوایی: بەڕای من یەکێک لە بوارە گرنگەکانی جیاوازی نێوان چەپ و ڕاست مامەڵەکردنە لەگەڵ ئایین. دەبینیت سەبارەت بەم سکۆلاریزمەی کە بەهۆی ناڕەزایەتییەکان و شۆڕشی ئێرانەوە بەربڵاو بووە و هەمووان باس لە سکۆلاریزم دەکەن، ڕوونکردنەوە و هەڵوێستی چەپ و ڕاست تەواو جیاوازن. مانای ڕاستەقینەی سکۆلاریزم ئەوەیە کە ئایەتوڵڵاکان و لایەنگرەکانیان لە حکومەت بکشێنەوە. دەڵێن ئێمە پێشەوای ئاینی باشمان هەیە وپێشەوای ئاینی خراپمان هەیە. خەڵک لەگەڵ ڕۆحانییە باشەکاندا شەڕیان نییە ئەگەر ڕۆحانییە خراپەکان بڕوات. لە سەردەمی شادا، دواجار مەلای دەربارمان هەبوو، دەرباری ئیسلام. ئەوان کێشەیان لەگەڵ ئیسلام بە گشتی نییە، بەڵکو کێشەیان لەگەڵ مەقولەیەکی دیاریکراوی پیاوانی ئایینی هەیە.
بەڵام ئێمەی چەپ مەبەستمان لە عەلمانیەت لەبنەڕەتدا جیاوازە. ئێمە پێمان وایە پێویستە ئایینی فەرمی هەڵبوەشێتەوە. هەبوونی ئایینی فەرمی خۆی بنەما و خاڵی دەستپێکی جیاکارییە لە دژی ئایینەکانی دیکەی کۆمەڵگا. بەڕای ئێمە هەڵوەشاندنەوەی ئایینی فەرمی پایەی نەهێشتنی تەواوەتی هەڵاواردنی ئایینییە. لە هەمان کاتدا ئەمە بەرپەرچدانەوەی ئەو گوتارەیە کە کۆمەڵگەی ئێران ئیسلامییە و ئیسلام بەشێکە لە ئایینی خەڵک، ڕێزی لێدەگیرێت و هتد. بۆچوونێک کە هەموو حکومەتەکان و هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن هاوبەشن.
ئێمە دەڵێین دین لە یاسا و پەروەردە جیا بکرێتەوە، لە کاتێکدا لە سەردەمی شادا فێری فیقه و شەریعەتیان دەکرد. نەمبیست کە ئارگومێنتەکەیان ئەوەبێت کە ئایین لە سیستەمی پەروەردە لاببرێت.
خەلیل کەیوان: لە سەردەمی شادا سوپای ئایین دەستی پێکرد.
حەمید تەقوایی: ڕاستە. لە ئاستێکی بنەڕەتیتردا، ئایکۆن و دروشمی سەرەکی دەسەڵاتی شا “خودا، پاشا، نیشتمانی دایک” بوو. خودا بەرزە و پاشا سێبەری خودایە. دەمەوێت بڵێم هەم خودا و هەم ئایین لە ڕوانگەی ستراتیژی و ئایدۆلۆژییەوە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە سیستەمی بیرکردنەوەی دروستدا. من تەنها باسی پاشایەتیخوازەکان ناکەم، کۆمارییەکانیش پێیان وایە کە پێویستە ڕێز لە ئایین بگیرێت، ئێران کۆمەڵگەیەکی ئیسلامییە و هتد. بۆیە ئەو عەلمانییەی کە ڕاستەکان بانگەشەی بۆ دەکەن، ئەو عەلمانیەت نییە کە چەپ و بە بڕوای من زۆرینەی خەڵکی ئێران دەیانەوێت.
بەڵام مەسەلەکە لە دەرەوەی عەلمانییەتدایە. کۆمەڵگای ئێران یەکێکە لە کۆمەڵگا دژە ئایینییەکان. دەبینین، خەڵک لەسەر شەقام گاڵتە بە پیرۆزە ئایینییەکان دەکەن، دەبینن لە سۆشیال میدیا چی دەڵێن، بزانن خەڵکی ئێران لەم هەفتەیەی ڕابردوودا چۆن پێشوازییان لە کارتۆنەکانی چارلی عەبدۆ کردووە، و بزانن چ گاڵتە و نوکتەیەک لە دژی ئیمامەکان دەکرێت و شتە پیرۆزەکان لە میدیاکاندا ئاڵوگۆڕ و ڕەوتی کۆمەڵایەتی. دایکی کیان پیرفەلاک دەڵێت کوڕەکەم ڕقی لە قورئان بوو، مەجیدرەزا ڕەهنەوارد، مەحکوم بە مەرگ، دەڵێ قورئان و نە نوێژ لەسەر گۆڕەکەم مەخوێنن. لە پرسەی ئازیزانیاندا خەڵک کێک و شیرینی دابەش دەکەن و چەپڵە لێدەدەن و سەما دەکەن. لە لایەکی ترەوە، لە مێژە مرۆڤەکان بە هاوسەرگیری سپی و پێکەوەژیانی ئازاد، ئایینیان لە ڕێوڕەسمی هاوسەرگیری دوور خستووەتەوە. دەبینین کۆمەڵگە تەنانەت لە پەیوەندییە تایبەتیەکانیدا، لە زەماوەند و پرسە، تادەگاتە بە پەیوەندییە حکومی و کۆمەڵایەتییەکانیشدا، وازیان لە ئایین هێناوە.
ئەم ڕۆحە دژە ئایینییە، ئەم ئاراستە دژە ئایینییەی کۆمەڵگە چەپ نوێنەرایەتی دەکات. چەپ بەتەنها باسی عەلمانیەت ناکات، بەڵکو باسی ئایینیش دەکات. پێویستە لە ڕوانگەی حکومی و یاساییەوە دین قەدەغە بکرێت، بەڵام لە ڕوانگەی فیکرییەوە ڕەخنەی لێ بگیرێت و پەردەی لەسەر هەڵماڵێت. پێویستە ئایین وەک باوەڕێکی خورافات سەیر بکرێت کە دژی ئازادی و ڕزگاری مرۆڤە، کۆمەڵگە بەرەو خراپە دەبات، کە هەزار و یەک جار بۆ چەوساندنەوە بەکاربهێنرێت، وەک چۆن چینە دەسەڵاتدارەکان بە درێژایی مێژوو و تا ئەمڕۆش کردوویانە، تەنانەت لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژئاواشدا، بە پەنابردن بۆ ئایین، ڕووبەڕووی هێزە چەپ و ڕادیکاڵەکان دەبنەوە، تا بە ئازادی گفتوگۆیان لەسەر بکرێت و ڕەخنەیان لێ بگیرێت و پەردەیان لەڕوهەڵماڵردرێت. کاتێک باس لە کۆمەڵگایەکی عەلمانی دەکەین، مەبەستمان تەنها یاسا نییە، بەڵکو دەڵێین ئایین کەرەستەیەکی ئیندۆکترینەکردنە، بیرکردنەوەیەکی خورافات و کۆنەپەرستانەیە کە مرۆڤایەتی خستووەتە تەڵەوە و تەیفێکە بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە تا ئەو جێگایەی کە دەکرێت لەلایەن کۆنەپەرستانەوە هێزەکان. ئەمەش پێویستە لە کۆمەڵگە دوور بخرێتەوە. ئەمەش پێویستی بە کارێکی بەردەوامی ڕۆشنبیری و هۆشیارکردنەوە هەیە، کە کاری بەردەوامی حیزبی ئێمە بووە.
لە ئێراندا ئایین و ناسیۆنالیزم هەمیشە شانبەشانی یەکتر بوون و ئیمتیازیان بە یەکتر داوە. ئایکۆنی “خودا و پادشا و نیشتمان” ئەمە نیشان دەدات و لە لایەکی دیکەوە چەپ و کۆمۆنیستە شۆڕشگێڕ کان هەن کە ئەم شتە پیرۆزانە قبوڵ ناکەن. نە لە ڕووی سیاسییەوە، نە لە ڕووی کۆمەڵایەتی و کولتوورییەوە، نابێ لەگەڵ ئایندا سازش بکرێت و نابێ بواری پێبدات.
پێم وایە کۆمەڵگای ئێران دووگیان بووە بە ڕێنێسانسێکی قووڵی دژە ئایینی. هەمان زاراوەی دژە ڕێنێسانسی ئایینی لەلایەن چەپەکانەوە پێشنیار دەکرێت. ڕاست دژی ئەم ڕێنێسانسەیە. ڕەزا پەهلەوی جارێک ڕایگەیاند کە ئەگەر بڕیار بێت دوای کۆماری ئیسلامی ئیسلام لاببرێ، من دژی کۆماری ئیسلامی نیم! واتە ئەگەر بڕیارە ئیسلام لاببرێت، ئەوا پێی باشترە کۆماری ئیسلامی بمێنێتەوە. ئێستا کۆمەڵگە بەتەواوی دژی ئەم هەڵوێستە مامەڵە دەکات و ئەم ڕەوتە قووڵە دژە ئایینییە لەلایەن چەپەکانەوە نوێنەرایەتی دەکرێت.
خەلیل کەیوان: یەکێکی تر لە کێشەکانی کۆمەڵگە پرسی هەڵاواردنی نەتەوەییە. جیاوازی چەپ و ڕاست لەبارەی هەڵاواردنی نەتەوەییەوە چییە؟
حەمید تەقوایی: لەم حاڵەتەدا هێزی ڕاستڕەو و ناسیۆنالیزم بە گشتی سەرچاوەی کێشەکەن. تەنانەت کۆماری ئیسلامیش لە ڕووبەڕووبوونەوەی خەڵکی کوردستان، سیستان و بەلوچستان، ئازەربایجان و هتد، پەنا بۆ پیرۆزی نەتەوەیی – نیشتمانی دەبات.
پایەیەکی ناسنامەی هێزە ڕاستڕەوەکان ناسیۆنالیزمی فارسە. ئەرکی ئەوان بەدواداچوونە بۆ گەورەیی فارس. کاتێک دەڵێن ئێرانی مەبەستیان فارسە. ڕەچەڵەکی خۆیان بۆ کۆڕەش کەبیر دەگەڕێننەوە. ناسیۆنالیزمی کوردی خۆی بە جێنشینی مادەکان دەزانێت نەک هەخامەنییەکان و ناسیۆنالیزمی ئازەری و عەرەب خاوەنی ناسنامە و کەسایەتی مێژوویی تایبەت بە خۆیانن، وەک حەمورابی و بابەک خوڕەمدین و هتد. لە پەرستنی کوروشدا بە ناسیۆنالیزمی فارسەوە پەیوەست نین.
لە ئاستێکی تایبەتتردا، کاتێک ناسیۆنالیزمی فارس باس لە یەکپارچەیی خاک دەکات، ئەوە مانای ئەوەیە کە غەیرە فارسەکان ناتوانن و نابێ و ڕێگەیان پێنادرێت باسی جیابوونەوە لەبارەی یان تەنانەت ئۆتۆنۆمییش بکەن. تەنانەت ئۆتۆنۆمی بە دابڕان دەزانن، ئەی ئەگەر کەسێک بڵێت ڕیفراندۆم ئەنجام بدە، ڕەنگە ئێمە نەمانەوێت بەشێک بین لە ئێران. ئەمە یەکێکە لە هێڵە سوورەکانی ڕاستەکان. غەیرە فارسەکان بە گشتی بە پاسەوانی بە پەرۆش سنووری ناودەبرێن، واتە دەبێت دڵسۆز بن بۆ سنوورە نیشتمانییەکان. کورد، بەلووچ، ئازەری و … ئەگەر گوێڕایەڵی دەسەڵاتی ناوەندیی ناسیۆنالیزمی فارس بن، سنوورپارێزە بە پەرۆشەکان ئەبن و ئەگەر بیانەوێت شتێکی تر بڵێن، ئەوا دەبنە جوداخواز، ئەو کاتە شایانی ئەوەن کەسەرکوت بکرێن، ئەو کاتە دەتوانرێت لەگەڵ ئاڵای بەرگری لە یەکپارچەیی خاکی ئێران سەرکوت بکرێن. بۆیە هەر خودی وشەی یەکپارچەیی خاک کە یەکێک لە پیرۆزیەکانی ڕاستڕەوەکانە، وەسیلەیەکە بۆ ملکەچکردنی هەموو ئێرانییە غەیرە فارسەکان و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش زۆرێک لە حیزبەکانی کوردستان، ئەو حیزبانەی کە دژی هەڵاواردنی نەتەوەیی دەجەنگن، دژی ناسیۆنالیزمی فارس دەوەستنەوە.
من ناچمە ناو باسی ئازادی زمان، ئازادیی کولتووری و ئەوەی کە خەڵکی هەر نەتەوەیەک بتوانن بە زمانی دایکی خۆیان بخوێنن و چالاکیی میدیایییان هەبێت و هتد. لە هەموو ئەو بوارانەدا ڕاست کێشەی هەیە و بەم مانایە هەڵاواردنی نەتەوەیی خاڵی لاواز و هاوبەشی ڕاستەکانە لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا.
خەلیل کەیوان: پرسێکی تری بنەڕەتی کە باست کرد ئازادی ژنە، کە بە ڕوونی لە دروشمی ژن،ژیان ئازادیدا، تیشکی خستۆتە سەر. ئازادی ژن لە ڕوانگەی ناسیۆنالیستەکان و لە ڕوانگەی سۆسیالیستەکانەوە چۆن لێکدەدرێتەوە؟
حەمید تەقوایی: لەم حاڵەتەدا جیاوازی زۆر لە نێوان چەپ و ڕاستدا هەیە. لە ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیستی و لە قاموسی حزبە ناسیۆنالیستەکاندا، پیاوسالاری و شۆڤێنیزم شتێکی بنەڕەتی و دامەزراوەییە، لەگەڵ هەر ئەڵتەرناتیڤێکی حکومەتی کە هەیانە، نیشتمان هەمیشە پەیوەست بووە بە پیاوسالاری نیشتمان و پیاوسالاری و جوامێری و بەرگری پیاوانە لە ئاو و خاک و هتد. هەموو پاڵەوانە ڕاستڕەوەکان بە درێژایی مێژوو پیاو بوون. پادشاکانی ئێران هەموویان پیاو بوون. تەنانەت لە دوایین قۆناغی شانشینی، لە سەردەمی محەممەد ڕەزا شا، خوشکەکەی نەگەیشتە شانشینی. هەروەها بۆ درێژەدان بە بنەماڵەی پەهلەوی پێویستیان بە منداڵێکی نێر هەبوو.
جگە لەم بەها و لایەنە ئایدیۆلۆژییە، بە ڕوونی ئەم پیاوسالارییە ناسیۆنالیستییە لەو یاسایانەی پەیوەست بە ژنانەوە دەبینیت. لە سەردەمی شادا بەشێک لە یاساکانی پەیوەست بە ژنان بە پێی شەریعەتی ئیسلامی و دژە ژن بوون. لە لایەکی ترەوە، لە ڕووی سیستەمی فەرهەنگی و فیکرییەوە، ژنان هەمیشە بە کەمتر هەژمار دەکران. شا لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ئۆریانا فەلاچی، بە ڕوونی باسی لەوە کرد کە ژنان لە ڕووی دەروونییەوە کەم و کوڕییان هەیە.
لە لایەکی ترەوە ئێمەی کۆمۆنیست دەڵێین کۆمەڵگا بەبێ ئازادی ژن ئازاد نییە. ئازادی ژن تەنها ئەوە نییە کە ژن و پیاو لەسەر کاغەز یەکسان ڕابگەیەنرێن. هەرچەندە لەسەر کاغەز لە سەردەمی شادا ژن و پیاو یەکسان نەبوون. بە گشتی لە هەموو وڵاتانی ڕۆژئاوادا کە ناسیۆنالیزم ئایدۆلۆژیای باڵادەستە، هێشتا ژن بە ڕەگەزی دووەم دادەنرێت. بۆ نموونە لە زۆر وڵاتدا مووچەی یەکسان بۆ کارێکی یەکسان بەڕەسمی نەناسراوە. ئەمە پەتایە. دیارە لە ئێراندا ناسیۆنالیزم وەک ئایین ڕوانگەیەکی تەواو شۆڤێنیستی هەیە بۆ ژن تەنانەت لە ڕوانگەی کولتووری و ئەخلاقییشەوە. پاکیزەیی و خۆپاریزی و داوێن پاکی، بە جیاوازی و پێچەوانەی ئازادیی سێکسی پیاوان، کە تەنانەت بە سیفەتێکی ئەرێنی دادەنرێت، بەشێکە لە بەهای ڕاستەکانە. ناسیۆنالیزم پێی باشە ڕۆژی دۆزینەوەی حیجاب ڕەزاخانی بە هێماکانی وەک ئێراندۆخت* و هتد بەرز ڕابگرێت نەک ڕۆژی جیهانی ٨ی مارس. دەمەوێت بڵێم لە پەیوەند بە دۆسیەی ژن و ڕزگاری ژنیشەوە، وەک زۆر حاڵەتی تر، ڕاست لەگەڵ لە بەها نەتەوەیی- نیشتمانیەکان بڕیاردەدات و چەپ لەسەر بنەمای بەها مرۆییەکان مامەڵەدەکات.
لە لایەکی تریشەوە ئازادی ژن، نەک تەنها بە مانا کولتووری و یاسایی و مافەکانەوە، بەڵکو بە مانا کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکەی و جێگای ژن لە کۆمەڵگادا لە پۆستەکاندا، بەرپرسان لە وەرزشدا، لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان و هتد، یەکسانی جێندەری بەمانای قووڵی وشەکە، هەمیشە ئاڵای چەپ بووە و ئەمە بە تایبەتی لە شۆڕشی ژنانەی ئێستادا ، جیاوازییەکی گرنگە لە نێوان ڕاست و چەپدا.
خەلیل کەیوان: هێزە ڕاستڕەوەکان بەرگری لە مافەکانی مرۆڤ دەکەن و داوای بەدیهێنانی لە ئێران دەکەن. چۆن بیر ئەکەیتەوە دەربارەی ئەمە؟
حەمید تەقوایی: خاڵی یەکەم ئەوەیە کە مافی مرۆڤ تەواو و گشتگیر نییە، تەنیا دوو نموونە دەهێنمەوە. یەکەم: هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان لە ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤدا نییە و دووەم: لەم بەیاننامەیەدا باسی عەلمانیەت نەکراوە. ئەمەش بەو مانایەیە کە ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ، کە لایەنە ڕاستڕەوەکان ئەوەندە شانازی پێوە دەکەن، بە تەواوی بێدەنگە لەسەر دوو بابەتی ڕەها و بنەڕەتی کە هۆکار و سەرچاوەی هەزار و یەک بەڵای دیکەن، پرسی لە سێدارەدان و پرسی جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت. لەوەش گرنگتر یەکسانی کۆمەڵایەتی و ئابووری لە بنەڕەتدا بابەتی ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ نییە. بۆیە ئیتر کێشەی بنەڕەتی هەژاری و نەهامەتی و تەنگانەی بژێوی زۆرینەی خەڵکی ئێران و کەلێنی گەورەی نێوان “موچەی فەلەکی و نەهامەتی گشتی” و مافی مرۆڤ وەڵام نادرێتەوە.
به هه موو ئه و هۆکارانه ئاڵای مافی مرۆڤ زامنی ئازادی گه لی ئێران ناکات. ڕاستە کۆماری ئیسلامی هیچ پەیوەندییەکی بە مافی مرۆڤەوە نییە، بەڵام کاتێک دەتەوێت بەرەنگاری حکومەتێک ببیتەوە کە کۆمەڵگاکەی بەرەو قووڵایی دۆزەخ بردووە، تەنیا هەنگاوێک بەرەو پێشەوە نانێیت، دەچیت لەسەر جەمسەری پێچەوانە دەوەستیت، و ئەم جەمسەرە پێچەوانەیەش بە مافی مرۆڤ نوێنەرایەتی ناکرێت.
خاڵی دووەم ئەوەیە کە ڕاستڕەوەکان بە شێوەیەکی نالەبار ناسیۆنالیزمی خۆیان لەم مافە جیهانییەی مرۆڤدا ناساندووە. دەڵێن باوکی مافی مرۆڤەکەمان کوروشی گەورەیە و بەم شێوەیە مافی مرۆڤ بە مێژووی باوباپیرانەوە دەبەستنەوە، بە مێژووی ئیمپراتۆریەتەکەوە و ئێرانیزەی دەکەنەوە. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە چۆن مافی مرۆڤ لێکدەدەنەوە. نازانم ئەو مافی مرۆڤەی کە ئیمپراتۆریەتێک لە سەردەمی کۆیلایەتیدا ڕەمزی چییە و چ پەیوەندییەکی بە مرۆڤایەتییەکەوە هەیە کە لە سەدەی بیست و یەکدا دەژی! من هەمیشە وتوومە کە گەڕاندنەوەی مافی مرۆڤ بۆ کوروشی هەخامەنشی، ڕێزنواندن وڕێزگرتن نیە لە مافەکانی مرۆڤ، ڕێزگرتنە لە ئیمپراتۆریەت. ئەمە مرۆڤدۆستی نییە، بەڵکو گەورەییخوازی فارسە کە لکاندنی مافی مرۆڤ بە کۆڕەشەوە خەون بەزیندووکردنەوەی گەورەیی ئێران دەبینێت.
ڕاستییەکەی ئەوەیە کە ناسیۆنالیزم دەست لەهەرچی دەدات ژەهراوی دەکات و بەتاڵی دەکاتەوە لە ناوەڕۆکە ڕاستەقینەکەی. وەک چۆن لە چوارچێوەی نەتەوەیی و نیشتمانیدا پرسی ئازادی و پرسی ژن و پرسی جیاکاریی نەتەوەیی و عەلمانییەت سنووردار دەکەن، لە چوارچێوەی ناسیۆنالیزمیشدا سنووردارن و لە ڕاستیدا شێوێنراون و لە ئەنجامدا خاڵی دەبن لە هەر مانایەک، ئەوانیش هەمان هەڵوێستیان هەیە بەرامبەر بە مافەکانی مرۆڤ.
ئێمە پێش هەموو شتێک دەڵێین، مافی مرۆڤ بەس نییە، دەبێ زۆر لەوە زیاتر بڕۆین دووەم: ئاستی ناتەواوی مافی مرۆڤتان شێواندووە و کردووتانەتە وەسیلەیەک بۆ ئاهەنگگێڕان بۆ گەورەیی ئیمپراتۆریەتی فارس. ڕێباز و تێڕوانینیان بۆ مافەکانی مرۆڤ زۆر جیاوازە لەوەی مرۆڤێکی ئازادی سەدەی بیست و یەکەم چاوەڕێی دەکات.
خەلیل کەیوان: تۆ باسی هەندێک لایەنی سیستەمی بەهای ناسیۆنالیزمت کرد. وتت ناسیۆنالیزم لەسەر بنەمای نیشتمانپەروەری و شەرەف و بەهای نەتەوەیی- نیشتمانپەروەرانە دامەزراوە. بەڵام ناسیۆنالیستەکان بیروباوەڕەکانیان بە ناکۆکی لەگەڵ ئازادی و مافەکانی مرۆڤ و خواستی مرۆڤ نازانن. دەڵێن خەڵکی هەموو وڵاتان بەها و باوەڕێکی لەو جۆرەیان هەیە. یەکپارچەیی خاک، سروودی نەتەوەیی و سنووری تەواو، ئاڵای شێر وخۆر، کۆنەپەرستی، باوباپیران و کوروشی گەورە و هتد لەم شتە پیرۆزانەن. بەم سیستەمە بەهایە، دەتوانن چ چارەسەرێکیان هەبێت بۆ کێشە و ئازارەکانی کۆمەڵگا؟
حەمید تەقوای: پێموایە ئەم خاڵەی ئێوە لەسەر سیستەمی بەها دەیڵێن پرسێکی ناوەندییە و جەوهەری مەسەلەکە لێرەدایە. دەبینیت، ڕەنگە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان سیاسەت و تاکتیک و هەڵوێستی جیاوازیان هەبێت، بەڵام ئەوەی دەیانکاتە بزووتنەوە، ئەم سیستەمە بەهایە. هیوا و خواست و جیهانبینی و مرۆڤ دەتوانێ بڵێت دیدگا و ئامانجە ستراتیژییەکان بزووتنەوە چینایەتییەکان پێناسە دەکەن و جیایان دەکەنەوە.
بزووتنەوەی ڕاستڕەو لە چوارچێوەی هەر حیزب و هێزێکی سیاسیدا، کۆماریخواز، پاشایەتی، دیموکرات، عەلمانی یان هەر ناو و نازناوێکی دیکە، سیستەمی بەهاکەی لەسەر چەمکی نەتەوە و نیشتمان و پیرۆزییە نەتەوەیی-نیشتمانی-مێژووییەکانی دامەزراوە. بەهاکانی وەک یەکپارچەیی خاک، پیرۆزی ئاو و خاک، پیرۆزی ئاڵا، مێژووی باوباپیران، هونەر تەنها بەلای ئێرانییەکانەوەیە و هتد. ئەم بابەتە بۆ هەموو ناسیۆنالیستەکان هاوبەشە. بزووتنەوەی ڕاست لە دەوری ئەم بەهایانە پێناسە دەکرێت و ئەم بەهایانە هەموویان دژە مرۆڤن. من دەزانم کە ڕاستەکان دەڵێن کە ناسیۆنالیزم پارێزەری بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانە، پارێزەری بەرژەوەندییەکانی خەڵکە لە وڵاتێکدا و هەموو وڵات و نەتەوەکان بەهای وایان هەیە. بەڵام بەڕای من ئەم جۆرە بەهایانە هیچ پەیوەندییان بە خەڵکەوە نییە. میللەت بەتەواوەتی شتێکی جیاوازە لە خەڵک. حکومەتەکان هەمیشە لە ژێر ناوی بەرگری لە بەرژەوەندییە نەتەوەییەکاندا بەرگرییان لێکراوە، بە ناوی بەرژەوەندی نەتەوەییەوە شەڕیان کردووە. هیتلەر پشتگیری لە بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی ئەڵمانیا دەکرد، جەنگیز بەرگری لە بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی مەغۆلەکانیش دەکرد. دوو شەڕی جیهانی لەسەر بەرژەوەندی نەتەوەیی کرا، لە کاتێکدا مانا و ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی ئەو هەموو شەڕ و کوشتارانە بەرگریکردن بوو لە بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتداری وڵاتێکی دیاریکراو لە بەرامبەر حکومەتەکانی تردا. بەرژەوەندی نەتەوەیی ئاڵایەکە بۆ چینی دەسەڵاتدار بۆ پێشخستنی کاروباری خۆی بەناوی میللەتەوە. بەم مانایە، بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان بە تەواوی دژ بە بەرژەوەندییەکانی خەڵکن. کاتێک حکومەتێکی وەک ئەمریکا بە بۆمبی ئەتۆمی دوو شاری ژاپۆن وێران دەکات و سەدان هەزار کەس دەکوژێت و بۆ نەوەکانی داهاتوو دەبێتە هۆی هەموو جۆرە نەخۆشی و کەمئەندامییەک، ئەم کارەساتە لە لیستی شەرەفە نیشتمانییەکانی خۆیدا دەنووسێت! شانازی دەکات کە وەڵامی ژاپۆنییەکانی دایەوە بۆ هێرشەکەی سەر پیرڵ هاربەر! یان کاتێک هێرشیان کردە سەر عێراق، یان لە یەکەم جەنگی کەنداو یان جەنگی بوشدا، هەزاران کەسیان لە ئاسمان و زەویەوە کوشت و بە خەڵکی ئەمریکایان فرۆشت وەک بەرگریکردن لە بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان. میدیا و سیستەمی فیکریی زاڵ و ڕای گشتی ئەمریکا دەنگی خۆیان لە دژی ئەم تاوانە بەرز نەکردەوە، بەڵام کاتێک تەرمی سەربازە ئەمریکییەکە گەڕێنرایەوە، کۆمەڵگای ئەمریکی دەستی کرد بە هاوارکردن کە دەبێ کۆتایی بە شەڕەکە بهێنێت! چیرۆکەکە لە جەنگی ڤێتنام و شەڕەکانی دیکەدا هەمان شتە. ناسیۆنالیزم واتە باڵادەستی نەتەوەیی مرۆڤ بەسەر ئەوانی تردا، بەسەر بێگانەدا. لە فەرهەنگی ناسیۆنالیزمدا بەرژەوەندی نەتەوەیی لە پێشینەی کاردایە تەنانەت ئەگەر هەموو بێگانەش لەناو ببات.
بەتایبەتی لە شەڕەکاندا ناسیۆنالیزم شوناسی ناشیرین و دژە مرۆڤایەتی خۆی نیشان دەدات، چونکە ئەو ڕاستییە ناشیرین و دژە ئینسانیە ئاشکرا دەکات کە مرۆڤەکان تەنانەت لە هەبوونی مافی ژیانیشدا یەکسان نین بە یەکتر؛ کە ژیانی یەک هاوڵاتی لە ژیانی هەزاران غەیرەهاو نیشتیمانی بەنرخترە! ئەگەر ئەو نیشتیمانیە تاوانبار بێت، ئەگەر شەڕفرۆش بێت و ئەو هەزاران کەسە بێ تاوانە کوژراوانە خەڵکی سڤیل بن، ئیتر ئەوانەگرنگ نییە! ناسیۆنالیزم لە هەموو شوێنێک و لە هەموو حاڵەتەکاندا جگە لەمە هیچ مانایەکی تری نییە. ناسیۆنالیزم بەرگری لە خەڵکی وڵاتێک ناکات، بەڵکو کەسانی خۆییەکان لە بیانییەکان بە باڵاتر دەزانێت.
بەزۆری نیشتمانپەرستی بەراورد دەکرێت بە خێزان. دەڵێن ئێمە زیاتر خێزانەکەمان خۆشدەوێت ئاخر. بەڵێ هەر کەسێک بە هۆکاری ئینسانی و بە تەواوەتی شیاوی تێگەیشتن حەزێکی تایبەت و زیاتری بۆ خێزانەکەی هەیە، بەڵام ئەگەر ئەم تایبەتمەندییە بگاتە ئاستێک کە کەسێک پێی وابێت منداڵەکەی لە منداڵی هەموو مرۆڤەکان باشترە. وە ئامادەیە هەزاران کەس بکوژێت بۆ بەرژەوەندی منداڵەکەی خۆی، ئەمە نامرۆڤانەیە. ناسیۆنالیزمیش بەتەواوی هەمان شت دەکات.
ناسیۆنالیزم پەیوەندی بە باڵادەستییەوە هەیە. لەسەر گەورەییخوازی چینە دەسەڵاتدارەکانە. کە ئێمە تامەزرۆی ئەو سەردەمەین کە کوروشی گەورە لە ئاسیای ناوەڕاستەوە تا ڕۆژهەڵاتی دوور هەمووی لە ژێر ئەنگوستیلەکەی خۆیدا هەبوو، ئەم باڵادەستی و گەورەیی نەتەوەییە بە تەواوی دژایەتی بەرژەوەندییە مرۆییەکانی نەک تەنها خەڵکی وڵاتانی دیکە، بەڵکو تەنانەت ئەو نەتەوەیەیش کەبە ناویەوە شەیپوری گەورەییخوازی لێ دەدەن.
ناسیۆنالیزم بناغەی فاشیزمە. هەروەها هیتلەریش دەیویست دەست بەسەر جیهاندا بگرێت. ئەویش گەورەیی ڕەگەزی ئەڵمانی لەکەلەیدا بوو. لە زۆر حاڵەتدا ناسیۆنالیزم شانبەشانی ڕەگەزپەرستی دەڕوات. هەروەک ڕوونم کردۆتەوە کۆڕەش هێمای ناسیۆنالیزمی فارسە و بەهۆی ئەم ڕاستییەوە فاشیزمی ئاریایی لە ناخی ئەودا هەڵکەوتووە. لە ڕووی سیستەمی بەهاکانەوە، ناسیۆنالیزم تەنیا دژایەتی لەگەڵ سۆسیالیزمدا نییە، بەڵکو لەگەڵ مرۆڤدۆستی و هۆمانیزمیشدا لەدژایەتیدایە. وەک لە مێژوودا چەندین جار بینیومانە، لە ژێر ئاڵای ناسیۆنالیزم و بەرژەوەندیی نەتەوەییدا، هەر تاوانێک بەرامبەر بە کەسانی دیکە ڕێگەپێدراوە. لەم ڕوانگەیەوە دیدگای ناسیۆنالیستی بە تەواوەتی بە دژە ئینسانی و کۆنەپەرستانە دەزانین.

١٣ی ژانویەی ٢٠٢٣
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ نوسینەوەی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




فیلمی سینەمایی “ئەزموون” له شاری ئه‌بووزه‌بی لە وڵاتی ئیماڕات نمایش کرا

مەنسوور جیهانی ـ

فیلمی سینەمایی “ئەزموون” لە دەرهێنانی “شەوکەت ئەمین کورکی” و نوێنەری وڵاتی عێراق لە ئاکادیمیای ئۆسکاری ساڵی 2023 لە ناوه‌ندی هونه‌ری “العین القطره” له شاری ئه‌بووزه‌بی لە وڵاتی ئیماڕات نمایش کرا.

فیلمی سینەمایی “ئەزموون” The Exam چوارەمین فیلمی بڵندی سینەماکاری کورد “شەوکەت ئەمین کورکی”، لە بەرهەمهێنانی “مەمەد ئەکتاش”، بەرهەمی هاوبەشی هەرێمی کوردستان و وڵاتانی ئەڵمانیا و قەتەر؛ بۆ یەکەمین جار لە ناوه‌ندی هونه‌ری “العین القطره” Al-Ain’s Al-Qattara له شاری ئه‌بووزه‌بی لە وڵاتی ئیماڕاتی یه‌کگرتووی عه‌ڕه‌بی پێشکەش کرا. کۆمپانیای سینه‌مایی میسری MAD Solutions مافی بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌م به‌رهه‌مه کوردییه‌ی له وڵاتانی عه‌ڕه‌بی له ئه‌ستۆدایه.

ئه‌مه بۆ دووهه‌م جاره که یه‌کێک له فیلمه‌کانی “شەوکەت ئەمین کورکی” به ئاکادیمیای ئۆسکار ده‌ناسێندرێت؛ بۆ یه‌که‌مین جار، فیلمی سینەمایی “بیره‌وه‌وه‌رییه‌کانی سه‌ر به‌رد” Memories On Ston له ساڵی ٢٠١٦ به هه‌شتاو و هه‌شته‌مین خولی خه‌ڵاتی ئۆسکار به ناونیشانی باشترین فیلمی زمانی بیانی به شێوه‌ی فه‌رمی له لایه‌ن وڵاتی عێراقه‌وه ناسێندرابوو.

“ئەزموون” لە یەکەمین نمایشی جیهانی خۆیدا لە بەشی “پێشبڕکێی سەرەکی” Crystal Globe لە پەنجا و پێنجەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “کاڕلۆڤی ڤاری” Karlovy Vary لە وڵاتی کۆماری چیک نمایشکرا و توانی خەڵاتی فیدڕاسیۆنی نێودەوڵەتی ڕخنەگرانی فیلم واتە “فیپێڕشی” FIPRESCI ئەم ڕووداوە گرینگ و پلە یەکەی سینەمای جیهان بەدەست بێنێت.

ئەم فیلمە کوردییە لە درێژەی بەشدارییە جیهانییەکانی خۆیدا خەڵاتی باشترین فیلمی نێودەوڵەتی لە سی و حەوتەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سانتا باڕباڕا” Santa Barbara لە وڵاتی ئەمەریکا، خەڵاتی باشترین سیناریۆی بەشی “پێشبڕکێی سەرەکی” لە نۆزدەیەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “تیرانا” Tirana لە وڵاتی ئەڵبانیا، خەڵاتی “سندووقی جەماوەری ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان” UNFPA لە بەشی پێشبڕکێی “پانۆڕامای نێودەوڵەتی” لە چل و سێیەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “قاهیرە” Cairo لە وڵاتی میسر، خەڵاتی باشترین فیلمی بەشی “پێشبڕکێی نێودەوڵەتی” لە بەشی سەرەکی بیست و حەوتەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “ڤیکتۆریا” Victoria لە وڵاتی کەنەدا و هەروەها خەڵاتی تایبەتی ئەندامانی لێژنەی دادوەرانی بەشی “پێشبڕکێی نێودەوڵەتی” لە سی و حەوتەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “مۆنس” Mons لە وڵاتی بەلژیکای بەدەستهێناوە.

“ئەزموون” بەرهەمی کۆمپانیای “میتۆس فیلم”ی بەڕلین و کۆمپانیای “مەستی فیلم”ی سلێمانی کە بە پاڵپشتی وەزارەتی رۆشنبیری و لاوانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەرهەمهاتووە و لە لایەن کۆمپانیای ئەڵمانی “ئاڕت هوود” ArtHood لە جیهاندا بڵاودەبێتەوە.

لەم فیلمە سینەماییەدا کۆمەڵێک ئەکتەری بەئەزموونی هەرێمی کوردستان لەگەڵ چەندین ئەکتەری گەنجی کوردستان تیایدا ڕۆڵیان بینیوە، لەوانە: ئاوان جەماڵ، ڤینا سالار، حوسێن حەسەن، شوان عەتووف، هوشیار زێڕۆ نێروەیی، نیگار عەسمان، کاوە قادر، عادڵ عەبدوالڕەحمان، حەمە ڕەشید هەرەس و یانا توانا.

فیلمی سینەمایی “ئەزموون” له دوایین به‌شداریی نێوده‌وڵه‌تی خۆیدا بە ئامادەبوونی “ئاوان جەماڵ” یەکێک لە ئەکتەرە سەرەکییەکانی ئەم فیلمە، بۆ یەکەمین جار لە کاتژمێر 4ی دوانیوەڕۆی ڕۆژی 3ی دیسەمبەری 2022 لە شاری لۆس ئانجلێس و لە کاتژمێر 1ی نیوەڕۆی ڕۆژی 6ی دیسەمبەری 2022 لە شاری نیۆیۆرک لە وڵاتی ئەمەریکا نمایش کرا و هەروەها لە درێژەدا کاتژمێر 4ی دوانیوەڕۆی ڕۆژی 8ی دیسەمبەری 2022 لە شاری بەڕلین لە وڵاتی ئەڵمانیا پێشکەش کرا.

بەڕێوەبەرایەتی ڕاگەیاندنی گشتی فیلمی سینەمایی “ئەزموون”.




خاک فرۆش.. شیعری شوان عەباس بەدری

خاکەکەم ئاسمانەکەی قاوەیی و
کانیاو و ڕووبارەکانی بەردین و
سەوزایی و دەشت و دەوەنی
بە چیمەنتۆ زیندانی کراوە و
مرۆڤەکانی
لە سەرەی ژیاندا ڕۆح دەسپێرن و
شاخ و داخی بە کڵبەی شۆفڵ و دەراق
تاشراوە و
هێلانەی چیمەنتۆیی کوندەپەپوو و
داڵەکەرخۆرەکانی لەسەر بنیات نراوە

ئەم خاکە ئیتر نەجێی زیرەک و دیلان و کابانی تیا ئەبێتەوە و
نە مەردان و تاهیر تۆفیق و چالاک
لە سووچ بە سووچی
گورگ و کەمتیار خۆیان مەڵاس داوە و
گوێی بە دەنگی قەلە ڕەشەکانی ووشە و موزیک
کاس کراوە و
بەرگی بووکێنی بەبەردا دادڕاوە!
ئێمە لێرە
لە ئامیزی تاریکیدا وون بووینە و
هەموو ساتێ
جرجێکی بۆگەنی نێو زێرابەکانی کۆمەڵگە
سەر بەرزئەکاتەوەو
بەرەو ئامێزێکی بۆگەنی پڕ لە دۆلار
خۆی هەڵئەدات و
مشتێک خاکی گرانبەهای نیشتمان
لە خۆی مارە ئەکات!
ئەی خودایە
ژانی بێ دەرەتانی چ ئازارێکە!
لێرە جەستەی مرۆڤەکان دەمێ ساڵە مردووە و
دەروونیان یەخسیری دەستی نائومێدی و
ژیانیان بە دەستی بازرگانەکانی خوێن و مۆدێل کەلەپچە کراوە!
چەند جوان فەرمووی
بەکر عەلی کاتێ نووسی:
((ئەم سەدەیە ، سەدەی دۆلار و قەحبەیە))
لێرە مرۆڤ
وەک سەگی ڕاو بۆن بە پارەوە ئەکەن و
لە هەچ شوێنێک بۆنەکەی بێت
دەبێتە قیبلەگەیان و
مشتێ دۆلار وەک تەوق لە ملیان ئەئاڵێنن و
حەپە حەپی بەردەم هێلانەی خاوەنەکەیان
وڕ و کاست ئەکات!
هۆۆۆۆۆۆۆ مرۆڤەکانی سەر گۆی زەمین
لێرە بستێک خاک هەیە
عاقڵەکانی شێت و شێتەکانی عاقڵن
زۆربەی سیاسییەکانی کۆتر باز و کۆتربازەکانی سیاسیین
زیندانییەکانی لە خەڵکە ئازادەکەی دەرەوەی زیندان
ئازادترن !
هۆۆۆۆۆۆۆ مرۆڤەکانی سەر گۆی زەمین
خاک ئەفرۆشم
کەسێک هەیە کە ئەم خاکەی
بە هەناسەیەکی پاک و چکێ دڵنیایی و سەرپەنایەک و زەردەخەنەیەک
پێ بفرۆشم !؟




پێشێلكردنی كه‌رامه‌تی مرۆڤ به‌سه‌

داواده‌كه‌ین له‌ 21.2.2023به‌ ده‌ستپێشخه‌ری مه‌ده‌نی له‌ رۆژی جیهانی زمانی دایك له‌ هه‌موو شار و دێهاته‌كانی باكوور و رۆژهه‌ڵات به‌ ره‌مزی وانه‌یه‌ك به‌ زمانی كوردی بووه‌ترێت.
پێشی 11 ساڵ له‌ رۆژی جیهانی زمانی دایك ده‌ستمان كرد به‌ كەمپه‌ینی(مامۆستایان عەزیز پشتیوان، نەسرەدین مەجید، محیدین داییزادە و عەبدولمەجید لوتفی):
یونسكۆ رۆژی21/2/2011 بە رۆژی زمانی دایك لە جیهان دیاریكردووە. ئێمە ئەم بۆنەیە دەكەین بە رۆژی هاوپشتی لەگەل ملیونان هاوزمانمان لە شارە كوردستانییەكان لە سایەی حكومەتی توركیا، ئیران و سوریا كە هێشتا لە مافی خوێندن لە قوتابخانە بە زمانی دایكیان بێبەشكراون.
ملیونان كوردستانی به‌ هه‌موو ره‌وت و لایه‌ن و رێكخراو و حزب به‌شداریان كرد له‌م هه‌ڵمه‌ته‌ (https://www.facebook.com/media/set/?set=a.1706459382881…) .

سواره‌ مه‌حه‌مه‌د(چالاكوانی مه‌ده‌نی و وه‌رگێر)، فه‌رمان سابر(سیاسه‌تمه‌دار)، توانا خه‌لیل(خوێندكار)، وریا حه‌سه‌ن(مامۆستا)،ئومید عه‌بدولمه‌جید(چالاكوانی مه‌ده‌نی)، سه‌لام عه‌بدوڵڵا.




خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی گێلەپیاو.. یوسف اسماعیل عەزیز

کتێب: گێلە پیاو
ژانەر: ڕۆمان
نوسین: عزیز نەسین
وەرگێڕانی: سەردار حەسەنخاڵی
ژمارەی لاپەڕ: ٣١٦ لاپەڕ
ئامادەکردن: یوسف اسماعیل

گەر سەرەتا بەکورتی باسی ژیانی نوسەری بەناوبانگ عەزیز نەسین بکەین.
عەزیز نەسین لە ساڵی ١٩١٥ز لە دوورگەی هیبلی کە لە دوورگە خانەداننشینەکانی تورکیایە، لە دایک بووە. وا نەبێت بڵێن ئەو سەری بە خێزانێکی خانەدان بووە، بەڵکو ئەو لەنێو خێزانێکی هەژاردا پەروەردە بووە. وە سالی ١٩٣٥ز ئامادەی بەشی سەربازی تەواو کردووە. وە عەزیز نەسین چەندان کتێبی لە بواری جیا جیادا نوسیون وەکوو، کورتە چیرۆک، چیڕۆک، ڕۆمان، شانۆنامە و بیرەوەری، جگە لەمانەش ڕۆژنامە نووسیش بووە.
عەزیز نەسین لە ٢٧ ساڵ بەر مردنی، دەستی بە نووسینی بیرەوەریی خۆی کردووە، کە دەکاتە ١٩٦٨ز، زۆر ڕووداوی نوسیووە، هەروەها لە بیرەوەرییەکانیدا دەڵێت: لەخێزانێک دا بڕیارم دا ببمە نووسەر، کە هیچ نووسەرێکیان تێدا هەڵنەکەوتبوو. نوسەر لە ساڵی ١٩٥٠ز بۆ ماوەی شازدە مانگ حوکم درا بەهۆی وەرگێرانی چەند بەشێکی کتێبی مارکس…..
ڕۆمانی گێلە پیاو یەکێکە لە ڕۆمانە بەناوبانگەکانی عزیز نەسین کە کاری وەرگێڕانی بۆ کراوە بۆ سەر چەندین زمانی زیندووی جیهان، بەیەکێک لە شاکارە هەرە گەورەکانی عزیز نەسین دادەنرێت، کە بەشێوەیەکی کۆمیدی تەنز ئامێز کۆمەڵێک کێشەی نێو نیشتمانی تورکیا دەخاتە ڕوو، وە عزیز نەسین بە یەکێک لە تەنزنوسە گەورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت لەم بووارە،

گەر ئێمە بێین و سەیری ناوەڕکی ڕۆمانەکە بکەین باسی پیاوێک دەکات کە توشی چەندین کار و کێشەی سەیر و سەمەرە دەبێت، لە سەرەتادا ئەم پیاوە لە شوێنێک وەک چاودێری کەلوپەلی هاتوو و دەرچوو دەست بەکار دەکات، بەڵام بەهۆی ئەوەی ئامادەنیە گەندەڵی بکات بۆیە دەردەکرێت.
یەکێکی تر لەو ڕوداوانەی کە توشی دەبێت لە نێو ڕۆمانەکەدا، ڕۆژێک شارەکەی خۆی جێدەهێڵێت ڕودەکاتە شارێکی تر هیچ شوێنێکی نیە لێی بخەوێت بۆیە ڕوودەکاتە مزگەوتێک و شەو لەوێ دەمێنێتەوە، بۆ بەیانییەکەی کە خەڵک دێن بۆ مزگەوت هەڵیدەستێنن و ئەویش خەواڵووە و چەند وشەیەکی سەیر دەردەبڕێت، خەڵکی ناو مزگەوتەکەش وادەزانن ئەوە زمانی ئەڵمانیە و ئەو کەسەش ئەڵمانیە و هاتوە موسوڵمان بێت، بۆیە بەخێرهاتنی دەکەن و خەڵک دێن بۆ پێشوازی، تاکوو دوای ماوەیەک ئەو کارە ئاشکرا دەبێت. ئیدی توشی ئەم ڕوداوانە و کۆمەڵێک ڕوداوی سەیر و سەمەرەی تریش دەبێ، کە تۆ خوێنەر کە بتوانی جێژ لەم ڕۆمانە ببینیت،

پەیامی ڕۆمانەکە لە دەقی نوسەرەوە:
عزیز نەسین لە ڕێگای ئەم ڕۆمانەوە دەیەوێت پێمان بڵێت ئەمە نەتەوەی تورک و وڵاتی تورکیایە کە پڕیەتی لە گەندەڵی و کاری گەوجانە، وە چونکە بەشێوەی کۆمیدیا بابەتەکانی باسکردووە بۆیە بەشێوەیەکی زیاتر و باشتر پەیامەکەی دەگات بە خوێنەران، جێژی زیاتر دەبەخشێت.
وە ئەم ڕۆمانە زۆر بڵاوە لەنێو کوردیشدا، زۆرینەی خوێنەرانی کوردی لەسەرەتاکانی ژیانی خوێندنەوەیاندا خوێنەری ئەم ڕۆمانە بوونە، هیوادارم تۆش بیخوێنیتەوە گەر خوێنەری نەبووبیت.

  • ئەو خەڵاتانەی کە عەزیز نەسین وەری گرتوون –
  • خەڵاتی گەڵای ئاڵتوونی لە ئیتاڵیا، ساڵی ١٩٥٦ و ١٩٥٧.
  • خەڵاتی سمۆرەی ئاڵتوونی لە بولگاریا، ساڵی ١٩٦٦.
  • خەڵاتی یەکەم لەسەر نووسینی سێ شانۆنامە لە تورکیا، ساڵی ١٩٦٨.
  • خەڵاتی کۆڕی زمانی تورکی، ١٩٦٩.
  • خەڵاتی تیمساحی یەکەم لە یەکێتیی سۆڤیەت، ساڵی ١٩٦٩.
  • خەڵاتی لۆتسی یەکەم لە لایەن یەکێتیی نووسەرانی ئاسیا و ئەفریقاوە، ساڵی ١٩٧٥.

یوسف اسماعیل




بۆ یار، له‌ شوێنی ناشوێن.. شیعری نەوزاد مدحەت

بڵێن به‌ یار، بڵێن به‌ یار
یاری نازدار
سه‌د هه‌زار جار خۆزگه‌م به‌ پار.*

ساڵه‌كان تێپه‌ڕین،
دوور، دوور،
له‌ كیشوه‌ره‌ دووره‌كان،
له‌و دیوی ئۆقیانووسه‌كانه‌وه‌
‌گیرسامه‌وه.
له‌و دووره‌وه‌
ژیان به‌ خۆیه‌وه‌
سه‌رقاڵم ده‌كا و
كار به‌خۆیه‌وه‌ شه‌كه‌تم ده‌كا،
خه‌ونه‌ ساده‌كان سه‌رابێكی هه‌میشه‌ین و
بونیان له‌ چاومایه‌و
ده‌ستی ماندووم هه‌رگیز پێیان ناگا.

ئه‌ی یار، یاری نازدار
من نازانم تۆ بۆچی هه‌میشه‌
له‌ناو ئه‌م دونیای بێكاتیه‌مدا
میوانێكی هه‌میشه‌یی ماڵی ڕۆح و
ده‌رگای كات بۆ تۆ
هه‌میشه‌ ئاواڵه و‌ له‌سه‌ر پشت.

ئه‌وه‌ چ سحرێكه‌
تۆ بۆ یه‌كجاریش
پێت نه‌وتم خۆشم ده‌وێی
كه‌چی من بۆ هه‌میشه‌ خۆشمویستی.

ئه‌ی یار،
من كوڕی عیشقم
من له‌ عیشقه‌وه‌
به‌ وجود هاتوم
من له‌پی ده‌ستم نه‌خسته‌ به‌ر چاوی به‌ختگره‌وه‌یه‌ك
نه‌ سه‌یری ناوچاوی خۆم كرد له‌ ئاوێنه‌ی فاڵچییه‌كدا
من به‌ چاوی ڕۆح چاوه‌كانتم خوێنده‌وه‌
له‌وێ بووم
له‌ناو بیلبیله‌ی چاوه‌كانت
بێ ئیجازه‌ له‌ تۆوه‌
هه‌واری عیشقم هه‌ڵخستبوو
بۆیه‌ چه‌نده‌ دووربی
یان بێ هه‌واڵ
كه‌چی دایمه‌ وهه‌میشه‌
خانه‌ خوێی ماڵی خه‌یاڵی منی.

ئه‌ی یار
یاری نازدار
ئه‌وكاتانه‌ی
كه‌ ده‌مبینی، تۆ بێئگا له‌ من و
منیش له‌ ناو تۆدا ده‌توامه‌وه‌
بۆ ئه‌وه‌ی ون نه‌بی له‌ چاوان
وه‌ك موخڵسێكی
به‌رده‌رگای عیشقت
بۆ دووباره‌ سوتانی
به‌رده‌رگای موحیبه‌تت
جارێكی تر ده‌ژیامه‌وه‌.

ئه‌ی ڕه‌فیقانم
بڵێن به‌یار، بڵێن به‌ یار
سه‌د هه‌زار جار
خۆزگه‌م به‌و ڕۆژانه‌ی
له‌ بێئاگایی ئه‌و
له‌ تینوێتی عیشقی خۆمدا
به‌ بێده‌نگی و
پڕ به‌ ڕۆحی خۆم
لێم ده‌ڕوانی.

بڵێن به‌ یار
یاری نازدار
ده‌بێت له‌ كامه‌ گۆشه‌ی بێده‌نگیدا
ئاوا بێده‌نگ، دوور له‌ چاوی ده‌نگ
ده‌ست له‌ ملانێی بێده‌نگی
بێده‌نگ…. بێده‌نگ
ڕۆحی پڕ له‌ هاواری بێ سه‌دام دەکرۆژێت؟

بڵێن به‌یار، یاری نازدار
سه‌د هه‌زار جار
خۆزگه‌م به‌پار
ئه‌وپاره‌ی
بۆمن هه‌میشه‌ هه‌ر پاره‌،
نه‌ ئه‌مڕۆیه‌، نه‌ پێراره‌
پار، هه‌ر پاره‌.

بڵێن به‌ یار، یاری نازدار
سه‌د هه‌زار جار خۆزگه‌م به‌ پار…….

تۆرۆنتۆ
هه‌مووڕۆژ و ساڵه‌كانی

————-

  • لە گۆرانییەکی هونەرمەند مەزهەری خالقی ەوە وەرگیراوە.



ئێوارانە ١٠.. سەردار جاف

فرمێسکەکانی ئەم ئێوارەم بە ئاوابوونی خۆر سپارد
خەياڵە پەرتەوازەکانم
بوون بە دەعبايەک و بە شەودا بۆ گزنگم نارد
شەو لە دەست من هەڵهات، نەبا بە ئەشکم باڵا تەڕ بێت و هۆگر و دەستەوئەژنۆی خەمم بێ
شەو هێندە تاريک و نووتەک بوو،
نايەوێ ديقەتی دەفتەری ياداشتەکانم بدا، نەبا بێدەنگی لە خەو بکرێ و ژاوەژاوی نەرم بێ
جريوەی ئەستێرەکانی دەم کزە بايەکی سەرما،
بە بەردەمما حۆل و دەبەنگ دێن و دەچن
شەو بە پەلە خۆی نوقمی ونبوون دەکا، نەبا چەپکێ لە پرياسەکەی ژانەکانم باوەشی پێدا بکا
لە ناو گرێکوێرەی شەوەزەنگدا بێن و بچن
ئەم ئێوارە بە تريفەی مانگەشەو،
باوەشێنی رووخساری ئەوم دەکرد
شۆڕەبييەکی سەوز سەوز لە کەبابخانەکەی عەلەتورکە ،
دوو نارنجی پێوە لکابوو
غەرقی شەپۆلەهاروهاجەکانی دەريا ببوو،
کەشتييە زەبەلاحەکەی تايتانيکی تێدا شکا بوو
من هەموو رۆژێ دەمەو ئێواران ون دەبم و هيچ کەسێکيش نە سۆراخ و عەوداڵم دەبێ نە دەمدۆزنەوە
هەموو رۆژێ دەمەو ئێواران بە سەر بەلەمە شکاوەکەی زرێبارا رێ دەکەم و گورج گورج لووشدراوم و دەمدزنەوە
غەرقی گوناهی لێوەکانيم،
مەگەر خودا بەر شەپۆلی دەريای بەزەیی خۆييم بخا
تا راپێچی کن حۆريان بم
ئيدی دەبمە وڕکگرتوويەکی نێومێرگوزاری خودایی و دەبێ ببمە عزرائيل و نوقمی تاوان بم
ماچەکانی ئەو ديو ئاڵدی ،
دەستەودامێنی دوعاکانی دايکم بوون ،
تا ئەبەد بە حەسانەوە نەگەم
قوتووبەندە کريستاڵييەکە، وێنايەکی خێوی بوو بۆ رێبواران،
تا هەناسەی ئۆخەيەکانم نەدەم
ئەم ژووانە ….
ديداری نيازمەندانەيە سەفەرێکی پێ دەکەين بۆ بەهەشت
ئەی نامان وت ماچەکانمان ئورلاوب ئاسايەکە بۆ گەشت
با پێکەوە بەرەو غوربەتی ماچ تەی بکەين خۆشەويسترين کەسم هەی کەسەکەم

ئەڵمانيا
١٦ / ١ / ٢٠٢




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(44).. شەماڵ بارەوانی

بەشی چل و چوار

فەقێیەکی ئاشق..!

ئیشق شتێکی لائیرادییە، ئاشق بوون لە دەرەوەی دەسەڵات و کۆنتڕۆڵی کەسی ئاشقدایە.

ئیشق ئاگرێکی زۆر دژوارە و گڕ لە ناخی ئاشق بەردەدات و وەکو مۆم دەیسووتێنێت و دەیتوێنێتەوە. لەخۆڕا نەبوو ئاگری ئیشق تۆبەی بەشێخی سەنعان بەتاڵ کرد. مەجنوونی شێت و سەرگەردانکرد. ئەو مەجنونەی ساڵێک بە دەوری ماڵی لەیلا دا دەسوڕایەوە، لەپێناو یەک نیگای لەیلا !

دەیگوت گەر سەگەکەشیان ببینم ئارامی بە دڵ و ئاسوودەیی بەدەروونم دەبەخشێت.

ئیشقی ڕاستەقینە، پڕیەتی لە پاکێتی و ڕاستگۆیی و قوربانیدان و توانەوە و بۆیەکتری سوتان.

ئیشق نابێت هیچ مەرجێک بخاتە نێوان ئاشقانەوە. وەلێ ئیشق ئاگرێکی هێندە دژوار و بەسوێ و سووتێنەرە، ئیشق ناخی ئاشق دەکات بە خەڵووز و ڕۆژانە و هەموو چرکە ساتێک، چوون مەرگێکی لەسەرخۆ دەیکوژێت.

بەتایبەتی دابڕان و ماڵئاوایی و نەگەیشتن و شاد نەبوون.

دەڵێن لە مامۆستایەکی زانستیان پرسی ئیشق چییە..؟

وتی: ئیشق تەنها مادەیەکە، کە بە بێ ئۆکسجین بسوتێت.

ئیشق چاوی ئاشق لە ئاست مەعشووق کوێر دەکات، مرۆڤ وەک کەسێکی هەرزەکار و مناڵێک لێدەکات، تەنانەت گەلێک جار ئاشق شێت دەکات.

ئیشق سنوورەکانی ئایین، مەزهەب، نەتەوەو ئیتن و ئیدەلۆژیا و ڕەنگەکان دەبڕێت. من بینیومە کچێکی باڵاپۆش و لەچك پۆش و ئیسلامی هاوسەرگیری لەگەڵ کەسێکی لائیک و لیبڕاڵ و سیکۆلار کردووە !

گوتویەتی باوەڕەکەمان شتێکی تایبەتە و هەرگیز، نابێتە ڕێگر لەبەردەم ئەو ئیشقەمان.

لەو بووارەوە گۆرانیەکی فۆلکلۆری کوردیمان هەیە، بەزاراوەی کورمانجی دەڵێت(لێ لێ لێ لێ، لێ لێ حنێ، هەرکەس سەر دینا خوە، تۆ یارامنێ).

هەموان چیرۆکی عیشقی(دەروێشی عەڤدی)مان کە بە ئەسڵ سەر بە ئاینی ئێزدییە، بیستووە، لەگەڵ (عەدولا) کە کچە موسڵمانیکە.

بۆیە ئیشقێک کە ڕاستەقینەبێت، تەنانەت زۆر جار بەرامبەر ئامادەبووە لەپێناوی دا، دەست لە نزیکترین کەس و ئازیزترین کەسەکانی هەڵگرێت و دەست بەرداری ئایین و بیر و باوەڕەکەی پێشووی بێت و هەموو شتێک لە دوای خۆی جێ بێڵێت و بڕوات و بەگەڵ ئەو کەسە بکەوێت کە ئاشقی بووە.

من ئەوەم بە نموونە لایەو لە نزیک ئەو دەڤەرەی ئێمەی تێدا نیشتەجێین لە بادینان، لەساڵی هەشتاکانەوە، کچێکی مەسیحی ئاشقی کوڕێکی موسوڵمان دەبێت لەکاتی خوێندن، ماڵەوەی کچەکە هەمووی دژی ئەو پەیوەندیە بوون. کچەکەیان سەرپشککرد، یان، ئیشقەکەت، یان، ئێمە. کچە بە چاوی پڕ لە فرمێسک و دڵی پڕ لە گریانەوە، سەرەنجام ئیشقەکەی هەڵبژارد.

ئەفسووس ئاخرییەکەی هەموان حاشایان لێی کرد و پەتی هەموو پەیوەندیەک و نێزیکیەک و شتێکیان لەگەڵی دا بچڕاند.

ئەوە بۆ نزیکەی چڵ ساڵ دەڕوات، ماڵی ئەو کچە، کە ئێستا بووەتە داپیرە و چەندین نەوەی هەیە، لەگەڵ ماڵی باوک و کەس و کاری چەند کیلۆمەترێک نێوانیانە، ئەوان لە دێیەک و ئەوانیتر کۆمەڵگایەکی نزیک ئەو دێیە، وا بۆچڵ ساڵ دەچێت، بۆ جارێکیش یەکتریان نەبینیوە !

بە قسەی کوڕی ئەو ژنەیەی کە دواتر ئایینەکەیشی گۆڕی و بوو بە موسوڵمان، ئەو کوڕە مەڵایە و هاوڕێی سەردەمی فەقێیاتیمە و زۆر جار چیرۆکی ئیشقی نێوان دایک و باوکی و تەواوی بەسەرهاتەکەی بۆ لە ئەلفەوە، تاوەکو یا، باسکردووم.

بەڕاستی ئەوەیە ئیشقی ڕاستەقینە.

ئینجا با سەرتان نەیەشێنم و بێمەوە سەر مەسەلەی موشتاق بوون و ئاشق بوونەی خۆم.

لەوەدەچێت ئەوەی من،هەڵچوونێکی هەرزەکارانە و هەستێکی سەرشێتانە و کاتی بووبێت، نازانم ! لەوانەیە هەر بە ڕاستی ئیشقیش بووبێت، کە خەریک بوو وەک پرێمز بمسووتینێت هاهاها

ئەوە لەکاتی فەقێیاتیم دا جارەكی مەلایەكی برادەرم گوتی: شەماڵ گیان وەرە بچۆره ئەو دیوی دێگەلە و دەشتی كۆیە و لە دێی… لە جیاتی من، وتاری جوعمەیان لۆ بدە، من كارم هەیە. منیش بەیانی لەگەڵ پاسی كۆیە زۆر زوو بەرێكەوتم و گەیشتمە دێیەکە و یەكەم پیاو لێم راست هات. گوتی وەی لەو مەلایە قشت و گچکەیەی ! خۆناكرێت لە جێگای مەڵا… هاتبیت؟

گوتم بەرێ وەڵا.

گوتی دەی فەقێ گیان، زووە جارێ بۆ مزگەوت، با برۆینە ماڵێ و چایەكی بخۆینەوە. كە رۆشتمە ماڵیان، چم بینی خودایه ! شاجوان ! حۆری بەهەشت، سبیل جان، ئەوە چبوو خودایە گیان تۆ دروستت کردبوو و بەو هەموو هونەرمەندی و نیگارکێشی و جوانییە وێنەت کێشابوو !؟ خوشكی كابرای، کچێکی ناسک و تیتك زەرد و لێو ئاڵ. یەکسەر لە دڵەوە ئاشقی بووم.

لەخۆڕا نییە گووتراوە: ئیشق ڤایرۆسێکە لە رێگای چاوەوە دەڕواتە ناو دڵەوە.

لە لایەک بە ئاگری ئیشق دەسووتام و لەلایەکەیتر سەرزەنشت و لۆمەی خۆمم دەکرد و بەخۆمم دەگوت: دەک داوەشێیت فەقێی گەمژە، کوڕە با خەجاڵەتی بگرێت و نمەک حەرام مەبە، ئەوە ناپاکییە، ئەو کچە وەک خوشکی خۆت سەیربکە، عەیبە کاکە عەیبە، بەسەرهەستی هەرزکارانەی خۆتدا زاڵ بە. دەی زوو بڵێ خودایه تۆبە.

من لەو بیرو خەیاڵانەدا بووم.

لەپڕ کچەکە هاتوو و پێی گوتم بەخێرهاتی مامۆستا.

گوتم سەرچاوەکانم خوشكی خۆم.

لە ناخەوەیش دەمگوت سوپاس گیانی مەلای، هەی بەخۆم و مەندیلەوە بە قوربانت بین. ماوەک لەوێ دانیشتم و دواتر لەگەڵ پیاوەکە ڕۆیشتین بۆ مزگەوت.

وەلێ مزگەوتی چی و حاڵی چی، وەکو کابرا منیش لەو چرکە ساتە دەمگوت(وڵاهی، وڵاهی، گیانی من، ئێستا چگە لە تۆ دڵی من، هیچیتری تێدانییە)و بیر و هۆشم هەر لەكن ئەو كیژەی بوو و کورد وتەنی:پیس ئاشقی ببووم. لەناو وتار یەكەم جارم بوو بگریێم. سەیرم كرد، دوو سێ مامە حاجی بە تەمەن و دڵپاک، لەگەڵ من دا دەستیان کرد بە گریان. بەستەزمانانە وایان دەزانی من لۆ حاڵی ئومەتی موحەمەدی و لە ترسی خودا و ئاگری جەهننەمێ دەگریم، وای گەردەیان زانی گریانی من لۆچیە و من موشتاقی کێ بوومە و ئاگری چ ئیشقێکی هەرزەکارانە، وا خەریکە گڕم تێبەردەدات و دەمسووتێنێت، دەم کات بە هەڵم، بە سەراب، بە ئاو، كو بەرد بارانیان دەكردم.

ئینجا دووای تەواوبوونی وتارەکە چوینەوە ماڵی كابرای و دیاربوو حەزی لێ بوو بڵێ وەرە خوشكێ خۆمت بدەمێ. گوتی:مەلا گیان مەوالیدت چەندە، بە تەما نیت ژنێ بینی؟ گۆتم

ناوەڵا جارێ خەریکی خیندنێ مەو هێشتا گچکەمە، وای كو پێم لە شانسێ خۆم ناو قوڕم کردە بەختی خۆم ! ئاخر بێ شانسی ئێمە بە ویراسییە و دەلێن باپیرە گەورەمان کاتی خۆی دوو نانی بە دڵۆپەی بارانێ خواردیە، لەوی وەرایە دۆشاوە.




حاڵم مەپرسە!.. شیعری زانا کوردستانی

خەبەرم لێ ئەگری؟

ئاه!

— ئازیەت‌بارم،

           ئازیەت‌بار!

ئاخر نابینی کە ئاێر گوڵۆڵه‌،

                     سینەی گوڵی دڕاند؟

بوو نابینی کە خەزانێکی گرتۆڵە و ترسناک

چنگ لە جەستەی گیان دارستان دەخاتۆ؟

مەرگی دانەدانەیان دێنێتە پێشەوا؟

ئەمڕوو،

گۆستاخێکی بێ‌خوا

جەستەی چوار خوەیشکی هیلاو و بێ‌تاوان

ڕووتەو کرد…

ئازیەت‌بارم

          ئازیەت‌باری برینەکانی وڵاتم!

        داخداری حەڵەبجەی ژاعردایش

                   و کۆبانیە خاپورکراوەکەم،،،

ئازیەت‌باری کوردیستانم.

…

زانا_کوردستانی




بێدەنگی ئێمە (جارێکی تر) کوردەکان لە پاریس دەکوژێت.. کارۆل مان

وەرگێڕانی لە فەڕەنسییەوە: دیار عەزیز شەریف

نزیکەی دە ساڵ دوای تیرۆرکردنی سێ خەباتکاری کورد لە ٩ کانوونی دووەمی ٢٠١٣، هێرشێکی تازە لە پاریس کراوەتە سەر ناوەندی کولتووریی کوردی. هەر ئەوها بەسادەیی رووداوێکی رەگەزپەستانەیە؟ پێویستە ئەوەمان لەیاد بێت کە لە پەیوەست بە دۆسیەی تیرۆرکردنی هەر سێ خەباتکارە کوردەکە، ساکینە چانسیز، فیدان دۆغان، لەیلا شایلەمەز لە ٢٠١٣، دەسەڵاتی دادوەریی فەڕەنسی بەهیچ شێوەیەک لێپرسینەوەی لەگەڵ تورکیا نەکرد. لە پێشنیوەڕی ٢٣ دێسێمبەر، هێرشێک لە دژی سەنتەر ئەحمەد کایا لە شەقامی ئۆنگیێن لە پاریس ئەنجامدرا، جارێکی تر سێ کوردی دیکە لەنێویاندا کوژران، بەگوێرەی عەگید پۆلات وتەبێژی کۆنسەی دیموکراتیکی کورد لە فەڕەنسا، یەک لەوانەی گیانیان لە دەستداوە ژنێکە کە بەرپرسی بزوتنەوەی ژنانی کوردە. هێشتا ٦ لەوانەی برینداریش بوونە باری تەندروستییان ناجێگیرە.
لەگەڵ ئەوەشدا نە میدیا نە سیاسەتمەدارانی فەڕەنسا نایانەوێت بە روون و ئاشکرا دان بە سیما سیاسییە دیارەکەی ئەم تیرۆرکردنە سێ ئەوەندەییە دابنێن: میدیاکان (هەروەها میدیاپارت و لیبێش). تەنها ئەوە نەبێت کە رۆژنامەی لوموند دواجار لەسەر ماڵپەڕەکەی لە کاتژمێر ٢٢:١٨ بەشێک قسەکانی عەگید پۆلاتی دانا کە تێیدا داوای لە دەسەڵاتدارانی فەڕەنسی کردووە “واز لە دەست و پەنجە نەرمکردن لەگەڵ دەسەلاتدارانی تورکی و دڵخۆشکردنیان بهێنن کاتێک مەسەلەکە دێتە سەر ئاساییشی کوردەکان”، دەشڵێت ” دەسەڵاتدارانی فەڕەنسی دەبێ ئێمە لەخۆبگرن و ئەم یارییە گاڵتەجاڕییە بوەستێنن”. دیقەت بدەن چۆن لە کەناڵی فەڕەنسا ٢٤، لە کاتی پەخشی هەواڵەکان لە کاتژمێر ٨ ئێوارە وتارەکەی عەگید پۆلات رێک ئەو شوێنەی لێ قووتکرابوو کە تێیدا وتەبێژەکە خەریک بوو ئاماژە بەوە بدات تورکیا بەرپرسیارە لەم پرسە.
جێرارد دارمانینی وەزیری ناوەخۆ هەمان لێدوانی سەرۆک ماکرۆن دا کە ویستیان ئەم هێرشە بە نزیکەیی وەک رووداوێکی رەگەزپەرستانە بیبینن، زیاتر نا. بکوژەکە، خانەنشینێکی هێڵی شەمەندەفەر، وەک دەزانین تاوانبارێکی دووبارەبووەوەیە، ناسراو بووە بە هەوڵدانەکانی بۆ کوشتنی پەنابەران.
سەرنجبدەن ئەو ئازادکرابوو بەبێ ئەوەی ماوەی سزاکەی بەسەرببات کە بەهۆیەوە بەسەریدا سەپێنرابوو، ئەمەش ئەوە پیشان دەدات کە چەند بە بێبایەخییەوە لە هێرشە رەگەزپەرستییەکان دەڕوانرێت، هەر بەراست. هەموو ئەمانە بەسە بۆئەوەی دادوەری گشتی پاریس لۆرا بێکیوۆ رایبگەیەنێت: ” لە ئێستادا هیچ شتێک رێگە بە بوونی هەر جۆرە پەیوەندییەکی ئەم پیاوە بە بزوتنەوەیەکی ئایدیۆلۆژیی توندڕەو نادات”
ئەگەر حکومەت باسی “تاوانی قێزەون” دەکات ( بەدڵنیاییەوە هەر ئەوەندەشە کە دەیکات)، ئەوا سیاسییەکان پەلەدەکەن بۆ سوودوەرگرتن لە دۆخەکە لە بەرژەوەندی ئایدیۆلۆژیی خۆیان. بەم شێوەیە پارتی چەپی رادیکاڵ وەکو پارتی سۆسیالیست بەپەلە پارتی راستڕەوی توندڕەو تۆمەتباردەکەن- و دارمانین وەڵامی ئەوانی دایەوە کاتێک لەبەردەم کامێراکانی شەقامی ئۆنگییەن لیستێکی ئەو رێکخراوە راستڕەوانە دەکات کە لە ماوەی رابردوو هەڵیانوەشاوندوونەتەوە. بەلای پارتی راستڕەوی توندڕەویش، ئەمە بەدڵنیاییەوە بێباکی گشتگیرە، ” دڕندەیی گشتگیر” بەگوێرەی ئەریک زێمور کە خۆیشی لەژێر پرسیار دایە.
هەروەک لە فەڕەنسا، گرنگ نییە چ پرسێک بێت، گرنگ نییە چ تاوانێک روویدا بێت، شەڕێک یان تەنانەت کارەساتێکی سرووشتیش دەرفەتێک بووە بۆ یەکلاییکردنەوەی ناکۆکی و ململانێیەکانیان لەنێو ئەنجوومەنی نیشتیمانی- و وەرگرتنی بینەران و خوێنەرانیش بۆ گەمژەیی. لەم نێوەدا، ئێمە بەتەواوی کوردەکانمان لە بیرکردووە و بەتایبەتی لەو شەڕە دڕندە و بێبەزەییەی کە ئەردۆغان لە دژی ئەوانی بەرپاکردووە. سەرباری ئەوەش، پارتی راستڕەو تەنها ئاژاوەگێڕییەکانی کوردەکانی پاریسی لەبیر دەمێنێتەوە کە دژی پۆلیس ئەنجامیاندا بۆ دەربڕینی توڕەیی و پەستبوونی خۆیان لە دژی تێنەگەیشتنی بەرفراوانی سیاسییەکان کە بۆ جارێکی تر لەبەردەم بەرپرسیارێتییەکانیان رادەکەن.
با بگەڕێینەوە بۆ واقیعە زۆر قێزەونترەکە. دەبێ ئەوەمان لەیاد بێت کە لە پەیوەست بە تیرۆرکردنی هەر سێ خەباتکارە کوردەکە، ساکینە چانسز، فیدان دۆغان و لەیلا شایلەمەز لەگەڵ ئەوەی بەدواداچوونەکە گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئەمە کردەیەکی تیرۆریستی بووە، کەچی دەسەڵاتی دادوەری فەڕەنسی بەهیچ شێوەیەک لێپرسینەوەی لەگەڵ تورکیا نەکرد. ئەنقەرا یەکسەر بێتاوان دەرچوو تەنانەت کاتێک لەبیریشمانە کە لەسایەی کچ و کوڕە شەڕڤانە کوردەکان بوو کە هەڕەشەی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و سوریا توانرا کۆتایی پێبهێنرێت- لانی کەم تا ئێستا چونکە ئەم بزوتنەوەیە خەریکە بەهێزەوە دەگەڕێتەوە-ئەمەش بە پشتگیریی ناڕاستەوخۆ (یان لەوانەیە راستەوخۆ)ی تورکیا، دەبێ دان بەوەدا بنرێت، تورکیا پێشوەختە لە ساڵانی ٢٠١٥-٢٠١٦ ئەم دەبڵ یارییەی دەکرد.
میدیاکانی فەڕەنسی گاڵتە بە بابەتی ئەم پیاوە پیرە فرانکۆ-فەڕەنسییە بوغزاوییە دەکەن کە لە گەمژەیەکی کەنەفت دەچێت، ئەمە جێی گومان نییە. بەڵام دەبێ بەڕاستی تا ئەو شوێنە ساویلکە بین کە پێمانوابێت دەزگای هەواڵگریی تورکی بکوژێکی نموونەیی لەوێ هەڵنەبژاردبێت؟ تا تاوانێکی ئەوها تەواو. یان نزیک لەوە ئەنجامبدات.
ئەو پرسیارەی خۆی قووت دەکاتەوە ئەوەیە بزانرێت کە بۆچی فەڕەنسا و ( ئەوانی تر) دەیانەوێت تورکیا بپارێزن. ئایا ئەندامبوونی لە ناتۆ گەرەنتییەکە بۆ دەربازبوونی لە سزا؟ ئایا ئێمە لەوە دەترسین کە تورکیا هەزاران پەنابەرمان بۆ رەوانە بکات کە لەڕووی تیۆرییەوە لەسایەی پشتیوانی دارایی ئەوروپی لەوێ هێڵدراونەتەوە؟ ئایا ئێمە متمانە بەو سوڵتانە خۆبەزلزانە دەکەین کە بۆ هێنانەدی ئاشتی لەنێوان ئۆکرانیا و روسیا، وەکو جورج بەدزییەوە لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر دەچێت، بەڵێنی سەرسوڕهێنەر و چەواشەکارانە لە هەموو شوێنێک دەدات و دڕۆنەکانیشی لەوێ بوەستێ؟ کەچی خولەکێک دواتر بۆچوونی خۆی دەگۆڕێت.
هەسارەی زەوی پێدەچێت لە ئێستادا کەوتبێتە ژێر هەژموونی تەماعەکانی نیو-فاشیزم، تەنانەت تۆتالیتاریەتیش. لەنێوانی پوتین، خامەنی و ئەردۆغان، ئێمە لێی دەخۆین…
ئەگەر رای گشتی بەتوندی لە دژی ئەو دەستدرێژییە تاوانکارییانە بێتە دەنگ کە سەرکردەکان لە مۆسکۆ و تاران ئەنجامی دەدەن، ئەوا کاتی ئەوە هاتووە هەمان شت لە دژی ئەنقەراش بکرێت. ئەوەی ئەمڕۆ لە شەقامی ئۆنگێین روویدا ئەوە تەنها سەری شاخێکی سەهۆڵینە کە پێشوەختە بەدەرکەوتووە. ئێمە هەموو شتێک لە دەست دەدەین ئەگەربێتو بەردەوام بین لە دەستپێوەگرتن بەم بێدەنگییە تاوانکارییە.

• کارۆل مان سۆسیۆلۆژیستی بواری کێشەی جێندەری و ململانێی چەکدارییە، بەڕێوەبەری دامەزراوەی “ژنان لەنێو جەنگ”ە؛ ئەو کۆمەڵناس و مرۆڤدۆستە بە رەچەڵەک فەڕەنسییە وەک دۆستێکی نزیکی ئەزموونی رۆژئاڤا و پرسی کوردە بەگشتی.

سەرچاوە:

https://blogs.mediapart.fr/carol-mann/blog/241222/silence-tue-encore-des-kurdes-paris

کارۆڵ مان



ژیان و مردن لە فیلمێکی دوو خولەکیدا.. حه يده رعه بدولره حمان

کورتە فیلمێکی دوو خولەکی سینەماکار( فەرزین کەریم) م بینی، کە سیناریۆکەی باس لەهەوڵی خۆ کوشتنی ئافرەتێک دەکات، بەخۆهەڵواسین بەپانکەی ژوورەکەیدا.
داخەکەم فیلمەکە تایتڵەکەی دیار نیەو هیچ شوناسێکی نیە، تەنانەت ناوی دەرهێنەرو سیناریۆ نووس و وێنەگرو ئەکتەریشی لەسەر نیە، بەڵام فیلمەکە، ناچاری ئەوەت دەکا بەئاسانی بەسەریدا ڕانەبووری و هەڵوەستە لەسەر زۆر لەلایەنە هونەرییەکانی بکەیت.
پرسی خۆ کوشتنی ئافرەتان لەکۆمەڵگای کوردی دا پرسێکی نوێ نیە، بەڵام شێوازی خستنەڕوو چارەسەر کردنی جیاوازە.
نازانم فیلمەکە کەی بەبەرهەم هاتووە، بەڵام ئەوە دەزانم کە بە بەراورد لەگەڵ زۆر لەو فیلمانەی لەو چەند ساڵانەی دواییدا دەربارەی توندوتیژی دژی ئافرەتان بە بەرهەم هاتوون، فیلمێکی جیاوازەو فۆرمێکی هونەریی بەپێزی هەیە چ لەڕووی ئایدۆلۆژی و هزرییەوە، چ لەڕووی هونەرییەوە.
فیلمەکە خەسڵەتەکانی کورتە فیلمی بەخۆیەوە هەڵگرتووەو لەماوەی دوو خولەکدا، زۆرێک لە ئامانجەکانی دەپێکێنێ.
بۆیە دەرهێنەر پێویستی بەدەسەڵاتێکی هونەری چڕ هەیە لە بواری کورتە فیلمدا، تا بتوانێ ئەو دوو خولەکە بەشێوەیەک تەوزیف بکات، ئامانجەکانی خۆی و گوتاری فیلمەکە بە یەکەوە بگەیەنێت.
هەروا فیلمەکە بەزمانێکی درامی و ستاتیکی ئەوتۆ بەرجەستە بکات، لەڕووی فۆرمەوە چێژ ببەخشێت، هەمیش بیرۆکەو فەلسەفەی فیلمەکە وەک پێویست بەرجەستە بکات ، سەرجەم ڕەگەزە هونەری و ئایدۆژییەکانی لەسیناریۆی فیلمەکەدا چڕ کاتەوە.
بەگشتی هەست بەوە دەکەیت، دەرهێنەر خۆی دوورە پەرێز ڕاگرتووە لەوەی ئاراستەی سیناریۆکەی بەئاراستەیەکی ڕێکلام کردن ، یا پرسێکی بازرگانی ببات، بەڵکو هەوڵی ئەوەی داوە گوتاری فیلمەکە لەچوارچیوەیەکی تەسکەوە بپەڕێنتەوە بۆ فەزایەکی مرۆیی و کۆمەڵایەتی گەورەتر لەخۆی .
هەموو ڕەگەزو پێکهاتەکانی لە
سیناریۆ
وێنەگرتن
نواندن
موزیک
ئاوێتەی یەکتر بکات، بۆ دروست کردنی وێنەیەکی درامی وروژێنەرو سەرنج ڕاکێش، تا بەهەر چوار ڕەگەز گوتارێکی دیاری کراو بگەیننە بینەر، کە پەیوەستە بەکێشەی کۆمەڵگایێکی گیرودە خواردوو بەکۆمەڵێ دەردو مەینەت دەرهەق بە ئافرەت.
سیناریۆی فیلمەکە لە گرتەی یەکەمدا بەکورتی و لەوێنەیەکی درامی دا ئەو ژنە لەبەردەم ئاوێنەیەکی تڵخ و تەم و مژ لەسەر هەڵنیشتوو نیشان دەدا، کاتێ دەیەوێ ئەو تەموو مژە لەسەر ڕوویاندا لابەرێ و وێنەی هەڵبزڕکاوی خۆی تێدا ببینی، کە گوزارشت لەژیانی پڕ لە ئەشکەنجەو ئازارەکانی دەکات.
لە دیمەنی دووەمدا
ئامادەکردنی ئامرازەکانی خۆ هەڵواسین دەبینین ، بەڵام ئەکتەرەکە وێڕای ئەو توانا سروشتی و ناتەقلیدیەی هەیەتی ، دەرهێنەر ئەو ئەتمۆسفیرەی بۆ نەڕەخساندووە ئەو دیمەنە ڕەهیب و ترسناکە هاوسەنگ بڕوێنێ لەڕووی سایکۆلۆژیەوە ئامادەکارییەک بکات بۆ ئەوەی بینەر بەقوڵی بەناو ڕووداوەکەدا قوڵ بێتەوە، یا ترسێک بەرامبەر بەکاری خۆ کوشتن بیگرێ کە تێیدا دەبوا دیقەتی دەرهێنەر بۆ موزیک و ڕەنگ زێتر بوایە.
دەرهێنەر لەسەر دوو خاڵی بنەڕەتی وەستاوە:
یەکێکیان ئازارەکانی مردن
دووهەمیان بەراورد بوون لەگەڵ گەڕانەوەی ژیان وتام و چێژەکانی.
هەردوو حاڵەتیشی بەچەند دیمەنێکی درامی کاریگەر بەرجەستە کردووە، لەوانە:
پەلەقاژەی ژنەکەو هەوڵدانی بۆ خۆ رزگار کردن لەدەست مردن
بەهەمان وێنەی پەلەقاژەی ماسیەکە و هەوڵدانی بۆ هەناسە دان
ژنەکە کە لەئەنجامی هەناسە لێبڕانی خۆی لەئازاری ڕوح کێشانی ماسیەکەش دەگا، دوو حاڵەتی لەیەک چوون بۆ پەیوەست بوون بە ژیان، بەڵام دەرهێنەر بۆشاییەکی بئ پاساوی بۆ پرسیارێکی بەجێ ماوی بینەر بەجێ هێشتووە، کاتێ دەپرسی فاکتەری خۆ رزگارکردنی ژنەکە چی بوو لەخنکان؟ یان دەرهێنەر بۆچی خۆی لەنیشاندانی چۆنیەتی خۆ رزگارکردنی ژنەکە شاردەوە؟
لەدیمەنی سێیەمدا ئەومنداڵانەی لەگۆڕەپانەکەدا چاوەڕوانی گەڕانەوەی تۆپەکەیان دەکەن، بۆ ئەوەی بەردەوامی بەیاریەکەی خۆیان بدەن،
هێمای دەست پێکردنەوەی سەرەتایەکی ترە بۆ ژیان .
بەڵام دەرهێنەر دەسەڵاتی بەسەر ئەوەدا نەشکاوە دیمەنێک دروست بکات بۆ ئەو تۆپەی لە پەنجەرەی دەرەوە دێتە ژوورو ئەو حەوزە ئاوە دەشکێنێ کە ماسیەکانی تێدایە، چونکە بینەر پرسیاری ئەوە دەکات کە شتێکی نەبینی حەوزەکە بشکێنێ.
پاشان ئەو منداڵانە بۆ چاوەڕوانی گەڕانەوەی تۆپەکەیان دەکرد، ئەگەر تۆپەکەیان نەکەوتبێتە ئەو ژوورەو حەوزەکەی نەشکاندبێ ؟
هەموو ئەو دیمەنانە لەسیناریۆکە لەسەری باز دراون و دەرهێنەر نەیتوانیووە چارەسەریان بکات ، بۆیە بۆشاییەکان بە ڕوونی دەردەکەون.
بەڵام بەگشتی هەر سێ وێنە ئەو فەلسەفەیە دەچەسپێنێ کە هەمیشە ژیان لە مردن جوانترە.
مرۆڤ بۆ ئەوەی بژیت، ناکرێ خۆی ڕادەستی نەهامەتیەکانی ژیان بکات هەتا هەلێکی تر بەدەستەوە مابێت بۆ ژیان.
لەفیلمەکەدا دەر هێنەر بە فۆرمێکی هونەری و درامی ئامانجەکانی خۆی گەیاندۆتە بینەر، کە ئەویش نەفرەت کردنە لەدیاردەی خۆ کوشتن بۆ رزگار بوون لەئازارەکانی بەدەست کۆمەڵگاو ڕێگری کردن لەبەدی هێنانی ئاواتەکانی.
گرنگترین کارێکیش لای من ئەوەیە کە دەرهێنەر نەیویستووە بە تراژیدیایەکی تاڵ ئەنجامەکە بەجێ بێڵێ، بەڵکو بەدیدێکی لۆژیکی، ئەنجامێکی مرۆیی دروست فێری بینەر دەکات کە ژیان شایەستەی ئەوەیە بۆی بژی و جوانیەکانی ببینی.




لە دژایەتی لەگەڵ لەباربردنی منداڵدا.. مەنسور حیکمەت

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
دەقێک کە لە شریتەوە وەرگیراوە

مادەی ٣٩ – دەبێت قەدەغەکردنی لەباربردنی منداڵ هەڵبوەشێتەوە…
ئەوەی لێرەدا نووسراوە، وەک بەند، بەلای منەوە زۆر سروشتییە، کە لە نەریتی گشتی چەپەکاندایە. هەڵوێستەکانی ئەو بابەتە ئاساییەکانی چەپن، “بەرگریکردن لە ئازادی لەباربردن”. بە شێوەیەکی سروشتی تا تەمەنێکی دیاریکراو، بۆ کۆرپەلە و هەروەها بە فەمی ناسینی ژنەکە بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە یان ئەنجام نەدانی. ئەمانە هەڵوێستی سەرەکی چەپەکانن لە قوناغێکی دیاریکراودا، نازانم هەمیشە وا بووە یان نا؟ بەڵام ئێستا بەم شێوەیە.

لەگەڵ ئەم جیاوازییەدا بێگومان بەندەکەمان کەمێک شەرمنترە و ئەو دروشمە بنەڕەتیانەی کە چەپ داویانە و ئەو دەرەنجامە لۆژیکیانەی کە لەم باسە دێتە ئاراوە، نەیانکردووە. بۆ نموونە لە هیچ شوێنێکدا بە ڕوونی نەنووسراوە “لەباربردن بەپشت بەستن بە داواکاری، واتە هەر لەوکاتەدا کە ژنەکە داوای کرد”. بەنەخستنەڕووی هۆکارێکیش کە ژنەکە بۆچی ئەیەوێت منداڵ لەباربردن ئەنجام بدات ؟ ئایا ڕەزامەندی هاوسەرەکەی پێویستە؟ لە هیچ شوێنێکدا بە ڕاشکاوی نەیگوتووە “ژن مافی هەڵبژاردنی هەیە”. ئاماژەی بەوەشکرد، مەرج نییە ئەنجامدانی ئەو کارە بە مۆڵەتی ژن بێت. مەرجدار نیە بەمۆڵەتی هیچ کەس و ژنێکەوە ، تەنها ژن نەبێت. ڕێگەپێدراوە. لە کاتێکدا لەباسەکەی چەپدا بە گشتی هەڵبژاردنە. واتە لەباربردن هەڵبژێرێت ئیتربەسە.

هەروەها لەم بڕگەیەدا هیچ هەوڵێک بۆ فراوانکردنی خزمەتگوزارییەکانی لەباربردن نییە. بۆ نمونە ڕاستە ئێمە هەڵمانوەشاندەوە، بەڵام لەم دۆخەی ئێستادا لە هەڵوەشاندنەوە یان هەڵنەوەشاندنەوەیدا هیچ جیاوازییەک نیە بۆ زۆرینەی ڕەهای خەڵک ، چونکە هەرچۆنێک بێت کلینیک و دەرمانخانەیەک نییە ، ڕیزەکان درێژن. بۆ ئەوەی ئەم کارە دەست پێبکرێت، لە هیچ شوێنێکدا نەیگوتووە کە دروست بکرێت، خەڵکێکی زۆر بۆ ئەم کارە ڕاسپێردرێت بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە. ئەگەر چەپ ئەمەی دەوێت. بەڵام لە نەریتی چەپەکاندایە و منیش لەگەڵ زاراوە گشتیەکانیدا ناکۆکم، واتە لەباربردن ئازادە و مافی ژنە کە ئەنجامی بدات. من بە تەواوی دژی لەباربردنی منداڵم وەک کردارێک و دەمەوێت ئەمە ڕوون بکەمەوە.

ڕاستیەکەی بەڕای من ڕەنگە لەباربردن تاکە شتێک بێت کە بە ڕوونی دژایەتی سیستەمی کۆمەڵایەتی هەبوو لە کۆمەڵگەی چینایەتیدا لەگەڵ سروشتی مرۆڤ و مرۆڤ بە شێوەیەکی گشتی نیشان بدات. لەباربردن بەو مانایەیە کە مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت لەم کۆمەڵگایەدا بژی و لەو پەیوەندیانەدا بژی، پێویستە تیغ لە جەرگی خۆیان بدەن.

باشە زۆر شتیش لە خۆیاندا ئەمەیان هەیە. وەک خودی خەباتی چینایەتی، وەک شەڕ، کە مرۆڤایەتی لە دژی خۆی دەجەنگێت، لەم سیستەمەدا. وە مرۆڤایەتی لەناو دەبات، ئەو شتانەی پەیوەندییان بە مرۆڤایەتییەوە هەیە. بەڵام لەم حاڵەتەدا بە بڕوای من هەموو گرنگییەکە لێرەدا ئەوەیە کە مرۆڤ دەبڕێت نەک لە شێوەی مرۆڤێکی دیاریکراودا، لەگەڵ تاوانێکی دیاریکراو، یان بەرژەوەندییەکی دیاریکراو، بەڵکو لە فۆڕمی مرۆڤدا بە گشتی، مرۆڤ وەک مرۆڤێکی پۆتانسێل، مرۆڤی داهاتوو، شمشێر بەڕووی خودی مرۆڤ بووندا ڕادەکیشێت.

ئه مه واتای چیه؟ واتە ئەگەر ڕۆژێک کۆمەڵگا ببێتە سۆسیالیستی و مێژوونووسەکانی باسی ئەم قۆناغەی ژیانی مرۆڤایەتی بکەن، دەڵێن دۆخی سیستەمی کۆمەڵایەتیان بە جۆرێک بووە کە کۆرپەی مرۆڤیان لە سکی دایکی دەرهێنا و فڕێیاندا، بەجۆرێک کە دەیانتوانی لەم کۆمەڵگایەدا بمێننەوە. هەروەک چۆن باسی کۆیلایەتی دەکەین. لەو سەردەمەدا کۆیلایەتی بۆ کۆیلە و خاوەن کۆیلەکان ئەوەندە قێزەون نەبوو، وەک ئەوەی ئەمڕۆ بۆ من و تۆ هەیە. زۆر سەیرە هەندێک کەس کۆیلەی هەندێکی تر بوون. هەندێک کەسیان دەخەنە بەردەم شێر بۆ ئەوەی دابنیشن و سەیری بکەن، زۆر سەیرە. بە سەری خەڵک و منداڵەوە یاری پۆلۆیان دەکرد، ژن و هەمووان وەستابوون و سەیریان دەکرد، زۆر قێزەونە. ئێستاش لە قێزەونترین دەسەڵاتی دونیادا ئەم کارە ناکەن، بۆ ئەوەی سەری کەسێک ببڕن و لە گۆڕەپانی شار بە دار لێیان بدەن و هەمووان دەوەستن و چەپڵە لێدەدەن و هەل هەلە لێدەدەن. ئێمە دەڵێین زۆر قێزەونە و چەندە دژە مرۆڤە.
من بیردەکەمەوە، دەربارەی ئێمە، لەو کاتەدا، ئەوان ئەمانە دەڵێن سەبارەت بە لەباربردنی منداڵ لەم قۆناغەدا، و بە بۆچوونی من، زۆر ڕاستتر ئەمە دەڵێن. چونکە ئەو کەسەی کەسەریان بڕی بوو کەسێکی دیاریکراو بووە. هەستێکی دیاریکراو لەبارەی ئەوەوە هەبوو. ئەو کەسەی ئەمڕۆ ژیانی ڕادەگرین کەسێکی دیاریکراو نییە، مرۆڤە. مافی مرۆڤبوون و مافی خواستن و مافی هەبوونی پێداویستی و تێرکردنی پێداویستییەکانە. خەریکە لەناوی دەبات. چینی دەسەڵاتدار بە خەڵک دەڵێن نادەم لەنێوخۆتاندا بکیوژن. نانخۆرەکانتان کەم بکەنەوە، لە نێوخۆتاندا بیانکوژن. پێم وایە ئەمە خراپترین جۆرە.

و دیسانەوە کارەساتی بابەتەکە لێرەدایە کە ئەرکی کوشتنە لە خۆیدا و لەناوبردنی مرۆڤە، ئەوەش بە فۆرمێکی ئەبستراکت و تاکە، کێشانی تیغە دژی مرۆڤ بە گشتی، مرۆڤ وەک نموونە، بە دەستی ئەو ئینسانانە دەسپێردرێت کە نزیکترین پەیوەندیان هەیە لەگەڵ ئەو کەسەدا کە خەریکە لەناو دەچێت و ئەمەش ناودەنێن پێشکەوتوخوازی. واتە لەگەڵ هەر کۆرپەلەیەک کە لە سکی دایکی دەردەهێنرێت و فڕێ دەدرێت، ژنێک مافی خۆی وەرگرتووە! ئەمە کارەساتی دۆسیەکەیە. وە ئەمەش ئەوەیە کە ژنان لە کۆمەڵگە وەریدەگرن.

ئەمە دووڕوویی کۆمەڵگای سەرمایەدارییە، تاوانێکە کە هەموو ڕۆژ و شەو ڕۆژێک ئەنجامی دەدات. واتە مرۆڤەکان لەناو دەبات بەبێ هیچ بەرپرسیارێتی و گوناهێک، لەسەر تاوانی هاتن و داوای نان و پێویستی و من نامەوێت ئەم پێداویستیانە دابین بکەم، و ئەم پۆستە دەسپێرێت بە دەستی ئەو کەسەی کە دەیەوێت ئەو ببێتە منداڵ و لەدایک بێت. لەبنەڕەتدا پەیوەندی بەوەوە هەیە، بەشێکە لە بوونەکەی. وە ئەو تاوانەی کە خۆی دەیەوێت بیکات، بە ناوی ئەوەوە دەیکات.

ئەمە پخیەی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە، ئەم پوختەیە بە کۆمەڵگە چینایەتی دادەنرێت. پێم وایە لەباربردنی منداڵ دژی ئینسانیە. فۆرمولەیەکە کۆمەڵگای ئێمە وەک نموونەیەک بۆ نەوەکانی داهاتوو دەردەبڕێت و ڕۆژێک دەڵێن زۆر قێزەون بوو. ئەمە کارێکی قێزەونە و دەبێت بزانین کە باس لە کارێکی قێزەونی دژی ئینسانی دەکەین. کە بەڕای من زۆر خراپترە لە کوشتنی نەیارێک، لە کوشتنی ڕکابەرێکی بازرگانی، لە کوشتنی ڕکابەرێکی کارکردن، لە کوشتنی ڕکابەرێکی خۆشەویستی. ئەو بەرژەوەندییە دیاریکراوانە وا لە مرۆڤە دەمارگیرەکان دەکەن کە تەقە لە یەکتر بکەن. ڕوون نییە چییە! هیچ کامیان نییە. من دژی لەباربردنی منداڵم، چونکە کۆمۆنیزم لە مرۆڤەوە دەست پێدەکات. ئەگەر ئینسان لە ژێر کۆمۆنیزمەوە دەربهێنیت، جگە لە هەلپەرستی بنەڕەتی هیچی تر نامێنێتەوە.

ئەگەر بارودۆخی چینی کرێکار باشتر بێت، چونکە ئەمانەمان وەک سیمبولی مرۆڤ وەرگرت، کە لەسەر شانی خۆی دەژی. چونکە ئێمە مشەخۆر بوونمان بە تایبەتمەندی مرۆڤ نەدەزانی. چینی کرێکار کە ئەم دەسەڵاتە لە خۆیدا دەبینێت و ئەم مافە بەخۆی دەدات و دەتوانێت لە یەک ئۆردوگادا هەزار و یەک کەسی غەیرە کرێکار بکوژێت، چونکە لێهاتوویی ئینسانی خۆی نیشان دەدات. وە کۆمەڵگای ئینسانی خۆی نیشان دەدات. ئەگەر مرۆڤ لە هەموو فۆرمولاسیۆنێکی مارکس و حورمەت، کەرامەتەکەی، بەهاکەی، تەنانەت لە ئەبستراکتترین فۆرمیشدا لاببەیت، پێموایە مارکسیزم هیچ نییە جگە لە هەمان هەلپەرستی کە لە چین و ڕووسیا و هتد بەکارهاتووە. مارکسیزمی ئەوان مارکسیزم نییە. مارکسیزمی ئەوان ململانێیەکی دیاریکراوی دەسەڵاتە بۆ دابەشکردنی سامان بەشێوەیەکی دیاریکراو.
من پێم وایە کۆمۆنیستێک ناتوانێت لەگەڵ لەباربردن بێت، بەهەمان هۆکار کە ناتوانێت لەگەڵ کوشتنی پیرە پیاو و پیرەژنەکان بێت کە تەنها پێویستیان پێیەتی. چونکە ناتوانێت هەواداری “بڕۆ خۆت بکوژە” بێت. چونکە بەڕای من ئەو منداڵەی کە دەکوژرێت، ئەو کۆرپەلەی کە لەناو دەچێت، درێژکراوەی ئەو کەسەیە کە لەبەردەم کارگەکەدا دەکوژرێت. هەردووکیان بە یەک لۆژیک دەکوژرێن. هەردووکیان دێن و پێویستییەک دەخەنە ڕوو کە کۆمەڵگەی چینایەتی هەبوو نایەوێت پێیان بدات، هەر بۆیەش دەتوانێت هەردووکیان لەناو ببات. ئەمە پێویستییەکی ئێستایە و پێویستییەکی داهاتووە.

بەهەر حاڵ من وەک کۆمۆنیستێک دەڵێم ناتوانم دەنگ بەم شتە بدەم. وەک پرەنسیپێک دژی لەباربردنی منداڵم. وە پێموایە ئەمە تاکە پرەنسیپ نییە کە ئەم پرەنسیپە تێکدەرەم لە پێشکەوتنی بزووتنەوەکەماندا دۆزیەوە. بەڕای من پێشێلکردنی ئەم بنەمایە ڕێگەمان پێنادات سەرکەوین. وە دەیان بنەمای وەک ئەمانە ئێمەی لە مرۆڤ جیاکردۆتەوە و جیامان کردۆتەوە لە خۆبەخشین بە هەست و سۆزی ڕاستەقینەی مرۆڤ. ئێستا ناوی ئەو بەرگریکارە ئینسانە، لە شوێنێک لە دەرەوەی من، کە ئەوەندە هەستی هەیە کە دێت و دەڵێت، وەرە بزانە، کاتێک لەم فیلمەدا، تیغی پزیشکی نەشتەرگەری بەر قاچی کۆرپەکە دەکەوێت، قاچەکانی دەکێشێتەوە ناو کۆرپەلە، تەنانەت لەم تەمەنە گەنجەشدا. وە دەبێت بڵێین کە ڕەفڵەکسێکی دەمارییە! ڕەفڵەکسی دەمار! ئایا لە حاڵەتێکی تردا ئامادەم ئەم کارە بکەم؟

بە بڕوای من ئەم قبوڵکردنە لە پێگەی لەباربردن، تەسلیمبوونی کۆمۆنیزمە بە بەرژەوەندییە بچووکە فێمینیستەکان. لەباربردنی منداڵ هەمیشە هەڵوێستێکی چەپ نەبووە، سەردەمانێک هەڵوێستێکی بۆرژوازی بووە، هەڵوێستێکی ڕاستڕەو بووە بۆ کۆنترۆڵکردنی دانیشتوانی کرێکار. ئێستا هەڵوێستەکە ماوە. بۆ چی؟ چونکە تەکنەلۆجیای ئەم کارە هێندە پێشکەوتووە کەس سەرنجی ئەوە نادات کە چی ڕوودەدات. وا دیارە کلینیکە زۆر باشەکان کە مۆزارت لێدەدەن لە ژووری چاوەڕوانیەیدا، لەو ژوورەی تەنیشت یەکتر، خراپترین سووکایەتی و بێڕێزی بە مرۆڤ بە گشتی دەکەن. بەڵام ژوورەکە پاک و خاوێنە، کات دیاری دەکرێت، بەخۆڕاییە، پزیشکەکە کەسێکی لێهاتووە، کەسیش بەهۆی هەوکردنەکانەوە نامرێت کە بەهۆی ئەم ڕێکارەوە دروست دەبێت. هەر لەبەر ئەمەشە هاتووینەتە سەر هەڵوێستەکانمان. پێم وایە کۆمەڵگایەک کە ئەم کارە بەرامبەر مرۆڤ و توانای مرۆڤ بوون بکات، کۆمەڵگایەکی تەندروست نییە. وە ئەگەر قبوڵ بکەم کە کۆمەڵگا نەخۆشی نییە، بە ئاسانی دەتوانم زۆر شتی تر قبوڵ بکەم و لێرە نەبم.

لە ئاستێکی پراکتیکیدا پێموایە هەڵوێستەکانمان لە چینی کرێکار دادەبڕێت. ئێمە دەڵێین هەژاری دەبێتە هۆی ئەوەی کرێکارێک، ژنێک یان هەر کەسێک کۆرپەی خۆی بکوژێت. پاشان شەرعیەتی ئەم کارە دادەمەزرێنیت، وەک چارەسەر؟! لە کوێ و بە چ شێوازێکی تری تیۆری ئەم کارەمان کرد؟ ئایا ئێمە لە هەموو شوێنێک هۆکاری ئازار و نەهامەتی خەڵکمان نەگێڕایەوە و شمشێرمان لە دژی نەکێشا؟ بۆچی لەم حاڵەتە تایبەتەدا لەناکاو چارەسەرێکی تاکەکەسیمان قبوڵ کرد و گوتمان بەڵێ با بچین بیکەین؟

هۆکارەکە چیە؟ چونکە لە کۆتاییدا دەچیت و ئەم کارە دەکەیت. دەزانم تۆ بڕیارە ئەم کارە بکەیت. زۆر کەس دەچن و کاتەکانی زیادە کار دەکەن، بەڵام من ئامادە نیم کاتژمێری زیادە بخەمە ناو خشتەی کارەکانمانەوە. من دەڵێم قەدەغەکردنی کاتەکانی زیادە. ئەمە هەڵوێستی منە لەسەر پەیوەندی خۆشەویستی. دەزانم لەم باسەدا زۆر بابەتی کۆنکرێتی هەیە. بەڵام ویستم سەرەتا بڵێم کە من بە مەبدەئیەن دژی ئەم بابەتەم، دواتر بچمە سەر پرسی کۆنکرێتی.

ڕاستییەکە ئەوەیە کە ئەمڕۆ ڕاستڕەوی توندڕەو لەگەڵ قەدەغەکردنی لەباربردندایە. هۆکارەکەی ئەوەیە کە دەیەوێت دین لە دژی چەپ بەهێز بکات. هۆکارەکەی ئەوەیە کە دەیەوێت دامەزراوەی بنەماڵە بەهێز بکات، دژی چەپ و گۆڕانی کۆمەڵایەتی. دەیەوێت دەسەڵاتی پیاو لە خێزاندا بەهێزتر بکات. ڕوونە کە هۆکارەکەیە. بۆ ئەو گرنگ نییە کە لەباربردنەکە دەکرێت یان نا. بۆ ئەو گرنگە کە لەباربردنی منداڵ بە فەرمی نەبێت. دەزانێت کە لەباربردنی منداڵ ئەنجام دەدرێت. دەزانێت ئەگەر ئەم یاسایە دەربکات، سەدان و هەزاران لەباربردن لە کوچە و کۆڵانەکانی پشتەوە، لەلایەن دەلاک و فاڵچی و پزیشکی دەرکراوەوە ئەنجام دەدرێت. ئەو ئەمە دەزانێت. ئەمە مەسەلەکە نییە. مەسەلەکە لەباربردنی منداڵ نییە. کێشەکە ئەوەیە وێنەیەکی جوانی ئەو خێزانە بدەیت کە بتوانێت لە پشتیەوە خۆی بشارێتەوە. کێشەکە لە ڕاستیدا چارەسەرکردنی هەمان هەستی مرۆڤایەتییە کە من و تۆ بەجێمان هێشتووە. واتە ئەگەر بە باشی حوکم لەسەر مرۆڤەکان بدەیت حەز بە لەناوبردنی کۆرپەی خۆیان ناکەن. پەنای بۆ بردووە، بۆ ئەوەی لە بەردەم من و تۆدا بەرز بوەستێت و ئەم مەیدانەشمان پێ سپاردووە و هاتووینەتە دەرەوە.
بەڵام ئارگومێنتی دیکەش هەن. بەڕای من ئەگەر لەباربردنی منداڵ قەدەغە بێت، ئەوا لەسەر ئاستی کۆمەڵگا کە لەباربردنی منداڵ بەخۆڕاییە. لە کۆمەڵگایەکدا کە لەباربردنی منداڵ بەخۆڕاییە، لەباربردنی منداڵ کەمترە. من هیچ گومانێکم لەم بابەتەدا نییە.

نیشاندەری پێوەرێکی ئەخلاقییە لە کۆمەڵگادا کە ڕێگە نادات ئەم کارانە لە شێوەی قاچاخدا ئەنجام بدرێن. وە هەروەها، کۆمەڵگایەک کە پێوەرێکی ئەخلاقی هەبێت کە ئەمەی قبوڵ کردووە و لە هەمان کاتدا گەشەی کولتووری زۆری هەبێت، دەتوانرێت وا گریمانە بکرێت کە دەست لەو شێوازانە نادەن. لە لایەکی ترەوە هەزار و یەک کەس قازانجی بۆ ناکەن. ناتوانن بە هیچ شێوەیەک لە بازاڕدا کەس لەبارببەن. ئاماژەگەلێک هەن کە ڕەنگە هانی زۆر کەس بدەن کە ئەم کارە نەکەن و هتد.

بەڵام ئەمە مەبەستی من نییە. من ئەم ڕاستییە دەڵێم کاتێک دەتوانم بیڵێم، کاتێک پێشتر سەرەتا لەگەڵ کەیسەکەدا حسابی پرەنسیپی خۆمم ڕوون کردۆتەوە، دواتر دەتوانم ئەم ڕاستییە بڵێم. کاتێک ناڕەزایی خۆمم بۆ ئەم کارە دەربڕیوە، دەتوانم ڕاستییەکە بڵێم، کە پێموایە ڕاستترە کە لەلایەن حکومەتەوە بیکرێت نەک هەزار و یەک کەسی نالەبارلە کۆمەڵگا ئەنجامی بدات. بەهەر حاڵ ئێمە لەم کۆبوونەوانەدا کاتێکی زۆرمان نییە بۆ قسەکردن. من زۆر شتم هەیە سەبارەت بە لەباربردنی منداڵ و بەپێی ئەوەی چ ئارگیومێنتێک بۆ بەرگریکردنەکەی دەخرێتەڕوو، من ئارگیومێنتم هەیە بۆ هەموو ئەو ئارگیومێنتانە. ئارگومێنتی من لێرەدا ئەوەیە کە هەڵوێستی پرەنسیپی ئێمە ئەوەیە کە بێزاری خۆمان لە لەباربردن و دژایەتییەکەی بەرامبەر بە مرۆڤ و ئەو ڕۆڵەی لە سەرمایەداریدا دەیگێڕێت، دەرببڕین. ئەمە ڕەخنەی ئێمەیە، کە مرۆڤ ناچارە لەم کۆمەڵگایەدا ئەم کارە بکات. ئەوە ئەو کاتەیە دەتوانین بڵێین تا ئەو کارە بە هەر شێوەیەک بێت و لەو کۆمەڵگایانەی کە ئەم کارە هێشتا پێویستی بە ئەنجامدان هەیە، ئێمە دێین و لە ژێر مەرجێکی دیاریکراودا ئەم کارە دەکەین، بۆ ئەوەی نەبێتە بازرگانی چەند کەسێک و ژن لەمەدا لە ناوەڕاستدا ون مەبە. چونکە ئەمە بە هەر شێوەیەک بێت دەکرێت. پاشان تەنها تا ئەو ڕادەیەی کە بتوانین بێزارییەکی ئەوپەڕی خۆمان دەرببڕین، پێموایە دەتوانین لەگەڵ کەسانێک کە باوەڕمان پێیەتی دەریببڕین، و دەیکەین بە یاسایی.

من دژی بە یاساییکردنی لەباربردنی منداڵ نیم. من دژی ئەوەم کە حزبی کۆمۆنیستم پێیان وابێت لەباربردنی منداڵ کێشەیەکی تێدانیە. باشە یەکێک لە مافەکانە، هەروەک چۆن قژی دەبڕێت، کۆرپەلەکەشی لەبار دەبات! حزبێک دێت دەوێت دڵنیابێت لەوەی ژنێکی دووگیان فشاری لەسەر دروست نەبێت لەکاتی کارکردندا، لە دەرگایەکی ترەوە، مافی کوشتنی هەمان کۆرپەلە دەدات کە بەم شێوەیە چاودێری دەکات، بە کەسێکی ناو کۆمەڵگا کە هی ڕەگەز بە هیچ شێوەیەک بۆ من گرنگ نییە – ئەو ژنە، با ژن بێت. پیاوە، با پیاو بێت. من قبوڵ ناکەم لەبەر ئەوەی ژنە، مافی خۆیەتی ئەم کارە لەگەڵ بونەوەرێکی ئینسانی بکات کە لە ڕێگادایە و ئیتر ئەم کارە دەکات.

ئێمە خەتەنەکردنی مێینە قەدەغە دەکەین، کە هاوتایە لەگەڵ یەک بەیەکی، وەک دەستدرێژییەکی جەستەیی و دەروونی بۆ سەر ژنان، کە خۆی یەکێکە لە فۆرمەکانی ئیرادەی مرۆڤ، لە لایەکی دیکەشەوە قێزەونترین دەستدرێژیە بۆ سەر بوونی مرۆڤ بە یاسایی دەکەین. وە ئێمە پێمان وایە ئاساییە. پێم وایە فێمینیزم ئەمەی بە ئێمە سەپاندوە. لە بەرامبەر دووڕییانی هەژاری یان ئازادی ژندا، ڕوونە کە هەموو کۆمۆنیستێک ئازادی ژن هەڵدەبژێرێت. بە شێوەیەکی نەریتی بەم شێوەیە بووە.

بەڵام هیچ کەس نەهات بڵێت باشە من ئاڵای دژی هەژاریم هەیە، کێشەی ئێوە چییە؟ تۆ دەڵێی کە هەندێک کەس هەن بە هەر شێوەیەک بێت ناچارن! دەڵێم بەڵێ، ئەم کۆمەڵگایە لەم خەباتەدا قوربانی وەردەگرێت، من چی بکەم؟ پێیان بڵێن ڕەوانە بکەن. هەوڵ دەدەم پێی بڵێم نەخێر، هەوڵ دەدەم پێی بڵێم حکومەت ئاگاداری منداڵەکانتان دەبێت. هەوڵ دەدەم پێی بڵێم لە ڕووی ئەخلاقییەوە ئەگەر هەر فشارێک هەبێت شوێنی نیشتەجێبوونت دەگۆڕین. هەوڵ دەدەم پێی بڵێم ئەگەر کەسێک هەڕەشەت لێ بکات ئێمە دەیگرین. هەوڵ دەدەم پێی بڵێم بەهای ژیانی مرۆڤ چییە؟ هەموو ئەم شتانەم تاقیکردەوە، ئەگەر زار زار بگری، ڕەنگە بیرێکی بۆ بکەمەوە. بەڵام ئەگەر هەر بەوشێوەیە (…) بێیت و بڵێیت “دەمەوێت منداڵەکەم لەبارببەم”. وە من بۆی دەکەم. بەڕای من نابێت ئەم ئەرکە لە ئەستۆ بگرین.

بەڕای من دەبێ ئێمە نوێنەری پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ بین و بەڕای من ئەمەش ڕادیکاڵترە. ڕاستترە. چونکە ئێمە دەچینە سەر سەرچاوەی مەسەلەکە و تەسلیم بەو دروشمانە نابین کە دەیانەوێت مەسەلەکە بەدەر بکەن و چارەسەری تاکەکەسییان بۆ دابنێن.
خاڵێکی تر هەیە کە ڕەنگە باسی بکەم. ڕاستگۆیانە نازانم کام چینی کۆمەڵایەتی زۆرترین بەکاری هێناوە لەو وڵاتانەی کە لەباربردنی منداڵ یاسایی بووە؟ پێم وایە چینی ناوەڕاست. لە ژیانی تایبەتی خۆمدا شاهیدی زۆر لەباربردن بووم، هیچ کامیان ڕاستی ئەم ڕستەی یەکەم ناسلمێنن.

“کۆمەڵگەی سەرمایەداری تەنها دوو ڕێگا دەخاتە بەردەم ئەو ژنانەی کە بەبێ مەبەست دووگیان دەبن. لەناوبردنی کۆرپەلە، یان بەرگەگرتنی بارودۆخی سەختی دەروونی و ئابووری و جەستەیی بەنیازی پاراستنی لەباربردنی منداڵ”! بە هیچ شێوەیەک وا نەبوو. لە حاڵەتێ چەند حاڵەتێک یان زیاتر لە لەباربردن کە لە ژیانی تایبەتی خۆمدا لە نێوان مرۆڤەکاندا بینیومە، دوو ڕێگە نەبووە لەو بارەیەوە. ئەمە دووڕیانێکی ڕاستەقینە نییە، ئەمە دووڕیانێکی درۆینەیە، ئەمە دووڕیانێکی فێمینیزمە.

من وا بیرناکەمەوە. بەڕای من پێش هەموو شتێک ئەگەر بە چین و توێژ سەیری بەشێکی زۆری ژنان بکەین، دوو ڕێگا نییە. یان بارودۆخی دەروونی ئابووری-کۆمەڵایەتی سەخت، یان لەناوبردنی کۆرپەلە. بۆ یەکێکی وەک من، ئەوە بە هیچ شێوەیەک دووڕیان نییە. ئایا دەتوانین بڵێین هیچ بژاردەیەک بۆ ئەو کەسانە نییە کە دایک و باوکیان دەگەنە تەمەنی ٩٠ ساڵ؟ یان بەرگەگرتنی بارودۆخی سەختی دەروونی، فیزیکی، جەستەیی، یان کوشتنی پیرەمێردێک؟! ئێمە ئەمە وەک شەقامێکی دوولایەنە قبوڵ ناکەین.

ئایا ئێمە ناڵێین لە دوو ڕێگا زیاتر نییە بۆ ئەو خێزانانەی کە منداڵەکانیان بە هەڵە لەدایک بوون بە مەنگۆلی (بە نەخۆشی داون)، دواکەوتوو بمێننەوە و لە تەمەنێکی بچووکدا بمرن؟ یان کوشتنی منداڵەکەیان، یان بەرگەگرتنی بارودۆخی سەختی دەروونی و فیزیکی و جەستەیی! بۆ ئەمە ناڵێین؟ ئایا ئێمە ناڵێین بۆ ئەو خێزانانەی کە منداڵەکانیان لە شەڕدا کەمئەندامن، تا ئەو ڕادەیەی کە تەنانەت ناتوانن بە هۆشیاری خۆیان لەگەڵ ژینگەی دەرەوەی خۆیان کارلێک بکەن، لە دوو ڕێگا زیاتر نییە؟ یان کوشتنی ئەو دیاردەیەی کە وەک کەمئەندامێک لەوێ دادەنرێت، یان بەرگەگرتنی بارودۆخی دەروونی و فیزیکی و جەستەیی!

ئێمە هەرگیز ئەوە ناڵێین. ئەمە شەقامێکی دوولایەنە نییە، ئەمە دووڕیانێکی چینی کرێکار نییە. لە سەدا نەوەدی چینی کرێکار، هەموو کۆرپەلەیەکی نوێ بۆ ئەو مرۆڤێکە، کە وەک من لە دۆخی مندا، دەبێت یارمەتی بدرێت و کاری بۆی بکرێت و زەحمەتی بۆ بکێشرێت. وە دووفاقی لەبەردەمیدا بەزۆری یان شۆڕشە، یان خەباتە، یان بەکارهێنانی هێزی بازووی و کارکردنی شەرەفمەندانە. لەم کۆمەڵگە بێ شەرەفەدا هەوڵ دەدات زیاتر کار بکات بۆ ئەوەی منداڵەکەی بگەیەنێتە ئەو کەرامەت و ڕێزەی کە لە کۆمەڵگادا پێویستە.

بەڕای من ئەم دووڕیانە دوو ڕێگا نییە. زۆربەی ئەو ژنانەی ئەم کارە دەکەن، پیشەکانیان لە مەترسیدایە. لەو کۆمەڵگایەدا کە من قبوڵ و هاوسۆزی هەمان ئەو ژنە کرێکارانەم کە پچڕانیان هەبووە، سەد ژنمان هەیە کە ناتوانن بە ڕێگریکردن لە دووگیانی زیان بە کرێکارەکە بگەیەنن. ژیانی پیشەیی لە مەترسیدایە. یان تەنانەت تەنها پلەیەک لە تێکچوونی کورتخایەن. ئەوە بەندە بە کۆبوونەوەی ئەو دەسەڵاتەی کە دەیەوێت بەشداری تێدا بکات، بۆ نموونە، یان بەندە بە وەرزی ساڵ، یان تەمەنی، یان پلانەکەی بۆ بەشداریکردن لە پاڵەوانێتی بیسبۆڵی خوێندکاران. بێزار بوو لە شتێک چونکە نامەوێت لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا منداڵم هەبێت. بۆ من دروست نییە لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا منداڵم هەبێت. ئێمە هیچ نموونەیەکمان نییە کە ئەو ژنانەی کە منداڵەکانیان لەباربردووە، لە ڕووی جووڵەی کۆمەڵایەتی ڕاستەوە ئاوارە بن. چونکە هەمان چینی ناوەڕاست لەگەڵ هەمان کێشە و سەختییەکانی ئەو چینەدا دەمێنێتەوە. ئەو ژنە زەحمەتکێشەی کە منداڵەکەی لەباربرد، لە بنی ئەو چینە کرێکارەدا مایەوە، لەگەڵ هەموو کێشە و سەختییەکانی ئەو چینەدا. کەس بە هۆی لەباربردن لە بنەڕەتدا هەڵوێستی خۆی نەگۆڕیوە. لە دەیان کتێب و سەدان ڕاگەیاندن، ئەو کێشە و سەختییانەی بوونی کۆمەڵایەتی ئێوە وەک چین و توێژێکی دیاریکراو دروستی کردووە، بە میللەت دەڵێین. ئێستا، ئایا لەدایک بوونی منداڵ لە شوێنێکدامان کردووە بە فاکتەری دیاریکەر؟ ئایا دووڕیانێکی تر، کردەوەیەکی ئاوا قێزەون دەخەینە بەردەمی؟ من ئەمە قبوڵ ناکەم.

من دەڵێم بۆ من وەک کەسێک ئەم دووڕیانە هەرگیز پەیدانابێت، هەرگیز پەیدانابێت. بە هیچ شێوەیەک، دووڕیانێکی لەو شێوەیە کە تێیدا دەست بکەم بە کوشتنی کەسێکی بێتاوان ( دواتر دەگەڕێمەوە بۆ ئەو ڕاستییەی کە ئەم کەسە “ڕەسەنە”) هەرگیز سەرهەڵنادات. دیوەکەی تری ئەو فشارەیە کە لەسەر منە (ناڵێم سەدان هەزار کەسی تری نیوە ڕێگا هەن کە یەکێکیان لە ژێر هەڕەشەی ئەگەری لەناوچووندایە). ژیانی دەویست ،فشارێکە کە ئێستا هەستی پێدەکەم.
ئەگەر ئەم منداڵە لەدایک بێت زۆر هەژار دەبێت! من دەڵێم هەموو منداڵێکی کوچەی سەرگەردان باشترە لە لاشەی مردووی ژێر زەوی. چونکە ئەو منداڵە توخمێکی هەمان چینە و ژیانی خۆی دەژی. بەبێ سەقف، کە مرۆڤ ناکوژێت.

بەڵام ئەم دووڕیانە دووڕیانی باش نیین. ئەم دووڕیانە زیادەڕەوییەکە، زیادەڕۆییەکی سەپێنراو. ئەمە زیادەڕۆیکردنە کەسێکە کە بەرپرسیار نییە لە بەرانبەر هیچ کام لە لایەنەکاندا. ئەو دەڵێت لەناوبردنی کۆرپەلە بۆ ئینسان پێویستە زۆر درەنگ بڕیاری لەسەربدرێت. لە لایەکی تریشەوە بە سەپاندنی مەرجی سەخت بۆ خۆی زیادەڕۆی دەکات. بۆ بەشێکی زۆری کۆمەڵگا زیادەڕۆی دەکات. یان ئەم دوو ڕێگایە بوونیان نییە، یان ڕێگایەکی سێیەمی شەرەفمەندانە هەیە بۆ زۆر کەس ، ئەجا خەڵکێکی زۆرێک هەن. کەسێک کە لە ئەنجامی دەستدرێژی سێکسیدا دووگیان بووە و نایەوێت لەمە تێبگات، کەسێک پەیوەندییەکی هەبووە کە کۆمەڵگا بە نایاسایی دەزانێت و دووگیان بووە. من لە ئازار و سەختیەکانیان تێدەگەم. بەڵام من هاتووم بۆئەوەی لە دۆخێکی تایبەتدا چارەسەری تاکەکەسی بدۆزمەوە. من دەڵێم حکومەت پشتگیری ئەو کەسە دەکات، هەر هێزێک لە ئاستی کۆمەڵگەدا، لەحزب یان یەکێتیدا بێت. هەموو ئەوانەی ناتوانن بچن بڵێت خەریکە مناڵم دەبێت چونکە لە خێزانەکەمدا خوێندکارێک هەیە. من ئامادەم بۆ پشتگیری ئەمە، ئینسان بکوژم ، بەڵام ئامادە نیم منداڵەکەی ئەو بکەمە یاسایی کە بڕۆین بۆ ئەوەی کێشەکە بەم شێوەیە چارەسەر بکەین!

هەندێ شتی تریش هەیە کە بەسەرماندا دەسەپێندرێت و ئەمەش بەهۆی ئەو ڕوونکردنەوەیە بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئاگاداربوون و بەخێوکردنی منداڵ قورس دەبێت و بەردەدات بەسەر بەشداری ژنان لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا! پاشان وا دەکات زۆرێک لە خانمان حەز بکەن دووگیانیەکەیان کۆتایی پێبهێنن! ئەم قسەیە چییە ئایا کارتی ئەندامێتی کتێبخانەکەی دەگەڕێنێتەوە؟ “کۆتاییهێنان”بە دووگیانی چییە؟ بۆچی مانای ڕاستەقینەی نانوسین؟ بۆچی دەبینە شەریکی ئەو کەسانەی دەیانەوێت شەرعیەتی ئەو کارەساتە پەسەند بکەن کە ڕوودەدات؟ کۆتایی هێنان بە دووگیانی هیچ مانایەکی نییە. چۆنە کە منداڵت دەوێت، مردن وشەیەکی نزیکترە لەمەوە؟! “منداڵەکەی کەوتە خوارەوە”، “منداڵەکەی لەدەستدا”، “نەیتوانی منداڵەکەی بگرێت” قسەکانی ئەون. کاتێک منداڵەکەی ناوێت، ئایا پێی دەوترێت “کۆتاییهێنان”ی دووگیانی؟! بۆچی دەبێت بەشداری ئەم دووڕووییە بکەم؟

ئایا کارێک بۆ دوو باری دەروونی دوو مانای جیاوازی هەیە ؟ بەڕای من باسکردن لە تەمەنی کۆرپەلە بنەمای باسەکەم ناگۆڕێت. چونکە من دەڵێم مرۆڤێک خەریکە ئینسانێک دەکوژێت کە سەربەخۆ بووە. لەوانەیە بڵێیت سەربەخۆ نییە. بەپێچەوانەوە من دەڵێم کە زۆر سەربەخۆیە. سەربەخۆیە چونکە مانەوەی تەنانەت بە ئیرادەی تۆشەوە پەیوەست نیە. بە مەرجێک تۆ ئیرادەی کوشتنی نەبێت. چونکە بۆ منداڵێکی یەک ساڵان و دوو ساڵان، ئیرادەی تۆ، ئەوەی دەیکەیت، زۆر چارەنووسسازە بۆ ئەوەی گەورە بێت. بۆ کۆرپەلە کەلە سکی دایکدایە، ئەم پرۆسەیە ئەوەندە سەربەخۆیە کە سەربەخۆیە لە هەردووکی. ئەم کۆرپەلە دایکی وەک ژینگەی گەشەکردنی بەکاردەهێنێت. کەسێک نییە کە تۆ بتەوێت ببیت یان نەبیت. ئەمە! ئەگەر هیچ شتێکی تایبەت نەکەیت ئەوە! بوونێکی ئینسانیە کە لە ئێستاوە لەسەر تەختەی پەڕینەوەکەی خۆی دانراوە. لێهاتوویی مرۆڤە.

لە شوێنێکدا بارستەیەکی خانە هەیە، کە تا ئێستا هیچ پزیشکێک نەیتوانیوە لێی تێبگات، بەو پێیەش ژن دووگیان دەبێت، لەکاتێکدا هێشتا ڕژێنی خانەیە. بەو پێیەی پشکنینی ژنەکە و دووگیانییەکەی ئەنجامێکی ئەرێنی دەدات، ئەو کۆرپەلە چیتر بارستەیەکی بێ شێوەی خانەکان نییە. هەرکاتێک ئەم پشکنینە ئەنجام بدەیت، یەکەم سوڕی مانگانە کە تێبینی دەکەیت دواکەوتووە. لەو کاتەدا، دەچیت و سەیری هەموو وێنە و هێڵکاری و بەڵگەنامەکان دەکەیت دەربارەی گەشەکردنی کۆرپەلە، لەو کاتەدا کە یەکەم سوڕی مانگانە دوادەکەوێت و گومانت بۆ دروست دەبێت و دەچیتە لای پزیشک. کۆرپەلە ئیتر بارستەیەک لە خانەکان نییە. دیاردەیەکی دروستبووە کە تێیدا دابەشبوون ڕوویداوە. ئەگەر بارستەیەکی خانەش بووبێت، دەڵێم لە تەختەی پەڕینەوەکەی خۆیدا مرۆڤە. درێژبوونەوەی کۆرپەکە بۆ دواوەیە. ناسنامەی ئەم کەسە لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە؟ کوا ئەم دیاردەیە، ئەو منداڵەی کە ئێستا پێی دەڵێین ئێکس و بەختەوەرین کە هەمانە و هەڵیدەگرین و ماچی دەکەین و یاری لەگەڵ دەکەین و ئەویش دیمەنی شار جوان دەکات. مرۆڤ لە ژیانی خۆی ڕازی دەکات.
ئەمە لە کوێوە پەیدابوو؟ سەربەخۆ لە و بەدەنەی دروست دەبێت. پێم وایە مرۆڤایەتی بازێکی بەسەر تەختەی پەڕینەوەدا داوە و خەریکە دروست دەبێت. بۆیە “کۆتایی پێدەهێنێت”. بە واتای کەسێکی دیاریکراو دێت. کە کۆمەڵگەیەک دەتوانێت بەم شێوەیە دووڕوو بێت، چونکە لەلایەن مرۆڤەوە دانپێدانەنراوە، ئیتر پێویست ناکات شایەتی لەسەر کوشتنەکەی بدات.

کاتێک منداڵەکە دێتە دەرەوە دەبینیت کەسێکی تایبەتە. ئەو. مرۆڤ دڵنیایە. کەسێکی دیاریکراوت بلۆک کردووە. تۆ ئامارێکت بە کەم نەزانیوە، مرۆڤ دڵنیایە، بە تایبەتمەندییەکانی خۆیەوە، ئەوەندە دڵنیایە و ئەوەندە تایبەتە. ئێوە ئەمەتان لەناو برد. گرنگ نییە تێدەگات، تێناگات، ئازاری بدات، ناکوژێت، لە شێوەی چۆلەکە بێت یان لە شێوەی مرۆڤدایە. سەرەتای مرۆڤێکە. تۆ ئەمە لە گوڵەبەڕۆژەکەدا دەچنیت. سەرچاوەی سەربەخۆیە لە دایک و باوک. پەیوەستە بەوەی کە ڕێگەی پێبدات لە ژینگەی فیزیکی دەوروبەریەوە خۆی خۆراک بدات.

بۆیە پێم وایە تەمەنی کۆرپەلە (ئەمە یەکێکە لەو شتانەی کە داشکاندن بەدەست بهێنیت) شانزە هەفتەیە. من دەڵێم کوڕان ئایا هیچ کام لە ئێوە منداڵێکی شانزە هەفتەی دووگیانی بووە باوک؟ کۆرپە لە شانزە هەفتەدا، واتە چوار مانگ چییە؟ وە هەستت چۆنە؟ وە چەندە وەک مرۆڤ قبوڵ دەکەیت کاتێک تەمەنی شانزە هەفتەیە؟ شانزە هەفتە تەمەنی زۆرە بۆ لەباربردنی منداڵ. ڕاستە لە دە یان زیاتر، دووگیانی دەستنیشان دەکەن و دێنە شار و دکتۆریش لە هەموو پلانێکی لەباربردن و سیاسەتی لەباربردنی منداڵدا لەم مانگانەوە کاتێکی پێدەدات و هتد. بەڵام من بەرپرسیار نیم لەم کارە. چونکە من توانای ئەوەم نییە بەپێی چۆنیەتی گواستنەوە و حکومەت چەند دەبەخشێت و من هیچ خوێندنێکی نوێم بەدەست نەهێناوە، ئەمە تۆیت. بەگریمانەیەک کە ڕیزەکان قەرەباڵغ بن، بەردەوام دەبم لە هێنانی بۆ ئەودیو. ئاخر ئەم حاڵەتە بۆ ئێمە مانای هەیە.

ژنێک کە دووگیانی چوار مانگە منداڵێکی لە سکیدایە. منداڵێکی ڕاستەقینە، کە ئەگەر ئەو کاتە لەدەستی بدات، تا کۆتایی ژیانی لەبیری دەبێت کە، پێش ئەم کوڕە کە ڕزگاری بووە، منداڵێکی دیکەی لەدەستداوە کە دووگیان بووە. ئەمەی لەبیرە. زۆرن ئەو دایک و باوکانەی ناویان بۆ منداڵەکانیان هەیە. لەو تەمەنەوە زۆر کەس لە گفتوگۆکانیاندا وەک مرۆڤ ناوی دەبەن. بەڕای من ئەم ١٦ هەفتەیە، یان ١٢ هەفتە، یان ١١ هەفتە هیچی تر نییە جگە لە فڕێدانی و زیاتر بەرگەگرتنی لە ڕێگەی ماکیاژەوە.

بەهەر حاڵ هەڵوێستی من وەک کۆمۆنیستێک ئەوەیە کە لەباربردن بێزارم، دژی ئەوەم. وە من لە کۆمەڵگاکەمدا قەدەغەی دەکەم. بەڵام من هەلومەرجی وا دروست دەکەم کە نەک هەر لەدایکبوونی منداڵ بۆ هیچ کەسێک نابێتە هۆی سەختی و هەژاری و هتد، بەڵکو هەمان خۆشبەختی و هەمان شت دەبێت کە مرۆڤ لە ژیانیدا دەیەوێت، واتە داهێنان. ئەمەش لوتکەیەکی تری داهێنەری مرۆڤە کە کەسێکی وەک خۆی دەتوانێت دروستی بکات. پێویستە هەمان شت بێت و بە هەمان شێوە وەربگیرێت و دیاردەیەکی هێندە خۆشەویست بێت کە کۆمەڵگا دڵخۆش بێت بە لەدایکبوونی منداڵ.

من دەڵێم وا بێت. لەم کۆمەڵگای سەرمایەداریەدا، تا ئەو جێگایەی کە بتوانم، پشتگیری ئەو دایکە دەکەم کە بە هۆکاری ئابووری منداڵەکەی ناوێت و دڵنیا دەبمەوە کە کەمترین فشار لەسەری هەبێت. وە ئەگەر کۆتاییش نەیویست، دەڵێم حکومەت ئەم منداڵە بخاتە سەر تاجی سەری خۆی و ئاگاداری بێت. بەڵام ئەگەر کەسێک هات و هەروەها بە هۆکاری کەمتر ئابووری، چونکە هەڵبژاردنێکی سادەی لە نێوان پیشەیەک و هاوشێوەکانیدا دەکرد، من بۆی ڕوون دەکەمەوە (بێگومان ئەگەر منداڵەکەی نەیویست، منیش هەمان شت لەگەڵ دەکەم ئەو)، دەڵێم، بۆچی ئەمەیان لە دژی تۆ هەیە؟ ئەوان موسڵمان دەبن، لە کاتێکدا تۆ ئەم هەڵبژاردنە دەکەیت؟ ئەوان لە میکانیزمی ئابوریدا دەتکەن بە ددان، ناتەوێت لە کرێکاری سکرتێری سەرۆکی گشتی نزمتر بیت، چونکە ئەگەر دوای هەشت مانگ بگەڕێیتەوە هەنگاوێک دادەبەزیت. یان دەتەوێت لە چوار ساڵدا بڕوانامەکەت بەدەست بهێنیت. ژیانی کەسێکی بۆ کەسێکی تر جێهێشت.

دەمەوێت بە هەموو لایەک بڵێم کە هەڵوێستی من لێی بێزارە، هەوڵ دەدەم کێشە ئابووری و کولتووری و ڕۆحییەکانی دووگیانی نەخوازراو چارەسەر بکەم، لەباربردنی منداڵ لەو حاڵەتانەی کە لە ڕووی پزیشکییەوە زیانی بۆ دایکەکە هەیە، هەروەها پشتیوانییەکی دیاریکراوی ئەخلاقی و ڕۆحی بۆ ئەو کەسانەی کە لەباربردنیان هەیە لە بارودۆخەکەدا بەڕاستی قورسن، داوای بەرەنگاربوونەوەی هەژاری دەکەن، و حکومەت پابەند دەکەن بە پشتگیریکردنی دایکان و منداڵان. جێگرەوەی من ئەمەیە و پێموایە ئەمە هەڵوێستی کۆمۆنیستییە.
بەڵام دوای ئەوەی هەموو ئەمانەم وت، دەنگ بەم بڕگەی بەرنامەکە نادەم. هەروەها بەدیلێکیش پێشنیار دەکەم. داوای دەنگدان دەکەم بۆ لابردنی ئەم بڕگەیە. چونکە وەک لە سەرەتاوە وتم ئەم لەباربردنە هەڵوێستی ئاسایی چەپەکانی ئەمڕۆیە. ئەو هەڵوێستەی کە من بەرگری لێدەکەم، نەک تەنها لەباربردن، لەسەر دە بابەتی تر، کە چەپی هەبوو تەنانەت نەیتوانیوە لە ئاستی کۆمەڵگادا هەڵوێستی خۆی دەرببڕێت. هەڵوێستێک کە بابەتیی نییە، کە هەموومان دەچینە دەرەوە و ئاماژەی پێدەدەین. شتێکە هی ئایندەی کۆمۆنیزم نییە، هی ئایندەیە. هەر بۆیە نامەوێت لەبەردەم کۆمۆنیزمدا بەردباران بکرێم، قەوارەیەکی ڕاستەقینە کە هەڵوێستە چەپگەراییە ڕاستەقینەکانی خۆی ڕادەگەیەنێت، هەر بۆیە بەهیچ شێوەیەک دەنگ بۆ لابردنی نادەم.

…

خوسرەو لە وەڵامی مندا وتی شوێنێک هەیە مرۆڤ، ئینسان دەبێتە ئینسان. وە تاوان، لە چ قۆناغێکدا دەتوانرێت بە شتێک بوترێت تاوان؟ چەندباسی تایبەتم لەسەر ئەم بابەتە هەبوو، کە ئێستا تەنها جارێکی تر باسی دەکەم. بزانە پێش هەموو شتێک کە دەڵێیت دەتوانێ ببێتە مرۆڤ، ئەوە لەبەرچاو ناگرێت کە تایبەتمەندی و تایبەتمەندییەکانی ئەم مرۆڤە ئێستا زانراون. مەبەستم ئەوەیە تۆ شتێک دەڵێیت، کە وتم لەسەر تەختەی پەڕینەوەکەی خۆی دانراوە. ئەگەر دایکەکە بمێنێتەوە، ئەو مرۆڤە لەدایک دەبێت، تەنها لە بارودۆخی ناوازە و نەخۆشی و هتددا نەبێت، ئەمەش بۆ هەموو مرۆڤێکی زیندوو کە بە شەقامدا دەڕوات هەیە.

ئەگەر دایکەکە بڕوات و خواردنی خۆی بخوات، ئەو منداڵە لەدایک دەبێت. ئەگینا منداڵێکی دیاریکراوە. واتە دەتوانی پێشوەختە بزانیت دەموچاوی چۆنە. کەم تا زۆر دەکرێت بڵێین جەستەی چەند درێژ و پانی دەبێت. دەکرێ بڵێین قژی منداڵەکە ڕەنگی چییە. بارستەیەکی بێ شێوەی خانەکانە، بەڵام مرۆڤێکی دیاریکراوە. کاتێک لە مێشکتدا سەیری کەسێکی دیاریکراو دەکەیت (لە مێشکتدا ناڵێم کۆمەڵگا بەم شێوەیە هەژمار بکرێت)، دەتوانیت بگەڕێیتەوە و بڵێیت “من” کەسێکی دیاریکراوم، “من” ببەیتەوە، بۆساتی لەدایکبوونم، بۆ سێ مانگ بەر لە .لە لەدایکبوونم، کاتێک کە لێم دەدا و کەمێک زووتر. “من” هێشتا هەبووم، درێژەی مێژووی “من”ە. من کارم نییە، لە کەیەوە بە مرۆڤ ناوم دەبەیت؟ هێشتا “منم”. مرۆڤ بەشێوەی نەناسراو نییە، لەوێداهێشتا “منم” . تۆ ڕێگری لە بوونی مرۆڤێکی دیاریکراو دەکەیت، کە دڵنیاییەکەی لەسەر نێوچەوانە و مرۆڤایەتییەکەی لەسەرنێوچەوانەکەیە. سپێرم و هێلکەدان هیچ پەیوەندییەکیان بەمەوە نییە. پۆتانسێل نییە (ڕەنگە پۆتانسێل وشەیەکی باش نەبێت). گوتم ئەوە مرۆڤێکە لە قۆناغە سەرەتاییەکاندا کە لەسەر تەختەی پەڕینەوە سەربەخۆی خۆیەتی، ئەو خۆیەتی، ئەوە خودێکە.

لە بانکی سپێرمدا، سپێرمێکی زۆر هەیە، لەوانەیە بزانیت کە هەندێک پیشەسازی هەیە، ئەوان هیچ نین. ژمارەیەک کرۆمۆسۆم کە توانای دیاریکراویان هەیە پرۆتینن. ئەوان هیچ شتێکی تایبەت نین. بەڵام ئەو خانەیەی بوو بە دوو و پاشان چوار، شتێکی دیاریکراوە و کەسێکی دیاریکراوە لەو ساتەوەختەوە. کەسێکە بە پڕۆسەی خۆیدا تێنەپەڕیوە. هەر وەک ئەو دارە کە دەیچێنیت. بە یەک بۆچوون ناتوانم بڵێم کاکە! هەنگاو مەدەن لە کێڵگەی دۆدەکە! نابینی لەوێ گەنمیان چاندووە؟! پاشان بەهەمان دیدگا پێم بڵێ لێم بدە و تێپەڕێنم، لێرە مرۆڤێکم چاند، گرنگ نییە! ناتوانین ئەمە بڵێین. ئەمە باسێکە. ئەو کەسە لە کوێ دەبێتە خۆی؟ پێم وایە ئەمە پێناسەکەیەتی.

کێشەکە لێرەدا پێناسەی نەفسێکە.مەقولەی نەفس، نەفسی ئینسان. هەر بۆیە من ئەوە دەڵێم بە وردی لەبەر ئەوەی هیچ شتێک خۆی دیاری نەکردووە، ئێمە ڕووبەڕووی مرۆڤ دەبینەوە لە ئەبستراکتترین فۆڕمی خۆیدا. وە لێدانی مرۆڤ لە سادەترین شێوەی خۆیدایە. ئەمە ڕاگەیاندنەکەیە. نەک ئەوەی لە ڕاستیدا سەری کەسێکی دیاریکراویان بڕیبێت و کۆتایی بە ژیانی کەسێک هاتووەو، پێویستە بچین بۆ دۆزینەوەی تاوانبارەکە. لە ڕوانگەی دادوەری منەوە وا پێ دەچێت لە شوێنێکدا ڕووبدات. بەڵام بەو مانایەیە کە مرۆڤ لە شوێنێک ڕاگیراوە. شوێنێکە کە کەسێکی دیاریکراوی ئیتر نەماوە. کە ئەم کەسە پێش ئەو ساتەی کە ئێمە پابەند بووین دیاری کراوە.

من دەڵێم ئاستانەی تاواندا بە درێژایی مێژوو گۆڕاوە. چی بە تاوان دادەنرێت؟ ئاستەنگی “ئەوەی بە تاوان دادەنرێت” گۆڕاوە، و “ئەوەی بە تۆقێنەر دادەنرێت”.

من نەمگوت تەنها لەبەر ئەوەی بە پێوەرەکانی ئەمڕۆ بە تاوان دادەنرێت، دژی ئەوەم! بە پێوەرەکانی ئەمڕۆ، لەباربردنی منداڵ لە شەش هەفتە و هەفتەیەکدا بە هیچ شێوەیەک بە تاوان نازانرێت. چونکە ڕەنگە پێوەرەکەی ئەمڕۆ ڕەنگدانەوەی ئەگەرەکانی ئێستای مرۆڤایەتی بێت. بەڵام پرسێکی ڕێژەیی یە. تاوان لە هەموو سەردەمێکدا پێناسەیەکی ڕێژەیی هەیە. ئەمڕۆ مرۆڤایەتی نەگەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە لە بەهای خۆی و بەهای ژیانی خۆی تێبگات. ئەگەر بەهای ژیان بە گشتی وەک ئیرەج دەڵێت “بەهای ژیانی مرۆڤ” کە پێموایە باڵاترین شێوەی ژیانە بۆ ئێمە، پێناسەی ئێمەیە، کە دەتوانین لەسەری شارستانیەت بنیات بنێین. مرۆڤایەتی نەگەیشتووەتە ئێرە. ڕۆژێک دێت دەمەوێت بڵێم کە ئەو ڕۆژە هات، دەوترێت لەو سەدە دیاریکراوەدا کەسانێکیش هەبوون، ناویان کۆمۆنیست بووە، تەنانەت ئەم کۆمەڵگا نوێیە شارستانییەیان دامەزراندووە. کە ئەمڕۆ ئەم ئەخلاق و شارستانییەیان بینیبوو و دەیانویست.
من دەڵێم پێویستە خەڵک بگیرێت. ئەگەر مرۆڤ ڕێزی لێ بگیرێت، من ئەمە دەڵێم، پێم وایە کە ئەو کاتە پێکەوە ژیان دەبێتە جێی ڕێز. بەڕای من پێویستە ڕێزی لێبگیرێت و چینە دەسەڵاتدارەکان ئەمەیان بێ نرخکردوە. چونکە خودی پێکەوەژیان دەتوانێت سەرەتای مرۆڤێک بێت، چونکە کارێکی بەشەرییە. بەڕای من تاوانە ڕێگری لە دەرکەوتنی سروشتی مرۆڤ بکرێت، ماددیکردنی سروشتی مرۆڤ بە شێوەی جۆراوجۆر، کە من باوەڕم بەم سروشتە و ڕەسەنایەتی و پاکییەکەی هەیە و باوەڕم پێیەتی. لە شوێنێکدا دەبێتە تاوان. من پێم وایە تاوانە ڕێگری لە داهێنەری منداڵێک بکرێت کە بتوانێت فێری ژمێریاری بێت بەڵام هەرگیز فێری نەکراوە. کەسیان نەکوشت، خوێن لە لوتی کەس نەهاتە دەرەوە. تاوانە کە ڕێگری لە کەسێک بکەیت توانای داهێنەرانەی خۆی نیشان بدات. لە خاڵێکدا کۆمەڵگا ئەوەندە قێزەونانە مامەڵە لەگەڵ ئەمە دەکات، و دەڵێت، ئەوە چییە کە ناهێڵی ئێکس و وای نیگاربکێشن؟

ئەمڕۆ کەس باسی ئەم تاوانە ناکات. ڕۆژانە لە سەدان بنەماڵەدا دەبینیت منداڵەکە لەبەردەمتدا دەگرن و لێرە و لەوێ فڕێیان دەدەن. ئەم تاوانە ئەمڕۆ ڕوودەدات. من دەڵێم، مرۆڤایەتی جارێک وتی: “سەیری شارستانیەتەکەیان بکەن، وا بوو”. دەمەوێت بڵێم ئەم ئاستەنگی تاوانە دەگۆڕێت. وەک کوشتنی دایکی، من بە هیچ شێوەیەک ئەوە ناڵێم.

من دەڵێم، بەڵام من خەسڵەتی خۆم وەک کۆمۆنیستێک دەبینم ئەوەیە کە دەمەوێت ئاماژە بە شتێکی بنەڕەتی لە کۆمەڵگا و ژیاندا بکەم. یەکێکیان ئەوەیە کە مرۆڤێک هەیە دەتوانێت جیاواز بێت و بەڕاستی بەو شێوەیە بێت کە هەیەتی، کۆمەڵگەیەکیش ڕێگە نادات بەو شێوەیە بێت. لەباربردنی منداڵ، بە بۆچوونی من، یەکێکە لەو شتانەی کە ئەم کۆمەڵگایە بۆ مرۆڤایەتی دەهێنێت. من لەگەڵ ئەمەدا نیم و دەمەوێت ڕاستییەکان بڵێم. چونکە ئەگەر نەیڵێین نازانرێت کەی ئەو کۆمەڵگایە دێت. من پێویستە بڵێم. دەبێت چاوەڕوانی خەڵک لە خۆیان باس بکەم. دەبێ بڵێم سوکایەتیکردن بە کەرامەتی مرۆڤایەتی و لەم حاڵەتە تایبەتەدا سوکایەتیکردن بە کەرامەتی مرۆڤ لە تاکترین و بێتاوانترین و پاکترین و سادەترین شێوەی خۆیدا، هێمای کۆمەڵگەیەکی نەخۆشە. وە ئەوانەی ئەمە دەڵێن دەبێ کەموکوڕییەکیان لە ئاربابەتەکەیاندا هەبێت.

خاڵێکی تر کە باسم کرد ئەوەیە کە هەڵوێستی من لەباربردن نییە. چونکە پێش ئەم باسە لە فاکتەرە کۆمەڵایەتییەکانی هەموو شتێک دەکۆڵمەوە، دەمەوێت فاکتەرە کۆمەڵایەتییەکان نەهێڵم و ئامادە نیم ملکەچی چارەسەرێکی تاکەکەسی بم. هێشتا هیچ ئامارێکم نییە کە لە ڕاستیدا (من ئەمەم وت) کەسێک بێت و بڵێت کە ئەم ئامارانە نیشان دەدەن کە لە ئینگلتەرا کە لەباربردنی منداڵ بەخۆڕایی بووە، لە ڕاستیدا سەختی و بێبەشییەکانی چینی کرێکار ئەوەندە کەم بووەتەوە و لە ئیتالیاشدا ، کە ئازاد نەبوو، نەبوو. هیچ بەڵگەیەکی لەو جۆرە بە هیچ شێوەیەک نییە. چینی ناوەڕاست هەیە، تێدەگەم. چینی مامناوەندی بۆرژوازی بەڕاستی بە شێوەیەکی چالاکانە سوودی لە یاسایی بوونی لەباربردن وەرگرتووە، لە ئیتالیا هەستا و چووە ئینگلتەرا و خۆی لەباربرد و گەڕایەوە. بەڵام نابینم چینی کرێکار، لە هەر شوێنێکی دونیا، گۆڕانکارییەکی گەورەی لە ژیانی خۆیاندا، وەک چینێک، بە ئازادی و پێشێلکردنی لەباربردن، یان هەرکەسێک بەهیچ شێوەیەک لە سەختی دەرچووبێت.

خاڵێکی دیکە کە باسم کرد ئەوەیە کە ڕێگری دەکات لە من، وەک کەسێکی چینی کرێکار، کە ڕێگەی ئەرێنی خۆم بخەمە بەردەم جیهان. چینی کرێکار هێمای داهێنان و جووڵەی ئەرێنی مرۆڤ و بەکارهێنانی توانای مرۆڤە. لەم حاڵەتەدا هەڵوێستی تەواو جیاوازە، کە ئەم شوێنە لە بەرژەوەندی ژیان و داهێنان نییە و هتد. من لەم ڕوانگەیەوە قسە دەکەم.

شتێکی تر خوسرەو وتی: “زانست شوێنێک دیاری دەکات، مرۆڤایەتی لە کوێیە”. پێم وایە ئەمە کاری زانست نییە. زانست هەرگیز ناتوانێت دیاری بکات کە دیاردەیەکی مرۆیی دەبێتە کوێ. زانست دەتوانێت لێکچوون و ئیندێکشن بکات و بەراورد لەگەڵ مرۆڤی تەندروست و تەواو و هتد بکات. ئەم کارە کاری ئایدۆلۆژیایە، بۆ ئەوەی بڵێین مرۆڤایەتی لە کوێ مرۆڤایەتییە. پێم وایە مرۆڤ لەسەر بنەمای توانای خۆی مرۆڤە. نەک بڵێین کەسێکی دیاریکراو. با بەم شێوەیە بیخەمەڕوو، بەڕای من ڕێزگرتن لە مرۆڤایەتی لەو خاڵەوە دەست پێدەکات کە دەتوانین دیاردەیەک پیشان بدەین و بڵێین مۆری مرۆڤایەتی لەسەرە، مۆری مرۆڤایەتی ئازادی لەسەرە.

ئایا دکتۆر دێت و دەڵێت پێم وایە ئەم هەشت خانەیە هێشتا هیچ ناسەلمێنن؟! دەڵێم بۆ تۆ نا. چونکە تۆ بەدوای چاو و گوێ و لووت و دڵ و لێدانی دەمار و خوێن و کۆئەندامی دەمار و دواجار شتێکی دیاریکراو لە فیزیای مرۆڤدا دەگەڕێیت. ئەرکی تۆ ئەوەیە کە فێری ئەم شتانە بیت و بێیت بزانیت کۆمەڵگا چی دەڵێت پێویستە بیپارێزیت، و ناوی لێ بنێن مرۆڤایەتی.
پێم وایە کۆمەڵگا بەم ئاراستەیە ڕۆیشتووە پێشەوە، توش بوانی تاعونیان بارکرد و لە شوێنێکی دور فڕێیان ئەدان. ئێستاش ئایدز، مرۆڤی ئەمڕۆ، کە پێموایە سەد ئەوەندە لە سەدەکانی ناوەڕاست نزیکترە، لەبەر ئەم هۆکارانە، دەزانێت کە بوون و پیاسەکردن لەسەر شەقامی ئەو ژیانی ئەوانی دیکە دەخاتە مەترسییەوە، بە کۆمەڵگا دەڵێت کەس مافی ئەوەی نییە پرسیاری ناوی ئەمە بکات، کەس مافی ئەوەی نییە بزانێت کە تووشی ئایدز بووە. پێویستە بتوانێت بە شەقامدا بڕوات، مرۆڤە. نەخۆشە و کەسانی تر تووش دەکات. ئەمە مرۆڤێکە نەخۆشەو ئەوانی تریش توش دەکات ، مرۆڤە و تا کۆتا خولەک و دوا دەرمان کە دەگاتە مێشکی دەرزی لە لاشەی ئەو دەدرێت. چونکە ژیان دەپارێزن، ژیانێک کە ڕەنگە لە کاراییەکەیدا بێ بەها بێت. چونکە هەندێکیان سەر بە هەندێک گۆشەی کۆمەڵگەن کە نازانم چ جۆرە کارەکتەری بەرهەمدارن بۆ ئەو کۆمەڵگا تایبەتە. بەڵام ئەوە خۆیە، ئەوە خۆیەکە، نەفسێکە، کە پشتگیری لێدەکات. لەم ڕووەوە دەگەڕێمەوە بۆ خۆکوشتن. خوسرەو وتی: “ئەگەر دایکەکە شتێک بکات، لەوانەیە ئەو منداڵە لەوێ نەبێت. بەڵام کاتێک لە دەرەوە بوو، دەبینین”. من دەڵێم دواجار ڕێگری لە خۆکوشتن دەکەین، کە دەکرێت لە خەڵوەت وخەڵوەترین شوێنەکان ڕووبدات.

ئەمە جوانی مرۆڤە کە کاتێک باوکێک بە سەختییەکی سەختەوە دەبینێت، ئیتر دووڕیانێک لەبەردەمیدا نامێنێت. یان خۆی دەکوژێت، یان بەرگەی فشاری ناخۆشیەکان دەگرێت و دەیەوێت لە سەربانەوە خۆی فڕێ بدات، هەمووان دێن و تۆڕێک لە ژێرەوەی بڵاو دەکەنەوە. کەسێکی تەندروست کە هیچ کێشەیەکی نەبێت، دوو ڕێگا لە بەردەمیدا نییە، سەردەکەوێت بەسەر دیوارەکەدا و ئەو کەسە دەکێشێتە خوارەوە بەو مەترسییەی کە ڕەنگە بکەوێتە خوارەوە. پێم وایە ئەمە جوانی کۆمەڵگاکەمانە. شتێکە کە دەتوانێت باشتری بکات و نیشان بدات کە مرۆڤ دەتوانێت لەمە باشتر بێت.

من بەهەمان هۆکار کە ڕێگری لە خۆکوشتن دەکەم، گرنگ نییە لایەنی هەڵبژێردراو چییە و چ فەرمانێک لەبارەی خۆیەوە دەدات و بەهەمان هۆکار، هەنگاوێک زیاتر، مافی ژنێک، سەبارەت بەو ڕاستییەی کە ئەو وادیارە بڕیار لەسەر جەستەی خۆی دەدات، ئەو دەیبات، من دەڵێم، پێش هەموو شتێک ئەگەر جەستەی ئەو بووایە، من ئەم مافەم پێ نەدەدا. جگە لەوەش ئیتر ئەوەندە جەستەی خۆی نییە. تۆ بە ژینگەیەکی گەشەکردنی دیاردەیی ناسراویت. لێرەدا تۆ لەگەڵ کۆمەڵگەیەکدایت، ئەو بوونەوەرە یەکێکە لە خانەکانی ئێمە کە لەبەردەمتدایە. ئێمە هەرگیز دان بە خاوەندارێتی تایبەتدا نانێین لەم حاڵەتەدا. دەمەوێت بڵێم کێشەکە لەم ئاستەدایە.

باسەکەی من ئەوە نییە کە لەباربردن ناتوانێت بابەتی کۆمۆنیستەکان بێت. هەیە. باسم لەو ڕاستییە کرد کە دەبێ لە داهاتوودا کۆمۆنیزمێک هەبێت و دەبێت کە ئەوەندە بەهێز بێت لە پابەندبوونی بە مرۆڤ و کەرامەتی مرۆڤەوە کە بتوانێت مرۆڤی ڕاستەقینە کە ئاماژە بە جەوهەری خۆی دەکات، کۆبکاتەوە.

کۆمۆنیزم کە ئەمڕۆ لەبری ئەوەی بڵێین “بابە!” سەیرکە ئاخر ناهێڵن منداڵت هەبێت. ناهێڵن کاتێک دووگیان دەبیت دڵخۆش بیت، ناهێڵن جوانیەکەی بەکاربهێنیت. سەیرکە چیت پێدەڵێن کە ئەمەیان بەخشیوە، وەک مافی خۆت، دەڵێن بڕۆ بیکوژە، بڕۆ ئیمزای مۆڵەتەکەی بکە و دەڵێن من دەمەوێت ئەمە بوونی نەبێت، نەک بوونی هەبێت کە هی منە. من دەڵێم، ئەم کۆمۆنیزمە چۆن دەیەوێت دەست بە دەمارە سەرەکییەکانی بوونی مرۆڤەوە بگرێت و بگاتە ئەو کۆمەڵگایە؟ من باوەڕم وایە ناتوانێت. ئەمە نموونەیەکە. هەروەها دە نموونەمان هەیە کە شوێنی ژیان و ئیشکردنی دیوەکەی تر بڵاودەکاتەوە، یان خۆی هەزار و یەک فشاری لەسەر چینی کرێکار دروستکردوە.

وەک وتم ناڵێم ئەمە لاببرێت. ڕاستە هەڵوێستێکی زۆر هاوبەشە و زۆرێک لە کۆمۆنیستەکان دەیگرنەبەر. من لە پشتگوێ خستنی باسەکەم لە پێوەندی لەگەڵ بابەتێک کە لێرەدا هەیە تێدەگەم. وتنی ئەمانە مەقولات کە پێویستە بیریان لێبکرێتەوە. بۆ من ئەوە تاوان نییە یان نا، بەهیچ شێوەیەک قێزەونە، (ئەگەر بمانەوێت ئەم وشانە بەکاربهێنین) ئەوە جۆرێکی من نییە کە ڕێگەم پێنادات دەنگ بەم شتە بدەم. ئەوە جۆرە کارێکی من نییە، لەگەڵ شێوازی ژیانم و شێوازی بیرکردنەوەمدا ناگونجێت. تەنانەت تاوانێکیش نییە. وەک چۆن من بە پێی کێڵگە چێنراوەکە ناکەم. سوپا ناچارە بەسەریدا تێپەڕێت، کە یەکجار تێدەپەڕێت. بەڵام من لێدان ناکەم، ئەگەر هەڵیبژێرم.
زۆر بە خێرایی دەڵێم، بۆ خوسرەو کە لە باسەکەمدا هەر لە یەکەم ڕۆژەوە جیاوازی لە نێوان کۆرپەلە و سپێرمی لەناوبردووە، ڕەنگە هەر لەبەر ئەم هۆکارە ڕێگری لە دووگیانی قەدەغە بکرێت. بەڵام بۆ من وا نییە. من دەڵێم تێز و دژە تێز لە کۆتاییدا کۆکردنەوەکە دەدەن. وە ڕۆژێک، یەک کاتژمێر، یەک چرکەمان پێدەدەن، کە تۆ کۆنتڕۆڵی دەکەیت و دەڵێیت بووەتەهەفتەیەک ، بووە تە دوو هەفتەیە. ئاخر ئێمە باسی دیاردەیەکی جیاواز دەکەین، کە سەربەخۆیە لە بوونی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی ئەوانی تر.

ئاخر پێکەوە خەوتن چالاکیەکی کۆمەڵایەتییە لە نێوان ژن و پیاودا، کە ئەوان دەتوانن بیکەن یان نایانەوێت و نایکەن و هیچ منداڵێک دروست نابێت. بەڵام ئەو بوونەوەرە کە بوو بە خانە ئیتر سەربەخۆ ییە لە چالاکیی کۆمەڵایەتی تۆ و ئیرادەی تۆ و هتد، جگە لە ئیرادەی تۆ بۆ کوشتنی. (با نەڵێین کوشتن)، بڕینی لە بوون. بوونی هەیە و سەربەخۆیە و دەتوانێت لە دەوروبەری خۆیەوە بژی.

نەک خۆی! سروشت درێژە بە کارەکانی دەدات. دیاردەیەکی ترە، جگە لە سپێرم و هێلکەدان. دیاردەیەکە لەسەر پێی خۆی دەوەستێت و لەسەر بنەمای میکانیزمی خۆی دەجوڵێت. ژینگەی دەوروبەری بەکاردەهێنێت، پاشان دەبێتە کەسێکی دیاریکراو. ئەمە مێژووی کەسێکی دیاریکراوە. لە شوێنێکەوە، لە بوونەوە لەباری دەبەیت، باشە، جیاوازە لەوەی کە هەزار و یەک سپێرم و هێلکەدان دێن و بەفیڕۆ دەچن و هیچ منداڵێکش بەرهەم ناهێنن.

بۆیە من هاندەری دوپشک نیم. من لەگەڵ ئەوەدام کەسێک خۆی بوەستێنێت. بەڵام کاتێک خۆی ڕانەگرت، بەهەر هۆکارێک بێت، و بوو بە مرۆڤ، ئەم ڕێزەی بە خۆی و بە مرۆڤی داهاتوو بەخشی و لە ئەنجامدا ئەم ئاستە چاوەڕوانییەی لە مرۆڤ و گرنگیی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگەی خۆیدا، بۆ ئەوەی جارێکی تر هەرگیز بەجێی نەهێڵێت.بۆ ئەوەی لە بوون بکەوێت یان خۆت بوەستێنە، یان بەرپرسیارێتی کارەکانت لە ئەستۆ بگرە! تۆ وەرناگریت کۆمەڵگا وا لە مرۆڤەکان دەکات بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگری لە زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان بکەن. وە لەو حاڵەتانەی کە بە هەر شێوەیەک بێت ژمارەیەکیان دەوێت و ژمارەیەکیان ناوێت، ئەوان بەرپرسیارن لە دەرئەنجامەکانی کارەکە. کۆمەڵگا بەرپرسیارە، تاکیش بەرپرسیارە. ناکرێ شتێک بکرێت و بەرامبەری نەکەیتەوە و باجی بۆ نەدەیت، ئینجا بڵێیت ئیرادەی من هی ئەمەیە بۆ ئەوەی ڕوونەدات. من دەڵێم بەڵێ ئێمە ئیرادەی زۆر کەس ڕادەگرین، لە کاتێکدا دژ بە مرۆڤایەتییە. بەڵام ئەم باسە دەگەڕێتەوە سەر زەمینەی یەکەم، ئەگەر دژی مرۆڤ بێت یان نا؟ ئەگەر دژی مرۆڤ بێت، ئیرادەی ئەو دەشکێنم نەک بوونی فیزیکی. من پرسیار لە بوونی ئەو دەکەم. من دەڵێم نەخێر! تۆ بە ناوی کۆمەڵگاوە بۆ ماوەی نۆ مانگ بەرگەی ئەمە دەگریت. ئەڵێی نەخێر براکەم ناموس پەرست و فڵان و فیسارە؟ بۆیە ئیتر باسی ئیرادەیم لەگەڵم مەکە. ئەگەر ئێمە باسی مرۆڤە ناچارەکان بکەین، ئەوا دەبێت هۆکاری ناچارییان بشکێنین.

من دەڵێم ئەمانە خەسڵەتەکانی ئێمەن، مرۆڤ حەزی لە بوونی خۆیەتی. ئەویش حەزی لە هەمان بوونە. دایک لەبارودۆخێکی بەتەواوی دور لە فشارە کۆمەڵایەتیەکان گرنگی بەو بەشەی جەستەی دەدات کە زیندووە. ” کۆمەڵگە ناچاری دەکات، هەوڵبدات بکات، ئەمە بێت”، ئەو ئیرادە بکات! ئەمە قسەیەکی ناڕاستە. چونکە کۆمەڵگە ویستویەتی.

سەیرکردن! ئیرادە مانای تاکەکەسی و مانای کۆمەڵایەتی هەیە. مانای کۆمەڵایەتییەکەی مۆری پەیوەندییە چینایەتییەکانە. ئیرادەی کۆمەڵگا چییە؟ ئاخر بۆ ماوەیەک دەمانەوێت هەمان کارەکان بکرێت و هەمان کارەکان نەکرێن. ئێمە دەزانین کە ئەمە بە پەیوەندی چینایەتی دیاری دەکرێت. تاکە کەسی؟ئێمە هەمیشە گوتوومانە مرۆڤ کارەکتەری هەندێک پەیوەندی کۆمەڵایەتییە. ئیرادەی چینی کرێکار، کرێکارێک، سنووردارە و مەرجدارە بەو شتانەی کە دەیخەنە ئەو پێگە کۆمەڵایەتییەوە. کابرا لەناکاو بەیانییەک لە خەو هەڵستێت وبڕیار بدات کە منداڵی ببێت یان نەیبێت. ، بەیانی ڕۆژێکیش بڕیاری نەداوە کە من خۆم بکوژم یان نە کوژم. ئەو کۆمەڵگایە ناچاری کردووە. ئەو پێگە کۆمەڵایەتییە ناچاری کرد ئەم کارە بکات. کەواتە ئێمە باسی خەڵکی زۆرەملێ دەکەین.

من هیچ هاوسۆزییەکم بۆ ژنانی ناچار بوو نیە. من باسی هاوسۆزی لەگەڵ ژنانی ناچارکراو دەکەم لەم کۆمەڵگەیەدا، دەمەوێت چارەسەرێکی کۆمەڵایەتی بدەم بەو ژنانەی کە کۆمەڵگە ناچاریان کردون ئەم کارە بکەن. ئەگەر خاتوو ئێکس کە هیچ فشارێکی لەسەر نییە، بەیانییەک بڕیاریدا ئەم کارە بکات، ناچاری دەکەم ئەم کارە نەکات، پاسەوانێک دادەنێم بۆ ئەوەی خۆی زیان بە منداڵەکە نەگەیەنێت. ئه‌مه‌ واتای چییه‌؟ ئایا کەسێک ویستی هەر کارێتک بکات، دەڵێن وەرە و بڕۆ بیکە؟! پێویستە بزانن کۆمەڵگە تا چەند ڕێگە بەم کارە دەدات. لە باسەکەمدا کۆمەڵگە ڕێگە نادات بێ هیچ هۆکارێک ڕێگری لە گەشەکردنی کۆرپەلەیەکی دروست بکەیت ، تەنها بە هۆی ئارەزووی شەخسی کەسێک. لە کۆتاییدا لە هەر تەمەنێکدا بێت ئەو کۆرپەلەیەکە.
من دەڵێم ئەمەئاستێکی بەرزی شارستانییەتە ئەگەر بیکەیت. لەگەڵ باقی بنەماکانمان دەخوێنرێتەوە. نەکردنی لەگەڵ بنەماکانی ئێمەدا ناگونجێت. بۆیە من لەگەڵ ڕێگریکردنم لە دووگیانی، بە شێوەیەکی بەرفراوان و بە تەواوی بێ بەرامبەر، بە هەر شێوەیەک کە بتوانرێت. و پاشان کاتێک دووگیانییەک ڕوودەدات، ڕێزگرتن لەم دووگیانییە، بە پیرۆز زانینی ئەم دووگیانییە، بە نرخی ئەم دووگیانییە، وەرگرتنی بەرپرسیارێتی لێکەوتەکانی ئەم دووگیانییە و دڵنیابوون لەوەی کە دایک و منداڵ تاجی کۆمەڵگەن، ئەمە قسەی منە.

دەڵێن لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا ئەمە ناکرێت؟ منیش دەڵێم من شتێکی لەو شێوەیەم نەمگوتووە، ئەمە بۆچوونی منە، ئێستا دەچم بزانم لە کۆمەڵگای سەرمایەداریدا چی ڕوودەدات و چی ڕوونادات. لەکوێدایە ئەو قسەیەی من؟ من نەمگوت لەگەڵ قەدەغەکردنی لەباربردنم، گوتم لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی قەدەغەکردنی لەباربردنم بەمەرجێک کۆمەڵگە بزانێت چی دەڵێم ئاخر. نازانێت من چی دەڵێم. پێی وایە من زۆر باش ئەمە دەزانم. ئەوان کۆنترۆڵی مرۆڤ دەزانن، ئیرادەی ژن بەسەر جەستەیدا. ئەمەش بە فراوانکردنی مافەکانی ژنان دەزانن. هەر بۆیە وتم لەگەڵ هەر کۆرپەلەیەک کە لەبار دەبرێت، وەک ئەوە وایە ژنێک مافی خۆی وەرگرتبێت، مافەکانی پراکتیزە بکات. ئەمە درۆی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە کە بەم شێوەیە بوو.

ژنەکە بە لەناوبردنی کۆرپەلە تەنیا ملکەچبوونی خۆی بۆ توندوتیژیی دەرونی ئەم کۆمەڵگەیە نیشان دا و هیچ مافێکی خۆی نیشان نەدا، هیچ ئیرادەی خۆی نیشان نەدا. بەڕای من سروشتی ژن هیچ دژایەتییەکی لەگەڵ ژینگەی ئازادییەکەیدا نییە. بە ڕێکەوت شتێکی سەیر بەسەر ژندا نەسەپێنراوە ، ژن ئاوا و پیاویش ئاوایە. لەڕاستیدا دیاردەیی و داتایین. ئەگەر کۆمەڵگە زانستەکەی بزانیایە، بەو شێوەیە دەستوەردانی دەکرد، بۆ ئەوەی ڕێگەیان پێدەدرا کارەکانیان ئەنجام بدەن بەبێ ئەوەی فشاری جەستەیییان لەسەر بێت. بۆچی چوون بۆ تەواوکردنی پێداویستی پاککردنەوەی لەباربردن؟ تا ئەوەندە ئازاربچێژن.

قسەکردن لەسەر پێگەی ئەخلاقی و هتد. من ناڕەزایەتیم بەرامبەریان دەرخستووە، بۆیە هەرکەسێک بێت و ئەمەم پێ بڵێت، من دەڵێم کە پشتگیری دەکەم، پێکەوەین، دژی دەجەنگین، دەڵێم کە ئامادەم لە پێناویدا بکوژم. لەبەرئەوەی لەگەڵ ژنێک کە بەهەمان شێوە دووگیان بووە، لەگەڵ کوڕێک بوو و ئێستا دووگیان بووە و ئێستا ناتوانێت لە خێزانەکەیداسەری بەرز بکاتەوە و ئەگەر کەسێک لەبەردەمیدا خۆی نیشان بدات، من ئامادەم سەد کەس دەستگیر بکەم و هەم پێنج سەد کەس بەشداری دادگاییکردنەکە دەکەن.

بۆچی ئەم کارە بکەم؟ ڕێک لەبەر هەمان هۆکار ئەی ئەم دایکە و منداڵەکەی بەتۆ چی؟ بەڵام لە لایەکی ترەوە من ئامادە نیم خۆم بخەمە ئەم دۆخە بۆ ئەوەی پێچەوانەکەی بڵێم. دەبێ بڵێم ئەوە مافە، بەڵام ئەو ناچارە. من لەگەڵ ئەوەدام کە بڕگەکەمان بڵێت چۆن بیردەکەینەوە. وەک ئەوەی مرۆڤ بیری لێدەکاتەوە. من بەم شێوەیە بیردەکەمەوە، ئەو ڕستەیەی من دەمەوێت بەم شێوەیە: پێم بڵێ چۆن بیردەکەمەوە.

بابە گیان ناچارم، چونکە ئەگەر قبوڵ نەکەم سەد ئەوەندە خراپتر هێرش دەکرێتە سەر مرۆڤ. هێرش دەکرێتە سەرمرۆڤی زیندوو و لەدایک نەبوو پێکەوە. ئەگەر ئەو کاتە بمەوێت بیڵێم، نەک تەنها لەو لایەنەوە، بەڵکو لەم لایەنەشەوە کەمی هەیە. “بۆ ئەوەی لە نەخۆشخانە گشتییەکان بە سەرپەرشتی پزیشکی پسپۆڕ ئەنجام بدرێت”! چەند نەخۆشخانەی گشتیمان هەیە؟ باشە ئەو کەسەی دەڵێت “باببێت”. دەڵێ دروستی بکەین، دەڵێت بیهێنین، دەڵێت کەسی بۆدیاری بکەین. دەڵێت ئاگاداربین. ئەڵێ با سەیر بکەین!

ئێمە نە ئەو لایەنیمان گوت، کە ئێمە بانگەشە دەکەین، پەرەی پێدەدەین کە نەیکەم. بیدەیت بە کۆمەڵگە! بەرپرسیارێتی بخەنە سەر کۆمەڵگە و بۆ ئەمەش داوای ماف لە کۆمەڵگا بکەیت. بە حکومەت بڵێ هەر منداڵێک لەدایک دەبێت پێش هەموو شتێک منداڵی حکومەتە و منداڵی کۆمەڵگەیە. لە ئەنجامدا پێویستە لە هەموو دەستدرێژییەک پارێزراو بێت و لەهەموو ماف وئیمکاناتێک بەهرەمەند بێت. با ئەمە بڵێین وبیانەوێت، بمانەوێت دژی هەژاری خەبات بکرێت، بمانەوێت لە دژی ئەخلاقی دواکەوتوو خەبات بکرێت، بمانەوێت شەرەفپەرستی لە کۆمەڵگەدا ئیدانە بکرێت و وەڵامی توندوتیژی بدریتەوە. بمانەوێت ئەمە بکەین، با بڵێین کە ئێمە دەمانەوێت و دەیکەین، با بە ژنیش بڵێین کە ئەمە ڕێگاکەیەتی. با بڵێین ئەمانە کێشەکانن. دوبارە با بیڵێینەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر کەسێک تاقەتی نەبوو و نەیتوانی، و ناچار بوو بچێتە شوێنێک و ئەم کارە بکات، پێویستە حکومەت ئاسانکاری بۆ دابین بکات، بۆ ئەوەی ئەم کارە بە شێوەیەکی دروست ئەنجام بدرێت. وە پێویستە بەجۆرێک بکرێت کە کەمترین کەلێنێک لە ژیانی مرۆڤدا بە شێوەیەک دروست بێت کە مرۆڤ بە ئاگادارییەوە دژی بەرژەوەندی خۆی مامەڵە بکات. با بچین سنوورێکی بۆ دابنێین.

دەبێت بڵێین کۆمەڵگا بکرێتە سۆسیالیستی، بۆ ئەوەی ئەم کارەساتە و دەیەها کارەساتی تر کۆتایی پێبێت. وە دەبێ لە هەڵوێستی خۆمدا ئەمەم وتبێت. من لایەنگری لەباربردنی منداڵ نیم، هەروەها لایەنگری ڕێگری لە دووگیانی نیم. من لەگەڵ بەشی قەدەغەکردنی لەباربردن نیم کە ئێستا لەگەڵ قەدەغەکردنی ڕێگری لە دووگیانییە. من دەڵێم کە پرەنسیپی من نییە، ئەوە بەرگری لە لەباربردن نییە. من لە بنەڕەتدا کەسێکم دژی لەباربردنی منداڵم، لە بارودۆخی کۆمەڵایەتیشدا دەبێت دان بە بوونی ئەودا بگرم و دەبێت ڕێکخستنەکانی بۆ بکەم. ئەمە هەڵوێستی ئێمە نییە. بابەتەکەی من ئەمەیە.

بنەمای ئەم بابەتە زارەکییە. ئەمە دەقێکە لە فایلێکی دەنگییەوە وەرگیراوە لەلایەن دێنیس مێر – ئابی ٢٠٠٨

hekmat.public-archive.net #3978fa.html




کورتەچیڕۆک/ سپیکردنەوەی رابردوو.. رەسوڵ بەختیار

نازانم دەبێ لەسەردەمەکانی پێشتریش هەر وابووە، یان تەنیا ئەم رۆژگارە، کەسانێکی والێکردووە، لەهەموو بوار و کار و کردەوەکاندا خۆی بەپاڵەوان بزانی، کەچی لەهەندێک قۆناغی ژیانیدا سودێکی بۆ خانەوادە و هۆز و شار و گەڕەکەکەی خۆی نەبووە، کەچی بەپێچەوانەوە دژایەتی هەموو شتێکی کردووە، خەڵکی بەگرتن داوە بۆ چەند قڕوشێک ئامادە بووە، بەپێش جەیش و جاشدا بڕوا، هەرچی گەڕەکی شارە بیکاتە کەلاوە، لە لادێی و گوندەکاندا زوڵمی لەجووتیاران کردووە، سەردەمانێک ئێمەی گەنج نەماندەوێرا بەکۆڵانەکەیاندا بڕۆین، نەوەک بیانووییەکمان پێ بگرن، بەچەند کەسێک بە شەق و شولاق لێمان بدەن.
ئەمە قسەی پیاوێکی بەتەمەن بوو، دیار بوو زۆر خەفەتی لەو بابەتە دەخوارد، بەرامبەرەکەی هەڵدەدایە و گوتی: حاجی لەوەگەڕێ، هەر ئەوانە ئێستا بوونەتە پیاوی ناو پیاوان، لەنێو کۆمەڵگەدا تەنیا وەک پێشتر قسەیان دەڕوا.
ئەو گەنجەی لەدەوروبەری ئەوانە دانیشتبوو، دیاربوو لێیان تێنەدەگەیشت، چەند جارێک هەوڵیدا پرسیاران لێ بکات، بەڵام لەرووی نەدەهات، کاتێک چووە ماڵەوە پرسیارەکانی لەباوکی کرد، ئەو بەپێکەنینەوە پێیگوت: بڕۆ بخوێنەوە، ناو دێڕەکان بخوێنەوە، هەرچی کۆن و نوێیە بیخوێنەوە، ئینجا تێدەگەی دۆخەکە بۆ گۆڕاوە، بەوە هەڵمەخەڵەتێ نووسەر و رۆژنامەنووس و شاعیرێکی ناودارە، راستە تۆ سەیری دەقەکان دەکەی، لەوانەیە زۆر جوان بێ، بەڵام دیسان پەڕی سەردەمێک بخوێنەوە، بزانە دوو روویی گەیشتۆتە چ قۆناغێک، بزانە ئێستا چی دەنووسن.
باوکە ئەوە باسی چیم بۆ دەکەی؟ خۆ من دەمەوێ بزانم ئەوانە لەفەیسبوکدا دەیانبینم هاوکاری خەڵک دەکەن، یەکسەر وێنەکیش لەگەڵ کەسە بێدەرەتانەکەش دەگرن، دواتر لەلاپەڕەکەیان بڵاوی دەکەنەوە، کەسانێک دەستخۆشی لێدەکەن، بەپیاوی سەردەمی دەناسێنن، لەگەڵ ئەمەش کەسانێک هەزار جوێنی پێدەدەن و بەکەسێکی درۆزن دەیناسێنن.
(بەپێکەنینەوە) هەندێک کەس هەن رابردوویان ئەوەندە ناشیرینە، دەیانەوێ بەچەند هاوکارییەکی خەڵکی هەژار و ئاوارە و بێدەرەتان خۆیان خۆشەویست بکەن، وا دەزانن خەڵک رابردووی لەبیر چووە.
گەنجەکە هیچ قسە و پرسیارێکی دیکەی نەکرد، لەلایەکەوە خۆی گرمۆڵە کرد و کەوتە ناو خەیاڵی بیرکردنەوە لەخۆی، وا خۆی نیشان دەدا، هیچ کاتێک بەو شێوەیە نابێ، لەژیاندا راستە و ڕاست دەڕوا.
ئەو پێیوابوو ئەوانەی بەو شێوەیەن، دەبێ خواردن و خەوتنیان ئاڵۆز بێ، چۆن دەبێ مرۆڤ لەراستی لابدا و چۆن دەتوانێ لەنێو کۆمەڵگە زۆڵم بکات.
دواتر لەدڵی خۆیدا گوتی: باوکم باسی لەوەکرد، بڕۆ بخوێنەوە، واتە چی بخوێنمەوە، کتێب، رۆژنامە، یان سەیری تەمسیلی، گۆرانییە کۆنەکان بکەم، بەڵام ئەمە کاتێکی زۆری دەوێ تا بزانم دۆخی ئێستا و رابردوو و نێوان رەش و سپی لێکجیا بکەمەوە.
گەنجەکە بڕیاریدا هێدی هێدی بەو بابەتانە بچێتەوە، ماوەیەک سەری لەزۆر بابەت دەرنەدەچوو، بەڵام دواتر گەیشتە ئەنجامێک ئەوانەی بۆ پارە و پوول، پۆست و ڤیلە بووبوونە پیاوی سەردەمێک، لەم سەردەمەش بابەتەکانیان بۆ بەژن و باڵاکانە….جگە لەوەی دەیانەوێ شتێکیان دەستبکەوێ، بەهەمان شێوە دەیانەوێ رابردووی خۆیان سپی بکەنەوە.




کۆڕێک لە شاری هامڵتن بە ناونیشانی: خرۆشانی شۆڕشگێڕانەی جەماوەری ئێران




پاراستنی ئیرادەی سەربەخۆی جەماوەری ئێران ئەرکمانە!.. عوسمان حاجی مارف

گەر ئەو هەلومەرجە بە فەرمی بناسین کە هەرئێستا کۆمەڵگەی ئێران لە بەرامبەر هەلومەرجێکی تازەی جدی و ئاڵوگۆڕێکی پڕ کاریگەر بەرەوڕووە، لەهەمانکاتدا ئایندەی دەسەڵاتی سیاسی بەو مانایە پێشبینی لێدەکرێت کە کۆتایی کۆماری ئیسلامیە، پێویستە سەرنج و هەڵوێستەو کاریگەری و هەڵسورانی پێشڕەوانە لە ڕەوتی ڕوداوەکاندا لە بەرچاو بگیرێت و کاری لەسەر بکرێت، کە لە ڕاستای بەرژەوەندی بەدەستهێنانی ئایندەی ژیانێکی باشتر بۆ خەڵکی ئێران هەنگاو بنرێت.
لەوانەیە سەبارەت بە خرۆشانە جەماوەریەکانی ئەم ماوەیە، بەدوای نزیک بە چوار مانگ لە بەردەوام بونیدا، وەها بێتە پێشچاو کە ئەو هەڵمەتانەی سەرەتا دەبینران لە خرۆشانی بەرفراوان و سەراسەری کە تەواوی شارەکانی ئێرانی شڵەقاندبوو، پاشەکشە بەناڕەزایەتیە جەماوەریەکان کرابێت، هەڵبەتە لە سیمای کەمبونەوەی جۆری خۆپیشاندانەکاندا ئەوە دەبینرێت کە لە یەک ڕۆژو لە یەک کاتدا، ئەوە ئاشکرایە کە لە زۆربەی شارەکاندا پێکەوە نمایشی ناڕەزایەتیەکان نابینرێت، ئەم حاڵەتە هەر جۆرێک بێت لە وێنایەک بۆ لێکدانەوە لە جۆری نمایشی ناڕەزایەتیەکان، بەڵام ئەوەی ڕەچاودەکرێت هیچ پەیامێکی وەهامان پێ ڕاناگەیەنرێت کە پاشەکشە لە بڕیاری ڕوخانی کۆماری ئیسلامی کرابێت، بەڵکو بە هەر سەرکوت و فشارێکی سەرسەختانە کە دادگاو هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی لە ڕفاندن و گرتن و پەلامارو کوشتن و سێدارە ئەنجامی ئەدەن، خواست و هەوڵدان بۆ کۆتاییهێنان بەدەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئاستەکەی ڕۆژبەدوای ڕۆژ بەرەو باڵاتر هەنگاو دەنێت و ئایندەی کۆتایی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی نزیکتر دەخاتەوە، لەهەمانکاتدا شێوازی جۆراوجۆر لە خەباتی جەماوەری لە ڕۆژانی ئایندەدا خۆیمان نیشان ئەدات.
بە ڕوبەڕوبونەوەی هەر سەختی و بارگرژیەک لە چۆنیەتی دۆخەکەو پەرچەکردارێک دەسەڵاتی سیاسی دەینوێنێت، لە ساتەوەختێکی گونجاودا ئیمکانی تەقینەوەی بەرفراونی جەماوەری ئەرکی ئەو کۆتاییهێنانەی کۆماری ئیسلامی بەئەنجام دەگەیەنێت.
واتە کۆتایی و مەرگی کۆماری ئیسلامی بەجۆرێک لە ناواخنی نارەزایەتیە جەماوەریەکانی تەواوی دانیشتوانی ئێراندا بۆتە پرۆسەیەکی عەمەلی راگەیەندراو، بەهیچ جۆرێک پاشەکشەو گەڕانەوەی تیا بەدی ناکرێت.ئەوەش جێگای سەرنجە لەهەمانکاتدا کۆمەڵگەی ئێران چۆتە قۆناغێکی تازە لە هەوڵدان بۆ بەرجەستەکردنەوەی رۆڵ و ئیرادەو دەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵک لە دیاریکرنی چارەنوسی خۆیدا، بۆ بەدەستهێنانی ئیرادەیەکی شۆرشگێرانە لە پراکتیزەکردنی ئیرادەی خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا، ڕەوتێکی پێشبینیکراوی هەنگاوەکانی ڕێڕەوی نارەزایەتیەکان و چۆنیەتی خرۆشانەکانە، کە هیچ هێزێکی سیاسی ناتوانێ بەئاسانی و بە رەهایی، بەبێگەڕانەوە بۆ ئیرادەودەوری خەڵک ئاوێزان بێت بە نارەزایەتیەکانەوە بۆ بڕیار دان لەسەر ئایندەی ئێران.
درککردن بەم پرۆسەیە لە چەسپاندنی ئیرادەو دەورو دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا، لایەنێکی ئەرێنی و ئومێدبەخشە و دۆخێکی لەبارە بۆ هەر لایەنێکی یەکسانیخوازو ئازادیخواز گەر لە ڕێڕەوی خەباتی سیاسیدا ئیرادەی خەڵک بۆ دەوری لە دەسەڵاتی سیاسی و بریار لەسەر دیاریکردنی چارەنوسی سیاسی خۆیدا بەڕەسمی بناسن و بە ئەسڵ وەریبگرن، دەتوانن رۆڵێکی گرنگیان هەبێت بۆ ڕێکخستن و ڕابەریکردنی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان و سەرکەوتنی ئەو خرۆشانە جەماوەریە بەرەو شۆرشی کۆتاییهێنان بە کۆماری ئیسلامی و دابینکردنی ژیانێکی باشتر بۆ خەڵکی ئێران بە رێرەوی دەستپێشکەری هاتنەمەیدان و چەسپاندنی رۆڵی دەسەڵاتی شوراکان لەباری عەمەلیەوە هەلومەرجێکی گونجاو و لە بارو ئەرێنیە.
لەلایەکی تریشەوە مەسەلەیەک کە پێویستە ئاماژەی پێبدەین،واقعیەتی بونی چەند لایەنێکی ترە لەنەگونجان و قەبوڵ نەکردنیان بە پرۆسەی پێشڕەوی جێگاورێگای ئیرادەو دەورو دەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵکە لە دەسەڵاتی سیاسیدا، کە وەک پەرچەکردارێک لە هەوڵی خاڵیکردنەوەو بەلارێدابردنی ناڕەزایەتی و خرۆشانە جەماوەریەکانن، لە رێگای هەوڵدان بۆ نیشاندانی هێزی تایبەتی سەرو خەڵکی و دوور لە بەرژەوەندی گوزەرانی خەڵک و بەکارهێنانی خرٶشانە جەماوەریەکان، کە ئاکامەکەی بە قازانجی باڵێکی ترە لە بزوتنەوە کۆمەڵایەتیەکانی بۆرجوازی لە ئێراندا، یان بۆ پاشکۆبون و بەکارهێنانی بەرژەوەندی دەخالەتی هەر ووڵاتێکی سەرمایەداری زلهێزی دنیا کاری لەسەر دەکرێت.
هەرئێستا لە مەیدانی بارودۆخی سیاسی ئێراندا بە هەر ئاستێک لە دەرکەوتەی چۆنیەتی خرۆشانە جەماوەریەکاندا، ووڵاتانی سەرمایەداری ڕۆژئاواو دەوڵەتی ئەمریکا، دەبینین چاودێریەکی بە پەرۆشی دۆخەکە دەکەن و باش دەزانن ئاڵوگۆرەکان لە ڕێگای دەورو کارکردی چونە پێشەوەی خرۆشانە جەماوەریەکان و کۆتاییهێنان بە کۆماری ئیسلامی بە دەورو ئیرادەی خەڵک، پێشبینیەکی واقعیەو ڕودانیشی ئەگەرێکی جدیە، بۆیە لە بۆچونی بەرژەوەندی ئەو هێزانەوە گەر ئەو ئاراستە جەماوەریە، پێشی پێ نەگیریت و بەلارێدا نەبرێت، سیستمی سەرمایەداری و دەورو دەخالەتی ووڵاتانی زلهێزی دنیا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەخاتە بەردەم مەترسی پاشەکشەو کارەساتێکی گەورەوە.
بە مانایەک چەندە هێزە ناسیۆنالستە توندرەوەکان و فاشست و کۆنەپەرست و ووڵاتانی ئیمپریالی.. درک بەو مەترسیە دەکەن لە بەرامبەر خرۆشانی جەماوەری ناڕازی ئێراندا، بەوەی سیمای رۆڵی ژنان و رادیکاڵبون و دژی ئیسلامی سیاسی و بەرزکردنەوەی ئاڵای یەکسانخوازی و یەکریزی تەواوی دانیشتوانی ئێران و ئاسۆی ژیانێکی باشتری لە خۆی نیشان ئەدات، چارەنوسی کۆمەڵگەی ئێران بەرەو قوناغێکی یەکلاییکەرەوەو هەڵگیرسانی کڵپەی شۆرشێکی کۆمەڵایەتی بۆ ئاڵوگۆڕی ڕیشەیی دەبات، لەهەمانکاتدا پێویستە هێزی ئازادیخوازو یەکسانیخواز و بزوتنەوەی ڕزگاری و یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوان، درک و هۆشداری تەواویان هەبێت بە مەترسی هەر دەخالەت و پلانێکی دژ بە رۆڵی خەڵک و بە جدی لە بەر چاوی بگرن و مامەڵەی کەن و پوچەڵی کەنەوە. چونکە لەگەڵ ئەوەی دۆخەکە هەلومەرجی شۆرشگێرانەی فەرهەم هێناوە، ئاشکرایە ئاواڵەیی سیاسی بە جۆرێک کراوە دەبێت، هەلی گونجاو بۆ دەورو دەخالەتی هیزی دەوڵەتی و ناوچەیی و ناوخۆییش دەکاتەوە کە لە هەوڵی ئەوەدا دەبن ڕێرەوی ڕوداوەکانی بە زیانی خەڵک و ڕاگرتنی گۆشەگیری و وەلاخستنی دەورو دەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵک بە شێوازی تر لە پێکهێنانی دەسەڵاتی سیاسی سەرو خەڵكی دوبارە بکەنەوەو جارێکی ترو بٶ چەندین ساڵی تر بێئیرادەیی بەسەر کرێکاران و زەحمەتکێشاندا بسەپێننەوە.
ڕوبەڕوبونەوەی ئەم مەترسیە پێویستی بە ئامادەیی و ڕێکەوتن و کاری هاوبەشی هێزە ئازادیخوازو رادیکال و کۆمۆنیست و ژنان و پیاوانی ئازادیخواز و ئینساندۆستانە لە پاڵ جەماوەری ناڕازیدا پەیگیرانە هەنگاو بنێن و ئامانج و ئاسۆی خواستی جەماوەری ئێران بەسەرکەوتن بگەیەنن.




ڕوونکردنەوەیەک لە “خوا”وە.. پشکۆ ناکام

موسڵمانانی بەشەرەف :
پەیڕەوانی بەنی قوڕەیش :
سڵاوی گەرمی منی گەورەتان لێ بێ ……………………………………………………………….
ئەمەوێ ئەگادارتان بکەمەوە کە ماوەیەکی زۆرە کەسانێکی بڵح و تێنەگەیشتوو زۆر بە خراپ هەم ناوی من و هەم ناوی ئاینەکەم بەکار ئەهێنن کە من لێ ی بێ بەریم و بە زەرەری ناو و ناوبانگم ئەگەڕێتەوە و بۆ مەسڵەحەتی خۆیان ناوی منیان کردوە بە بنێشتە خۆرەی ژێر زمانیان
كە ویستیان هەر چییەک بکەن ئەڵێن “خوا وای فەرمووە” ، هەر کەسێک بە قسەی نەکردن
ئەڵێن ئەوە “دژی خوایە ” دژایەتی کردنی منیش عاقیبەتەکەی باش نابێ……………………..

@ بۆ نموونە وەک کارەبا من بە خەڵک ئەترسێنن و ئەڵێن “خوا بتگرێ”!! یان منێکی بێم زەڕەت لە ژیانما بۆکسێکم نەوەشانوە بە یەکتر ئەڵێن ” دەک خوا لەناو دەمت با”!! ، یان وەک ئەمر کردن بەسەرما بۆ ئەوەی یەکێ بمرێنم ئەڵێن ” دەک خوا بتباتەوە بۆ خۆی”وەک ئەوەی من لەم سەرەوە ئوتێلم دانا بێ… من بە پێشنیازی کەس لەخۆەمەوە کەس لەناو نابەم تا قەناعەتم بەو لەناو بردنە نەبێ ، لەناو بردن ئیشی خۆمە و بەس هیچ پەیوەندی بە عەبدەوە نیە ، گومان کردنیش لە یەکتر بەرامبەر بە من بۆتە شتێکی باو ، یەکێک چل ساڵە نوێژ ئەکا و ئەوەنە چەماوەتەوە لەتاو ئازاری پشت و ئەژنۆی خەوی لێ ناکەوێ بە گومانەوە پێ ی ئەڵێن : ئیمانداربی..خوا ئیمانت باتێ !! ئەی ناپرسن خۆ ئەو هەموو ئیتاعەت و نوێژکردنە لەبەر دەمی ” کامێرای شاراوە”وە نەکردوە ، بەرامبەر من کردویەتی و هەر لە خەوا نەبووبم هەموویم دیوە ،، یاخود کەسێکتان سەفەر ئەکا پێ ی ئەڵێن ” خوا حافیزت بێ ” یەعنی بیپارێزم ، باشە لەو کاتەیا من مەشغوڵ بم و ئاگام لەو نەبێ ، ئەگەر لە سەفەرەکەیا تووشی حادیسە ببێ من مەسئولم ؟ تۆزێ ویژدانتان هەبێ…

@ ئێوەی موسڵمان کە خۆتان بەربونەتە یەکتر و یەکتر ئەخۆن ، ناوی من مەکەن بە مۆری سەر بڕیار و پەلامارەکانتان بۆ سەر یەکتری ،کاتێ “داعش”ێک کە نزیک ترین کەسی منە و کەس وەک ئەو تەمسیلی ئیسلامەتی ناکا و پەیامەکانم بە نوقتە و فاریزە و سەری دێڕەوە جێ بەجێ ئەکا ، کاتێ خۆی ئەتەقێنێتەوە هاوار ئەکا “اللە اکبر” ..ئێ برادەر بۆ حەیای من ئەبەی بڕۆ جیهادی خۆت بکە با کەس نەزانێ ئیزنت لەمن وەرگرتوە و با ناحەزان نان و پیازی پێوە نەخۆن ..فەرموون موخابەراتی ووڵاتە کافرەکان ئەو هەموو تاوانە ئەکەن نە کەس ئەکەن بە شایەت و نە کەسیان بەناوی منەوە خۆیان ئەتەقێننەوە ، با هیچ نەبێ لەو کافرانە فێری پاراستنی نهێنی و تاکتیکی جیهاد بین…

@ لە سەر زۆر مەسەلە کە من دوورم لێ ی تووشی گلەیی و گازندە و هەنێ جار تاوانبار کردنیش بووم ، ڕاستە من کاتی خۆی “حەمە گیان”م ڕاسپارد کە ئیسلام وەک دەستورێک بۆ حوکم و تەشریعاتەکانم بڵاو بکاتەوە ، بەڵام چونکە خۆم ژنم نیە و لە گیر و گرفەکانیان هیچ نازانم ، هەر لە خۆیەوە ئەڵێ گوایا من ووتومە ژن نیوەی پیاوە..! واللە وە بیلا وەتیلا کە هەر سێکی ناوی خۆمە من شتی وام نەووتوە ، خۆ ئەگەر وابوایە لە جیاتی یەک ” حەوا” ئەبوایە دووانم دروست بکردایە ، هەرچەنە ئەو ئادەمە بێ وەفایە شایانی ئەو یەک دانەیەش نەبوو ..بەهەر حاڵ ئەوە مەوزوعێکی تری خۆم و خۆیەتی با نەچینە سەر سیاسەت ، خۆزگە ئەو کاتە ڤایبەر و وەتس ئاپ هەبوایە تا بە پەلە ڕوونکرنەوەیەکم بڵاو بکردایەوە کە شتی وام نەووتوە ، ئەوە حەمە گیان ڕەئی خۆیەتی ، من چوزانم ئەو پیاوە خۆی عوقدەی ژن و ناوگەڵی هەیە و هەرچییەکی ویستوە بە ناوی بەندەوە ووتویەتی و کردوویەتی…

@ کاتی خۆی من بۆیە قورئانم بە عەرەبی نووسی و ناردمە خوارەوە “خۆزگە هەر نەمناردایە !!”، بۆ ئەوەی کە ئەهلی قوڕەيش و عەرەب بە گشتی ئاقڵ بن و مێشکیان بکرێتەوە و ئاقڵانە ئیسلام بڵاو بکەنەوە ، بەڵام نەک ئەم هەزار و چوار سەد ساڵەی ڕۆشتوە سێ هەزار و سێ چوار سەد ساڵی تریش لە دونیا تێناگەن و هیچ لە پەیامەکانم تێنەگەیشتوون و پێ ئەچێ
خەتای خۆم بێ کە مێشکیانم بە باشی دروست نە کردبێ ” چونکە دوای دروست کردنیان سنوقێکی پڕ لە وایەر و پلاک بە جێ مابوو” ، قسەی خۆمان بێ منیش تاقەتم نەبوو مێشکیان
هەڵوەشێنمەوە، ئەگینا ئەوان داوای ووڵاتی ئیسلامی و کۆمەڵگای مولتەزیم بە ئیسلامەوە ئەکەن و منیش هاوکاریم کردن بۆ هاتنە دی خواستەکەیان ، ئەی باشە بۆ ووڵاتەکانی خۆیان هی خۆیان بە جێ ئەهێڵن و پەنا بۆ ووڵاتە کافر و نەیارەکانم ئەبەن..!؟ لە ووڵاتی خۆیان مزگەوت وەک عەمودی کارەبا زۆرە ، مێزەر بەسەر و مەلا و شەڕواڵ سێ روبعی بە فەردە لەسەر جادەکانن ، مانگی ڕەمەزانیان هەیە ، جگە لەوە یەکێتی زیناکاران ، ببورن یەکێتی زانایانی ئیسلامیان هەیە کە جار و بار بەناوی منەوە بۆ خۆیان “فتوا” ئەیەن و شتێکیش لە وەزارەتی ئەوقاف وەرئەگرن ، ئێ سەرەڕای ئەمانە ڕووئەکەنە ئەوروپایەکی پڕ لە کافری بەراز خۆری سیخن بوو لە “هۆمۆ”!!هەر کە گەیشتنە ئەوێ یەکسەر حەمد و سوپاسی من ئەکەن کە لەو جەهەنەمە ، یانی ووڵاتە ئیسلامییەکە بە سەلامەتی نەجاتیان بوە ، نازانن من ئەوە بە “دوو ڕوویی” حساب ئەکەم و وا بزانم کاتی خۆی لە مەسج ێکا بۆ حەمە گیانم ناردبوو کە موسڵمان نابێ دوو ڕوو بێ ، جا نازانم لە بیریان ماوە یان وەک فایلەکانی دوای ڕاپەڕین سووتێنران..!!…..

@ پێش ئەوەی حەمە گیان ڕاسپێرم بۆ دروست کردنی شانە نهێنییەکانی ئیسلام ، لە جەزیرەی عەرەبی بەهۆی بیابان و ڕەشەبای لم و خۆڵەوە ، ئافرەتەکانی قوڕەیش ” سنوقێکی بەرید” یان ئەکردە سەر تا بەر دەم و چاویان نەکەوێ ، گەرچی ئێستا ئەوانەی بەناوی خۆم و حەمە گیان و ئیسلامەوە قسە ئەکەن کردویانە بە “فەرز” و ناویان ناوە حیجابی ئیسلامی ! من بمزانیایە وای لێ ئەکەن هەر زوو لای خۆمەوە چەن کاروانێک خودەی لە بابەتی ئەوانەی
لە یاری “ئایس هۆکی” لەسەری ئەکەن ئەمنارد بۆیان بۆ ئەوەی بە ناوی منەوە نەیکەن بەبار بەسەر کەسەوە ، هەرچەنە ئەوەنە بێ ئەقڵن ڕەنگە ئەو کاتە بیانووتایە “خودەی ئیسلامی”
لە جیاتی حیجابی ئیسلامی..!!

@ ڕەنگە ئێوە بپرسن بۆچی من زۆر تەداخولی ئیش و کاری سەر ئەرز ناکەم و جم و جۆڵم کەمترە ، خۆ من ئەتوانم بە یەک” فوو ” گەموو ئەو مولحید و کافرانەی ناو ئێوە لەناوبەرم ، خۆتان ئەزانن یا خۆم توڕە نەبم ، بەڵام فوو ی من ئەوەنە بەهێزە ئەترسم ئێوەشی لەگەڵا ڕا بماڵێ و مەحف ببنەوە و هەموو ڕیسەکەم لێ ببێتەوە بە خوری و ئەبێ دانیشم سەر لەنوێ
قوڕ بێنم و دروستان کەمەوە ، بەڕاستی منیش تاقەتی جارانم نەماوە و ئەو ئیشە زۆری ئەوێ و خۆشم وەک جاران کارا نیم و تاڕادەیەک وازم لەو شتانە هێناوە و سەرقاڵی شتی گرنگترم وەک شەڕی ئۆکرانیا و ڕووسیا ، ئەوەنە نەبێ کە شکم نیە لەوەی کافرەکان ئەوەنە ئاقڵ بن هەر لێتان ئەبەنەوە جا نەک یەک “من”ی تاک و تەنهاتان هەبێ ، دە کۆپی وەک من فریاتان ناکەوێ…

تکاتان لێ ئەکەم چیتر بە ناوی منەوە ئەو پاشماوە کەمەی ئیسلام کە ماوە تێک مەیەن ، هەر چەنە من دەستم لێ شتوون ، بە خۆم قەسەم بە هەزار و ئەوەنە سەد ساڵ نەبوون بە بەشەر بڕوا ناکەم تازە ببن ، لە جیاتی ناوگەڵ کەمێک مێشکتان بەکار بێنن ، گەر چی لە وەی مێشکتان پووتە خەتای منیشی تیایە وەک ئەوەی بۆم باس کردن… تکایە چیتر ئیزعاجم مەکەن ، هەر قۆڕیاتێکتان کرد مەڵێن : یا اللە ..یا رب بە پشتیوانی تۆ ، منیش و کارم زۆرە و نامپەرژێتە سەر ئەوەی کێ دژی من و کێ پیاوی چاک و ساڵحە …ئەزانم هەموو مەرایی و هەوڵێکیشتان بۆ چوونە بەهەشتە ، بەڵام بەهۆی بەرزی دۆلارەوە حۆری و شەراب کەم بۆتەوە جگە لەوەی ئێستا بەهەشت تەقریبەن فولە..جێ ی بەتاڵ زۆر کەم ماوە ………………………………
و السلام علیکم و ڕەحمەت و بەرەکاتی خۆم
….خۆمی گەورە و تەعالا….




ئێوارانە ٩.. سەردار جاف

کاتژمێرەکەم چارەکی دەوێ بۆ خۆرئاوابوون
نيشتيمانی ئێوارە لێمئاڵاوە
هزرم بەرەو پانتایی بارانێک دەبا…
هەموو دەمەدەمی ئێوارانێ لە بن ساباتيشەوە تەڕتەڕم دەکا
ژوانی تابلۆکان رەنگاوڕەنگن بە خەندەيەکی فرمێسکاوييەوە لە غەفڵەتی ياخی بوونم دەنێ،
ئیدی وڕوگێژم شەونمی شەهلایی کەڕم دەکا
لە نيوە جەستەی خۆرا بەر لە ئاوابوون، رۆحم دەبێتە مەلێک و بە سەر چاوە قاوەييەکانيا ژوانی ئيشق دادەبەستێ
نازانم باڵ دەگرم يا باڵەکانم دەقرتێنن وا بۆ نيگايەکی يار تابووری قەتاربەستنی کڕنووش بردن کەوتۆتە بەر مەقەستێ
لە نيوە جەستەی خۆرا بەر لە ئاوابوون، کەس وەک من ئاشقی سپێتی ئاسمان نابێ، کە مەيلم وڕکی بۆ دەگرێ و شيوەنی ئێوارانم لێ هەڵدەستێ
نوێژەکانی ئيشق وەبير دێنمەوە بۆ خوماری رووخساری ئەو دڵ سەراسيمای سارايە دەچمەوە خەڵوەتی مەستێ
لە نيوە جەستەی خۆرا بەر لە ئاوابوون، ئێوە نوێژی تاعەتی شيوەن دەکەن، من ماچی لێوەکانی دەمگەزێ
گريانێک هەيە و دەبێتە ژانر و ناوی تۆ لە خۆ دەنێ و ديوارێکی بلۆکين بۆ هەستم هەڵدەبەستێ
لە نيوە جەستەی خۆرا بەر لە ئاوابوون، بۆ زەردەپەڕی ئاوابوون دەگريم، نابا رۆژێ دابێ و ئەو وەک خۆر هەڵپەڕکێی ئاوابوون دابەستێ
سێبەرەکەم غەريبی سەفەرێ دەکا و لە تەک تێکەڵبوونی نيگاکان، بە حەسرەتەوە هەنسک دەدا بۆ ئاوێزانێ گەرم وخەستێ ….
تۆ لە کوێی…؟ وا لێم ياخيت و تارماييت نابێتە خێوێک و ناچێتە جەستەم و لەنگەر بگرێ رابوەستێ
ئێرە مەملەکەتی من و تۆيە خۆشەويسترين کەسم هەی کەسەکەم

ئەڵمانيا
١٢/ ١ / ٢٠٢٣




رۆڵـی گـرنگی مامۆسـتایـان.. رەزا شـوان

مامۆسـتایـان خـاوەنی پیـرۆزتـین پەیـامـن، هـەر ئـەم پەیـامـەشـە، پیـرۆزی بە پـیشەی مامۆستایی بەخـشیوە. مامۆستایان چـرای هەمیشە داگیرساون، رێی تارێکی و نەزانین و دواکەوتـن بۆ کەسانی تر رووناک دەکەنـوە. دڵسوزی و ماندووبوونیان بێ سنوورن. هەمیـشەش دەبەخـشن بێ ئەوەی کە چاویـان لە وەرگرتن و لە پاداشت و خەڵات بێـت.
(نـیلـسون مانـدێـلا) دەڵێـت:”مامۆسـتای باش وەک مـۆم وایە.. خـۆی دەسـووتـێنێـت تا رێـگا بـۆ کەسـانی تـر روونـاک بـکاتەوە”.

میـری شاعـیرانی عـەرەبیش ئەحمەد شەوقی ـ بە رەچـەڵەک کوردە ـ دەڵێت:”هـەستە لەبـەر مامـۆسـتا شکـۆداریـیـە.. هـێـنـدەی نەمابـوو مامـۆسـتا ببێـت بە پەیـامـبەر”.
مامۆسـتایان پێـشمەرگـەی کـوڵـنـەدەر و خـۆڕاگـر و گیانبـەخـشی مەیـدانی پـەروەردە و فـێرکردنـن، هەڵگـرانی ئاڵای هـیوا و گەشبینی و پێشکەوتن و داهـێنانن. مـژدەبەخـشی داهـاتـوویەکی گەشـترن بۆ کورد و کوردسـتان. بە چـەکی زانست و زانیـاری، بەرگـری دەکـەن. نـەوە لە دوای نـەوە پێـدەگـەیـەنـن. لە هەمـوو وڵاتـانی جیهـانـدا، مامۆسـتایان بـەردی بنـاغـە و کاریتە و کـۆڵـەکە بەهـێزەکـانی بنیاتـنـانی شارستانی و پـێشکەوتـن و داهـێنان و گۆڕانکاریـن. گەر گـەلان بە زانـا و دانـا و نـاوداراران و داهـێنەرەکانیانەوە شانازی بکەن، نابێت ئەوە لەبیربکەن کە هەموو ئەم هەڵکەوتووانە، لەپێشا قوتابیانی مامۆستایان بـوونە. ئـەوان بە دروستی پەروەردەیـان کـردن و بە باشی فـێریان کـردن. بە زانـسـت و زانیـاری هەمەچەشنە زاخـاوی بیـر و هـۆشـیان دان.
شاعـیر (جـبران خەلـیل جـبران) دەڵـێت:”نـیشـتمانەکان لەسـەر شانی سێ کەس بنیـات دەنـرێـن: جـووتیـاران خـۆراکـیـان بـۆ دابـیـن دەکـەن.. سـەربـازان دەیـان پـارێـزن.. مامۆسـتایـانیـش پەروەردەیـان دەکـەن”.
ئەسـکەنـدەری ماکـدۆنیـش دەڵـێت:”مـن قـەرزاری بـاوکـمم چـونکە ئـەو ژیـانی بـۆم دابین کـرد.. قـەرزاری مامۆستاکەشـم چـونکە ئەو ژیـانێکی نـوێی بـۆم دابین کـرد”.
مامۆستایان لە مێژووی هەر نەتەوەیەکدا، رۆڵێکی گـرنگ و کاریگەریان هەبـووە و هـەیە. هـەردەم هـێمایەک بـوونە لە هـێماکانی پێشکەوتـن و گۆڕانـکاری و داهـێنان. بۆیە مامۆستایانی باش و دڵسـۆز، پارەیـەکی دەگەمـەنـن و بە ئاسانی دەست ناکـەون. لە دوای هـەر داهـێنەرێـک یا بیـرمەنـدێکی مەزنەوە، مامۆسـتایـەک هـەیە. گەلێ لە کەسایەتییە جـیهـانییە هەڵکەوتوو و ناسراوەکان، بە شانازییەوە باس لە کاریگەریی مامـۆسـتاکـانیـان دەکـەن، لـە مـاوەی سـاڵانی خـوێنـدنیـان لە قـوتـابخـانـەدا. کـەواتە کاریگەریی مامۆستایـان لە قـوتابخـانـەدا، تەنیا بۆ ساڵـێک و دووان نییە، بەڵکـو بە درێـژایی ژیـان، کاریـگەرییـان لەسەر قـوتـابیـان هـەیە و کـاڵ نـابـێـتەوە. هـونـەری وانـەوتنـەوەش، هـونـەری یارمەتیـدانە بـۆ دۆزینـەوە و داهـێنان.
وتەیـەکی چـینی دەڵـێت:”مامۆستاکان دەرگـاکان دەکـەنەوە.. بەڵام دەبێت خۆت بچـیتە ژوورەوە”.
بێگومان مامۆستایان، رۆڵێکی سەرەکی و گرنگ و کاریگەریان لە بنیاتنانی کەسایەتی دروسـت و لە رەوتی ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـووی قـوتـابیـانـدا هـەیە. زیاتر لە هەمـوو کەسێک کاریگەریان لەسەر دەروونی منداڵان هەیە. چونکە هەر لە منداڵییەوە ئاشنا و تێکەڵـیان دەبـن. لە میـانـەی ئەو زانسـت و زانیارییە هەمەچەشـنانە و رۆشنبیرییانەی بـۆیـان دەگـوازنـەوە، لە رووانـدنی رەوشـت و رەفـتاری دروسـت و پەسەنـد و بەهـای بەرز و پـرانسیـپە مـرۆڤـایەتییەکان، لە رووانـدنی هـەست و سـۆز و خـۆشـەویستی و هـاوبـەسـتەبـوونیـان بـۆ نـەتـەوەی کـوردمـان و بـۆ کـوردسـتانی نیـشـتـمانی جـوان و شیرینمان لە ناخیاندا. پێویستە مامۆستایان خۆیان لەم رووەوە، نموونە و پێشەنگ و سەرمەشـقی باشبن. تا قـوتـابییەکانیان چاویـان لـێـبکەن و لـێـیـانەوە فـێربـن. چونکە قـوتـابیـان زۆر شـت لە مامـۆسـتاکـانیـانەوە وەردەگـرن و فـێریـان دەبـن.
لە ئێـستادا لە هـەر پـۆسـت و پایـەیـەکـدا بیـن، پێـویـسـتە بە ئـەمـەک بیـن و رۆڵ و مانـدووبوونی مامۆستا دڵسۆزەکانمان لەیـاد نەکەین. هەمیشە رێـز و پێـزانینمان بـۆ ماندووبوون و بەخشینیان هەبێت. ئەمەش کەمترین شتە بەرانبەر بە بەخشینی ئەو مامۆستا دڵـسۆزانەمان کە ئەوان بەردی بناغـەی کەسایەتی و ژیانیان بۆ دانـاین و کـلـیلەکانی سەرکەوتنیان داینێ. ئەو مامۆستا کوردسـتان پەروەرانەمـان، کە فـێری ئەلـفـوبـێی کوردایەتی و مەردایەتییان کردین. فـێری کوردستان پەروەرییان کردین.
(گای کاوسـاکی) دەڵـێت:”گـەر لەسەربێـت کە کەسێک لەسـەر سەکـۆی پەیکەرێـک دابنـێیـت.. پەیکەری مامـۆسـتایـان دابـنێ، چونـکە ئـەوان پـاڵـەوانـانی کـۆمـەڵـن”.
بۆیە مامۆستایان رۆڵێکی گرنگ و هەستیار و چارەنووسسازیان، لە رەوتی ئەمڕۆ و داهاتووی گەلاندا هەیە. مامۆستایان بەرپرسن لە گواستنەوەی رۆشنبیری و رەوشـتە نایاب و دروستەکان، بۆ نەوەکانی ئەمـڕۆ و داهـاتوو لە کومەڵگاکانـیاندا. مامۆستاکان بەرپرسن لە دروستکـردن و ئامادەکـردنی نەوەیـەکی نـوێی متمانە بەخـۆ، کە بتوانـن لەگەڵ کاروان و رەوتی تـازە و پێشکەوتنەکانی بـواری تەکنەلۆژیـای نوێـدا دەربەرن. بۆ ئەوەی نەوەیەکی دروسـت پـێبگەیەنـن، کە شایەنی ئەوە بن لە داهاتـوودا، بتـوانن ببن بە سەرکـردەی کارامە و لێهـاتـوو و کاروبـاری کوردستان بەڕێـوەبـەرن. بتـوانن بەرپـرسیارێـتی هـەڵگـرن. بتـوانـن رووبـەڕووی ئەو کێشـانە ببنەوە کە دێنـە رێیـان.
مامۆستایان ئەو جووتیارە دڵسۆز و لێهاتووانەن، کە زەوی بەیـاری نەکـێڵراوی هـۆش و دەروونی منـداڵەکانمـان دەکـێڵـن و بە تـۆوی زانسـت و زانیـاری و رۆشـنبـیری و بە رەوشـت و رەفـتاری جـوان و دروسـت و بـە بەهـای بـەرز نـایـاب و بـە هـيـوا و بـە رۆحـی کوردسـتان پـەروەری و دڵـسـۆزی و تێکـۆشـان و بە گەشـبینی تـۆوی دەکـەن. تا بێـنە بەرهـەم و داهـاتـوویان گەشـتر و ژیـانیان خـۆشـتربێـت.
لە ئەمـڕۆدا لە سایەی شۆڕشی تەکنەلـۆژیا و داهـێنانی نوێـدا، ئەرکی پەروەردەکرن و فـێرکـردنی منـداڵان قـورسـتر بـووە. پێـویستیـیان بە مامۆسـتایانی شارەزا و ئاگـاداری ئەم گۆڕانکاری و داهـێنانـانە هـەیە. چونکە منـداڵانی ئەمـڕۆ زۆرزانـتر و زیـرەکـتر و چاوکـراوەتـرن. نەوەی تەلەفـزیـۆنی رەنـگاوڕەنگ و ئینتـەرنێـت و ئایپـاد و ئایـفـۆنی زیرەکن. مامۆستایانی ئەم سەردەمە پێویستییان بە شێواز و رێبازی وانەوتنەوەی تازە هـەیە. بۆ گەیـانـدنی پەیـامەکانیـان بە قـوتـابییەکانیـان.
مامامۆستایانی خۆشـەویستی کوردسـتان، زیـادەڕۆیی ناکـەم کە دەڵـێم ئێـوە بە راسـتی جیـاوازن و کەم وێنەن. ئەگەر چاوخـشانێک بە مێـژووی تێکۆشانتـان بکەیـن. بـۆمان دەردەکەوێت کە پڕە لە خەبات و قارەمانێتی و گیانبەخشین و لە هەڵوێستی جوامێرانە. ئێـوە لە راپەڕین و شۆڕشەکانی کوردستان، پـێشرە و رابەربـوون، پێشمەرگەی گیـان لەسەردەست بـوون، سەرخەتـانە لە سەنگەرەکانی پێشـەوەی بەرگـریـدا، قارەمـانـانە بەرگریتـان لە کورد و کوردستان لە دژی داگیرکەرانی رەگەزپەرست دەکـرد. چەنـدیـن داستانی قارەمانێتی نەمری بە خوێنی ئاڵی ئێوە تۆمارکران. ئێوە بە دەستێکتان چەکتان هەڵگـرتبـوون و بە دەستەکەی تریشتان پێنووس و کتێبتان هـەڵگـرتبـوون، لە پەنـای شاخەکان و لەناو ئەشکەوت و دێـیەکـانـدا منـداڵانی فـێرخـوازی کوردتـان فـێردەکـرد.
لە خەبـاتی نهـێـنی ناو شارەکانی کوردستانیشدا، ئێـوە دینـەمـۆی خەبـات و تێکۆشان بوون. داگـیرکەرانتان هەراسان کردبوون و شەوانە گورزی گورچک بڕتان لێیان دەدا. ئێوە لە قوربانیدان و زیندانی و ئەشکەنجەداندان و سێدارەدان دا پشکی شیرتان هەیە.
ئێـوە لە شۆڕشەکاندا پێشمەرگەی دلێری هەڵمەتبەری شیر ئاسایی بوون. لە ئاشتیشدا، هەڵگـری چەپکە نـێرگـزی خۆشەویستی و ئاشتی و بـرایەتی بـوون و دەبـوونـەوە بە پێـشمەرگەی بـواری پەروەردە و فـێرکـردن. ئەمـە بـاوەر و رێبـازی نەگـۆڕاوتـانە.
ئێـوە لە هەمـوو کەسێک خـۆراگرتـرن، بە نیـوە مووچە و بە چارەگە مووچە و بەبێ مووچەش، بە سکی برسی و گیرفـانی بەتـاڵەوە، بایکـۆتی خوێنـدتان نەکـرد. بەمەش لاپەڕەیەکی تـرتـان لە دڵسـۆزیتـان بـۆ کورد و کوردسـتان تـۆمارکـرد. بـۆیـە ئێـوە لە هەمـوو کەسێک ویـژدان ئاسـوودەتـرن.
مێـژووی بێ گـەردتـان، سەرتـاپـا پـڕە لە سـەروەری و شـکـۆداری و لە دڵســۆزی.
رێـز و پێـزانین خۆشەویسی گەلەکەمان بۆ ئێـوەی مامۆستایـانی دڵسـۆز، بەرزتـرین میـدالیـای رێـز و پـێزانیـنە. شـایـەنی ئـەوەن کە لە بـەردەمی قـوتابخـانەکـانتانـدا، لە زێـر پەیـکەری رێـزلـێنان و یادگـاری بـۆ یەکـە بە یەکـتـان دروسـتـبکـرێـت.




پیتێکی سڕ.. عارف کوردە

ڕۆژەکان،
چوون خۆیان تێدەپەڕن
نەپێکەنینەکان،
تەواو ئەبن
نەخەمەکانیش،
کۆتاییان دێ..
باوڵە ڕەشەکەی،
ناو دڵم پێناکرێتەوەو
خەیاڵەکانیشم،
پێنانووسرێتەوە
بەیەکەوە،
ڕوندکەکان ئەهۆنینەوە
ئەمەوێ..
تاهێزم تیایە،
بگرمێنم
ئەوەی لەسینگم،
پەنگی خواردوەتەوە..
بیکەم بەئاوازێکو
بەناو هەستە تاساوەکاندا،
دەنگداتەوە..
لێ.. مەودای نۆتەکان،
زۆر نزیکن،
لەپەنجەکانم..دوورناکەونەوە
چوونکە ژێیەکان
لەنسرم
لەدایک بوون..
سڕبوون..سڕ..
یاخین و
بەدووای شیعرێکدا ئەگەڕێن
وشەکانی،
لەپەنگر بچن و
مۆسیقاکەش،
لەبارینی تەرزە
بەگومانم..
گوێم،
لەو ئۆرکێسترایە بێت.

عارف کوردە




ئاڵوگۆڕی کولتوری یان کەلاخستن و تواندنەوە و داسەپاندنی کولتوری.. مەحمود چاوەش

مەبەست لەم نووسینە شیکارێکە بۆ تێگەی (چەمكی) ئاکولتوراتسیۆن (Akkulturation). ڕەگی ئەم وشەیە لە لاتینیەوە وەرگیراوە و واتای بردن بۆ نێو کولتووری خۆیی دەگەیەنێت. ئەم تێگەیە پێناسەیەکی دیاریکراوی نییە، لێ چەند دەستەواژەیەكی لەخۆگرتووە، کە فرە مانا و ئاڵۆزن، پێکهاتەکانی لە ناوەڕۆکی دەستەواژەکەدا بەئاشکرا دەرناکەون. ناوەڕۆکەکانیان گەلێك مەبەست یان باشتر بڵێین ستراتیجیی جیاواز لەخۆدەگرن. هەندێ جار بە ئاڵوگۆڕی کولتووری پێناسە دەکرێت، بە مانای هاوردنە ناو کولتوورەوە، واتە پێکهاتە کولتورییەکان دەبنە ئاڵوگۆڕی کولتووری و سودێکی دوولایەنە بە هەردوو کولتوورە جیاوازەکە دەبەخشن (یان ئەم ئاڵوگۆڕە لە نێوان چەند کولتوورێکی جیاوازدا ئەنجامدەن). گەلێك لە کولتوورەکان نەزدیکی یەکدیبوون و کاریگەری دوولایەنەیان هەبووە و ئاڵوگۆڕی کولتووریان بەسەردا هاتووە و بەردەوامیش دەیانبێت. ئەم تێکەڵە کولتوورییە لە ڕاستیدا سوود بە ناوەڕۆکی کولتوورەکان دەگەیەنێت. تاك یان گروپێک، تەنانەت ئێتنییەك دەتوانێت خۆی لەگەڵ ئەم پێکهاتە کولتوورییانەدا بگونجێنێت و بشیانکاتە بەشێک لە شێوازی ژیانی کولتووری خۆیی. بەم شێوەیە دەتوانین ئاکولتوراتسیۆن وەک بەتێگەکردنی (بەچەمککردنی) ڕەوشێکی نێومرۆڤی بناسێنین.
ئەم تێگەیە لە لایەن گەلێك زاناوە شیکار کراوە. هەندێك لە زانایانی ئێتنۆلۆژی، وەك ڕیشارد تورنڤاڵد (1)، ئەم ئاڵوگۆڕە کولتوورییە وەک پڕۆسەیەکی فێربوون دەنرخێنن، لەتەك ئەم ئاڵوگۆڕەشدا کارەکتەری کەسی یان گروپێک لە گۆڕانێکی هەمیشەیی و بەردەوامدان. ئاکولتوراتسیۆن لێرەدا بە مانای چۆڕاندنە ناو یان بردنە ناو کولتووری خانەخوێی دێت. ئاماژەکردن بەم وشەیە دەمانگەڕێنێتەوە بۆ پڕۆسەی خۆگونجاندن یان خۆسازدانی تاکێك یان گروپێكی کۆمەڵایەتی لەنێو کولتوورێکی نامۆدا یان سازاندنی تاکێك یان گروپێك بە داب و ترادیسۆنی کولتوورەکەی خۆی، کە هەندێجار هەنگاودەنێت بەرەو کەلاخستنی کولتووری (مارگینالیزەکردن)ی کولتوورییانەی تاکەکەس یان گروپێك. ئەمەش جۆرێك لە دوورەپەرێزی دەگەیەنێت، بۆ نموونە خێڵەکیزەکردنی تاکەکەس لەنێو جوڵانەوەیەکی خێڵەکیدا (ئەندامبوون لە نێو خێڵێکی تایبەتیدا، کە ئەندامەکانیان لەنێو خێڵدا لەقاڵب دەدەن هەر بە جۆرێک لە دورەپەرێزی و کەلاخستنی کولتووری دەنرخێندرێت. ئاکولتوراتسیۆن سەرجەمی بەها کولتوورییەکان لەخۆدەگرێت، ئەمەش لە ڕونیگای بەهاکولتوورییەکانی (ئەخلاقخوازی) وەك نەریت و ڕەفتاری ئاکاری، نرخاندن، ڕەوشت، زمان، ئایین/باوەڕ و تەکنەلۆژیا.
ئاکولتوراتسیۆن فرەمانایە و لە هەر بوارێکی زانستیشدا یان تێگەی زانستیدا پێناسەی جیاوازی بۆ دەکرێت. بەشێوەیەکی گشتی لە بوارە زانستییەکانی سۆسیۆلۆژی (Soziologie) و هاوتا بەرامبەر پسیکۆلۆژی (Psychologie) و پێداگۆگی (Pädagogik)دا بەهای زیاتری لەخۆگرتووە، ئەوە بە بەراورد لەتەك زانستەکانی تردا. لە زانستەکانی ئەنترۆپۆلۆژی (Anthropologie) و ئێتنۆلۆژی (Ethnologie)دا ئەم زاراوەیە بە ئاڵوگۆڕی کولتووری و ڕووبەڕووبوونەوە یان بەیەکگەیشتنی دوو کولتووری جیاواز بە یەکتر دادەنرێت، کە لەم بوارەدا ئاڵوگۆڕە کولتوورییەکان بەشێوەیەکی پۆزەتیڤ دەنرخێندرێن، نمونەی ئەم ئاڵوگۆڕەش پەنابەرانی دەڤەری ئێمەیە لە ئەوروپا و وڵاتانی تردا، کە بە شێوازێکی ئیندیڤیدوێڵ لە پڕۆسەی فێربوندا خۆیان لە گەلێك لایەنی هزری و کۆمەڵایەتییەوە پێگەیاندووە.
گەر لە لایەنی دروونناسی کۆمەڵایەتییەوە (سۆسیالپسیکۆلۆژییەوە) بڕوانینە ئەم تێگەیە، ناسراوترین و بەناوبانگترین زانا لەم بوارەدا جۆن ڤیدەپ بێرییە. لە ئەنجامی توێژینەوەکانی جۆن ڤیدەپ بێری (John Widdup Berry)(2) چوار ستراتێژی بۆ ئەم تێگەیە بەدەست دەهێنین، کە تێیاندا کولتووری زاڵ و زۆرجار زۆرینە بەرامبەر کولتووری کەمینە و ژێردەست ئاڵوگۆڕە کولتوورییەکان هاوسەنگ و یەکسان مامەڵەیان لەتەکدا ناکرێت، زیاتر کەلاخستنی کولتووری و هەندێجار ڕووە و سنوری تواندنەوەی کولتووری تێیدا بەئەنجام دەگەیەنرێن: جۆن بێری ستراتیجیەکان بەم شێوەیەی خوارەوە ڕووندەکاتەوە:

  1. خۆگونجاندنی کولتووری (Integration)، واتە پێکهاتە کولتوورییەکانی خانەخوێ دەپارێزرێن و پەیوەندییەکان لەتەك کولتوورە زاڵەکەشدا دەهێڵرێنەوە.
  2. دابڕین یان وەدەرنانی کولتووری (Segregation)، واتە پێکهاتە کولتوورییەکانی خانەخوێ دەهێڵرێنەوە و پەیوەندی بە کولتوورە زاڵەکەوە نەفی دەکرێت. ئاڵوگۆڕ لەتەك کولتوورە زاڵەکەدا بەئەنجام ناگەیەنرێت.
  3. تواندنەوەی کولتووری، هاوشێوەیاندن بەخۆ یان وەرگۆڕینی کەسێتی (Assimilation)، واتە دەستبەرداربوونی پێکهاتە کولتوورییەکانی خانەخوێ و ئاڵوگۆڕ لەتەك کولتوورە زاڵەکەدا بە شێوەیەکی ئەوتۆ بەردەوام دەبێت، کە کولتووری خۆیی لە کولتوورە زاڵەکەدا دەتوێنرێتەوە. ئەم پڕۆسەیە بەشێوەیەکی زۆردارەکی و هەندێجار بە شێوەیەکی ڕەگەزپەرستیانە بەئەنجام دەگەیەنرێت. مێژووی کورد لێوانلێو پڕە لە هەوڵەکانی پڕۆسەی تواندنەوەی کولتووری لەلایەن کولتوورە زاڵەکانی ئەرەبی، فارسی و تورکی، کە ئەمانیش بە کولتوری خێڵەکی سوننەتیی ئیسلامەوە پەیوەندیداربوون و بەردەوامیشن.
  4. کەلاخستن، وەدەرنان یان وەلاوەنانی کولتووری (Marginalisierung)، ئەرکەکانی کولتووری خانەخوێ بەئەنجام دەگەیەنرێن و زۆر بەکەمی پەیوەنیی لەتەك کولتوورە زاڵەکەدا ڕوودەدات، ڕەنگە ئەم ستراتیژییە بە گێتۆکردنیش / لەبازنەدان ناوزەد بکرێت.
    ئەمە چوار ستراتیجییەکەی جۆن ڤیدەپ بێریە، کە لە تەواوی جیهاندا لە توێژینەوە سۆسیۆلۆژی و زانستەکانی تردا بەکار دەهێنرێن و سودیان زۆر لێوەرگیراوە
    بێگومان پێناسەی ئەم تێگەیە لە ڕوانگەی زانستەکانی تریشەوە کراوە و بۆتە بەشێکی دانەبڕاو لە مێژووی کۆچبەری و گۆڕانە کەسییەکاندا، کە هەندێجار بۆتە هۆکاری گۆڕانکاری تەواوی کەسی و ونکردنی کەسایەتی لە ئەنجامی پڕۆسەی ئاڵوگۆڕە کولتوورییەکانەوە.
    ئەم نووسیندا زیاتر گرنگی بە ستراتیژیی ژمارە 3 و 4 دەدات، کە سەپاندن و تواندنەوە و کەلاخستی کلتوری لەخۆدەگرن.
    جا کە کولتوورەکان ئاڵوگۆرێکی دروست لەتەك یەکدا بەئەنجام نەگەیەنن و ببنە کولتووری زۆرەملێیی، کولتووری زۆرداری و چەوساندنەوە، سڕینەوەی کەسایەتی تاکەکەنی کۆمەڵگەیەك، تواندنەوەی بەزۆری نەریت و پێشبینی بەهایی و ئەخڵاقخوازی کەمینەیەك، ببێتە سڕینەوەی زەمینەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی گروپێك، ببنە بەزۆر هێنانە سەر بیروبڕواکانی کولتووری زاڵ بە دیانەتەکانیشیانەوە، ئیدی جێگە بۆ ستراتیجی ژمارە 1 و 2 نامێنێتەوە، هەروەها نە ئاڵوگۆڕی کولتووری مەبەستدار و ئارەزودار، نە سودی هەمەلایەنەی کولتووری بەرپادەبن. مێژووی کۆلۆنیالیزم نمونەیەکی ئاشکرای سڕینەوەی کولتوورین لەلایەن کۆلۆنیالیستەکانەوە. فرانتس فانۆن (3) ئەم دیاردەیە بە تەختەنووسی پۆلەکانی فێرگە دەچوێنێت، کە هەموو نووسینەکانی سەری سڕاونەتەوە. فانۆن دەبێژێت، کاتێك کۆلۆنیالیستەکان ئەو وڵاتانەی کۆلۆنەیان کردوون و دواجار بەجێیان هێشتون، وەك تەختەنوسینە خاڵییەکان لە هەموو بەهایەکی مرۆڤی و مرۆڤدۆستی بێبەرکراون. فانۆن وشەی تابولاڕازا (tabula rasa) بۆ ئەم دیاردەیە بەکاردەهێنێت، بەواتای تەختەنوسێك، کە هەموو وشەکانی سەری تەواو سڕدراونەتەوە. فانۆن پێی وابووە، کە هێزە کۆلۆنیەکان هەموو کولتووری خانەخوێی ئەو وڵاتانەیان وەك نوسینی سەر تەختەنوسەکان سڕیوەتەوە.
    گرفتی ئەم تێگەیە لە ناوەڕۆکە مێژوییەکەیدایە، کە بە گەلەك شێواز و بایەخدانی جیاوازیش ڕوون دەکرێتەوە. بە ئاڵوگۆڕی کولتووریەوە، یان هاوردنە ناو کولتووری خۆیی، هەندێک ڕەهەندی سیاسی و ئابوری و لە هەمان کاتدا کۆمەڵایەتیشی پێوە لکێندراوە، بۆ لایەنێك لە کولتورەکان (کولتوری زاڵ و زۆرینە) سوودبەخش و ئاسانکارییە، بۆ لایەنێکی تریش (کولتووری ژێردەست و کەمینە) زیانبەخش و پڕ ناکۆکییە. بێگومان لەم پنتەدا لە ستراتیجی چوارەمی ئەم ئاڵوگۆڕە دەدوێین، کە بە کەلاخستن یان ڕونتر لە تواندنەوەی کولتوریدا خۆ دەبینێتەوە. سودبەخشەکە لایەنی کولتورە زاڵەکەیە و زیانبەخشیش کولتوری کەمینە و ژێردەست و ڕەچاونەکراوە.

داسەپاندنی کولتووری

داسەپانی کولتووری هەمیشە لە ئەنجامی جەنگ و هێرشکردنەکاندا بەئەنجام دەگەیەنرێت، ئەوەش لە لایەن گەلێك یان دەوڵەتێکەوە بۆ سەر گەلێکی تر، کە لە بواری دەسەڵات و لۆگیستییەوە لاواز یان کەمینە بوون. ئەم دیاردەیە ئیتر بە ئاڵوگۆڕی کولتوری ناوزەدناکرێت، لێ زۆرێک لە ڕەهەندی سیاسی و ئابوری و تەنانەت کۆمەڵایەتیش لەخۆدەگرێت. بۆ لایەنێك سودبەخش و بۆ لایەنەکەی تر زیانبەخش. گەر ئەم ستراتیجییە لە مێژووی دەڤەری ئێمەدا شیکار بکەین، زۆر ڕوون و ئاشکرایە، کە داسەپاندنی کولتوری لە ئەنجامی هێرشەکانی بەرفراوانکردنی ئیسلامی لە لایەن ئەرەبەکانەوە بۆ سەر هەموو ناوچەکانی ئێمە بە ئاشکرا ستراتیجی هێرشبەران بووە. لەم شاڵاوەنەدا زۆرینەی ئەو شارانەی دەستیان بەسەدا دەگیرا، بێبەرەنگاربوونەوە و هەندێ جاریش بە جەنگ و ڕووبەڕووبونەوەدا ڕادەستی هێرشبەران کراونەتەوە. ئەم هێرشانەش بە شێوازی سیستماتیکی و پڕ وێرانکاری و خوێنڕشتن و زۆرداری ڕویانداوە. بۆ نمونە زۆرینەی زەردەشتییەکان لە ئێران، بەتایبەتی لە ناوچەکانی یەزد، کرمان و تاران ئاوارەکراون و بە شێوەیەکی سیستەماتیکی شوێنەواریان پێهەڵگیراوە. بەر لە پڕۆسەی بەرفرانبوونی ئیسلام لەو ناوچانەدا زۆرینەی دانیشتوانەکەیان زەردەشتی بوون و لە دەرئەنجامی چەوساندنەوە و بەزۆر دەرپەڕاندنیان لە لایەن هێرشبەرانەوە گەیشتۆتە ئاستێك، کە ئێستا نزیکەی 30 هەزار لە باوەڕدارانی زەردەشتی لەو نارچانەدا نیشتەجێ ماون.
خاڵێکی گرنگ لەم پنتەدا نامۆبوونی دانیشتوانی ئەو ناوچانە بووە، بەتایبەتی نامۆبوونی تاکی کورد یان تاکی گەلانی تر بە خودی خۆی و کولتورەکەی، کە لە کۆتاییدا لە لایەن هەر سێ گەلی ئەرەب و فارس و تورکەوە کەلاخراون و کولتوری خۆیان بەسەریاندا داسەپاندوون. گەر ئەمە بە کەلاخستنی کلتوری ناوزەد نەکەین، چما لە وڵاتێکی وەك تورکیادا تەنانەت زمانی دایکی ملیۆنان مرۆڤی کورد قەدەغە کراوە. ئەم دیاردەیە، کە بەشێوەیەکی سیستەماتیکی کاری تێدا کراوە، بۆتە هۆکاری شێواندنی کولتوورەکانی ئەو دەڤەرە، کە لە کولتووری کوردیدا زۆر بە ئاشکرا ڕەنگدەداتەوە. دیارە باسکردنی ئەم دیاردەیە لە لایەنی نووسەرانی کوردیشەوە هەڵسەنگێنراون. بۆ نمونە گەر نووسەر شێرزاد حەسەن باس لەو تێکدان و “خەساندن”ە کولتورییەکان بکات، لە جێگەی خۆیدایە، کە لە کتێبی “کارگەکانی تابووت”دا بەڕوونی باسی ئەم کێشەیەی کردووە. ئەو دەبێژێت:”… لەوەیش کوشندەتر ئەوەیە کە کولتووری هەزار ساڵەی عەرەبی و فارس و تورکی بە هەموو ئەو ستەم و سڕینەوە و خەساندنە ڕۆحییەی کە سواری کولتووری ئێمە بووە و ئێستا نەوەستاوە لەو ئەتککردنە و شێواندنە بەردەوامەدا، کە ئێمە بە بەرنامە و پڕۆگرام وەك وانەیەکی پیرۆز دەیخوێنین”(3)
بێگومان ئەم ڕوونکردنەوەیەی نووسەر لەتەك ستراتیجی سێ و چواری جۆن ڤیدەپ بێرییدا دەگونجێت، لێ لە ئەنجامی ئەم پرۆسەیەدا نامۆبوون بەرامبەر کولتوری خۆیی بەپرۆگرامکراوە. ئەم پرۆسەی ستراتیجیی کەلاخستن و تواندنەوە کولتورییە مرۆڤی کوردیش، تاکی کوردی بەرەو نامۆبوونێکی هەمیشەیی بردووە و دەشیبات، نامۆبوون لە خۆ، لە کولتوری خانەخوێ، تەنانەت زۆرجار لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیشدا. ئەلێکسەندەر دێمانت (Alexander Demandt)(4) لە نووسینی “وەرگرتنێکی ئاشتیخوازانە”دا لەژێر ناونیشانی “چی لەپاش جەنگ دەمێنێتەوە” دەنوسێت: “دەوڵەمەندکردن و فراوانکردنی کولتوری لەو ساتەدا لە ڕێگەی جەنگەوە دەبێتە جێگەی سەرنج، گەر گەلانی بەڕێوەبەری جەنگەکە لە ئاستی شارستانێتیدا ناهاوسەنگ و جیاوازبن … زۆرینەی ئەرەبەکان لە سەردەمی محەمەددا کەسانی کۆچەری (بەدەوی) بیابانەکان بوون. لەپاش داگیرکردن و زەوتکردنی ناوچەکانی میزۆپۆتامیا، فارس، سوریا و میسر کولتوورە پێشکەوتوکانی ئەوانیان بۆ خۆیان وەرگرتووە و پەرەیان پێداون. بۆ نمونە کەسانی ڕابەر و ڕێنماییکاری دەوری هارونە ڕەشید ئەرەب نەبوون، بەڵکو کەسانی فارس بوون وەك وەزیری گەورەی خۆی بەناوی جەعفەری بارمەکید”(5). لێرەدا زۆر بە ئاشکرا بۆمان ڕوندەبێتەوە، کە ئەرەبەکانی سەردەمی هێرشەکانی بەرفراوانکردنی ئیسلام کولتوورەکانی ئەو دەڤەرەیان بۆ سودی خۆیان وەرگرتووە و کردویانەتە بەشێکی دانەبڕاوی کولتووری خۆیان.

کەلاخستنی کولتووری

ئەوە کە لەم ستراتیجییەدا گرنگە، لایەنە دەروونیەکانی تاك، گروپ یان ئێتنیەکانە، کە بەشێوەیەکی کەسی یان دەستەجەمعی دیاردەدەن و لە بوارەکانی سۆسیال-کولتووری و سۆسیال-پسیکۆلۆژیدا دەپەرچێنەوە. کەلاخستنی کولتووری لە لایەن کولتووری زاڵ و زۆرینەوە کاریگەریی نێگەتیڤی هەیە لەسەر تاك، گروپ و هەندێجار لەسەر ئێتنییەکانیش، کە لە بەشدارییە کولتوورییەکاندا بەلاوە دەنرێن و گرنگیی ناوەڕۆكی کولتووری هاوبەش لەدەست دەدەن، لێرەشدا ئەوان بە شێوەیەکی ئارەزومەندانە یان بەهۆی پەستانێکی دەرەکییەوە کەلاخراون. لە مێژووی کۆچبەراندا ئەم ستراتیژییە یان دیاردەیە زۆر بەئاشکرا لە وڵاتانی ئەوروپیدا دەبینین، کە هەندێك لە کۆچبەرانی کولتوورەکانی وڵاتانی تر لە کولتوورێکی هۆمۆگێندا (هاوکولتووریدا) دەژین، وەك گێتۆی ئەفریقیەکان لە فەرەنسا و چەند وڵاتێکی تردا، یان چاینا تاون لە ئەمەریکا. ئەم جۆرە لە ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی، بەتایبەتی لەو وڵاتانەدا کە پەنابەران لە هەموو جیهانەوە ڕویان تێکردون، بۆتە دیاردەیەکی چەقبەستوی کولتووری. کەلاخستنی کولتووری گەلەك لایەنی خۆیی و کۆلێکتیڤی هەیە، زۆرینەیان بە هۆکاری ڕاسیستی و ڕەگەزپەرستیەوە دێنە نێو کولتوورەکانەوە، بۆ نمونە کەلاخستنی کولتووری ڕشپێستەکان لە ئەوروپادا یان لە گەلێك شارە مێترۆپۆلەکانی جیهاندا. کەلاخستنی کولتووری لە زۆرینەی سیستەمە سیاسییەکانی جیهان جیانابێتەوە، وەك کەلاخستنی کولتووری کوردی لە تورکیادا، یان کەلاخستنی کولتووریی ئۆیگورەکانی چین لە لایەن دەسەڵاتدارانی ڕژێمی چینیەوە.
گەر بە شێوەیەکی وردتر لەم ستراتیجیی کەلاخستنی کولتوورییە بڕوانین، ئەو ڕاستیە دێتە پێش چاومان، کە هێرشبەرانی دەسەڵاتە بەهێزەکان و داگیرکەران، لێرەدا زیاتر مەبەست لە هێرشبەرانی سەر کوردستانە، لە هیچ ڕۆژگارێکدا پرسیان بە گەلی کورد یان گەلانی تری ئەو دەڤەرە نەکردووە، کە ئایا دەتوانن سنوری وڵاتەکەیان تێپەڕێنن و هاوسەنگیەکی کولتووری پێشنیاز بکەن. ئەوان بە مێتۆدی زۆرەملێ و کوشتار هێرشیان کردووەتە سەر ئەو ناوچانە و خستویاننەتە ژێر ڕکێفی خۆیانەوە، کولتوورە زاڵەکەی خۆیان بەزۆرەکی سەپاندووە بەسەر دانیشتوانی ناوچەکەدا و نەك تەنیا لە هەوڵی ئەوەدا بوون، کولتووری ژێردەستە کەلا بخەن، بەڵکو شێواز و ناوەڕۆکی کولتوورەکەشیان شێواندووە. ئیسلامییە سیاسییەکان تاکو ئێستاش درۆی ئەوە بە گەلی کورد دەفرۆشن کە گۆیا کورد بە ڕێگەیەکی ئارەزومەندانە کولتووری ئەرەبی-ئیسلامیی وەرگرتووە، کەواتە لەو ڕوانگەیەوە بە شێوەیەکی ڕەزامەندانە بووە. باسی ئەو هەموو هێرش و تاوانانە ناکەن، کە دانیشتوانی ناوچەکەیان قەتڵوعام کردووە. ئەم دیاردەیە دەمانخاتە بەردەم ستراتیجی دووەم، واتا: تواندنەوەی مەبەستخوازانەی کولتووری کوردی و کولتووری ئەو ناوچانە. کولتوورە زاڵەکانی ئەرەبی و فارسی و تورکی لە هەمان کاتدا کولتووری نامۆ بوون بە دانیشتوانی ئەو ناوچانەی داگیریان کردوون و لە سەرئەنجامیشدا ڕێگەی ئاڵوگۆڕی کولتووری تا ڕادەیەکی زۆر ڕووی نەداوە، بەڵکو ئەوان زیاتر سودمەندی کولتوورەکانی ئەو دەڤەرە بوون. ئاخر ئاڵوگۆڕی کولتووری بە پرۆسەیەکی ئارەزومەندانە و ئازادانە دێتە گۆڕێ، نەك لەژێر پەستان و زۆرەملێ و زەبروزەنگدا. لە هەر چوار ستراتیجیەکانی ئاڵوگۆڕی کولتووریدا زیاتر دوو ستراتیجی زاڵبوون، کە بریتین لە کەلاخستن و تواندنەوەی کولتوورەکان، و گەورەترین زیانیان بە ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری و جەندەری ناوچەکە گەیاندووە. بەتورکبوون و فارسبوون و ئەرەببوون سەلمێنەری ئەو ستراتیجیانەن، کە دەشێت بە لاقەکردنی کولتووری ناوزەدیان بکەین. پڕاکتیکی ئەم ستراتیجیانەش بەهانەی ئەوەیان بۆ هێنراوەتەوە کە گۆیا ئێمە هەموو خوشك و برای موسوڵمانین و جیاوازیمان نییە لە تەقواکردنماندا بۆ ئایینەکەمان. ئەمەش دەتوانین بە کولتووری خۆسەپێنەر و خۆبەزلزان ناوزەد بکەین، پێچەوانەکەشی ئاڵوگۆڕی ئارەزومەندانەی هەردوو لایەنەکەیە.
دەتوانین بڵێین سەپاندنی کولتووری و کەلاخستنی کولتووری کەمینە لە هەموو کاتێکدا پێچەوانەکەی ڕاست بووە، لێ ڕەوشەکە کاریگەرییەکی نێگەتیڤی لەسەر داب و خەسڵەت و کارەکتەری تاکێك، گروپێك یان ئێتنییەك نواندووە و گۆڕانێکی نەرێنیی ئاوەڵاکردووە.

مەحمود چاوەش

———————————————

پەراوێز

  1. ڕیشارد تۆرنڤاڵد (لە 18.09.1869 دا لە ڤێنا لەدایك بووە، لە 19.01.1954 دا لە بەرلین کۆچی دووایی کردووە) گەلناسێکی ئەڵمانی و بە ڕەچەڵەك نەمساوی بووە.
  2. جۆن ڤیدەپ بێری لە ساڵی 1939 لە شاری مۆنتریاڵ/کەنەدا لەدایکبووە و پڕۆفیسۆری زانستی دەروونناسی و توێژەری کۆچبەرییە. مامۆستایە لە زانکۆی کینگستن/کەنەدا. گەلێك توێژینەوەی لەسەر تێگەی (Akkulturation) کردووە و سەرەتاکانی ئەم بابەتەی هێژاندووە.
  3. Franz Fanon: Die Verdammten dieser Erde, Rowohlt Taschenbuch Verlag GmbH, Hamburg Mai 1969.
    فرانس فانۆن لە 20.07.1925 لە فۆرت دێفرانس لە مارتینیک لەدایک بووە، لە 06.12.1961 لە ماریلاند کۆچی دوایە کردووە. نووسەر و سیاسەتمەدار و دوکتۆری دەروونناس بووە. لە شۆڕشی جەزائیردا بەشداری کردووە و لە بەرەی شۆڕسەکەدا بەرەنگاری دژی کۆلۆنی فەرەنسی کردووە. چارەسەری گەلێک لە نەخۆشییە دەروونییەکانی ڕەشپێستەکەنی کردووە و تۆێژینەوەی لە بارەیانەوە بڵاوکردۆتەوە. فانۆن خۆی کەسێکی ڕەشپێست بووە و لە نزیکەوە ئاگاداری ئازاری دەروونی ڕەشپێستەکان بووە.
  4. شێرزاد حەسەن: کارگەکانی تابووت. مرۆڤ، ئەو گیاندارەی کە نازانێت بژی (کتێبی تێڕمان)، ناوەندی غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، زنجیرەی کتێب 278، چاپی یەکەم، ساڵی 2019، لاپەڕە 45.
  5. لە ئینسکۆپیدیاوە وەرگیراوە. دێمانت لە 06.06.1937 دا لە ماربۆرگ لەدایك بووە، مێژوونووسێکی ئەڵمانییە، کە لەسەر مێژووی کۆن، بەتایبەتی لەسەر مێژووی کولتووری ڕۆمەکان نوسیوە. لە ساڵانی 1974 بۆ 2005 وە پڕۆفیسۆری مێژوو بووە لە فاکولتی فریدریش ماینێکەی زانکۆی بەرلین.
مەحمود چاوەش



  جیل یان نەسڵیZ.. نادر خەلیلی

  

جارێ پێش هەر چەشنە باسێک، ئەبێت لە سەر یەک بابەتی زۆر جەوهەری و جیدی بوەستین. کە بریتییە لەوەی کە هیچ دیاردەئێکی گەردوونی بوونی نییە کە لە وەستاندا بێت و هیچ گۆڕانێکی بە سەردا نەیت. هەروا کە هیراکلیتۆس پێش ٣٠٠٠ ساڵ ئەڵێت: تەواوی گەردوون تووشی قەیرانە و هیچ شتێک سۆباتی نییە و وەستانی بۆ بەدی ناکرێت و ئیزافە دەکات کە نابێت دووجار پێ بخەیتە ناو ڕووبارێکەوە! بۆچی؟ لە بەر ئەوەی کە جاری دووهەم هەم خۆت و هەم ڕووبارەکەو هەم کات و تەواو دیاردەکان گۆڕانیان بە سەردا هاتووە و ئەو ڕووبارەی جاری دووهەم، ڕووبارە پێشووەکە نیە و تەنانەت خۆتیش گۆڕاویت. هەر بەمپێیە ئاشکرایە کە مرۆڤیش وەکوو دیاردەئیکی گەردوونی و هەر وەها کۆمەڵگەکەی، گۆڕانیان بە سەردا دێت و ئەمە حاشاهەڵنەگرە. کە وا بێت ئەبێ قبووڵ بکەین کە نەسڵ یان جیلی پێشووتر لە گەڵ نەسڵی تازەتری ئەمڕۆدا، جێاوازییان هەبێت. کە جێاوازییەکانی نێوانیان لە دەیان بابەتەوە سەر هەڵئەدات.

پێناسەی نەسڵی زید

لە ٢٦ حەرفی ئینگلیسیدا، پیتەیZ ئاخرین پیتەیە. بۆیە نەسڵی  Z,بەمناوە بەناوبانگە، کە واتە جێا لە ئاڵفاکان، نەسڵی ئاخرینی کۆمەڵگەیە و لە تەواو کۆمەڵگەکاندا بوونیان هەیە. ڕوانگەی ئەم نەسڵە لە زۆربەی هەرە زۆری ڕەهەندەکاندا لە گەڵ نەسڵی پێشووتردا، جیاوازی هەیە.

لە خۆپیشاندانەکانی دووای کوشتنی ژینا ئەمینی لە شاری تاران، بە دەستی هێزی نیزامی کۆماری ئیسلامی، هەر وا کە لە سەر خاکەکەی لە کاتی نێشتندا نووسرابوو: «ژینا گیان تۆ نامری، ناوت ئەبێتە ڕەمز». وە بە ڕاستیش هەروا بوو. بەس هاو نەسڵەکانی ژینا یانێ نەسڵی  Z بوون کە قورسترین ئەرکەکانیان لە خۆپیشاندان وجووڵەکاندا لە ئەستۆ بووە. خاڵێکی زۆر جەوهەری لە شێوازی کارکردنی ئەم جیلە لە گەڵ پێشووترەکاندا، ئەوەیە کە لە تەواو بوارەکاندا، شێوازێکی نوێگەرایانەیان هێناوەتە ئاراوە. بۆ وێنە ئەگەر نەسڵی ئێمە یانێ Xەکان ، مانمان دەگرت. شێوازی مانگرتنی ئێمە بەمجۆرە بوو کە لە شوێنێکی دیاریکراودا دادەنیشتین و ئیعلامی مانگرتنەکەمان دەکرد و هەر لە دەستپێکی مانگرتنەکەوە تاکوو ئاخر، یان سروودمان ئەخوێند، یان دەرگیری قسەو باس ئەبووین لە گەڵ خەڵکانیتردا و جێا لەوە کارێکیترمان نەدەکرد _ کە چی نەسڵی  زید، ئیعلامی مانگرتن دەکات لە شارەکاندا و هەر لە بەیانی تاکوو نیوەڕۆ دووکانەکان و بازاڕەکان دادەخرێن و بە دووای ئەوەدا ئیتر مانگرتنەکە تەواو ئەبێت و دەڕۆنە ناو شەقام بۆ خۆپیشاندان وئەنجامدانی جووڵە سیاسیەکان و لە گەڵ هێزەکانی ڕژیم دەرگیر ئەبن!

بەمپێیە هەر لەو خاڵەی سەرەوە کە ئاماژەی پێدرا یانێ مانگرتن، دەبینین کە شێوازی کاری ئەم نەسڵە بە تەواوی ساختار شکێنە و باکی لەوەی نییە کە تۆ چ تەعبیر و تەفسیرێکت هەیە لە مانگرتن! کە واتە شێوازی کارکردنی ئەم جیلە بە ڕاستی مودیڕنە.

جیلی  X هەزارەکان

جیلیX یان هەزارەکان، کە بڕێک کەس بە جیلی لە بیر کراو بانگهشتیان ئەکەن، بەو جیلەی دەوترێت کە لە نێوان ساڵەکانی ١٩٦٥ زایینی تاکوو ١٩٨٠ بە دونیا هاتوون. ئەم جیلە ئێستە تەمەنی پیری خۆیان بە سەر ئەبەن و باپیرەکان ودایە پیرەکانی ئەمڕۆیان پێکهێناوە. لەگەڵ جیهانی ئینتەرنیتدا زۆر بەکەمی ئاشناییان هەیە یان ئەبێت بڵێین کە لە گەڵ ئینترنیتدا نامۆن. بۆیە لەم بوارەدا زۆرجار تووشی سەرلێشێواوی و نەزانمکاری ئەبن. بەڵام لە لائێکیترەوە ئەم جیلە بە شێوازێک لە گەڵ بزووتنەوە سیاسییەکانی قەڕنی ٢٠دا تێکەڵ بوون. لە لێکۆڵینەوێ لێژنەئێکی زانستی تەکنۆلۆجیایی لە وڵاتی بریتانیا وە لە ساڵی٢٠٩ دا و بەپێ دەرئەنجامی لێۆڵینەوەکەیان، ڕوو بە خەڵکان گوتیان: ئەوکەسانەی کە نەتووانن لە ئەم ساڵەدا تاکوو پێنچ ساڵیتر بە ئینتەرنیت ئی مەیل و نامە بنووسن بۆ ئیدارەکان یان پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی خۆیان و نەتووانن وڵامی نامە دیجیتاڵییەکان بدەنەوە، لەوکاتەدا یانێ پێنج ساڵی دوواترکە دەبێتە ساڵی ٢٠١٤ بە مرۆڤێکی «بێ سەواد» بە ئەژمار دێن!ئەگەر تەنانەت خاوەنی بڕوانامەی زانکۆ بن لە هەر بوارێکدا. هەر لەمخاڵەدا بە ڕوونی دەردەکەوێت کە جیهانی دیجیتاڵی یان ئینتەرنیتی تاکوو چ ڕادەئێک گرنگە و هەروا کە ژاک دەریدا دەڵێت: «لە داهاتووی نزیکدا وسەرهەڵدانی جیلە نوێەکان، چیتر شەڕی تۆپ و دەبابە نامێنێت و شەڕە هەرە گرینگەکانی نێوان دەسەڵاتدارانی حکوومەتەکان ئەکەوێتە ناو بەرەی جیهانی دیجیتاڵی». _ ئەمڕۆش بە ڕوونی دیارە کە جیهانی نیت و سافتوێرەکان لە هەموو کەرت و بوارەکاندا حازرن و تەنانەت سیستەمی سەلاجەکان یان ماشینەکان یان هەر چەشنە سیستەمی خزمەتگۆزاری لە گەڵ سافتوێرەکان و کامپیوتردا تێکەڵاوییەکی سەرەنجڕاکێشی هەیە و کۆنترۆڵی دیاردە تەکنۆلۆجیەکان و هەموو بابەتەکان لە ناو کۆمەڵگە وخودی جیهانی زانستی دەکات! وەکوو وێنە دەتووانین ئاماژە بدەین بە جەیمز ویب و چۆنییەتی درووستکردنەکەی لە هەر بەشێک. بۆ وێنە درووستکردنی ئاوێنەکەی کە چەندە بەهێز و حەساس و دەقیقە کە هەر دوو دیواودیوی ئەو ئاوێنەیە لە گەڵ سەرما و گەرمائێکی دژ بە یەکدا مقاومە. بۆ ئەوەی کە لە تەیفی مادوونی سووردا جەیمز ویب بتووانێ کار بکات و تێکنەشکێت، ئەبێت خودی تەلیسکۆپەکە لە سەرمائێکی زۆردا کە دەگات بە  ٢٢٠ – دەرەجەی سانتیگراد، موقاوم بێت و خەلەلێکی تێنەکەوێت و هەروەها بەرگری بکرێت لە تیشکی خۆرەتاو و مانگ و زەوی، بۆیە ڕووئێکی سپەری جەیمزویب لە خۆرەتاو و مانگ و زەوییە کە جێگربووە لە نوقتەئێکی زۆر تایبەتدا کە بە نوقتەی لاگرانژی خورەتاو دەناسرێت. هەڵبەت لە پێناسەی جەیمز ویب زۆر بابەتی وردتر و حەساستر هەن وەکوو ئەو ٥ ڕەسمەی کە ناردیە خوارەوە بۆ زەوی و پیشان ئەدات کە زنجیرە کێوەکانی ئەوپەڕی گەردوون خۆیان چەندین هەزارساڵی تیشکی بەرزن! و بە دەوریاندا گەلەکسییەکان دەسووڕێنەوە، کە لێرەدا پێویست بە نووسینی ئەوانەمان نیە و بەس بۆ نموونەئیک لە چۆنییەتی تەکنۆلۆژیای سەردەم یان مودیڕن و کاریگەری ئینترنیت، بەو دیاردەیە ئاماژە درا.

جیلی Y

بەو جیلەی دەوترێت کە لە نێوان ساڵەکانی ١٩٨١ تاکوو ١٩٩٦ لە دایک بوون. (١٣٦٠ تاکوو ١٣٧٢ خۆرەتاوی _ شەمسی) کە لە ئێراندا بە دەیە شەستییەکان بە ناوبانگن. ئەم جیلە یان نەسڵە ئەوەڵین گروپەکانن کە لە گەڵ دیاردە ئەوەڵینەکانی کامپیوتردا ئاشنا بوون. تەلیفۆنە موبایلەکانی ئەو سەردەمە هەر زۆر زل و کامپیوترەکان بە خاتری تیشکی ایکسێک کە هەیان بوو، چاوی بینەریان زوو ماندوو دەکرد، لە حاڵێکدا کەمپیوترەکانی نوێتر و ئەمڕۆیە لە سلیکۆن و ماتریاڵی زۆر باشتر پێکهاتن کە زیانی بۆ چاوی مرۆڤ زۆر زۆر کەمترە و دەکرێت دەیان سەعات لە سەر بەرنامە و پڕۆژەکان یان خوێندنی دیجیتاڵی کار بکرێت. هەروا کە نوسخەکانی ویندەوزەکان یەک بە دووای یەکدا دەهاتە ناو کۆمەڵگە، سافتوێرەکانیش گۆڕانکارییەکی هەرە سەیریان بە سەردا هات و هەزاران ئەپی جۆراوجۆر بڵاو بووەوە. هەروا کە دەزانین لە جیهانی ستاتیکا بە گشتی و کلتوور و مووسیقا، کاریگەرییەکی زۆر قورسیان کرد. بۆ وێنە بۆ پەیدا کردنی نۆتی «لاێ کۆرۆن، یان نۆتی سی بیمۆل»، لە دەزگای مووسیقای کلاسیکی شووردا، بە ساڵەها گوێگرتن لە نۆتەکان و بە تەجرووبەی خودی گوێ مرۆڤ یان سازلێدەر، ئەو نۆتە ئەدۆزرایەوە. بەڵام ئاپی مووسیقایی جۆراوجۆر بە هاسانی و لە کۆتاترین کاتدا، نۆتی مەسەلەن لای کۆرۆنت بۆ ڵێدەدات و خۆت ئامێرەکەت لە سەر ئەو دەرەجە و خواستە تایبەتمەندە، کۆک دەکەیت _ دەی ئەمە لە گەڵ کارو شێوازی پێشووتردا یەک دنیا جێاوازی هەیە!چ لە باری کەیفییەتی کارەکەوە چ لە باری کات و زەمانەوە و ماندوو نەبوونت بۆ کۆککردنی ئامێرەکە!

تەنیا ئەوە نییە و لە هەزارانلاوە ئینترنێت لە سەر ئیدارەکان و کۆمپانییەکان و سیستەمی درووست کردن(بەدیهێنان ) ئاپەکان و سافتوێرەکان و کامپیوترەکان کاریگەری ڕاستەوخۆیان کرد بۆ وێنە ئەنجامدانی کاروباری بانکی لە ڕێگای ئاپێکی زۆر ساکارەوە، بێ ئەوەی پێویست بکات خۆت وەکوو فیزیکاڵ بڕۆی بۆ بانک. ئەو شتەی کە جیلی  X و Y,  تووشی بوون. کە دەبینین لە جیلی ئەلفادا حەتمەن گۆڕانکاری قورستر بە سەر دیاردەکاندا دێت!

جیلی ئالفا igene

پیتەی «ئای» لە پێش وشەکەدا، ئاماژەیە بە ئینترنێت بۆ ئەم جیلە.

هەروا کە دیارە پیتەی Z  ئاخرین پیتە لە ٢٦ پیتەکەی زمانی ئینگلیسیە بەڵام بە دوای ئەم جیلەشدا دەتوانین بە جیل یان نەسڵی ئالفا ئاماژە بدەین کە لە زمانی یۆنانیدا یەکەمین پیتەیە، کە بەمپێیە بازنەی جیلەکان درێژەی پێدەدرێت. نەسڵی ئالفا تازەترین مرۆڤەکانن لە ناو کۆمەڵگەدا کە لە ساڵەکانی ٢٠١٠ بە دوواوە لە دایک بوون_ گەرچی ئەم جیلە زۆر گەنجن و تەمەنیان زۆر کەمە و خەریکی خوێندنن بەڵام هەر لە کاتی بە دوونیا هاتنیان، ڕاستەوخۆ لە گەڵ جیهانی دیجیتاڵدا تێکەڵاوێییەکی هەرە زۆریان هەیە و تەنانەت لە خوێندنگەکانیان بەشێکی زۆری دەرس و وانەکان لە ڕێگای نیتەوە دەڕواتە پێشەوە! بۆیە وەکوو جیلی پێشوی خۆیان یانێ جیلی   Z  نین کە لە کاتی میرمینداڵی خۆیاندا دەرگیری تەقینەوەی جیهانی دیجیتاڵ بوون. بەڵکوو هەر لە سەردەمی لە دایکبوونیاندا بەو جیهانە ئاشنا و دەرگیرن کە ئەمە خۆی وێناێک درووست دەکات لە مێشکی لێکۆڵەر کە ئەو جیهانە و جیلی بە دوای ئەواندا دەبێت خاوەنی چ تایبەتمەندییەک بێت؟! کە واتە ئاڵ و گۆڕییەکانی دیاردەکان و کۆمەڵگە و چەمک و بابەتەکان، لە هەموو بوارێکەوە دەبینین چەندە خێرا و سەریعن کە ئەگەر لێدابڕابیت، ژیانت چەندە گران دەبێت!_ هەر لە ئەوەڵەوە ئەمگۆڕانکارییەی گەردوونیمان بە گرینگترین و هۆە سەرەکییەکەی جەوهەری سرووشت و گەردوون پێناسە کرد تاکوو ئەمبابەتە ڕوون بێت کە بە ڕاستی لە نێوان جیلەکانی پێشووتر و جیلی زید، وەها جێاوازییەکی حاشاهەڵنەگر بوونی هەیە، هەر بۆیە هەڵسووکەوتی ئەم جیلانە بەرانبەر بە یەکتری وهیزرەکانیان لە دیاردەکانی ناو کۆمەڵگە وەکوو حکوومەت و دەوڵەت و هەر ئۆرگانێکیتر زۆر فەرقیان هەیە!

ئەگەر جیلی پێشووتر لەگەڵ دەسەڵاتەکاندا بە شێوازێکی سازشکارانە و کۆنسەرواتیڤ، هەڵسووکەوت دەکات، جیلی نوێ بەو قەناعەتە گەشتووە کە ئەمجۆرە هەڵسووکەوتە، تەنیا گیانبەخشە بە سیستەمە دژ بە تاک و مرۆڤ و کۆمەڵگەکان، بۆیە هیچ بۆی تابۆ نییە کە ساختاری بەرهەمەکان و بۆچوونەکان و هیزرەکان و کردەوەکان، بە تەواوی بخاتە ژێر، خانەی گومان و لە خۆیشیدا ئەو گۆمانەی لا نەماوە و بە شێوازی دیکۆنستراکشێنی دەریدایی دەڕواتە پێشەوە وئەو فینۆمنانەی کە هان لە هەر قاڵبێکدا و بە زیانی تاک و کۆمەڵگە پێناسەی دەکات، ئەوانە دەڕۆخێنت و لە ڕۆخاندنیاندا بە جیدی خەریکی خۆ ڕێکخستن و کاری هەمە لایەنەیە لە گەڵ هاو جیلەکانی خۆیاندا. لە شێوازی هیزر یان تیزی دیکۆنستراکشندا، پێویست ناکات تەواو دیاردەکان لە بناخەوە تووشی ڕۆخان بکەیت، بەڵام هەر دیاردەئێک کە داکۆکی ناکات لە واقیع و ڕاستی، دەبێت بە شێوازی دیکۆنستراکشێن بیڕۆخێنیت و سەر لەنوێ درووستی بکەیتەوە_ ئیتر ئەو پێکهاتەیە یان دیاردەیە، لە چ بەرەئێکە یان پەیوەستە بە چ چەمکێکەوە، دەکرێت بخرێتە ژێر دیکۆنستراکشنەوە بە مەبەستی دوبارە و سەر لە نوێ دروست کردنی زانستییانەی ئەو فینۆمنە_ ئیتر ئەتوانێت لە ستاتیکا خۆی ببینێتەوە( هەر وا کە جیلی زید لەم بوارەدا ساختارەکانی شکاندووە) یان بۆ وێنە لە بواری میعماری یان ئەدەب و زمان یان فەلسەفە و هیزرەکان… بە هەر کات ئەو شێوازە دەتوانێت خۆی لە تەواو کەرت و بابەتەکان ببینێتەوە و کارا بێت. بەڵام جەخت دەکەمەوە سەر ئەوەی کە ئەگەر پێکهاتەئێک درووست بێت، ناکرێت ئەو پێکهاتەیە بخرێتە ژێر دیکۆنستراکشن. بەڵام ئەگەر پێت سەلمێندراوە یان بەو قەناعەتە گەشتویت کە بۆ وێنە دەسەڵاتی باشووری کوردستان، دەسەڵاتێکی گەندەڵە و دژ بە مرۆڤ و کۆمەڵگەیە، تەنیا چارە بەکار هێنانی هیزری دیکۆنستراکشێنی دریداییە. هەڵبەت بە تێگەیشتنی من! _ بۆیە لەمجۆرە بیرکردنەوەدا، چیتر ڕیفۆرم چارەسەری حەلکردنی کێشەکان نییە و خواست، خواستێکی مرۆڤانەیە. نەک بە دەستخستنی دەسەڵات و پلەو وپارە و شوهرەت و …هتد، کە دەبێتە درێژەپێدانی هەر ئەو سیستەمە فیکرییەی کە لە ڕاستیدا خەسێندراوە و هانای جووڵەی نییە! و ئیرادەشی بۆ جووڵە و ڕێکخستن و ئاراستەکردن لێسەندراوە! جیلی زید بەرانبەر بە تەواو ئەم چەمکانە وشیار و ژیرە و لە وردەی کار و بابەتەکان بە جووانی تێدەگات بۆیە لە کرداردا و مەیدانی عەمەلدا، زۆر کارایە و لە کارەکان وپڕۆژە و بەرنامەکانیدا زۆر جیدیە.

هیچ جێگای گۆمانێک لەوەدا نییە کە جیلی زید، لە تەجروبەو کارکردی جیلەکانی پێشوتریش کەڵک وەر ئەگرێت، بەڵام هەر هیزرێک و هەر شێوازە کارێک یان هەر دیاردەئێک دەخاتە ژێر لێکۆڵینەوەی ورد و جیدی و کوێرکوێرانە قبووڵیان ناکات! بۆیە پێشتریش بە هیزری دیکۆنستراکشن ئاماژە درا کە چۆنیەتی شێوازی کارکردنی ئەوان، بە ڕوونی دیار بێت.

کەسانێکیش بە هەر هۆئێکەوە جیلی زید بە جیلێک پێناسە دەکەن کە گوایە ئانارشیستن!

هەرچەند بڕێک لە کردەوەکان ئەوان بە تایبەت لە خۆپیشاندانەکاندا، دەڕواتە خانەی ئانارشیسمەوە، لە چەند ڕەهەندەوە لە ئانارشیسمی زانستیانە و شێوازی میخائیل باکۆنین زۆر نزیکن، بەڵام هێشتا ناکرێت ئەو جیلە بە جیلێکی ئانارشیستی پێناسە بکرێت. هەر ئەوەی کە کار و کردەوە و هیزرەکانی ئەم جیلە لەگەڵ کەسانیتر و جیلەکانی پێشووتردا ڕێک نییە، نابێتە هۆی ئەوەی کە بە ئانارشیسم پێناسە بکرێن. بەڵام هەر لێرەدا ئەتوانم بڵێم کە هیزرەکان و چۆنییەتی ڕێکخستن و ئاراستەکردن بە کۆمەڵگە و بە گشتی بڕێک لە شێوازی کارەکانیان وەکوو کردەوە ساختارشکێنەکانیان لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا، زۆر بە ئانارشیسمەوە نزیکایەتی هەیە. گەرچی ئەوەش دەزانم کە جیلی ئەلفا تەنانەت بەم قسەش گاڵتە دەکات و پێدەکەنێت و لە ڕاستیشدا مافی ڕەوای ئەوانە کە تەواو هیزر و تێگەیشتنەکان بخەنە خانەی گۆمان و تەنانەت گاڵتەوە. لە بەر ئەوەی کە لە گەردووندا هیچ دیاردەئێک بوونی نییە کە تووشی قەیران و گۆڕان نەبێت و بەدیهاتنی فینۆمنە تازەکان، شتێکە کە پەیوەستە بە جەوهەری خودی گەردوونەوە. هەر بۆیە ئێمەش کە ڕەخنە لە کاربەدەستە پیرەکانی حکومەتەکان و دەسەڵاتەکان دەگرین، هیزرەکانی ئێمە و ئەوانیش ناکرێت لە یەکخاڵدا کۆ بکرێنەوە و بە یەک دیاردە و هیزر پێناسە بکرێن. چونکی لە نێوان ئێمە و ئەواندا جێاوازی لە پۆلۆتۆنەوە تاکوو زەوییە! دەی هەر بەم پێیە جێاوازی ئەم جیلە لەگەڵ کەسانیتردا، لە باری زانستی و فەلسەفییەوە شتێکی ڕوون و حاشاهەڵنەگرە! بۆیە ئەگەر برتراند راسل دەڵێت: لە ١٠٠٠ ساڵی داهاتووشدا ڕوانگەی واقیع، ئەو شتەیە کە کۆن نابێت! لاێ ئێمەش داکۆکیکردن لە واقیع ئەو شتەیە کە دەرگیرمان ئەکات لەگەڵ دەیان دیاردەی سەیر و سەمەر کە جاروایە دەبێتە هۆی خەمی ئێمە و جاریش وایە دەبێتە هۆی پێکەنینمان. بۆ وێنە ئێمە پێکەنینمان دێت بەوەی کە خەڵکانێک بەس فیکر لەوە دەکەنەوە کە فڵان کاربەدەستی دەسەڵاتی باشوور، ئایا لەگەڵ خانمێکدا ڕەسم یان فیلمی سیکسی هەبووە یان نا؟! _ بۆ ئێمەمانان تەحلیلی لیبەرالیسمی ئیقتسادی لە باشوور و عیراقدا و چۆنییەتی خوڵقاندنی بناخەیی کارەساتەکان و ئەرتەشی بێکارەکان و سیستەمی پریڤاتکردنی کەرتی خزمەتگۆزارییەکان وەکوو سیستەمی پیزشکی و سیستەمی پەروەدە و خوێندگە گرنگترە تاکوو ئەو ئاگاهییە بدەینە تاک و کۆمەڵگە کە ئاشنا بن بە هۆی سەرەکی و بناخەیی ڕووداوو کارەساتەکان!

تابۆی سیکس ئەگەر بۆ جیلی کلاسیک زۆر تۆخ و دەگمەنە! بۆ جیلی زید و ئەلفا، بەس مایەی پێکەنین و گاڵتەیە! دیاردەکانی لیزبییەن و کوڕ خوازەکان( پەلکە زێڕینە) کە بۆ ئیسلامییەکان و بە تەواوی ئۆرودوگای میتافیزیا(باوەڕمەندبوون بە هیزری ئەفلاتوونی-ئایدیالیزم-ڕەشنالیسم یان عەقڵانییەت) و  جیلە پێشووەکان، گرنگە و دژ بەوان هەڵسووکەوت دەکەن، بۆ جیلی زید شتێکی زۆر ئاساییە کە لە ڕوانگەی زانستییەوە، لە تەواو کۆمەڵگەکاندا بوونیان هەیە، بە کوردیشەوە لە هەر چووارپارچەکەی_ لەبەر ئەوەی کە کوردیش وەکوو کۆمەڵگەی کوردستانی، لە کۆمەڵگەی جیهانی دانەبڕاوە و لەباری سرووشتییەوە، ئەو شتانە لەناو کوردیشدا بوونی هەیە و حاشاهەڵنەگرە_ لەمبارەوە و بۆ سەلماندنی ڕاستی بابەتەکە دەتوانین ئاماژە بدەین بە «تیۆریای باڵی پەپوولە» ‌کە دەڵێت: ئەگەر پەپوولەئێک لە شاری پیکەن، پێتەختی چین( ساینا) هەستێتەوەو باڵ لێبدات، بەعید نییە ئەگەر ئەوباڵ لێدانە ببێتە هۆی گۆڕینی کەش وهەوا و لە شاری نیۆیۆرکدا تۆفانێک درووست بکات _ کە پیشاندەری ئەوەیە کە تەواو دیاردەکانی سرووشت و گەردوون پێکەوە گرێدراون یان هاوپەیوەستن و لێک جێا نین. بۆیە لە سەر یەکتریش کاریگەرییان هەیە. کە بەمپێیە ناتوانین کۆمەڵگەی کوردستانی لە گەڵ کۆمەڵگەکانیتردا بە بێ پەیوەندی و جێا پێناسە بکەین. کە هەر لەمخاڵەدا دەتووانین ئاماژە بدەین بەوەی کە ئەو کاتەی باس لە کۆمەڵگەی جیهانی دەکرێت، لە ڕاستیدا لە کۆمەڵگەی جیهانی مرۆڤەکان باس دەکرێت کە هاو کێشەن و هاو چارەن و لە پەیوەندیدان و لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا لە سەر یەکتری کاریگەرن بە تایبەت ئەمڕۆکە کۆمەڵگەی جیهانی بە گۆندێکی چکۆلە پێناسە دەکرێت!_ بەدیهاتنی وایرۆسی کۆرۆنا خۆی وێنائێکە بۆ سەلماندنی ئەوەی کە چۆن تەواو جیهانی گرتەوە! ئەگەر ئەو پەوەندییەی نێو مرۆڤەکانی جیهان نەبێت، کاریگەرییەکانیشیان لە سەر یەکتری لا ئەچێت بەڵام لە ڕاستیدا کۆمەڵگەکانی جیهان پێکەوە گرێدراون. هەرچەند ئەوە دەوڵەت و حوکومەتەکان(بە تایبەت سیستەمی سەرمایە) کە لە باری جۆگرافییەوە سنووربەندییان کردووە وهەر ئەوەش لە بەشێکی جیهان یانێ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەروپی لاچووە و سنوورەکان مانای خۆیان لە دەستداوە هەر بۆیە بە تێگەیشتنی من لە داهاتووی نە زۆر دووردا، سنوورەکانی نێوان کوردستانی گشتیش لەو چووار پارچەیەدا لا ئەچێت!

چۆنیەتی کارکردنی نەسڵی زید

خاڵێکیتری زۆر سەرەنجڕاکێش ئەوەیە کە نەسڵی زید، بەردەوام تاکتیکەکانی خۆیان ئەگۆڕن!

تاکتیکەکانی نەسڵی ئێمە بۆ دۆژمن، زۆر ڕوون و ئاشکرا بوو. بۆیە هەر پێشتریش دوژمن دەیزانی کە ئێمە خەریکی چ بەرنامەئێکین بە وێنە بۆ ڕۆژانی داهاتوو! بەڵام شێوازی ئەم جیلە نوێیە بە جۆرێکە کە کاربەدەستانی کۆماری ئیسلامی تووشی سەرلێشێواوی و نەزانم کاری کردووە. هەر بۆیە لە سەرکوتکردنی خەڵکیش بە شێوازی کۆنتر، سەرکەوتوو نەبوو. بەڵام بە شێوازی شەلم کوێرم ناپارێزم، تەقەی لە خۆپیشاندەران کردووە و جار وایە کەسانێکی کووشتووە کە لە خۆپیشانداندا نەبوون! وەکوو تەقە کردن لە ماشینی بنەماڵەی  کیان پیر فەڵەک، ئە منداڵەی  کە بە خودای  ڕەنگین کەمان، بە ناوبانگ بوو. هەر وەها دەیان کەسیتر. گەرچی دەستبەجێ ئەبێت ئاماژە بدەین بەوەی کە هێزە نیزامییەکانی کۆماری ئیسلامی چەندینجاریش لە ڕووی پلان و بەرنامەوە، کەسانێکیان لە نەسڵی زید لە شەقامەکاندا کوشت کە ئەوانە وەکوو لیدەر و ڕێکخەر بوون لە خۆپیشاندانەکاندا وەکوو سارینا ئیسماعیلزادە و حەدیس نەجەفی و…هتد.

هەروا کە پێشتر ئاماژەی پێدرا، نەسڵی زید لە زۆربەی هەرە زۆری بوارەکاندا، کەرت و چەمک و دیاردەکانی گۆڕیوە. یەکێک لەو چەمکانەی کە دەستی بردووە بۆ گۆڕینی، چۆنیەتی سیستەمی فەرهەنگی مووسیقایە. کە نەسڵی پێشووتر تاکوو هەر ئەم ساتە وەختەش سەرقاڵە بە گوێگرتن لە مووسیقای سوننەتی یان کلاسیک وەکوو شەجەریان و شارام نازری و کامکارەکان و …هتد. نەسڵی زید تەواو ئەو فەرهەنگەی ئاوەژوو کردووە و نەک هەر گوێگری وەها مووسیقائێک نییە، بەڵکوو هەستاوە بە ڕەخنەگرتنێکی زۆر تووند و زانستیانە لەو بابەتەوە. بۆ وێنە ئەوان گوێ ئەدەن بە گرووپی ( ولشدگان) کە مووسیقای ئەم گرووپە، هەر نۆتەکانی پێشووترە و مەسەلەن لە دەزگای ماهووردا یان سێ گادا، ئیجرا ئەبن، بەڵام جۆری ڕیتمەکە گۆڕانی بە سەردا هاتووە و لە لائێکیترەوە بە تەواوی تیکستەکان و شیعری گۆرانییەکان، گاڵتەکردنە بە فیکری کلاسیکی و ڕەخنەگرتنی تووندە لە ناوەڕۆکی شیعرە کلاسیکەکان، بە شێوازی شاد و شاناز و شۆخی و گاڵتە وگەپەوە! کە بەمجۆرە کارەکانیان بە گۆێ بیسەر زۆر بە باشی دەنیشێت. من لە ماڵپەڕی فەلسەفە و ئەندیشە ٢ بەش لە کارەکانی ئەم گرووپەم دابەزاندووە و ئەتووانن لەوێ خۆتان بیبینن و گۆێبگرن. جێا لەمانە نەسڵی زید گوێگری مووسیقای جیهانی ئینگلیسییە و بەردەوام گوێگری گرنگترین گۆرانیبێژانی ئەو جیهانەن. دیاریشە کە لەم مووسیقایە، هیچ شتێک نامۆ یان تابۆ نییە! گۆرانیبێژەکانی ئەم بوارە لەم زمانەدا، باس لە چەندین دیاردە و ڕووداوی سرووشتی لە نێوان مرۆڤەکان و خۆشەویستەکان و دڵدارەکان دەکەن و بۆ وێنە بۆ ئەوان بە هیچشێوەئێک باسکردن لە سیکس لە گۆرانییەکەدا تابۆ نییە. ئەمە لە حاڵێکدایە کە لە مووسیقای کلاسیکی ئێرانیدا، ڕۆیشتنە ناو ئەو بابەتانەوە بە تەواوی بڤەیە و نەک هەر سانسۆر و ڕێگری دەکرێت کە لە باری یاسای وڵاتەکەوە، ئەکەوێتە خانەی دژ بە ئەخلاق و ئیسلامەوە، بۆیە بە تەواوی قەدەخەیە! بەڵام نەسڵی زید دەست ئەبات بۆ هەر ئەو بوارانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە قەدەغە کراوە و بەمشێوەیە و هەر وا کە خۆشیان دەڵێن: ئەمجۆرە کارانە و شکاندنی ساختار وپێکهاتەکان، ئەبێتە هۆی ئەوەی کە ئادرنالینی ئەوان ئازاد بێت کە هەر ئەمە خۆی چێژێکی سەرەنجڕاکێشیان پێ ئەدات!

تەنیا ئەوە نییە و بۆ ئازادکردنی ئادرناڵین لە لەشدا، ئەوان هەڵدەستن بە ئەنجامدانی گەلێک کاری خەتەرناک و ترسیشیان لەوەی نییە کە گیانیان لەو حەرەکەتەدا لە دەست بدەن! هەر وا کە زیندوویاد سارینا ئیسماعیلزادە(١٦ ساڵ تەمەنی بوو)، دەقیقەن باس لەم خاڵەدەکات لە کاناڵە یوتیووبەکەی خۆیدا. ئەمەش خۆی بووەتە هۆی سەرلێشێواوی زیاتری فەرماندەکانی هێزی سەربازی و نیزامی و سەرکوتکەرانی ڕژیم. لە بەر ئەوەی کە چەندین گرتەی ویدۆیی هەیە لە خۆپیشاندانەکاندا، کە کەسانێک بە بێ هیچ چەک یان تەنانەت هیچ شتێک، بەس بە دەستی خاڵییەوە، دەڕۆنە بەرانبەر هێزە سەرکوتکەرەکان و پێیان دەڵێین: فەرموو تەقە بکە! لە گرتەئێکدا کەسێک لە خۆپیشاندەران هەر بە دەستی خاڵی لەبەرانبەر چەکدارەکەی ڕژیمەوە دەوەستێت و بەردەوام ئەم دێرە دووپات ئەکاتەوە کە: تەقە بکە! ئەگەر ئەتووانی تەقە بکە! _ ئەو پاسدارە دەڕواتە دوواوە…. ئەم هەر دەڕواتە پێشەوە و پێ دەڵێت: تەقە بکە، بزانم چەندە مرۆڤی؟! ئەویش تەقەی لێدەکات و ئەو خۆپیشاندەرە دەکوژرێت!

نەسڵی ئێمە وەها نەبووین. لە جووڵەو دەرگیرییەکاندا تێماندەکۆشا کە گیانی خۆمان و دۆستەکانیترمان بپارێزین و هاوکات شەڕیشمان دەکرد… بەڵام ناچارم بە شتێک  دوبارە ئاماژە بدەم کە ڕەنگە زۆر کەس پێیان باش نەبێت، بەڵام بە قەوڵ برتراند ڕاسل: بەردەوام تێبکۆشە لە واقیع داکۆکی بکەیت و هەرگیز مەهێڵە کە هیچ ئایدیالۆژێکێک بەرگریت لێبکات لە نووسین یان بەیانی واقیعەکان. سەبارەت بە کۆماری ئیسلامی و جیلەکەی ئێمە، بە ڕاستی نەمانتووانی ئەم کۆمارە سەخیفە لە ناو بەرین… ئەم جیلە تەنانەت کەوتە ناو داوەکانی سەرمایەی ئیسلامی و نەخشەکانی کۆماری ئیسلامی! کە خۆی بوو بە هۆی بەهێزبوونی ئەو کۆمارە دژ بە مرۆڤ و کۆمەڵگەیە. مەسەلەن لە ڕێگای بڕوا بە ئەوەی کە دەکرێت کۆماری ئیسلامی ئیسڵاحات یان ڕیفۆرمی تێدا بکرێت. هەر ئەم تێگەیشتنە کاڵفامییەی بڕوا بە ڕیفۆرم لەم کۆمارەدا، بوو بە هۆی درێژە پێدانی ئەم سیستەمە خەتەرناکە کە ئەمڕۆ ئیتر سیما و ڕوومەتەکەی بۆ هەمووان ئاشکرایە کە چەندە دژ بە مرۆڤ و مرۆڤایەتی و خواستەکانی تاک وکۆمەڵگەیە.

 ئەبێت قبووڵ بکرێت کە هەر ئەم نەسڵەیە کە لە کاتی لە سێدارەدانی چەندین کەسەی ناو شارەکان ( جێا لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان) خەڵک دەڕۆیشتن و لە شوێنی ئەو سێدارە کردنەدا، کۆ دەبوونەوە و توویان دەشکاند و بۆیان وەکوو بینینی فیلمێک بوو! _ یان لە ساڵانی پێشووتردا کە کەسانێکیان بەردباران دەکرد و هەر خودی ئەو خەڵکە و ئەو جیلە بوون کە بەردەکانیان دەهاویشت بە سەر ئەو مرۆڤە بەدبەختەی کە لە چاڵ کرابوو! _ پێشتر چەندین لۆری بەردیان لەو گەڕەکەدا دەڕژاند و بەردیان بۆ خەڵک ئامادە دەکرد تاکوو دەستووری قورعانەکەیان یانێ  «ئەمر بە مەعرووف و نەهی لە مونکر»، ئەنجام بدرێت! کە ئەو مەلایە، حوکمی بەردبارانەکەی دەوتەوە، لە هەزارلاوە هاونەسڵەکانی ئێمە بوون کە بەردیان دەهاویشت وەکوو باران بە سەر ئەو مرۆڤەوە! گەرچی هەرگیز وەها ڕووداو یان کارەساتێک لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەڕێوە نەچوو. من لە خاترمە تەنیا یەکجار لە ساڵی ١٣٦٠دا بە دووای شەڕی ٢٤ ڕۆژەی سنەی سوور، دوو کەس کە عارەقیان خواربووەوە، هێنا ناو وەسەتی شار بۆ ئەوەی کە حوکمی ئیسلامی حەد کە ٧٥ زەربەی شەلاخ بوو لە بەرچاو خەڵکەوە ئیجرا بکرێت. دەقیقەن لەو کاتەدا شار خرۆشا و هەر لەوێ دەستمان کرد بە خۆپیشاندان و هێرشبردنە سەری پاسدارەکان. کە لە ئاکامدا بە تەقەی پاسدارەکان، ژنێک بریندار بوو_ ئەوە یەکمجار وە ئاخرینجار بوو کە کۆماری ئیسلامی ویستی لە ڕۆژهەڵاتدا لە بەر چاوی خەڵکەوە، تاکەکانی ناو کۆمەڵگە شەلاخ لێبدات و «حوکمی حەد» ئیجرا بکات. بۆیە نەسڵی پێشووتری زید لە ڕۆژهەڵاتدا بە نیسبەتی تەواو شارەکانیتری ئێراندا، خاوەنی هەڵویست و جێگە و پێگەی خۆی بوو. هەر بۆیە کە نەسڵی زیدی ڕۆژهەڵات، هەر ئیستەش تاقانە سەنگەرێکە کە درێژە ئەدات بە خەباتی خۆی. لە بەر ئەوەی کە جیلی زیدی مودیڕنی ئەمڕۆی ڕۆژهەڵات، ڕۆڵەکانی ئێمەن. کچ و کوڕانی ئێمەن و لە فەرهەنگی ئێمەدا گەورە بوون_ هەر چەند تەنانەت ئەم بابەتەش ڕەها و موتڵەق نییە و هەر لە ڕۆژهەڵاتیش هێشتا لە هاونەسڵەکانی ئێمە کەسانێک هەن کە نان بە بایەخی ڕۆژ دەخۆن و لە هێزی سەرکوتکەری کۆماری ئیسلامی ترسیان هەیە. بەڵام ڕێک لەمکاتەدا نەسڵی زیدی ڕۆژهەڵات نەک هەر ترسی نییە کە تەنانەت لە گیانی خۆیشی لایداوە بۆ بەدیهێنانی ئازادی و بایەخە ڕەسەنەکانی مرۆڤ و کۆمەڵگە و تێڕوانینی بە ژیان وژینایەتی، بە شێوازێک کە زۆر سەخت لە گەڵ جیلە پێشووەکاندا دێتەوە. کە هەر ئەمەش ئەبێتە هۆی جێا بوونەوەی جیلەکان لە یەکتر کە هەر لە پاراگرافی یەکەمدا و سەبارەت بە هیراکلیتۆس گوتمان: گۆڕان و گۆڕانکاری لە دیاردەکانی ناو گەردووندا شتێکی حاشا هەڵنەگرە.

نەسڵی پێشتری زید، ئارام و کۆنسەرواتیڤ بار هاتووە _ زۆر لە گەڵ سیستەمی دژ بە تاک و کۆمەڵگە، سازیش دەکات_ زوو دەکەوێتە نێو داوەکانی لیبەرالیسمی نوێ_ زۆر ترسنۆکە و بە ڕاستی لە ئیرادە  وخواستی ئازادی بەتاڵە _ خشتە ئەوەڵینەکانی ئەرتەشی بێکارەکانە و بەردەوام ترسی لە دەستدانی کاری خۆیە، هەر بۆیە لە تێکشکاندنی مانگرتنەکاندا هاریکاری دەسەڵات دەکات _ بەشداری کردنی لە خۆپیشاندانەکان زۆر لاواز و کاڵە و دوودڵیشە لە سەر بابەتەکان _ زۆر بە سەریعی دەکەوێتە جیهانی وەهم و خەیاڵی ئایدیالیزمیەوە_ بەرانبەر بە دەسەڵات خۆشباوەڕە و هۆمیدی چاکسازی هەیە بە دەستی خودی دەسەڵات ( ڕیفۆرم ) کە بە تەواوی میتافیزیاییە و ئاکامەکەی دژ بە تاک و کۆمەڵگەیە. کۆماری ئیسلامی لە بەر ئەوەی کە بە باشی ئەم جیلە دەناسێت و خواستە کانی دەزانێت و بە جیهانە فەرهەنگییە لاوازەکەی ئاشنایە کە زۆرجار بە ناردنی قشقەڕە جووانەکان( پرستوهای ڕژیم) لە باری سیکسیەوە، دەیانخاتە ناو داو. وە نەخشەکانی خۆی دەباتە پێشەوە. ئەو ژنانەش کە بەو شێوازە بۆ کۆماری ئیسلامی کار دەکەن، پێشتر بە دەستی کاربەدەستانی وەزارەتی ئیتڵاعات لە سەریان کار کراوە و فیریان کردوون کە چۆن بەرنامەکانیان ببەنە پێشەوە! _ ئەم دیاردەیەش دەگەڕێتەوە بۆ خواستی دەسەڵات و بە گشتی چۆنییەتی فامی سەرمایەی جیهانی کە بە بورژوازی بە ناوبانگە. ئەگینا مرۆڤ لە باری سرووشتییەوە بە پێ سروشتەوە، ئەبێت خاوێن و پاک بێت و بۆ پارە و کورسی و دەسەڵات دەست بە هەر کارێک نەبات (فەلسەفەی موراڵ). لێرەدا من دەکەومە بیر ئەفلاتوون کە لە تیزی تەزەکاردا دەڵێت: «زانیارییەکان و هیزرەکان پێشتر لە مرۆڤدا بوونیان هەبووە، کە بە دونیا دێت و وردە وردە فێری شتان ئەبێت،  ئەو شتانە وە بیری دێتەوەو ئەوانە پێشترلە جیهانی موسۆڵیدا بوونیان هەبووە»!

کە بەمپێیە ئەکرێت بڵین کە لە ڕوانگەی ئەفلاتوونەوە، ئەگەر کەسێک هەڵدەستێت بە ئەنجامدانی خراپەئێکەوە، ئەوە لە ڕوی زانیاری و ئاگاهییەوە نەبووە _ ئەو لە کاتی ئەنجامدانی ئەو خراپەیە، ئاگای( زانیاری- شناخت- ناسین)ی نەبووە و لە ڕوی نەزانییەوە ئەو کارەی کردووە!! دەی ئەگەر ئەمە دروست بێت واتە  ئەو حاکمەی کە حوکمی دەسبەسەر کردنی ئەو دوو میرمنداڵەی کە تەمەنیان لە خوارەوەی هەژدەساڵدایە یانێ عەبدوڵا هیوا فاتیح و سابیر ئەحمەد، کە تەنیا لە خۆپیشانداندا بەشدارییان کردووە و لە ٨-١١-٢٠٢٢دا لە گەرمیانی باشووری کوردستان و بە دووای دوو ساڵدا، سزای چوارساڵ زیندانی بە سەر هەر یەکەیان داسەپاندووە، لە ڕوی نەزانی و نەبونی زانیاریدا، وەهای کردووە! ئەو حاکمە و ئەو دەسەڵاتە بە پێ هیزری ئەفلاتوونی، خەتای نەکردووە و کارەکەی درووستە! _ دەی نەسڵی زید، وەها تێگەیشتنێکی کاڵفامانە و وەها کردەوەئێکی قیزەونی لا قبووڵ نییە و بە تەواو بوونیەوە، لە بەرانبەریدا دەوەستێتەوە.

بابەتێکیتر ئەوەیە کە بڕێک لە ڕووناکبیرانی چەمکی فەلسەفەی سیاسی ئەفەرموون: دابەش کردنی جیلەکان و دەرخستنی جێاوازییەکانی نێوان ئەو جیلانە کارێکی نازانستیانەیە! ئەمە لە حاڵێکدایە کە ئەو ڕووناکبیرانە هەر لە خاڵی یەکەمدا گرفتی میتافیزییان هەیە لە بەر ئەوەی کە چاوی خۆیان و گۆێ خۆیان سەبارەت بە گۆڕانی بەردەوامی فینۆمنەکانی گەردوونی کەڕ و کوێر کردووە! خۆشیان ئەزانن کە جیلی پێشووتر بۆ وێنە هەر نەیزانیوە کە ئینترنیت میوە یان بەرەی چ دارێکە! لە حاڵێکدا نەسڵی زید لە گەڵ جیهانی پێشکەوتووخوازی تەکنۆلۆجیای سەردەمدا تێکەڵاوە و هەر لە کاتی بە دونیا هاتنیدا لە گەڵ ئەو جیهانە زۆر سەریعە دەرگیر بووە و لە گەڵ دیاردە جۆراوجۆرەکان و ڕووداوەکانی کۆمەڵگەی جیهانی و تەنانەت جیهانی گەردوونی و یۆنیورساڵی نەک نامۆ نییە کە زۆریش ئاشنایە. دەی هەر لەمخاڵەدا چۆن دەکرێت ئەم دوو جیلە وەکوو یەک پێناسە بکرێت؟ ئایا جێاوازییەکان وەکوو ڕۆژی ڕوون لە برچاو نین؟! ئایا چۆنییەتی هەڵسوکەوتی ئەم دووانە لە گەڵ یەکتریدا خاوەنی دەیان و بگرە سەدان جێاوازی نییە! ئەساسەن کام بۆچوون و هیزری جیلی زید لە گەڵ جیلی پێشووتردا یەکئەگرنەوە؟! ئەگەر وا بێت بۆچی زۆربەی ئەو جیلە دەڵێن کە لەو کاتەی بە ئامانجەکانیان بگەن و شۆڕشەکە سەر ئەخەن، هەر حەتمەن ناوی فامیلی خۆیان دەگۆڕن؟! بەو خواستەی کە بە تەواوی لە یادگارەکانی جیلی پێشووتر دابڕابێتن!! یانێ ئەم ڕادەی تووڕەیی و ئەستەمەی کە لەم جیلەی زید کراوە، بۆچی نابیندرێت و بە ڕوونی ناکەوێتە بەرچاو؟ بۆچی بەرگرییان لێدەکرێت لە کارەکانیان و پڕۆژەکانیان؟

 کێ بەرگرییان لێدەکات؟

ئایا جێا لە دەسەڵاتی میتافیزیایی کۆماری ئیسلامی و جیلی پێشووتر یانێ دایک و باوک و براو خۆشکانی سەر بە جیلی پێشووتر، کەسێکیتر هەیە کە حوکمی وەستان و بێ دەسەڵاتی و لاوازی و سازشیان بە سەردا دەسەپێنێت؟ و داوایان لێئەکات کە هێندە ڕادیکاڵ مەبن و تەنانەت بە شێوازی خۆیان بەندیان دەکەن و ڕێگرییان لێدەکەن؟! ئەمانە جێاوازی نین، واتە چین؟ تکایە بۆمانی ڕوون بکەنەوە. ئێوە کە لە بناخەوە لە گەڵ سیستەم و دەسەڵاتی دژ بە مرۆڤ و مرۆڤایەتی ڕاهاتوون و تەنانەت بە ئاشکرا و بە نهێنی حاشا لە گۆڕانکاری گەردیلە و گەردوون ئەکەن. ڕوونی بکەنەوە کە خاڵی هاوبەشی ئەم دوو دیاردە کۆمەڵاتییە چیە؟ ئەوەی کە نەسڵی ئێمە مرۆڤین و ئەوانیش مرۆڤن؟ _ بڕواتان هەبێت کە جیلی زید گۆمانیان هەیە لە مرۆڤ بوونی ئێمە! لە بەر ئەوەی کە ئەوان ئەتووانن بڵێین کە: ئێوە چۆن ئەم دونیا و کۆمەڵگە و سیستەمەتان بۆ ئێمە ڕەخساندووە؟ چۆن بە خۆتان ئیزنتان داوە کە وەها دۆخێک بۆ ئێمە بڕەخسنێنن؟!  بۆچی دەگەڕان بە دووای تاڵی مووی ئیمام خومەینی لە نێو قورعاندا؟ چۆن و لە بەر چی ئەو هەموو ئیمامزادەتان درووست کرد و دەیان پەرەستن و لە ڕۆژانی تاسووعاو عاشوورا گریاون و دەگرین و هەر ئیستەش لە شارەکانەوە هەموو سالێک بە ڕێ دەکەون و بە پێ دەڕۆن بۆ کەربەلا و زیارەتی ئیمام حسێن؟ یان خود چۆن ئێوە ئەتووانن قبووڵ بفەرمون کە هەزاران مرۆڤی ئازادیخواز لە زیندانەکاندا ئیعدام بکرێن و هیچ هەڵویستێکتان نەبێت؟! ئێمە ئەم هەموو پارادۆکسە چۆن لە مێشکی خۆمان حەل بکەین؟ چاوەکەم ئێمە لە ئێوە دابڕاوین و لە ڕاستیشدا لە ڕووی جەوهەری گەردوونییەوە دابڕاوین و هەر بۆیە دەڵین لە دوواڕۆژی سەرکەوتن بە سەر ئەم دەسەڵاتە دژ بە مرۆڤە، تەنانەت ناوی فامیلی خۆمان دەگۆڕین کە بۆ ڕۆڵەکانی داهاتوو بڵین و ئاشکرابکەین کە چیمان لە دەستی ئێوە کێشا و چۆن بە دیل گیراین و بۆچی لە ئێوە بێزارین؟_ ئێوەی کە دەتانبینی لە ناو شارەکاندا گرووپ گرووپ خەڵکیان بە جەرسەقیل لە سێدارە دەدا و ئێوە تەواشاتان ئەکرد!! بەڵێ ئاشکرایە و حاشاهەڵنەگرە کە لە جیلی ئێوەش کەسانێکتان تێکۆشەر بوون و سەدان ئازارتان بینی و کەسانێکتان تێکۆشان کە ئەم دەسەڵاتە پیس و پۆخڵە دابڕۆخێنن، بەڵام نەک هەمووتان… چەند لە سەدێکی زۆر کەمتان لە ڕاستی و درووستی و ئازادی داکۆکیتان کرد، قسەکەی ئێمە لە سەر ئەو کەسانە نیە کە دەیان و سەدانیان لەو تێکۆشانەدا گیانی خۆیان فیدا کرد، بەڵکوو قسەی ئێمە ڕوو بە زۆربەی هەرە زۆری جیلەکەی ئێوەیە کە ڕاستییەکان و واقیعتان، چەواشە دەبینی و هەر ئێستەش بە چەواشەوە دەیبینن و ددان بە هەبوون و روودانی واقیعەکان دا نانێن! بۆیە لە نێوان ئێمە و ئێوەدا جێاوازییەکی زۆر قووڵ هەیە. وە ناشتوانن حاشای ئەوە بکەن کە بەس جیلی ئێوە بوو کە دەنگی دا بە کۆماری ئیسلامی و ئەم بارو دۆخەتان بۆ ئێمە ڕەخساند. نا. ناتووانن حاشای لێبکەن. ئێستەش ئێمە ئیزن بە خۆمان نادەین کە ئێوە دادگاهی بکەین، بەڵام داواکارین کە لە پرخە پرخی خەونە ڕاسپوتینییەکانتان هەستن و لانیکەم ڕێگری لە ئێمە بۆ بەرەو پێشخستنی خۆپیشاندان و خەبات و شۆڕشەکەمان مەکەن. ڕاستە ڕوبەڕو بوونەوە لە گەڵ واقیعدا هاسان نییە! بەڵام ئیرادەتان هەبێت و واقیع قبووڵ بکەن!

جیلی زید لە باشووری کوردستان

لە باشووری کوردستانیش، بە داخەوە نەسڵی زید بە شێوازێکی سەردەمیانە و مودیڕن فام نەکراوە. لەوێش هەر ئەم کێشەگەلە بوونی هەیە و دەسەڵاتی دوو بنەماڵە بووەتە هۆی خەساندنی بەشی هەرە زۆری کۆمەڵگە. لەم بەشەی کوردستانێک کە زنجیر کراوە، دەیان دیاردە و ڕووداوی سەیر و سەمەرە ڕوویانداوە و جیلی کلاسیک نەک هەر ئیرادەی لێ سەندێندراوە، بەڵکوو لە هەموو خراپتر خەسێندراویشە! خواستی دەسەڵاتی ئەو حوکمڕانییە وەکوو وایرۆسێک لە ناو خەڵکانێکی زۆردا ژیان بە سەر ئەبات. خۆ جیلی زید ئەو دەسەڵاتە گەندەڵەی درووست نەکرد! جیلی زید هەر بوونی نەبوو کە خەڵکانی ئەو سەردەمە خۆیان دەنگیان دا بە ئەو حیزبانە و دوو دەستی دەسەڵاتیان لە ناو سینی زێڕیندا پێشکەشکردن! _ کەسانێکی دڵسۆز و ژیر و هۆشیار دەستیان کرد بە جووڵەو تێکۆشان گۆڕانێک لە بەرژەوەندی کۆمەڵگەدا بە دی بکەن، بەڵام ئەوانە کەوتنە بەر هەڕەشەو و گۆڕەشەی دەسەڵات و حیزبەکان و بەشێکیان هەڵاتن بۆ هەندەران و بەشێکیان خانەنشین بوون و بێ دەرەتان داکەوتن و بەشێکیان بە تەواوی لەو تێکۆشانەدا لە ناو چوون. کە ئەمانە چەند لە سەدی خەڵک بوون؟بە ڕاستی  زۆر کەم بوون. بۆ وێنە ئەو قەڵەمبەدەستانە کە بە ڕەهەندییەکان بەناوبانگن و تێکۆشان کە لە ڕێگای قەڵەمەکانیانەوە و لە چاپدانی کتێب و مەقالەو گۆڤار، کۆمەڵگە وشیار بکەنەوە، بەڵام هەر ئەوانیش پەرتەوازە بوون و نەیانتوانی بە شێوازێکی جیدی و کارا، دەسەڵاتی دژ بە خەڵک بگۆڕن. کە دەبینین لە باشووری کوردستان، ئەو دەسەڵاتە هەر ماوەتەوە و نەک هەر گۆڕانکاری نەکراوە کە بارودۆخەکە لە ساڵانی پێشووتر زۆر خراپتر بووە! بۆ وێنەی بەرچاو، باشووری کوردستان بە دوو زۆنی سەوز و زەرد دابەشکراوە و لە هەرکامیان بە شێوازی جۆراوجۆر نەک هەر سەروەت و سامانی ئەو وڵاتە ئەبەن کە تەنانەت دژ بە مانا ڕەسەنەکانی مرۆڤ وەستاون_ هەر هێندە دیار و ئاشکرایە کە سایرۆنەکانی کوردستانی باشوور، لە ڕۆژی ڕووناکدا لە خەڵک دزی دەکەن. وە تەواو کارەکانیشیان لە فیلتەری یاساکانی خۆیاندا دەڕواتە پێشەوە! بە ڕاستیش سایرۆن ئەو دزە زۆر زیرەکەیە کە لە ئۆستوورەکانی یۆنانی کۆندا بە دزێکی زۆر زیرەک بە ناوبانگ بووە، بە جۆرێک کە کەس نەیزانیوە بە چۆنیەتی دزی کردنی سایرۆن_ ئێستە سایرۆنەکانی کوردستان لەوانەیە دەرس بە سایرۆنی یۆنانی بدەن! لە بەر ئەوەی کە بۆ وێنە هەر پڕۆگرامی لاپەڕەی سپی و پریڤاتکردنەوەی زۆربەی هەرە زۆری ئۆرگانە کۆمەڵاتییەکان و خزمەتگۆزارییەکان کە پریڤاتکراون. وەکوو زانکۆەکان و خوێندگە_ سیستەمی پیزشکی _یان سیستەمی پەروەردە و لەو لاوە سیستەمی دادپەروەری! _ دەی پرسیار ئەوەیە کە ئەو گەنجەی کە پارەی نیە و ژیانی زۆر بە سەختی دەڕواتە پێشەوە، چۆن ئەتوانێت پارەی دەرسەکان و زانکۆەکە بدات، ڕێک لەوەش ئاگادارە کە بە دووای تەواوکردنی زانکۆەکەی، کاریشی دەست ناکەوێت و دەکەوێتە ناو ئەرتەشی بێکارەکان؟! یان ئەو کەسەی کە نەخۆشە و لە بەر پریڤاتبوونی سیستەمی پیزشکی توانای ئەوەی نیە کە پارەی دوکتۆر و دەرمانەکان بدات! خۆ ئەمە حوکمی ڕاستەوخۆی کوشتنی تاکەکان و مرۆڤەکانە! جیلی زید، ئاگاداری تەواو ئەم بارودۆخ و کارەساتەیە بۆیە وەکوو مارێکی بریندار لە باشووردا خەریکە هەر لوول دەخوات و تووڕەبوونی لەوەدایە کە چۆن دەکرێت وەها ژیانێک بۆ ئەو کۆمەڵگەیە دەستەبەر بکرێت کە لە ناویدا مرۆڤ خاوەنی هیچ پێگە و بایەخێک نیە!

زۆربەی هەرە زۆری کۆمەڵگە و جیلی پێشووتر لە دامەزراندنی ئەو دەسەڵاتە هاریکار بوون! کە سیمای واقیع و خواستی دەسەڵاتی سەرمایە و دەسەڵاتی گەندەڵی لۆکاڵی دەرکەوت و مانگ لە پشت هەورەکان هاتە دەرەوە، کەسانێکیان وەکوو ڕۆشنبیری لایەنگری بەرژەوەندییەکانی کۆمەڵگە قەڵەمەکانیان خستە گەڕ. وەکوو ڕەهەندییەکان کە پێشتر ئاماژەیان پێدرا_ بەڵام ئەوانیش پەرتەوازە بوون! و نەیانتووانی کارێک ببەنە پێشەوە. بۆچی؟ وڵام بەو پرسیارە نادرێتەوە مەگەر ئەوەی کە بەدواداچوونێکی زانستیانە لە سەری بکرێت. بە هەر چۆنێک بێت خۆ دەسەڵات بە بێ چالاکی و تێکۆشان بۆ بەقای خۆی دانانیشێت. ئەویش تێئەکۆشێت کە دانەدانە ئەو مرۆڤانەی کە ژیر و ئازادیخوازن لە ناو بەرێت. بۆیە دەبینین بەشێک لە قەڵەمەکان بە هێزی سەرمایە و پارە دەسێنێت یان خود قەڵەمەکانیان دەخاتە گیرفانی نووسەرەکانەوە بێ ئەوەی کە یەک دێر لە سەر ئازادی و واقیعی بارودۆخی ژیانی خەڵک لەو قەڵەمەوە بێتە دەرەوە!_بەمپێیە کۆنترۆڵی دەزگای چاپەمەنی دەگرێتە دەستەوە. تەنانەت پارەی تایبەت تەرخان ئەکات کە لێژنەئێک بچن بۆ هەندەران و لەوێ، لە گەڵ نووسەراندا دانیشتن دەکەن تاکوو قەڵەمەکانیان لە خزمەتی دەسەڵاتدا بکەوێتە گەڕ کە لەمڕێگاوە خەڵک بگەمژێنن و بە واتای دەقیقی فەلسەفی زۆرتربیان خەسێنن _ بەڵێ دەسەڵات بە تەواو هێزی خۆیەوە خەریکی خەساندنی تاک و کۆمەڵگەیە. ئەساسەن وشەی تاک لە باشووری کوردستاندا خاوەنی هیچ پێگەئێک نییە! هیچ مانائێکی نییە! هیچ جێگەئێکی نییە! کە تاک لە ماناکانی بەتاڵ بووەوە، خودی کۆمەڵگەش لە ماناکانی و لە بایەخەکانی بەتاڵ ئەبێتەوە.

دەسەڵات لە باشووردا وەها دۆخێکت بۆ ساز دەکات کە لە پانتۆمیمیش سەیرترە! وەک وێنا، پارلیمانێکت بۆ درووست ئەکات کە سیمای یاسا و ومودیڕنیتەی پیشان بدات! بەڵام هەر ئەو پارلمانە دەکرێت بە تلەفۆنێک بۆ ماوەئێکی دوور و درێژ دابخرێت! ئەمە سیما مودیڕنەکەیە!! ئێنجا ئەندامەکانی ئەو پارلمانە، کەسیان لە نوێنەری ڕاستەقینەی خەڵک نەبێت!! بۆچی؟ چونکی لە سیستەمی دەنگداندا تەنانەت دەکرێت دەنگەکان بکڕدرێن و بفرۆشرێن!! وەکوو بازاڕی قەسابەکان یان وەکوو سفرەکەی پیرەمێردی خینزر پینزری لە بەبووی کوێردا_ جیلی زید لە وەها بارودۆخێکدا دێتە دی. کە تەواشای دەوروبەری خۆی دەکات دەبینێت بە ڕاستی و تەنانەت لەم دەورەی مودیڕن و پەسا مودیڕنەدا، هیچ شتێک لە سەر جێ خۆی نییە و هەموو گاڵتە جاڕییەکی زۆر خەمگینە بە سەر ئەو خەڵکەوە. بۆیە دڵسارد ئەبێت و تووشی ڕۆژمەرگی دەبێت_ هەزارانی ئەو جیلە زانکۆی تەواوکردووە بەڵام کاری دەست نەکەوتووە! چۆن دڵسارد نەبێت؟ هەرچی بەراوەردی خۆی دەکات لەم خاکە و دەڕوانێتە هاو نەسڵەکەی خۆی لە وڵاتانیتر، دۆڵێک دەبینێت کە بە هەزاران هەزار لۆری زەبەلەح پڕ نابێتەوە! بۆیە ڕوو دەکات لە هەندەران و بەشێکیان دەبێتە خۆراکی ماسییەکانی دەریای ئیژە و بەشێکیان کە دەگەنە ئۆروپا دەبنە سەرباز و هێزی سەرمایە_ زۆر سەیرە ئەوەی کە بەشێکیان کە زانکۆیان تەواو کردووە بە هۆمیدی ئەوەی کە لە کۆمپانیائیکدا کارێکیان وە دەست کەوێت دەست دەکەن بە کارکردنی بێ پارە و لە باری زەمانەوە نادیار، بەو هیوایە کە لە داهاتوودا لەوێ کاریان پێ بدرێت! بەشێکی هەرە زۆریشیان دەکەونە ناو ئەرتەشی بێکارەکانی سەرمایە کە زریانێکی زۆر خەترناکە و مارکس بە شێوازێکی زۆر جوان ئەو دیاردەیە پیشان ئەدات. هەر بۆیە نیزامی سەرمایە پێویستی بە بەدیهێنانی ئەو ئەرتەشە بێکارەیە و بۆ دوا ڕۆژ کاری تایبەتی پێیە! و وەکوو گورزێکی گرانە دژ بە سرووشتی مرۆڤ و جێگەو پێگەی تاک و کۆمەڵگە_ هەر لەم ڕێگەو چەندین شێوازیترەوە  وەکوو پریڤاتیزە کردنی دەزگا خزمەتگۆزارییەکان و ئۆرگانەکایتر، دەبێتە هۆی لەناوچوونی شیرازەی فەرهەنگ وبەمجۆرە خودی کۆمەڵگە تێک ئەدات و ئەبێتە هۆی سەرهەڵدانی سەدان ڕووداوی هیزری و کلتووری کاڵ و کوشتن و بڕین و ئیهانەکردن بە ژنان و تێکدانی زیاتری پێکهاتەی تاک و تەواو کۆمەڵگەکە.

جیلی زید لە باشووری کوردستان لە خۆی ئەپرسێت کە هۆی سەرەکی ئەم هەموو کارەساتە چیە؟ چۆن دەبێت ئەم هەموو بێکاری و بێ پارەیی و شێواندنی پێکهاتەی خاو وخێزان و بنەماڵە و ڕوودانی دەیان و سەدان شتی ناو کۆمەڵگەکە بەمشێوەیە بێت و کەسیش ئیرادەی جووڵەی نەبێت؟ و دەسەڵات بە سەریدا بەمشێوەیە حوکمڕانی بکات؟! بە دووای وڵامەکاندا دەگەڕێت، لە حاڵێکدا هێزی کەمە و دەبینێت کە هەر جووڵەئێکی ئەویش ها لە ژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتدا_ بە ڕوونی پارادۆکسەکانی کۆمەڵگەی خۆی لە گەڵ کۆمەڵگەکانیتردا دەبینێت بەڵام چارەسەرکردنەکەی لا هاسان نیە! بۆیە لە ناو خۆیا دەشکێتەوە_ کات کە دەڕوات دەقیقتر دەبێت و بە خۆی ئەڵێت: قبووڵکردنی ئەم باروودۆخە بەم شێوەیە کارێکی زۆر زۆر سەختە و بۆ من ناکرێت چونکی دەبینم دژ بە واقیعە. بۆیە دەبێت هەستمە سەر پێ و هەبوونی خۆم بسەلمێنم و ڕووڕەشی دەسەڵات بخەمە بەرچاو. ئەمە ئەرکی مێژوویی سەر شانی منە_ من ناتووانم وەکوو جیلی پێشووتر پشت بکەم لە واقیعەکان! من ئەبێت شەو و ڕۆژی خۆم و ژیانی خۆم درووست بکەم_ بۆیە زانیومە چیتر شتێکم نییە کە لە دەستی بەم، کە واتە هیچ ڕێگائیک نییە جێا لەوەی کە دەبێت بە تەواو بوونمەوە بەرانبەر بەم دەسەڵاتە دژ بە مرۆڤ و کۆمەڵگەیە بوەستم. ئیتر ئەگەر گیانیشم لە دەستدا، زۆر گرنگ نیە لە بەر ئەوەی کە لانیکەم بەرانبەر بە واقیع و مرۆڤەکانی داهاتوو شەرمەزار نابم. بەمپێیە ناچارم خۆم ڕێک بخەم بۆ بەدیهێنانی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە.

نەسڵی Z    بە زمانێکی زۆر ڕووناک بە خۆی و بە ئێمە ئەڵێت: کە دادەنیشم و خۆم لە گەڵ هاونەسڵەکانیتری خۆمدا لە وڵاتەکانی ئۆرووپا هەڵئەسەنگێنم دەبینم ئەو مێشکی بەوە سەرقاڵ نیە کە خواردنم نیە یان کارم نیە و ئاخۆ داهاتووم چی ئەبێت؟! خواردن و کار و خوێندن و داهاتووی ڕوونە، بۆیە یەکسەر دەست دەکات بە پلان داڕشتن بۆ داهاتووی دوور و زۆر باشتر لەوەی ئیستە هەیەتی_ ئەو ها لە ڕادەئێکی بەرزترەوە_ من بە پێچەوانەوە مێشکم سەرقاڵە بە بەرهەمهێنانی خواردنی ڕۆژانەوە و هیچ وێنائێکی ڕووناکم لە بەر دیدی خۆم نییە بۆ داهاتوو، بۆیە لەم سیستەمی هیرەمیەدا  لە قاتی خواری خوار دەرگیری شتە ئاسایی و بەیسیکەکانم، کە بەمپێیە ناتووانم داهاتووی باش بە دی بکەم بۆ خۆم، بۆیە خەمسارد و بێ هۆمیدم! هەر بۆیە پەنا ئەبمە سەر بڕێک یاری ئینترنتی و دەیان سەعات خۆم بەوجۆرە سەرقاڵ ئەکەم تاکوو خۆم لە واقیعە تاڵەکان دوور بخەمەوە! ئەمە خۆشییەکانی منە کە هەر زوو لە ناو ئەچن و جیهانێکی خەیاڵی دوور لە واقیعە! بۆیە ناتووانم داهێنەر بم. جووڵەیان لێم بڕیوە! لە دەیانلاوە بە دەستی باوک و دایک و کەس وکارەوە بە دیلی گیراوم و دەرگیری فەرهەنگێکی زۆر دوواکەوتووانەم کە دەسەڵاتێکی بێ رۆحمی لە پشتە و خۆشم ئەزانم کە دەبێ ئەو دەسەڵاتە بڕۆخێنم و فەرهەنگەکەش بگۆڕم…! بۆیە بەردەوام بەرۆکی خۆم دەگرم و لە گەڵ خۆمدا شەڕ دەکەم کە ڕێگاچارەی ڕاستەقینە و چارەسەری کێشەکان بدۆزمەوە.

ئیتر بۆیە ئازادکردنی ئادرناڵین بۆم باشترینی خۆشییەکانە و لە ڕێگای خەتەرکردنەوە، هەڵدەستم بە ئەنجامدانی ئەو کارانەی کە ئادرناڵینم ئازاد بکەم و تەنانەت لە گیانی خۆیشم لا ئەدەم!!هەر شتێک خەتەرێکی تێدا بێت بۆ من بەدیکردنی شادی و شانازیە!بۆیە شەپۆلە ساردەکانی دەریای ئیژەش بۆم ئاساییە و دەشزانم کە ڕیسکی مردنی تێدایە. ئەگەر هەڵدەستم بە ڕێکخستن و خۆپیشاندان، تەنیا بەم هۆانەیە کە پێشتر قسەم بۆ کردی. بەڵام بە هەرکات ئەرکی سەرشانی منە کە ژیان و داهاتووی خۆم دەستنیشان بکەم، ئەویش بە هەر شێوازێک بێت.

دیاردەی ڕێبەری و نەسڵی  Z

تاکوو ئەم نوقتەیە بە ڕوونی دیارە کە نەسڵی زید، بارودۆخ و هیزرەکانی خۆی سەبارەت بە دیاردەی ڕێبەری، بە دەقیقی ڕوون کردووتەوە و بە هیچشێوەئێک ڕێبەری تاکەکەسی کۆمەڵگەی لا قبووڵ نییە- کە هەر ئەمخاڵە زۆر بە هیزری ئانارشیستی نزیکە. هەرواش کە بۆ خەڵکان ڕوون بوەتەوە لە خۆپیشاندانەکانی ڕۆژهەڵات و بە گشتی ئێران لەم ماوەیەدا، نەسڵی زید خاوەنی هیچ فینۆمنێکی ڕێبەری نەبووە ونییە! بۆیە کۆماری ئیسلامی و هێزی سەرکوتکەر، لەم بابەتەوە سەری لێشێواوە و هەر چی بە دوای لیدەرەکاندا دەگەڕێت، شتێک نادۆزێتەوە! _ لە ڕاستیدا شتێک کە بوونی نییە، دۆزینەوەشی کارێکی بە تەواوی بێدەرەتانە!

شێوازی کارکردنیان بەو جۆرەی کە بەرچاوە، زۆر ڕەمزی و ئاڵۆزە. ڕەنگە زۆرێک لە مرۆڤەکانی ناو کۆمەڵگەی زید، خۆشیان ئاگاداری ئەوە نین کە لە چ کاتێک یان لە کام نوقتەی جوگرافیدا کۆبوونەوە و خۆپیشاندان یان هەر کردەوەئێکیتر دەڕواتە پێشەوە. بەڵام زۆر سەریع ئاگادار ئەبنەوە کە بەرنامەکان چین و کردارەکان و ئاکسیۆنەکان دەبێت چۆن بڕواتە خانەی کردارەوە! لەمبوارەدا بەوجۆرەی من تێگەیشتووم لە شێوازی کارەکانیان لە پێوەندییەکاندا، ئەوان خاوەنی جۆرێک زمانی نهێنی و ڕەمزین کە سەردەرهاوردن لەو زمانە کارێکی هاسان نییە. بۆ وێنە لە پەیامەکانیاندا بە یەکتری لە بڕێک وشە و پیتە کەڵک وەردەگرن کە بارهەڵگری تایبەتمەندییەکی دیاریکراوە و ئەگەر بە گوێ من و کەسانیتردا بێت، ڕەنگە هەر نەزانین باس لە چی دەکرێت! بۆیە دەتووانین بڵێین کە ئەم جیلە خۆی بۆ خۆی زمانێکی تایبەت بە خۆی درووستکردووە کە پێویست بووە. بۆ ئەوەی کە هێزی سەرکوتگەر و وەزارەتی ئیتڵاعاتی ڕژیم لەو زمان و پەیامە تێنەگات وە هەم لە لائێکیترەوە ببێتە هۆی سەرلێشێواوی زۆرتری کاربەدەستان و پەرتەوازەکردنیان لە شوێنە جێا جێاکانی ناو شارەکاندا. بەو مەبەستەی کە بتوانن زۆرترین و کاراترین خەڵک لەو نوقتە تایبەتمەندەوە کۆ بکەنەوە. لە سەردەمی ئێمە وکاری نهێنی لەمبابەتە، لە خاترمە من خۆم لە گەڵ هاوڕێیەکانمدا بە شێوازی نووسین بە ئاوی پێواز لە سەر لاپەڕەئێکی چکۆلە کە دوواتر ئەو کەسەی پەیامەکەی بە دست دەگەیشت، دەیخستە سەر شەمعێک یان گەرمای چرائێک و بەمجۆرە، وشەکان و دێرەکان دەردەکەوتن! وە هەر هێندە پەیام و ناوەڕۆکی بابەتەکە دەگەشتە دەستمان دەمانسووتاند و ئەو لاپەڕەیە لەناو دەچوو! تاکوو نەگاتە دەستی هێزەکانی نهێنی ڕژیم! ئیستە جیلی زید کە وەها شتێک ئەخوێنێتەوە، بزەئێک دەکەوێتە سەر لێوی و ناحەقی نییە! لە بەر ئەوەی کە ئێمە هەر هێندەمان لێدەزانی! تەکنۆلۆجیای ئێمە هەر هێندە هێزی بوو. شەونامەکان و بانگهێشت کردنەکان ونووسینەکان بە ڕاستی دەیان خەتەری بۆمان دەڕەخساند بۆیە ئەو هەموو یارانەمان لێ کوژران و ئیعدام کران. بەراوەرد کردنی هەر ئەم وێنایە لەگەڵ شێوازی ڕەمزی تیکستەکانی جیلی زید، خۆی دەرخستنی جیهانێکە کە لە دەیانلاوە جێاوازییان هەیە.

هەر بەمپێیە و لەم بەراوەردکردنەدا، چۆنییەتی و کەیفییەتی چالاکییەکانی ئێمە و ئەم جیلە نوێیە، هەر حەتمەن خاوەنی جێگەو پێگەی خۆیە کە تایبەتمەندە بەو دەورەو ئەم دەورەوە. هەروا کە پێشتر وتمان، ئێستە زەمانێکە کە جیهانی دیجیتاڵی بە خێرایی و تووندییەکی هەرە زۆرەوە دەڕواتە پێشەوە و چەمک و کردەوەکان، ئێستە زۆرتر دیجیتاڵین و هاسانتر و سەریعترن و زۆریش کاران. لە سەر دەمی ئێمەدا ناچار بووین بۆ بڕێک بابەت وەکوو بەڕێ کردنی کتێبێک لە شارێک بۆ شارێکیتر، نەک هەر ناچار بووین ڕیسک و خەتەرەکان قبووڵ بکەین کە بەڕاستی هەر بەمبۆنەوە کەسانێکی زۆرمان لێگیران و کەوتنە زیندانەوە و لە بزووتنەوەکە دابڕان یان کوژران و لەناو چوون_ کەچی ئێستە بە پێچەوانەوە تۆ ئەتوانیت بیست کتێب و زۆر زیاتریش بە یارمەتی تەنیا یەک ئاپ یان سافتوێر بنێریت بۆ دۆستەکەت، بێ ئەوەی کە خەتەری گرتن و کوشتنی تێدا بێت. ئەگەر دیققەت بکەن، لەو کاتانەی کە پاسدارەکان دەڕۆن بۆ گرتنی کەسێک لە ماڵ و شوێنێکدا، ئەوەڵین کارێک کە دەکەن دەسبە سەردا گرتنی کامپیوتری ئەو ماڵەیە. خۆ دیارە بۆچی وە بە چ مەبەستێک وەها کارێک دەکرێت!

زامەکان و خواستەکانی ئێمە وجیلی زید لە خاڵێکدا هاوبەشە.

پێش ئەوەی کە ئەم بابەتە بوروژێنم ناچارم جەختبکەمەوە لە سەر ئەمخاڵەی کە ئەگەر بە جیلی ئێمە ئیشارەدەکەم، مەبەست تەواوی ئەو جیلە یان نەسڵە نییە، بەڵکوو بەشێکە لەو نەسڵە کە بەشێوازی کارا و جیدی ژیانی خۆی تەرخانکرد بۆ بەدیهێنانی ئازادی و ژیانێکی باش بۆ تاک و کۆمەڵگە_ بەشێکیترمان بە ڕاستی بە هۆی جۆراوجۆرەوە نەهاتە ناو ڕیزی چالاکی و بەرخۆدان بۆ خەڵک. کە بەمپێیە ئەشێ مەبەستەکە ڕوون بێت.

ئێمەش زانیاریمان بوو لە سەر ڕووداوەکان وە بەپێ جەوهەری وجوودی خۆمانەوە، لەگەڵ حیزب یان ڕێکخراوەجۆراوجۆرەکاندا دابەشبووین کە لەوانە و زۆر پێشتر لە شۆڕشی ١٣٥٧ هەتاوی و دژ بە شای ئێران، بۆ وێنە من و چەند دۆست و مامۆستای خوێندگەمان لەگەڵ ئیتحادییەی کۆمۆنیستەکان کە بە سەربدارەکان بەناوبانگن هاوکاریمان دەکرد. و دواتر چووینە ناو ڕیزەکانی پێشمەرگە لە کۆمەڵەدا( هەڵبەت ئێستە ساڵەهای ساڵە کە من سەربەخۆم و ئەندامی هیچ حیزبێک نیم) لەیادم ناچێت کە لە ساڵی ١٣٦٠ هەتاوی، یانێ ڕێک سێ ساڵ بە دووای ڕۆخانی ڕژیمی شاهی، دوو کچیان لە شاری سنە ئیعدام کرد و پەیکەرەکانیان ناردەوە بۆ بنەماڵەکانیان.( بە داخەوە ناوەکانیانم لە خاتر نەماوە) لە کاتی شۆردنی ئەو کچانە لە ژووری تایبەتی مردوشۆرخانەکەدا لە مزگەوتی پیرمحەمەدی شاری سنە، لە پڕا ئەو خانمە تەمەندارەی کە ئەرکی شۆردنی پەیکەرەکانی بوو، بە پەلە هات بۆ لاێ من کە لە ناو خەڵکەکەدا بووم و وتی: کاکە گیان من سەوادم نییە، جل و بەرگی هەردووکیانم دەرهێناوە بەڵام دیارە لە سەر پێستیان شتهائێک نووسراوە کە نازانم چییە! تکایە تۆ وەرە و تەواشایان بکە و بزانە چی نووسراوە؟!

ئیستە کە ئەم خاترە تاڵە دەنووسمەوە، ناتووانم بەرگری بکەم لە ڕژانی فرمیسکی هەر دو چاوەکانم._ بەهەرکات من ڕۆیشتمە ناو ژوورەکەوە و دوو سێ خانمیتریش هاتن و گلەئییان کرد کە ئەو کوڕە چۆن دەبێ و بۆچی چووەتە ژوورەکەوە؟! کە ئەو خانمە پێشوەکە بۆیانی باسکرد کە شتێکی وایە و من پێویستم بە نادرە. ئەوانیش وتیان دەی باشە. داوامکردلێیان کە تکایە ئاگاتان بێت و کۆنترۆڵی بەردرگاکەبکەن تاکوو کەس نەزانێت چی ڕوویداوە. بە پەلە قەڵەم و کاغەزێکم حازر کرد و تەواو دێر و ئەو ناوانەی کە لە سەر پێستی یەکتری نووسیبوویان، نووسیمەوە و لە ژوورەکە هاتمە دەرەوە_ ئەو دوو کچە ئازادیخوازە دڵسۆزە لە سەر پێستی یەکتری چیان نووسیبوو؟

دیارە بە دووای ئەوەی کە لە کاربەدەستانی بەندیخانەکەوە حوکمی ئیعدامەکانیان پێدرابوو، بە جێا جێا تەجاوزیان بە هەر دووکیان کردبوو. ئێنجا شەوی پێش ئەوەی ئیعدام بکرێن، هەردووکیان خستبووە یەک سلوولەوە_ هەر لەوێش ئەمان بە نۆرە ڕووت ببوون و هەر کامیان بەسەرهاتەکەیان لە سەر پێستی ئەویتر نووسیبوو. ناوی چەند کەسیان نووسیبوو لە بەرپرسان وپاسدارەکان کە لە ئەشکەنجەکردنی زیندانییەکانی  نێو زیندانەکە و تەجاوزکردنیان بە کچانێک کە بڕیار درابوو بە ئیعدامکردنیان. هەمووانیش ئەزانن کە بە پێ دەستوورەکانی ئیسلام گوایە ناکرێت کچێک ئیعدام بێت مەگەر ئەوەی کە گۆڕابێت یان کرابێت بە ژن( یانێ پەردەی بیکارەتیان نابێ هەبێت، ئەگینا دەڕۆنە بەهەشەتەوە!)  لە بەراوەردی تیکستەکاندا هەر دوکیان وەکوو یەک  ئەو گۆزارشتەیان نووسیبوو! من هەر هێندە زانیارییەکانی ئەوانم لە سەر کاغەز نووسی، دەستبەجێ بە ڕێکەوتم بۆ لاێ هەڤاڵانی خۆم کە لە گەڕەکێکیتردا بوون وبەرپرس بوون لە پێوەندییەکاندا. لەوان داوامکرد کە ئەو نووسراوەیە بە زووترینکات بگەێننە دەستی پێشمەرگە_ بە دووای ٢ ڕۆژدا ئەو نووسراوەیە و ڕاپۆرتەکە لە ڕادیۆی کۆمەڵە خوێندرایەوە و لە ماوەی دوو حەفتەدا هێزی پێشمەرگەی کۆمەڵە وەکوو چالاکییەکی تایبەت بەو بابەتەوە هاتنە ناو شار و چەند کەس لەو پاسدارانەیان لەو شەڕەدا کوشت و یەک دووانیشیان لێ بە دیلی و زیندوو گرت کە دوواجار ئیعدام کران و تەواو ئەو بابەتەیان بۆ خەڵک بەیان کرد لە ڕادیۆەکەدا. تا ئەو جێگەی لە خاترمە چەند کەسێک لە لیستی ناوەکانی سەر پێستی ئەو گیانبەختکردوانە کە لەو ئۆپراسیۆنەدا ڕزگار ببوون، دواتر لە چالاکییەکانی پێشمەرگەدا، کوژران…

لاموایە ئێستە بە ڕوونی دیارە کە ئێمەی جیلی پێشووتر و جیلی زید، لە زۆر چەمک  وەکوو خواستی ئازادی و زامەکاندا، هەروەک وێنا تاڵەکەی سەرەوە هاو بەشین! ئەگەرچی بەشێک لە جیلی ئێمە لە ناو دەسەڵاتی دژ بە خەڵکدا، بە شێوازێکی خراپ توایەوە. یان خانەنشین بوون و سەبارەت بە ڕووداوەکانی ناو کۆمەڵگە نەک هەر کارا نین، بەڵکوو لەوە خراپتر بە جۆرێک لە جۆران یاریدەری دەسەڵاتن یان تێکەڵاوی دەسەڵاتن کە خۆی مایەی شەرمەزارییە، هەرچەند هۆەکانی دیار و ڕوونە. بۆ وێنە بەشێکی هەرە زۆریان بە ڕاستی کەوتنە ناو فیکری ژیانی ساکار و کارکردن، کە بەمشێوەیە هەر ئەوانیش بوونە سەربازەکانی سەرمایە و مانەوەی دەسەڵات. بەڵام بەشێکیشمان بە جیدی لەگەڵ خەڵکدا بووین و هەین وە بەرانبەر بە دۆخی تاک و کۆمەڵگە کەمتەرخەم نین و بە ئێستەشیەوە هەر تێدەکۆشین کە لەگەڵ جیلی نوێدا هاریکار و یاریدەر بین. درووستە لە چەندین ڕەهەندەوە گرفتی ئایدیۆلۆژیا بوو بە تەنگەنە و ڕێگر لەوەی کە بە شێوازی زانستی و درووست کاریگەر بین لە خواستەکانی تاک و خەڵک بۆ ئازادی و ژیانێکی باش، بەڵام بێ هیواش نین و بە پێ توواناکانمان هەر تێدەکۆشین… گەرچی ئەشزانین کە هێشتا هەڵەمان هەیە و بەشێکمان تووشی وەهمین و لەو ڕێگاوە ڕەهاگەر و موتڵەقگەراین و هەر لەو ڕێگاوە دبینە ڕێگر لە بەردەم جیلی نوێدا، بەڵام لە لائێکیترەوە دەزانین کە ئەگەر فەزای دیالۆگ بخوڵقێنین و بتووانین لە هیزرە ئایدیال و خورافەییەکان لابدەین و لەگەڵ ئەم جیلە نوێیەدا هاوکاربین، حەتمەن لێکەوتەو کاردانەوەی درووستی لێدەردێت بۆ ژیانی کۆمەڵگەی داهاتوو.

هەر لەمخاڵەی سەرەوە بە بێ ئەوەی کە هیچ ئاماژەئێک درابێت بە هیزری سیکولاری فەلسەفی و سیاسی، ڕوون دیارە کە لایەنگرانی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان و کۆمەڵگە، لە ناخی دڵەوە داخوازی بەدیهێنانی سیستەمێکی سیکولارن لە ناو کۆمەڵگەکەیاندا_ جا ئێستە و هەر لەمخاڵەدا ئێمە دابەش دەبین بە سەر دوو هیزر لە یەک چەمکدا سەبارەت بە خودی سیکولاریسم! بەشێکمان کە زۆرتر هان لە ناو حیزبەکاندا، لە سیکولاریسمی سیاسی داکۆکی دەکەن و تەنیا باس لە جێا بوونەوەی دین و ئاین لە دەسەڵاتی سیاسی یان حکومەت دەکەن_ کەسانێک وەکوو من لە سکولاری فەلسەفی داکۆکی دەکەین کە شێوازی کارکردن و هیزر و کردەوەی ئەمجۆرە مرۆڤانە زۆر لە جیلی  Zنزیکە. هەر ئەو رووداوەی ئیعدامکردنی ئەو دوو کچە ئازادیخوازە دەگەڕێتەوە بەس بۆ  خواست و چەمکی سیکولاریسمی فەلسەفی نەک سیاسی_ من لە جێگایەکیترو لە مەقالەئێکی زۆر کۆندا بە ناوی «سکولاریسمی سیاسی یان فەلسەفی؟». بە وردی هەردوو دیوی ئەم چەمکەم وروژاندووە کە هەم بە زمانی فارسی نووسراوە و هەم کوردی و لە ماڵپەڕەکاندا هێشتا بوونی هەیە. وە هەر وەها لە کتێبی جێاوزییەکاندا بە وردی لە سەر ئەم چەمکە نووسیومە. لێرەدا تەنیا بە خاتر و فیکری خوێنەران دێنمەوە کە ئەو ڕووداوەی لە سەروترەوە سەبارەت بە ساڵی ١٣٦٠ لە شاری سنە و تەجاوز کردن بەو دووکچە چالاکوانە و هۆەکانی و چۆنیەتی ئیعدامکردنیان و دەیان ڕووداوی هاوشێوە چ لە ڕۆژهەڵات و چ لە باشووری کوردستان، دەگەڕێتەوە بۆ فامی دەقیقترو چۆنییەتی خواستی سکولاریسمی فەلسەفی لە لایەن کەسانێک وەکوو ساحیبی ئەم قەڵەمەوە.لێرەدا هەر هێندە ئاماژە ئەدەم بەوەی کە سکولاریسمی سیاسی، منداڵ و پەروەردەی سکولاری فەلسەفییە و گەرچی خاڵی هاوبەشیان هەیە بەڵام ئەم دوانە زۆر لێک جێاوازن!

 بەس هێشتا ئەم پرسیارە بە هێزێکی سەیرەوە قوتدەبێتەوە کە بۆ خواستی ئازادی و ئەو هاریکاریە زەروور و  پێویستەی نێوان نەسڵی ئێمەو نەسڵی Z، چۆن دەکرێت لە ڕەهاگەری و میتافیزیا دوورەپەرێز بین تاکوو بگەینە خواستی ئازادی و ژیانی باش و ئاواتە جووانەکان بۆ مرۆڤی تاک و کۆمەڵگەی داهاتوو؟

نادر خەلیلی




هەواڵنێرێکی وەرزش بەتامی بانگخواز؟.. گۆران هەڵەبجەیی

لەمێژە گووتوومە هیچ شتێک لە باشوور لە شوێنی خۆیدا نیە ونەماوە ،شتەکان لە ڕەوتی خۆیان دەردەچن ،لەزۆربەی کایەکاندا باسی شتگەلێک دەکەن کە دوورو نزیک پەیوەندیان بە باسەکەوە نیە.جا ئەم پێسەروبەریە زۆربەی بوارەکانی گرتۆتەوە،لە سیاسەتەوە بگرە تا دەگاتە ،ئابووری،کۆمەڵایەتی،تەندرووستی،وتەبێژی،ڕاوێژکاری و وەرزش.هۆکاریش نەبوونی شارەزاییە لە بوارەکاندا ،واتە پەندی{ کەسی شیاو بۆ شوێنی شیاو} پەیڕەو ناکرێت و نەکراوە،ئەمەش دەمانگەیەنێتە ئەو قەناعەتەی کە لە هەرێم شتێک نیە بە نێوی ڕێزگرتن لە پیشە.
لەڕابردوودا چەند نمونەیەکم لە [لادان لە بابەت] بەوتار خستەڕوو،بە تایبەتی لەبواری وتەبێژی و ڕاوێژکاریدا.
ئێستەش ناچارم لەسەر لایەنێک بدوێم کە وەرزشە ،بەتایبەتیش پیشەی[هەواڵنێر] لە کەناڵە کوردیەکان ،وە بەدیاری کراوی لە کەناڵی[NRT].
شەوی[٨/١] دوای هەواڵەکان ، نۆرەی هەواڵی وەرزشی هات،ئەو گەنجەی هەواڵە وەرزشیەکانی خوێندەوە ناوی{سامان عارف}ە،زیاتر لەسەر [ڕۆناڵدۆ] هەڵوەستەی کرد، باسی گرێبەستەکەی نێوان ئەو یاریزانە بەتوانایە و یانەی {نصر}ی سعودیەی کرد لەزۆر ڕووەوە ،ئەز قسە گرنگەکانی لەم خاڵانەدا کۆدەکەمەوە:
+جۆش و خرۆشی خۆی بۆ خولێکی نوێ و ئەزموونێکی نوێ دەربڕی.
+زۆرێک گووتیان ڕۆناڵدۆ لەبەر پارە یاری بۆ ئەم یانەیەدەکات.
+هەندێکیش دەڵێن سعودیە دەخوازێت لەڕێگەی کریستیانۆوە هەنگاو بەرەو مۆندیاڵ بنێت.
+ئەمە هەنگاوی یەکەمە بۆڕاکێشانی ئەستێرە جیهانیەکانی تر بۆسعودیە.
+سعودیە لە ئایندەدا وەک چەکێکی کاریگەر ئەو ئەستێرانە بەکاردەهێنێت.
+سعودیەکان چاوەڕێ دەکەن ئەم کارە ببێتە هەنگاوێک بۆ میوانداریکردنی مۆندیال و سعودیە بکەوێتە سەر ڕیگەی جیهانی تۆپی پێ.
تائێرە هەواڵەکان تا ڕادەیەک ئاسایین ،لێ ئەوەی ئاسایی نیە ئەم خاڵانەی خوارەوەن ،کە دڵنیام لەگیرفانی خۆی دەریهێناون.
+هاندەرانی دڵخۆشن بەچوونی ڕۆناڵدۆ بۆناو دڵی ئیسلام.
+سعودیە ئەو شوێنەیە کە ساڵانە ملیۆنان خەڵک بە ئاواتەوەن حەج و عەمرەی تێدا ئەنجام بدەن.
+ئیتر لەمەودوا رۆناڵدۆ کاتەکانی لەوێ بەسەردەبات،بۆیە زۆرێک پێیان وایە ئەمە سەرەتایەکە بۆ بەمسوڵمانبوونی ڕۆناڵدۆ.
+لەڕابردوودا ڕۆناڵدۆ لەزۆر کاری خێرخوازیدا بەشداری کردوە و ساڵانە پارەیەکی زۆر دەبەخشێتە هەژاران،هەرئەمەش وایکردوە هەودارێکی زۆری لەوڵاتە ئیسلامیەکاندا هەبێت.
+جگە لە پارە ڕۆناڵدۆ خوێنیش دەبەخشێت.
+دژی تاتۆیەو هیچ تاتۆیەک لەسەر جەستەی نیە.

  • مسعود ئوزیل و کریم بنزیمە ئاماژەیان بەوەداوە ڕۆناڵدۆ زۆر ئاشقی ئەوەیە گوێ لەقورئانی پیرۆز بگرێت.
    +بۆیە ئەم هۆکارانەو چەندینی تر وایان کردوە هاندەرانی هیوایان هەبێت بەوەی ڕۆناڵدۆ ببێتە مسوڵمان.
    دوورکەوتنەوە لە ڕەوتی باسەکە ، پەیڕەونەکردنی پیشەیی، ئیزافەکردنی بڕگەی ناپێویست زیانی بە ڕاپۆرتەکەی ئەو بەڕێزە داوە.
    لەو بەڕێزە دەپرسم تۆ هەواڵگری وەرزشیت یا ئیمامی مزگەوت؟ کەی کاری تۆیە باسی ئاین و گریمانەی بەمسوڵمان بوونی ڕۆناڵدۆ بکەیت؟ ئەوانە شتی شەخسین و کەس بۆی نیە قسەیان تێدابکات یا پرسیاریان لەبارەوە بکات.بۆ ڕێز لە پیشەکەت ناگریت؟ بۆ لە بابەت دەردەچیت ؟پاشان ئەم بڕگە بێ ئەرزشانە چ سوودێکیان هەیە؟وەک [زۆرێک گووتیان،هەندێک دەڵێن، پێیان وایە ،هاندەرانی هیوایان هەبێت ، ئاماژەیان بەوەداوە ] ئەم قسانە بۆ فڕێدەدەیت کە هیچ بنەمایەکی درووست و سەلمێنەریان نیە؟
    دەپرسم ڕۆناڵدۆ چ پێویستی بە ئاین هەیە تا ببێتە مسوڵمان؟
    ئەو بۆ پارە چووەەتە سعودیە نەک بۆ گۆڕینی ئاین.
    لەکن من خەڵک ئازادە چ ئاینێک هەڵدەبژێرێت یا ئاین دەگۆڕێت ،بەڵام شوێنی خۆیەتی بپرسم ، گەر پاش کۆتایی هاتنی گرێبەستیەکەی گەڕایەوە بۆ پورتوگال و نەبوو بە مسوڵمان ،ئەدی چی بە خەڵک دەڵێیت؟
    سەبارەت بەکاری خێرخوازیش بۆچوونێکی زۆر هەڵەیە بەوەی ئەوکارەی کرد ئیتر بەرەو مسوڵمان بوون هەنگاو دەنێت.
    کاری ئینسانی و هاوکاری هەژاران پەیوەندی بە ئاین و مەزهەب و نەتەوەو ڕەگەزەوە نیە،بەڵکو ئەوە پەیوەندی بە هەستی ئینسانی مرۆڤەکانەوە هەیە.هێندەی ئاگاداربم بێ باوەڕەکان و وڵاتە ئەوروپیەکان بەتایبەت دامەزراوەو دەزگا خێرخوازەکانیان زیاتر لەوبوارەدا کاردەکەن،هاوکات بە وپێیەی لەبەرچاومە وڵاتان و پارەدارە ئیسلام و عەرەبەکان کەمترین هاوکاری مرۆییان پێشکەش بە وڵاتە هەژارەکان کردوە،تەنها وڵاتانی کەنداو وەک دەسەڵات و سەرمایەداران کە ملیۆنەرو ملیاردێرەکانیان زۆرن گەر بەجددی هاوکاری هەژارانیان لە جیهانی ئیسلامیدا بکردایە ئێستا کەمترین ڕێژەی هەژار بوونی دەبوو.
    سەیرە لام دەڵێ دژی تاتۆیە،وەک ئەوەی لە نێو مسوڵماناندا کەس نەبێت تاتۆی کردبێت، بڕۆ سەیری وێنەکانی مەسعود ئۆزیل بکە دەبینیت جەستەی چەندین تاتۆی پێوەیە ،هەر وەها چەندین یاریزانی دیکەی مسوڵمان.
    سەبارەت بە گوێگرتن لە قورئان، بۆدەبێ بەمەسعود و کەریم بڵێت کە تامەزرۆی گوێگرتنە لەقورئان ؟ خۆپێویستی بەڕاکێشانی هەستی ئەوان نیە تا مجامەلەیان بکات.کێ ڕێگەی لێگرتوە کە گوێ لەقورئان بگرێت؟ هەرلەمۆبایلەکەیەوە دەتوانیت بەئارەزووی خۆی ئەوکارەبکات، ئیدی چ پێویستە لای کەسانی دیکە باسی بکات؟
    قسەیەکی تری ئەم بەڕێزە زۆر سەرنجی ڕاکێشام کە لەبڕگەیەکدا گووتی[سعودیە لە ئایندەدا ئەو ئەستێرانە {دیارە مەبەستی ڕۆناڵدۆو کەسانی ترە، گەر بیانکڕن}،وەک چەکێکی کاریگەر بەکار دەهێنێت.] خۆزگە ڕوونت بکردایەتەوە مەبەستت چ چەکێکەو دژ بەکێ بەکاریان دەهێنن؟هیوادارم مەبەستت ئەوەنەبێت بەو یاریزانانە ئیسرائیل تەفروتونا بکات و وەک کڵاوەی ئەتۆمی بەکاریان بهێنێت هههه.هێندەی ئاگاداربم یانەکانی ڕیاڵ مەدریدو بەرشەلۆنە بەردەوام زۆرترین ژمارەی یاریزانە جیهانیەکانیان لەخۆ گرتوە ،کەچی ئێستاشی لەگەڵدابێت سەرۆکی هیچ یانەیەکیان نەیانگووت ئەم یاریزانە بەتوانایانە وەک چەک بەکار دەهێنین،بەڵکو تەنها ئامانجیان کۆکردەوەی پارەیەو هیچی تر ،چونکە وەرزشیش جۆرێکە لە بزنس.
    هەر بۆ ئەوەی بیسەلمێنم بۆت کە لە خەیاڵدانی خۆتدا شتت درووست کردوە،ئەم بڕگەیە لە ماڵپەڕی {ایلاف} دەخەمەڕوو کە هەواڵێکە دەربارەی ژیانی ڕۆناڵدۆ لەسعودیە ،جامن بۆت دەکەمە کوردی و لەکۆتایشدا لینکی هەواڵەکەت بۆدادەگرم، کەدەڵێت{شەوی شەممە ڕۆناڵدۆ بەیاوەری هاوژین و منداڵەکانی لە باژێری ڕیاز بۆ خوانخواردن چوونە ڕێستوڕانتی[میازو]ی یابانی.لەو ئێوارەدا ڕۆناڵدۆ{سەلیبێی گەورەی لەملدابوو}.
    لەوانەیە نەزانیت کە لەسعودیە جگە لە سومبڵی ئیسلام ،لەملکردن و نیشاندانی لۆگۆ و سومبڵی هەموو ئاینەکانی تر قەدەغەن،بەڵام ڕێگریان لە ڕۆناڵدۆ نەگرت ئەوکارە بکات.هیوادارم باش تێبگەیت بۆچی ڕۆناڵدۆ ئەو سەلیبەی لەمل کرد.
    ئەم بەڕێزە لەواڵەکەی خۆیدا لەفەیسبووک هەمان هەواڵی بە ڤیدیۆ بڵاوکردوەتەوە،بەڵام بە ماشێتێكی جیاواز کە بەم جۆرەیە:[
    ‎ڕۆناڵدۆ دەبێتە موسڵمان ؟
    ‎نهێنیەکانی چونی ڕۆناڵدۆ بۆ یانەی نەسڕ ئاشکرا دەکەین.
    ئەم بەڕێزە یەکەمجاری نیە کە قەناعەتی ئاینی خۆی تێکەڵ بە پیشەکەی دەکات ،کە پێدانی زانیاری وەرزشیە،لەدەمی مۆندیالی قەتەریشدا هەمان شتی کرد.
    وەک ئامۆژگاریەک بەو بەڕێزە دەڵێم کوورت وپوخت بابەتەکانت پێشکەش بکە،مەچۆرە نێو وردەکاری زیادەوە ،باسی شتی شەخی کەس مەکە،تەنها گرنگی بەلایەنە سەرەکیەکە بدە ئەویش کایەو بوارو ژیانی وەرزشیەو هیچی تر.قەناعەتە ئاینیەکەت هەڵگرە بۆخۆت،ئازادیت چۆن گوزاشتی لێدەکەیت ،بەڵام تکایە تێکەڵی مەکە بە ئەرکەکەتەوە کە گەیاندنی هەواڵی وەرزشیە.



بەتەکنیککردنی زمان و داهێنان لە دەقى: (ساڵى سفر) ی سەباح ڕەنجدەردا.. د. ئازاد عەبدولواحید کە‌ریم

داهێنانى زمانى شیعرى بە دیارترین بابەتى ئەدەبى دادەنرێت، بەوەى کە پەیامێکە و دەرەنجامى هەڵچوونى ناخى دەقنووسە و داهێنانى لێ دێتە ئاراوە، هەروەها لە کاتى چۆنێتیى بەرجەستەکردنی داهێنانى شیعرییەوە، دەکرێت شاعیر یەکسەر پەیامە نوێیەکەى بگەیەنێت، لەلایەکى ترەوە داهێنان وەکو بەرهەمێکى ڕۆشنبیرى و نوێگەرى دادەنرێت.
قسەکردن لەبارەی داهێنانى زمان و بە تەکنیککردنى دەق لەلای (سەباح ڕەنجدەر)، قسەکردنە لەسەر پێویستییە ئەدەبییەکان، وەکو دڵنیاییکردنى دیوى بەرهەمێک لەگەڵ هاوشێوەکەى، یان دەکرێت پێگەیەک بۆ داهێنانى فۆرمێک لەو بابەتانانە بێت کە نیشانەى بەرهەمێکى نوێیە، یان کاریگەریى دەقێَکە لەسەر خوێنەر.
کە داشبەزێتە ناو گۆم
تریفە لە خوێنى مرۆڤدا دەخنکێت
بەناو گۆرانییەکى دڵخۆشدا دێت
لاسکەگیایەک لە دووتوێى کتێبى
هەواڵە سەیر و سەمەرەکانى جیهان دادەنێت
داهێنانى شیعری لەلاى شاعیر داهێنانێکى سەردەمییانەیە، کە ملکەچى یاساى ڕەخنەیى نوێ دەبێت، نوێگەرى و ملکەچ بوونى بە ڕەهەندە تازەکان، ماناى بڕوا بوونە بە ڕۆشنبیریى سەردەمییانە، کە لە کۆتا بەرهەمیدا شاعیرێکى ڕوشنبیرى دەستەبژێر هەڵکەوتووە، کە باز بەسەر شێوازى شیعرى تەقلیدیدا دەدات.
لەو ڕوانگەیەوە، داهێنانى زمانى شیعرى ئەم شاعیرە بووە بە هۆى شیاندن و ناساندنى ئەرکى ڕەخنە لەگەڵیدا بۆ ماوەیەکى درێژتر، ئەوەش کارایی ڕەخنە و داهێنانى زمانى شیعرى ڕوون دەکاتەوە، کە هەردووکیان بەیەکەوە پەیوەستن، هەر یەکێکیان ئەوى تریان تەواو دەکات.

داهێنانى زمانى شیعرى لە چوارچێوەى پێناسە ڕەخنەییەکاندا:

ماناى داهێنان لەلاى سەباح ڕەنجدەر بەتەنها پێشکەش کردنى دەقێکى نوێ و تازە نییە، بەڵکو (دەرچوونە لە یاسا ڕاگیراو و تەقلیدییەکان، بە ئامانجى خوڵقاندنى وێنەیەکى جوان، واتا بەرهەمێکى ناتەقلیدى کە پەیوەستە بە هەموو وێنەیەکى جوانەوە)، ئەوەش بە گرنگترین بنەماکانى داهێنانى شیعرى دادەنرێت لە دەقەکانى ئەم شاعیرەدا، داهێنانى زمانى شیعرى لەسەر بنچینەو بنەمایەکى یاسایى دیاریکراو نەهاتووەتە کایەوە، بەڵکو لەسەر بنەماى دەرەنجامى گۆڕانکاریى بەدەستهاتوودا دەبێت، کە بەسەر دەقە کۆنەکاندا دەکرێت، بەو مانایەى کە بە کردەیەکی ڕەخنەیی دروستتر لە پێشوودا تێدەپەڕێت، پاشان لەمیانەى کردەیەکی ڕەخنەیى نوێوە دەقە داهێنراوەکە هەڵدەسەنگێندرێت، بەو مانایەى کە ڕەخنەگر دەتوانێت جۆر و شێوازى داهێنانە شیعرییەکە دەستنیشان بکات.
کردارى داهێنانى زمانى شیعریى (سەباح ڕەنجدەر) زۆر ئاڵۆزە، ئەوەش پێویستى بە لێکۆڵینەوە هەیە لە هۆکارەکانى بنچینەیى وشیارى، یان ناوشیاریى شاعیر، ئەوەش دەکەوێتە چوارچێوەى لێکۆڵینەوەکانى زانستى دەروونناسى و فەلسەفە و ئێستێتیکاوە، دەقى داهێنراویش پێویستیى بە پەیوەندییەکى دیالێکتیکى هەیە بە ڕەخنەوە، لەو ڕوانگەیەوشەوە ڕەخنە دەق هەڵدەسەنگێنێت، لەو ڕوانگەیەوە شاعیر دەڵێت: (بەشێک لە بەشە کاریگەرییەکانى ئەدەب، ڕەخنەیە، ڕەخنەش لە کرۆکدا هۆیەکە بۆ گەیشتن بە ئاکامى بیرى پێگەیشتووى دەق و خستنەڕووى پێکهاتە زیندووەکانى بەرزى شێواز). هەندێک لە ڕەخنەگران (دەقى نوێ – بەپێى ئەو پێوەرانەى کە ڕەخنە دیارى کردوون- بە سەنگى مەحەکى داهێنانى شیعریى ڕاستەقینە و گرینگترین قۆناغەکانى دادەنێن، ئەو دەقەى کە ڕەخنە هەڵدەگرێت، جۆرە پەیوەندییەک لەگەڵ ڕەخنەدا دروست دەکات)، جگە لەوەى کە زۆرجار بابەتەکانى ڕەخنە هەمووى لە دەقێکدا کۆنابێتەوە، (چونکە شیعر نووسین پێویستیى بە بۆچوونى تازەو هەستى ئەدەبی و تواناى گشتاندنى یاساکانى ڕەتکردنەوەى تەقلیدییەتى ستایلى نووسین هەیە).
لێکۆڵینەوە لە سازاندنى شیعر، واتا پەیوەندى بەستن بە سەرجەم بەشەکانی و هەڵسەنگاندنى (بەرهەمى شیعرى بابەتێکى زاتییە کە بە پلەى یەکەم میزاج ڕۆڵى تێدا دەبینێت، بەڵام شێوازى کۆتایى، لە تواناى بە بابەتى بوونى دەقەکەوەیە، بە مانایەکى کە، ئەرکى شاعیر فەراهەم کردنى شێوازێکى نوێیە، بە میزاجێکى هونەریى تایبەت)، هەر ئەوەشە کە وا دەکات شاعیر ملکەچ بێت بۆ پەیامەکەى، نەوەکو تەنها بە فۆرمە تایبەتییەکەى خودى تەکنیکیى دەقنووسی خۆیەوە.
(سروشتى دەربڕینیش دەگۆڕێن، هەندێ جار واقیع و ژیان جێدەهێڵم و دەچمە ناو خەون، هەندێ جارى دیکەش خەون جێدەهێڵم و دەچمە ناو جوانییەکانى واقیع و ژیان، ئەم جێگۆڕکێکردنە بیرکردنەوەو گفتوگۆ و بینین و دەروونم ئازاد دەکەن و دەچمە ناو کەشى نووسین) بە بۆچوونى بوونگەراییەکان، داهێنانى زمانى شیعرى بیرکردنەوەیە لە گەڵاڵەکردنى ستراکچەرێکى تایبەت، لەبری ئەو هۆیەشە شاعیر لە زمانناس و نووسەرانى تر جیادەکرێتەوە، بەوەى شاعیر (لەمیانەى بنیادنانەوەى زمانێکى تازەوە، هەست بە زاتێکى عاقڵانە و داهێنانى شیعرییانە دەکات، چونکە لە ئاست قەناعەت پێکردنى بۆچوونى کەسانى هزرمەنددا دەقەکەى ملکەچ دەکات). بێگومان ڕوونیى هەر کردارێک، پەیوەندیى بە جۆرى داهێنانى زمانى شیعرى و سەرچاوەى پەیام و شێوازى دروستبونییەوە هەیە (ڕێنیە وێللیک و ئۆستن وارین لەڕووى داهێنانى زمانى شیعرى و کردارى نووسینەوە، هەندێک لە دەستەواژەکانى ئێستێتیکاى وەکو خەیاڵ و شێوازگەرییان داهێنا).
ئەو پرەنسیپانەى کە لە شیعرەکانى شاعیردا بابەتى داهێنانى شیعرییان لەخۆگرتووە، پابەندى کۆمەڵێک سیستمى پەیڕەو کراون، ئەوەش واى کردووە کە ڕەخنەگر بەردەوام بێت لە گەڕان بەدواى یەکەمین سەرچاوەى داهێنانى زمانى شیعرى و دەرەنجامەکەى، لەگەڵ ئەوەشدا، ڕەخنەى نوێ ڕاستەوخۆ پەیوەندیى بە داهێنانى شیعرییەوە هەیە، کە هیچ بەهایەک بۆ تێڕوانینە تەقلیدییەکانى تر دانانێت، بەوەش جۆرێک لە ڕەخنەى بنیادنەریى تایبەت سەرهەڵدەدات.

تێڕوانینێکى شیکاری بۆ داهێنانى زمان لە شیعرى (ساڵى سفر):

بێگومان داهێنانى زمانى شیعرى بە ئیلهام و لێهاتوویی لە دەقەکانى (سەباح ڕەنجدەر)دا بە لێهاتوویى خۆیەوە بەستراوە (هەموو دەقێکیش سەرەتا لە ناکاودا دروست دەبێت، بەبآ دەستێوەردانى عەقلڕ و ویستى داهێنەر، بەرهەمى هونەریش لەمیانەى سەربەخۆیی بیرەوە دێت و پەیامێکى تایبەتى بە خوێنەر دەبەخشێت) پاشان ئەو پەیامە لە چوارچێوەى ئاگاییدا پۆڵین دەکرێت، لەسەر ئەو بۆچوونە، نیچە بەنموونە دەڵێت: (ئیلهام لە کاتى گەشە و سەرخۆشی و بێئاگاییدا دەبەخشرێتە کەسى داهێنەر، وەکو چۆن خەیاڵى هونەرى لە کاتى سەربەخۆیی هەستەکاندا، یان لە ساتەکانى هەڵچووندا گەڵاڵە دەبن)، ڕەنجدەر دەڵێت:
(ئەگەر ڕۆژێک بە هەست، دەستى نیانى هەتاوى شوێن لەخەو بە ئاگام نەهێنێت، وادەزانم ئەو شەوە چالاکیى هەستى و خەونى تێدا نەبووە).
مۆم لە داگیرسانیدا بە ئازارە
لەگەڵ تاریکى بە ئارامە و هێرششى بۆ نابات
ڕووناکى دەیکوژێت
لەسەر لێوى پەنجەرەیەک
ڕۆژێک تووشى بەڵایەک دێت
ڕووناکى شارى بێزراو دڵ لە تۆ هەڵدەگرم و بەرەو گوند دەبمەوە
ئەو بۆچوونەى زمانى شیعریى (سەباح ڕەنجدەر)، هەمان بیرە کە (برجسۆن) بۆى چووە (بەوەى کە کرۆکى داهێنانى زمانى شیعرى لەمیانەى کاردانەوەکانەوە سەرهەڵدەدات، ئەوەى کۆتاش واتا گڕگرتنى ئاگرى ویژدانە لەکاتى هەڵگیرسانى گڕى سووتێنەریى هزردا، بەشێوازێک کە لەگەلڕ بڵێسەکەیدا داهێنەر شتێک دەردەبڕێت و وا گومان دەبات کە بۆى ناکرێت بە ئاسانى دەری ببڕێت، بەڵام هەموو شتێک لەلاى کەسى داهێنەر ئاسانە و دەکرێت).
دەشێت ئەو هەست و خەونەى شاعیر (بەرپرس بن لە دەرکەوتنى هەندێک بیروبۆچوون لەناو کڕۆکى داهێنانە شیعرییەکە، هزرەکانیش لە خودى شاعیرەکەدا لەدایک دەبن، ئەو بیرەى کە سەرەتا بە ڕووداوێک ناودەبرێت، پاشان گەشەدەکات) ئەوەش هەمان ئەو بۆچوونەیە کە (برجسۆن) جەختى لەسەر دەکاتەوە، پاشان ئەو تێڕوانینە دەبێت بە بەشێک لە ڕابردوو، تەنانەت یەکێک لە ڕەخنەگرەکان گاڵتەى پێدەهات کە دەیگوت (ئیلیۆت، واى دەبینێت کە شاعیر بە هەڵچوونە کەسێتییەکانى و ڕووداو کە لە ژیانیدا هەڵیدەچنێت بووە بە شاعیر، ئەوانە نابنە هۆى داهێنانى زمانى شیعرى، تەنانەت هەندێک جاریش دەکرێت هەڵچوونەکانى سادە، یان ساردوسڕ بن).
شاعیری بەرهەمهێنی کۆشیعری ساڵی سفر هەڵگرى بیر و تێڕوانینێکى فرەڕەهەندە، کە هەوڵدەدات لەمیانەى کێبەرکێیەکی فیکری لەگەلڕ ماددەى نووسیندا لە گۆشەنیگاى گەیاندنى پەیامێکەوە گوزارشتى لێ بکات (بەو شێوەیە دەسەڵاتى ئەدەبى بۆ دەقە داهێنراوەکە دەگەڕێتەوە، بۆیە شاعیر لەسەر بنەماى سەربەخۆیی بوون و داهێنانى شیعرێکى دروستکراو هەوڵى پاراستنى پەیامەکەى دەدات، ئەوەش کردنەوەى دەرگاى مشتومڕێکى ڕەخنەیى داهێنەرانەیە).
مردوو لە گۆڕەکانیان هاتوونە دەرێ
لە نزیک کێلیان دانیشتوون
ڕۆژى لەدایکبوون و مردنیان یاد دەکەنەوە
دنیا چەرمى چۆلەکە بوو
پێڕانەگەیشتن سەریان شانە بکەن
داهێنانى زمانى شیعرى لەلاى (سەباح ڕەنجدەر)، بریتییە لە کردەی شیکاریى هەموو ڕەمزێکى کۆمەڵایەتى، (کە لەوێوە سیاسەت و سروشتى ڕەفتارى کۆمەڵایەتى سەرچاوە دەگرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕەخنەگر ناتوانێت بەو ڕاستییە بگات، کە شاعیرى داهێنەر لەکۆى خەڵکانى ترى جیا دەکاتەوە، چونکە شاعیر لە میانەى بەرهەمەکانییەوە لە لاشعوریى گشتیدا دەژی.
ئەو داهێنانە، (سیگمۆند فرۆید) ناوى لێ ناوە میکانیزمى ورووژاندن کە، پاشتر (بەرهەمێکى باڵایى، زاخاوى مێشک و دلڕ، یان بیانوو هێنانەوە بۆ سەرنجڕاکێشانى کەسى دووەمى پەیاموەرگر، بێت، جگە لەوەش ئەو میکانیزمەى دلڕ بەرپرسە لە چارەسەرکردنى خەسڵەتەکانى وێنەیەکى قبووڵکراو، بەڵام باڵایى ئەو داهێنەرە دەگەیەنێتە ئاستى دەرخستنى بەهرەمەندى و تایبەتمەندێتیى ئێستێتیکى).

ڕەهەندەکانى داهێنانى زمانى شیعرى:

ئەو ڕەهەندانەى باس لە داهێنانى زمانى شیعرى و شیکارى دەکەن، بۆ ئەوە دەچن کە گوتارى دەق لە بەرژەوەندیى داهێنەرەکەیدایە، دەقیش لایەنى دەروونى و کۆمەڵایەتى و هونەرى لە ڕووکاریى فۆرمێکدا کۆ دەکاتەوە، بەبێ لەبەرچاو گرتنى کاتەکەى، یان ئەو بەروارەى کە تێیدا بەرهەم هێنراوە، بەو مانایەى کە دەقى ئەدەبی بریتییە لە بابەتێکى کراوە کە لەسەر بنەماى زەوقی ناکۆتا بەرهەم دێت، لەبەرئەوەى لەو جۆرە دەقانەدا بەردەوام گوتارى ئەدەبی خۆى نوێ دەکاتەوە، بەو وەسفەى کە سەرچاوەیەکە بەبێ ئەزموونى نوێ پەیامەکەى جێبەجآ نابێت، هەرکاتێکیش بوویەرێکى ترى بەسەردا زاڵ بێت زۆربەى کاتەکان فۆرمێکى نوێی پێدەبەخشێت.
گرنگیى داهێنانى ئەدەبى لەلاى شاعیر لەوەدایە، کە دوو ڕەهەند لەخۆدەگرێت:
ڕەهەندى یەکەم: لە کردەی بەرهەمهێنانى دەقدا، داهێنانەکەى ئەرکێکى ئێستێتیکى دەبینێ.
ڕەهەندى دووەم: لە هەڵبژاردنى دەقە داهێنراوەکانیدا، پشت بە مێتۆدێکى زانستى دەبەستێ
بەمەبەستى شیکردنەوەى زمانەکەى.
ڕۆشنبیریی (سەباح ڕەنجدەر)یش لە سەرووى ڕۆشنبیریى ئەم سەردەمەوەیە، کە شاعیر تێیدا دەژى (ئەو ڕۆشنبیرییەش بریتییە لەو زانیارییانەى کە لە ئەقڵییەتى شاعیردا جێگیرە، تەواوکردنى هاوکێشەى ڕۆشنبیری و شاعیر بریتییە لە کاراکردنى ڕۆشنبیرییەکى دیاریکراو کە دەربڕى واقیعێکى هاوبەشە لەناو کۆمەڵگاى هەردوولادا، وێڕاى گرنگیدان بە بەخششە کۆمەڵایەتییەکان لە چوارچێوەى دەقدا).

سەرچاوە و پەراوێز:
(1) دیوانى سەباح ڕەنجدەر، بەرگى دووەم، چاپى یەکەم، چاپخانەى تاران – تاران، 2018، ل 114.

(2) أحمد المديني، أسئلة الابداع في الادب العربي المعاصر، دار الطليعة، بيروت، ط (1)، 1985، ص32.

(3) عبدالمنعم مجاهد، نظرية الآدب ومناهج الدراسات الادبية، ج(1)، ط(1)، مكتبة الفلاح، (د.ت)، ص127.

(4) يوسف ميخائيل أسعد، سايكولوجيا ألابداع في الفن والادب و الموسيقى،دارالشؤون الثقافية العامة،بغداد،1988،ص21.

(5) حسين خمري، بنية الخطاب النقدي، ط(1)، بغداد، 1991، ص27.
(6) سەباح ڕەنجدەر، ئەزموون وەک ئاخاوتنێک لەناو ژیان، چاپخانەى حاجى هاشم، هەولێر، ل 86.

(7) مصطفى سويف،ألاسس النفسية للابداع الفني في الشعر خاصة، دار المعارف،مصر،(د.ت)،ص 193- 194.

(8) جان ماري جويو،مسائل فلسفة الفن المعاصر،ت:سامي الدروبي،المؤسسة العربية للدراسات

والنشر،بيروت،1973،ص19.

(9) م.فرايتشتكو، ذات الكاتب الابداعية،ت: نوفل نيوف،عاطف ابوحمزة،منشورات وزارة الثقافة،دمشق،1988،ص 385.
(10) دیوانى سەباح ڕەنجدەر، بەرگى دووەم، چاپى یەکەم، چاپخانەى تاران – تاران، 2018، ل 76.
(11) سەباح ڕەنجدەر، ئەزموون وەک ئاخاوتنێک لەناو ژیان، چاپخانەى حاجى هاشم، هەولێر، ل 18.
(12) دیوانى سەباح ڕەنجدەر، بەرگى دووەم، چاپى یەکەم، چاپخانەى تاران – تاران، 2018، ل 122.

(13) د.علي عبدالمعطي محمد، مشكلة ألابداع الفني – رؤية جديدة-، دار الجامعات المصرية، (د.ط)، ص52.

(14) د.رمضان بطاويسى محمد، علم الجمال لدى مدرسة فرانكفورت 1931-1969، أدورنو انموذجا،المؤسسة الجامعية للدراسات والنشر، ط(1)، بيروت، 1998، ص 114.

(15) د.رمضان بطاويسى محمد، علم الجمال لدى مدرسة فرانكفورت 1931-1969، أدورنو انموذجا،المؤسسة الجامعية للدراسات والنشر، ط(1)، بيروت، 1998، ص 114.
(16) دیوانى سەباح ڕەنجدەر، بەرگى دووەم، چاپى یەکەم، ل 119.

(17)د. خيري ابو منصور، النقد البنيوي الحديث، (نصوص، جماليات، معطيات)، ط(1)، دار الجبل، بيروت، 1985، ص109.

(18) جيروم ستولينتيزم،النقد الفني،ت: فؤاد زكريا، ص124.

(19) د.خيرى أبو منصور، النقد البنيوي الحديث، ص99-100.

(20) طراد الكبيسي، كتاب المنزلات- منزلة القراءة -، ج 3، دارالشؤون الثقافية العامة، بغداد، 1997، ص 84.




عەبە.. پشکۆ ناکام

……چەن ساڵێک لەمەو پێش بۆ چێژ وەرگتن لە گەرمای خۆر ، بە خاو و خێزانەوە وەکی برێی سەفەرێکی ئیسپانیا ناوچەی “ئیلمێریا” مان کرد ، لە نزیک ئوتێلەکە قەڵایەکی کۆن لەسەر گردێک بوو کە هەم کەنیسە و هەم مۆزەخانەیەکی مێژوویی بوو ، کە چووم تەماشام کرد بینیم مۆمیای کەسێکی لێیە کە دیارە پاشا و فەرمانڕەواکانی کۆنی ناوچەکە بوون ، ئەوەی سەرنجی ڕاکێشام مۆمیای کەسێکی مۆنی چاو قووڵ بوو کە کەللەسەرێکی بەدەستەوە بوو بە دەستەکەی تریشی شمشێرێک ، کە پرسیارم کرد ئەمە کێیە ؟ گەر چی نە ئیگکیزییەکەی بەندە و نە ئە خانمەی پرسیارەکەم لێژرد وابوو بێ زۆر لە خۆ کەردن لە یەکتری تێبگەین..! خانمەکە ووتی : ئەمە مۆمیا پەیکەری دوا جەللادی ئەم ناوچەیەیە و ناوێکی ووت کە لە بیرم نەماوە ، ووتم ئاخر چۆن مۆمیا بۆ پیاو کوژ ئەکرێ ! بە کەمێ پێکەنینەوە ووتی : “ئەمە مێژووی ئێمەیە لەم ناوچەیە ، مێژوو هەم پیاوی چاک و هەم پیاوی خراپیشی ئەگرێتە خۆ ، گرنگ ئەوەیە ئەمڕۆ جەللادمان نەبێ….” دەمێکە ئەم ڕوونکردنەوەیە وای لێکردووم کە منیش دەربارەی نووسینەوەی مێژووی خۆمان ” بە چاک و خراپییەوە” لە چوارچێوەی ووتارێکا شتێ بنووسم..

….. ئێمە وەک کورد ، ئیتر چی ناو ئەنێ ی بنێ میللەت ، نەتەوە ، کۆمەڵگا …تا ئێستا مێژووی ڕابردووی خۆمان بەدەستی خۆمان وەک خۆی مەوزوعی و زانستیانە نەنووسیوەتەوە و وەک میللەتانی تر نەمان کردوە بە ئارشیف بۆ خۆمان و دۆست و نەناسەکانیش، هەرلایە و چۆن لە پەرژەوەنی خۆیایەتی و ئاگرە سوورە لە خۆم دوورە کەمێکی لێ باس ئەکا ، زۆر دوور نەڕۆین ئێمەی خەڵکی سلێمانی شانازی بە دامەرێنەری شارەکەمان “بابانەکان” وە ئەکەین ، بەڵام تەنها دروستکردنی سلێمانی هەموو مێژووی ئەوان نیە ، لە سەردەمی بابانیەکان کە باو و باوە گەوەری زۆربەمانن لە کوشت و کوشتار بێ بەش نەبوە ، ئامۆزا ئامۆزای خۆی ، برازا مامی خۆی کوشتوە ، ئەمە لایەنێکی مێژووی ئێمەیە و تەواوکەری لایەنە پۆزەتیڤەکانی ترە کە لە هەموویان دیارتر دروست کردنی شاری سلێمانیە کە دواتر بوو بە ئەستێرە لە ناوچەکەیا
….دیارە ئەم سلێمانییەی ئێستا نا…
ڕووداوی مێژوویی باک گراوندی خۆی هەیە ، ئەو باک گراوندەش ڕەگی خۆی هەیە کە بەستراوەتەوە بەو کەسانەی لەسەر سەکۆی ڕووداوەکەن ، بە کەسانی ناوخۆیی و خۆماڵییەوە ، باس نەکردنی غەدرە لە مێژوو پێش هەر شتێکی تر ، چواردە ساڵ خەباتی خوێناوی بە”ئاش بەتاڵ” کۆتایی هات ،ئاخۆ ئێستا کێ ئەوێرێ بڵێ : کەسی یەکەمی بزووتنەوەی ئەیلول ڕۆڵی یەکەمی لەو تراجیدیا یا هەیە ، باک گراوندەکان زۆرن بەڵام ئەوەی “گەڵاڵە” ڕەگە ناوخۆیەکەیتی ،وای لێهاتوە کە ئەم باسکردنە بخەیتە ڕوو یەکسەر ئەڵێن تۆ “جەلالی”ت ، وا ئەزانن بە جەلالی و کەمالی ناوبردنی کەسێک ئیتر ئەو مێژووە ئەگۆڕن و فڵچە سپییەکەیە… ناونانی ڕووداوێکی وا گەورە بە ئارەزووی کەس و لایەک هیچ لە ناوەڕۆکەکەی ناگۆڕێ ، بڵێ: نسکۆ..ڕینگۆ..هەرەس..چەرەس..ئەم ئاو پیاکردنە هیچ لە قوراسیی و کاریگەری ڕووداوەکە خۆی وەک مێێژوو ناگۆڕێ کە لە فەرهەنگا پێ ی ئەوترێ” ئاش بەتاڵ” و لاپەڕەیەکی تەڵخی گریان بەخشی مێژووەکەمانە کە بەڕاستی ئەبوایە وەک چۆن لە ئەوروپا مێژووی خۆیان چۆن بێ پەراوێز خستن یان چاوپۆشی کردن لە هیچ کەس و لایەک ئەنووسرێتەوە، ئەخوێنرێ ، ئێمەش بە هەمان شێوە مێژووی خۆمان بکرادیە بە ئەرشیف
..بەڵام قوڕ بەسەر ئەو تەلەبە و مامۆستایەی نیازی هەیە بێ لابردنی فاریزە و نوقتە باسی مێژووی خەباتی میللەتەکەی خۆی بکا..!..ا
نەتەوەییەکانی لای ئێمە ئەوانەی پێیان وایە پیتی (ع) عەین لە کوردیا نیە و ئەبێ بە(ئ) بنووسرێ بۆیە قەلی ، ببورن ئەلی کوردی ئەڵێ”ئولولو لەباتی عولولو” ، وا باس ئەکەن کە ئەگەر چوار کەسی تریان لەگەڵا بوایە و هەر بەو ژمارەیە نەبونایە ڕەنگە دەوڵەتی کوردیان دروست بکردایە ، هاوبیر گیان ئێوە دەسەڵاتان نێ کوژرا ەبوو قەسابخانەیەکی وەک “کانی ماسی”تان
كردبوو بە قوتابخانەی بیری نەتەوەیی و ئەوەنەی خەڵکی بێ دیفاع و نیشتمان پەروەرتان تیرۆر کرد ئەوەنە باسی فیکری خۆتان نەکرد و جا دەسەڵاتی زیاتر و فراوانترتان هەبوایە وا وەیلا بەحاڵی ئەوەی نەیوتایە: نە حوشتر حەیوانە و نە خورماش میوەیە..!! سەیر لەوایە کە هەر باسی ئەە مێژووەی برادەرە نەتەوەییەکان ئەکەی ئەڵێن : ئەوە دیعایەی شیوعێکانە..ئاخر خۆ مێژوو سابون و شامپۆ نیە بە دیعایە ڕەواجی هەبێ.. ئاخۆ گەر هاوبیرەکان بناغەیەکی فیکری مەنتقی و جەماوەری پتەوییان هەبوایە نە ئەکرا لە ڕێکخراوێکی لۆکاڵی یەک دوو گەڕەکی سلێمانی تێبەپەڕینایە ؟ ئەمە مێژووی ئەوانە و هەموو میللەتێک پێویستی بە خەڵکانی نەتەوەیی هەیە بەڵام بەو مێژوویەی ئەوانەی لای خۆمان ، ئەو مێژووەش سەرئەنجامی کردار و ڕەگە ناوخۆییەکانی ئەوانە ، مێژووی ئەوان فەرشێ نیە من چنیبێتم ، ئەوان چنیویانە…………….

…. جارێکیان فەرمانبەرێکی بەنزینخانە کۆنەکەی سلێمانی بەدەست پۆلیسێکەوە ئەبێ لەسەر دزی ئەمری گرتنی هەبوە ، لە ڕێگا برادەرێکی ئەیبینێ ئەڵێ: ها فڵان ئەوە خێرە ئەتبەن بۆ سەرا؟
ئەویش جوابی ئەیاتەوە :غێر کوردایەتی… جا غێر کوردایەتی هەرگیز ڕێ لە ڕووداوە مێژوویەکان وەک خۆیان ناگرن ، غێر کوردایەتی تا سەرا بڕ ئەکا ، ئیتر لەوێ”غێر دزی” دەسەت پێ ئەکا ، شاردنەوە و پەردەپۆش کردنی مێژوو هەر لای ئەوانەی ترسیان لە ڕەگە نێگەتیڤەکانی خۆیان لە ڕووداوە مێژووییەکانا هەیە ، ڕۆڵی ئەوان لە تراجیدیا و کارەساتەکانا لای خۆیان”غێر کوردایەتی”یەکەیە و لای خەڵک و لە ناو دێڕەکانی مێژوو ” غێر دزی” یەکەیە…………..

ئیسلامییەکانی کوردستان بە هەر چوار باڵ و ملە قورتەکەیەوە سەلەفی، وەهاب، داعش ، قاعیدە ، زۆر باس لەوە ئەکەن کە کورد خۆی خۆ بەخش و ئارەزوومەند و بە سنگی فراوانەوە بوە بە موسڵمان !! بەكام ئەوە مێژووە پێمان ئەڵێ چۆن”ئەبو عوبەیدەی جەڕاح” لە هێرشێکی بەڕبەڕیانەی سوپای قوڕەیشا بۆسەر ناوچەی شارەزوور بەدەستی خەڵکی بەرگریکەری هەڵەبجەی ئێستا کوژرا ،زۆریش جێ ی داخە ئێستا ئەو شوێنەی ئەوی لێ کوژرا پێ ی ئەووترێ عەبابیلێ ،،!! یان ئەو کوشتارە زۆرەی سوپای قوڕەیش لە ناوچەی پشدەر کردوویەتی ، هەموو ئەوانەی لەو سوپایە کوژراون لە دۆڵێکا نێژراون ناویان ناوە “دۆڵی شەهیدان” ئەو کورد و خەڵکەی ناوچەکەش کە بەرگریان لە خۆیان کرد و نەیانویست بە زۆر ببن بە موسڵمان ، ئەوانە لە چەن چاڵێکا نێژران و سوپای قوڕەیش فەتوای بڵاو کردەوە کە ئەو چاڵانە شەیتانی لێبوە و هەر چی لەوێوە ڕۆشت ئەبێ حەوت بەردی تێگرێ!! ئەمەیە کۆمیدیای دین و مێژوو کە وەک خۆی نەنووسرێتەوە ، جگە لەوەی بەهەزاران کوردی ئەوسەردەمە بەشدارییان لە سوپای فارسا کرد کاتێ”کوروش ،” نەیویست بچێتە ژێر باری بەزۆر تەسلیم و ئیسلام بوونی و بەرگریەکی بێ وێنەی کرد ، خۆ ئەم مێژووە مونافیق و مولحیدەکان نەیانووسیوەتەوە ، بەڵکو ڕووداوی مێژووین و بە ئارایشتی ئیسلامیەکان نە جوان ئەکرێ نە لەگەڵ ڕۆژگارا کاڵ ئەبێتەوە.. رووداوەکان کە مێژوو کرد بوون هیچ شەڕواڵ سێ ڕوبعییەک ناتوانێ پیتێکی بگۆڕێ ، بە دڵت نیە ئەمە جیایە ، بەڵام هیچ ئەملا و لا و ڕا و ڕێویەک سوودی نیە، بڕوا بکەن..شەو هەر شەوە چەن جلی سپی لەبەرکەی ، بشتەوێ ڕۆژ تاریک بکەی سەد جل و کەوای ڕەش لەبەر کەی دونیا ڕووناکە ، ئەوەش جیاوازیە لە نێوان ئەوانەی لە مێژوو تێئەگەن و ئەوانەی تێ ناگان ،، وەک جیاوازی شەو و ڕۆژ….
مێژوو قۆناغ و سەردەمی تەواوکەری یەکتریە ، بەڵام تۆ کە ترست هەیە لەوەی کە دوێنێ
ڕووی یا چی و چ کارە بوی ، بڕوات هەبێ باز بەسەر دووسەد لاپەڕەیا بەیت هەر پێت ئەووترێ و ئەزانرێ کەی یەکەم بازت یا…..یان ئەوەتا کورد پێویستی بە ئارشیف و مێژوو نیە ، توڕەهاتن و خوا کەریمە ئیش هەر ئەڕوا، ئەمەش وەک بازەکەی عەبە شەکەنەیە :
نە لە تەنەکەکە یەتە خوارێ ، نە باز ئەیا عەبە…




وڵاتی باران.. ئیلهام مورادی


ڕەش ڕەش دایپۆشیوە
دارستان
سوور سوور خوێن ئەبارێ
هــەنار
شین شین ئەچێتەوە
ئاسمان
بێزارە لە تاریکی خۆی
شەو
لەســـەر گۆڵکۆی شــــەهید
یــــــەڵدا قەپاتە لە وڵاتی
ئـــاگر و شــــۆڕش
زەرد زەرد زوخاو ئەڕێژی
دایــــکی جەرگ بڕاو.

هەورامانی تەخت
ئیلهام مورادی




ئێوارانە ٨.. سەردار جاف

ئێوارانەيەک تەزيوی سەحەرێکی خنکاوم
بای شنەيەک بە چپەيەک خۆی دەپەخشێنی بە دڵە فيرقەتەکەی جێماوم
لە پێخەفی لوولبووندا ئاڵوگۆڕی هەقمە
ئەو هەقەی شەرم لە دووتابلۆی نيگا هەڵواسراوەکان دەکا
نازانم من لە هەق لوول بووم يا ئەو لە من لوول بووە
سڕکی جەستە دەبێتە ئافاتێک و بۆنی چاوە گرياوەکان دەکا
من لەو ديو خۆمەوە دێمەوە ونەشارەزای نيشتيمانێکم هێشتان گوزەرم بە هەردە دێمەکانی نەکردووە
من لەو ديو خۆمەوە دێمەوە و بێ ئاگا لە کپبوونی شەو و پەيم بە رايەڵەی تەزووی باريک نەبردووە
من لەو ديو خۆمەوە دێمەوە و نازانم شەمەندەفەرە چڕ و پڕەکە لە چەند وێستگە و شار و وڵات لەنگەری گرتووە
من لەو ديو خۆمەوە دێمەوە و هێشتان بليتێکم بۆ سەر ڤيلا خنجيلانەکەی جينگڵاوە نە بڕيووە
پێکەنين و درێژە کێشانی قريوە، مينای ئالوودەيەکی جگەرەکێشانە و تەرک بوونی مەحاڵە
شاييەکان سەرچۆپی کێشن و لەو ماڵەی بەرامبەريشمانەوە ئەڵقەی پەنجەکانيان شکاوە و دەست لەملانێکان بەتاڵە
ئێمە سواری کەشتييەکەی نووح بووين و بە ئەگلەنجەوە سەوداييمانە، لە تراويلکە هەڵاتووين و لە يەقينا ئاوادەبين
ئەم بەزمی نينۆک کرۆشينە کۆتایی نايە نا، خۆ خواردنەوەيەکە لە کۆڵوانەکەی دايکم دەچێ وەک شين لە ژينا ئاوا دەبين
من چەندێ دەربەستی رۆژگارە پڕ مەنگەکانی ئاوابوونم
تۆيش هێندە لە خەمی خۆری شەودای بۆ رەوينەوەی ژانە سەری ساوا بوونم
ژنە پڕ لە قوڵپە هەنسکی دەم نيوە شەو
جيدیکە مەمتۆقينە بە لای تۆوە شەوارەم و
بە ئاگا وەرەوە تەنها تۆ خۆشەويسترين کەسمی کەسەکەم

ئەڵمانيا
٩ / ١ / ٢٠٢٣




درۆنوس.. دڵشاد تاقانە

مێژوو..
نەفرەت لەمێژوو
درۆنوسێکە
هەردەم سەرکەوتوو دەینوسێتەوە
هەرچی کە جوانە
ئەوەی پێی باشە
بەقازانجی خۆی دەیگێڕێتەوە

ئاین..
بەزۆر و بەشەق
بەسەر سەپاوە
کەس بەخۆشی خۆی
بڕوای نەیناوە
هەرکوشت و بڕین
سزای جهنەم
خەڵک تۆقانە
ئێستاش هەرماوە

سیاسەت..
بازاڕی پارە
هەمووی درۆیە
دەسەڵاتبازی
خلە و خەلۆیە
کڵاولەسەرنانە
فشەت پێدەکا
خۆی دەسخەڕۆیە

دڵشاد تاقانە




شوعییه‌ت و پرسی عیشق و خۆشه‌ویستی.. سەلام عەبدوڵڵا

كۆلنتای ده‌ڵێ: (خۆشه‌ویستی ده‌بێت به‌ عیباده‌تی مرۆڤایه‌تی) و ده‌بینین پیاوسالاره‌كان:

  • ‌(خه‌ج و سیامه‌ند، شیرین و فه‌رهاد)یان خۆشده‌وێت و هاوسۆزیانن، به‌ڵام وه‌ك كه‌سوكار قبووڵیان ناكه‌ن.
  • له‌به‌ر خۆیان گۆرانی عیشق و خۆشه‌ویستی ته‌نانه‌ت بێشه‌رمانه‌(مه‌مكی خڕ كرد)ده‌ڵێنه‌وه‌ و بانگه‌وازی كوشتنیش ده‌كه‌ن(ئه‌گه‌ر به‌ خۆت رازی بیت، دایكت ده‌رمانخوارد كه‌م) و سێكسیترین گۆرانی ده‌ڵێن و هه‌ڵپه‌ڕكێی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن!
  • به‌ شان و باڵای خۆشه‌ویسته‌كانیان هه‌ڵده‌ڵێن، به‌ڵام قوڕ به‌سه‌ر ئه‌و‌ كه‌سه‌ هه‌مان گۆرانی بۆ مێیینه‌‌ خزمه‌كانی بڵێت.
  • هه‌ر چۆن له‌ مزگه‌وت ژن و پیاو جیاده‌كه‌نه‌وه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ ناو خێزان و قوتابخانه‌ و…هتد.
    سیستێمی پیاوسالاران به‌ زه‌بری نه‌ریتی قه‌ده‌غه‌، توندكردنی مێینه‌ له‌ ناوماڵ و سزادانی كه‌سایه‌تی و هه‌ست و سۆزیان له‌ فه‌زای دووڕوویی، ناپاكی، درۆ و قینه‌ و غیره‌…هتد، وه‌ك موڵك و(شت)ی تایبه‌ت ره‌فتاریان له‌گه‌ل ده‌كه‌ن و‌ ژان و خه‌م و نائومیدی و خوێنی ژنان لێكه‌وتۆته‌وه‌.
    خۆشه‌ویستی (دانایی و به‌هه‌ره‌ی بوونی مرۆیی)، كه‌چی ده‌سه‌ڵات و ئاینزاكان له‌ دژیدا راده‌وه‌ستن و به‌ ره‌وشت و به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی پاشماوه‌ی ده‌ره‌به‌گایه‌تی و سه‌رمایه‌داری به‌ بێڕه‌وشتی و به‌ڕه‌ڵایی و شه‌رم و”بێشه‌ره‌فی”مۆریان كردووه‌:
    یه‌كه‌میان ده‌یه‌وێت رابردوو به‌ زیندوویی رابگرێت، دووهه‌مه‌كیان وه‌ك بازرگانێكی ساخته‌چی له‌گه‌لیان یه‌كده‌گرێته‌وه‌و هاوكات كۆت و زنجیری هاوچه‌رخ له‌ مل ژنان ده‌كه‌ن.

ژنان به‌ بێده‌نگی و بێده‌سه‌ڵات له‌ ئاستیاندا رانه‌وه‌ستاون‌ و هه‌موو شێوه‌كانی خه‌باتی ئازادیان ‌گردۆته‌ به‌ر و هه‌وڵده‌ده‌ن له‌‌ زۆره‌ملی و سته‌م و فرتوفێڵ و فه‌نتازیای پیاوسالاران رزگاریان ببێت.
ئه‌لكسه‌نده‌ر كۆلنتای له‌باره‌ی خۆشه‌ویستی پێیانده‌ڵێ:(خودی خۆشه‌ویستی وزه‌یه‌كی داهێنه‌رانه‌ی مه‌زنه‌، ئاسۆی روحی ئه‌وه‌ی ده‌یبینی و ئیلهامی پێده‌به‌خشێ، ده‌وڵه‌مه‌ند و به‌رینده‌كات. گه‌ر خۆشه‌ویستی نه‌بێت مرۆڤایه‌تی هه‌ستی ده‌كرد دزراو و ئينكار و نه‌فره‌لێكراوه‌. هیچ گومانم نیه‌ له‌وه‌ی كه‌ خۆشه‌ویستی له‌ دواڕۆژدا ده‌بێت به‌ عیباده‌تی مرۆڤایه‌تی.)
خۆشه‌ویستی هه‌ر به‌(وزیه‌كی داهێنه‌ر) بۆ ژیانی مرۆڤایه‌تی نه‌زانراوه‌:
لینین له‌ وته‌یه‌كید ده‌ڵێ: شوعییه‌ت ده‌بێ له‌ گه‌ل خۆیدا زاهدی نه‌هێنێ، به‌ڵكو شادی و خۆشییه‌ك كه‌ پله‌ی كه‌ماڵی ژیانی خۆشه‌ویستیش بیورووژێنێ….نه‌ وه‌ك خۆشه‌ویستی پیاوانی ئاینی و نه‌ وه‌ك دۆن جوان و نه‌یش وه‌ك به‌كارهێنانی لووتبه‌رزێكی دووڕوو بۆ خۆسه‌رقاڵكردن.)
لێره‌ به‌هۆی فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی، زۆربه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان به‌ناچاری بۆ ده‌ربازبوون له‌ كۆت و زنجیره‌‌كانی پیاوسالاری كه‌‌ هاوشێوه‌ی پۆرنۆگرافیه‌‌ وهوشیاری تێكده‌دا‌، په‌نا بۆ دووڕووی ده‌به‌ن و، ئه‌وه‌ی له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی دنیا ئاساییه و كه‌س په‌یوه‌ندی پێوه‌ نیه‌‌، لێره‌ وه‌ك”جنۆكه‌”به‌ هه‌زار شێوه‌ به‌ نهێنی ئه‌نجام ده‌درێن. زۆر هه‌یه‌ ئیراده‌ی و ویستی پیاوه‌كه‌ی جێبه‌جێ ده‌كات، به‌ڵام روحی له‌ شوێنێكی تره‌. له‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری گۆرانییه‌كان ژن ده‌هێنرێنه‌ ئاستی جه‌سته‌ی. ئه‌ی كه‌سایه‌تی، كه‌رامه‌ت، ویژدان و بیر و هه‌ڵویست و هوشیاری و ئاره‌زووه‌كانی؟!
له‌ ژێر ئه‌و فشاره‌ شێتانه‌یه‌، كچان ناچاركراون خۆیان له‌گه‌ل دنیابینی پیاوان بگونجێنن و به‌ ره‌واڵه‌ت ملكه‌چی”فه‌رمان و سنوره‌”درۆزنه‌كان ببن، ژیانی خۆیان ده‌خه‌نه‌ مه‌ترسی. ئه‌وجا هه‌زاران خێزان هه‌یه‌ هیچ شتێكی سۆزداری ژن و پیاوه‌كه‌ به‌یه‌ك نابه‌ستێته‌وه‌(هه‌ر چركه‌یه‌كی مه‌رگێكی راسته‌قینه‌یه‌، هه‌ستی خۆبه‌كه‌مزانین، خه‌مۆكی و بێزاری و وێرانی كه‌سایه‌تیه‌ و جووتبوون وه‌ك ئه‌ركێكی بێتام به‌ هه‌ستی زه‌وتكردن). كه‌م نین ئه‌و كچانه‌ كه‌ بوون به‌ قوربانی ساده‌ترین مافی مرۆڤ.
تێگه‌یشتنی لیبڕاڵی و به‌ناو”ئازاد”بووه‌ به‌ ته‌واوكه‌ری پیاوسالاری شێوه‌ كۆنه‌كه‌ی( له‌شفرۆشی به‌نهێنی، فره‌ژنی، گه‌شتی سێكسی بۆ وڵاتانیتر، لاقه‌ی كچان له‌ شوێنه‌ گشتیه‌كان، شێوه‌ زۆره‌كانی هاوسه‌رگیری كاتی”حه‌ڵاڵ”، سێكس به‌ نهێنی له‌پال هاوسه‌ری فه‌رمی). ئه‌و دووڕووییه‌ به‌ زه‌بره‌ به‌ مه‌لها، له‌شفرۆشی، كچانی قومارخانه‌ و مه‌یخانه‌ و دوكان و سه‌نته‌ری نه‌رگیله، سه‌نته‌ره‌كانی مه‌ساج وته‌نانه‌ت و صالۆنه‌كان به‌شێوه‌ی جۆراوجۆری ناڕاسته‌وخۆ به‌كارده‌هێنرێن بۆ بازاڕی سێكس.‌ ئه‌وجا لایه‌كیان به‌ ناوی”شه‌رف و نه‌ریت و ئاین” هه‌ڕه‌شه‌ و گوڕه‌شه‌ ده‌كه‌ن و هه‌زار تانه‌ و ته‌شه‌ر هه‌ڵده‌واسن و خۆیان به‌ پارێزه‌ری پیاوسالاری كۆنه‌كه‌ پیشانده‌ده‌ن كه‌ دژی ژنانه‌ و لاكه‌ی تر به‌ناوی”شارستانیه‌ت و ئازادی ومافی مرۆڤ” بێڕه‌شترین و خوێڕیترین نموونه‌ی پیاوسالاری ئه‌نجامده‌ده‌ن دژ به‌ ژنان: دنیایه‌ك له‌ درۆ، دنیایه‌ك به رۆژانی ساخته‌ی دڵته‌زێن.‌
ژنان له‌ دنیای پیاوسالاری به‌ هه‌ردوو رووكه‌یه‌وه‌ له‌ بواری خۆشه‌ویستی و هاوسه‌رگیری له‌ناو كاره‌سات، ئاژاوه‌، پشێوی، نامۆیی، شكاندنی كه‌رامه‌ت، كه‌سایه‌تی و وێرانی رۆژه‌كانیان به‌رێ ده‌كه‌ن.
كۆلنتای ده‌ڵێ: ئه‌م چه‌رخه تایبه‌تمه‌نده‌ به‌ غیابی”هونه‌ری خۆشه‌ویستی”. مرۆڤ به‌ته‌واوه‌تی نازانن په‌یوه‌ندییه‌كی روون و پرشنگداریان هه‌بێت و له‌ شه‌قه‌ی باڵ بدا، به‌های هاوڕێتی سۆزداری نازانن. خۆشه‌ویستی ئیمڕۆ یان تراژیدیایه‌كی جه‌رگبڕه‌ یان سه‌ڕه‌ڕۆییكی سووك و رووكه‌شه‌. ده‌بێ مرۆڤایه‌تی له‌م قه‌یرانه‌ رزگار بكه‌ین. خه‌ڵك رابهێنین بۆ ژیان له‌ كاتژمێره‌ دڵخۆش و روونه‌كان به‌بێ ئه‌وه‌ی خه‌مه‌كان باریان گران بكات. سایكلۆژیای مرۆڤ ئاماده‌ نابێت بۆ پێشوازی له‌ خۆشه‌ویستی مه‌زن‌ و پاكژ له‌ لایه‌نه‌ تاریكه‌كانی گه‌ر به‌ قۆتابخانه‌ی هاوڕێتی عاشقانه‌ تێنه‌په‌ڕێت.)
خۆشه‌ویستی گه‌وره‌ترین بیرمه‌ند بۆ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی له‌ چه‌ندین هۆنراوه‌ ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌‌و مرۆڤ سه‌رسام ده‌كه‌ن:

(جێنی! ئایا چاكه‌ی پایه‌به‌رز‌ هی منه‌؟ ئه‌ی روح شیرین، تۆ منت خۆشده‌وێت؟
ئای جێنی جێنی تۆ منت خۆشدەوێت‌…) و
(…ئه‌م گۆرانیانه‌ ببه‌
كه‌ تژین له‌ ئاوازه‌كان.
ئه‌م خۆشه‌ویستیه‌ ببه‌ كه‌ له‌به‌رده‌م پێكانت
به‌ ساده‌ییه‌وه‌ به‌ ئه‌ژنۆدا ده‌چن)….
(ده‌بینی؟
ره‌نگه‌ هه‌زاران به‌رگ بنووسم
و له‌ هه‌ر رسته‌یه‌كدا بنووسم”جینی”
له‌گه‌ل ئه‌وه‌شد تێدا دنیایه‌ك له‌ فكر،
گرێبه‌ستێكی ئه‌به‌دی و ئیراده‌یه‌كی نه‌گۆر شاراوه‌ته‌وه‌.)
نووسه‌ری ئه‌و شیعره‌، كاڕڵ ماركسه‌، پێش ئه‌وه‌ی سەرمایە بنووسێت، شیعری به‌ باڵای خۆشەویسته‌كه‌ی(جینی) دەگوت. به‌داخه‌وه‌ له‌ بڵاوكردنی به‌رهه‌مه‌كانی ماركسی، بایه‌خ به‌ به‌رهه‌مه‌ شیعرییه عاشقانه‌كانی نه‌درا.
وزه‌ی خۆشه‌ویستی كرده‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌، به‌داخه‌وه‌ هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو له‌قاو و سه‌ركوت و سووكده‌كرێ. نه‌ لایه‌نه‌ ره‌شه‌كانی ره‌وشتی كۆن له‌ گۆڕنراوه‌و نه‌ ئه‌مه‌ی ئێستا بره‌وی هه‌یه‌، كه‌رامه‌ت بۆ ژنان ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌. خۆشه‌ویستی و ره‌وشتی نوێ پێویستی به‌ سیستێم و ده‌سه‌ڵاتی نوێ هه‌یه‌ كه ‌ئێستا دوژمنانی سه‌رسه‌ختی هه‌یه‌ و پایه‌كانی زۆر لاوزن و تا رۆژگاری ده‌سه‌ڵاتی پیاوسالاری باڵاده‌ست بێت‌، ژنان باجێكی بێوێنه‌ ده‌ده‌ن، به‌ڵام ده‌سته‌و ئه‌ژنۆ له‌به‌رده‌می دانه‌نیشتوون و موقاوه‌مه‌تیان دژ به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی چینایه‌تی ده‌مانگه‌یه‌نێ به‌‌ كۆمه‌ڵگای سۆسیالیستی كه‌ تێدا سه‌ربه‌خۆیی ئابووری و، كه‌سایه‌تی ده‌بێته‌ خاوه‌ن بڕیاری یه‌كه‌م نه‌ك دووهه‌م و پاشكۆ و، ئازادبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ ئازادبوونی له‌ كاری ناوماڵ و رۆڵی سه‌ره‌كی له‌ به‌ڕێوبه‌ردنی كۆمه‌ڵگا ده‌بینێت(چیتر ژن كه‌رت كه‌رت ناكرێت بۆ رۆڵه جیاجیاكان) و له‌گه‌لیدا مرڤایه‌تی بوونی مرۆیی وه‌ك ئینسان ده‌بێته راستی‌ و له‌ به‌ڕه‌ڵایی و كوشتن و خۆكوشتن و هه‌ژاری و به‌ ریكلامكردنی كه‌سایه‌تی و بێكاری و ئه‌ركی به‌خێوكردنی مناڵ و خۆسه‌پاندنی پیاوسالار رزگارمان ده‌بێ.
بۆ گه‌یشتن به‌م ئامانجه‌ پێویسته‌‌ پرسی ژن له‌ رێكخراوه‌كانی ژنانی ده‌سه‌ڵات و به‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و ئه‌كادیمیه بۆرژواكان‌ رزگارببن و پێگه‌ی و توانا و هێزی هوشیاری، كلتور، رێكخستن و خه‌باتی سه‌ربه‌خۆی ژنانی شیوعی له‌ناو حزبێكی شیوعی به‌هێزببێت.




گرینگی مانگرتنی ئێستای پەرستاران لە بەریتانیا، ڕۆڵی لەسەر ژنانی کرێکار و مافەکانیان.. شیرین عەبدوڵڵا

کۆلیژی شاهانەی پەرستاری لە بەریتانیا* لە ڕۆژی ١٥.١٢.٢٠٢٢، بۆ یەکەمجار لە مێژووی (١٠٦) ساڵەی خۆیدا، دەستیکرد بە ڕێکخستنی گەورەترین مانگرتنی ستافی پەرستاری لە سەرانسەری وڵاتدا، کە نزیکەی سەد هەزار (١٠٠.٠٠٠) لە ئەندامەکانی لە (ئینگلتەرا) و (ئێرلەندای باکوور) و (وێڵز) بەشداری دەکەن. پێشبینی دەکرێت ئەمە قۆناغی یەکەمی مانگرتن بێت لەسەر مووچە و بارودۆخی کارکردن و سەلامەتی نەخۆش بۆ دوو ڕۆژی ١٥ و ٢٠ی (دیسەمبەر)ی ئەمساڵ، و پێشبینی دەکرێت ئەمە تەنها سەرەتای مانگرتنێکی درێژتر بێت، ئەگەر دانوسانە فەرمیەکان ئەنجام نەدرێ، یان ئەنجامێکی جێگەی ڕەزامەندیی بەدەست نەهێنن، هەروەها تیمەکانی فریاگوزاری و ئەمبوڵانس و ئاگرکوژێنەوە و بەشێک لە پزیشکانیش دواتر پەیوەندییان پێوە دەکەن.

(کۆلێژی شاهانە) بە سوودی ئەندامەکانی، لە زمانی پات کۆڵین، سکرتێری گشتی سەندیکاکەوە، داوای زیادکردنی مووچە بە ڕێژەی (%١٩) دەکات واتە لەسەدا پێنج (%٥) سەروو ڕێژەی هەڵاوسان، هەروەها داوای باشترکردنی بارودۆخی کارکردن دەکات بۆ دڵنیابوون لە دەست لەکار نەکێشانەوەی کادرەکان، و ڕاکێشانی کارمەندی نوێ بۆ ئەو پیشەیە، و دڵنیابوون لە سەلامەتی نەخۆشەکان.

ئەم مانگرتنانە بەشێکن لە زنجیرە مانگرتنێک کە ئەمڕۆ زۆرێک لە دامەزراوە گەورەکانی بەریتانیایان گرتۆتەوە، بە کۆی گشتی زیاتر لە یەک ملیۆن و (٤٠٠) هەزار ڕۆژی کارکردن کە بریتین لە کرێکارانی تۆڕی شەمەندەفەر، کرێکارانی خوێندنی باڵا، وانەبێژ و غەیرە ئەکادیمی، کرێکارانی ڕۆیاڵ مەیل، فەرمانبەرانی حکومی لە وەزارەتی ناوخۆ، شۆفێران، هەندێک هێڵی هاتووچۆی پاس، کرێکارانی دادگا و هەندێکی تر. ئەم شەپۆلە مانگرتنە لەسەر پاشخانێک سەریهەڵداوە کە زیاتر لە دە ساڵە مووچەی کەرتی گشتی خەوێنراوە و خزمەتگوزارییە گشتییەکان و چاودێری کۆمەڵایەتی و بەنەفیتەکان کەم کراونەتەوە و سیاسەتی نیولیبراڵ و ملکەچکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان بۆ یاساکانی بازاڕ و کێبڕکێ و کەڵەکەکردنی قازانج لەسەر حیسابی ملیۆنانی خەڵکی هەژار پیادە دەکرێت.

ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە سەرەتای ئەمساڵدا نزیکەی (%٢٢)ی خەڵک لە بەریتانیا لە هەژاریدا دەژین. چەند ملیۆنێک لەمانە، لەنێوانیاندا نیو ملیۆن منداڵ، دۆخی (هەژاری لەڕادەبەدەر) یان بەسەر بردووە لە ماوەی (١٢) مانگی پێش پەتای کۆڕۆنا. “هەژاری لەڕادەبەدەر” خراپترین حاڵەتی هەژاریە کە مرۆڤ هیچ توانایەکی دابینکردنی شوێنی نیشتەجێبوون و خواردن و پۆشاک و خۆ گەرم کردنەوەی نییە. دۆخەکە بەرەو خراپتر دەڕوات و مەترسی ئەوە هەیە کە ئەم زستانە بە هەموو مانایەک تاریک و سەخت بێت بۆ بەشێکی گەورەی کۆمەڵگای بەریتانیا.

هۆکار و کاردانەوەکانی مانگرتنی پەرستاران،

کرێ و بارودۆخی کارکردن:

ژمارەیەکی زۆر لە پەرستاران لە ساڵانی ڕابردوودا بەهۆی کەمی مووچەوە پیشەکەیان بەجێهێشت، بەڵام کرێ تاکە هۆکار نەبووە. ئەندامانی (کۆلێژی شاهانە)، وەک هەموو کارمەندانی چاودێری تەندروستی و کۆمەڵایەتی لە بەریتانیا، بەهۆی فشاری کارە بێوچانەکانەوە بەدەست ماندوێتییەکی زۆرەوە دەناڵێنن و ئەم فشارە تاڕادەیەکی زۆر لە ماوەی پەتای کۆڕۆنادا توندتر بووە. بەهۆی ئەم مەرجانەوە پڕکردنەوەی پۆستە بەتاڵەکانی کار قورسە، ئەمەش بارگرانی لەسەر ئەو کرێکار و فەرمانبەرانە زیاد دەکات کە لە پیشەکەدا دەمێننەوە.

بەیاننامەیەک کە لە لایەن کۆلێژەکەوە لە مانگی یەکی ساڵی (٢٠٢٢) پێشکەش بە پەرلەمانی بەریتانیا کراوە، ئاماژە بەوە دەکات کە لە ئێستادا زیاد لە (٣٩.٨١٣)، تێکڕا لەسەدا دە و نیو (%١٠.٥) پۆستی بەتاڵ لە هێزی کاری پەرستاری لە ئینگلتەرا هەیە.

هەروەها بەیاننامەکە ئاماژە بەوە دەکات کە ستافی پەرستاری تەندروستی گشتی (ناشناڵ هێڵث سێرڤس- ان اچ اس) بە شێوەیەکی عادلانە پاداشت نادرێنەوە بەرامبەر بە پلەی بەرزی لێهاتوویی پیشەیی و مەترسی پیشەیی بە بەراوورد بە کەرتەکانی تر و کەرتی تایبەت.

داواکاری زیادکردنی مووچە بە ڕێژەی (%١٩) بۆ قەرەبووکردنەوەی لێبڕینەکانە کە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە لە ئەنجامی سیاسەتەکانی (پاشکەوتکردن بۆ زیادکردنی کارایی) و خەواندنی مووچەی کەرتی گشتی لە ساڵی (٢٠١٠) ەوە تا ئێستا، کە مووچەی ڕاستەقینەی پەرستارانی خاوەن ئەزموونی خراپتر هێشتۆتەوە بە ڕێژەی (%٢٩)، ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تەنانەت ئەگەر پەرستاران (%١٩) زیادبوون وەربگرن، هێشتا بەهای ڕاستەقینەی مووچەکانیان کەمتر دەبێت لە ساڵی (٢٠١٠).

پەرستاری و مافی ژنانی کرێکار:

پیشەی پەرستاری لە مێژوودا پیشەیەکی ژنان بووە، کە تێیدا بەرزترین سیفەتە مرۆییەکان تێکەڵ بە لێهاتوویی پیشەیی و بەکارهێنانی زانستی دەبن. سەرەڕای گۆڕانی ئەم شێوازە لە سەردەمی ئێمەدا کە زۆرێک لە پیاوان لەم پیشەیەدا کار دەکەن، و سەرەڕای ئەو هەموو پێشکەوتنە زانستییە زەبەلاحانەی کە لە سەردەمی فلۆرانس نایتنگەیل (پێشەنگی پەرستاری مۆدێرن) ەوە بەدەست هاتوون، ئەو بۆچوونە نەریتییە هەر ماوتەوە کە پیشەکە وەک خزمەتگوزاری یان “بانگەوازێکی مرۆیی” یان “ئەرکێکی خێرخوایی” دەبینێت کە ژنان بە خۆبەخش و بۆ یارمەتیدانی ئەوانی دیکە کاردەکەن، لەبری ئەوەی وەک پیشەیەک سەیر بکرێت کە هەردوو جەندەر کاری تیا دەکات و ئاستی بەرزی لێهاتوویی و توانایی جەستەیی و دەروونی، و زیهنی دەوێت. ئەمەش بووەتە هۆی بەکەم نرخاندنی پیشەکە و بێزارکردنی مۆڕاڵی کادرەکانی.

ڕێکخستنی مانگرتن بۆ کارمەندانی تەندرووستی هەمیشە زەحمەتە، بەو پێیەی ڕاگرتنی دەوام تەنانەت بۆ ماوەیەکی کورتیش، ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیانی نەخۆشەکان دەبێت. بەو پێیەی کە پاڵنەری زۆربەی ئەوانەی لەم بوارەدا کار دەکەن حەز بە یارمەتی و هەستی ئینسانییە، زۆر قورسە بۆیان نەخۆشەکانیان بەجێ بهێڵن لەکاتێکدا کە ئەو نەخۆشانە پێویستیان بەمانە. مانگرتن لە نەخۆشخانە یان کلینیکێکی پزیشکی وەک مانگرتن بۆ نموونە لە کارگەیەکی ئۆتۆمۆبیل نیـیە.

سیستەمە تەندرووستییەکان، نەک هەر لە بەریتانیا، بەڵکو لە هەمو جیهاندا، بەهرەبەردارییەکی خراپ لە دڵسۆزی و گیانی ئینساندۆستانەی کادیرەکانیان دەکەن، و مافە پیشەییەکانیان پێشیل دەکەن و هەروەها پلە نزمی ژن لە کۆمەڵگای پیاوسالاردا ڕێگە بۆ ئەم پێشێلکاریە خۆش دەکات و ئاسانتری دەکات.

نایەکسانی حەقدەست و مافەکانی ژنان لە هەموو سێکتەرەکاندا زۆر بە زەقی لە کەرتی پەرستاری و تەندروستیدا دەبینرێت، بەڵام ژنی پەرستار وەک هەر کرێکارێکی تر ژنێکی کرێکارە، و مافی خۆیەتی مانبگرێت و داوای مافی یەکسان بکات و کارەکەی بەو پێیە هەڵسەنگێنرێت کە شایەنیەتی.

سیاسەتەکانی جیاکاری لەنێوان مانگرتوان و جەماوەردا:

حکومەتەکان بەتایبەتی سوود لەم خاڵە وەردەگرن بۆ ئەوەی بیروڕای گشتی بەدژی مانگرتوان بورووژێنن و هاوسۆزی خەڵک کەم بکەنەوە بۆ هەر مانگرتنێکی ستافی پزیشکی و بڵاوەپێکردنی ڕیزەکانیان، وەک ئەوەی لە مانگرتنی گشتی پەرستاراندا لە ساڵی (١٩٨٨)دا ڕوویدا، کاتێک (تاتشەر) کرێکارانی مانگرتووی تۆمەتبار کرد بە وەی کە “بە ئەنقەست دژە نەخۆشن” و ” بارگرانی لەسەر شانی ئەو پەرستارانە زیاد دەکەن کە هەرگیز خەونیش بە مانگرتنەوە نابینن چونکە واز لە نەخۆشەکانیان ناهێنن”!

(ڕیشی سوناک)، سەرۆک وەزیرانی ئێستای بەریتانیا، مانگرتنەکانی ئێستای ئیدانە کرد و ڕایگەیاند، مانگرتنەکان “مەترسییەکی گەورەن بۆ سەر خێزانە زەحمەتکێشەکان”، وەک ئەوەی کارمەندانی تەندروستی، پەرستاری، ئەمبولانس، هێڵی ئاسن، گواستنەوە و پۆست خێزان و کەسانی زەحمەتکێش نەبن لە دەرەوەی ئەم پۆلێنکردنە بن. بەم شێوەیە حکومەتەکان هەوڵ دەدەن ناتەبایی لەنێوان سێکتەرەکانی جەماوەری ناڕازیدا بچێنن و ڕیزەکانیان بڵاوە پێبکەن، بەڵام جەماوەر ئاگاداری ئەوە بووەتەوە و هاوسۆزی بۆ پرسی مانگرتووان بە گشتی ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبێت.

پەرستاران تۆمەتبار دەکرێن بەوەی کە سەلامەتی نەخۆشەکانیان پشتگوێ دەخەن و بایەخیان بپێنادەن، بەڵام مانگرتووان دەڵێن، هەر ئێستا ژیانی نەخۆشەکانیان لەمەتریسدایە و دەمرن، بەهۆی خراپی بارودۆخ و قورسی کارەکە و فشاری کار و کەمی ژمارەی کرێکاران بە بەراورد لەگەڵ ژمارەی نەخۆشەکان و بیرۆکراسی زیاد لە پێویست. وە ئەوان خۆیان بەرپرسیار دەزانن کە ئێستا دەبێت دەنگیان بەرز بکەنەوە لە پێناو پاراستنی نەخۆشەکانیان و داهاتووی پیشەکەیان و پاراستنی خزمەتگوزاری تەندروستی گشتی.

مانگرتن و ڕێکخستن وەک ئامرازێکی گرینگ بۆ گەیشتن بە داواکارییەکان

 و گەیشتن بە کۆمەڵگایەکی یەکسانیخواز:

مانگرتووان باش دەزانن کە مانگرتن ڕێگەیەکی سەلمێنراوە بۆ هێنانەدی گۆڕانکاری. مانگرتنی ئەندامانی (کۆلێژی شاهانەی پەرستاری) لە (ئێرلەندای باکوور) لە ساڵی (٢٠١٩) یارمەتیدەر بوو بۆ بەدەستهێنانی یەکسانی مووچە لەگەڵ (ئینگلتەرا) و (وێڵز). هەرچەندە مانگرتنی ساڵی (١٩٨٨) نەیتوانی یەکسانی مووچە لەگەڵ پیشەکانی دیکەدا بەدەستبهێنێت، یان بارودۆخی کارکردن باشتر بکات، بەڵام (تاتشەر) لەو کاتەدا ناچار بوو کرێ بە ڕێژەی لەسەدا پانزە و لەدەدا سێ (%١٥.٣) بەرز بکاتەوە.

ئەمە و سنووردانانیش بۆ کاتی دەوامی ڕۆژانە و مافی پشووی کۆتایی هەفتە دەستکەوتی خەباتە ڕێکخراوەکانی دوو سەدەی ڕابردوون.

گەیشتن بە داواکارییەکانی پەرستاران لە بەریتانیا دەبێتە دەستکەوتێکی گرنگ و هۆکاری بەهێزکردنی مۆڕاڵی سێکتەرەکانی دیکە، بە ئەگەری گەیشتن بە داواکارییەکانیان. جگە لەوەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ بەرزکردنەوەی پێگەی پیشەی پەرستاری وەک پیشەیەک کە پلەیەکی بەرزی لێهاتوویی هەبێت کە تێیدا زانست لە پێناو سەلامەتی و خۆشگوزەرانی مرۆڤدا بەکاردەهێنرێت و بەو پێیەی ژنان زۆرترین ڕێژەی کرێکارەکانین، دەبێتە هەنگاوێک بەرەو سەپاندنی یەکسانی لە مووچە وماف و بارودۆخی کرێکارانی ئەم کەرتە یەکجار گرنگە، و هەروەها دەبێتە ئیستانداردێک کە کرێکاران و ژنانی کرێکار لە ووڵاتانی جیهان و سیستەمە تەندروستیەکانیان سوودی لێ وەربگرن بۆ پەرەپێدان بە مافەکانیان.

دەبێت هەمومان پشتگیری تەواوی مانگرتنی پەرستارانی بەریتانیا بکەین.

١٨-١٢-٢٠٢٢

شیرین عەبدوڵڵا

****************************

 * (کۆلێژی شاهانەی پەرستاری) لە بەریتانیا گەورەترین سەندیکای پەرستارییە لە جیهاندا. هەم دەزگایەکی پیشەیی و هەم سەندیکایەکی کرێکارییە. زیاتر لە ٤٥٠ هەزار ئەندامی ستافی پەرستاری و مامان و خوێندکار و یاریدەدەری پەرستاری هەیە.

شایانی باسە کە ئەم کۆلیژە تا ساڵی ١٩٩٥ سیاسەتی مان نەگرتنی پەیڕەو کردوە وتەنانەت مانگرتنی ساڵی ١٩٨٨ی ئیدانە کرد، کە لەلایەن پەرستارانی تەندروستی دەروونییەوە دەستیپێکرا و لە سەرانسەری وڵاتدا تەشەنەی سەند.




ویترین.. ئلهام مورادی

داهاتووم پڕدێکە لە ویترینی رابردوومدا

دوو پاتم ئەکا لە پەراوێزی شار

تا ونبوون لە شەقامی شەیدایی

تا نغرۆبوون لە ئاسمان

هەلوەرینی ئینجانەکان 

تا پیاسەکردنی گوڵ بەلاوکوو حەیران

هیچ شتێ گرنگ نییە 

من بە تۆ ڕا هاتووم

شێتبوون لەژێر چەقۆی شەرع

ڕاکشان لە ژێر ستەمی ئایین

لە ژێر چاودێری خێلی ژنکوژ

چیم ئەوێ لە داعش

ئاساییە هەلوەدابوون

لەقوژبنی ساردوو سڕی 

بێ یاسایی 

ماف وشەیکی نامۆە

لە قووڵایی ڕۆحمدا چاوەڕوانی

پچراندنی ئەو زنجیرە درۆیانەم 

تاجوانتر ناسینی خۆم

سنە

ئلهام مورادی




خەڵکێک.. نەوزاد بەندی

پۆلیسەکە هەتا بڵێی قەڵەو بوو ، سمێڵێکی تیژی باڵە فڕۆکەیی ماش و برنجیی لێ بەردابۆوە ،  لە ناوەڕاستی دەرگاکەدا وەستابوو .. خەڵکێکی زۆر سەرەی گرتبوو ، بۆ چوونە ژوورەوە ..

یەک بە یەکیانی ئەپشکنی .. کە ئەیپشکنین ، سمێڵی بەر تەپڵی سەر ..    ناوچاو ..ڕوومەت ..لێو ..چەناگە ..گەردن ..سنگ ..وورگی پشکنراوەکە ئەکەوت .. ئەوەیش پەیوەندی بە باڵای پشکنراوەکەوە هەبوو ، باڵای زۆر بەرز بووایە ، سمێڵەکان بەر سنگی یان وورگی ئەکەوتن ..ئیتر هەتا باڵاکە نزمتر بووایە ، باڵە تەیارە ماش و برنجییەکان بەر شوێنی بەرزتر ئەکەوتن ، نزمترین باڵا   تەپڵی سەر بوو ، ئەبوو بە جێکەوتە یان لێکەوتەی دوو باڵەکە .. چونکە باڵای پۆلیسەکە نەگۆڕ بوو ..

خەڵکەکە ڕێزێکی زۆریان پیشان ئەدا  و سڵاوی جۆرا و جۆریان لێ ئەکرد :

سڵاوت لێ بێ ..

بێوەی بی ، باش بمانپشکنە ، پیاو خراپ زۆرن ..

لە تەمەنی ئێمە بچێتە سەر تەمەنی تۆ ..

ئێوە نەبوونایە ، جەردە تاڵانی ئەکردین ..

بینینتان دڵ ئەکاتەوە ، هەناسە!

شایانی هەموو ڕێزێکی ،عەزیزم ..

داو دەرمانەکەم ، چاوت ماچ ئەکەم ..

سەر و ماڵ ! ، سەلامەت لێ بێ ..

دڵخۆش و سەربەرزبیت ، وڵاتپارێز‌ ..

پیاوی مەرد ، نمونەت زۆر بێ ..

دنیایەک خۆشەویستیمان هەیە بۆت ..

دەستت نەئێشێ ، ئازیزم ..

هەموو کاتێکت باش بن ، دڵەکەم ..

قەڵاچۆکەری دز و مافیا ، حورمەتت هەیە ..

خوا بۆ ئێمەت بهێڵێ ..

سەلامون عەلەیکوم ..

هەلەو ڕۆحی من ..

چاومانی ، گەورەم ..

خوا دەست بە باڵتانەوە بگرێ ..

بە بێ ئێوە ، چیمان بکردایە ؟

بەیانیت باش ..

تەمەن درێژ بیت  ..

تەندروست باش بی ..

خوا پاداشتی بەخێرت باتەوە ..

ئەک دەست و چاوت خۆش بن ..

جەزاکەڵڵا ..

ئەم کاتەت باش برای بەڕێز ..

سڵاوت لێ بێ بیلبیلە ..

وەشەنی .. خاثەنی ..؟

خۆش بیت ، خوا قەرزا ..

دەمباش ، هەڤاڵ گیان ..

بابی بابم کوی ؟

لە بەرت مرم ، براگەورە ..

دەستەکانت ماچ ئەکەم ، بارەکەڵڵا فیکوم ..

مانی نەبی ، باشچاوەش ..

چ حالە سەیدا ..

سڵامەلێک ..

تاجی سەر ، چۆنی ؟ ..

ڕۆژ باش ، سەروەرم ..

سەباحلخێر ، گلێنەی چاو منی ..

زۆر زەحمەتمان دای ، برالە ..

جەرگ و دڵ ، خوا بتهێڵێ ..

لوتف و کەرەمتان فەرموو ..

دەستخۆش ، مەعزەرەتم هەیە ..

بە قوربانی کوڕ بم ، چاو ڕەشەکەم !

خەجاڵەتم براگیان ، خوا سەلامەتت کا ..

جۆرەها  چاک و خۆشیی تریان دەدا بە گوێچکەکانیدا ، ئەویش وەڵامی نەدەدانەوە و ڕۆبۆت ئاسا ،لەگەڵ مژی پچڕ پچڕی جگەرەکەی لا لێویدا ، بە توندی دەستی ئەکوتایە بن باخەڵ و ..گیرفان و ..پانتۆڵ و.. لای ناوگەڵ و ..شوێنە نامۆکانیان  ، بە جۆرێ هەندێکیان ئەیانووت : ( ئاخ) یان موچڕکێکیان پیا ئەهات و .. هەندێکیشیان کە زنجیری قەڵەمسەڵەکەی ، یان نقێمە گەورەکەی ئەنگوستیلەکەی بەر شوینێکی هەستیاری ئەکەوت ، ژان ئەچووە دڵی و هاوارێکی لێ هەڵئەستا ، بە دوایدا زەردەخەنەیەک و دەستخۆشییەک و هەندێکیشیان بەو ئازارەیشەوە ئەیانووت : قایم .. قایمتر .. وا نەبێ وڵاتەکە دز و حیز وێرانی ئەکەن ..

دوا جاریش دوو دەستی ئەهێنا بە سمتیانا …

ئەو خەڵکە کە دەچوونە ژوورەوە ، نەدەچوونە ژوورەوە  بۆ ئاهەنگ ..هەروەها شانۆ نەبوو .. مەلەوانگە یان مۆزەخانە و دیسکۆ نەبوو .. فڕۆکەخانە و ..مۆڵی گەورە و ..دەعوەتیی مەڕخواردنی بە کۆمەڵ و سەیرانیش لە گۆڕێ نەبوو .. مزگەوت و تەکیە و زانکۆ و حوجرە و ئەو شتانەیش نەبوو ..

خەڵکەکە ئەچوونە ژوورەوە باج بدەن .. هەر هەموویان گیرفانیان لە پارە ئاخنرا بوو ..پۆلیسەکە هەر بە دەست پیاخشاندنێک ، ئەیزانی پارەیە یان ڕۆژنامەی قەدەغە .. بەیاننامە و نوسینی تووڕە و وەرەقەی کۆنکەن و شیعری دڵداری و بایکۆت و هەموو شتێکی  بە بێ بینین ، لە یەکتری جیا ئەکردەوە ..تەنها بە دەست پیاهێنان ..پێی ووترا بوو تەنها کاغەز کە ڕێپێدراوە بێتە ژوورێ ، کاغەزی پارەیە ..

باجەکان جۆرا و جۆر بوون : باجی عەرەبانە ، باجی خوشکێکی بەساڵا چوو کە هاوسەرگیریی نەکردووە و لە ماڵی براکەی ئەژی ، ئەمە باجی کرێچی بوو ..باجی دایکێک لە ماڵی کوڕەکەی ئەژی .. باجی خانوویەک چۆڵە و خاوەنەکەی سەری خۆی هەڵگرتووە ..باجی سەعاتی کارەبا ..باجی خانوویەک کە کابرا نەیزانیوە بڵێ هی خۆمە و بە کرێچی حیسابیان بۆ کردووە .. باجی ناوساجی فرۆشێک سێ ساڵە مردووە ، بەس کەس و کارەکەی بیریان چووە بڕوانامەی مردن ببەن بۆیان و جاڕ بدەن کە ناوساجی فرۆشەکە مردووە .. باجی باوکێک ، کوڕەکەی لەئاوی ئیجە خنکاوە و ..ئەو بووە بە کەفیلی و ..هەندێ پارەی پڕۆژەی بچوکی قەل بەخێوکردنی لەسەر کەڵەکە بووە .. باجی ئەو خانووانەی دە ساڵە باڵێک ئەڵێ لێتانخۆش بووین و باڵەکەی تر ئەڵێ ئەبێ دوا بە فلسی بدەن ..باجی ئەو جوتیارانەی چوار ساڵە وڵاتیان جێهێشتووە و هێشتا ناویان لە تۆمار نەسڕاوەتەوە ..ئەو کرێکارانەی کۆمپانیاکانیان مایەپوچ بوون و زۆربەیان خۆیان کوشتووە و هەندێکیشیان دوای نوێژی عەسر هێلکەی قوڵەفڕە ئەفرۆشن ..باجی ئەو ماتۆڕانەی مقەبای بەلاش و حەلاشی مارکێتەکان کۆ ئەکەنەوە ..باجی ئەو تەسبیحفرۆشانەی داشبۆردی مزگەوتەکانیان تەنیوە .. باجی ئەو عەلاگە فرۆشانەی لە دوانزە عەلاگە ، عەلاگەیەک لوش ئەدەن ..باجی ئەو دەستگێڕانەی لە کۆڵانەکان ، بە مەقام وئەڵڵاوەیسییەوە کاڵاکانیان هەڕاج ئەکەن ..باجی ئەوانەی بێ ئیشن ، بەڵام مۆڵەتنامەی ئیشیان هەیە و هەموو ئاسانکارییەکیان بۆ کراوە بۆ وەرگرتنی ئەو مۆڵەتنامەیە ، لەگەڵ گرانبوونی لاپەڕەی ئەی فۆڕ و مرەکەبی ستامپا و …هەموو ئەو خزمەتگوزاری و مافە باشانەی خەڵکەکە بە گوڕ و تینەوە هاتبوون لە بەرامبەریاندا ، ئەرکەکانی سەرشانیان جێبەجێ بکەن ..




پرسی جێندەر و ئیسلامی سیاسی.. نەوزاد بابان

لەم ڕۆژانەدا، لە هەرێمی کوردستانی عێڕاق، پرسی جێندەر و بازاڕی فرۆشی سێکس، کراونەتە بۆنە وبەهانەیەک بەدەست بەرەی کۆنەپەرستییەوە بۆ هێرش کردنەسەر هەر ڕواڵەتێکی پێشکەوتنخوازی ویەکسانخوازی نێوان ژن و پیاو لە کۆمەڵگەدا بەتایبەتیش هێرش کردنەسەر ماف و ئازادییەکانی ژنان.
لەم نێوەدا ناسیونالیستی کۆنەپەرست چ لە دەسەڵاتدا بێت و چ خۆی بە ئۆپۆزیسیۆن بزانێت، هاوسەنگەرو هاوبەرەی ئیسلامی سیاسی کۆنەپەرستە لەو هێرشە قێزەوەنەدا کە لەئارادایە.
ئەم هێرشە هەم بۆ حزبەکانی دەسەڵات و حکومەتی هەرێم بەسودە بۆ دروستکردنی کەش و هەوایەک بۆسەرکوتی هەرچی زیاتری خەڵکی زەحمەتکێش و پاشەکشە پێکردنی ناڕەزایەتی و خواستە ڕەواکانیان،وە هەم بەسودە بۆ بەرەی ئیسلامی سیاسی؛ کە لەم ڕێگەیەوە کۆنەپەرستییەتی خۆیان برەو پێدەدەن ودەیانەوێت قەرەبووی ئابڕووچوون و تێکشانی بەهێزترین قەڵای ئیسلامی سیاسی پێ بکەنەوە کەجمهوری ئیسلامییە لە ئێراندا و ئێستا دوای زیاتر لە چل ساڵ کەوتۆتە بەر نەفرەتی ژنان و کچانیئازادیخواز و جەماوەری زەحمەتکێش.
ئەوانەی لە ڕێگەی دژایەتی مەسەلەی جێندەرەوە شەڕ لە دژی ئازادی و یەکسانی دەکەن، گەرەکیانە لەمڕێگەیەوە بەربگرن بە پاشەکشەی بزووتنەوەکەیان لە تەواوی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەر لەعێراقەوە بیگرە تا تورکیا و میسر و سۆماڵ و تونس … ئێمە هەر لەم هەرێمەی کوردستانی خۆماندا،بەچاوی خۆمان بینیمان کە بارەگا و مەکتەب و لقی حزبە ئیسلامییەکان لە لایەن خەڵکی خۆپیشاندەرەوەسوتێنرا، ئێستا دەیانەوێ بەچەواشەکاری لەسەر مەسەلەی جێندەر و چەند پرسێکی تری بێ ناوەڕۆکباڵانسی خۆیان بەرزکەنەوە. لە دیدگای خەڵکی ناڕازی ئەم هەرێمەوە ئیسلامی سیاسی و دەسەڵاتلەیەک تای تەرازودان و یەک چارەنوس چاوەڕوانیانە.
بەدڵنیایـیەوە ئەم هێرشە قێزەوەنە دەبێ بەرپەرچ بدرێتەوە، هەم لە ڕێگەی ڕەخنەی فکری ئازادیخوازانە ویەکسانیخوازانەوە، وە هەم لە ڕێگەی پتەوکردن و هێنانەمەیدانی بزووتنەوەی ئازادیخوازانە ویەکسانیخوازانەی ژنانەوە، بەڵام داسەپاندنی پاشەکشەی یەکجاری بەسەر کۆنەپەرستیەتیناسیونالیستی کورد و ئیسلامی سیاسی لە کوردستان و پاکردنەوەی کۆمەڵگە لێیان گرێی خواردووە بەوەڕێخستن و هاتنەمەیدانی بزووتنەوەی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش بە ئاسۆیەکی سۆشیالیستیشۆڕشگێڕەوە.
نەوزاد بابان
دێسمبەری ٢٠٢٢




شیعری مناڵان\ پــیــاوی بــەفــر.. محەمەد بەرزی

ئەمڕۆ بەفر باریوە

ساردە دەستم تەزیوە

دەستکێشم بۆ لە دەستکرد

پیاوی بەفرم  دروستکرد

کڵاوم کردە سەری

پاڵتۆکەم کردە بەری

لووتیم کرد بە گێزەرێ

خۆزگە دەمبردە ژورێ

سمۆرەیەکی وریا

سوڕایەوە بە دەوریا

برسی بوو منی نەدی

لووتی ڕفان و خواردی

١ / ١ / ٢٠٢٣

تێبینی : بەڕێزان لە لاپەڕە ( ٣٠٢ ) ی فەرهەنگی خاڵدا بۆ مانای شێرەبەفرینە نووسراوە : ( شێرێکی گەورەیە دروست دەکرێ لە بەفر ) . واتە ئەگەر : پیاوێک ، ژنێک ، مناڵێک ، بەرخێک  دروست بکەین ، ناوی شێرە بەفرینەیان بۆ گونجاو نییە . خۆ ئەگەر کەسێکی بیانی مناڵێک ببینێ کە لە بەفر دروستکرابێت و پێی بڵێیت ئەمە شێرە بەفرینەیە ، دڵنیام  بەلایەوە سەیر دەبێت ..  هەر بۆیە لەم هۆنراوەیەدا پیاوی بەفرم بەکارهێناوە ، واتە ئەو پیاوەی لە بەفر دروستکراوە ، لەم نموونانەشمان زۆرە وەک : بازنی ئاڵتون ، گوارەی زیو ، کراسی ئاوریشم ، قاپی شووشە ، دەرگای ئاسن و … هتد .  پاشان پیاوی بەفر ڕێک بەرامبەر ناوە ئینگلیزییەکەیە ، کە بە ( snowman) ناوی دەبەن .




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا-43-.. شەماڵ بارەوانی

بەشی چڵ و سێ

دایە دایە، باوکم مزگەوتی لەگەڵ خۆی هینایە..!

وەک لە بەشەکانی تری بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومرادا ئاماژەم دا، کە لە فەقێ یاتیم ساڵەكی لای کەرکوک و مەنتیقەی شێخ بزێنی و شوان و ساڵەییان مەلابووم. جومعە کە وتارم تەواو دەبوو هەرجارە و کەسێک دەیگوت مامۆستا دەبێت لەگەڵ ئێمە بێیت و بە زاراوە شیرینەکەی کەرکوکیان وتەنی (لە ماڵ ئێمە ئاش بخۆیت).

هەرچەندە من سەرەتای چوونەماڵانم هێندەى چیایەک لاقورس بوو. خۆم سەرەتا شەرمن بووم هەندەک، بۆیە لە هەردێیەک لەو دێیانەی کە مەلایەتیم بۆ دەکردن، کاتێک دەڕۆشتمە هەرماڵێک، شەرمم دەکرد بە تەواوی تێری نان بخۆم. خەڵکەکە هەر دەیانگوت:وەڵاهی مەلا ئەتو ئەوهابکەیت، وشک دەبیتەوە لە برسان !

خۆتۆ هیچ ناخۆیت، دوای کە لەو ماڵەی نانم دەخوارد، کاتێک دەڕۆشتمەوە حوجرە، کێک و شەربەت و شتم دەخوارد تا تێردەبووم.

بەڵام دوای چەندین ساڵ، لە مەلایەتی و فەقێیاتی، لێڕاهاتم و چەرمی ڕووم هێندە قایم بوو، شمشێر نەیدەبڕی و دەڕۆشتمەوە هەرماڵەکی، کورد گوتەنی:هێندەی یەک کەریم دەخوارد هاهاها کاکەگاڵتەم کرد بەخوا من هەر لەوەتەی بە بیرم دێت و خۆم ناسیوە، کەسێکی خۆریارنیم.

سەرتان نەیەشێنم و زۆر لەسەری نەڕۆم، ئەوە لەو دێیەی لای کەرکوکێ،جومعەکی پیاوەک گوتی مەلاگیان دەبێت لەگەڵ من بێیت، دەی بابڕۆین.

ڕۆیشتین کو گەیشتینە حەوشەی ماڵی پیاوەكەی، دوو منداڵی دوانەی کچی هەبوون، کە منیان بینی لەگەڵ باوکیاندا، یەکسەر ڕایانکرد بۆ ژوورەوە و پڕ بە دەنگ هاواریان کرد: دایە دایە، باوکم مزگەوتی لەگەڵ خۆی هینایە ! کە ئەوەم بیست، تا هێزم تیابوو دامە قاقا.

من دیشداشەیەکی سپی عەرەبانیشم لە بەردابوو. گوتم هەرباش بوو نەیانگوت: دایە، دایە، باوکم سەلاجەی لەگەڵ خۆی هینایە.

فەقێیەکی هاوڕێم، کە ئێستا لای پێنجوێن لە مزگەوتێک مەلایه، گوتی: ڕۆژێک دوو منداڵ منیان بینی، زۆر لەوەی توو عنتیکەتریان پێ گوتم ! گوتی گوتیان:ئەها خوا هاهاها




هه‌ڵویستی شیوعییه‌ت له‌باره‌ی له‌شفرۆشی.. سەلام عەبدوڵڵا

له‌ 1848تا نووسینی ئه‌م وتاره‌، دنیابینی بۆرژوازی و ئاینیه‌كان به‌ ئیسلامێكانه‌وه‌، تۆمه‌تی به‌ڕه‌ڵایی، له‌شفرۆشی، بێڕه‌وشتی و”خۆشه‌ویستی ئازاد” ده‌خه‌‌نه‌ ئه‌ستۆی بیروباوه‌ڕی شیوعییه‌كان، به‌ڵام راستییه‌كه‌ی ئه‌وانن ئه‌ندازیار و زه‌مینه‌خۆشكه‌رن بۆ له‌شفرۆشی به‌چه‌ندین شێوه‌ و بیانوو و فه‌رمان: به‌ گوێره‌ راپۆرتی(Fodation Scelles) له‌سه‌ر ئاستی جیهان 160ملیارد ئۆیرۆ له‌ كاری له‌شفرۆشی ده‌ستكه‌وتووه‌. هه‌روا له‌ راپۆرتی(Global Report on Trafficking in person 2018)كه‌ له‌ 2019 له‌ ڤین بڵاوكرایه‌وه‌: له‌ 24هه‌زار حاڵه‌ت به‌ به‌ڵگه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ بازرگانی به‌ مرۆڤ ساڵی2016 له‌ 142 وڵات و سته‌مكاری جنسی 59% و 34% كاركردنی زۆره‌ملێ ‌پێكده‌هێنن. به‌رفراوانی له‌شفرۆشی به‌خۆی سیستێمی سه‌رمایه‌داری پیاوسالار كوردستانیشی گرته‌وه.
له‌ساڵی 2002حكومه‌تی(سۆسیالدیموكرات و سه‌وزه‌كان)ی‌ ئه‌ڵمانیا یاسای له‌شفرۆشیان ده‌ركرد و به‌(پیشه‌یه‌ك وه‌ك پیشه‌كانیتر) راگه‌یاند. له‌ ئه‌ڵمانیا نزیكه‌ی 500000هه‌زار ژن له‌ بواری له‌شفرۆشی كارده‌كه‌ن و 70-8-% بریتین له‌ كۆچبه‌رانی ژن به‌تایبه‌تی له‌ وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ئۆروپا. پاشان ئه‌منستی ئینترناسیول له‌ 2015 خه‌ڵكیان توڕه‌كرد كاتی رایانگه‌یاند كه ده‌یانه‌وێت له‌داهاتوودا كاربكه‌ن بۆ یاساییكردنی له‌شفرۆشی له‌ جیهان.‌
سه‌رمایه‌داری پیاوسالاری جیهانگیر، ئه‌مجاره‌یان به‌ رێگای به‌رنامه‌ی لیبڕالیزمی نوێوه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌ڵمانیا وه‌ك شیوعی و چه‌یه‌كان ناویان لێناوه‌(ده‌وڵه‌تی گه‌واده‌كان‌)، به‌ڵكو باڵی گه‌وادی به‌سه‌ر هه‌موو وڵاتانیش كێشراوه‌. سیستێمی ده‌سه‌ڵاتی گه‌وادی”خوێڕیترین قاره‌مانی پیاوسالاری” ژێرده‌سته‌یی ژنی له‌شفرۆشی، جیهانگیركرد‌.
ئێستا لێره‌ش و له‌ هه‌موو وڵاته‌ ئیسلامییه‌كان له‌پاڵ جۆره‌ فره‌كانی له‌شفرۆشی ئاشكرا و نهێنی ناوخۆیی و(به‌ناو ئاینه‌وه‌ نزیكه‌ی 24جۆر هاوسه‌رگیری”حه‌ڵال” كراوه ‌. له‌شفرۆشی له‌ دنیا وه‌ك هه‌ر كاڵایه‌كیتری پڕ قازانج، هاورده‌ده‌كرێن وله‌ خزمه‌تی سیستێم و حزبه‌ پیاوسالاره‌كانه‌.
ئایا هه‌ڵویستی بیرمه‌نده‌ تیئۆری، سیاسی و یاسایی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ شیوعییه‌كان چییه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌؟
ئه‌لكسه‌نده‌ر كۆلنتای(به‌رپرسی حكومه‌تی سۆڤێت بۆ به‌گژداچوونی له‌شفرۆشی، هاوكاری لینین و وه‌زیری كۆمه‌ڵایه‌تی) وه‌ك رابه‌ڕێكی گه‌وره‌ی ژنانی شیوعی دنیا له‌ كتێبی(ژنی نوێ، لاپه‌ڕه‌ی29) ده‌ڵێ: به‌ڵام سایكلۆژی ئینسانی تووشى تێگچوونی گه‌وره‌ش ده‌بێت له‌ ئه‌نجامی روویتر له‌ رووه‌كانی په‌یوه‌ندی جنسی، مه‌به‌ستم له‌شفرۆشیه‌. “ئایا له‌وه‌ ترسناكتر و ناشرینتر هه‌یه‌ له‌وه‌ی كرده‌ی خۆشه‌ویستی دابه‌زێت بۆ ئاستی زەلیلی و پیشەگەریدا؟”
با هه‌موو دیارده‌كانی نه‌هامه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ په‌یوه‌ندیان هه‌یه‌ به‌ له‌شفرۆشی و ئازاری جه‌سته‌یی و نه‌خۆشی و تێكچوون و بۆگه‌نبوونی ره‌گه‌ز‌ بخه‌ینه‌لاوه‌و ته‌نها له‌لای كێشه‌ی كاریگه‌ری له‌شفرۆشی راوه‌ستین له‌سه‌ر سایكلۆژیای ئینسانی. هیچ شتێك نیه‌ روح بكوژێت و وشكی بكات وه‌ك كڕینی له‌شفرۆش یان فرۆشتنی ‌زۆره‌ملێ. له‌شفرۆشی خۆشه‌ویستی له‌ دڵان ده‌كوژێنێته‌وه‌.)

ئێمه‌ له‌شفرۆشی له‌ناو ده‌به‌ین!
به‌درێژایی ده‌سه‌ڵات، یاسا و به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ده‌ره‌به‌گایه‌تی و سه‌رمایه‌داری و ئاینه‌كان هه‌ر ماوه‌ته‌وه‌ و درێژه‌ی هه‌بوه‌ ونموونه‌ نهێنییه‌كانیشی زۆر و به‌رفراوانتر و ترسناكتر بووه‌‌.
دیسان شوعی و چه‌په‌كان به‌ره‌ی دژایه‌تی بازرگانی سه‌رمایه‌داری به‌ له‌شفرۆشی ده‌ستپێكرد:
له‌ بانگه‌وازێكی حزبی شیوعی ئه‌ڵمانیا(DKP) له‌ 28. ئۆگۆست 2015هاتووه‌:
له‌شفرۆشی پاش بازرگانی به‌ چه‌ك و مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان زۆرترین قازانجی هه‌یه‌، به‌ڵام له‌شفرۆشه‌كان به‌ده‌گمه‌ن‌ به‌شیان له‌و قازانجه‌ هه‌یه‌، به‌ڵكو به‌ر گه‌واد و بازرگانان به‌ مرۆڤ. به‌ كورتییه‌كه‌ی ئه‌و پیاوانه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر نزیكه‌ی 500000له‌شفرۆشه‌وه‌ هه‌یه‌ ده‌چه‌وسێننه‌وه‌و مامه‌ڵه‌ی به‌دیان له‌گه‌ل ده‌كه‌ن.
مانشێتی ئه‌م نووسراوه‌یه ئه‌مه‌یه‌: ‌پێویسته‌ له‌شفرۆشی قه‌ده‌غه‌ بكرێت.
له‌ بانگه‌وازی پارتی چه‌پی ئه‌ڵمانیا به‌ ناوی(له‌پێناو جیهانێك به‌ بێ له‌شفرۆشی) هاتووه‌:
ئه‌ڵمانیا بووه‌ به‌ بۆردێلی(قه‌حپه‌خانه‌)ئۆروپا. له‌م ماوه‌یه‌ كه‌ وڵاتانی دراوسێ كارده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی له‌شفرۆشی و بازرگانی به‌ مرۆڤ سنوورداركردنی، لای ئێمه‌ بۆ قازانجخوازان بێسووركراوه‌ و پشكی شێر كه‌وتۆته‌ ده‌ستی رێكخرانی قه‌حپه‌خانه‌كان، گه‌واد و بازرگانان به‌ مرۆڤ(…). ئێمه‌ داواده‌كه‌ین:

  • لابردنی تاوانباركردن و چه‌وسانه‌وه‌ی له‌شفرۆشان: سزادانی پاره‌، نابێ رێوشوێنی زۆره‌ملێ دژی له‌شفرۆشان به‌كاربهێنرێت. هه‌ڵوه‌شاندنی باجی سێكس.
  • قه‌ده‌غه‌كردنی(قه‌حپه‌خانه‌) و گه‌واده‌كان
  • قه‌ده‌غه‌كردنی كڕینی سێكس وه‌ك مۆدێلی سویدی.
    … هتد)
    به‌ بڕوای ئه‌م حزبه‌: له‌شفرۆشی: 1- توندوتیژی ده‌روونیه‌. 2- توندوتیژی جه‌سته‌ییه‌. 3- توندوتیژی سێكسی پیاوانه‌. 4- بازرگانی به‌ مرۆڤ و له‌شفرۆشی دوو رووی یه‌ك دراون.
    له‌لای خۆیه‌وه‌ كلارا زێتكین له‌م باره‌یه‌وه‌ وتی:(لەشفرۆشەکان دووجار قوربانی بەدبەختی کۆمەڵگەی بۆرژوازین، جارێك وه‌م قوربانی سیستەمی موڵکایەتی تایبه‌ت به‌نەفرەتبوو و دواتر قوربانی دووڕوویی ئەخلاقی نەفرەت لێکراویان.)
    تاكژنی به‌بێ هاوڕێتی خۆشه‌ویستی و یه‌كترناسینی كچ و كوڕ له‌ نزیكه‌وه‌ و به‌سكردن به‌(علی سوننه‌ت الله و رسوله‌) یه‌‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی كویلایه‌تی، له‌ده‌ستدانی كه‌سایه‌ت و خود و له‌شفرۆشی: مه‌عقوله‌ كچ و كوڕێك ده‌خه‌نه‌ باوش یه‌كتری به‌ بێ هیچ یه‌كترناسینێك؟
    وەک ئەنگڵس دەڵێت: (تاکژنی و له‌شفرۆشی، ژێرخستنی جه‌سته‌یی ژنانه له‌ مێژووی جیهان‌….لەشفرۆشی، هەرچەندە دژ بەیەکن، بەڵام دژایەتییەکی دانەبڕاوە، جەمسەری هەمان نەزمی کۆمەڵایەتین worum wissenschaft1 له‌ 2007, Arbeiterbewegung und Prostitution).
    له‌باره‌ی هه‌مان بابه‌ت بیبل(بیرمه‌ندی شیوعی)لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا له‌ كتێبی(ژن و سۆسیالیزم) دەنووسێت: (لەشفرۆشی هەروەك پۆلیس، سوپای، کەنیسە و چینی سەرمایەداری دەبێتە دامه‌‌زراویه‌كی کۆمەڵایەتی پێویستی کۆمەڵگای بۆرژوازی).
    هه‌روایشه‌: له‌پاڵ قه‌حپه‌خانه‌كان سه‌رتاپای بازاڕی میدیای بۆرژوازی پڕاوپڕه‌ له‌ ریكلام، گۆڤار، ڤیدیو و فیلمی و كچه‌ مۆدێلی سێكسی به‌ قیزه‌وه‌نترین شێوه‌كانیشی تا ده‌گاته‌ پیشه‌سازی سێكسی پلاستیكی و زۆرییتریش له‌ فه‌نتازیای ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوای پیاوسالار تاوانبار.
    كۆلۆنتای له‌ 1921 وتی: فۆرمه‌ جیاوازه‌كانی له‌شفرۆشی له‌ه كۆمه‌ڵگه‌ی بۆرژوازی له‌ كۆماری كرێكارانماندا به‌رده‌وام به‌ره‌و كه‌مبوون ده‌ڕوات. ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌لای ئێمه‌ مه‌حكومه‌ به‌ له‌ناوچوون…ژنان ته‌نها له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كاركردنی سو‌دمه‌ند رزگارده‌بن. ئێمه‌ له‌شفرۆشی مه‌حكومده‌كه‌ین، نه‌ك وه‌ك تاوانێكی بێڕه‌و‌شتی‌، به‌ڵكو وه‌ك پێشێلكردنی(ئه‌ركی گشتی كاركردن.).
    بانگه‌شه‌ی ره‌وشتی باڵه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی بۆژوا و ئاینه‌ پیاوسالاره‌كان وه‌ك رابردوویان هیچ له‌ سته‌مكاری دژ به‌ ژن كه‌م ناكاته‌وه‌. ئه‌وه‌ نموونه‌ی ژنانی شیوعی و چه‌په‌ چاره‌نووسی ئازادیان گردۆته‌ ده‌ستی خۆیان و به‌ خه‌باتی چینایه‌تی و هه‌ر به‌ رابه‌رابه‌تی خۆشیان لێره‌ و له‌ هه‌موو شوێنێك مرۆڤایه‌تی له‌ دڕندایه‌تی له‌شفرۆشی رزگارده‌كات و كه‌رامه‌تیش بۆ پیاوانده‌گه‌ڕێننه‌وه‌.



خوێندکاران، مامۆستایانی وانەبێژ و کرێکارانی ژینگەپارێز.. نادر عەبدولحەمید

(لە قوربانیانی سیاسەتی ئابووری نەخشەمەندانە و ئاگاهانەی حکومەتی هەرێم)

دەستپێک

بەدوای دەستپێکردنەوەی وەرزی خوێندنی (٢٠٢٢-٢٠٢٣)، ناڕەزایەتی خوێندکاران، دەستی پێکردەوە، بەتایبەت دوای ئەوەی کە مۆڵەتێکیان دیاریکرد بۆ حکومەتی هەرێم، کە ئەگەر وەڵام بە خواستەکانیان نەداتەوە جارێکی تر دێنەوە مەیدان، بۆیە لە مانگی یانزەوە خوێندکارانی کۆلێژە جیاجیاکانی زانکۆ و پەیمانگاکانی کوردستان لە (زۆنی سەوز)ی ژێر دەسەڵاتی (یەکێتی نیشتمانی کوردستان)دا، هەر لە (کەلار)ەوە بیگرە تا (چەمچەماڵ) و (کۆیە) و (سلێمانی) و (هەڵەبجە) و (ڕانیە) و (قەڵادزێ) دەستیان داوەتە مانگرتن و خۆپێشاندان و داوای مافە ڕەواکانی خۆیان دەکەن لە پێدانی دەرماڵە و بەڕەسمی ناساندن و بەیاسایی کردنی لە لایەن حکومەتی هەرێم و باشکردنی خزمەتگوزاری بەشە ناوخۆییەکان و کەمکردنەوەی خەرجی خوێندنی پەرالێڵ.

پاشخانی مێژوویی
ئەنجوومەنی وەزیرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی (٢٠١٤)ەوە، بە بڕیارێک دەرماڵەی مانگانەی خوێندکارانی سەرجەم زانکۆکانی هەرێمی کوردستانی وەستاندووە. وە لەوکاتەوە خوێندکاران بەردەوام ناڕەزایەتی و خۆپێشاندانیان ئەنجامداوە بۆ گەڕاندنەوەی ئەو مافەی خۆیان، و ساڵی پار (٢٠٢١)، بە خۆپێشاندان و ناڕەزایەتی دەربڕین، گەرچی بە بەهای گرتن و شکەنجە و ڕاوەدوونانیان، بەڵام توانیان حکومەتی هەرێم ناچار بکەین کە بۆ چەند مانگێک دەرماڵەیان بۆ خەرج بکات.
ئەمساڵیش (٢٠٢٢) بە هەمان شێوەی ساڵانی ڕابردوو خوێندکارانی زانکۆ و پەیمانگاکان دەستیان کردۆتەوە بە ناڕەزایەتی دەربڕین، بە شێوازی مانگرتن، ڕێپێوان و خۆپێشاندان، وە لە جیاتی ئەوەی حکومەتی هەرێم وەڵام بە داوا ڕەواکانیان بداتەوە، کەوتوونەتەبەر پەلامار و هێرشی هێزەکانی (ئاسایش) و (پۆلیسی چالاکییە مەدەنییەکان)ی سەربە (یەکێتی)، کە ویستوویانە، بەبێ ڕێزگرتن لە شکۆی (حەرەمی) زانکۆ، بە گازی فرمێسکڕێژ و بریندارکردن بە گولـلەی پلاستیکی و شەق وەشاندن و فڕاندن و شکەنجەدان و زیندانیکردنی دەیان خوێندکاری ناڕازی، کۆتایی بهێنن بە خۆپێشاندان و مانگرتن و ڕێپێوانەکانیان.
لە (زۆنی زەرد)ی ژێر دەسەڵاتی (پارتی دیموکراتی کوردستان)یشدا، خوێندکاران هەمان کێشەی دەرماڵە و خراپی خزمەتگوزارییەکانی بەشی ناوخۆیی و بارگرانی تێچوونی خوێندنیان هەیە و ناڕەزایەتییەکی زۆر پیشی خواردۆتەوە، بەڵام بەهۆی سەرکوتێکی پۆلیسی و سیخوڕیانەی سیستماتیکی توندەوە، دژی هەرجۆرە ناڕەزایەتییەک، کە لە نمونەی دادگایی و زیندانی کردنی ڕۆژنامەنوسان و چالاکوانانی دەڤەرەکەدا بینیومانە، لە ئێستادا ئەم ناڕەزایەتییانەی خوێندکارانی ئەم دەڤەرە ڕێگە لە خۆدەرخستن و تەقیوەتەوەکەی گیراوە بەڕووی دەسەڵاتدارانی (زۆنی زەرد) و حکومەتی هەرێمدا. هەوڵ و کۆششی سەرکوتگەرانەی هێزە چەکدارەکانی (یەکێتی)، ئاکامی سیاسەتێکی نەخشەمەندی سەرانی ئەم حزبەیە تا لەم ڕێگەیەوە لە (زۆنی سەوز)یشدا وەک (زۆنی زەرد) بە زەبری سەرکوتی پۆلیسیانە بەر بگرن بە ناڕەزایەتییەکان و خواستە ڕەواکانی جەماوەر. بەم شێوەیە هەردوو حزبی فەرمانڕەوا مانەوەی خۆیان تەنها لە ملهوڕی و سەرکوتی جەماوەر و بێ مافکردنیدا دەبیننەوە، پاش ئەوەی کە بێکاری و برسییەتی و پەراوێزیان بەسەردا سەپاندوون.
حکومەتی هەرێم لە ساڵی (٢٠١٤)دا، دەستی کردووە بە بڕینی دەرماڵەی خوێندکاران و کەمکردنەوەی خزمەتگوزارییەکانی بەشە ناوخۆییەکان، هاوڕای زۆر بڕیاری تر بۆ کەمکردنەوەی بڕی موچە و بڕینی دەرماڵەی کرێکاران و کارمەندانی کەرتی گشتی و وەستاندنی پلە بەرزکردنەوەیان، بە بیانووی قەیرانی دارایی و کەمی دەرامەت بەهۆی بڕینی بەشە بودجە لە لایەن حکومەتی ناوەندیـیەوە، لە ئێستادا ئەو بیانووە لە ئارادا نیـیە و بگرە بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و گومرگی سەرسنورەکان و داسەپاندنی باج و خەراجێکی زۆر بەسەر هاوڵاتیانی هەرێمەکەدا، داهاتەکانی حکومەتی هەرێم چەندین بەرامبەر زیادی کردووە.
پێنەدانی دەرماڵە بە خوێندکاران، پێشکەش نەکردنی خزمەتگوازی شیاو لە بەشە ناوخۆییەکان، گرانکردنی باری ژیانی خانەوادەکان بە بردنەسەری تێچووی خوێندن، لە کاتێکدایە کە خوێندکاران دوای تەواوکردنی خوێندنیان و ئامادەبوونیان لە بازاڕی کاردا، نە هەلی کار ڕەخسێندراوە بۆیان و نە هیچ ئاسۆیەکیش لە ئارادایە بۆ دامەزراندنیان، جا چ لە کەرتی گشتی بێت وە یا لە کەرتی تایبەت، بۆیە دوای تەواوکردنی خوێندن و بەدەستهێنانی بڕوانامە، زوربەی هەرە زۆریان پەیوەست دەبن بە ئۆردووی بێ ئەژماری کرێکارانی بێکارەوە لە کوردستان.

سیاسەتی ئابووری نەخشەمەندانە و ئاگاهانەی حکومەتی هەرێم
ئەم بارودۆخە داسەپاوە، بە پێچەوانەی بیروڕای زاڵ و بۆچوونی فکری – سیاسی بیرمەندانی نیولیبڕاڵی پڕۆ-ڕۆژاوایی و حزبە قەومی و ئیسلامیـیەکان، وەنەبێ بەرهەمی نەشیاوی، نەشارەزایی، لێ نەهاتوویی و بێ پلانی بەرپرسان و سەرانی حزبە فەرمانڕەواکان بێت، بەڵکو بەرهەمی ڕێباز (نەهج) و سیاسەتێکی ئابووری ئاگاهانە و پلان بۆداڕێژراوی سەرتاسەرییە لە عێڕاقدا کە حکومەتی ناوەندی بەناوی (پەڕەی سپی – الورقة البيضاء) و حکومەتی هەرێمیش بەناوی (چاکسازی لە ئابووری هەرێمی کوردستان)دا گرتوویانەتەبەر، ئەویش بە پشتیوانی ئیمپریالیزمی ئەمریکی و وڵاتانی تری ئیمپریالیستی ڕۆژاوا و دامەزراوە بانکی و دراوی (مالی)یە نێودەوڵەتیـیەکانیان، هەروەک لە هەولێر لە (٣٠-٥-٢٠١٦)دا لە کۆنفڕاسی هاوبەشی (حکومەتی هەرێم) و (بانکی نێودەوڵەتی)دا، وەک ئامانجێکی ئاگاهانە، پلان و نەخشەی بۆ داڕێژراوە و حکومەتی هەرێم لێبڕاوانە پیادەی دەکات.

ئاکامەکانی نیولیبڕاڵیزم
ئەمە سیاسەتی نیولیبرالیزمی سەرمایەداری هاوچەرخە، کە بە هاندان و پشتیوانی دەوڵەتە ئیمپریالیستەکان دەبرێتەڕێوە، و خۆی لە وەستاندنی دامەزراندن لە کەرتی گشتی دەوڵەتی و کەمکردنەوەی کرێکار و کارمەندەکانی ئەو کەرتە و ڕادەستکردنیدا دەبینێتەوە بۆ دەستی کەرتی تایبەت و کۆمپانیاکان کە هەریەکەشیان بەجۆرێک سەریان بەندە بە یەکێک لە حزبەکانی دەسەڵاتەوە. ئەم سیاسەتە ئابووریـیە، لە ناوەڕۆکدا تاڵانکردنی سامانی گشتی کۆمەڵگە و پەرەپێدانی گەندەڵی و شانخاڵی کردنی حکومەتی هەرێمە لە خزمەتگوزاریـیە بنەڕەتیـیەکانی وەک تەندروستی و خوێندن و کارەبا و ئاو و ئاوەڕۆ و پاکوخاوێنی شارەکان و داسەپاندنی بێکار و هەژاری و باج و خەراجێکی زۆر بەسەر هاوڵاتیاندا، کە ئاسۆ و ئەجیندای ئابووری هەر سێ حزبی (پارتی، یەکێتی و گۆڕان)ی پێکهێنەری حکومەتی هەرێمە، و حزب و ڕەوتە قەومی و ئیسلامییەکانی ئۆپۆزیسیۆنیش، لە چەشنی (نەوەی نوێ) و (یەکگرتووی ئیسلامی) و (کۆمەڵی دادگەری) لەم ئاسۆ و ئەجیندا ئابووریـیەدا هاوبەشن.

گرفتی ئەسڵی نەبوونی ئاگاهییە بەم سیاسەتە نیولیبڕالیزمیـیە
خوێندکارانی کچ و کوڕ، بەشێکن لە قوربانیانی ئەم ڕێبازە نیولیبرالیزمەیەی سەرمایەداری کە دەسەڵاتی بورژوا ناسیونالیستی کورد لە حکومەتی هەرێمدا، ئاگاهانە و نەخشەمەندانە پیادەی دەکات. لە بەرامبەریشدا بارودۆخەکە لە ناڕەزایەتی و هاتنەمەیدان و خۆپێشاندانی خوێندکاران و توێژە کۆمەڵایەتییەکانی تری سەر بە چینی کرێکاری کەم نیـیە، ئەوەی لەم نێوەدا کەمبودە (نوقسانە) و ئامادە نیـیە (غائیبە) ئاگاهیـیە بەم ڕێبازە (نەهج) ئابووریـیە نیولیبرالیزمەی حکومەتی هەرێم لەنێو خوێندکاران و جەماوەری زەحمەتکێشدا بەگشتی، وە لێرەشەوە خۆ ڕێکخراوکردنە بۆ بەرنگاربوونەوە و پوچەڵکردنەوەی.
هاوکاتی ئەم ناڕەزایەتییانەی خوێندکاران، لەم ڕۆژانەشدا مامۆستایانی وانەبێژیش، لە زۆرێک لە شار و شارۆچکەکاندا، بە مانگرتن و خۆپێشاندان هاتوونەتە مەیدان بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین دژ بە گرێبەستی کاتی و دانەمەزراندنی هەمیشەیی و بێبەشی لە دەرماڵەکان، بەشێکی بەرچاویشیان زیاتر لە (١٠) ساڵە بە گرێبەستی کاتی وانەبێژن. ئەمە جگە لە مانگرتن و ناڕەزایەتی لێرەو لەوێی بەردەوامی کرێکارانی ژینگەپارێز و خانەنشینان و مامۆستایان دژ بە دواکەوتنی چەند مانگەی موچەکانیان. لەمڕۆی هەرێمی کوردستانی عێڕاقدا، هیچ توێژ و بەشێکی چینی کرێکار و زەحمەتکێش نەماوە کە فشاری ئەم سیاسەتە نیولیبڕاڵیـیەی حکومەتی هەرێم لەسەریا نەشکابێتەوە و ژیان و گوزەرانی ناهەموار نەکردبێت.

ڕێکخراوبوونی پیشەیی و یەکگرتووی لە فیدراسۆنێکی سەراسەریدا
بەو ئەندازەیەی ئاگاهی بە جەوهەری سیاسەتی ئابووری نیولیبرالیزمی حکومەتی هەرێم پەرە دەستێنێت لەناو ڕیزەکانی خوێندکاران و مامۆستایانی وانەبێژ و کرێکارانی ژینگەپارێز و ژنانی زەحمەتکێش و لاوانی کچ و کوڕی خانەوادە کرێکاریـیەکان و تەواوی توێژ و بەشە (فیئە) کۆمەڵایەتیـیەکانی تر، وە خۆیان ڕێکخراو دەکەن بەو ئاگاهییەوە لە ڕشتە و پیشەکانی خۆیاندا و سەرکەوتوو دەبن لە هێنانەدی یەکێتیـیەک یا فیدراسۆنێکی سەراسەری لە ڕێکخراوە سەربەخۆکانی خۆیان، وە هەر توێژە و بەشێکیش دێتەمەیدان بۆ پشتیوانی لە خواست و ناڕەزایەتی توێژ و بەشەکانی تری هاوچینەکەی خۆی، و وەک بزووتنەوەیەکی گشتی و سەراسەی چینایەتی خۆی دەردەخات، بەڵێ بە هەمان ئەندازە ئیرادەی ئەو جەماوەرە ڕێکخراوە بەرجەستە دەبێتەوە لە بەرامبەر ئیرادەی سەرکوتگەرانەی بورژوازی ڕێکخراو لە حکومەتی هەرێمدا، و توانایان دەبێت نەک هەر پاشەکشە بەسەریدا بسەپێنن و ناچاری بکەن خواستە دەستبەجێکانیان بسەلمێنێت، بەڵکو هەنگاویش هەڵبهێننەوە بۆ ڕزگاری یەکجاری لەم دەسەڵاتە و لە بنەما ئابووریـیە سەرمایەداریـیە نیولیبرالیزمەکەشی.

وەدەرنانی خۆشباوەڕی و بەرزبوونەوە بۆ ئاست بزووتنەوەیەکی ئاسۆدار
هێنانەدەرەوەی ناڕەزایەتیـیە پچڕپچڕ و کاتی و وەرزیـیەکانی خوێندکاران، مامۆستایان، کرێکارانی ژینگەپارێز و خانەنیشنان و … لە پێناو ماف و خواستە ڕەواکانیاندا، لە هەرجۆرە خۆشباوەڕییەک بە چاکسازیی کلک و گوێ بڕاوی حکومەتی هەرێم و وادە و بەڵێنی پوچی حزبەکانی دەسەڵات، هەروەها بەرزکردنەوەی ئاستی ئەو ناڕەزایەتیـیانە بۆ ئاست بزووتنەوەیەکی شکڵگرتووی سەرتاسەری لە هەرێمی کوردستاندا، لەمڕۆدا و بەر لە هەر شتێک، گرێی خواردووە بە جێگیرکردن و پەرەدارکردن و باڵادەستکردنی ئاسۆیەکی سۆشیالیستیانەی شۆڕشگێڕەوە دژ بە سەرمایەداری و فۆڕمە سەردەمیـیەکەی لە نیولیبرالیزمی ئابووری کە دەسەڵاتدارانی بورژوا ناسیونالیستی کورد زۆر لێبڕاوانە خەریکی داسەپاندنین بەسەر ژیان و چارەنوسی جەماوەری زەحمەتکێشی ئەم هەرێمەی کوردستانی عێڕاقدا، لەوانەش داسەپاندنی بەسەر لاوانی کچ و کوڕی خوێندکاری زانکۆ و پەیمانگاکاندا.

ئەرکی خوێندکارانی پێشڕەو
ئەرکی دەستبەجێی خوێندکارانی ڕابەر و بەئاگا و پێشڕەو، هەر لەو کاتەدا کە خەریکی ڕێکخستن و وەڕێخستن و ڕابەریکردنی گردبوونەوە و ڕێپێوان و مانگرتن و خۆپێشاندانەکانی جەماوەری خوێندکارانن، لە هەمانکاتیشدا دەبێ خۆیان لە دەوری یەکتری گردبنەوە و لە هەوڵی پێکهێنانی کۆڕوکۆمەڵ و ئەڵقە و کۆمیتەی خەباتکاردا بن، وەک ناوکۆکەیەکی پێشڕەو لە پێناو هێنانەدی ڕێکخراوی بەرفراوانی جەماوەری و سەربەخۆ لە حکومەت و حزبەکانی دەسەڵات و هەروەها سەربەخۆش لە ئۆپۆزیسیۆنێکی قەومی و ئیسلامی کە هاوئاسۆیە لەگەڵ ئەجیندای ئابووری نیولیبرالیزمی دەسەڵاتی هەرێمەکەدا.

ئەرکی هەڵسوڕاوانی کۆمۆنیست
ئەرکی هەڵسوڕاوانی کۆمۆنیستی لەم نێوەدا ئاسۆدارکردنی ناڕەزایەتی توێژە کۆمەڵایەتیـیە جۆراوجۆرەکانی چینی کرێکارە بە ئاسۆیەکی سۆشیالیستی شۆڕشگێڕانە و هەوڵدان و کۆمەگیکردنە بە هێنانەدی ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی خوێندکاران، مامۆستایان بەگشتی و وانەبێژانی گرێبەستی کاتی بەتایبەتی، خانەنشینان و کرێکارانی ژینگەپارێز و …. بەم ئاسۆیەوە. ئەمە و گرێدانەوە و لێکهەڵپێکانی ئەم ناڕەزایەتی و ڕێکخراوانەیە بە ناڕەزایەتی و ڕێکخراوە جەماوەریـیە سەربەخۆکان لەسەراسەری عێڕاقدا لەپێناو بەرجەستەکردنەوەی یەک بزووتنەوەی چینایەتی شۆڕشگێڕدا کە توانای هاتنەمەیدانی هەبێت بۆ جەنگی دەسەڵات دژ بە دەسەڵاتی بورژوا قەومی و ئیسلامی.
هەر لەو کاتەدا ئەو ئەڵقە و گروپ و حزب و ڕێکخراوە کۆمۆنیستییانەی کە لەو ڕاستایەی سەرەوەدا، لێبڕاوانە توانا و وزەی خۆیان دەخەنەگەڕ و هاوئاهەنگی دەکەن لە چالاکییەکانیاندا، خەباتێکی فکری و سیاسیشیان پێویستە بۆ وەدەرنانی بیروڕا و سوننەتە نا کرێکاری و نا شۆڕشگێڕی و نا کۆمۆنیستییەکان لە پێناو یەکخستن و هاوئاهەنگکردنی هەوڵ و تەقەلای مارکسیست و سۆشیالیستە شۆڕشگێڕەکان و ڕابەرانی کرێکاری و هەڵسوڕاوانی بزووتنەوە جەماوەرییەکان لە حزبێکی شۆڕشگێڕی پڕۆلیتاریدا.

دێسێمبەری ٢٠٢٢




دیوانی سامی شۆڕش

●
● نەخشەسازیی ناوەوە: ڕێژار جەعفەر
● بەرگ: یۆگر سژیق
● پیتچو: قەیار شێخانی
● یەڵەگر: شێرزاد فەقێ ئیسماعیل
● نرخ: )0222 )یەزار دیهار

● چاپی یەکەم 0202
● تریار: )022 )دانە
● چاپخانە: چاپخانەی یێڤی – یەولێر
● لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کتێبخانەکاى رمارەی سپاردنی )467 )ساڵی )2012)ی پێ دراوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…




درەختی کەتناوە لە نێوان کاریکتەری زۆرباوی و حیکایتخوانی دۆنکیخۆتی.. لێکۆڵینەوە: عەلی شێخ عومەر

گەر بوون پێکهاتەی چەندین خودی لەیەک جیاکراوە بێ، لە هاوکێشەیەکدا بە پێداویستی پەیوەست بێ بە ئەوانەی دەرەوەی خود، چۆن بە چ ڕێگایەک دەبێ منی بکەر، وەک بوون ناتەواوی خۆی پێ پڕِبکاتەوە، چەمکی پرسیارێ ئەنتۆلۆژی زیندووبکاتەوە، بۆ پەراوێز خراوین! پەراوێزبوون چ واتایەکی هەیە! بۆ لە دنیای بەردەستدا نەگەم بە حەزو خەونەکانم! بۆ دەبێ پەنا بەرم بۆ خەون خەیاڵ! لە دواجاردا ئایا ئاوێتەبوونم، جێنیشێنبوونم لەنێو دەقێکی فانتازی دا، دەتوانێ ڕەگەزەکانی خەیاڵ، هەوێنی ئەفسانە و سیحرم لە چوارچێوەیەکی گونجاودا، بۆ بگێڕێتەوە، لە پێدراوەکانی ڕیالیزمی باو، دوورمبخاتەوە، ڕۆچوون بەم ئاراستەیە، ئایا باڵابوونی منە لە نووسینەوەی دەقێکی هونەری، یان گێڕانەوەی پەخشان ئامێزە، ئاسەواری نەمری بەدوای خۆیدا دێنێ، ئایا کەنارکەوتنی منە، یان جێهێشتنی نووسراوێکی ئۆتۆبایوگرافایی خەیاڵئامێزە، لەدوای ناڕِۆشنی لە چارەنووسی نادیاری من، لە دوای حەوت ساڵ لەژێر درەختێکدا دەدۆزرێتەوە، دەبێتە دەقێکی ڕۆمان بەنێوی “درەختی کەتناوە”1 ئەمە دەنگێکی نەگووتراوی حیکایتخوانە، کە نووسەری ڕۆمان “کەریم کاکە” لە پشتیەوە وەستاوە، ڕۆمانی “درەختی کەتناوە” ڕۆمانێکی” کەریم کاکە”یە لە ساڵی 2007 ی ز دا لە لایەن یەکێتی نووسەرانی کورد، لقی کەرکووک بە ژمارە 91 چاپکراوە، ئەم ڕۆمانە لە سیوسێ پاژ پێکهاتووە، 238 لاپەڕەی مام ناوەندە، ئەم ڕۆمانە لە رووی مانا و دەلالەت و یوتوبی و فانتازیادا، توانیویەتی شوێنێ دیار لە هزری وەرگردا فەراهەمبکات، تێڕوانینی جیاواز و پرسیار دروستبکات، هەروەها وەک خانەخۆیەک، دەکرێ لە نێوی دەقدا بژیت، هەست بە جووڵەو هەناسەی کارەکتەرەکان بکەیت، لە ژانوژۆیان تێبگەیت، لە مەودایەکی ئێستێتیکی دا، فرە دەنگی، بیرکردنەوە و گومان، لێکدانەوەی جۆراوجۆر بەدی بکەیت، بە هیچ شێویەک زاڵبوونی ڕای نووسەر لەسەر حیکایتخوان نابینین، ئاماژەی ناساندنی بزاوتی نەتەوایەتی وەک بابەتێکی مێژوو بوونی هەیە، زۆر بە ڕاشکاوانە بێ زۆر لەخۆکردن، لە ناوکۆی لێکەوتەکانیدا، ڕاساندنی کەسەرو بەرکەوتن لەتەک دەرگیرەکانی دەقدا دەکات، ئایا نووسەر تا چ ئاستێ لە ڕێگای گێڕانەوەدا بەرکەماڵ بووە لە دۆزینەوەو ناساندنی شوێن، دەرخستنی گرێچن، ڕێکخستنی ڕووداوەکان و گرێدانی بە ئەفسانەوە ئاماژە بەڕوویەکی هەقیقەت دەدات، لە دەروازەی ئاوەزو بیرکردنەوە، بەگڕخستنی خەیاڵدا، تا ڕادەیەکی باش سەرنجی وەرگر بە نەپچڕاندنی کردەی خوێندنەوەوە پەیوەستکردووە، هەڵسانگاندنێ نوێ، دەرخەی ئاوێتەبوونی وەرگرن، هەماهەنگن لە دروستکردنی پەیوەندییەک لەنێوان هەقیقەت و هونەردا، لەگەڵ دەروشاندنەوەی ڕەهەندەکانی فانتازیا، پاشینەی هێماو دەلالەت شان بەشان لەگەڵ کردەی گێڕانەوەدا شۆڕدەبنەوە بۆ نێو ناخی هەست و نەستی یەکبەیکی کارەکتەرەکان، دەڵێیت لە نزیکەوە دەیانناسیت، لەگەڵیاندا دەژیت، بە تایبەتی پیری بەفر و هەندێ لەو ئافرەتانەی کە هاوسەرگیری لەگەڵیاندا کردووە، بە کەم و زۆر باسیان لێوەدەکات، وەک گوڵناز، ئەستێ، مێرێ، فەتانە، مەستانە، سەحر و بێرێ، هەروەها حیکایتخوان باس لە سێکوچکەی خۆی و مەریەم و کورە چاو کەسکەکە وکاریگەری پەنجە خوار دەکات، ئاماژە بە چەندین کارەکتەری لاوەکی دەکات، ڕۆمانەکە لەو کاتەوە دەستپێدەکات، کاتێ حیکایتخوان لە گرتەیەکدا، پێ لەوە دەنێت، زۆر نییە پیری بەفری ناسیبێت، لە وەڵامدانەوەی پرسیارێکدا پیری بەفر باسی گۆڕی باپیرە گەورەی بۆ دەکات کە تا ئێستا بە پێوە ماوەتەوە، ناوی گەنجۆیە، کاتی خۆی هەموو خەڵکی گوند دێنە سەر ئاینی نوێ، هەرچەندە چەتۆی کوڕیشیی تاقانەیە، دێتە سەر ئاینی نوێ، بەڵام ئەم لەسەر ئاینی خۆی دەمێنێ، پیری بەفر بە یانزە پشت دەچێتەوە سەر گەنجۆ، حیکایتخوان، لە هەر دیمانەیک و دانشتنێک پرسیاردەکات، پیری بەفر وەڵام تەواودەکات، ناکات، لە وەڵامدانەوەی هەر جارێکدا، باسی بەسەرهات و حیکایەتێکی بۆ دەکات، یەک لەو باسانە، باسی بیرەوەری و مێژوویەکی بۆ دەکات، کە بەرکەوتنی لە تەکیدا هەبووە، باسی دوو شوێنی نهێنی فانتازی دەکات، کە خۆی ئەزموونی کردووە، کەشفی کردووە، یەکیان درەختی ئافرەتانە، ئەوی تر دۆندی پاڕانەوەیە، ئەوەی سێیەم پیری بەفر ئاماژەی بۆ دەکات، جێگاکەی بە نادیاری دەمێنێتەوە، تا حیکایتخوان خۆی دەیدۆزێتەوە، دارگوێزێکە، حیکایتخوان ناوی داری وشەی لێدەنێت، لەبن ئەو دارە لەگەڵ جگەرە، چا و قاوە، ئیلهامی بۆ دێ بەسەرهاتەکان دەنووسێتەوە، یەک لەو بەسەرهاتانە باس لە پەیوەندییەکانی مەریەم لەگەڵ چاوکەسک دا دەکات، کاریگەری ئەو پەیوەندییە چیی دەبێ لەگەڵ خۆیدا چیی لێدەکەوێتەوە، ڕۆڵی پەنجەخواری هاوڕێی لە دابەشکردن و لە گرێدانی ڕووداوەکان، چیی دەبێ چ کەتنیک دەخاتەوە، چ کاریگەەریەک لەسەر حیکایتخوان بەجێدەهێڵێـت چیی بە ئێمەی وەرگر دەڵێت، چۆن بیری لێدەکەینەوە.

ڕەهەندەکانی شوێن
گوندی کەتناوە هەر لە سەرەتاوە، لە ئێستای گێڕانەوەدا، پیری بەفر نێرەرێکە وەڵامی پرسیارەکانی حیکایتخوان دەداتەوە، لە ڕووی شوێنەوە باس لە پابەندبوونی بە خاک و نیشتیمانەوە دەکات، لە دەسپێکی مێژووییەوە پێیدا دێت، لە پێش هاتنی ئاینی نوێیەوە، نەتەوەی ئەمان هەر لێرەدا بوونە، لێرە لە ڕووی زمانەوانیەوە، پێداگریی ناسنامەی شوێنێک هەڵدەگرێ، درێژدەبێتەوە بۆ ئێستای گێڕانەوە، گەرمێژوو پەیوەندی میللەتێک هەڵنەگرێ بە ڕووداو، کارەسات، بەرگری، هزری مانەوە و کارتێکردن، ئەوا ڕەسەنایەتی پیری بەفر دەتوانێ هەڵیبگرێ، کە مێژوو بە یانزە پشت دەچێتەوە سەر گەنجۆی باپیرە گەورەی، ئاماژەکردن بە کێلی گۆڕی باپیرە گەورەی کە تا ئێستا هەر بەپێوە ماوەتەوە، لەسەر ئاستەکانی گێڕانەوەدا هەڵبژاردنی شوێن و شوێنکات، مانا، ئاوەز و دلالەت هەڵدەگرێت، دەکرێ چەندین خوێندنەوەی جیاوازی بۆ بکرێ، چۆن بیرەوەری پرۆژەیەکە لە دوای مردنەوە نەبێت نایەتە دی، مانەوەی کێلی ئەو گۆڕەش لە گۆڕستانێکی وێرانبوو، لای پیری بەفر پرۆژەیەکە، لە کردەی گێڕانەوەی بیرەوەری خۆی دا، ژێدەرێکی ئیلهام بەخشە، گوندی کەتناوە وەڵامی ئەو پرسیارە نەزانراوانەیە کە بۆ تەواوکردن و نووسینی دەستنووسی ڕۆمانەکەی، حیکایتخوان هەمیشە داگەڕانی بۆ دەکات، بە دیوێکی دیکەدا دەکرێ ئێمەی وەرگر، لەنێوان مانەوەی کێلی گۆڕەکەو لەگەڵ ناوی خاوەن گۆرەکە پەیوەندیەک بدۆزینەوە، واتا لەگەڵ گەنجۆ بە پێی گێڕانەوەکانی پیری بەفر، کە بە تاق و تەنیا ڕادەستی ئاینی نوێ نەبووە، پێداگری و سووربوونی لەسەر پرینسیپی ئاین و تێڕوانینی خۆی کردووە، جیابوونەوەی لەوانی تر مانایەکی جیاواز بە ژیان و مردنەکەی دەبەخشێت، هەستی بوونایەتی لەو ساتەوەختەوە دەسبەردەبێت کە هاودژبوونێک نەک لە مانای ژیان بەڵکو لە مردنیشدا، ڕەنگدەداتەوە، ئاسەوارێ جیاواز لەپاش خۆی بەجێدەهێڵێت، پرینسیپی سووربوون، مانەوە و ڕادەستنەبوون شوێنەوارێ بۆ مێژوو دەهێڵێتەوە، ئەوانەی کە ڕادەستبوون، ئاینیان گۆڕی، شوێنیان لە گۆڕستانەکەدا نابینین، بە چەتۆی تاقە کوڕەکەشیەوە کە ڕادەستی ئاینی نوێبوو، بۆیە دەبینین، سەرجەم گۆڕەکان وێرانبوو، تەنیا یەک گۆڕ گەواهی مێژوویەکە، لە شوێن و داکەوتەکانی ئەو گۆڕستانە، لە نیشتیمانێک دا ماوەتەوە، ئایا ئەو ڕۆژە مێژووی سەرفرازی نیشتیمان لە گۆڕنرا! یان بە ئاراستەیەکی دیکە، گۆڕا بۆ چوارچێوەی بەرگری، ئایا ئەو ڕۆژە شۆخی نیشتیمان کۆتاییهات، گەنجۆ وەک نوێنەری نەتەوەیەک، هەر لەو قاڵبە خێڵایەتییەدا، مراندی، ئەوی لە ئێستای گێڕانەودا بە نەمری ماوەتەوە، کێلی خەونێکە نەهاتە دی، نەوەی کوڕە تاقانەکەیەتی، کە پیری بەفرە، نەوی چەتۆیە، خەڵکی گوندە، چەتۆ جگە لەوەی ناوی کەسێکە، لەهەمان کاتدا، دەکرێ وەک ئاوەڵناوێ وەریگرین، کە خەسڵەتی ئازایەتی دەبەخشێت، چەتۆی بێ پرینسیپ، وەک زۆربەی ئەوانیتر کە لە ئاینی باوباپیرانی لایدا، لە دوای ئازایەتی و هەستکردنی بە کەرتبوونی شوێن و غەریزەی مانەوە و مردن، نامۆبوونی خود لەتەک بابەت، داپچڕانی یەکبوونیان، کت ومت وێنەی نەتەوەیەکە، کە ناتوانن مێژووی خۆیان بنووسن، گۆڕانکاری لە چارەنووسی خۆیان دا بکەن، ئازان شەری بەرگریان زۆرکردوە، بەڵام ئەمانە وەک ڕووداو ماونەتەوە، نەیان توانیوە گۆڕانکاری لەنێو مێژوودا بکەن، هەر وەک گۆرستانەکە بە وێرانی ماوەتەوە، خەڵکی ئەم گوندە دووسەد کەسن، حەڤدە ماڵە، سەر بە هیچ شوێنێک نییە، لە ڕووی مێژووەوە لە هەریەک لە شارەکانی، ئەستەمبووڵ، تاران، بەغدا، کۆنترە، کەریم کاکەی ڕۆمانووس زۆر بە ووردی بە تۆبۆگرافیانە، ڕووماڵی شوێنەکانی کردووە، هەر لە ماڵ، رووبار، جۆگە، هەردو دۆڵ و شوێنی چیاکان، دارو بەردو تەنانەت وەرزەکانیش سیمبولێکن لە نێو کارەکتەرەکاندا دەرەوشاندنەوەی هەیە، ئەم شوێنە گشتییە، خاڵی بەیەکگەیشتنی سێ لای سێگۆشەیەکە، لە سێ لاوە، سێ ڕێگای لێدەبێتەوە، بە ئاراستەی باکوور ڕێک دەچێتە نێو ئەستەمبووڵ، بەرەو ڕۆژهەڵات دەچێتە تاران، بەرەو خوار لە بەغدای، لە ئاست دوورو نزیکی مەوداکانی، هەر سێکیان بە پێوەری بڕینی شوێنکات، بە مانگ و هەفتە و ڕۆژ یەکسانن، پۆلینکردنی مەودای شوێن بە کردەی شوێنکاتەوە، پێدزێکە، گرێدانێکە، بە ڕووداوەوە بەستراوە، پەیوەندی بە جووڵاندنەوە و خەسڵەتی کەسایەتیەکان هەیە، پێوانی کات لە پێدراوەکانی شوێن دا، بە ڕێژەی جیاواز کاریگەری ڕەنگدانەوەی لەسەر کەسایەتیەکان جێگیردەکات، لە ڕێگای شوێنەوە دەکرێ باری دەروونی و تێڕوانین و گۆشەنیگایان دیاریبکات، سێبەری ڕووداوەکان بە پێی جووڵەی کەسەکان لە شوێنکاتدا ئاسەواری نەخشەیەک لە شوێندا بەجێدەهێڵێت، ڕەنگدانەوەی خۆی تۆخدەکاتەوە، ئەوەتانی کەتناوە وەک شوێن کاریگەری پێگەی جوگرافی تەنراوە بە سێ ڕێگاوە، بە سێ کەلتوور، بە سێ میللەت و بە سێ بیرکردنەوەو بۆچوونی جیاواز، بەم هۆیەوە، ناو و شووناسێ جێگیری نییە، هەر کەسێ دێت ناوێکی لێدەنێت، حیکایتخوان، کە دەنگی دووەمی نووسەرە، بە کەتناوە دەیناسێ، لێسەندنەوەی ناو لە شوێن، کردنی بە ناشوێن، باکڕاوندی گومانێ فەراهەمدەکات، نە لەئێستای گێڕانەوەدا، نە لە ڕابردوویشدا سەقامگیری تێدا بەرجەستە نابێت، بە پێی گێڕانەوەکانی پیری بەفر، بە درێژایی مێژوو، لە ژێر کاریگەری فاکتەرەکانی دەرەوەدا، لە ناوەوەدا سیما سروشتییەکانی سەقامگیری لە ناو شوێن دا تێکشکاندووە، هەر لە پەلەمار، هێرشبردن، سووتاندن، ماڵوێرانی، ئاسەوارەکانی تۆپبارانکردن و تووندوتیژی جەنگە ناڕەواکان، ڕەنگدانەوەیەکی نەرێنی لەسەر کەسەکان هەیە، جارێک دەکەون، بۆ جارێکی تر کە هەڵدەسنەوە، ناگەنە کۆتا چارەسەری کێشەی مانەوە، هەرلەو قاڵبەدا دەمێننەوە، بۆیە لە ئێستادا، ئایندەیەک بەدی ناکەن، مانایان پێ ببخشێت، ناسنامە هەڵگرن، لە شوێنێکی سەختی دوورەدەستن، لە سێگۆشەیەکن، نە مەنفایەکی فەرمییە، نە نیشتیمانێکی ئازادە، خەون و بیرو پلانی دواڕۆژیان پێ نییە، تا پەیوەندییەکی پۆزەتیڤی پێوەببەستن، ناوو شووناس هەڵگرن، مارک ئاوگە لە شوێنێکدا دەڵێت “جیاوازی شوێن و ناشوێن لەوەدا دەبینێت، شوێن پەیوەندییەکی پۆزیتیڤ و شوناسچێنی لەگەڵ کارەکتەرو هۆشیارییدا هەیە “2 بەپێی پێدراوەکانی دەقی بەردەست دا، کەریم کاکە لەسەرجەم ئاستەکاندا، زیرەکانە توانیویەتی ئاماژە بە رەهەندەکانی ناشوێن بکات، یەکەم وەک پەرچەکردارێک لە پەیوەندییەکی ئەرێنیدا، قەربووی شوێنی ڕاستەقینە دەکات، بە سێ شوێنی یوتۆبییەوە گرێدەدات، وەک درەختی هاوینە، دۆندی پاڕانەوە و درەختی وشە، کە شووناسی تاک بە شوێن و ناسنامەوە پابەنددەکات، چاوپۆشین لە شوێنی ڕاستەقینە، پەنابردن بۆ شوێنی یوتۆبی، لادانێکی ئۆنتۆلۆجییە لە زانراوێک، پرسیارێ نەمر لە ناشوێندا دەکات داوای وەڵام و شووناس دەکات، ناتوانێ لە چوارچێوەیەکدا بیدۆزێتەوە، سنووری بۆ دانێ، کاریگەری ڕابردووی ئەم شوێنە جوگرافییە، کارێکی وا دەکات ناسنامەی شوێن پێشهاتنی حیکایتخوان، بە نەزانراوی بمێنێتەوە، تەنانەت ئەمی حیکایتخوانیش ناتوانێ ناوی لێبنێت، ناو واتا شووناس ناسنامە، نەک خەسڵەت، کەتناوە خەسڵەتێکە، بە مەبەستەوە بێت یان بێ مەبەست بێت، شوێن ناوو ناسنامەی لێسەنراوە، بە خەسڵەت دەناسرێتەوە، ئەی لە دیاریکردنی سنووری جوگرافیای بەرجەستەکراو دا، چیی هێشتووەتەوە بۆ ڕەسەنایەتی شوێن و ناوی ڕاستەقینە، چۆن وەڵامی مێژوو دەداتەوە، ناو داماڵراو نییە لە جەستە، شوێن سڕینەوەو ئاسەواری ناوو شوێن، ڕێک دووبارە بوونەوەی ئەو گۆڕستانە ویرانەیە کە نە ناوو نە ئاسەواری گۆڕیان نەماوە، ئەوەی ماوەتەوە هێڵی سوورە، بەڵگەی مانەوەی ناوێکە مێژوویەک هەڵدەگرێ، کێلی گەنجۆیە، لە کاروانی مێژوودا ناسنامەیەکی نەخوێندراوە، فەرامۆشکراوە، لە بیرەوەری و گێڕانەوەی سەرزارەکیدا ماوەتەوە، جارجار پیری بەفر باسیدەکات، بەڵام ئەوەی جێی داخ و کەسەرە، ماکی بڵاوبوونەوەی نەخوێندەوار و بێئاگای تاکە، پەیوەندی بە ناوو شوێنەوە پچڕاوە، پێچەوانەی هاونیشتمانیە، کە تا ئێسک لکاوە بە نیشتیمانەوە، نامۆ نییە بە شوێنەوە، ئەوەی خەسڵەتی کەتناوەی سەپاند، کردییە ناونیشانی دەسنووسەکەی، لەنێویدا بە شێوازێکی ئۆتۆبایۆگرافیایی خەیاڵئامێز بیرەوەرییەکانی خۆی و پیری بەفرو کارەکتەرەکانی دیکەی تێدا نووسی، کەسێکی هاوزمانە خوێندەوارە، لە بارەگایەکەیدایە، بەناو چەکدارە، ئێستا ساچمە لە لاقی دایە، وازی لە چەکداری هێناوە، هەڵبژاردن و سەپاندنی ناوی کەتناوە، بەدەر نییە لە ڕەنگدانەوەی ئەزموونەکانی، چەندین جار لەنێو دەقی گێڕانەوەدا بەرکەوتن لەتەک شوێن و ڕووداوو کەسەکاندا دەکات، هەر جارێ بە مەبستێ ئاماژەی بۆ دەکات، بۆ نموونە “من دوعا گەرمەکانی دایکم بیردەکەوێتەوە، ئەو کاتانەی کەتنێکم دەکرد”رۆمان ل81، “لە دوایی بزربوونی من، مەریەم ئەو کەتنەم لای کەس ناگێڕێتەوە”رۆمان ل 132، “هەرچی هەیە بە پەنجە خوارەکەی بکەم ئەو کەتنەی بە من کرد”رۆمان ل 126 * چۆن حیکایتخوان ناپاکی لەتەک ناوی شوێندا دەکات، بەرکەوتنی هەندێ لە کارەکتەرەکانیش لە شوێندا ناپاکی لەتەک ئەمدا دەکەن، باکڕاوندی ئەم ناپاکییە وادەکات ناوە ڕاستەقینەکەی بە نەزانراوی بمێنێتەوە، بە خەسڵەتێ، بناسرێنەوە کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ئەزموونەکانی خودی حیکایتخوانەوە هەیە، بە هەمان شێوەش شوێن ئاوێنە ئاسا ڕووخساری کارێکتەرە سەرکیەکانی ڕۆمانەکە هەڵدەگرێ ، ئەوانیش بێ ناون، بە خەسڵەتی ڕوونکردنەوە دەناسڕێنەوە، وەک پیری بەفر، حیکایتخوان بە ساچمە لە لاقیدایە دەناسڕێتەوە، پەنجەخوار، کە لە دواجاردا مەریەم مێردی پێدەکات، چاوکەسکەکە بە دەنکی مەریەم ئاماژەی بۆ دەکرێت، هەر یەک لەم کارەکتەرانە لە ناوکۆی ئەجیندای هاوکێشەیەکن، دڵنەوای بە ڕەوتی دەقی خوێندراو دەبەخشن، هەر یەکێکیان تابلۆیەکە لە وەرگیڕاوەکانی چەمکی کەتن، لە پێدراوەکانی دەقی نووسراوی حیکایتخوان دا نیشتجێبوونە، بۆ نموونە پیری بەفر لە کەتنی چاوەڕوانیدا، لە پاییزەوە بۆ هاوین، واتا سێ وەرز بە تەماحی بەهەشتێکی دنیایی بە یوتۆبیای درەختی هاوینە و دۆندی پاڕانەوە ڕایدەگرێت، چاوکەسکەکە پیرۆزی مەریەمی دڵخوازی لێ زەوتدەکات، لە هەمان کاتدا، ئومێدێکی پێدەبەخشێت، بەوەی هەندێ لە پیرۆزیی مەریەمی بەرکەوێت، پەنجە خوارەکە بە غەیوری خۆی تا ئەم لەسەر ڕێگای پیرۆزی مەریەم هەڵکەنێ، بەردەوام بە خراپە ناوی مەریەم دەهێنێ و برینداری دەکات، لە ناوکۆی دەقدا، تابلۆیەک لە گومان وەردەگیرَِێت، جولیا کریستیڤا دەڵێت”هەموو دەقێک بریتییە لە تابلۆیەک لە وەرگێراوەکان”3، لە گێڕانەوەی ڕووداوەکان دا، ئەم تابلۆیانە، فاکتەرێکی سەرەکی کەتنەکانی حیکایتخوانن ، ڕەنگدانەوی کەتنەکان بنەمایەکی تر دەخاتە سەر بابەتی ڕووداوەکانی نێو شوێن و جەستەی نالەبارو هەست و نەستی حیکایتخوان، بە جۆرێک نە ناوی خۆیمان پێدەڵێت، نە ناوی ئەوانەی بەرکەوتنی ڕِاستەوخۆی لەتەکیاندا هەیە، جگە لە ناوی مەریم نەبێت، ئەویش لە سۆنگەی ئەوەی مەریەم، لە ناجێگری خۆیدا ئاوێنە ئاسایەکە، لە ناشوێنی دا نا مۆبوون، لە گرتە جیاوازەکانی گێڕانەوەدا، وێنەی شکستی خۆی تێدا دەبینێ، هەڵبەت بەهەمان تێڕوانینی چەمکی بێ ئومێدی شکستیەوەش، نەگەیشتن بە خەونەکان، هاوتەریبیەکی هاوسۆزانە لەتەک دەستبەرداربوونی ڕەهەندەکانی جێگری شوێن لە ڕەنگدانەوەی ڕووخساری ناجێگیری مەریەمدا بەدیدەکات، لە ڕۆمانی نوێدا لەنێو نەزانراوەکانی دەقدا توانەوەی ناو و ڕووخساری ئەوانەی ناویان نەهاتووە، بە چڕبوونەوەیەکەوە گەماڕۆدراون، ڕێگا دەکەنەوە بۆ کەساندنی ئەوانەی ناویان هاتووە، بوونەتە ژێدەرێک لە نواندن و ڕێکخستنی بارودۆخێکی گواستنەوە لە وێنەیەکەوە بۆ وێنەیەکی تر. .

نهێنی بەهارو شکستی هاوینە

لەناوکۆی پەیوەندییەکانی بە کەسانی دیکەوە، بەپێی ئەزموون، پێگەی کۆمەڵایەتی، خەسڵەتەکانی پێکهاتەی کەسایەتی وەک دالێک ڕەنگدانەوەی دەبێ لەسەر مەدلوول، بە پێچەوانەوەش دروستە، ڕەهەندەکانی ئەم پەیوەندییە بە گوێرەی پێشهاتەکانی ڕووداو دەجوڵێن، لە دیمەنێکەوە دەچنە دیمەنێکی تر، لە ئاست کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر شقڵی جیاواز، یان لێکچواندن وەردەگرن، بە هەندێ داگری ڕەنگە دەرگاکانی لادان وهەڵخلیسکانیش لە پەیوەندییە سروشتیکانی مرۆڤ دا دەستەبەربکات، قین و ئەوین ئاوێزانی یەکتربکات، هەڵبەت نەخشەی جومگەکانی بنیادی کەسایەتی، بێ بنەما لە جوگرافیایی دەقدا نایتە سەر مێژووی ناساندنی کەسەکەوە، گەر مانایەکی پێنەبەخشێت، فیلیب هامۆن لە شوێنێکدا دەڵێت ” لە میانەو ناکۆی دەقدا نەبێ کەسایەتی نە ژێدەر و نە مانای هەیە”4 گەڕان بە دوای مانادا، لە دوای بەیەکگەیشتنی ئەو خەسڵەتانەوە دەستپێدەکات کە کاریگەری بەشە بەربڵاوەکانی چەمکی زانین ڕاستەوخۆ بلکێنین بە بارودۆخی دەرکەوتنی کەسەکان، ئەم کردەیەش لە هەڵوەشاندنەوەی ئەو دیمەنانەی کە دەکرێنەوە، ئاڵۆزییەک بە خۆوە دەبینێ، بە ستایلێکی بازنەیی هەوڵدەدەین، خوێندنەوەیەکی شاقوڵی بۆبکەین، تەوەری سێکسی وەک لێکەوتێک بۆ بکەینە دەستبژێرێکی گونجاو، بارودۆخی کەسایەتی حیکایتخوان و ئاستەکانی گێڕانەوەی بەسەرهاتەکان، لە ڕیچکەی بەرکەوتنی لەتەک دەوروبەردا بکەینە بنەمایەک بۆ ئاشکراکردنی ڕایەڵەکانی نهێنی و لەزەتی دۆزینەوە دژەوازەکانی، کە لە نێوان پێوەرو جیابوونەوەدا، دەبنە هاندەرێک بۆ ڕامکردنی پەیوەندییەک، بە حەسرەتەکانی ئەوین و تێرکردنی دواکانی جەستەوە گەمارۆدراون، بە پێلێنانی کەسایەتی حیکایتخوان خۆی بە مۆنۆلۆگ، گوزارشت لەوە دەکات، بەوەی زووگوورتیە، لە دنیای ژندا هیچ ئەزموونێکی نییە، ئەوانەی بەزای ئەون خەریکە دەبنە باپیرە، کەچی ئەمیش هەروا ماوەتەوە، خالییە لە تام و کامی مێینە، بێ مێنە ئاوێنەی یادەورییەکانی تەڵخ و ناتەواوە، لەزەتە ناکات گەر جوانییەکانی پیاوەتی خۆی لەگەڵ مێنەدا نەبینێ، دەترسێ نەگات بە لەزەتی ئەو نەهێنییەی کە توانەوەی ڕەنگی جەستەی خۆی لە ڕەنگی جەستەی مێینەدا بەدی نەکات، ئای لە سیحری تێکەڵبوونی ڕەنگەکان، ئای لە مێینەو جوانییەکانی، بە تایبەت مەریەم، کە بە گوێرەی حیکایتخوان، گشت جوانی کیژانی دنیا لەودا دەبینێ، مەریەم و شۆخییەکەی بوونێکی هایدگەرییە، ئاوێنەیەکە خۆی تێدا دەبینێ، ماڵێکە چۆن ئەو تێدا نیشتەجێبووە، دەیەوێت ئەمیش تێدا نیشتەجێبێت، باشلەر دەڵێت”دەبینین وێنەکانی ماڵ، بە دوو ئاراستەدا دەجوڵێتەوە، بە دیوێکدا ئەوان لەناو ئێمەدان، بە دیوێکی تریشدا ئێمە لەناو ئەوانداین”5 بەڵام ئایا مەزندەو ویستی حیکایتخوان، بە شێوازێکی ئەرێنی بە پێی نەخشەی ئەو ماڵەی ئەم لە چینە قووڵەکانی خەون و بێئاگاییدا دایڕشتووە، دەجوڵێتەوە، یان بەردی گوناهێک، دەبێتە لەمپەڕێک تراژیدیایی شکاندنی ئاوێنەیەک لەخۆدەگری، ئەمی حیکایتخوان مەریەمی تێدا دەبینێ، چ کارەساتێکە خۆی بە قوربانیەک دەبینێت، تاوانبار ئاسا سروشتی بوونایەتی خۆی، لە لێکچواندنی سروشتی هاوێندا بەدی دەکات، و دەڵێت من پیاوێکی هاوینەم، وشک و برینگ، بێ هەوری مێینەو بارانی بە یەکگەیشتن، گلەیی و گازندە لە مەریەم ناکات، بەڵکو سەرجەم ژنی دنیا غەدریان لێکردوە، هەستکردن بەم غەدرە لە ئێستاوە نییە، ڕابردوویەکی لە مێژینەی هەیە، گرێیەکە بە نەمری ماوەتەوە، کاتی خۆی لە پۆلی سێی ناوەندی، مامۆستایەکی ژن وانەی بیرکاری پێ گووتووە، ڕێک سەیری ناوچەوانی کردوە پێی وتووە “هەندێک سەروسیما هەیە هیچ ژنێ حەزی پێ ناکات” رۆمان ل 135،حیکایتخوان دەڵێت کەس وەک ئەو مامۆستایە منی نەناسیەوە، واژووکردنی ئەم پێلێنانە، ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆی ڕادەستبوونە بە لێسەندنەوەی بەهاری گەنجێنی، قۆناغی هەرزەکاری، پووکانەوەی هەستی خۆشەویستیی بەرانبەر بە ڕەگەزی مێینە، ڕۆچوونە بۆ نێو وەرزی هاوینە، بە نێو تین و گەرمای نامۆبوونی سێکسی، بازدانە لە بەهاری پەیوەندی دڵداری بۆ هاوینێ کە ناتوانێ، تیونییەتی ئاە وحەسرەتەکانی بەهاری دڵ بشکێنێ، هاوینێکی تەنیا، بێئومێد، بێبەشە لە پاشخانی بەهاری، وەرزیکی ناتەواوە، بێ قۆناغ و دۆگمایە، هەست بەکەمی دەکات، تا بڵێیت شەرمنە، ناتوانێ گوزارشت لە دڵداری بکات، پشتڕاستکردنەوەی قسەی مامۆستاکەی کردووەتە ڤیزای مینبەرێک، بەردەوام چەوساندنەوە و ستەملێکردنی خۆی تێدا نوێدەکاتەوە، بەوەی کەسێکی ئیسک قورسە، دڵگیر نییە، ئەم هەستکردنە گیانێکی شەڕانگێزو دڵرەق و خەسڵەتێکی هاوینەی پێدەبەخشێت، پاڵنەرێکە پەی بە ڕیگای سروشتی نابات، بیگەیەنێتە مەبەست، ڕاستەوخۆ قەدبڕێکی میکانیکی دەگرێتەبەر، لە ڕقدا، زیاتر بیر لە دەسکەوت و لەزەتی جەستەیی دەکاتەوە، وەک لەوەی بیر لە پەیوەندی ئەوینداری بکاتەوە، درککردنی بە دڵەڕاوکی و نەبوونی پەیوەندی ئەوینداری ڕاستەقینە، دەیخاتە ژێر فشاری پرسیارە تێکشکێنەکانی خود، چ گوناهێکی کردووە، ڕەزای قورسە، لە سێی ناوەندییەوە، قوربانی دەستەواژەیەکە، وەک تاوانبارێک خۆی دەبینێت، ناچێتە دڵی ژنەوە، دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ دنیایی سۆزو جوانی ژن، بە لێبوردن، چاوپۆشین لە ئێسک قورسی بکرێت، پیرۆزی بە دەستبهێنێ، بێ ترس، بە ئومێدەوە خۆی یەکلابکاتەوە، بێتەوە نێو ئامێزی کەسکی بەهارانە، بێتە لای مەریەم، مەریەم گوزارشت لەو پەیوەندییە دەکات، کە لە هاوینەوە دەیگێڕێتەوە بۆ قۆناغی پێشتر باوشێکە لە سۆز، دەیگێڕێتەوە بۆ بەهاری چاوە سەوزەکانی، بۆ سروشتی پەیوەندیی دڵداری، کە لە هەر سێ ڕێسای ئایدلۆژیاو سایکۆلۆژیاو لە دوا جاردا لەتەک سێکس دا کۆکن، بەڵام تێزی ئەم ڕێسا سروشتیە لەتەک پەیوەندی دڵداری عوزری دا یەکنایەتەوە، ئەویش نەکرانەوەی بەهارە، نەبوونی سێکسە، داخران و قەتیس بوونی دەروونە، لەنێو وەرزی نەبوونی و وشکە ساڵی هاوینەیە، هەست و لاقەنەکردنی پیرۆزییە، مانەوەیە لەنێو بێگەردیدا، سەرسامبوونی بە جوانی، تەقینەوەی خۆشەویستییەکی ئاوهانە، بچوککردنەوەی خۆی وگەورەکردنی ئەوی دڵخواز، وای لێدەکات ئەو بە پێمێردێ پیرۆز، بێ سێکس سەیرکات، ئایا بیرکردنەوە لە چەمکی جوانی ڕەها لە خود دا، مانای نەمرییەک نابەخشێت کە کردەی سێکس تێدا بە تاوان هەژماربکرێ، لە هەمان کاتدا درزێک فەراهەمناکات لەتەک مردنی حەزو خولیای گەیشتن بە کردەی سێکسی، بەجۆرێک لە جۆرەکان، جوانی پەیوەست ناکات بە پاکدامێنی و بێگەردی، گەر لە ئاستی بینیندا دوالیزمەی ڕووە ئەرێنییەکی جوانی بێتاوانی بێت، ئەوا ڕووە نەرێنییەکی جوانی ناشرینی و هەست بەخشینە بە تاوان، بە گوناهبوون، ئافرەت پەرستگایەکە شوێنی گونهکارو تاوانباری تێدا نابێتەوە، بەهارێکە شوێنی هاوینی تێدا نییە، پرسیارێکە تەنیا وەڵامێکی تێدا نییە، گەر زۆری بۆ بێنی هۆکارەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ دنیایی دەرەوە، یان بۆ ڕابردوویەک، لە ناسنامەی وەرزێک دا، وەک تاوانبارو گوناهبارێک ڕەنگ وبۆی داوەتەوە، خۆی بە پیاوێکی هاوینە دەخوێنێتەوە، ئەم زەمینەیەش هاوشانە، یەکدێتەوە لەگەڵ گەیشتن بە درەختی هاوینە، یان درەختی ژنانە، ژنان لە گەرماوەکەی مێرێ بۆی ڕووت دەبنەوە، مەراقی ئەمیش بینینی جەستەی مەریەمە بە ڕووت و قووتی، ئەمەش پاڵنەرێکی بەهێزی مانەوەیەتی لە کەتناوە، بەو هۆیەشەوە دان بەخۆیدا دەگرێت، بە ناچاری بەرگەی چاوەڕوانی سێ وەرز دەکات، هەر لە پاییزی گەیشتنییەوە بۆ زستان، بەهاری درێژ و ئینجا هاوینی مەبەست، ئەم کە تەمەنێکی بەهاری لەدەستچووە، ڕقی لە بەهارە، جوانی سروشت لە هاویندا دەبینێ، ئەم بینینە بەدیوێکدا یەکدێتەوە لەتەک پێکهاتەی وشک و برینگی بوونیدا، بەدیوی سروشتیش دا، پارادۆکسێ لەتەک بەهاری سەوزی دوورو درێژی کەتناوە دا، فەراهەمدەکات، کە پرە لە گوڵ و گوڵزار، بە دیویکی دیکەشدا لەتەک چاوسەوزەکەی هاورێی دا، ئەم پارادۆکسە نوێ دەبێتەوە، بە کردار لەتەک مەریەمی چاوکەسکدا یەکدێتەوە، بەوەی هەردووکیان بە جووتە دوو بوونەوەری بەهارین “بە چاوی خۆم لە درزی بەردێکەوە دیتم، وا لە ژێر برادەرە چاو کەسکەکەم ڕاکشاوە ماچی دەکات، نازانم چیی دییکەیان دەکرد” ڕۆمان ل 76 ، ئەم بینینە، شاهیدی یەکەمە، لە ناوەخوندا، بڕیاردەدات، چیتر بینەر نەبێت، لە ساتی ڕوودانی گوناهەکە کە لەوێبوو خۆی نەگرت، هەڵهات، لە ئاستێکدا هەقیقەتی کەسێکی بە دەستهێناوە، لە مەزندەیدا نەبوو ئاوهانە بێت، لە ئاستێکی دیکەدا لە ڕادەستبوون و پەرتبوونی جەستەی ئەو بەهشتە پیرۆزە هەڵدێ کە ڕۆحی خستە نێو دۆزەخی دۆڕاندن، گەڕاندییەوە بۆ هاوینی قاتی، ئەمەش خۆی لە خۆیدا، داڕمانی زەمینەی پۆلینکردنی ڕەهەندەکانی سیحری خۆشەویستی عوزرییە، سەرەتای خاڵی وەرچرخانە بەرامبەر بە داکەوتە سروشتیەکانی چەمکی سێکس، چاولێکردن و بە ئاگاهاتنەوەی باڵاڕۆی خودە لە بیرۆکەیەکی جێگر، مەریەمەکەی جارانی تێدا نابینێ، دەرکردنە لە بەهشتی پاکدامێنی بۆ دۆزەخی سێکس، شۆکە، ڕاساندن و باوەڕهێنان بەو گرتەیە، تێزی گووشارێکی چەواشەکاری هەڵدەگرێت، تەشەرەیەکە گیانی نەرسیسی زاماردەکات، وەک بەرگری و پەرچدانەوەیەک، شێمانەی پەڕگرتن لە هەردوو کارەکتەری ئەو گرتەیە هەڵدەگرێت، کە نەیتوانی تا دوا ساتەکان، منەی کوژاندنەوەی ئاگری ئەو لەزەتە بکات، دوو بوونەوەری بەهاری نەیان توانی لە نێوان ئەرێنی و نەرێنی دا جیاکاری بکەن، لە نێوان بێگەردی و باجی ناپاکی دا، چاوکەسکی هاوڕێم و مەریەم، بە خودوخەدوە لە بەیەکگەیشتنی دوو جەستەدا، حەزێک دەکوژن، ئەمی بگێڕێرەوە بە تەماشاکردنێکی پێدزییەوە حەزێک دەیکوژێت، تۆڵەیەک دەیگرێتەوە، ئەم وەک پیاوێکی هاوینە، ناتوانێ بگەڕێتە دواوە، بەر لە دوو کەسی بەهاریی بگرێت، بەر لە مەریەم و چاوکەسک بگرێت، بەهار وەرزی دڵداری و جوان پەرستییە، ئەم لە سۆنگەی ئەوەی پەککەوتەیە، ساچمە لە پێیەکانیدایە، لە هاوینی تەنیایی بۆ بەهاری تەبایی و جووتبوون، نە پێی پەڕینەوە، نە پێی گەڕانەوەی هەیە، ناتوانێ پەیوەندی دروستبکات، لە کوێ جوانترین کچی دنیا بە پیاوێک ڕازی دەبێت، کە خۆی دڵنیایە، هیچ کچێ حەز لە چروچاوی ناکات، ئای مەریەم چۆن لە دۆندی پاڕانەوە، لە پیرۆزیییەو منت پەڕانەوە بۆ دوزەخی تۆڵەکردنەوە، ئەی چ جێگۆڕکەیەکی کرد، ڕێڕەوەکانی سروشتی گەیشتنی لە مێنەوە گواستەوە بۆ چاوکەسک، نازانێ چۆن بنەماکانی پەڕگرتنی سێکسی، قەربووی ڕایەڵەکانی پیرۆزی دەکات، چ کەتنێکت بەرپاکرد، ئەدی نازانی پیرۆزی، توندوتیژی و پەڕگرتنی بە دواوە دێت، پیرۆزی تۆ نەبوایە، کە بە ئاسانی ڕادەستی چاوکەسکت کرد، من چیم دابوو لە چاوکەسک، بۆ ئاشقی دەبووم، کە من نەگەم بە تۆی مێینە، خۆ وەک پیاوێک بۆ سەلماندنی بوونایەتی خۆم، ڕازیکردنی نەرسیسی بریندارم، ناچارم سیمای تۆ لەودا ببینم، دەتوانم تۆڵە لەو بکەمەوە، پیرۆزی تۆ بگێڕمەوە، چاوی بشکێنم، چاوشکاندنی ئەو، گێڕانەوەی تۆیە بۆ من، ئاوڕدانەوەی بەهارە بۆ سەوزکردنی هاوین، ڕەتکردنەوەی ئەو تێزەیە کە هیچ کچێ حەز لەم جۆرە پیاوە ناکات، بەڵام لەم کەینەو بەینە، ئەوی مەریەم دای بە چاو کەسک نەیدا بە حیکایتخوان، کاتێ لە گەڕانەوە، ڕێگا بە مەریەم دەگرێت، پێی دەڵێت “یەک جار ئەوە لەگەڵ من بکە، لە تەمنم بیر لە درەختی هاوینە ناکەمەوە” ڕۆمان ل 75، لە ڕەشبردنەوەی پاکدامێنی مەریەم هۆیەک بۆ مانەوەی خۆی نادۆزێتەوە، بۆیە هەوڵدەدات خۆی لەنێو ببات، پیری بەفر بە هاتنی وەرزی هاوین، بە سەیرکردنی ژنی ڕووت و قووتی درەختی هاوینە، ساردی دەکاتەوە، چاو کەسکە پێویستی بە هاتنی هاوین و درەختی هاوینە نییە، هەردووکیان دوو کارەکتەری بەهارین، بە کردار کاری خۆی لەگەڵ مەریەمدا کردووە، پیرۆزی لێ وەرگرتووە، ڕەنگی یەکیان گرتووە، هاوشێوە بوونێک لەچاو و لێوی مەریەم و چاوکەسکدا ڕەنگیداوەتەوە، چاوکەسک دەکاتەجێگرەوەی مەریەم، چۆن لەپەیوەندی ئەوینداری دا، تاوان دەبێتە جێگرەوەی ئەشقی تاک لایەنی، لاسەنگی، شەرم و ڕەنگ پەڕینی لێدەکەوێتەوە، ئەو شەرمەی لە بەرابەر مەریەم دا، لە ڕووخساری حیکایتخوان دا یەقی دەدایەوە، ئێستا لە بەردەم چاو کەسکدا، بە هەمان شێوە یەق دەداتەوە، ئەوەی ویستی لەگەڵ مەریەم دا بیکات بۆی نەکرا، ئێستا دەیەوێت لەتەک چاو کەسکدا بیکات، هەتا دەهات شوێنی مەریەم لەق دەبوو، جێی چاوکەسک جێگیردەبوو، لە شوێنێکدا بە مۆنۆلۆگ دەڵێت “من برادەرە چاو کەسکەکەم بە هی خۆم دەزانم حەزم نەدەکرد کەس لێی نزیک بێتەوە”رۆمان ل 78، چاوکەسک هەستی پێ کردبوو، تووخنی نەدەکەوت، دەترسا ئەوی لە تەک مەریەم کردی، هەمان شتی لەگەڵ بکرێ، گەر مەریەم لە دنیایی مندا هێمایەک بێ بۆ پاکدامێنی، ئیتر چۆن لە پێناو هەڵگرتنی گوناهەکانی، شکاندنی تابۆکانی خۆشنوودی، نەبم بە عیسایەک، لە خاچ نەدرێم، پیرۆزی و نەمری نەگێڕمەوە، دوانەی پیرۆزی وگوناە لە دژوابووندا، چ لەمپەڕێک لە جیاوازی دوورکەوتنەوەدا، بەدەستدێنێ، ئیترچۆن تەبایی و سڵاو و نزیکی لە نێوانیاندا دەمێنێ، بە چ ڕێساو پێوەرێک، سڵاو لە نێوان حیکایتخوان و چاو کەسکدا دەمێنی، لە ترسی ئەوەی نەبادا لاقەی بکرێ، لێی دووردەکەوێتەوە، ئەم دوورکەوتنەوەیە، شکستییەکی دیکە دەخاتە سەر خەمەکانی حیکایتخوان، ئەگەرکانی پاکبوونەوە، لە گوناە بەر تەسکتر دەکاتەوە، بە ڕێرەوی ڕووبارەوە، چەندین نامە بۆ مەریەم دەنێڕێت، بێدەنگی مەریەم، وەڵامنەدانەوەی وای لێدەکات، پەنا بەرێ بۆ پەلاندانان و تۆڵەکردنەوە لە مەریەم، کەشفکردنی ڕێگا و شوێنی درەختی هاوینە، کاتێ دەمەو بەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەر کارەکەی، حەرەسەکەی هاوڕێی پەنجەخوار گومانی لێدەکات، وا دەزانێ شەوخۆی بە مەریەم گەیاندووە، سەرسام دەبێت، باوەڕ ناکات ” بەڕاست مەریەم ئەوهایە ماچ دەداتە هەموو کەسان بۆ هەموو کەسێ ڕادەکشێ بەس لەگەڵ من و ئەو کورە لە من بەدبەختتر ئەوهایە” ڕۆمان ل 120، دەرخەی ناجێگیرییەک، نە بوونی متمانە و گومانێک لە تێڕوانینی حیکایتخوان دا بەدی دەکرێت، یەکەمجار گومان لە تواناکانی خوی دەکات، نەگات بە مەرامی خۆی، هەر لە ڕێگای خەیاڵەوە بە مۆنۆلۆج چەندەها ئەمسەرو ئەوسەر لەگەڵ مەریم دا دەکات، ناگات بە ویستەکانی دڵی، دووەمجار گومان لە پیری بەفر دەکات، کاتێ باسی درەختی هاوینە، یان درەختی ژن و دۆندی پاڕانەوەی بۆ دەکات، سێەمجار گومان لە مەریەمێک دەکات، کە بە سێ مەریەم دەیبینێ، مەریەمێکی پاڵ بەردەکە، لەگەڵ چاو کەسک دا بوو، شایەدی یەکەم بوو، بە چاوی خۆی بینی، بوێری نەکرد تا کۆتای تەماشای بکات، دووەم مەریەمی گریمانکراو بوو، پەنجەخواری هاورێی ناساندی بە خراپە باسی لێوەدەکات، سێیەم مەریەمەکی بەر دڵی خۆی بوو، ئێستا چیبکات، چۆن گومان لە ڕاستی جیاکاتەوە، باوەڕ ناکات، ئەمە مەریەم بێت، لە سەرەتادا، چاوکەسک لە دواجاردا پەنجەخوار، توانی کۆتایی بە ڕۆڵی پاکدامێنی مەریەم بێنێ، تێزی هاوکێشەیەکی دژوار بخوڵقێنێ، لەتەک تاواندا بەرکەوتن بکات، پلەو پایەی پیرۆزی لە موقەدەس، وەرگرێتەوە، بازنەی موقەدەس بشکێنێ بەوەی “هیچ سەنتەرێکی موقەدەس نییە، بازنەیەک بە دەوری خۆیدا نەکێشێت” 6، لە وێنگەی حیکایتخوانەوە، مەریەم سەنتەری پیرۆزی لە موقەدەسەوە وەرگرتووە، لە لێکەوتەی بازنەی پەیوەندییەکانییەوە، درک بە دەرهاویشتەی چەندین ململانی دەکات، بە دیوێ، بە چارەنووسەوە گرێیدەدات، بە دیوێکی تر، ئەم ململانییە شاراوە نییە، ململانی شوێنکات نییە، بەڵکو کێشەو بردەی پێدراوەکانی داکەوت و هەقیقەتە، داکەوتی پەیوەندی حیکایتخوانە بە مەریەمەوە، بەڵام هەقیقەتێ لە نێوانیاندا دەوەستێ، ئەویش چاوکەسکی هاوڕیِیەتی، کە دنیای بێگەردی لەکەدار کرد، پەنجەخواریش وەک لێکەوتێ دەرکی، زیاتر بازنەی ئابرووی مەریەمی پیسکرد، لە دنیایی تۆلەکردنەوەدا، هەوێنی کەتنیکی تری خۆشکرد، چاوکەسکی لە دەستچوو، بەڵام مەریەم و پەنجەخوار، هێشتا لەبەر دەستن، ماوەنەتەوە، یەکەم مەریەم بە زۆر ئیشی خۆمی لەگەڵ دا دەکەم، گەر لەزەتی جەستە، پیرۆزی نەدا پێم دەیکوژم، بەڵام کە پیرۆزی دەسنەکەوت، وەک پەرچەکردارێک، پەلەماری پەنجەخواری دا، لەگەڵ یەکەم دەستوەشاندنیدا، پەنجە خوار لێیهاتە دەست، تێرو پڕی لێدا، بەزۆر لەبن دەستیان دەرهێنا، بۆ دووەمجار شکستی هێنا، جاری یەکەم لەگەڵ چاوکەسکدا بوو، ویستی بە ڕێگای هاوڕەگەزخوازییەوە چاوی بشکێنێ پیرۆزی مەریەمی لێ وەرگرێتەوە، جاری دووەم ڕیچکەی تووندوتیژی گرتەبەر، ویستی ماف و پاکدامێنی مەریەم بگێڕێتەوە، لێرەوە دەکرێ، ڕەچاوی پەیوەندییەک لەنێوان سێکس و تووندوتیژی دا بکەین، لە هەر شوێنێ پێوەرێک نەبی بۆ سێکس، پێوەرێکیش نابێ بۆ توندوتیژی، گەر سێکس لە چوارچێوەی مرۆڤبووندا، بەهاو حورمەتی ڕۆحی لە پشت نەبێ، بگۆردرێت بۆ ئامرازێکی بێ دڵ، بۆ کوشتن و دامرکاندنەوەی ئارەزووی ڕاگوزەر، ئیتر چ جێگیرییەک دەهێلێتەوە بۆ پتەوکردنی بە هاکانی مرۆڤبوون و گیانی قوربانی و حیرس و خورپەکانی ئەوینداری، بەدەر لە کردەی ئەوینداری، لە نێوان کورو کچدا چ هاوسەنگیەک دەمێنێتەوە، ئەی چۆن شانازی لایەکیان نابێتە هۆی سووککردنی لایەکەی دیکە، پارادۆکس ئەنجام نادات، ئەم نادادوەرییە، جیاوازیەیی نێوان کورو کچ، ڕەتکردنەوەیەکی زەقی پرینسیپی لەزەتە بەرانبەر بە بەهاو نرخ، دەسکەوت و بردنەوەی لایەکە بەرانبەر بە دۆراندنی ئەویترە کە لە کچدا خۆی نمایشدەکات، بێ نرخکردنی سێکس، بێ نرخکردنی مرۆڤە، شکاندنی حەز و لەقکردنی پیرۆزی دیوە جوانەکەی سروشتە کە ئافرەتە، ئایا مەریەم وەک ئافرەتێک لە کوێی سروشتی ناپاکیدایە، یاخود لە کوێی پاکدامێنی و بێ تاوانیدایە، کاتێ حیکایتخوان وەک بکەرێک چەمکی تێگەیشتن بە ڕاستینەوە گرێدەدات، بە ڕێساکانی چۆنایەتی گەیشتن بە یەقین، هەوڵدەدات پەیوەندی خۆی لەتەک کەسایەتی مەریەمدا هەڵسەنگێنێ، لە سایەی سیمۆلۆژیای سۆزو چڕکردنەوە دا، دەیەوێت تواناکانی کار لە بکەرەوە بگۆڕێت بۆ کردار، لە ژێر جومگەکانی ئەم جیاکارییەی گریماسەوە، ئەبێ لە کوێدا، باوەر بە پاکی و ناپاکی مەریەم بکات، کە بەم جۆرە دەکرێ پۆلینبکرێت ” یەکەم ڕاستینە یکسانە بە ئەبێ، پێدەچێ، دووەم نهێنی یەکسانە بە دەبێ، پێناچی، سێیەم درۆ پێدەچێ نابێ، چوارەم بەلارێبردن و چاو هەڵخەڵەتاندن پێناچێ نابێ” 7 ئەم ئەگەرانە دەبنە هاندەری دزەکردن بۆ نێو ژیانی مەریەم، لە لەزەتی دۆزینەوەی زیندگی دا، قەرەبووی شتێکی ونبووی پێبکات، کە لای ڕەگەزی مێینە دا چەسپیووە، لای مەریەمیش شقڵیگرتووە، ئێسک قورسییەتی کە ناچێتە دڵەوە، لە پاش ئەوەی نەیتوانی نهێنی ناخی مەریەم بخوێنێتەوە، دەبێ هێزی خۆی لە ببینی نهێنی جەستەی مەریەم دا ببینێ، خۆی دەرخات، دەبێ بەڵگە لەسەر بینینی جەستەی مەریەم بە دەستبێنێ، وەک دوا چەکی نەیارێک، یەکەم دەتوانێ مەریەمی پێ بکوژێت، دووەم دەیەوێت بەهاری پەیوەندی ئەوینداری لە دۆزەخی هاوینی دا کورتبکاتەوە، بەدەر لە خۆشەویستی یەکسەر بێتە سەر سێکس، مەریەم کاری وای کرد وەرزەکانی بەیکگەیشتنی تێکدا، پەیوەندی نێوان بەهارو هاوینی پچڕاند، ئەوی ماوەتەوە هاوینی چاوەڕوانییە، درەختی هاوینەو حەمامی ژنانە، لە دوای سێ وەرز لە چاوەڕوانی، بۆ دواجار گەیشتە دوا خەون، وەرزی چوارەم، ئێستا لە پەنایەکەوە سەیری نێو حەمامی ژنان دەکات، لە ئەشکەوتەکەدایە، وا مەریەم بە ڕووتی دەبینێ، بەرگە ناگرێت تەماشای کامیان بکات، هەموو جوانن، مەمک، ڕان، سمت، یەک موویان پێوە نییە، تەنیا یەک دوانیان نەبێ، یەک لەوان مەریەم بوو، ناوگەڵی پربوو لە موو، سەیری ئەو مەمکە توندو تۆڵە بکە، بڕواناکەم دەستی کەسی بەرکەوتبێ، برادەرە پەنجە خوارەکەم درۆیکرد، چاوی منیش بە هەمان شێوە درۆیکرد، ئەو ژنەی بن برادەرە چاو کەسکەکەم مەریەم نەبوو، لەش و لاری مەریەم، بە هی کەس ناچێت، جوان دیقەتم داوە، هەتا ماوم چاکەی پیری بەفرم بیرناچێت، بەهشتی پێ نیشاندام، پیری بەفر با تامی بکەم، خۆم ناگرم، با بگەمە نێو سێ گۆشەکەی بەین ڕانی، لە دوای ئەم دیمەنە خۆشەوە، حیکایتخوان هەست بە سەرکەوتنێ دەکات، ڕاچیتەی نهێنی جەستەی مەریەمی پێیە، فشارێکە بۆ دەسکەوتنی لەزتی جەستەیی، ڕەش لە سپی، پاک لە پیس، بەهار لە هاوین، گومان لە ڕاستی دا دەدۆزێتەوە،”ئافرەت تەنیا بۆ ئەوانە داخراوە کە کلیلەکەیان بزرکردووە”8 ڕێگای پێدەگرێت، لە دیالۆگێکدا، لە پاش هەوڵدانێک، خۆشەویستی بەری تێدا ناگرێت، دێتە سەر باسکردنی نهێنییەکانی جەستە، دواجار تۆخی دەکاتەوە پێیدەڵێت” باشە بۆچی مووی بن هەنگڵت کردووە، کەچی هی ناو ڕانت نەکردووە” رۆمان ل 204، کە دەڵێت بە چاوی خۆم دیومە، مەریەم ملنادات رەتیدەکاتەوە، ئەوجا پێدەڵێت، ئەوە من بووم تۆم بینی لە بن کورە چاو کەسکەکە پاڵکەوتبووی، ئەمجارەش مەریەم لە دەستی هەڵدی و شکستییەکی تر دەخاتە سەر شکستییەکانی، شکستی لە دوای شکستی ئاوێزانی پێدراوەکانی واقیع دەبن، لە خەونی ناخۆش زیاتر هیچی بۆ نامێنێتەوە، ئایا خەون دەستبەسەراگرتن و داکشانی بێئاگایی نییە، پەڕینەوە نییە بۆ دنیایی ئاگایی، لەسەر تڕۆپکی ڕەشبینیەدا یەکناگرن، حەوت شەوە مەریەم شووی کردووە، کە بردیان لەبن تاراوە بزەی ماڵئاوایی لێکرد، لە دوای ئەو حەوت شەوە، حیکایتخوان خەون بە دۆندی پارانەوە دەبینێ، پیری بەفر لەبەر خاتری مێرێ ئەم گوریسەی شۆرکردووەتەوە، دەبینێ ژنەکان دەستی بۆ درێژدەکەن تا هەڵیکێشن، ئەوە مەریەمە دەستی داوە تا بمکاتە ئامێزی، لەپڕ گوریس دەپچڕێت، دەکەوێتە سەر زەوی، لە ئێوارەی ئەو خەونەدا بوو، پیری بەفریش کۆچی دوایکرد، تەنیا مەریەم و پەنجە خوار، ئامادەی پرسەکەی نەبوون، ئەو هەفتەیە سێ شتی گەورە لە ژیانی حیکایتخوان دا ڕوویدا یەکەم مردنی پیری بەفر بوو، شووکردنی مەریەم، سێیەم خەونەکەی بوو، بەر لە مردنی پیری بەفر بە ڕۆژێک هەواڵی ڕەدووکەوتنی مەریەم هات، شەوێک لای زاوا بوو، بۆ شەوی دوایی لەگەڵ سیامەند دا کە جوانترین کوری دنیایە، چاوەبڕکێی کرد، هەڵهات، لە شووکردنی دووەم دا کەس نازانێت بۆ کوێ چوون.

سێگۆشەی ئۆدیبی و گەمەکانیی سێیانەیی
” چەند سەیرن، سروشت و دایک! هەردووکیان بە میهرەبانی ناسراون کەچی سەرچاوەی هەزاران کارەساتی گەورەن”9
جێناوی منی قسەکەر جێناوی ڕاز و سەدای دەنگێکی گێڕانەوەیە، دەتوانێ ڕۆبچێتە نێو دەروونەوە، مەبەستە شاراوەکانی بگێڕێرەوە ئاشکرابکات، منی قسەکەر ئاوێتەی خوێندنەوەی گێڕانەوەی دەقبکات، پەردە لەسەر دەرچەکانی خود هەلمَاڵێ، لە ناوەخنەوە بۆ ناوەوە، یان لە ناوەوە بۆ دەرەوە، ئەمەش بە زەمەنی خودیی یان دەروونییەوە پەیوەستە، کە دەتوانێ بابەتێکی ئاسایی بکاتە نائاسایی، پێچەوانەکەشی دروستە، ڕەنگە لەنێو پێدراوەکانی دەقدا، هەندێ دەستەواژە ببێتە ڕاچیتەیەک بۆ چوونە نێو دنیا تایبەتەکەی حیکایتخوان، کە لە چەند ویستگەیەک دا خۆی دەنوێنێ، ویستگەی یەکەم، کاتێ ڕادەستی غایلەیەک بوو، مەریەمی گەیاندە هەلهەلەی ئاسمان، وەک پێمێردێک سەیریکرد، لە حەزو ئارەزووی زەمینی دایبڕی، لە جوانی و پیرۆزی دا لە هەموو کچی دنیا جیایی کردەوە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی دەروونێکە، پەروەردەی سۆزێکی نادروستە، ناتوانێ هەوێنێک بۆ جەستە، مانایەک بۆ لەزەت بدۆزێتەوە، پێشتر گووتمان هێمایەک بوو بۆ پاکدامێنی، مەزەندی ئەوە ناکات جوانێکی ئاوەها ماچ بکرێ، یان کەسێ هەبێ بوێری ئەوە بکات، دەستیلێبدات، جوانی وا تەنیا هی سەیرکردن و ستایشە، نەک دەستلێدان، لەنێو جومگەکانی پیرۆزیدا، وروژاندن ناتوانێ وێنەی خۆی بکێشێ، ئەوە کاریگەری وێنەی دایکە دەتوانێ لە هزرو دەرووندا وێنەیەکی بێ لەکە بنەخشێنێ، سامپڵی دەسەڵات و ڕەوشتمەندی هەڵگرێ، هۆکاری شکستی پەیوەندی ئەوینداری حیکایتخوان، دەگەڕێتەوە بۆ کردەی خۆداخستن، ناتوانێ لێی قووتاربێ، ئامادەبوونی وێنەی پیرۆزی دایکی کە دەسەڵاتی خۆشەویستییەکی ئەوتۆی لەسەر دەروونییدا بەجێهێشتووە، لەو ساتەی مامۆستاکەی پێی ووت، ناچیتە دڵەوە، بۆشایی سۆزداری پووکانەوەیەک لەنێوان دایکی و مەریەم دا پردەکاتەوە، بەیەک نەگەیشتن لە پەیوەندی ئەوینداریی، دووچاری کێشەیەکی بووناگەریی دەکات، چارەی بۆ نادۆزێتەوە، یان لووتکەی خۆشەویستییەکی ڕەها تا ئاستی پەرستن، دوور لە غایلەی سێکسی، یان ڕۆچوونی یەکسەری بۆ نێو دونیایی سێکسی پەتی بێ خۆشەویستی، سۆزداری یان سۆزانی پەتی، ڕۆحی بێ جەستە، یان جەستەی بێ ڕۆح، مەودایەک لەو نێوەندە نییە بە خۆشەویستیی بەرکەماڵ بێ، بۆیە لە مەریەمی بێ حەزو سێکس، دایکی ئاسا شایستەی خۆشەویستییەکی ڕەها و بێ کۆتاییە، خۆشەویستی لەو بارە ڕۆحییە دا لەتەک پیرۆزی دا درز دروستناکات، بەر نەفرەت دەکەوێت گەر بیر لە هەوەس و شەهوەت بکاتەوە، تا ئێرە مەریەم فەرزەندەیەکی ئاسمانی ڕۆحیە، ڕوویەکی پاکی دایکانەیە، بەڵام لە دوای ئەو تاوانەی چاوکەسکی هاوڕێی کە لەتەک مەریەم دا ئەنجامیدا، لە دۆخێکی شەرمنانەدا بینی، نەیتوانی سەیری شکاندنی وێنەی دایک بکات، کە لە مەریەم دا بەرجەستە بووە، هەڵهات، لە بەهشتی سۆزی دایکانەوە فرێدرایە دۆزەخی پەشیمانی، بە تێپەڕاندنی وێنەی دایک لە پیرۆزییەوە، بۆ ناپاکی و داوین پیسی چووینە ویستگەی دووەم، چ کارەساتێکە، ئەم دوو وێنەیە چۆن لە مەریەم دا کۆبووەتەوە، چ دوو ڕووییەکە لە چوارچێوەیەکدا دەقی گرتووە، ئەی چۆن ڕەنگدانەوەی ئەم وێنەیە پارادۆکسێ لەگەڵ دنیای ئەمدا ئەنجام نادات، ناتوانێ جێگای بکاتەوە، پاراستنی وێنەی ئەم ڕووداوە، لەتەک چەمکی مانەوەی هیچ و پووچی دا یەکنایەتەوە، بەڵگەی ناپاکییەکە، ناکرێ لە ڕووخساری دایکێکی دووڕوودا بشاردرێتەوە، ڕوویەکی لە وێنەی دایکیکدا، حیکایتخوان دەیناسێ، ڕوویەکی تری چاو کەسک ئاشکرای کرد، هەڵبەت بە پێی ئەم بنەمانە دژوار نییە، لە سێگۆشەی ئۆدیبیەوە، ڕانانی بۆ بکەین، لایەکی بنکەی سێگۆشەکە، دایکێکی ناپاکە، لە مەریەم دا خۆی نمایشدەکات، لایەکەی دیکەی بنکەکە چاو کەسکە، ئەمانە هەردووکیان، بەرانبەر حیکایتخوانن، لە بنکەی هاوکێشەی پەیوەندییەکدا، نزیکبوونەوەی نێوان مەریەم و چاو کەسک، بۆشایی ڕق و کینیەکی هاملتانە، لای حیکایتخوان گومان بە تۆڵە بارگاویدەکات، نزیک بوونەوەی مەریەم لە هەریەک لەو دوانە، بە دەرکردنی یەکێکیان کۆتایی دێ، پەنجە خوار، لێرەش حەرەسە لە دەرەوەی سێگۆشەکە وەستاوە، چاوەڕیی هەل دەکات، پەلانی دادەڕێژێت نزیکبوونەوەی حیکایتخوان لە چاو کەسک، ترسی ئەتککردنی بە دواوەوە بوو، بۆیە هەم لە مەریەم هەم لە حیکایتخوان دووردەکەوێتەوە، حەرەس بە ووتەووت، پێداگری لە سووککردنی مەریەم دا دەکات، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ، دەیەوێت حیکایتخوان لە مەریەم دوورخاتەوە، بە ژێرەوانکی ڕووماڵی خۆشەویستیەکی نەهێنی بەرانبەر بە مەریەم هەیە، ئیرەیی دەکات، دەیەوێت مەریەم لە پێشچاو حیکایەتخوان بخات، هەموو جوڵە و قسەکردنێکی دیاربێ یان نا، شاراوەیەک هەڵدەگرێ، چاوگەکەی چەوساندنەوەیە، تیژکردنی گیانی دوژمنایەتی و غەیورییە، بەدپلانییە تا ئاستێک دیاردەکانی هاوڕێیەتی وەردەگەڕێتە سەر دژەکەی، وەهمی ئەوی تەنیا ئەم حیکایتخوان ماونەتەوە بگەنە مەریەم، دووپاتکردنەوەو گێڕانەوەی ئەم قسانە بەو جۆرە مەدلوولی دوانەیەک لەخۆدەگرێ، خۆشەویستی حیکایتخوان دەگۆڕێ بۆ قین، وەلێ پیش ئەوەی مەریەم بگێڕێتەوە بۆ خۆی، حیکایتحوان بە شەر کۆتایی پێهێنا، حەرس بە ڕاگواستن، خۆی لە کەتناوە و مەریەم دوورخستەوە، لە دوای ئەم ڕووداوانەوە حیکایتخوان زۆر ڕقی لەخۆی دەبێ، ئەم ڕقە بە خۆلەناوبردن نەبێ کۆتایی نایە، چەند جارێ هەوڵی بۆ داوە، چیدی ناتوانێ هەستی گوناە لە چوارچێوەیەکدا بشارێتەوە کە هەمیشە خۆی دەنوێنێ، لە ئاستی ئۆدیبیدا هەستکردن بە گوناە، هەوێنێکی لەبارە بۆ لە دەستدانی ئاوەز یان خۆلەناوبردن، هەر لە گۆشەنیگای ئۆدیبیەوە، هەستکردن بە گوناە دەگۆردرێت بۆ تاوانبارکردن لە دەرەوەدا، لە ڕوانگەی ئۆدیبیەوە بە دیاریکراوی دایک پابەندە بە خۆشەویستیەوە کە دەکاتە مەریەمی پێش ناپاکی، یەکسان نییە، بە مەریەمی دوای ناپاکی، مەریەم تاقە کەسێکە دەتوانێ پارچە تێکشکاوەکانی، حیکایتخوان لەیەک نزیکبکاتەوە، لە سێگۆشەی کەتناوە دابیهێڵێتەوە، کە سێ نهێنی لەخۆگرتووە، یەکەم دۆندی پاڕانەوەیە بۆ خەو بینین بە سێکسەوە، دووەم درەختی هاوینەیە (حەمامی ژنانە)، بینینی جەستەی ژنە هی مەریەمە بە تایبەتی، حیکایتخوان لە دۆندی پاڕانەوە، بە پچڕانی گوریسکە، کەوتنەخوارەوەو شووکردنی مەریەم بە کەسێکی بێگانەو نەناسراو، نەیتوانی بگات، نە بە مەریەم، نە بەخەونەکەی، بەڵام لە حەمامی هاوینە مەبەستی پێکا، بە جوانی بە دیقەتەوە، بە چاوی خۆی سێگۆشەکەی بەینی ڕانی مەریەمی بینی، هەر وەک نەخشی سێگۆشەی بەهاری کەتناوە، هەردوو بۆ ئەم هاوشێوەن، ئەم وەک هاوینێکی تەمەن کورت و بێ مەودایە وەک بن هەنگڵی مەریەم سافکراوە، بێتووکە، شاراوە نییە پۆلینکردنی مامڵەی مەریەم لەگەڵ دوو هەست وورژێنی جەستەی دا، بە تاشینی بن هەنگڵی، نەتاشینی مووی سێگۆشەی نێو ڕانی، جیکاری هاوین و بەهارە، لێسەندنەوەی بەهارە، لە هاوینی حیکایتخوان، هاوینێک وەک بن هەنگڵی مەریەم ساف و لووس کرابێ، گەر پلەی مەریەم لە دایکەوە دانەگرێ بۆ سۆزانی، چۆن ڕێگا دەدات پیرۆزی سێگۆشەی بەهار بشکێنرێت، ئەدی چۆن لە دوو تێڕوانینی دژوازدا، هاوین و بەهار، ساف و تووک یەکدەگرن، دوو تێڕوانین لە یەک کەسدا، بەرانبەر دووکەس لە یەک تێڕوانیندا، چۆن یەکدێنەوە، کە لە مەریەمدا خۆی دەبینێتەوە، سێگۆشەی کەتناوە، سێ ڕێگای لێدەبێتەوە، سێگۆشەکەی نێو گەڵی مەریەمیش سێ ڕێگای لێدەبێتەوە، یەکەم ئەوی بینیویەتی و تامی نەکردووە، شەڕ بۆ پیرۆزی دەکات، چاوی ئەوەش دەشکێنێ کە تووخنی دەکەوێت، دووەم ئەوی تامی کردووە، لە ترسانا دەستبەرداری دەبێ، نە بادا خۆی بدۆرێنێ هەڵدێ، کەسی سێیەم پەنجەخوارە حەرسەکەیە، خۆی ماتکردووە، لە هەل دەگڕێت، لە پاش حەوت ساڵ، لە دوای دوو شوو مەریەم دێتەوە، بۆ سێیەم جار هاوسەرگیری لەتەک حەرس دا دەکات، سێیەم درەختی وشەیە، بەسەرهات و بۆشاییەی ئەو خۆشەویستییەی حیکایتخوان بۆ مەریەمی جێهێشت، کە تێدا ئاویزانی بوو، بە هەمان ڕادەی ئەو بۆشاییە، مەریەم ستەمی لێکرد، چەوساندییەوە، ئەمەش پارادۆکسێ لەتەک وتاری فێمێنییزم دا ئەنجامدەدات، پێچەوانە دەسەلمێنێ، لەبری کچ، کوڕ بە دەستی کچ چەوساوەتەوە، مەودای ئەم چەوساندنەوەیە، دێڕینە، تەنیا لە مەریەمەوە نییە، لەو ساتەوەیە مامۆستا کچکە پێی وت تۆ جۆرێکی ناچیتە دڵی هیچ کچێکەوە، ئەو مەوداییە لەنێوان حیکایتخوان و مەریەمدایە، هەمان ئەو مەوداییەی نێوان هەرزەکاری و کامڵبوونە، نێوان، خەیاڵ و هەقیقەتە، گەشبینی و بێ ئومێدییە، نێوان بەهارو هاوینە، بن هەنگڵی مەریەم و سێگۆشەی نێوگەڵییەتی، حیکایتخوان، سێ بەرکەوتنی لەتەک مەریەمدا هەبوو، یەکمجار وەک خواوەند تەماشای دەکرد، تەنیا ڕۆح بوو، دووەمجار لە پاش چاو کەسکەوە شەرمی لێدەشکێ، دێتە ڕیزی مرۆڤ، دەبێتە ڕۆح و جەستە، سێیەمجار کە لە حەمامی هاوینە بە ڕووت و قووتی دەیبینێ، ڕۆحی لێ وەردەگرێت، دەبێ بە جەستەیەکی پەتی، بە سۆزانی سەیریدەکات، لە گرتەیەک دا پێیدەڵێت، ئەوەی لەگەڵ خەڵک دەیکەی لەگەڵ منیش بێکە، پارەشت دەدەمێ، مەریەم بەجوانی دەیخوێنێتەوە، کە شووی یەکەم دەکات بە چاو، بە زەردەخەنەیەکەوە، ماڵئاوایی لێدەکات، حیکایتخوان بە ڕەزامەندی و ئاشتبوونەوە تێیدەگات، مەریم بە بەزیی وبە هەڵە تێەگەیشتنی پەیوەندی کوڕ کچ سەیریدەکات، مەریەم لە پاش دوو ئەزموونی هاوسەرگیری، بۆ جاری سێیەم شوو بە پەنجە خواردەکات، حیکایتخوان، لە بن درەختی وشەدا، بەسەرهات و گێڕانەوەی ڕووداوەکان، بە سیو سێ بەش، بە گوێرەی تەمەنی لە ڕۆمانەکەیدا کۆیاندەکاتەوە، لە دوای شووکردنی یەکەمی مەریەم، وەک پێشتر ئاماژەمان پێی دا، چۆن لە پێناو هەڵگرتنی گوناهەکانی، شکاندنی تابۆکانی، نابێتە عیسایەک، لە خاچ نادرێ و دیار نامێنێ، ڕۆمانەکە لە ئاست دەق و بنیادی گێڕانەوە دا، لە سێ کەس پێکهاتووە، یەکەم پیری بەفرە، بە گفتەلێو بەسەرهاتەکان دەگێڕێتەوە، دووەم حیکایتخوانە لە دەفتەرێکدا، کاتێ دەینووسێ، بە سێ شت ڕێکیدەخات، کە چای و قاوە و جگەرەیە، لە دڵەڕاوکێ نووسینیشدا، باس لە سێ تەکنیکی نووسین دەکات، کە ڕەشکردنەوە و بۆشایی و پڕکردنەوەیە، سێیەم پەنجەخوارە، پێیدا دەچێتەوە، لە پاش حەوت ساڵ دەفتەرەکە، دەدۆزێتەوە، دەیگەیەنێت بە ئێمەی وەرگر، ڕۆمانەکە، لە سی و سێ پاژ پێکهاتووە، پیری بەفر لە دوای یانزە پشتەوە هاتووە، هەرپشتێکیان مێژوویەکی نادیارە لە مێژووی نەزانراوی کەتناوە، سی و سێ پاژ دابەش یانزە پشت بکە، دەکاتە سێ، ئەم سێیە، وەک ناوێک لە مێژوودا، ماونەتەوە، یەکەم گەنجۆیە نە هاتە سەر ئاینی نوێ تەنیا ئاسەواری گۆرەکەی ماوەتەوە، دووەم چەتۆیە، هاتە سەر ئاینی نوێ، سێیەم پیری بەفرە، کەسێکی ئەفسانەییە، زاوای هەموو دنیایە، ڕەوشتی زۆربای هەیە، بزۆێنەرەکانی گێڕانەوە، لە سێگۆشەی کەتناوە، سێ کارەکتەری سەرەکی بوون، لە سێگۆشەیەکدا ڕۆلی سێ تێڕوانینی جیاواز دەبینن، یەکەم پیری بەفر، بە هەموو پێوەرێک کارەکتەرێکی کلاسیکی بوو، هەر لە ئازایەتی و مەردایەتی و ڕەوشت بەرزی و لێبوردەیی، مامڵەی جوانی لەتەک ئافرەتاندا، دووەم حیکایتخوانە، کارەکتەرێکی دۆنکیخۆتیە، تەژییە بە شکستی و تراژیدیای فرەدنگی و نەهامەتی، بەمەش دەتوانێ پایەکانی ڕۆمان لە کلاسیکەوە بگوێزێتەوە بۆ ڕۆمانی مۆدرن، سێیەم مەریەمە، ئافرەتێکە بزاڤی فێمێنییزمی هەیە، لە هەستیدا پیرۆزی خۆی دەدۆزێتەوە، لە بڕیارداندا دوو دڵ نییە ئازادە، مەریەم لە سێ بار، باز بەسەر خۆیدا دەدات، ئەوجا لەنگەر دەگرێ و دەگیرسێتەوە، مەریەمی سەرەتای پێش ناپاکی جیاوازی دروستدەکات لەگەڵ مەریەمی دوای پاکدامێنی، لەگەڵ هاوسەرگیری سێیەمیشدا دەگەڕێتەوە لەتەک شوێن دا یەکدێتەوە، پێگەی خۆی لە کەتناوە دا دەدۆزێتەوە، ڕۆمانەکەی بە دیاری پێشکەش دەکرێ، حیکایتخوان لە یەک کاتدا لە سێگۆشەیەکدا، بە سێ نەهامەتی ئابڵوقە دەدرێت، یەکەم مردنی پیری بەفرە، دووەم شووکردنی یەکەمی مەریەمە، سێیەم خەونە ناخۆشەکەیەتی، لە یەکمدا مردنی ڕووە بەهارییەکەی بوو، لە دووەمدا گەڕانەوەیەتی بۆ هاوین، ڕاگواستنە لە سێگۆشەی تەڕ و پڕەوە بۆ بن هەنگڵی ڕووت و وشک، لە سێیەمدا ڕادەستبوونە بە سەرهەڵگرتن، بێهوودەییە لە ونبووندا،

پیری بەفر
کارەکتەرێکی ئەفسانەیی ئەرێنییە، دەتوانێ کاریگەری لەسەر دەوروبەردا دروستبکات، بە زمان و ڕەگەزەکانی گێڕانەوە پەیوەندی بە پێکهاتەی دەقەوە دەکات، گوزارشت لە مەبەست و ئەزموون و دنیابینی خۆی دەکات، بە ڕاشکاوی باس لەوە دەکات کە هەژدە ژنی هێناوە نەکەسیانی تەڵاق داوە، نە ئازاری داون، هەرگیز لە یەک کاتدا دوو ژنی پێکەوە نەبووە، مامڵەی لەگەڵیاندا مەردانە بووە، سەربازی نەکردووە، لەگەڵ سەربازانی ڕوس و عوسمانلی عەرەب و عەجەم شەریکردووە، شەری برا کوژی نەکردووە، بێ برینداری سێجار تا سەد بژمێرە، تورک، عەرب، فارس و جاشی کوشتووە، پەنجا ساڵە جگەرەی تەرک داوە، باس لە دوو شوێنی فانتازی دەکات، یەکەم باس لە دۆندی پاڕانەوە دەکات، چۆن گڵۆپەکانی سەر قەڵای لێوە دیارە، هاوینێک بۆ خاتری مێرێ حەوت گوریسی لەگەڵ خۆی دا بردبووە دۆندی پاڕنەوە، مێرێ ئەو ناوەی لێنا، ئەو شەوە لە دوای سەرجێی و بیسمیلکردن، بەدەم سەماوە بۆ منداڵ لە خودا پاڕانەوە، گەر مێرێ نەبوایە ئەو دۆندە بە دۆندی شەیتان ناودەنرا، هەرچی ژنی دنیا هەیە بە ڕووتی دێنە وێزەت، شەیتانی دەبیت، پیری بەفر چەندین جار لەوێدا لەگەڵ ژنانی دنیا شەیتانی بووە، دووەم باسی درەختی ژنان یان درەختی هاوینە دەکات، دۆندی پاڕانەوە و درەختی هاوینە دوو ڕووی دراوێکن لە خەزێنەی غەریزەدا مامڵەی سێکسیان پێوە دەکرێ، لە یەکەمدا خەیاڵ بەرکەماڵە ڕوویەکی هاوینییەیە لە حیکایتخواندا وورددەکرێتەوە، لە دووەمدا راستینەیە ڕووە بەهارییەکەیە کە پیری بەفر پەنجا جار زیاتر چووەتە خزمەت ئەو درەختە، ژنانی بە ڕووتی بینیووە، لەوێ گوڵنازی بینی، باوکی ناچار کرد گوڵنازی بۆ بهێنێ، گوڵناز ژنی یەکەمی پیری بەفربوو لە داخی بێ منداڵی کۆچی دواییکرد، پێش مردنی گوڵناز، پیری بەفر لە گەشتێکیدا بۆ باکوور لە گوندێکدا بەفر ڕێگایان پێدەگرێت، بێری ناسی و حەزیلێکرد، لە شەوێکدا لاقەیدەکات، گفتی پێدەدا، کە بگەڕێتەوە هاوسەرگیری لەگەڵدا بکات، کە لە ئەستەمبووڵ دێتەوە بووکێ تورکی لەگەڵ خۆیدا دێنێ، نێوی سەحرە، لەگەڵ سەحر کە دەگەنە هەمان گوند هەواڵی کوشتنی بێری دەبیستێ، کە دووگیان بووە براکانی کوشتوویانە ئەو ساوایە تاقە وەچەی پیری بەفر بوو لە سکی بێری دا مرد، لەو هەژدە ژنەی هەیبوو هیچیان منداڵیان نەبوو، هەموو بەو داخەوە سەردەنێنەوە، نۆ لەو ژنانە لە گۆرستانێکدا ، لە ژیر سێ دار مێو کەپرێکیان بۆ دروستکردووە، بە تەنیشت یەکەوە نێژراون، کێلی گۆڕەکان یەک جۆرو یەک ئەندازەن هەر کەسێ بە ئاینی خۆی نێژراوە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ، پیری بەفر بەیەک چاو سەیریاندەکات، یەکیان نەبێ هەموو ژنەکانی بە گەنجی مردون، گۆڕی ژنەکانی دیکەی هەریەکیان لە مەملەکەتێکە، لە چەند مانگێکدا سەردانیان دەکات، پیری بەفر کۆدێکە بۆ خوێندنەوەی مێژووی کورد، حەزی لە خزمایەتیە، هاوسەرگیری لەگەڵ سەرجەم میللەتانی دنیادا کردووە، بێ ئەوەی وەچەیەک بخاتەوە، ناو و ناسنامەی هەڵگرێ، هەموو ئەو ژنانەی هاوسەرگیری لەگەڵ دا کردووە، هەموو نەزۆک بوون نە دۆندی پارانەوە، نە نزاو پارانەوە لە خودا، نە درەختی هاوینە، نە خەیاڵ نە واقیع، نە هاوین نە بەهار، کەڵکی نەبوو، ئەوە تەنیا کوردە بە دیار مێژووی لە گۆڕنراوی خۆیدا بە ئەمەکەوە لە پاییزدا بۆ ڕابردووی خۆی دەگەڕێت، بە دیار نۆ گۆر، نۆ نەزۆکەوە، کە لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژووی پیری بەفر دا کۆچی دواییانکردوە، لە هەمان کاتدا ڕێک وەک مێژووی گوندی کەتناوە، لە بەغا، تاران و ئەستەمبووڵ کۆنترە، کەچی لە شوێنی خۆی ماوەتەوە، گەورە نەبووە، نەبووەتە پایتەخت، هەر لە هەناوی جوگرافیدا بەو مێژووە نەزۆکە، بە گوند ماوەتەوە، پیری بەفر باسی سێیەم ژنی دەکات، ژنێکی ئەرمەنی بوو، ناوی مێرێ بوو، حەوت ساڵ ژنی بوو، بە جوانی پیری بەفری فێر سەماکرد، لەسەر خواستی مێرێ بوو گەرماوێکی ژنانەی دروستکرد، لەکاتی مردنی مێرێ، پیری بەفر بۆ یەکەمجار نەخۆشکەوت، لە تاران دختۆرە روسییەکە پێی ووت دەردەکەت چاری نییە، سێ هەفتە زیاتر ناژیت، لە گەڕانەوەدا، نزیک ورمێ، کاتێ لە ماڵی برازای سمکۆ شکاک لایدا، تورک هێرشی هێنا شەری مردنی کرد، بەڵام نەمرد، هەندێجار حەزی لە مەجلیسی دەروێشان دەکرد، لە نزیک منارە چۆڵی، لە نێو دەروێشەکانی شیخی نەهری دڵی چووە دەروێشێک و هێنای لە هەموو جوانتر حاڵی لێدەهات، سەمای مەستانەم بینی، دەفی دەژەن، بۆ زگ پڕبوون حاڵی لێدەهات، زیکری دەکرد، دەنگیشی زۆر خۆشبوو، پیری بەفر گوێی لە سێ سەدو سی وسێ گۆرانی حەسەن زیرەک بووە، بەڵام شەوێکیان، مەستان دەنگی لەو خۆشتربوو، مەستان خەڵکی زێی بادینان بوو، زیکری ئاگر دەکات، بنەماڵەی ئەو لە نێوان زەردەشتی و موحەمەدییە، دوای ئەم جوانترین کیژی کرمنشاهی هێنا، ناوی فەتانە بوو لە پێشدا داوای کوڕی کرد، دوایی کردی بە کچ، ڕۆژ بە ڕۆژ لە خەفەتی بێ منداڵی ڕووی لە کزی دەکرد، شێت بوو، بۆ چارەسەر بردی بۆ تاران، بەشێتی کۆچی دواییکرد، لە دواجاردا باس لە غەزال دەکات، بۆ سک وزا بە هەموو زمانێک دوعای کرد، ناوی هەموو پێغەمبەرەکانی هێنا، ئەویش بەو داخەوە مرد، پیری بەفر زمانی تورکی، عارەبی، فارسی و تۆزی ڕووسی زانییوە، سوورەتەکانی قورئانیشی لەبەربووە، خوێندەوار بوو هەموو شیعرەکانی حافز سەعدی، مەلا جەزیری و نالی ئەزبربوو، جارێ لای شێخ نەهری وەفایی بینیووە، شیعری شیرین تەشی دەڕێسی نووسیووە، پیری بەفر دیوە بزربووەکەی حیکایتخوانە، ئەو دیوە خەیاڵئامێزەی دۆنکیخۆتە کە خەون بە ژیانی زۆرباوە دەبینێ، لە شکستی و گریاندا، لە ڕەشکردنەوە و چڕکردنەوەی کردەی نووسیندا، لە سێبەری درەختی وشەدا هەوێنی تیامانێک دەگرێتەوە، لە ئاسۆی دەقدا بە خۆرێکی زۆرباویانە سەمای وشەکان، هەڵچوون و داچوونی هەستی ڕادەگرێت، بۆ وەک پیری بەفر زۆرباویانە ڕەفتار ناکەم، هەموو کچێ حەزی لێدەکات، کەسێکی پراکسیسی (کردەی)ە، جگە لە نەبوونی وەچە، هیچ تەنگەژەیەکی سۆزداری نییە، متمانەی زیاتر بە جووڵەو کردارە، نەک بە تیۆرو نووسین، گەر بیەوێت گوزاریشت لە هەستێک بکات زۆربا ئاسا، بە سەما دەریدەبڕێت، بە سەما دەتوانێ جێ بەگومان لەق بکات، خوێندەواری هەیە، بەڵام هیچ نانووسێت، پێچەوانەی حیکایتخوانە، وەک بیسەرێک دەمڕاستی گێڕانەوەیەی هەمان شتزانە، کە بۆی دەگێڕێتەوە، چی دەبیستێ و دەبینێ دەینووسێتەوە، زانیارییەکانی یەکسان دەبێت بە زانیارییەکانی پیری بەفر، لە چوار چێوەی ڕۆمانێکدا کە وەسفکردن جێگا بە گێڕانەوە چۆڵناکات، لە ڕێگای زمانەوە بە ڕووی ڕووداوەکاندا دەکرێنەوە، بە ستراتیژی هونەرمەندێک لە بری هەموویان دێتە قسان و دەنووسێت، ئاندری تارکۆفسکی دەرهێنەری ڕووس دەڵێت “هونەرمەند لە جیاتی تەواوی ئەو کەسانە قسان دەکات کە توانای قسەکردنیان نییە ” 10 ،گەر زمانی پیری بەفر جووڵەو کردارو سەما بێت، زمانی حیکایتخوان بێدەنگی و هونەری نووسینە، دەستبەردار بوونیی هەڵوێستی سۆزداری لە شوێن ڕەنگدانەوەی نووسین، دەبێتە ئامانجێک لە ڕووخساری پشتتێکردنی مەریەمدا یەقدەداتەوە، لە ژێر درەختی وشەدا بەردەگرێت، پیری بەفر خەون بە ژنەوە نابینێ، هەژدە ژنی هێناوە، کەچی تۆی حیکایتخوان نەتوانی تاقە ژنێک بهێنی، بە خەونیش بێت نەتوانی بگەیت بە مەریەم، لە دۆندی پاڕانەوە دا بوو گوریسکەت پچرا، کەوتیت، نەگەیشتی بە مەریەم، دۆندی پاڕانەوە ڕنینەوەی مووەکانی خەون و خەیاڵت بوون، لەمپەرێک بوو لە جیابوونەوەی ئەزموونی دۆنکیخۆتە لە دنیای زۆربا کە نزیک بوونەوەی چاو کەسک و دەرکردنی مەریەمی لێکەوتەوە، وەک پیری بەفر ناتوانێ سەما بکات، گریانیش دادی نادا، تا بە سەما گوزارشت لە هەستی بکات، پیری بەفر چۆن دوورکەوتەوە، دنیاییەک کێشەو ئاڵۆزی بۆی ناییەوە، دوو هاوینە مردوویت، زوو مردیت، نەیهێشت جیاوازییەکان کەمبکاتەوە، ئیتر چیی بنووسێت، لەگەڵ مردنی تۆ، شووکردن و کۆچکردنی مەریەمدا، تراژیدیایی حیکایتخوان سەرهەڵدەدات، ڕادەستنەبوونی بە پێدراوەکانی واقیع، سەرهەڵگرتن و سەفرکردنەکەی بۆ نادیار، پشتکردنە، لە دنیای ژن، گومانە لە توانای خۆی، گومانە لە کردنەوەی پاژێکی نوێی نووسینە لە سەر درەختی کەتناوە، پۆلینکردنی پەیوەندییەکانی نیوان واقیع و فانتازیایە، ئایا نووسینەکەی بەشی ئەوەی تێدا ماوە کە لە گومان بیپارێزێت، لە کردەی نووسینیدا، لە ژێر درەختی وشەدا، ئایا بە دوای سەقامگیری بزربوودا دەگەڕا، یان وەک کارەکتەرێکی دۆنکیخۆتی شکەستیەکانی خۆی بە سەرکەوتنەکانی کارەکتەرێکی زۆرباوی وەک پیری بەفر بەراوورد دەکرد، یان گومانکردنی لەوەدا تۆخ نابێتەوە کە مەریەم حەزی لێ نەبوو، ڕووخساری ئاوێنەیەک بوو دڵشکاندنێ گەورەی تێدا بوو، کە هیچ کچێ حەز لەو چروچاوە ناکات، ئەم بیرخستنەوەیە بەر لەوەی گومان لە مەریەم بکات، گومان لە خۆی دەکات، ئەوەندە بڕوای بە نووسینە، بڕوای بە خۆی نییە، بڕوای بەوە نییە کە بتوانێ مەریەم بگۆڕێت، پەرجۆ دەسەبەرکات، ویستی بە کردەی نووسین قەرەبووی هەست بە کەمکردنی بکات، داهێنان دروستبکات، گومان بزوێنەری نووسینە لەتەک دنیایی دڵنیایشدا پارادۆکس فەراهەمدەکات، قەد لەگەڵ یەکتریشدا پاکنابنەوە، بەختیار عەلی دەڵێت ” پاک بوونەوە لەو گومانانە پاکبوونەوەیە لە ڕیشەکانی هونەر “11 لە کۆتاییدا حەسرەتەکانی ڕابردوو لە نێو خود و ئایندەی بەجێماوی دەستنووسەکە، لە درەختی کەتناوەدایە، ئایندەش لە دەرەوەی ڕابردوودایە، لە ئێستادا مەریەم نییە، پیری بەفریش نەماوە، ئەدی من بۆ هەبم بۆ کەتنێکی تر، بۆ داوای لێبوردنێکی دیکە کە منی حیکایتخوان لەوی نووسەر جیادەکاتەوە، گەر ئەو بەهاری ڕابردوو بێ، ئەوا من لە ئێستادا هاوینی بەسەرچووم، لە پاییزییەکی نادیاردا بەرەو نەزانراو هەڵدیم.

کەرکووک مانگی 12 / 2021

ژیدەرەکان:
1 ـ کەریم کاکە ـ درەختی کەتناوە ڕۆمان ـ لە بڵاوکراوەکانی یەکێتی نووسەرانی کورد، لقی کەرکووک ژمارە 91 ـ چاپخانەی: ئاربخا، کەرکووک ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2007
2 ـ بەختیار عەلی ـ ناشوێن ـ چاپخانەی: کارۆ ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2019 ـ ل 155
*بۆ زیاتر تەماشای لاپەڕکانی 81 ،140 ، 203 ، 163 ، ی سەرچاوەی ژمارە 1 بکە
3 ـ ئەنوەر حسین ـ ئاشنا بوون بە دریدا ـ گۆڤاری ئایدیاـ ل 131
4ـ فلیب هامۆن ـ سمیولوجیە الشخێیات الروائیە ـ ترجمە: سعید بنکراد ـ تقدیم عبدالفتاح کیلیگوـ دار الحوار للنشر والتوزیع ـ الگبعە الاولى ـ ێ 43 5 ـ بەختیار عەلی ـ گوتاری مانەوە ـ چاپ و بڵاوکردنەوە: ناوەندی ڕۆشنبیری ڕهەند ـ چاپی یەکەم ـ 2021 ز ـ ل 112
6 ـ بەختیار عەلی ـ دوا خەندەی دیکتاتۆر ـ چاپخانەی کارۆ ـ چاپی یەکەم ـ ساڵ 2020 ـ ل 257
7 ـ د ێلاح فچل ـ بلاغە الخگاب وعلم النێ ـ عالم المعریفە ێدرت السلسلە فی شعبان 1998 بڕشراف ڕحمد مشاری العدوانی 1923 ـ 1990ـ ێ 211
8 ـ جورج گرابیشی ـ ـ فی الروایە العربیە ـ دار الگلیعە للگباعە والنشر ـ الگبعە الاولى ـ 1982 ێ 185
9 ـ کاروان عومەرکاکەسوور ـ (ڕێگاکانی ژەهر)ڕۆمان ـ ناوەندی غەزەلنووس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2017 ـ ل 5
10 ـ عەبدولخالق یەعقووبی ـ دیالۆگ و داهێنان ـ چاپخانەی خانی دهۆک ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2009 ـ ل 137
11 ـ بەختیار عەلی ـ ئاوڕەکەی ئۆرفیۆس ـ چاپخانەی رجایی / تاران ـ چاپی یەکەم ـ ساڵی 2014 ـ ل 205




قاسم سلێمانی كێ بوو؟.. عەلی مەحمود محەمەد

شكاندن وسوتاندنی بەرفراوانی وێنەو پەیكەرەكانی قاسم سلێمانی لەسەرتاسەری ئێران, شایی و هەڵپەڕكێی گەنجانی مهاباد لە یاداوەری كوشتنی سلێمانی, كە بێباكانە ملی خۆیان خستۆتە بەر چەقۆی كۆماری ئیسلامی ئێران لەو یادە خۆشە, ناتوانن بەختیاری خۆیان بۆ مەرگی بشارنەوە, وە ئەرشیفی وێنەی پرسەكەرانی قاسم سلێمانی لە باشووری كوردستان و وتەو لێدوانی سیاسی و نووسەران لە سێ ساڵی رابردوودا چ خەجاڵەتییەك دردەخات .
ئەمەی من لەم كورتە وتارە باسی دەكەم مشتێكە لە خەروارێك لە تاوانی ئاشكرای یاداشتكراو, داخوا دەبێت ناوبراو بە بڕیارە نهێنییەكانی چەند تاوانی قێزەونی كۆمەڵكوژی و تیرۆری ئەنجام دابێت؟, چەند پلانی دژ بە كوردی دابێت, ئەو لە وێنەكاندا خەندەی دەباراند, وەلێ لە ناخدا غەزەب و مەرگی دەبەخشییەوە.
دەمەوێت جیا بم و جیاش قسە بكەم, نە وەك گەشتیارانی باشووری بۆ شیمالی ئیران بدوێم, وە نە وەك سیاسییە پڕۆ ئیرانییەكان لەمەڕ كوردایەتی بە فایلەوە دروشم بدەم, وە نە وەك ئەو تەرزە نووسەرانەش لە مانای ئازادی و ئەخلاق پەیوەندی نێوانیان لە فكرو نووسیندا تێنەگەیشتوون بیربكەمەوە, وە نە وەك هەنسكەی گریانی پرسەكەرانی سیخوڕخانەكان ئیتڵاعات هەڵوێست بنوێنم, نە وەك ئەو پرسەو شەیپورەی كەناڵەكانی راگەیاندن بۆ حاجی قاسمی سلێمانیان بەرپا كرد بجوڵێمەوە, جیاش لەو چەپەی ئەمەریكای لاتین و ئیسرائیل عەقڵیانی كوێر كردۆتەوە, ئەوەی دژی ئەمەریكاو ئیسرائیل و هاوپیمانەكانی بێت دەیكەنە شۆڕشگێڕ, دەبێت مێژوو لە دوارۆژدا چی لەسەر ئەو نووسین و راپۆرتانە بڵێت؟, كاتێك نەوەكانی داهاتوو خوێندنەوەیەكی ئەخلاقی بۆ وێنەی ریزی پرسەگەرانی سیخوڕ خانەكان لە سلێمانی و هەولێر و رەفتارو نووسینەكان دەكەن؟, چی دەڵێن كە دەبینن گەلێكی قەسابی كراو چۆن ستایشی جەلادەكەی خۆی دەكات و چەقۆی ملی خۆی دەلێسَتەوە؟, چۆن ژمارەی فایلدارانی جاسوسخانەكان تاران و ئەنكەرا چەندین جار زیاترن لە فایلدارەكان بەعس.

قاسم سلێمانی كێیە؟
لە 11ی ئازاری 1957 لە گوندی ” كەناڵ مالك” قەنات ملك ” ی ژمارەی دانیشتوانی 441 كەس,119 خێزان ” سەر بە ناوچەی رابور ” ژمارەی دانیشتوانی 35341 كەس,7664 خێزان ” لە پارێزگای كرمان لە خێزانیكی جوتیاری زۆر هەژار هاتۆتە دنیاوە, كە بەهۆی چاكسازییەكانی زەوی ساڵی 1341ی شاوە, پارچەیەك زەوییان بەكەوتبوو.
لەو خێزانە هەژارە منداڵێك چاوی بە ژیان هەڵهێنا ناویان نا قاسم, ناوی باوكی حەسەن و ناوی دایكی فاتمە سلێمانییە, دەڵێن سلێمانییەكان بە بنەچە لوڕن و لە ناوچەی لوڕستان و بەختیارییەوە لە دەوروبەری ساڵی 1750 زاینی كۆچیان كردووە بۆ پارێزگای كرمان.
ئەو بە ناوی قاسمی كوڕی حەسەنی كوڕی ئیمام عەلییەوە ناوی موبارەكی نراوە, ئەویش كە گەورە بوو وەك هەمان قاسم پێیی وابوو مردن وەك هەنگوینە لە پێناو عاشوراو حوسێندا, 40 ساڵ پۆستاڵی سەربازی دانەكەند, باوەڕی وابوو تا ساحیب الزەمان ئیمام مەهدی دێت , چەك لەشان بێت لە سوپای پاسداران.

تا لە كۆتاییدا هەنگوینەكەی بە نسیب بوو, لەناو هەنگوینەكە وا توایەوە, ئەنگوستیلەكەی پەنجەی و پشتڕاستكردنەوەی پشكنینی دی ئێن ئەی نەبوایا, دەوترا وەك عیساو ئەبو زەڕ هەڵكێشراوە بۆ تەبەقە ناناسروەكانی ئاسمان, دەبوایە لە چاوەڕوانی بونایە بە مەهدی بوون بگەڕابایەتەوە.
سلێمانی 5 براو 5 خوشكی هەبوو, یەكێك لە براكانی بەناوی سوهراب سلێمانی بەڕێوەبەری زیندانی تارانە, بە دڵڕەقی بەرامبەر بە زیندانیان و پێشێلكەری مافی مرۆڤ وەك جەلادێك لای ئازادیخوازانی ئێران ناسێنراوە.
سلێمانی لە تەمەنی هەرزەكارییەوە خێزان پێكەوە دەنێت, دو كوڕو سێ كچی دەبێت, حوسێن و محەمەد رەزاو زەینەب و فاتمە و نێرگز ناوی زۆرینەی منداڵەكانی عەشقی قوڵی شیعەگەرایی پێوە دیارە.
ئەو لە بەر هەژاری تا پۆلی 5ی سەرەتایی خویندووە, لە تەمەنی 11 ساَلی واز لە خوێندن دێنێت, ساڵی 1969 واتا لە تەمەنی 12 ساڵی, لە لادێكەیانەوە ڕو لە شاری كرمان دەكات بۆ كرێكاری بیناسازی, بۆ هاوكاریكردنی خێزانەكەی, تا قەرزە نۆ هەزار ریاڵییەكەی سەر باوكی بداتەوە, دواتر لە ساڵی 1974 لە فەرمانگەی ئاوو ئاوەڕۆی شاری كرمان دەبێتە كارمەند.
بەلام رژێمی ئێرانی ژیانامەیەكی دیكەیان بۆی نووسیوەتەوەو راستییەكانیان شێواندوو بەم شێوەیە : گوایە لە 11 ساڵی بۆ خوێندن چووە بۆ كرمان, دبلۆمی هێناوە, دواتر پەیوەست بووە بە هێزی كارەوە.
لە 18 ساڵ بووە بە بەڵێندەر, لە 20 ساڵی پەیوەندی كردووە بە خەبات دژ بە رژێمی پاشایەتی.
دواتر بووە بە فەرماندەی سوپا لە ئازەرباینجانی رۆژئاوا “كوردستان”” https://www.imna.ir/news/546000/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA

پەیوەندیكردنی بە خەتی ئیمامەوە

لەو كاتەی شۆڕشی گەلانی ئێران كڵپەی سەندبوو لە لایەن گەنجە چەپگەراكانی ئێرانەوە درێژەی پێ دەدراو رابەرایەتی دەكرا, ساڵێك بەر لە سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران, لە رێگای حوجەتوالئیسلام سەید رەزا كامیابەوە, كە لە مانگی رەمەزانی ئەو ساڵە لە شاری مەشهەدەوە هاتبوو بۆ ئوستانی كرمان, پەیوەندی بە خەتی روحواللە خومەینیەوە دەكات, هەر خودی كامیاب دواتر سولێمانی بە ئایەتوڵا خامنەئی دەناسێنێت و دەرگای چوونە پێشەوەی بۆ دەكرێتە سەر پشت. ناوبراو یەكێك دەبێت لەوانەی لە لایەن رێكخراوی مجاهدینی خەلقی ئێرانەوە دەكوژرێت لە 7 موردادی 1360″ 28-8-1981 “.
سلێمانی لە كرمان تێكەڵ بە ئیسلامی سیاسی دەبێت, ئەوان شەرمنانە بەشداری راپەڕینیان دەكرد, پەیوەندییەكەی تەنها زارەكی بوو وە هیچ چالاكییەكی هەستپێكراوی نەبووە دژ بە رژێمی پاشایەتی, دەنا ئێستا بە شانازییەوە لە سیڤیەكی گەورەتر لە خۆی نیشان دەدرا, لە كاتێكدا وڵات كڵپەی دەداو لاوانی چەپی هاوتەمەنی ئەو پۆل پۆل بەرەو مەرگ دەچوون بۆ روخاندنی رژێمی پاشایەتی, بێ باكانە و بەوپەڕی عەشقەوە دوا هەناسەیان تێكەل لە گەڵ گازی سیانید دەبوو كە لە گیرفانەكانیان هەڵیان گرتبوو, كەچی ئەمان لە كونجی مزگەوتەكانەوە بە دوعاكانیان دەكڕوزانەوە.

بوون بە پاسدارو بەشدار جیهاد دژ بە خەڵكی كوردستان

دوای سەركەوتنی شۆرش بۆ سەركوتكردنی بەرەی شۆرش و سەپاندنی حوكمی ئیسلامی بەسەر ئێراندا, سوپای پاسداران پێكدەهێنرێت, لە لایەن خومەینیەوە لە رۆژی یەك شەممە رەشەكەی رێكەوتی 22ی نیسانی 1979 راگەیەنرا.
قاسم سلێمانی لە ئوستانی كرمان زوو پەیوەندی بە سوپای پاسدارانەوە دەكات,45 رۆژ خولی سەربازی خێرا دەبینێت لە لای رێكخراوی فەتحی فەڵەستینی, بەدوای راگەیاندنی جیهاد دژ بە خەڵكی كوردستان, دەبێتە راهێنەر, كە خومەینی لە رۆژی سێشەممە رێكەوتی(١٩-٨-١٩٨٠) بەشێوەی فەرمی رایگەیاند, داوای لە لایەنگرانی سستەمی ویلایەتی فەقیە كرد ئەركی شەرعی خۆیان لە هێرشكردنە سەر كوردستان و لە ڕەگ دەرهێنانی“ كفرو ئیلحاد” بەجێ بهێنن, بەوەش شەڕێكی نەخوازراو بەسەر گەلی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستاندا سەپێنێنرا, زۆر تاوانی قێزەون بەرامبەر بەم خەڵكە ئەنجامدران دەچنە چوارچێوەی تاوانە نێودەوڵەتییە مەزنەكانەوە.
قاسم سلێمانی و ئیسماعیل قائانی یەكێك بوونە لەوانەی لە یەكەم چركە ساتەكانی دوای فتواكە رویان لە كوردستان كردووە بۆ جیهاد و بەشداری كۆمەڵكوژی خەڵكیان كردووە، هەر لە میانی جیهادەكەی كوردستانەوە یەكترییان ناسیووە, زۆر بەباشی ئەركەكانیان جێبەجێ كردووە, وەك سایتی تابناكی پاسداران ئاماژەی پێ داوە.
بە دوای فتواكەی خومەینی, سلێمانی بە دوری زیاتر لە 1500 كیلۆمەتر خۆبەخشانە بێ وەرگرتنی موچە, لە ئوستانی كرمانەوە دەچێت بۆ شاری مهابادو ئازەرباینجانی رۆژئاوا بۆ بەشداریكردن لە غەزەواتی سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, یەكەم بەشداریكرنی سلێمانی, لە شەڕی خەڵكی كوردستان بە تایبەت شاری مهاباد بووە, كە لەوكاتە شاری مهاباد رۆڵی گرنگی لە جوڵانەوەی كوردستاندا دەگێڕا, گوایە لەو كاتە هەوڵی جیابوونەوەیان لە ئێران دەداو خواستاری وڵاتێكی سەربەخۆی كوردی كۆمۆنستی بوونە ” http://www.alshiraa.com/topics/1568-kasm-slymany-aaaml-bna-drbth-hrk-fth-lykod-alhrs-althory-bklm-alsyd-sadk-almosoy” .
ناوبراو لە شاری مهاباد و ئازەربایجانی رۆژئاوا بەشداری شەڕەكان دەكات لە هاوینی ساڵی 1979 دا, كە لەو ماوەیەدا لەو ناوچەیە تاوانەكانی ئیعدامی مەیدانی دەرەوەی دادگا و تاوانی كۆمەڵكی كوژی قاڕناو قەڵاتان و ئیندرقاش و …… ئەنجامدران, لێ ئەوكات بەهۆی بەشداری چالاكانەی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, لە ساڵانی 58 بۆ 60 بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوام بوو, فەرماندەیی سوپای ساروڵای دەكرد, رۆڵی بینی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان ” https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1_%DB%B4%DB%B1_%D8%AB%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87 ” , هەرچەندە پلەی بەرز كرایەوە لێ بە ئەندازەی ئاغای ئیسماعیل قائانی فەرماندەی ئێستای سوپای قودس ناو ناوبانگی نەبوو لە سەركوتكردنەكە, وەلێ بەشداری دڵڕەقانەیان لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان دەرگای بۆ ئەم جوتە كردەوە لەناو حوكمڕانی ئیسلامی ئێراندا, هەردوكیان بە دەرگای كۆمەڵكوژی خەڵكی كوردستاندا هاتنە ژورەوە, هەرچەندە بەهۆی پلەنزمی ئەوكاتی ئەم جوتە جەلادە وە نەپشكنینی ورد لە تاوانەكان نەتوانراوە دۆسیەی تاوانەكانی ئەم دووە بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان ئامادە بكرێت.
دوای گەڕانەوەی لە مهاباد و ئازەرباینجانی رۆژئاوا بۆ كرمان, سلێمانی بەهۆی بەشداری چالاكانی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, خەلات دەكرێت و دەكرێتە فەرماندەی پایگای سوپای قودس لە شاری كرمان.

40 ساڵ پۆستاڵەكەی دانەكەند

قاسمی سلێمانی یەكەم ئەركی بەشداریكردن بوو لە سەركوتكردنی جوڵانەوەی گەلی كورد كە بۆ خودموختاری تێدەكۆشا لەو رۆژگارەدا, داواكارییەكانی لە بەرنامەیەكی هەشت خاڵی سادەو ساكاردا خۆی بەرجەستە كردبوو.
سلێمانی یەكێك بوو لەو جەنگاوەرانەی بە فتوای خومەینی پۆستاڵی لە پێ كرد و بەشداری كرد لە سەركوتكردنی جوڵانەوەی گەلی كورد, تەنانەت دوای بەنی سەدریش پۆستاڵەكەی دانەكەند” دەڵێن 40 ساڵ پۆستاڵی لەپێدا بوەو سەرقاڵی جەنگ بوەو بێ‌ پسانەوە لەجەنگێكەوە بۆ جەنگێكی تر چووە‌ لەپێناوی ئێرانداو لە كاتێكدا كە زۆربەی پاسدارانی سەردەمی جەنگی ئێران‌و عێراق وازیان هێنا، ئەم تا مردن بەردەوام بووە”, ئەمەش لە دوو هەنگاوی دواتریدا بووە هۆی بەرزكردنەوەی پێگەی سەربازی.
دواتر كرایە فەرماندەی پاسدارە كرمانییەكان, بەرزترین پلە بوو لەناو پاسدارانی هاوشاری ئەوكاتیدا, دوای 3 ساڵ بووە فەرماندەی تیپ, دواتر دەبێتە سەر فەرماندەی لەشكری 41 ی ساروڵا, كە هەموو چەكدارانی سیستان و بلوجستان و هرمزگان و كرمانی لە خۆ دەگرت.

فەرماندەیەگی شكستخواردوو

قاسم سلێمانی وەك باسی دەكەن و خوێندنەوە بۆ ئەنجامی فەرماندەیی شەڕەكانی دەكرێت, فەرماندەیەكی سەربازی سەركەوتوو نەبووە, ئەو لە كۆمەڵێك جەنگی گەورە لە ماوەی 8 ساڵەی شەڕی عێراق – ئێران بەشداری كردووە, هەرچەندە فەرماندەی گشتی هیچ لەو شەڕانە نەبووە, لێ بەهۆی هەڵە سەربازیەكانیەوە هۆكار بووە بۆ بەكوشت دانی دەیان هەزار كەس, كە خۆی لە نزیك سەت هەزار كەس دەدات, وە شكستی جەنگی كەمەر شكێن, لە شەڕەكانی” فاوی 4, نەسری 5 و كەربەلای 5 ” دا, وەك موحسین رەزائی فەرماندەی پێشووی سوپای پاسداران دەڵێت : ئەو سێ جەنگە سێ كارەساتی گەورە بوو بۆ سوپای ئێران لە ماوەی شەڕی عێراق ئێراندا, هەرسێكیشی سلێمانی هۆكاری شكستەكانی بووە. نەیارانی چونە پێشەوەو سەركەوتنی پلە بەندی سلێمانی دەگێڕنەوە بۆ نزیكایەتی ئەو لە خامنەئی بە ” جانتا هەڵگری مەڵا” ناوی دەبەن نەك ئەو سێڵڤیانەی دوای جەنگەكان دەیگرێت وەك ژەنەراڵی سەركەوتوو خۆی نمایش دەكات, وا باسی دەكەن هەمیشە لە دوای نیشتنەوەی شەپۆڵەكان ئامادەیە, وەلێ لەكاتی شەپۆڵەكان لە بەندەرە ئارامەكان لەنگەری گرتووە دوور لە تۆفان و تسۆنامیەكان.
قاسم سلێمانی دوای بەشداری كردنی كەمی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان دەگەڕێتەوە ئوستانی كرمان” دیارە وردە كاری چالاكییەكانی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان بە نهێنی ماوەتەوە, بەڵام بەهۆی بەرز كردنەوەی پلە بەندی دەیسەلمێنێت رۆڵی هەبووە لە سەركوتكردنی راپەڕینی كوردستان و پاداشت كراوە”, بە وتەی خۆی سەرەتای شەڕی عێراق-ئێران پاسەوانی فرۆكە خانەی كرمان بووە, دواتر وەك بەرپرسی دەستەیەكی 300 كەسی بەشداری بەرەی سوسنگەردی كردووە لە شەڕی عێراق – ئێران. بەڵام كەسانی دی دەگێڕنەوە گوایە بۆ ماوەی دوو هەفتە نێردرا بۆ بەرەی شەڕی ئێران -عێراق بۆ دابەشكردنی ئاو, دوایی مایەوەو نەگەڕایەوە.
ناو براو لە شەڕە گەورەكانی “كەربەلاكانی 1 و 4 و 7, نەسری 4 , فەتح مبین, فەجری 1 و 3 و 4 , رەمەزان, بیەت الموقەدەس 1 و 7 و رێگای قودس, سامن ئال ئائمە… لە سەرتاسەری بەرەكانی شەڕی عێراق – ئێران بەشداری كردووە” .
سلێمانی لە هێرشی رێگای قودس لە ناوچەی زۆنكاوەكانی حەوێزییەی عێراق بریندار دەبیت لە 29-11 بۆ 7-12-1981, بەڵام شانازی دەكرد بە بەشداریكردنی لە شەڕی فەتح مبین لە 22 بۆ 28ی ئازاری 1982, كە بە بۆنەی جەژنی نەورۆزی ئاگرپەرستانەوە بە ئیستڵاحی ئیسلامی سیاسی, سوپای ئیسلام ئەنجامی دا لەناوچەی شوش, دوای 30 هەزار كوژراو توانی 2500 كیلۆمەتر دوجار لە ناوچەی خوزستان بگرێتەوە.
لە هیچ یەكێك لەو دوو جەنگە كە تیایدا ئێران سەركەوتوو بوو, وە حسێن خرازی سەركردایەتیانی دەكرد, قاسمی سلێمانی لە ریزی فەرماندەكانی نەبووە, كە مایەی شانازی بن بۆی.

هۆكاری جینۆسایدی كوردە
قاسم سلێمانی لەو شەڕانەی كە بووە هۆی جینۆساید و ماڵوێرانی بۆ خەڵكی كوردستان و وڵاتیان كردە بەشێك لەو كارەساتە, لە پاڵ بەشێك لە هێزە كوردییەكانی باشوور بەشداری كردووە, لە شەڕی فەجری چوار لە ساڵی 1984 لە ناوچەی پێنجوێن, شلێر تا سورێن, ئەو شەڕە بووە هۆی ئەوەی ناوچەكە وێرانبێت, هاوكات بووە هۆكارێك كە شاری مەریوان بە بۆردومانی فڕۆكە لە لایەن بەعسەوە ویچرانبكرێت و خەڵكەكەشی كۆمەڵكوژی بكرێت , هەروەها لە شەڕی نەسری پێنج لە ناوچەی ماوەت بەشداری كرد لە رێكەوتی 21-6-1987, تیایدا بەهۆی هەڵەی ئەوەوە دەیان هەزار كەس لە سوپای ئێرانی كوژران, وە بووە هۆكارێك كە بەعس شاری سەردەشت كیمیاباران بكات لە یەك شەممەی رێكەوتی 28ی هەمان مانگدا, یەكەم شار بوو لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی كیمیابارانكرا.
ئەمەو بەشداری ژمارەیەك لەشەڕەكانی قەرارگای رەمەزانی كردووە, لە گرتنی شاری هەڵەبجە و شەڕی بەیتوالمقەدەسی 4 لە چیای شەمێران كە تاوانی هەڵەبجەی تێدا ئەنجامدرا, ئیتر تاوانی هەڵەبجە لە 5000 قوربانی شارەكەو دزینی سەروەت و سامانی خەڵك تا دەگاتە لێدانی هێزەكانی رۆژهەڵات قوربانییەكانی گوردانی شوانی كۆمەڵەو سوپای رزگاری و حیزبی دیموكرات و گرتن و ئیعدامی سەدان كەسی دیكەی رۆژهەڵاتی پێویست بە شڕۆڤە ناكات, هەموو ئەو شەڕو نەسرو شتە عاجباتیانەشی بە هاوكاری یەكێتی و پارتی و سۆسیالست و بزووتنەوەی ئیسلامی ئەنجامدران, واتا شیوەن گێڕانی ئەمڕۆی سیخوڕ خانەكانی سلێمانی و هەولێر بۆ قاسمی سلێمانی.
لە باشوری كوردستانیش لە رێگای پێشمەرگەوە لە زۆر تێڕوانین بۆ شەڕی هاوبەش لە گەڵ پێشمەرگەی لایەنەكانی یەكێتی و پارتی و حسك و بزووتنەوەی ئیسلامی و لەشكری موسڵمانی كورد لە ناوچە جۆراوجۆرەكانی كوردستان وەك قەرارگای رەمەزان ئامادەیی هەبووە, كە دواتر بەهۆی ئەو شەڕە هاوبەشانەوە گەلەكەمان تووشی كۆمەڵكوژی گەورە هات لە شاڵاوەكانی جینۆسایدی ئەنفال و كیمیابارانی هەڵەبجە, كە دواتر ئێران بەشێك لەو خەڵكە لێقەوماوە بە پەناهەندە وەر دەگرێت, ئێستا بە فەزیلەت دەیفرۆشنەوە, كە خۆیان هۆكاری تراژیدیاكە بوونە نەك هاوكاریكەر, هۆكاری دەردو مەینەتەكان بوونە نەك برینپێچی برینەكان.
سلێمانی لەدوا دیداریدا لەگەڵ خامنەئی, سێ رێزلێنانی ئازایەتی بە یەكجار پێ بەخشرا, كۆماری ئیسلامی ئێران پێویستی بەوە بوو, ئەو وەك هێمایەكی ئازایەتی بناسێنێت, تا هژمۆنیای خۆی لە هەرێمەكە بپارێزێت, واتا كۆماری ئیسلامی پێویستی پێ بوو قارەمان دروست بكات, نەك حەقیقەت وا بوبێت كە پاڵەوان بووبێت.

رۆستەمی زاڵ و ئەبو موسلمی خوراسانی و عەلی حەسەن مەجیدە

لای شیعەكان یان ئێرانییەكان, جگە لە ناوە ئاینییە پیرۆزەكان كە لیستەكەیان زۆرە, چ ئەوانەی كوژراون یان قەول وایە زیندوبنەوە دوای مردن بۆ درێژەدان بە ئەرك و پەیامەكانیان لە دوارۆژدا لە ناكاو بگەڕێنەوە, دوو كەسایەتی وەك پاڵەوانی دانسقە لای ئیچرانییەكان نمایش دەكرێن كە ئەوانیش ئەبو عەباس موسلم خوراسانی ” 718-754 ز”, كە ئەمەوییە كافرە بكوژەكانی عەلی و حەسەن و حوسێن و قاسمیان لە دەسەڵات لادا, لە گەڵ رۆستەم و زۆرابی شانامەی فیردەوسی كە ئەبو قاسم فیردەوسی ” 935-1020 ” نووسیویەتی, هەردووك ئەفسانەی پاڵەوانیەتی ئێرانیەكانن و لای ئەوان لە هیزو پاڵەوانێتیدا نموونەیان لە جیهاندا نییەو نابێت, لە هەردوو بواردا ناوی قاسمیش ئامادەیە, ئێستا هەندێك قاسمی سلێمانی لە زیندوكردنەوەی خەلافەتی شیعە بەناوی مانگی شیعە دەبەنەوە سەر موسلم خوراسانی, لە پاڵەوانێتی و هێزیشدا دەیبەنەوە سەر رۆستەم و زۆراب, لێ لە راستیدا قاسم سلێمانی هیچكام لەو دوانە نەبوو, بەڵكە بۆ خۆی عەلی حەسەن مەجید” 1944-2010″ێكی شیعەگەرای ئێرانی بووە, عەلی حەسەن مەجید چۆن پێشتر نایب عەریفێكی فاشیل لە سوپای عێراق بوو, بەو دەسەڵاتە زۆرەی لەدوای 30-6-1987 ەوە پێی درا, بە وەحشیەت و دڕندەیی توانی ژیان لە لادێكانی كوردستان بسڕێتەوە و زیاتر لە 200000 كورد بكوژێت و هێزی پێشمەرگە لە باشوری كوردستان دەربكات, وەك لایەنی سەربازی ئەمە بۆ ناسیۆنالستی عەرەبی سەركەوتنە, هەنووكەش ناسیۆنالستەكانیان بە شانازییەوە بۆی دەگەڕێنەوە, لێ بۆخۆی دڕندەیی و وەحشیەتێكە, لای كورد عەلی حەسەن مەجید تەنها نایب عەریفێكی فاشیلی وەحشی بوو, بۆ نەتەوەییە عەرەبیەكانیش ناوبراو فەرماندەیەكی مێژووی بە بەهای سەربازی بووە, بەهەمان شێوە بۆ ئیسلامییە شیعە گەراكان سلێمانی خەونی دزراوی بۆیان گەڕاندۆتەوە, فەرماندەی بنەڕەتی سەربازی تا مردن بووە, چل ساڵ تەواو پۆستاڵی پاسداری لە پێ نەكردۆتەوە, ئەوان لە لە فردەوسدا لە باوەشی حوسێندا دەیبیننەوە, كە بەرزترین خەونی ئەفسانەیی ئەوانە, وەلێ بۆ ئێمە دەبێت هەر پاڵەوانەكەی شەڕی سێ مانگەی رۆژهەڵات و گرتنەوەی كەركوك ماڵوێرانی شاری دوز بێت, قوتابییەكی فاشیلی پۆلی پێنجی سەرەتایی بوو, ئەخلاق رێگامان نادات ستایشی قاتلانی خۆمان و مرۆڤایەتی بكەین, بۆ ئازادیخوازانی ئێرانیش هەر لە جەلادێك زیاتر نییە, بۆیە لە هەر جێگایەك وێنەو پەیكەری هەبێت سوتێنراوو شكێنراوە, ئەوانەی ستایشی دەكەن و رێز لە یادەوری دەگرن دوورن لە ئەخلاقەوە.

قاسم سلێمانی و قودس
قاسم سلێمانی فەرماندەی 21 ساڵەی فەیلەقی قودس, بەهۆی نزیكایەتی لە ئایەتوڵا خامنەئیەوە ئەو پۆستەی وەرگرت, بڕیار بوو كاری سەرەكی ئازادكردنی قودس بێت, وەلێ ئەو بەرەیەی چۆڵ كردو خەریكی گەرمكردنی شەڕی عەلی و عوسمان و عومەرەكان بوو لە كۆمەڵێك وڵات, تەنانەت یەك تاقە فیشەكیشی لە پێناو ئازادكردنی شاری قودس وەك خاك لە سنورەكەی نەتەقاند, ئەو ریمۆن كۆنترۆڵی حەشدی شەعبی و حیزبولڵای لوبنان و حوسییەكان و هەزارەكان و تەواوی گروپە چەكدارە شیعەكان لە دەرەوەی ئێران لە گیرفانی بوو بە حەماس و جیهادو ئەنسار ئیسلام و كۆمەڵی ئیسلامیشەوە, وەلێ نەیتوانی یەك كار دژی جولەكە لە سەر زەمینی خۆیان بكات, بگرە تەقەیەك خۆشیشی بەسەریاندا نەتەقاند, تەنانەت تەلقە تەنویرێكیش, بگرە ئەو كارە سەربازیانەی لە ماوەی شەڕی ئێران عێراق بەناوی قودس و بەیتوالمقەدەسیش ئەنجامیدا تیایدا لە هیچیان سەركەوتوو نەبوو, ئەنجامەكەی بەوە گەیشت خومەینی پێش مەرگی بایەلۆجی پیاڵە ژەهرەكەی خواردەوە بووە هۆی مەرگی ئایدۆلۆجی ئازادكردنی قودس.

سوپای قودس
لە ساڵی 1998 لە كاتی هاتنە سەر كاری تاڵبان لە ئەفغانستان, كە سوپای قودس دامەزرا, ئەو وەك فەرماندەیەكی مەزهەبگەرای توندڕەو و خاوەند ئەزموون لە سەركوتكردنی گەلی كورد و بلوج كرایە فەرماندەی سوپاكە, چونكە كارەكانی هاوشێوەی كارەكەی كوردستان بوو, بەهۆی جیایی مەزهەبەوە ئەوەندە رقی لە تاڵیبان بوو تا ئاستێك, شەیتانی گەورەی لەبیر بردبوەوە.
سوپای قودس كە بەرپرسە لە ئۆپەراسیۆنە دەرەكیەكانی سوپای پاسداران, ئەوەش كردوویەتیە هێزێكی سەرەكی لە عێراق و لوبنان و سوریاو یەمەن , وە كاریگەر لە ئەفغانستان و بەحرێن و كوەیت و سعودیە و غەزەو….تاد .
قاسمی سلێمانی لەماوەی 21 ساڵدا كە فەرماندەی هێزی قودسی سوپای پاسداران بووو بەڵام تەنها 7 ساڵی دوایی دەركەوت، توانی ئەم هێزە لە گوردانێكەوە بكات بەتیپێك‌و پاشان بە لەشكرێكی گەورە كە زیاتر لە 22 هەزار پاسداری لەخۆ دەگرت‌، زۆربەی پۆستە دیبلۆماسییەكانی ئێران بۆ نموونە باڵوێزەكانی ئێران لەعێراق‌و ئەفغانستان‌و لوبنان‌و سوریا سەر بە هێزی قودس بوون‌, تەنانەت زۆربەی پۆستە گرنگەكانی سیاسەتی دەرەوەی ئێرانیش ئەو كەسانە بوون كە سەر بەهێزی قودسی سوپای پاسداران بوون.
ژەنەراڵ رەحیم سەفەوی دەڵێ 82 لیوای لە سوریاو لوبنان دامەزراند.
60یان لە سوریا كە 70000 چەكداری هەبوو و وێڕای میلشیا فاتمییە ئەفغانییەكان, زەینەبییە پاكستانییەكان, حەیدەرییە عێراقییەكان.
محەمەد رەزا نەقدی جێگیری هاوئاهەنگی پاسداران وتی ئێران 17 ملیار دۆلاری لە چالاكییە هەرێمییەكان خەرج كردووە.
بەم هێزو ئیمكاناتە داراییەوە سلێمانی بووە بەهێزترین كەسایەتی دەوڵەتی قولی ئێران.

مەزهەبگەرابوو

قاسم سلێمانی كەسێكی تا سەر ئێسك مەزهەب گەرای دژ بە سونە بوو, رقی لە عومەر زیاتر دەبوەوە لە شەیتان, لە بەردەم ئەنجومەنی ئاسایشی ئێرانی بە ئاشكرا داوایكرد هاوكاری شەیتانی گەورە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بكەن بۆ روخاندنی حكومەتی ئیسلامی سونە گەرای تاڵیبان لە ئەفغانستان, كە لەوكاتە توندڕەوەكانی جیهانی ئیسلامی لە خۆی كۆكردبوەوە بە بن لادنیشەوە.
دوای 11ی سەپتەمبەر, ریان كرۆكەر لە جنێف چاوی بەو دیپلۆماتكارانە كەوت كە لە ژێر فەرمانی سلێمانی كاریان دەكرد, بە مەبەستی هەماهەنگی بۆ روخاندنی تاڵیبان, ئەم هاوكاریانەش گرنگ بوونە بۆ دیاریكردنی جێگا هەستیارەكان بۆ لێدانیان و دەستگیركردنی سەركردەكانی قاعیدە.
ئەو لە ئەفغانستان نەخشەی سەربازی جێگیربوونی هێزەكانی تاڵبانی پێشكەش بە ئەمەریكییەكان دەكرد.
تەنسیقی سلێمانی و ئەمەریكا بۆ لێدانی تاڵیبان تا ئەوئاستە بوو, رێنوێنی ئەمەریكیەكانیان كرد بۆ دیاریكردنی ئەو جێگایانەی لێبدرێن, نەخشەی هێزەكانی تاڵبانیان پێشكەش ئەمەریكییەكان كرد, ئەمەریكییەكانیش لە بەرامبەردا شوێنی نهێنی یەكێك لە هاوكارانی قاعیدە لە مەشهەد دەدەنە ئێرانییەكان, تەنانەت هاوكاری هەردولا دوای روخانی تاڵبانیش بەردەوام بوو.
ئەوە جۆرج بۆش بوو لە سەرەتای 2002 ئێرانی خستە میحوەری شەڕەوەو كۆتایی بەو مانگە هەنگوینیە هێنا, نەك كۆماری ئیسلامی ئێران رەتی دەست لەملانێی شەیتانی گەورەی كردبێت.

سەركوتكردنی راپەڕین

ئەو پاڵەپەستۆی خستە سەر خاتەمی دژ بە چاكسازی لە ساڵی 1998 كە زیادە رەوی نەكات, هەروەها ساڵی دواتر راپەڕینی قوتابیان لە حوزەیرانی ساڵی 1999 سەركوت بكات ” لە گەڵ 23 لە كەسایەتییەكان داوای لە خاتەمی كرد راپەڕینەكە بە زویی دامركێنێتەوە, وتەیەك بەناو بانگی هەیە لەو بارەیەوە كە وتویەتی: ئەمڕۆ سەركوتیان بكە سبەی درەنگە ناتوانین بیگەڕێنینەوە”, ئەوو قائانی دوان لەو (24) فەرماندانەی سوپای پاسداران بوون كە نامەیان بۆ سەرۆكی ئەو كاتەی ئێران محەمەد خاتەمی نووسی, لە نامەكەدا وتیان: ئەگەر خاتەمی یاخیبوونی خوێندكارەكان تێك نەشكێنێت، ئەوا ئەوان بەهێزی سەربازی دەیكەن و هەڕەشەی كودەتایان كرد لەدژی.
محەمەد عەلی جەعفەری فەرماندەی پێشووی سوپای پاسداران دەڵێت: سلێمانی لە ساڵانی 1999 و 2009 دابەزیە سەر شەقام بۆ داكۆكیكردن لە شۆرشی ئیسلامی دژ بە دوژمنانی شۆرش و هەنگاوی گرنگی نا بۆ سەركوتكردنی ناڕەزایەتییەكان, ئەو لە بارەگای یەكەی سارو اللەی تایبەت بە پاسداران , كە ئەركی پاراستنی پایتەخت بوو لە كاتی قەیرانەكاندا, لە تەموزی 1999 پەلاماری گەڕەكی قوتابیانی زانكۆی تارانی دا, لە ئەنجامدا 3 قوتابی كوژرا, زیاتر لە 200 یش بریندار بوون و 1400 یش دەستگیر كران” قەسابخانەكە زۆر لەوە گەورەتر بوو وەك ئەو دەیگێڕێتەوە”.
ناڕەزایەتییەكان لەو كاتەدا دژ بەو شالاوی تیرۆركردنە بوو بەرامبەر بە ژمارەیەك زۆر لە نووسەرو هونەرمەند و سیاسییە ناسراوەكانی ئێران ئەنجامدران, بەناوی دەستی نادیارەوە, وەلێ رژێمی ئێرانی لە پشتیانەوە بوو.
ساڵی 2009 یش بەرامبەر بە خۆپیشاندانەكانی بزاڤی سەوزەكان دژ بە ئەنجامی هەڵبژاردن بەڕێوە چوو یەكەی سارواللە تاوانی ئەنجامدا, ناڕەزایەتییەكان چەندین مانگ درێژەی كێشا , 80 كەسیان كوشت” ئەمیش زۆر زیاترە”, بە وتەی جەعفەری, سلێمانی زۆر جار لە كارەكانی ساروالڵە دەرەدكەوت لەوكاتەی پێویست بوایە ئامادە دەبوو, وە خۆی دادەبەزییە سەر شەقامەكان, قاسم سلیچمانی بۆخۆی فەرماندەی پێشتری لەشكری ساروڵا بوو.

محەممەد عەلی جەعفەری، فەرماندەی پێشووی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی لە تویتێکدا لە رێكەوتی ٢٠ی ڕەشەمەی ٢٠١٨ ڕایگەیاند کە قاسم سولەیمانی ڕۆڵی هەبووە لە دامركاندنەوەی ناڕەزایەتییەکانی ئێران و “ڕێوشوێنی کاریگەر”ی گرتووەتەبەر.
ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد، “لەکاتی فیتنە ٧٨ و ٨٨دا قاسم لە شوێنی دژە شۆڕشدا بوو لەسەر زەوی شەقام و ڕێوشوێنی کاریگەرانەی گرتەبەر بۆ کۆنترۆڵکردنی نائەمنی و ئاژاوەگێڕییەکان”. ئێمە چەندین جار شاهیدی بوونی ئەو بووین لە ئۆردوگای ساروڵا.
سەبارەت بە ناڕەزایەتییەکانی عێراق ، سولەیمانی لە کۆبوونەوەیەکی نهێنیدا وتوویەتی: ” (ناڕەزایەتی) لە ئێران ڕوویدا و ئێمەش کۆنترۆڵمان کرد”. وتی “ئێمە لە ئێران دەزانین چۆن مامەڵە لەگەڵ ناڕەزایەتییەکان بکەین”. واتا ئێوەش هەمان مامەڵە بكەن.
مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لەم بارەیەوە وتی: قاسم سولەیمانی بەرپرس بوو لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک، بووە هۆی گیان لەدەستدانی زیاتر لە 1500 خۆپیشاندەر و دەستگیرکردنی زیاتر لە 7000 کەسیان.

سەركوتكردنی گەلی بلوج
قاسم سلێمانی, دوای كۆتایی هاتنی جەنگی ئێران عێراق لە ساڵی 1988, بەرپرسی سەركوتكردنی بلوجستانی گرتە ئەستۆ وبۆ ماوەی 8 ساڵ فەرماندەی سەربازی ناوچەكانی كرمان بۆ سیستان و بلوجستان بوو, سەدانی لێ كوشتن و ئیعدام كرد, ئەو بەناو بۆ رێگاگرتن لە قاچاخچێتی مادە بێهۆشكەر كارەكانی ئەنجام دەدا, وەلێلە راستیدا سەركوتی گەلی بلوجی گرتبووە ئەستۆ.
لە دوای كۆتایی جەنگ لە ساڵی 1988 ەوە , سوپای 41ی ساروڵا, كە قاسم سلێمانی فەرماندەی بوو, چووە ناوچەی كرمان و سیستان و بلوجستان بۆ لێدانی بزووتنەوەی چەكداری بلوجەكان, لە سەركوتكردنیاندا رۆڵی كارای هەبوو, كوشت و بڕی زۆری لێكردن, دوای ئارامكردنەوەی ناوچەكە بەهۆی رۆڵی لەسەركوتكردنی بلوجەكان وەك پاداشت كرا بە فەرماندەی سوپای قودس.

لێدانی كەمپی ئەشرەف
دوای روخانی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003, كەمپی ئەشرفی موجاهدین خەلق لە نزیك شاری خالسی سەر بە پارێزگای دیالە كە نزیك 3400 لە ئەندامان و چەكدارانی موجاهدینی خەلیقی تێدا دەژیان كە بە پێی رێكەوتنامەی جنێف پارێزراو بوون, بەردەوام كێشەی نێوان حكومەتەكانی پاشكۆی ئێران لە بەغداو ئەمەریكییەكان بوو, ئەم كەمپە لە سالچی 1986 ەوە دامەزرابوو.
چەندین جار لە لایەن چەكدارانی نزیك لە قەرارگای رەمەزانەوە بە رێنوێنی قاسم سلێمانی پەلامار دران, لە یۆلی 2009 پەلاماردران , 13 كەس كوژراو 400یش برینداركران, لە رێكەوتی 8 ئەبرێلی 2011 پەلاماردران لە ئەنجامدا 34 كەس كوژرا لە دانیشتووانی كەمپەكە,…..
لە یەكی سەپتەمبەری 2013, پەلاماری كەمپی ئەشرفی یەكی موجاهدین خەلق درایەوە لە شاری خالس لایەن گروپەكانی سەر بە فەیلەقی قودسەوە, لە ئەنجامدا 52 كەس لە موجاهدین خەلق لە پەلامارەكە ژیانیان لە دەستدا, 7 كەسیش رفێنران.
هەرچەندە پێشتر دانیشتووانی كەمپی ئەشرەف گواسترابوونەوە بۆ سەربازگەی لیبەرتی لە بەغدا كە بە ئەشرەفی دوو ناسراوە, تەنها 100 كەسێكیان لە ئەشرەفی یەك مابوونەوە لەو كاتە, دوای دەرۆژ لەو تاوانە هەموو گواسترانەوە بۆ كامپی لێبەرتی.
دوای دوو ڕۆژ لە ئەنجامدانی ئەم تاوانە، قاسم سولەیمانی مەجلیسی پسپۆڕانی ئێرانی ئاگاداركردەوە كە ئەم ئۆپەراسیۆنە لە ئۆپەراسیۆنی ڕوانگەی “ڕووناكی ئەبەدی” گەورەتر بووە.
دواتر شوێنی كەمپی ئەشرەف كرا بە بارەگای سوپای بەدر.

سلێمانی و دانانی بەرپرسانی عێراق
هادی عامری لە یەنایەری 2015 وتی قاسم سلێمانی نەبوایە عەبادی نابووە سەرۆك وەزیران, پێشتریش سلێمانی مالكی و تاڵەبانی لەسەر كورسییەكانیان دانابوو, لە پڕۆفایلەكەی وەك سەركەوتن بۆی نووسراوە, ئەمە وێنایە بۆ هەموو ئەوانەی لە عێراق لەسەر كورسی داندران نەك هەڵبژێردران راستە, هەموو داشی شەترەنجی سلێمانی بوون, بە چرای سەوزی ئەودا تێپەڕیون, بۆیە بۆ ئەوان شیوەن و قوڕ پێوان هێشتا كەمە بۆ مەرگی ئەم دڕندەیە.
فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عێراق لەچاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی (شەرقیە) وتی: كە كاندیدبووم بۆ پۆستی سەرۆك كۆمارو دەرنەچووم ئێرانییەكان وتیان سێ بە سفر بردمانەوە. ئەم قسەیەی ئێرانییەكان وەكو مرۆڤێك كاریگەری لەسەرم دانا. كاریگەری ئێران لە پرسی یەكلاكردنەوەی پۆستی سەرۆك كۆماردا روون بوو. ئێران دەبێت لە دەرگاوە بێتە ژورەوە، نەوەی داهاتووی عێراق قبوڵی دەستوەردان ناكات
ئاڵا تاڵەبانی دەڵێت: شەهید قاسم سولەیمانی و محەمەد حەلبوسی قایلیان كردم لە خۆكاندیدكردنم بۆ جێگری سەرۆكی پەرلەمان بكشێمەوە.
كرۆكەر دەڵێت ” پێكهێنانی ئەنجوومەنی حوكم لە بنەرەتدا ئەنجامی دانوستانی نێوان تاران و واشنگتۆن بوو. واتا هەموویان بە تەسكیەی سلێمانیدا رەت ببوون.
نەك هەر ئەوە, بەڵكە دەزگای “هیئە إعادە إعمار العتبات المقدسە” كە سەرپەرشتی جێگا پیرۆزەكانی شیعەكانی دەكات لە سەرتاسەری عێراق راستەوخۆ لە ژێر دەستی سلێمانیدا بوو, بەرپرسانی لە لایەن سلێمانییەوە دادەنران كە كاروباری هەموو جێگا پیرۆزەكانی شیعەی لە عێراق لە بردەستدا بوو, داهاتی بێ شمارە بوو.

قاسم سلێمانی و نەكەوتنی هەولێر
لە بەر چاومە ئەو دوا نیوەڕۆیەی تەنها 40 داعش مەخموریان گرت, هیچ كام لە پەرلەمانتارەكانی شەو و كەناڵەكانی راگەیاندن لەو دەوروبەرە نەمابوون, هێزێكی بچكۆلەی گەریلاو چەند كەسێكی خۆبەخشی مەدەنی لە باخچەی دیار مەخمور مابونەوە, بە چاو داعشەكانی لە خوارەوە دەبینران, كەوتبوونە تاڵانی گەنمی سایلۆكەی مەخمور, وردە وردە ئەو هێزە بچوكە” هیچیان ناویان لە لیستی كتێبەكەی جەماڵ مورتكە نەنووسراوە” گەورەوە بوو, هەڵاتووەكان مەخمور غیرەتیان بە بەردا هاتەوەو لەو دیو مەفرەقی گوێر- دیبەگە گەڕانەوە بۆ باخچە, باخچە مایەوە نەكەوت, دواتر پێشمەرگەی دێرین و هێزەكانی رۆژهەڵاتیش كۆبوونەوە لەو شوێنە, لەوێوە هێرشی بەرپەرچ ئەنجامدرا و مەخمور ئازاد كرایەوە, كورد نەگبەتە باسی ئەو هێزە ناكات كە لەوێ لەو چركە ساتە هەستیارە چەند كاتژمێرییە چەقی, كە كوردەو ناوی پكك ەیە, كە دواتر بارزانی چوو سوپاسیانی كرد, یان ئەو هێزەی لە سلێمانیەوە هات, یان ئەو كۆنە پێشمەرگانەی بوونە فیدایی و قەرەچوغیان گرت و چەقین بەدیار شارەوە, خۆ سەنگەر عەوڵا حاجی نەگبەت یەكەم كەس بوو لێدوانی دا لە بەردەم قایمقامیەتی مەخمور لە پاش ئازادكردنەوەی, لە چركە ساتەكانی یەكەمی گرتنی مەخمور كە بەرپرسانی ئێستای هەولێر زۆریان هەڵاتبوون, یان ئەو پەرلەمانتارانەی شەوەكەی لە شاشەكانەوە فشەیان لێ دەدا, هەقی وایە بە ئەرشیفدا بچنەوەو دەریان بهێننەوە, چ لەكاتی پاراستنی, یان ئازادكردنەوەی مەخمور شتێك, دەعبایەك بەناوی قاسمی سلێمانی و 70 پاسدار بوونیان نەبووە, كە ئێستا فلیمەكەیان گۆڕیووە گوایا لە ئازادكردنەوەی مەخمور بەشدارییان كردووە, وە رێگر بوونە لە كەوتنی هەولێر, دیارە لە ترسا كەس نایوێرا بە فەرمی وەك حكومەت و وەزارەتی پێشمەرگە وەڵامی بداتەوە, ئەوەی لەوكاتە هەستیارەو رۆژانی دواتریش نەبینرا ئەو 70 كەسە بوون.

سلێمانی كەركووكی گرتەوە
قاسم سلێمانی فەرماندەی گرتنەوەی شاری كەركووك و دوزو ناچەكانی دی بوو لە 16ی ئۆكتۆبەردا, واتا نەك شوێنی بۆ كوردان ئازاد نەكردووە و نەپاراستووەو فەزیلەتی نییە بەسەرمانەوە بگرە پانتاییەك زۆری لێ داگیر كردەوە, تەنانەت فەرمانی ئەو بوو شەوی 16ی ئۆكتۆبەر پێش ئەوەی مەكگۆرك لە پشووی كۆتایی هەفتە دەست بە دانوساندنەكانی بكاتەوە, بۆ رێگری لە بە ئاشتیانە چارەسەركردن, فەرمانی هێرشی خێرای دا, بۆ رێگا گرتن لە چارەسەری سیاسی كێشەكان, بۆیە كوردستان بە هیچ جۆرێك قەرزاری نییە, بگرە تەواو پێچەوانەكەی تەواو راستە.

هێزی قاسم سلێمانی
كۆماری ئیسلامی ئێران پێویستی بەوە بوو پاڵەوانێك دروست بكات, پاڵەوان دروستكردن هەمیشە بووە لە مێژوودا, بە تایەت مەزهەبی شیعە هەمیشە پێویستیان بە پاڵەوانی واقعی و پاڵەوانی خەیاڵی هەبووە, بۆ زنجیرلێدان و درێژەدان دان بە ماتەمینیەكان و دروستكردنی هیوا.
قاسمی سلێمانی پێگە جەماوەریەكەی پێگەی مەزهەبی شیعەگەرایە و تواناكەی ئەو توانا مادیەیە كە ئەژماری بێسنوور بوو لە لایەن خامنەئییەوە, دەیان كارگاو كۆمپانا و بەندەر … لە خزمەت پڕۆژەكانیدا بوون, كە بە جانتا هەلچگری ئیمام ناسرابێت, لەو كەسە دانسقەتر نییە بكرێتە پاڵەوانی ئەفسانە, لە كۆتادا هەر جانتا هەڵگرە. ئەو هەڵگری پەیامی سەپاندنی رەشترین دەسەڵات بوو لە ناوچەكە, هەموو ئەم سەركوت و پارەو هژمۆنیای سەدان ساڵەی شیعەگەرا هێزیان پێ بەخشی بوو, ئەمە وایكرد گۆڤاری تایمی ساڵی 2017, قاسم سلێمانی بە یەكێك لە 100 كەسایەتییە كاریگەرەكەی جیهان بناسێنێت, لە راستیشدا كاریگەر بوو لە سنوورێكی بەرفراواندا خەریكی كوشت و بڕو جۆشدانی شەڕی ئاینی و مەزهەبی بوو, لێ مەرج نییە ئەوەی كاریگەر بێت دادپەروەر بێت و شایانی نازناوی وەك جیگوارا بێت, زۆرینەی كاریگەرەكان نادادپەروەرن و سەرچاوەی نەهامەتی مرۆڤایەتین, هەموو كاسكێت لەسەر و پۆستاڵ لە پێیەك و دێوانەی چەك هەلگرتنێك جیگوارا نییە, چرووت كێشانیش جوانی نییە.

شەرم دەكەم لە بەشێكی هاوڕێ چەپەكانم
رۆنامەی لۆمۆندی فەرەنسی بە جیڤارایان ناساند, تێلەسوری فەنزوێلی بە شۆڕشگێڕی بنەڕەتییان دایە قەڵەم, ئاخ شەرمە كەم دەبینم ئیدعاكەرانی چەپ دەكەونە زەلكاوی كوێربوونی چەپەڵەوە, خۆ هەڵواسینی جارێك بە بن لادن و جارێك سلێمانی بە ناوی جیڤاراوە, ناشرینكردنی رێگاكەی جیڤارایە بە چەپەڵی كارەكانی ئەوان, وێڕای داتاشینی ئازایەتی درۆینەیە بۆیان, كەسێك هیچ كات یەكێك لەو دووەی نەبینی لە پێشەوەی هیچ نەبەردییەكدا, هەر خەڵكیان بۆ مەرگ نارد, بوونە كارخانەی مەرگ, وێڕای پەیامە نامرۆڤانەكانیانو هەڵگری رەشترین پەیامی دواكەوتووانە بوون.

ستایش كردنی قاسم سلێمانی, ستایشی تاوان

كەواتە قاسم سلێمانی جەنگاوەرێك كورد كوشتن كردی بە جەنگاوەر لە ماوەی دووسالدا 58 بۆ 61, شوێن دەستی بە زۆرینەی تراژیییەكانی كوردانی رۆژهەلات و باشوورەوە دیارە” مەریوان, سەردەشت, هەڵەبجە”,
سەری نێزەی سەركوتكردنی راپەڕینەكانی خەڵكی ئێرانە, سەرباری وڵاتانی دیكە, لە بۆسنەو هەرسكەوە بۆ یەمەن و كینیا, لە تاجیكستان و ئۆزەبكستانەوە بۆ لوبنان و ئەفریقا تاوانی ئەنجامداوە, لەماوەی 21 ساڵدا هەر تیرۆرێك كرابێت لە دەرەوەی سنوورەكانی ئێران لەسەرتاسەری جیهان بە باشووری كوردستانیشەوە راستەوخۆ بە فەرمانی ئەو بووە, تیرۆركردنی سەدان تێكۆشەری رۆژهەلاتی لە باشوور بەشێكن لە كارەكانی, سەركوتكردنی گەلی بەلوج, شەڕی یەمەن و لوبنان و جۆشدانی شەڕی مەزهەبی لە پاكستان و ئەفغانستان.
هەرچەندە كارەكانی ئەو هەواڵگری و نهێنی بوو, بۆیە زۆرینەی تاوانەكانی تا ئێستا شاراوەن.
وەك كەسێك بەشدار لە تاوانی گەورە بە پێوەرە جیهانییەكان, پیاهەڵدان بەسەریدا كارێكی نا ئەخلاقییە ویڕای نكۆڵیكردنە لە تاوانەكانی, نكۆڵیكردنیش بۆخۆی تاوانە, سڕینەوەو جوانكردنی تاوانەكانیشێتی, هەقی سزا دانی هەیەو بە تایبەت بۆ خەڵكی كوردستان كە قوربانی یەكەمی ئەم جەلادە بوونە.

رزگاربوون لە نهێنییەكان, بەلام فایلەكان ماون
راستە سیاسیەكان كورد رزگاریان بوو لە سلێمانی, مردوویەكی وەك قائانی شوێنی بەتاڵ كرد, بە مردنی سلێمانی بەشێك لە نهێنیەكانیشیانی لە گەڵ خۆیدا بردە گۆڕەوە , ئەو لە نەخشە دانان بۆ لەناو بردنی نەیارانی نزیكی خۆی سڵی نەكردبێتەوە, ئەو هەڕەشەی كودەتای لە مەلاكانی وەك خاتەمی و كەڕوبی كردبێت, دەبێت چی لەم وڵاتانە و لەم عێراق و كوردستانە كردبێت, چەند تاوانی نهێنی تێدا ئەنجام دابێت, لەگەڵ خۆیدا چ خەزێنە زانیارییەكی پڕ بەهای بردبێتە گۆڕەوە كە شیوەنگێڕانی ئەمڕۆ شەریكە بەشی بوونە.
لێ چەند لە سلێمانی رزگاریان بووبێت, ئەوا فایلەكانیان پارێزراوە, پێویستە سالانە لەم نمایشە تاوانكارییە بەشدار بن.




سوڵتانی عوسمانییان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ندێك له‌ خه‌سه‌ڵه‌ته‌كانی كه‌سایه‌تی هه‌ندێك له‌ سوڵتانه‌كانی عوسمانیی؛ ئه‌و سوڵتان و خه‌لیفانه‌ی، كه‌ ئیسلامییه‌ سه‌له‌فییه‌كانی كورد زۆر پێیان سه‌رسامن و به‌ نوێنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی ئیسلام و موسڵمانانیان ده‌زانن و ئیمپراتۆریه‌تییه‌كه‌شیان به‌ خه‌لافه‌تی ڕاسته‌قینه‌ی ئیسلام ده‌زانن:

1- سوڵتان مورادی یه‌كه‌م، سێیه‌مین سوڵتانی عوسمانیی، كوڕێكی به‌ ناوی (ساڤچی چه‌له‌بی به‌گ) لێی یاخی ده‌بێ و شۆڕشێكی ((تاوانكارانه‌ی شكستخواردوو)) له‌ دژی به‌رپا ده‌كا، ئه‌ویش ده‌یگرێ و هه‌ردوو چاوی ده‌ردێنێ و سه‌ری له‌ ملی ده‌كاته‌وه‌. ئنجا باوكی هه‌موو شۆڕشگێڕه‌كانی دیكه‌ش ناچار ده‌كا، كه‌ سه‌ری ڕۆڵه‌كانیان ببڕن. ئه‌م سوڵتانه‌ زۆر حه‌زی له‌ داگیركاریی بووه‌ و زۆربه‌ی خاكی به‌لكانی داگیر كردووه‌ (هه‌ڵبه‌ت ئه‌وان پێی ده‌ڵێن فه‌تح). هه‌ر له‌وێش له‌ ساڵی (1389) كوژراوه‌ و بایه‌زیدی یه‌كه‌می كوڕی ڕاسته‌وخۆ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وی گرتووه‌ته‌ ده‌ست و بووه‌ته‌ سه‌رله‌شكری جه‌نگ. ئه‌ویش بڕیار ده‌دا، كه‌ یاقووبی برای، ئه‌و برایه‌ی، كه‌ قاره‌مانانه‌ له‌و ڕۆژه‌ سه‌خته‌دا جه‌نگاوه، له‌ سێداره‌ بدرێ… ئا به‌م ڕه‌نگه‌ له‌و ڕۆژگاره‌دا كوشتنی براكان له‌لایه‌ن سوڵتانه‌كانی عوسمانییه‌وه‌ بووبووه‌ یاسا و ده‌ستوور و نه‌ریتێكی باو. ل 56

  • ‌محه‌مه‌دی دووه‌م، كه‌ ده‌گاته‌ ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵی، له‌به‌ر سێكسكردنی له‌ڕاده‌به‌ده‌ری هه‌مه‌جۆر، به‌ ته‌واوی كه‌نه‌فت و بێ هێز ده‌بێ. ئه‌م محه‌مه‌ده‌، شاعیرێك به‌ ناوی ئه‌حمه‌د پاشا (كه‌ له‌ ساڵی 1496 مردووه‌) ده‌كاته‌ وه‌زیرێكی خۆی، به‌ڵام ئه‌م شاعیره‌ عه‌شقی خزمه‌تكارێكی جوان له‌ داروده‌سته‌كه‌‌ی ئیمپراتۆر ده‌بێ، له‌به‌ر ئه‌مه‌ سوڵتان بڕیاری له‌ سێداره‌ دانی ده‌دا، به‌ڵام شاعیره‌كه‌ قه‌سیده‌یه‌كی ناسكی لیریكی بۆ سوڵتان ده‌نێرێ، ئه‌ویش بڕیار ده‌دا، كه‌ كوڕیژگه‌ جوانه‌كه‌ی پێ ببه‌خشێ (ئه‌و غولامه‌ لوسكه‌ و جوانانه‌ی، كه‌ له‌ به‌هه‌شته‌كه‌ی قورئان باسیان لێوه‌ كراوه‌: ((ویطوف علیهم غلمان لهم كأنهم لؤلؤ مكنون)) {24 الطور})؛ به‌ڵام سوڵتان هه‌ردووكیان بۆ بروسه‌ دوور ده‌خاته‌وه‌ (تۆ ته‌ماشای دیارده‌ی منداڵبازیی و نێربازیی و هاوڕه‌گه‌زبازی بكه‌ له‌ ناو خه‌لافه‌تی ئیسلامیدا!). ل 62
  • له‌لای عوسمانییه‌كان هاوڕه‌گه‌زبازیی (اللواط = نێربازیی) ته‌شه‌نه‌ی ستا‌ندبوو ل 116؛ كه‌چی ئیسلامییه‌ بێ ئاگا و گه‌مژه‌كانی كورد، ئه‌وروپا و خه‌ڵكی عه‌لمانی به‌ هاوڕه‌گه‌زباز و هاوڕه‌گه‌زخواز تاوانبار ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌تا خه‌لیفه‌كانیان هاوڕه‌گه‌زخواز و هاوڕه‌گه‌زباز بوونه‌.
  • سوڵتانه‌كانی عوسمانیی ژنیان نه‌ده‌هێنا، به‌ پاساوی ئه‌وه‌ی، كه‌ كاتی خۆی ته‌یموور له‌نگ ژنی بایه‌زیدی یه‌كه‌می دیل كردبوو، بۆیه‌ بۆ دووباره‌ نه‌بوونه‌وه‌ی ئه‌م سووكایه‌تییه‌، ژنیان نه‌ده‌هێنا و ته‌نها له‌گه‌ڵ كه‌نیزه‌كان ده‌خه‌وتن. به‌نموونه‌ ده‌ڵێین: هه‌ر ته‌نها حه‌ره‌مسه‌رای سوله‌یمان 300 كه‌نیزه‌كی تێدا بووه‌، كه هه‌ر‌ هه‌مووشیان، یان له‌ بازاڕ كڕدراون، یانیش دیلی جه‌نگ بووینه‌، ئنجا هه‌مووشیان نزیكه‌ی له‌ بنه‌چه‌دا فه‌له‌ بوونه‌… ل 117
  • مه‌ی له‌ ماڵان قه‌ت نه‌ده‌خورایه‌وه‌، به‌ڵام له‌ دوكانه‌كاندا زۆر ده‌خورایه‌وه‌. ل 118
  • هه‌موو حه‌ز و خولیای تورك ئه‌وه‌ بووه‌، كه‌ وڵاتان داگیر بكه‌ن، به‌و ڕاده‌یه‌ی، كه‌ كاتیان بۆ هونه‌ری ورده‌كار نه‌بووه‌، كه‌ تا ئه‌و كاته‌ش ئیسلام پێی به‌ناوبانگ بووه‌‌ و پێی ناسراوه‌ته‌وه‌‌. ل 122
  • بایه‌زید له‌گه‌ڵ سه‌لیمی برای ده‌بێته‌ ناخۆشییان و شه‌ڕ له‌ نێوانیاندا ڕوو ده‌دا: بایه‌زید ده‌شكێ و له‌ ساڵی 1559 بۆ ئێران هه‌ڵدێ، به‌ڵام ته‌هماسبی شای ئێران له‌ به‌رانبه‌ر پاره‌ بایه‌زید ته‌سلیم به‌ سه‌لیم ده‌كاته‌وه‌، ئه‌ویش له‌ ساڵی 1561 له‌ سێداره‌ی ده‌دا و هه‌ر پێنج كوڕه‌كه‌شی له‌ پێناو ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تیدا له‌ سێداره‌ ده‌دا. پاشانیش سه‌لیم ڕوو له‌ خوا ده‌كا و سوپاس و ستایشی ده‌كا بۆ‌ مه‌رگی ئه‌م زوڕیه‌ته‌ بێزاركه‌ره‌، كه‌ ئێستا ده‌توانێ بۆ خۆی به‌ ئاشتی بژی. ل 127
  • سلیمان جه‌نگی زۆری به‌رپا كرد، نیوه‌ی زوڕیه‌تی خۆی كوشت. به‌ بێ ئاگاداری پێش وه‌خته‌ و به‌ بێ داگاییكردن، بڕیاری كوشتنی وه‌زیرێكی داهێنه‌ری خۆشی دا. ل 129
  • ول دیورانت به‌م شێوه‌یه‌ باسی توركی سه‌رده‌می عوسمانیی ده‌كا: ((تورك پیاوی ده‌ریا و وشكانییه‌. بایه‌خی به‌ دین له‌ بایه‌خی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری موسڵمانان كه‌متره‌… دین و ده‌وڵه‌ت له‌لای یه‌ك شتن، قورئان و سوننه‌تیش یاسای بنچینه‌یین…)). ل 109

لۆته‌ریش ده‌ڵێ: ((ده‌ڵێن حكوومه‌تێكی زه‌مه‌نیی له‌ حكوومه‌تی توركان باشتر نییه‌)). ل 125

ژێده‌ر:

ول دیورانت، قصة الحضارة (الاصلاح الدینی)، ترجمة: د. عبدالحمید یونس، محمد علی ابوذرة (المجلد الثالث عشر 25 / 26)، مكتبة الاسرة 2001.

به‌ختیار محه‌مه‌د




چەوساندنەوەی ژنان یا لەناوبردنیان، دوو دیدگای جیاواز.. موئەیەد ئەحمەد

ستەمگەری و سەرکوت و هەڵاواردن دژی ژن بۆ هەر مرۆڤێکی ئازادیخواز و یەکسانیخواز و ئینساندۆست و لە سەروو هەموویانەوە بۆ هەر ژن و کچێکی گەنج، شۆکێکی بەردەوام و نەبڕاوەیە، و هەردەمیش بەدوای ئەو پرسیارەوەیە کە سەرچاوەی ئەم ستەم و تاوانکاریـیە دژی جنسی بەشەری ژن چیـیە و ئەسڵەن بۆچی لە ئارادایە؟
ئیسلامیستەکان و ناسیونالیستەکان و ڕەوتە بۆرژوا نیولیبرالەکان و ڕژێم و دەسەڵاتەکانیان لە هەرێمی کوردستان و لە عێراقدا، و هەریەکە و بە پلەی جۆراوجۆر لە بێشەرمی و بێباکی و وەحشیگەری، و بە بڕوبیانووی جۆراوجۆرەوە، ئەم ستەمکاریـیە و ئەم سیستمە لە سەرکوت ئەپاریزن و جیگیرتری ئەکەنەوە و دەسەڵات و کۆنترۆڵیان بەسەر کۆمەڵگەدا لەم ڕێگەیەوە، و وەک یەکێک لە ئامرازەکانی دەستیان، دابین ئەکەن.
‌بەڵام ئەم زۆڵم و ستەم و بەکۆیلەکردنەی ژنان چەندە ناڕەوایە و چەندە نامەعقولە و دژ بە بەها مرۆیـیەکان وعەقل و لۆجیک و بیری ئازاد و یەکسانیخوازە، هێگڵ وتەنی واقیعە، چونکە ڕەگوڕیشەی لە واقعیی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیـیە کۆمەڵایەتیـیەکانی بەرهەمهێناندایە، لە ژیانی ماددی ئینسانەکاندایە و بەرژەوەندیـیەکی ماددی هەیە لە پشتی درێژە پێدانیەوە.
ئەو زەمینە ماددیـیە و هەروەها ئەو واقعیەتە کەلتوری و پیاوسالاریـیە کۆنەپەرستانەیەی کە لە کۆمەڵگەدا زاڵە، ئەو شوێنە و ئەو بارۆدۆخەیە کە ڕەوتە سیاسی و حزبەکانی ئیسلامی سیاسی و نەتەوەپەرستە پیاوسالارەکان و هێزە ئیمپریالیست و نیولیبراڵەکان و فاشیستەکان لێوەی دەردەچن بۆ فەرزکردنی ستراتیژە سیاسی و ئەجندە دیلـئاوەرەکانیان بە دژی ژن و شۆرشە پرۆلیتاریـیە سۆشیالیستیـیەکان.

زەمینەی مێژوویی سەرهەڵدانی ستەم لەسەر ژنان
سەرهەڵدانی ستەم لەسەر ژنان، وەک (فریدریک ئینگلز) ئەڵێ، لە پەرتوکەکەیدا “ئەسڵی فامیلی و خاوەنداریەتی تایبەت و دەوڵت”، لە ڕەوەندێکی میژووییدا سەریهەڵداوە و پەیوەندی بەسەرهەڵدانی خاوەنداریەتی تایبەت بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و تاک هاوسەرگیری و فامیلی پیکهاتووی ئەمجۆرە هاوسەرگیریـیە. واتە ئەم ستەمە لە قۆناغێک لە قۆناغەکانی بەرەوپێشچوونی پەیوەندیـیەکانی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتیدا هاتۆتە ئاراوە و هەر بەو پێیەش بەرهەمی پرۆسەیەکی ماددی مێژوویی نەوەستاوە و ڕابردوو و ئیستا و داهاتووی هەیە. لەمڕۆدا ئەم ستەمە بەردەوامە لە کۆمەڵگەی سەرمایداری هاوچەرخدا و مۆرکی ئەم قۆناغە و شیوەی چەوساندنەوەی ئەم فورماسیۆنە کۆمەڵایەتیـیەی پێوەیە.
هەندێک ئەو تیزەی ئینگلز ڕەت ئەکەنەوە و ستەم و جیاکاری لەسەر ژنان ئەگەڕێننەوە بۆ پیش پەیدابوونی خاوەنداریەتی تایبەت و تاک هاوسەرگیریی و جۆرە فامیلیەکەی، بەڵام ئەم ڕەخنەیە هێچ لەو مەسەلەیە ناگۆرێت کە لەگەڵ خاوەنداریتی تایبەت بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهینان و تاک هاوسەرگیری و فامیلی لەسەر ئەم بنەمایە، ستەم لەسەر ژنان بە سیستماتیک و لە پەیوەند بەم ئاڵۆگۆڕیـیە لە شیوازی بەرهەمهینان و ژیانی کۆمەڵایەتیدا جێگیر بووە و سەرلەنوێ و هەردەم بەرهەم دەهێنرێتەوە و تا ئیستاش بەردەوامە.
لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری ئەمرۆدا، بەتایبەت لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەوانەش عێراق و هەریمی کوردستان، ستەم لەسەر ژنان لە پەیوەند بەم سیستمە کۆمەڵایەتی و ئابوریـیەی سەرمایەداریـیەوە بەرهەم ئەهێنرێتەوە و لە پەیوەند بەم زەمینە ماددیـیەوەیە کە کەلتۆر و ئایدیای دژە ژن و پیاوسالاری و بەهای عەشیرەتی و تیۆری ئاینی دژە ژن کە هی سەردەمەکانی پێشووی میژووی بەشەریین، ئەتوانن بمێـنـنەوە. هەر لێرەشەوەیە زەمینە ئەخوڵقێ تا بەشیوەیەکی نەخشەداڕیژراو و سیستماتیک ڕەوت و حزب و هێزە سیاسییەکانی بورژوازی لە ئیسلامیستەکانەوە تا ناسیۆنالیستەکان و بورژوا ئیمپریالیستەکان ئەم چەوساندنەوە و ستەمکاریـیە لە سەر ژن درێژە پێ بدەن بەوپەڕی وەحشیـیتەوە.

بەکارهێنانی جیهانبینی ماددی دیالکتیکی و مێژوویی
مارکس لە شۆینێکدا بەم مانایە ئەلێ، بۆ ناسینی هەر دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی پێویستە ئەو هۆکارانە بناسین کە سەرلەنۆی ئەو دیاردەیە بەرهەم دەهێننەوە. بۆ ناسینی دیاردەی ستەمگەری لە سەر ژنانیش هەروایە و دەبێ ئەو هۆکارە ماددیـیانە بناسین کە دەبنە هۆی سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی لەم سەردەمەدا.
بەکارهێنانی جیهانبینی ماددی دیالکتیکی و میژوویی لە پەیوەند بە ستەمکاری سەردەمەوە لەسەر ژنان، ئەمانگەێنێتە ئەو شوێنە کە بەرژوەندە ماددیـیەکانی پشتی چەوساندنەوەی ژنان و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی بناسین، ئەویش بە مەبەستی گرتنەبەری ڕەخنەیەکی ماددی شۆڕشگێڕانە لە پێناوی تێکشکاندن و لەڕیشە هەڵكێشانی چەوساندنەوەکە، و بە مەبەستی سنوربەندیکردنی لێبڕاوانە لەبەرامبەر جیهانبینی ئایدیالیستی و زەینگەرایی و ئیختیاریـیەت و تیۆری سەروو چینایەتی بورژاوزی لە بواری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژناندا. ئەم جۆرە بیرکردنەوە ئایدیالیستانە لەگەڵ ئەوەشدا هەندێکیان بەدروست ستەمکاری و چەوساندنەوەی ژنان لە ئاستی ئایدیا و سیاسەت و کەلتور، و بیر و بەها و ترادیسیۆنی دژە ژنی، و ڕق و کینە و سوکایەتیکردن پێیان، ئەبینن، و مامەڵە لەگەڵ دیاردەی ڕۆژانەی ئەم ستەمکاریانە دەکەن کە لە هەموو ئەو لایەنانەدا دەرئەکەون، بەڵام ناتوانن ڕێگەی شۆڕشگێڕانەی کۆتاییهێنان بەستەم و کۆیلایەتی ژنان بگرنەبەر، و لە باشترین حاڵدا ڕیفورمێک ئەنجام ئەدەن لە سیستمی زاڵی کۆیلایەتی ژناندا.

مەبەست چەوساندنەوەی ژنانە نەک لەناوبردنیان
لە بناغەیترین ئاستدا کە ڕۆژانە پڕاتیک ئەکرێت ئەتوانین ئەوە ببینین کە مەبەست لە ستەمکاری دژی ژنان و پیاوسالاری لەبەرامبەریاندا و هەڵاواردن دژیان بە مەبەستی چەوساندنەوەی ژنە وەک ئینسانێک کە کۆمەڵێ کارەکتەری فیزیکی و جەستەیی و توانایی خۆیی هەیە، نەک بۆ ئەوە بێت کە سوکایەتی پێبکرێ وەک ئامانجێک لەخۆدا، وە یا لەناوببرێ وەک ستراتیژیـیەتێک، چونکە سوکایەتی پێکردنەکەش هەر بۆ ڕاگرتنیەتی وەک کۆیلەیەک.
ئەم هەڵاواردن و ستەمکاری و پیاوسالاریـیە بە دژی ژنان لەناو هەر چین و تۆێژیکی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی سەردەمدا بێت، بۆرژوازی بێت یا کریکار یا هەر چین و تۆێژێکی تر، و لە هەر شوێن و جێگەیەک بێت، یا لەناو هەر حزب و ڕێکخراو و بزوتنەوەێک بێت، لە شار بێت یا لە لادێ، و لە پەرلەمان و کەمپێنەکانی هەڵبژرادن بێت یا لەناو بزووتنەوە سیاسیـیە شۆرشگێرە جەماوەریـیەکاندا بیت، …هتد ، هێچ لەو مەسەلەیە ناگۆڕێت کە هەموو ئەم کردەوانەی کە دژ بە ژنە لەناو ئەم کەس و گروپە کۆمەڵایەتی و سیاسیـیانەدا، لە دواشیکردنەوەدا سەرلەنوێ بەرهەمهێناننەوەی دیاردەی چەوساندنەوەی ژنان و ستەمکاریـیە دەرهەقیان و بەرژەوەندێكی ماددی بە ڕاستەخۆ یا ناڕاستەوخۆ لە پشتیـیەوە وەستاوە.
ستەمکاری و کۆیلەکردنی ژن لەپیناو بەهرەبەرداریـیە لەو وزە و تواناییانە و خەسڵەتە فیزیکیـیانەی ژن و بە دیاریکراوی بەو شیواز و شیوەیەی کە ستەمکار ئەیەوێت. ئەمە بە ڕای من بەردی بناغەیە بۆ تیگەیشتنی ماددی لە چەوساندنەوە و ستەمکاری لەسەر ژن، هەر لێرەشەوەیە ئەو سیستمەی کە ژن ئەچەوسێنێتەوە بۆخۆی سیستمێکی لەرزۆکە و بەو پلەیە ئەتوانێ بەردەوام بێت کە وەزە و توانای شۆڕشگێرانەی کۆیلەکان، کە مەبەستم ژنانە، بکوژێ و هەڵچوون و ڕاپەرین و بەرنگاریـی تاکیی و بەکۆمەڵیان لەباربەرێت بەهەموو شێوەکان؛ لەوانە دوورخستنەوەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان لەوەی کە تیۆری ماددی شۆڕشگێڕانە و ڕزگاریخوازانەی خۆی بگرێتە دەست.

دیارە ئەم جەختکردنە لەسەر ئەوەی کە ستەم لەسەر ژن لەپێناو چەوسادنەوە و بەهرەبەرداریـیە، بەو مانایە نیـیە کە دوژمنکاری ژنان و سوکایەتی پیکردنیان لە ئارادا نیـیە، وەیا تەنەنات فەرزکردنی بارودۆخێكی وەها نەبێت بەسەریاندا کە جینۆسایدێکی بێدەنگ بە دژیان لە ئارادا بێت لە زۆر شۆێنی جیهاندا بە دیارکراوی لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
هەر بەو پێـیە، سیاسەت و ستراتیژی چینە باڵادەستەکان سەبارەت بە چەوساندنەوەی ژن بۆ لەناوبردنی ژنان و تەفروتوناکردنیان نیـیە لە چەشنی ئەوەی کە نازیـیەکان قەلاچۆی ئینسانە جولەکەکانیان کرد لە ئەڵمانیا و وڵاتەکانی تری ئەوروپا، بەڵکو بۆ سوود وەرگرتنە لەم هێزە ئینسانەیە لە ڕێگەی چەوساندنەوە و کەڵک وەرگرتن لە هەموو ئەو خەسڵەتە سروشتیانەی کە هەیەتی هەر لەوەی کە هێزێکی کاری بێ کرێـیە لەناو ماڵدا، و چیژبەخشی سێکسە بۆ پیاو، بەرهەمهێنەر و بەخێوکاری منداڵە و لێهاتووی بەڕێخستنی ژیانی ڕۆژانەی خیزانەکانە و لێوەشاوەیی هەیە لە بوارە جۆراوجۆرەکانی ژیاندا، …هتد.
ئەم بزوێنەرە ماددیـیانەی چەوساندنەوەی ژن بەشێوەیەکی وەها چەسپاوە لە ویژدان و هوشیاری کۆمەڵگەدا کە بەشێوەیەکی هەڵگڕاوە دەردەبڕدرێت و زۆربەمان دەیبیستین و دەیخوێنینەوە لە گوتاری هەلپەرستان و بەرگریکارانی نیوە و ناچڵ لە ماف و ئازادیەکانی ژنان، بۆ نمونە، کاتیک ئەم جورە کەسانە ئەیانەوێت ڕووخساری ستەمکاری لەسەر ژن و چەوساندنەوەی جوان بکەن و پاساوی بۆ بهێننەوە جا ئیسلامیستەکان بن یا نەتەوە پەرستەکان یا هەندێ ڕۆشنبیری شۆڤێنیستی دژە ژن و پیاوسالار، وەیا تەنانەت هەندی کەسانی بەناو چەپ. ئەم جۆرە کەسانە لە کاتی بەرگری لە مافەکانی ژناندا کارتەکەی دەستی خۆیان دەرئەخەن و ئەڵێن:
ژن کۆڵەکەی “وڵات” و “نیشتمان” و “نەتەوە”یە، ژن پیرۆزە، چونکە “دایکە” و “فیداکارە” و “لەخۆبوردەیی” کردووە و هەموومانی بەخێوکردووە، و ژن “بڕبڕەپشتی خێزانە” و ماڵ و منداڵ و خێزان ڕائەگرێ و ئەبی “ڕیزی لێبگرین” و ستایسشی بکەین، واتە ڕێک باس لەو مەسەلە ماددییانە ئەکەن کە لە سنفی بەهرەبەردارییە لە چەوساندنەوەی ژن. لێرەوە لە بەر ئەم خزمەگوزاریانەیە کە پێشکەش بە پیاو و کۆمەڵگە و یا وورد تر بڵیین لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا پێشکەش بە سەرمایەی ئەکات، ئەمان باس لە ڕێزلێنان لە ژن ئەکەن، نەک وەک ئیسنانێک کە ئازاد و سەربەخۆ و یەکسان بێت.
لە لای ئیسلامیستەکان ژن کاڵایەکی سێکسیـیە و بە ئاشکرا پیاوێک بۆی هەیە چوار ژن بە کۆیلە ڕابگرێت بە ناوی هاوسەرگیریەوە، و لە کاتی جەنگدا، هەر وەک چۆن داعش ئەو کارەی کرد، ژنان ئەکرێن بە (سەبایا) و نایان کوژن تا وەک دیلێک بەکاربهێنرێن بۆ کارکردن و سێکس، و فرۆش و كڕینیان پێوەبکرێت، ئەوەش بەهۆی ئەو بەرژەوەندیـیە ماددیـیەوەیە کە ئەتوانرێ لە ئاکامی چەوساندنەوەی ژن بەدیبهێنرێت. واتە ژن لەم سیناریۆیەدا کاڵایەکی بێ گیانە و بەهایەکی بەکارهێنانی هەیە وەک هیزێکی کار، و وەک ئۆبجێکتێکی سێکسی ئەتوانرێ چیژی سێکسی بگەیەنێت بەپیاو و هەر بەو پێـیەش وەک هەر کاڵایەکی تر کڕین و فرۆشتنی پێوە بکرێ و نرخێکی هەبێت.

جەنگی ڕزگاریخوازانەی ژنان لەم سەردەمەدا
گەر ئەو سیناریۆیەی داعش جەنگێکی ئەمڕۆیە و لەهەر شۆینێکدا دەسەڵاتیان هەبێ پیادەی دەکەن، بەڵام جەنگیکی تر لە پرۆسەی مێژووی بەشەریدا ڕوویداوە، کە وەک ئینگلز باسی کردووە جنسی بەشەری ژن لەو شەرە میژووییەدا تێکشکاوە و خاوەنداریەتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و تاک هاوسەرگیری و فامیلییەکەی پەیوەندێکی ڕاستەوخۆی بە بەرهەمهێنانەوەی ژیانی ماددی ئینسانەکانەوە پەیدا کردووە.
ژن لەم شەڕە مێژوویـیەدا بەکۆیلەکراوە و بەو شیوەیەش مامەڵەی لەگەڵدا کراوە و لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی ژیانی ماددی ئینسانەکاندا وەک کۆیلە جیگەوڕێگەی بۆ کراوەتەوە. ئەوەی کە چەند ژن ئازادی بەدستهێناوە لە دنیای ئەمرۆدا و لە پرۆسەی مێژووییدا مەسەلەیەکی ترە و جێگەی باس نیـیە لێرەدا، چونکە مەبەستم زیاتر ئەوەیە کە ئەوە بەرجەستە بکەمەوە کە بەرژەوەندی ماددی و چەوساندنەوە و بەهرەبەرداری لە ئارادایە لە مەسەلەی ستەمکاری لەسەر ژنان.
ژن بەم بارە قورسەی چەوساندنەوەوە لەسەری لەناو فۆرماسیۆنە کۆمەڵایەتیـیە جیاوازاەکاندا ژیانی بەسەربردووە و خەبات و هەوڵ و تێکۆشانیشی بۆ ڕزگاری خۆی هەر لە پەیوەند بە وەلانانی ئەوە چەوساندنەوەیە بووە و ئیستاش بۆ زۆربەی ژنان واتە ژنی کریکار و زەحمتکیش هەر وایە. هەرچی بیر و کەلتوری پیاوسالاری و دژە ژنی و بەها عەشائیرییەکان و باوەرە دینییەکان هەیە لە ئەمرۆدا هەر هەموویان ئەم بەدیلگرتنە مێژووییەی ژن تیۆریزە و یاسایی دەکەن و ئەم بەرژوەندە ماددییەی چەوسانددنەوەی ژن دەپارێزن و دە‌هۆڵی بۆ لێ ئەدەن.
گەر بەشێوەیەکی تر ئەم واقعیەتە دەرببڕم ئەلێم کە لە ئیستادا ژنان لە شەڕێکی نوێدا نین کە تازە دەرگیربووبن لە سەر یەکاڵاکردنەوەی چارەنوسیان، بەڵکو لەمێژە و لە پرۆسەیکی میژووییدا شەڕەکە کراوە و جنسی بەشەری ژن تێکشاوە و بەدیل گیراوە و بە درێژایی میژووی نیزامە چینایەتییەکان و سیستمە کۆمەڵایەتییەکان چەوسێنراوەتەوە.
جەنگێک کە ئیستا لە ئارادایە بە پلەی سەرکی جەنگی کۆیلەکانە و جەنگی ژنانی کریکار و زەحمەکێش و چەوساوەیە لە ناو فورماسیۆنێکی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی و کەلتوریدا کە سەرمایەداریە. ئەم جەنگە بە دژی خاوەن کۆیلەکان و ڕەوتە سیاسی و فۆڕمە کۆمەڵایەتییە عەشائیری و پیاوسالارەکانە کە لەناو سیستمی سەرمایەداریدا، بۆ دریژەدان بەم سیستمە و چەوساندنەوەی ژن، جێگەیان بۆ کراوەتەوە بە تایبەت لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا و لەوانەش لە عیراقدا، و هەر ژنانی کرێکار و زەحمەتکێش و نەدارانە کە بڕبڕە پشتی بزوتنەوەی ئازیخوازانەی سەرجەم ژنان پێکدەهێنن لە کۆمەڵگەدا و ئەمەش بۆ خۆی شەرێکی شۆرشگێڕانە و ئازادیبەخشە و بە دژی سەرجەم ئەو سیستمە ئابووری و کۆمەڵایەتییەیە کە ژنانی تێدا ئەچەوسینرێنەوە و جیاناکرێتەوە لە جەنگی پڕۆلیتاریای کۆمۆنیست لە سەرتاسەری جیهاندا بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی یەکسان و ئازاد.
(ئینیسا ئارمەند)ی کۆمۆنیست و بەلشەفیک و یەکەم ڕابەری دیپارتمێنتی ژنان لە شۆڕشی (١٩١٧)ی ڕوسیادا ئەڵێ: “ئەگەر ڕزگاربوونی ژن تەسەورناکرێت بەبی کۆمۆنیزم، ئەوا کۆمۆنیزمیش تەسەور ناکرێت بەبێ ڕزگاری ژنان”(١). هەر لەو فورمۆڵبەندیـیە دروستەی (ئینیسا ئارمەند)ەوە ئەوە ڕوونە کە پڕۆسەی ڕزگاربوونی کۆتایی ژن لە ستەمگەری لەو کاتەوە دەست پێدەکات کە کۆمەڵگەی چینایەتی و خاوەنداریـیەتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان کۆتایی پێ بهێنرێت وهەموو ئەو فۆڕمە دیاریکراوانەی چەوساندنەوەی ژن لە کۆمەڵگەی بورژوازیدا هەیە لە داڕماندا بێت. هەر لەو ڕاستایەشدا ئەوە دروستە کە لە ئیستادا بزوتنەوەیەکی کۆمۆنیستی تەسەوەر ناکری بەبێ بزوتنەوەیەکی ڕزگاریخوازانەی ژنان، و خەباتی کۆمۆنیستی و خەباتی ڕزگاریخوازانی ژنان لێکهەڵپیکراون و ناتوانری لێک جیابکرێنەوە.

لە کاتیکدا کە جەخت لەسەر ئەم لێکهەڵپێکرانەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان و بزووتنەوەی پرۆلیتاریای کۆمۆنیست ئەکەین، لە هەمان کاتیشدا زەرورە کە جەخت لەسەر ئەوە بکەین کە کۆمۆنیزمێک ئەتوانی بەهیز و توانا بێت کە دیدگایەکی ماددی دیالێکتیکی زاڵ بێت بەسەریدا و جیهان لە پرۆسەی ئاڵۆگۆریدا ببینێ، و لە بواری بزوتنەوەی ڕزگاری خوازانەی ژناندا هیچ فۆڕموڵەیەکی میکانیکی نەگرێتەبەر. هەر چوونە پێشەوەیەک لە بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانە و ڕزگاریخوازانی ژناندا بەکردەوە بزوتنەوەی کۆمۆنیستی بەهێز ئەکات و ڕاگرتنی دیالەکتیکی پەیوەندی نیوان بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنان و بزوتنەوەی کۆمۆنیستی مەرجی وەڕێخستنی بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازانەی بەهێزی کۆمۆنیستییە لە کۆمەڵگەدا.
زۆر جار لە ڕەخنە لە ستەم لەسەر ژنان ئەم ڕاستییە ماددییە سادەیە لە بیر ئەچێتەوە و هەر لیرەشەوە بوار ئەکرێتەوە بۆ چەمکە ئایدلیستییە فەلسەفییەکان و بیر و بۆچوونی سیاسی چینە ناکرێکارییەکان تر و ڕەوتە فیکری و سیاسیەکانی بورژوازی سەبارەت بە پرسی ژن.
هێزە سیاسیەکانی بورژوازی بە ئیسلامی و قەومی و لیبرالیەوە و.. هتد، هەر یەکەیان لقێکی کردۆتەوە بۆ پرسی ژن و “مافی ئافرەتان”! و بەم پێیە بزوتنەوەی رزگاریخوازانەی ژن لە ناوەرۆکە کۆمەڵایەتی و چینایەتیـیە ڕزگاریخوازانەکەی دوورخراوەتەوە و خراوەتە ناو بازنەی سیاسەتی بورژوازی کە لە سەرەوەی کۆمەڵگەوە کار ئەکات و جێگەیەکی کڵێشەیشی بۆ پرسی ژن داناوە. بەم جۆرە بزووتنەوەی سیاسی ژنان وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و بەشێک لە چینێکی گەوەرەی کۆمەڵایەتی خراوەتە لاوە و کراوە بەدەستکەلای سیاستە بورژوازیەکان و ئەجیندا و ستراتیژی سیاسی ئەو ڕەوت و حزبانە، و لە چوارچێوەی ئەواندا لە قاڵبدراوە. لەم ماجەرایەدا ژنان وەک “نیشتمانپەروەر” و “لیبرال” و”شۆڕشگیڕ” و”پێشمەرگە” لەقالب ئەدرێن. لە هەموو ئەم مەسەلانەدا ئەبینین کە شتیکی ماددی و کۆنکریتی سیاسی بورژوازی لە ئارادایە و پرسی ڕزگاری ژنان لە ناوەڕۆکەکەی بەتاڵکراوەتەوە و هەر بەو پێیەش بووە بە جەمسەرە ناکۆکەکەی واتە دژە خۆی.

شۆرش و دژە شۆرش لە پەیوەند بە بزوتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ژنانەوە
لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە هەندی لە ولایەتەکانی ئەمریکا مافی منداڵ لەباربردن لە ژنان سەنرایەوە، کە نزیکەی پێنج دەیە پێشتر بەدەستهاتبوو، و هیزە کۆنەپەرستە مەسیحیە توندڕەوکان توانیان ئەم سەرکەوتنە بەدەستبهێنن لە کەمپینەکەیاندا. و هەروەها بزوتنەوەی ژنان لە ئەمریکا دژ بە سیاسەتەکانی ترامب و هەڵۆیستەکانی دژی ژنان دەریخست کە لە سەرمایەداری سەردەمدا و لە دەوڵەتێكی ئیمپریالیستی وەک ئەمریکادا چۆن ستەمکاری بەدژی ژنان دەرگای بۆ ئەکریتەوە و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە بە ستراتیژی دژە شۆرشی بورژوایەوە لە لایەک، و لە لایەکی ترەوە چۆن ڕاپەرینی ژنان لەبەرامبەر ئەم ‌هێرشانەی ترامپدا توانی بزوتنەوەیەکی هەمگیر و کاریگەر بەڕێبخات بەناوی بزوتنەوەی میی توو (منێش).
لە کاتیکدا کە ئەم دێڕانە ئەنوسم تاڵیبان لە ئەفغانستان خۆیندنی زانکۆ بە بەرچاوی جیهانی ئەمڕۆوە قەدەغە ئەکات لە کچان، و لە ئیرانیشدا گڕی شۆرش بە ڕووی ڕژێمی جمهوری ئیسلامی و بە دژی حجابی ئیجباری سەردەمێکی تازەی هیناوەتە ئاراوە بۆ لەبنهەڵکێشانی ئەم ستەمکارییە لە بەرامبەر ژنان لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
هەر لەم دوو نمونەیەدا ئەبینین کە پەلەقاژەی درێژەدان بە ڕژێمی کۆیلایەتی ژنان پایەیەکی ستراتیژی ئیسلامی سیاسییە لە لایەک، و لە لایەکی ترەوە خەباتی شۆرشگێرانە بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ئیسلامی سەرمایە لە ئیران بە خەبات دژی چەوساندنەوەی ژنان و حجابی ئیجباری گرێدراوەتەوە و لەیەک داناپچرێنرێن. لیرەدا ئەبینین کە بەرەی شۆرش و دژە شۆڕش لە شەردان و دژ بەیەک ڕاوەستاون؛ بۆ دژە شۆرش ستەم و دریژەی کۆیلەکردنی ژنان ڕەگی ژیانی و هۆکاری مانەوەیەتی، و بۆ شۆرش، هەڵپێچانی ستەمکاری لە سەر ژنان پایە و کۆڵەکەیکی هەرە سەرەکیەتی. ئەمە خاسیەت و مۆرکی شۆرش و دژە شۆرشە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و لە هەموو شۆینێکی جیهانی ئەمرۆشدا و بە ئاستی جۆراوجۆر لە قورسایی هەر وەهایە.
بۆ هێزەکانی دژە شۆرش، هەر لە ئیسلامیستەکان و ناسیونالیستەکانەوە تا فاشیستەکان و هیزە ئیمپریالیستەکان و ڕەوتە سیاسیە پیاوسالارە دینییەکانی تری بورژوازی، ستەمگەری لەسەر ژنان و درێژە پیدانی و تیۆریزەکردنی و بەئایدیلۆژیکردنی کردەوەیەکی تاوانکارانە و قیزەوەنە کە سیاسەتی بورژوازی ئەمڕۆی دنیایە. ئیسلامیستەکان و ناسیۆنالیستە پیاوسالارکان بە ئاسن و ئاگر ژنانیان بەکۆیلەکردووە و ئەم ستەمکاریە ئەسەپێنن و لە پەراوێزیشد بیانوی ئەوەی بۆ ئەهێننەوە کە خاسیەتی وڵاتانی “خۆماڵی ئیسلامییە”!، و دەوڵەت و هێزە ئیمپریالیستەکانی ڕۆژئاواش بێشەرمانە بڕوبیانوی ڕیزگرتن لە کەلتوری تایبەتی وڵاتانی ئیسلامی بۆ ئەهیننەوە. هەردوو ئەم ‌هیزانە لەبەریەکی تێرۆریستی یەکگرتوودان دژی ژن ئەوێش بۆ چیبەجێکرندی ستراتیژی مێژوویان کە سەرکوت وخامۆشکردنی شۆرشە پرۆلیتایە سۆشیالیستەکانی سەردەمە و دامرکاندنەوەی شۆرشی چەوساوەکان و هەژاران و ستمەلێکراوانە کە نیوەیان بە سروشتی ژنان و کچانن.
ئیسلامی سیاسی هەر بە هۆی دەقە ئاینیەکان و شەریعەتەوە نییە کە هێرش ئەکاتە سەر ژنان و لە پرۆسەی کۆنترۆلی کۆمەڵگەدا ستەم ئەسەپێنی بەسەر ژناندا و ئەیانکاتە دیل، بەڵکو بۆ بەرژوەندە ماددییەکانیان وەک ڕەوت و بزوتنەوەوەیەکی سیاسی بورژوازی ئەو تاوانکاریە ئەکەن، گەر بەرژوەندیەکانیان ئەوەی بخواستایە کە دەقە ئاینەیەکانیان بگۆرن یا بیگونجێنن ئەوا ئەو کارەیان ئەکرد. بەڵام مەسەلەیەکی ماددی لە ئارادایە و ژنان وەک نیوەی کۆمەڵگە و نیوەی چینی کرێکار و زەحمەتکێش ئاسنترە کە بەکۆیلە بکرێنەوە تا فاشیزمی ئیسلامی بسەپینن و شۆرشی سۆسیالیستی لەم سەردەمەدا سەرکوت بکەن و بۆ ئەم مەبەستە گەر دەقە ئاینییەکانیشیان نەبی ئەوا شتیکی تری بۆ پەیدا ئەکەن هەر وەک ئەوەی کە چۆن حیجاب لە دەقەکاندا نییە بەڵام کراوە بە ڕەمزی کۆنترۆلی ئێسلامیزم.
٢٤-١٢-٢٠٢٢
–-*-
https://socialistworker.org/2013/01/31/marxism-feminism-and-womens-liberation




کتێب: سەبارەت بە (دیالێکتیکی سروشت).. نووسین و ئامادەکردنی: کاوە کەریم

ناوی کتێب: سەبارەت بە (دیالێکتیکی سروشت )
بابەت: زانستی و فەلسەفی
نووسین و ئامادەکردنی: کاوە کەریم
پێداچوونەوەی: سەردار عبدللە، ئاراس ڕەشید
دیزاین: ئارام عەلی
بەرگ: سەردار عبدللە
سەرپەرشتیاری چاپ: کامەران لەتیف
تیراژ: ٥٠٠ دانە
نۆبەتی چاپ: چاپی یەکەم ساڵی ٢٠٢١
مافی لەچاپدانەوەی ئەم کتێبە پارێزراوە بۆ نووسەر.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




ئه‌تڵه‌سی شوێنپێ.. سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

په‌نجه‌ره‌ چاڵێكی دوور نییه‌
پاش خۆر و با خوداوه‌ند لێی دێته‌ده‌رێ
په‌نجاوچوار شوێنپێ له‌سه‌ر قوماشێكی سپیدا
چاوی سه‌رسامیی ده‌ترووكێنن
له‌گه‌ڵ به‌رهه‌می هه‌مه‌جۆری یه‌زدان
ته‌ورات و
ئینجیل و
قورئان و
خاڵی بێده‌نگییان دانیشتووم
هاواریش له‌ ده‌ورم ده‌ڕژێ
بووه‌ته‌ ئاوێكی خۆڵه‌مێشی
بچمه‌ ناوی هه‌موو نینۆكه‌كانی ده‌ست و پێم به‌رده‌ده‌ن
به‌هێزێكی زۆریشه‌وه‌ حه‌زی مه‌له‌ تا ئه‌وپه‌ڕی دڵی پشكواندووم
به‌ڵێ تریفه‌ی مانگ بزربوو
مووسا و
عیسا و
محه‌مه‌د
به‌ ئاوازێكی سه‌ره‌تایی
به‌سه‌ر شه‌قامی شار ده‌گه‌ڕێن و ئاهه‌نگ ده‌گێڕن
ڕۆژی خۆیانی پێ پیرۆزده‌كه‌ن و ته‌واوی ژیانیان برده‌وه‌
وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ به‌هه‌شت له‌دایكبووبن
***
به ناوی دایك و باوكم گه‌رمده‌بمه‌وه‌
وێنه‌یه‌كی بچووكیانم خسته‌ مه‌دالیایه‌كی شووشه‌ی ڕوونه‌وه‌
هێڵه‌كانی ناو ده‌ستیان دووباربووه‌وه‌
وه‌ك دوو كه‌وانه‌ی ڕووبه‌ڕوو حیكمه‌تێكیان ده‌ستنیشان كرد
دڵت هه‌ڵبگره‌ و له‌ خۆت مه‌تۆرێ
ڕوونترین شێوازی باڵ له‌ شان ڕوانه‌
***
بۆ مردووان گریاوم و زیندووانیش ماچ ده‌كه‌م
***
چرایه‌كم به‌ ناوچه‌وانی ماڵه‌كه‌مدا هه‌ڵواسیوه‌
گه‌رمی و مه‌ی شووشه‌كه‌یان سڕیوه‌ته‌وه‌
***
به‌لاڕێدا ڕێم نه‌كردووه‌
ئه‌ستێره‌ و كلیلی شووشه‌ییم به‌سه‌ردا به‌ربووه‌ته‌وه
زه‌وی و ئاسمان به‌سه‌ریه‌كدا هاواریان نه‌كرد
لانه‌ولان بوون
***
دڵی هه‌زار په‌ڕی كێڵگه‌ زۆر به‌جه‌رگ‌ و له‌خۆبوورده‌یه‌
له‌ناویدا له‌پێشوازیی ده‌وه‌ستم و ڕه‌نگی خۆشیی ده‌ناسم
براده‌ره‌كانیشم كه‌ میراتی ڕه‌سه‌نن به‌ره‌و لام دێن
بیر له‌ زه‌وی ده‌كه‌مه‌وه‌
داوای لێبووردنیشی لێده‌كه‌م
به‌پێی سووك و گران به‌سه‌ریدا چوومه‌ته‌ سه‌نگه‌ر و ژوان
چیم بینی سه‌رنجم دا
تا توانیم بانگی ناو خه‌ونی سه‌ره‌تام كردن
كردمن به‌ بۆنێك له‌ گوڵی زمان
بزه‌یه‌كم به‌سه‌ر شوێنپێكان ڕشت
پشوویه‌كم دا و له‌ خه‌یاڵ مه‌له‌م كرد
دنیام لێ ئاشكرابوو


دنیا دوو مانگ له‌ من منداڵتره‌
شیری ڕووه‌كمان خوارد
بۆ هه‌بوونی هه‌موو ژیان لانه‌ولان بووین
ئاسمان دوو خۆری نییه‌
چاو به‌ ته‌نیا ده‌مێنێته‌وه‌
***
به‌ زمانێك بۆ هه‌میشه‌ شاد ده‌مێنێته‌وه‌
چرپه‌یه‌ك ده‌كه‌م
له‌ ماوه‌ی گۆڕه‌شارم ته‌واوی فریوی ده‌مانكه‌كان ده‌نووسم
چیشم بینی بۆتان ده‌گێڕمه‌وه‌
چه‌په‌ڵه‌كان ده‌هێنمه‌ پێش چاوی ڕوونمه‌وه‌
دوای دوو خوله‌ك ده‌یانبه‌خشم
مانگ ئه‌و كاته‌ی خه‌مگینه‌
پڕه‌
وه‌ختێكیش ده‌فڕێ باڵه‌كانی ڕووناكی ده‌به‌نه‌‌ ماڵان
***
خۆر چاوی ترووكاند
كاتی دانپیانانه‌
ته‌په‌ی باڵ له‌ سینگمدا ده‌نگده‌داته‌وه‌
زایه‌ڵه‌یه‌كی دوور نییه‌ و ڕووگه‌نما بێسوود نامێنێته‌وه‌
***
دره‌ختی ئاده‌م و حه‌وا دڕك ناگرێ
بێ سه‌ره‌تا و كۆتایی و هێڵی ته‌واوبوونه‌
به‌ نه‌رمی له‌ ڕه‌گ و چڵیه‌وه‌ سه‌ماده‌كات
له‌و شادمانییه‌ ده‌گات كه‌ ئێمه‌ تێیناگه‌ین
باڵنده‌ هاوڕێی منداڵیمه‌
هاوڕێی نه‌مریی و ته‌نیایییه‌ ترسناكه‌كان
له‌ به‌رزایی دڵه‌ڕاوكێی سروشت به‌ره‌و بلیمه‌تی فڕیوه‌
به‌ ئاوازی خوێندنی گوتی
ده‌نگێك قسه‌ی‌ له‌گه‌ڵ چاندن و زه‌وی و نهێنییه‌ پیرۆزه‌كان كرد
بیستت
شووره‌ شه‌ڕانگێزه‌
خدری زینده‌ له‌ نیوه‌ی ڕێیه‌ و به‌تاو پێ هه‌ڵد‌ێنێ
كلیلی شووشه‌یی
هه‌ڵده‌داته‌ ناو ده‌ستت و ئه‌ستێره‌ی به‌سه‌ردا سه‌یوانه‌
هه‌سته‌ بڕۆ گه‌رمیی سینگی هه‌ویرێكی نه‌رم و شله‌
ده‌نگی وێرد و ڕۆشنایی هه‌وای بۆنخۆشكردووه‌
چوار توخمه‌ی گه‌ردوون
گۆزه‌ی كتێبه‌كانیان پڕ كردووم
كه‌ له‌ ئه‌فسوون و ئه‌فسانه‌ی ئه‌وان نووسیومن
یه‌ك له‌ یه‌كتری ڕاده‌مێنن و سه‌رسامن
كێ یه‌كه‌مه‌
ئه‌وانی تر له‌ خوێنی ئه‌ون
***
ئه‌و پرسیاره‌ گومانێكی گه‌رمه‌
ده‌با بیربكه‌ینه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌ ناته‌واوه‌كان گومانن
یاده‌وه‌رییمان زیندوو ده‌كه‌نه‌وه‌
دره‌خت كه‌ میوه‌ی پێده‌گات له‌ هه‌موو كاتێكی هه‌ستیارتره‌
***
من پاڵه‌وانی ئه‌لفوبێم
زۆران له‌گه‌ڵ كێدا بگرم
په‌یكه‌رێكم بۆخۆم داڕشت
كاتژمێرێكی ڕه‌وانبێژم خسته ده‌ستی
ڕه‌نگی گه‌رمی به‌سه‌ردا ڕژا
شكۆ و نان و ئاو ده‌به‌خشێ به‌ هه‌ژاران
***
ئه‌شق ده‌بووایه‌ بتكوژم
پاشان بپاڕێمه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئاسۆكان بتبینمه‌وه‌
هه‌بوو و نه‌بووی ئه‌م دنیایه‌
به‌ ده‌نگێكی مات په‌یكه‌ری نه‌مران ده‌دوێنێ
خانه‌ و پێستیان ڕۆشنایی ده‌ده‌ن
له‌سه‌رزه‌مین ده‌بنه‌ ڕه‌نگی به‌ره‌كانی دێگه‌ڵه‌
***
ناخی ئاگاداركرایه‌وه‌م وه‌ك چرا به‌ده‌سته‌وه‌ گرت
تا داگیرسا
هه‌بوونه‌بوو خۆی داڕیشت
***
تیشكی شێدار باڵی ماندووكرد
كێلێكی به‌تاڵ چاوه‌ڕوانی هه‌ڵكۆڵینه‌
ڕوخساری هه‌ولێر جوان ده‌بێت كه‌ تێیدا ژیاوم
ڕوخساری شاری‌ خانه‌دان مه‌ی ڕژاوی جامه‌
بۆنوبه‌رامه‌ی كه‌لله‌ ده‌باته‌ هه‌واری پڕ
كاتژمێریشی كه‌س فریونادا
***
به‌خته‌ سه‌یره‌كه‌م
كه‌شتی بچووكی مه‌ی
له‌ تێلدڕ گیرنابێت
ئه‌شق ده‌بووایه‌ بتكوژم
پاشان بپاڕێمه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئاسۆكان بتبینمه‌وه‌
دڵ خۆی به‌ندكردووه
***
گوناهباری یه‌كه‌م
فرمێسك چاوی گرتووه‌ ده‌چێته‌ وانه‌ خوێندن
ئێستا نابینام له‌ پۆل ناچمه‌ ده‌رێ
ئاده‌م و حه‌وا میوه‌ بۆ خانمی هه‌ست لێده‌كه‌نه‌وه‌
***
شۆڕه‌بییه‌كی پرچ خومار سه‌ری شۆڕكردووه‌ته‌ ناو ئاو
چاوبازیی له‌گه‌ڵ ماسی ده‌كات
ترسنۆك و خۆپارێز و هه‌لپه‌رسته‌
خۆی له‌ قرش و حوت ده‌دزێته‌وه‌ و پرچی هه‌ڵده‌كێشێته‌وه‌
ماسی به‌ گومانه‌ نه‌كا سیخوڕی ماسیگران بێت
ئاوی ساكاریش نه‌رم نه‌رم ده‌ڕوانێ و ده‌ڕوات
له‌ نیازی شۆڕه‌بی و تۆقینی ماسی ناگات
له‌ ماڵ هاتوومه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ و دوو شه‌ونم
له‌سه‌ر ناوچه‌وانم ماوه‌ته‌وه‌
گه‌یشتوومه‌ته‌ كه‌ناری ئاو و سه‌یری ئه‌وبه‌ری ده‌كه‌م
قاز و قورینگ ده‌ستێكیان خستووه‌ته‌ سه‌ر شانم
ته‌ماشای شوێنێكی دره‌وشاوه‌ ده‌كه‌ن
ئه‌سپه‌كه‌م ئاوی لێده‌خواته‌وه‌
هه‌وا له‌سه‌ر ده‌ریا
ده‌جووڵێته‌وه‌ و بیره‌وه‌ری كۆن مه‌ستی كردووه‌
***
بۆ ئه‌وه‌ی بچمه‌ خه‌وێك باران به‌ توندی
نه‌بارێ و لافاو دروست نه‌كات
ده‌بێ خانه‌ و پێستی نواڵه‌ به‌ شیعری ڕۆمانسی به‌راورد بكه‌م
هێشتان نیوه‌م به‌ئاگایه‌
شیعر له‌ نیوه‌ی ڕسته‌یدا داكه‌وت و خانه‌ و پێستی داماڵدرا
لێوی بۆ گفتوگۆ وشكبوو
هه‌موومان به‌ هه‌ڵه‌ ته‌ماشای
شیعرمان كرد و ئازاری ترپه‌ و ئاوازیمان دا
ده‌ماری به‌رده‌ ڕه‌نگكراوه‌كانی دێگه‌ڵه‌ به‌ سووكی لێ ده‌ده‌ن
له‌پێشبڕكێدان ڕێگایان به‌ره‌و
گه‌رماوێكی بێ هه‌راوهۆریا دۆزیوه‌ته‌وه‌
خودایه‌ بێویستیان نه‌كه‌ی ویستیانه‌ خۆیان بشۆن
ته‌واو شێتییه‌ ئه‌گه‌ر خانه‌ و پێستیان دانه‌ماڵن
به‌رد سووپه‌رێكی كردارجوانه‌ له‌ دایكه‌ ساده‌كه‌ی ده‌چێت
ستایشی ئارایشی ناوێ
زه‌ویه‌كیان ده‌ستنیشان كردووه‌
شوێنپێی تێدا ده‌ستنیشان بكه‌ن و له‌و شه‌ونمه‌ بپرسن
له‌سه‌ر ناوچه‌وان ماوه‌ته‌وه‌

ئه‌یلوولی 2019 هه‌ولێر




دووبارە خوێندنەوەی سەرمایە.. مەنسور حیکمەت

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

دەقی بڵاوکراوەی شریتی دووبارە خوێندنەوەی کاپیتاڵ لە ئەنجومەنی مارکسی لەندەن
شوباتی ٢٠٠١

بۆخوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




میتۆدی رەخنەی کۆمەڵایەتی و پراکتیزەکردنی لە شیعری (فایق بێکەسدا)دا.. ئامادەکردنی: یوسف سەردار حمەئەنین

بۆ خوێندنەوەی وەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




تەمەن.. سەلام عومەر

وەک چۆن شەپۆل
تەرم بۆ کەنارەکان دەبا
وەک چۆن هەور
باران بۆ کێڵگەکان دەبا
تەمەنی مەش
بەتەنافی ساڵێکەوە هەڵواسراوەو
بایەک دەیبا
دەیبا….دەیبا
لە نەدیوێک
یان لە چاڵ و چۆڵ و شیوێک
جێماندێڵێ
دەمانبات و لولمان دەدا
تا ئاسواریشمان ناهێڵێ.
٭ ٭ ٭
تەمەنی مە
بەتەنافی ساڵێکەوە هەڵواسراوە و
بایەک
کزەبایەک
رەشەبایەک
بۆخۆی دەبا
دەیبا….دەیبا
وەک چۆن چرکە هەموو کاتەکانمان دەبا

وەکو چۆن خەو نیوەی زیندەگیمان دەبا
بەمجۆرەش با
کراسی تەمەنی هەموومان
بۆ خۆی دەبا.
٭ ٭ ٭
خۆ هەر دەیبا
دەیبا ئەمساڵیشمان ببەو
بیدەرە چنگی هەڵۆیەک
تا بۆ بێچوەکانی ببا
بیبە سەر لوتکەی کێوێک و
هەڵیدێرە
بیبەو
وەک هەموو ساڵەکانی دی
بەقەدەری بسپێرە.




مانگرتنە کرێکاریەکانی بەریتانیا لە ساڵی نوێدا!.. نوری بەشیر

ساڵی نوێ لە بەریتانیا لە درێژەی ناڕەزایەتیە کرێکاریەکانی ساڵی پار بەرفراوانی بەشێوەی مانگرتنی گەورە بەرنامەی خۆیان خستۆتە ڕوو بەتایبە لەم مانگەدا تا ئێستا لە بەشە جیاوازەکانی: کرێکارانی شەمەندەفەرەکان، رێگاوبانە خێراکان، پەرستاران، ئەمبولانسەکان، پاسەکان و رێگاوبان و بەشەکانی تر، دەستپێدەکان کە لەچەند دەیەی رابردوودا بێوینە دەبێت بەتایبەت ئەگەر لەگەڵ خاوەن کۆمپانیا و دەوڵەتدا نەگەنە رێکەوتن.
ئەمڕۆ سێ شەممە ٣/١/٢٠٢٣ یەکەم رۆژی مانگرتنی کرێکارانی شەمەندەفەرەکان دەستی پێکرد کە بڕیارە شەش رۆژی تر بەردوام بێت. مانگرتنی ئەمڕۆ کە تەنیا لە پێنج شەمەندەفەر یەک دانەیان کاری کردبوو، بووە هۆی ئەوەی گەورەترین ئیستگاکانی شەمەندەفەر بەتایبەت لەلەندەن وەک لەندەن برج و کینکس کرۆس کە وەک رۆژنامەی سەن نوسیویەتی وڵاتەکە دەکاتە شارۆچکەیەکی جنۆکەیی
لیستی ناڕەزایەتیەکانی جەنیوەری تا ئێستا بەم شێوەیە دەبێت: کرێکارانی شەمەندەفەرەکان رۆژانی: ٣، ٤، ٥، ٦، ٧ و ١٢ی جەنیوەری. کرێکارانی پاسەکان: ١٠، ١٦، ١٨، ٢٥ و ٢٦ی جەنیوەری. ئەمبولاسەکان: ١١ و ٢٣ی جەنیوەری. پەرستاران: ١٨ و ١٩ی جەنیوەری. کرێکارانی رێگاو بان و بەشەکانی تر: ٨ی جەنیوەری. بەپێی هەندێ سەرچاوە کە بەسەدان هەزار کرێکار ماندەگرێت کاریگەری گەورە لەسەر هەم ئابوری وڵاتەکە دادەنێت، هەم کاریگەری لەسەر رێگاوبان و خزمەتگوزاریەکانی وەک نەخۆشخانەکان دەبێت.
لەگەڵ ئەوەی حکومەتی بەریتانیا و سەرۆک وەزیرانەکەی ڕیشی سوناک دەیەوێت لە ساڵی ٢٠٢٣ یاسای توند بۆ سنووردارکردنی مانگرتنەکان دابنێت، بەڵام ئەوە ناتوانێت رێگا لە مانگرتنەکانی کرێکاران تا ئێستا بگرێت، ئەگەرچی هەر لەئێستاوە نیەت بۆ ئەو یاسایانە تانەی زۆری لەسەرە.
حکومەتی بەریتانیا وەک حکومەتی سەرمایەداران و خاوەن کۆمپانیاکان تا ئێستا ئامادە نیە بەوجۆرەی کە کرێکاران لەبەرامبەر ئەو هەڵئاوسانە گەورەیەی کە ئەم وڵاتە بەخۆیەوە بینیوە و بەتایبەت کاریگەری گەورەی لەسەر ژیانی زۆرینەی کۆمەڵگەی داناوە، کە داوای زیادکردنی کرێ و باشکردنی هەلومەرجی کارکردن دەکەن وەڵامبداتەوە. حکومەتی پارێزگاران دەیەوێت لەرێگای زیادکردنی بڕێکی زۆر کەم لەهەندێک کەرتی تایبەتدا یان دانی بڕێک پارە لەم وەرزی سەرماو سۆڵەیەدا وەک یارمەتی بۆ دانی کارەبا و گاز، یان لە رێگای هەڕەشەی گۆڕینی یاسای توند بەدژی کرێکاران و مانگرتنەکان وەڵامبداتەوەو پاشەکشە بەکرێکاران و ناڕەزایەتیەکانیان بکات، بەڵام لە ئاخری ساڵی پارەوە یەکێتیە کرێکاریەکان و رابەرانیان و خودی کرێکارانیش پەیامیان دا بە حکومەتەکەی ڕیشی سوناک کە نامانەوێت پارەی بیڵمان بۆ بدەن بەڵکو موچەکەمان بۆ زیادبکەن و هەلومەرجی کارمان بۆ چاک بکەن.
لە ساڵی پارەوە کرێکارانی بەریتانیا دەورانێکی نوێی ناڕەزایەتی و مانگرتنیان دەستپێکردوە کە ئاسۆیەکەی خستۆتە بەردەم کرێکاران و یەکێتیە کرێکاریەکانەوە لە هاتنەمەیدان و سوربوون لەسەر خواستەکانیان و رۆژ دوای رۆژ بەشە جیاوازەکان پەیوەست دەبن بە ناڕەزایەتیەکان و خستەڕووی داواکانیان چ لەکەرتی دەوڵەتی یان کەرتی تایبەتدا، ئەمەش فشارو کاریگەری زۆری لەسەر حکومەتی پارێزگاران و هەتا ئۆپۆزیسیۆنیش کە خۆیان لەقەیرانێکی گەورەدان داناوە، بەتایبەت حکومەتی تازەی ڕیشی سوناک هاتووە وەڵام بەو قەیرانە بداتەوە کە حکومەت و حزبەکەی دەرگیریەتی وە دەیەوێت ئەزمەکە لەسەری خەڵکدا بشکێنێتەوە هەر بۆیە تا ئێستا لەبەرامبەر خواست و داواکانی کرێکاراندا بێوەڵامە.
٣/١/٢٠٢٣




ئێوارانە ٧.. سەردار جاف

عەيامێکە ئێوارانە بەر بۆتە وێزەم و دەمخوا
دەستی پێکەنينەکانت دەگرم و پياسەيەک بە نێو کاوڵاشی لەش و ناخما دەکەين
بە نێو گوژمی تاريکی شەوا
گەڕانێکی سەرەتاتکێیانە ديوەخانە ساراييەکەمان دەکەين
تۆ بە خۆت سيخناخم دەکەی
قريوەکانت بەرائەتێکن تک تک سيحری چاوچاوێنی لێ دەتکێ
پەنجەم ئاڵاندووە بە تاڵ تاڵی قژی سێبەرەکەتا
کەمێک لەو ديو مانگەوە يەکتر دەدۆزينەوە
خەون بە ماجی جريوەی چۆلەکەکانی گوێسەبانەی ماڵەکەتانەوە دەبينم
شەو نييە بە پاچێکەوە بەر نەبووبيتە رۆشناييە پەروانەييە ئاوييەکانم و بە بسکی تۆوە هەڕەشە ئامێز نەبووبم
دەمێک نييە
لە چەوەرێ و زيخەڵانی گوێ چەمی رۆخانە لێک دابڕاوين
تۆ شيرينی گريانەکانت دەبەخشييەوە منيش نانی پرسە
هەردوو لە نێو شەمەندەفەرێکين
تاپۆی دوا وێستگەمان لە تەنگەی باخەڵناوە
ئەوانيش زۆرن و ئيرەیی دەبەن، ئاخۆ کەنگێ دووکەڵی رەش لە فارگۆنەکەمانەوە هەڵسێ
کەچی ئێمە بە بەرگێکی سپييەوە غلۆر بووينەوە
چاوەکانم مەلۆتکەيەکن و بە قامەتی سپی رەنگت هەڵدەزنێ
بە تاڵێکی پرچتەوە دەبێتە شەونم و سينگت پڕپڕ دەکا لە دەفرە لێوم
کەچی دەرياچەکەی ئەوديوی باشماغ گۆمێکی بێ مروەتی دەنوێنێ
من ” ئووس ” دەکەمە ژوانێک و دەمکێڵێ و هەنسکەباوی فرمێسکيم بەرەژانێکە و هاوێربوونێکی نوێی لێ دەزێ
خاوبوونەوە دەبێتە رۆحێک و ئەسپاردەی کاتژمێرەکانی دوای نيوەشەو دەبێ
بە تەک نيگاکانتەوە
چۆڕی خوماری ئەم دەمانە دەبنە بزەو خەندەيەک و لە خەرەندی لێوەکانمەوە دادەکەوێ
بۆنی جووتبوونی لێ دێ
نازانم حەرفەکانی لە ميلی کيلۆمەترەکەدا دەبينم يا لە ترپەی هەنگاوەکانما شێلانی شەبەنگی شەبەيخونی شەختەيەکی شەوارەييە و شەويقمە کە شەهلەوەنديم بۆ دێنێتەوە
بيرت نەچی تۆ هەر خۆشەويسترين کەسمی کەسەکەم

ئەڵمانيا
٤ / ١ / ٢٠٢٣




خـەڵاتگـرانی (نـۆبـڵی ئـەدەبی منـداڵان ـ ٢٠٢٢).. رەزا شـوان

دوو ساڵ جارێک لە (کۆپنهـاگن) ی پایتەختی دانیمارک، بە بۆنەی رۆژی لەدایکبوونی کـەڵـە نـووسـەری بـواری ئـەدەبیـاتی منـداڵان (ھـانـز کـریـستـیان ئەنـدەرسـین) کـە بە (باوکی چـیرۆکی ئەفـسانەیی بۆ منـداڵان) لـە جـیهـانـدا ناسـراوە. دوو خـەڵاتی بەنـرخ، کە بەرزترین خەڵاتی نێودەوڵەتییە لە بواری ئەدەب و هـونەری وێنەکێشان بۆ منداڵان. بـە (خـەڵاتـی ئـەدەبی منـداڵان) یـا بـە (خـەڵاتـی نـۆبـڵی منـداڵان) یـش نـاودەبـرێـت، خەڵاتەکانیش بریتین لە (دوو میـدالیای زێـڕ ـ وێنەی هانـز کریستیان ئەنـدەرسین) یان بەسەرەوەیە، لەگەڵ (دوو بـڕوانـامەی دپـلۆم) لە لایەن شـاژنی دانـیمارک (مارگـرێتی دووەم)ەوە، لە ئاھـەنگـێکی شـایستەدا، پـێـشکەش دەکـرێـن بە باشـتریـن نـووسـەری کتێبی منـداڵان و بە باشـترین ھـونەرمەنـدی وێنەکـێشی کتـێـبی منـداڵان، کە لە مـاوەی ئەو دوو ساڵەی رابردوودا باشترین کتێبی منـداڵانیان چاپکردوون. کتێبەکەش لە لایەن (یەکـێتی جیهـانی بـۆ کـتێبی منـداڵان) لە شـاری (بـازل) لە سـویسرا، ئەوان کـتێبەکـان هەڵدەسەنگێنن و هەڵدەبژێرن و بڕیار لەسەر براوەی هەردوو خەڵاتی هانـز کریستیان ئەنـدەرسـین دەدەن و نـاوی بـراوەکـان رادەگـەیـەنـن. ئەگـەرچی تـا ئێـسـتا بە فـەرمی رۆژی لەدایکـبوونی نـووسـەر (ھـانـز کـریستـیان ئەنـدەرسـیـن) نـەکـراوە بـە (رۆژی جـیھـایی کـتێـبی منـداڵان) بـەڵام دانـیمارک و چـەنـد وڵاتـێکی تـر، بـۆ بەرزڕاگـرتـن و پێـزانیـنی ئەو خـزمەتـە زۆر و گـەورەیـەی کـە ھـانـز ئەنـدەرسین پێـشکەشی بـواری ئەدەبیـاتی منـداڵانی کردووە، لە ساڵـڕۆژی لەدایکبوونیـدا کە بە رۆژێکی میـژوویی و بە وەرچـەرخـانـێک لە ئـەدەبی منـداڵان لە جـیھـانـدا دادەنـرێـت، ئاھـەنـگ و چـالاکی شـایستە لـەم یـادەدا دەگـێڕن.
چـیرۆکـنووسی منـداڵان (ھـانـز کـریستیان ئەنـدەرسین) لـە رۆژی (٢/ ٤/١٨٠٥) لە لەدایکبووە. لە رۆژی (٤/ ٨/١٨٧٥) لە (کۆپنهاگن ـ دانمارک) کۆچی دوایی کردووە.
لە سـالی (١٩٥٦) وە، دەستکـرا بە خـشـیـنی (خـەڵاتی نـۆبـڵی ئـەدەبی منـداڵان) و لە ساڵی (١٩٦٦) یشدا، دەستکـرا بە بەخـشـینی خـەڵاتی وێنـەی رونکـردنـەوەی کـتـێبی منـداڵان، تا ئـێـستا هـەر دوو سـاڵ جـارێک دەدەرێـن. تـا ئـەمـڕۆ ژمـارەیـەکی زۆر لە نـووسـەرانی کـتێـبی منـداڵان و هـونـەرمەنـدانی وێنـەکـێشی روونکـردنەوەی وێنـەی کـتێبی منـداڵان لە جـیهـانـدا، ئـەم خەڵاتـەیـان وەرگـرتـوون.
لە نـووسـینـێکم دا کە لە (١٧/ ٦/ ٢٠١٢) دا لەژێـر نـاوی (کەڵـەنـووسەری جـیهـانی هـانـز کـریستیان ئەنـدەرسین) لە سایتـەکـانـدا بڵاوکـردەوە، بە درێـژی باسم لـەم کـەڵە نـووسـەرە کـردووە. بـۆێـە دووبـارەی نـاکـەیـنەوە.
دێینە سەر کورتە پێناسەیەکی خەڵاتـگـرانی (خـەڵاتی نوبـڵی ئەدەبی منـداڵان) لە ساڵی (٢٠٢٢) دا. کە پـێـشکەش بە دوو خـاتـوونی ناسـراوی بـواری نـووسـینی ئـەدەب و هـونـەری وێنەکـێـشانی کـتـێـبی منـداڵان لە جیهـانـدا کـران.
١ـ نووسەری بەنـاوبانگی فەرەنـسی دکتـۆر مـاریـا ئـۆد مـورایـل:
مـاریـا ئـۆد مـورایـل ۆورس، لە رۆژی (٦/ مایـۆ/١٩٥٤) لە شـاری (لـۆ هـاڤـرێ) لە فەرەنـسا، لە خـێزانـێکی ئـەدەبی و هـونـەری لەدایکـبـووە. بـاوکی (گـیراڵـد مـورایـل) شاعـیر بـوو، دایکی (مـاریـا تیرێـز) رۆژنامەنـووس بـوو، بـرا گەورەکەی (تـریستان) مـوزیکـژەن و ئاوازدانـەر بـوو، بـرایـەکی تری (لـۆریـس) و خوشکە بچـووکـەکەشی (ئـیـلـڤـیر) نووسـەری بـواری ئـەدەبیـاتی منـداڵانـن.
ماریا ئۆد لە ساڵی (١٩٧٣) دا، لەگەڵ فەرمانبەر (بیر رۆبەرت) دا هاوسەرگیری کرد. سێ کوڕیان هـەیە. (بنیامـین ـ ١٩٧٧) و (چـارلـز ـ ١٩٨٧) و (کـونستایـن ـ ١٩٩٤).
لە ئـێسـتادا تەمەنی مـاریـا (٦٨) سـاڵە.
مـاریـا ئـۆد مـورایـل لە (زانکـۆی سـۆربـۆن) دکتۆرای لە ئەدەبیـاتی نـوێـدا وەرگـرت. تـێزی دکتۆراکەشی دەربارەی (گـونجـانـدنی چـیرۆکە کـلاسیکـییەکـان بۆ منـداڵان ) ە. دکتـۆر ماریـا لەسـەر ئاستی فـەرەنسا و جیهـانـدا، نووسـەرێکی ناسـراوی ئەدەبیـاتی منـداڵان و مێـردمنـداڵانـە.
خاتـوو مـاریـا مـورایـل، رۆژنـامەنـووسێکی ناسـراو و سەرکـەوتـووە، یەکـێکـیـشە لە دەوڵەمەنترین رۆژنـامەنووسانی جیهـان، ناویشی لە لـیستی رۆژنـامەنـووسە ناسراو و ناودارەکـانی جیهـان تـۆمارکـراوە و پێـگەیـەکی بـاڵای لەنـێو رۆژنـامەنووسانـدا هـەیە.
ماریـا پارێـزگاری لە تایبەتمەندییەکانی کەسایەتی و لە سۆزداریی ژیانی دەکات و خۆی بێ دڵی نەکردووە. کەسایەتییەکی رێزدار و خۆشەویست و هـاوڕێ دۆست و سۆشیالە.
ماریـا مورایـل لە منـداڵییەوە هـۆگـری خوێندنەوە بـووە. لە تەمـەنی دوانـزە ساڵـییەوە، دەسـتی بە نووسـین کـردووە.
ماریـا لە نێوان ساڵانی (١٩٨٠ـ ١٩٨٧) دا، زیاتر لە (١٠٠) کورتە چـیرۆکی نووسی، بەشـێکی زۆریـان بـۆ منـداڵانـن، لە گـۆڤـارەکـانی ژنـانـدا بـڵاوی کـردوونـەتەوە.

ماریـا مورایـل لە ساڵی (١٩٨٥) دا، یەکـەم رۆمـانی بۆ گەورەکـان نووسی و چاپیکرد. لە ساڵی (١٩٨٧) تیشدا، یەکەم رۆمانی بۆ منـداڵان نووسی بە ناوی مـیسنـێر (نهـێنی) و چاپیکـرد و بـڵاوی کـردەوە. لـەم ساڵەوە خـۆی بـۆی نـووسـینی ئـەدەبیـاتی منـداڵان و مـێردمنـداڵان تەرخـانکـرد.
ماریـا مـورایل بەهـرەی ئەوەشی هەیە کە هـەمیشە هـەوڵی دروستکـردنی ئەوەی داوە، کە کارەکتەرەکانی چـیرۆک و رۆمانەکانی، پەیوەنـدییەکی نزیکی تایبـەتیـیان بە منـداڵان و مێـردمنـداڵانی خـوێـنـەرەوە هـەبـێـت. بابـەتی چـیرۆک و رۆمـانـەکـانـیـشی: سـیاسی، مـێـژوویی، خـۆشـەویـستی، رەخـنـەیی، کـۆمـەڵایـەتی، ئەدەبیـاتی منـداڵان، کـۆمـیـدی، سەرەکـێشی، فـانتـازی، خـەیـاڵـئامـێزی، گوزارشـتکـردن لە ژیـانی رۆژانـەی منـداڵان.
مـاریـا مـورایـل، تا ئێستا نـزیکەی (١٠٠) کـتـێبی نووسیوە و چـاپی کردووە، بەشێکی زۆری کـتێـبەکانی بۆ منـداڵانن. مـاریـا جەخـت لەوە دەکـات، پێویستە چـیرۆکی منـداڵان بە کۆتاییـەکی شـاد بێت نـەک بە کۆتـاییـەکی خـەمگـین. کـتێبەکـانی جـێێ رەزامـەنـدیی خوێنـەران و رەخـنەگـرانـە. هـەردەمیـش هـەوڵی باشـترکـردنیـانی داوە. زۆر جـاریـش پـێـش چـاپی دووەمیـان، چـاوخـشانی بە کـتێبەکانیـدا کـردوون و دەسـتکاری کـردوون. تا بـۆ خـوێنـدنـەوەی منـداڵان و مـێردمنـداڵانی ئـەم سـەردەمە گـونجـاوبـن. کـتـێبەکـانی وەریـانگـێڕاون بـۆ سـەر نـزیـکەی (٣٠) زمـانی جـیهـانی. بەشـێکـیش لـە چـیرۆک و لە رۆمانەکانی، سـیناریـۆیان بـۆ نووسیون و کراوان بە زنجـیرە درامـای تەلەفـزیـۆنی و بە فـیـلمی سـینەمـایی. بە ملیۆنـان دانـەش لە جیهـانـدا، لە کـتێبەکـانی فـرۆشـراون.
تا ئەمـڕۆ لە فەرەنسا و لە دەرەوەدا، خـەڵاتـێکی زۆریان پـێـشکەش بە ماریا کردووە.
ماریا زۆریش گەشتی وڵاتان دەکات و چاوی بە هـەنـدێ لەو خوێنەرانە دەکەوێت، کە کـتێبەکانیان خوێنـدوونەتەوە. دەیەوێت گـوێی لە را و لە رەخنـەکانیان بێت دەربـارەی کـتێبە چاپکـراوە وەرگـێڕاوەکـانی بـۆ زمانـەکانی تـر.
دکتـۆر مـاریـا، چـالاکـوانـێکی چـالاکـیـشە، لە بـواری قـەڵاچـۆکـردنی نەخـوێنـدەواری، لە گەشـەکـردن و بەرزکـردنـەوەی ئاسـتی خـوێـنـدوەی منـداڵان. داکـۆکـیکـەریـشە لە مـافـەکـانی منـداڵانی پـەنـابـەر و لە پـەنـابەران لـە فـەرەنـسـادا.
دکتۆر ماریـا مورایـل، لەم ساڵانـدا(١٩٩٦، ١٩٩٨، ٢٠١٨، ٢٠٢٠) نـاوی لە لیستی کۆتـایی ناوی نووسەرە هـەڵـبژێـراوەکان بـوو، بـۆ وەرگـرتنی خـڵاتی هـانز کریسـتیان ئەنـدەرسـین (خـەڵاتی نـۆبـڵی ئـەدەبی منـداڵان).
(دەستەی جـیهـانی بۆ کـتـێـبی منـداڵان) خەڵاتی هـانـز کـریسـتیان ئەنـدەرسـین (خەڵاتی نـۆبـڵی ئەدەبی منـداڵان) ی ساڵی (٢٠٢٢) یان بەخـشی بە دکتۆر ماریا ئـۆد مـورایـل و بە شـایەنی ئـەم خـەڵاتـەیـان زانی.
ھـیوادارین ئـەو رۆژەش ببینین کە نـووسـەرێک یا وێنەکـێـشێکی کوردمـان، لە بـواری نووسین و وێنەکـێـشانی کـتێـبی منـداڵان، شایەنی وەرگـرتنی ئەم خەڵاتـە جیهـانییە بـن.
من لە نـاخی دڵـمەوە دەڵـێم، کەڵەنـووسەری کوردمـان مامۆسـتا (لەتـیـف هـەڵمەت) لە بواری ئەدەبیاتی منـداڵان لە (چـیرۆک و هـۆنـراوە) دا شایەنی ئەوەیە کە بۆ وەرگـرتنی خەڵاتی (ھـانـز کـریـستـیان ئەنـدەرسـین ـ نـۆبـڵی ئـەدەبی منـداڵان) کـانـدیـد بکـرێـت. بە مەرجێک کۆمەڵێک لە چیرۆکەکانی بۆ منـداڵان، گوڵبژێـر بکرێن و لە کتێبێکـدا بە ناوی (هـەڵـبـژاردە لە چـیرۆکەکانـم بۆ منـداڵان)، لە لایـەن وەرگـێڕێـکی بە تـوانـای کوردمـان وەریانبگـێڕێت بۆ سەر زمـانی ئینگـلـیزی. گەر خەڵاتەکەش نەباتەوە، بەشـداریکـردن و کانـدیـدکـردن و تـۆمـارکـردنی نـاوی لەتـیـف هـەڵـمـەت لە (لـیـستی هـەڵـبـژێـراوان) بـۆ وەرگـرتـنی ئـەم خـەڵاتە، شـانـازییـە بـۆ نـووسـەران و بـۆ ئەدەبـیـاتی منـداڵانی کـورد.

٢ـ وێنەکێش سـوزی لـی، خەڵاتگـری باشترین وێنەکێشی کـتێبی منـداڵان:
سـوزی لی، هـاوڵاتیـیەکی کۆماری کۆریـای باشوورە. لە رۆژی (٩/ شوبـات/ ١٩٧٤) لە شاری (سیئۆل) ی پایتەختی کۆمـاری کۆریـای باشوور، لە ماڵـێکی هـونەردۆست و کـتـێبـدۆستی پـڕ لە کـتێـب لەدایـکبـووە. لە تەمـەنـێکی بچـووکـدا، هـۆگـری هـونـەری وێنـەکـێـشـان بـوو و دەستی بە وێـنـەکـێـشـان کـرد.
سـوزی لی، لە زانکـۆی نیـشـتـمانی سیـئۆل، بەکالۆریـۆسی لە هـونـەرە جـوانەکـان لە هـونـەری وێنـەکـێشـیدا وەرگـرتـووە. وەک هـونەرمـەنـدێـکی وێنـەکـێـشی پـیـشـەیی و لێهـاتـوو دەسـتی بە وێنـەکـێـشان کـرد.
سـوزی لی، وێنەکـێـش و نووسـەرێکی بە توانـای بـواری نووسـینی چـیرۆکی منـداڵانە. جەنـد چـیرۆکی جـوانی بـۆ منـداڵان نووسـیوە خـۆێ وێنـەکـانی بـۆ کـێـشاون. هـۆگـری نـووسینی کـتێـبی چـیرۆکی وێنـەییـە بۆ منـداڵان. هـەنـدێ لە چـیرۆکـەکـانی بۆ منـداڵان تەنیـا (چـیرۆکی وێنـەیی) ن، بێ ئـەوەی هـیچ وشەیـەکیـان تێـدابـێـت.
سـوزی لی هـەر لە بـواری هـونـەری وێنەکـێـشانی کـتێـبی وێنـەیی منـداڵان، لـە ساڵی (٢٠٠١) دا، لە کۆلـێژی هـونەری (کامـبەرۆیـڵ) لە لەنـدەن لە بەریتـانیـا، بـڕوانامەی مـاسـتەری وەرگـرت. پـرۆژەی مـاسـتەرنـامـەکـەشی کـتـێـبی (ئـەلـیـس لـە وڵاتـی سەرسوڕهـێنەردا) یە. چاپیکـرد و بڵاوی کردەوە. هـەر لە رێی ئەم کـتێبەشەوە ناسرا.
سـۆزی لی وەک وێنەکێشـێکی کتێبی منـداڵان، لە کۆریا و لە جیهـانـدا ناوبانگی هـەیە.
سوزی وەک هونەرمەنـدێکی داهـێنەر، بە دواداچـوون بۆ ئەو چـێژ و گـرژییانە دەکات کە لە نێـوان راستی و فـانتـازی دایـە. بە نووسـیـنی ئـەم سێ چـیرۆکە وێنەییـانەی بـۆ منـداڵان (ئاوێـنـە، شەپـۆل. سـێـبەر) سەرەنجی هەزاران هەواداری چیرۆکی منداڵان و رەخنـەگـرانی لە جـیهـانـدا بەدەستهـێـناوە. سـوزی لی، بە چـیرۆکنووسـێکی چـیرۆکی وێنـەیی بێ وشـە یا چـیرۆکی بـێـدەنـگ ناسـراوە.

سـوزی لی، تا ئێستا چەنـدین پێـشانگای تایبەتی لە کۆریا و لەوڵاتانی ئەوروپـا و ئاسیا و ئەمریکادا کـردۆتـەوە. لە کـۆریا و لە دەرەوەدا چەنـدین خەڵاتیان پێشکەش کـردووە. لەوانەش: هەردوو کتێبی ( شەپۆل، سێبەر) لە لایەن (نیۆیـۆرک تایـمز) ەوە، لە ساڵی (٢٠٠٨) و (٢٠١٠) دا. خـەڵاتی (باشـترین کـتێـبی وێنـەیی منـداڵان) یان پێـبەخـشی. کتێبی (شەپۆل) لە (٢٠٠٨) دا وەک باشترین دەق لە لایەن (کۆمەڵەی وێنەکێشان) وە، میـدالیای زیـڕی هـونەری رەسەنیـان پـێـبەخـشی. لە ساڵانی (٢٠٠٨) و (٢٠١٣) دا (خـەڵاتی کـتێـبی کـۆریـا) یان پێبەخـشی. لە ساڵی (٢٠١٣) دا، خـەڵاتی کـتێـبی گـلـوپ هـۆرن، بـۆ (باشـترین کـتێب لە ئەدەبیـاتی منـداڵان) یـان پێـبەخـشی.

ناوی سـوزی لی، لە ساڵی (٢٠١٦) دا، لەنـاو لـیستی کـۆتـایی هـەڵـبژێـراوەکـان بـوو، بۆ وەرگرتـنی خەڵاتی هـانـز کریستیان ئەنـدەرسـین (خـەڵاتی نـۆبـڵی ئەدەبی منـداڵان).

سۆزی لی، لە ساڵی رابـردوو (٢٠٢٢) کە وەکو باشترین وێنەکێشی کتێبی منـداڵان لە جیهـانـدا، لایـەن یەکـێتی نێـودەوڵەتی بـۆ کـتێبی منـداڵان هـەڵـبژێـراو. لەلایـەن شاژنی دانیمارگ، مارگرێتی دووەم خەڵاتی هانز کریستیان ئەندەرسین (نۆبـڵی ئەدەبی منداڵان) و (بـڕوانامەی دپـلـۆم) ی پـێـشکەش کـرا.
سـوزی لی، شۆڕەسوارێکی ناسراوی بواری نووسینی (کـتێبی وێنـەیی بۆ منـداڵان) نە لە جـیهـاندا. پەیوەندییەکی زۆریشی لەگەڵ خوێنەران لە زۆر لە وڵاتانی جیهـان هـەیە.
لـە سـاڵی (٢٠٢٢) دا، لـە لایـەن (دەسـتەی نێـودەوڵـەتی بـۆ کـتـێـبی منـداڵان) کە نووسینگەکەیان لە شاری (بـازل) لە سـویسرایـە. لە (٣٣) دەوڵـەت لە جیهـانـدا (٦٦) وێنەكـێـشیان بـۆ وەرگـرتـنی خـەڵاتی هـانـز کـریستیان هـەڵـبژێـرا بـوون. یەکـێک لەو وێنەکـێشانە سـوزی لی بـوو. لە دوا لیـستی نـاوی هەڵبژێـراوەکان کە (٦) وێنەکـێش بـوون (سـوزی لی) وەک باشترین وێنەکـێشی، وێنەی کـتێبی منـداڵان لە جیهـانـدا، لە لایەن (دەستەی نێودەوڵەتی بۆ کـتێبی منـداڵان) بۆ وەرگرتنی خەڵاتی (نـۆبـڵی ئەدەبی منـداڵان) هـەڵـبژێـرا.
لە لایەن شاژنی دانیمارک (مارگرێتی دووەم) ەوە، خەڵاتی هـانز کریستیان ئەندەرسین، میدالیای زێری (نۆبڵی ئەدەبی منداڵان) و (بڕوانامەی دپلۆم)ی بە سوزی لی بەخـشی.
سـوزی لی، یەکـەم کـۆرییە کە ئـەم خـەڵاتە وەربگـرێـت، دووەم ئاسیایشە کە لە دوای وێنەکێـش (میتسۆ ماسا ئانـۆ) ژاپـۆنی ئـەم خـەڵاتە وەربگـرێـت، کە میتسـۆ مـاسـا لە ساڵی (١٩٨٤) دا وەریگـرت.
سـوزی لی دەڵێت:”شانازی و شکۆدارییە بۆ من، کە لەگەڵ کاندیدکـراوانی مەزنـدا، بۆ بـۆ وەرگـرتـنی ئـەم خـەڵاتە کانـدیـد کـرام. رێـز لە هـەمـوویـان دەگـرم”.
وتیشی:”دڵخۆشیشم، کە ئەم خـەڵاتە وەک هـێمایەکی دانـانپێـنانە بە ئەدەبی منـداڵانی کـۆری لـە هـەمـوو جـیهـانـدا”.

رەزا شـوان
(*) بـۆ ئـەم نووسـینەم، سـوودم لە چـەنـد سـایتـێکی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.




ماركس و لینین و پرسی هه‌ره‌وه‌زی.. سەلام عەبدوڵڵا

(1)
سێ كوچكه‌ی كاری شیوعی و چه‌پ بریتیه‌ له‌(حزب، سه‌ندیكا و كاری هه‌ره‌وه‌زی)، به‌ڵام له‌ هیچ یه‌كیان بره‌ومان نیه‌. لێره‌ تێڕوانینی ماركس، ئه‌نگلس، لینین و سۆسیالیسته‌كانیتر ده‌خه‌ینه‌روو سه‌باره‌ت به‌ كاری هه‌ره‌وه‌زی.
كاری هه‌ره‌وه‌زی پێش و له‌ سه‌رده‌می ماركس و لینین تا ئێستا(قۆناغی سه‌رمایه‌داری جیهانگیر)، بووه‌ به‌ پرسی مێژوویی و مۆدێلی نوێی مرۆڤایه‌تی دژ به‌ سه‌رمایه‌داری له‌ به‌رزترین قۆناغی(ئیمپریالیزم). به‌داخه‌وه‌ پاش نزیكه‌ تێپه‌ڕبوونی 6 ساڵ له‌ كاری شه‌وو رۆژمان بۆ سه‌رخستنی بیر، كار، چالاكی، په‌یوه‌ندی و كلتووری هه‌ره‌وه‌زی به‌ هه‌موو هه‌ڵه‌ و نوقسانی و ژێركه‌وتن و سه‌ركه‌وتنه‌كانی، به‌ڵام هێشتا له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مین و نه‌مانتوانی له‌ ناو شاری خانه‌قین هه‌نگاوی دووهه‌م دابنێین و له‌ ئاستی شاره‌كان كاری تیئۆری و عه‌مه‌لی له‌باره‌یه‌وه‌ ئه‌نجامنه‌درا.
ئه‌توانم بڵێم(هه‌وڵه‌كانمان سه‌رنه‌كه‌وت‌) و هۆكاره‌كان ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ نموونه بۆ‌: 1- په‌راوێزخستنی له‌ ئاستی په‌روه‌رده‌و راگه‌یاندن. 2- خۆدزینه‌وه‌ له‌م ئه‌ركه‌. 3- بایه‌خدان به‌ كار و چالاكی سازشكردن. 4- ده‌یان كادر خۆی ته‌رخانكردووه‌ بۆ كاری رێكخراوه‌كانی(كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی)و راگه‌یاندنی”سه‌ربه‌خۆ”. 5- كه‌سانی نه‌زان و بێ ئاگا و دووڕوو و فێڵباز له‌ هه‌ڵویستی ماركس و لینین و ئه‌وانیتر له‌ناو شیوعی و چه‌پ رۆڵی خۆیان به‌شێوه‌یه‌كی خراپتر له‌ دوژمن گێڕا. جیڤارا ناهه‌قی نه‌بوو وتی:(9 فیشه‌ك بۆ خيانه‌تكارانی ناوخۆ و فیشه‌كێك بۆ دوژمن)! 6- چه‌پی فره‌بێژ و قسه‌ز له‌ مه‌كته‌بیه‌كان وشه‌یه‌كیان له‌باره‌ی كاری هه‌ره‌وه‌زی نه‌دۆڕاند.
به‌م نووسینه‌ دووباره‌ ئه‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ هه‌ڵویستی دامه‌زرێنه‌رانی بیری شیوعی:
كاری هه‌ره‌وه‌زی شێوازی جۆربه‌جۆری به‌ خۆی گرتووه‌ و له‌وانه‌ بۆ نموونه‌:
ڤیلی شپیله‌ له‌ گفتوگۆیه‌دا ده‌ڵێ: (یه‌كێتی هه‌ره‌وه‌زی جیهانی له‌ 233 رێكخراو پێكهاتووه‌و له‌ 89وڵات و تێیاندا 800ملیون ئه‌ندام یه‌كیان گرتووه‌. حكومه‌تی لۆلا دس سیلڤیا له‌ سه‌رۆكایه‌تی رابردوویدا له‌ ئه‌رژه‌نتین داوای(ئابووری هاوپشتی)كرد كه‌ 20 هه‌زار كارگه‌ ده‌گرێته‌وه‌. له‌ ئۆروپاشدا له‌ باسكتله‌ند له‌ ئه‌سپانیا و(ئیمیلیا رۆماگنا) له‌ ئیتالیا 4000هه‌ره‌وه‌زی. وێنه‌ی لیبڕالی نوێ ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوازی بۆ مرۆڤ به‌ده‌وری موڵكایه‌تی ده‌سووڕێت، به‌ده‌وری پاره‌…(-هه‌ره‌وه‌زی وه‌ك ئه‌ڵته‌رناتیڤی لیبڕالیزمی نوێی سه‌رمایه‌داریه‌- ئه‌مه‌ ناوی كۆڕێكیه‌ بۆ نموونه‌).
له‌پاڵ ئه‌و ئه‌زمونانه‌، ئه‌زموونی حكومه‌تی هه‌ره‌وه‌زی كوبا، فێنزه‌ویلا و پۆلیڤیا و چه‌ندین وڵات و ئه‌زموونیتر به‌ رۆژئاوایشه‌وه‌. سه‌رمایه‌داری بووه‌ به‌ سه‌رچاوه‌ی تاوان دژ به‌ مرۆڤایه‌تی و ئیتر ده‌بێ به‌ بچووكترین هه‌نگاو، بیر له‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤه‌كه‌ی بكه‌ینه‌وه‌.
ڤیلی له‌ درێژه‌ی قسه‌كانیدا:(عه‌داڵه‌تیش چه‌ند ئاستێكی هه‌یه‌، ماركس تاوانباری سۆسیالدیموكراتی كرد به‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان ته‌نها بایه‌خ به‌ دابه‌شكردنی قازانجی به‌رهمهێنان ده‌ده‌ن، به‌ڵام مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ خودی مه‌رجه‌كانی به‌رهه‌مهێنان دادپه‌روه‌رانه‌ بكرێت– واته‌ زاڵ ببین به‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری- تا ئابووری بكه‌ین به‌ موڵكایه‌تی هه‌ره‌وه‌زی مرۆڤی كارگه‌ر).
‌هه‌ر له‌و كاته‌وه‌، هه‌ره‌وه‌زی شوێنی ململانێی رابه‌رانی سۆسیالیست بووه‌: هه‌ڵویستی سیاسی ماركس دژی لاسال له‌باره‌ی پره‌نسیپ و پراكسیسی هه‌ره‌وه‌زی بوو. له‌باره‌یه‌وه‌ لاسال ده‌یویست هه‌ره‌وه‌زییه‌كان ‌یارمه‌تی پاره‌ و قه‌رز له حكومه‌ت‌ وه‌ربگرن و ماركس دژی وه‌رگرتنی پاره‌ بوو له‌ حكومه‌ته‌كه‌ی بیسمارك و ده‌یویست به‌رێوبردنی هه‌ره‌وه‌زییه‌كان له‌لایه‌ن خۆدی كرێكارانه‌وه رێكبخرێن.
ئێستا و له‌ رابردوو ماركسیسته‌كانی زۆرێك له‌ وڵاتان پێیان وایه‌ كه‌ كاری هه‌ره‌وه‌زی وه‌ك دورگه‌یه‌كه‌ له‌ناو ده‌ریای سه‌رمایه‌داری و هه‌روا بۆ په‌ره‌دان به‌ خه‌باتی چینایه‌تی. چه‌وساوه‌كانی كوردستانیش وه‌ك چه‌وساوه‌كانیتری دنیا بنه‌مایه‌كی عه‌مه‌لی گه‌وره‌مان هه‌یه‌ له‌ كاری هه‌ره‌وه‌زی، به‌ڵام كاری جددی له‌سه‌ری ناكرێت و له‌ ئاستیدا هه‌ر ئه‌ڵێی بتین و له‌بریدا خه‌ریك كار و چالاكی لاوه‌كین كه‌ بستێك نامانباته‌ پێشه‌وه‌.
ماركس له 1850 تا كۆچیدواییی له‌ 1883 په‌یوه‌ندی هه‌بوو له‌گه‌ل‌ سه‌ندیكا كرێكارییه‌كانی به‌ریتانیا و به‌رێگه‌یانه‌وه‌ له‌گه‌ل بزووتنه‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زی و بڕوای وابوو كه‌ كرێكاران نابێ چاوه‌ڕوانی رۆژی دوای شۆڕش ببن كه‌ رۆژێك له‌ رۆژان پێشدێت یان نایه‌‌ت. به‌ڵام لێره‌ ته‌سبیحی سه‌دویه‌ك به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن و سه‌ردانی ئه‌م باره‌گا و ئه‌و باره‌گا ده‌كه‌ن وئوستادانه‌ ئه‌رك و كاتی خه‌بات و تێكۆشان به‌ فیڕۆده‌ده‌ن.
ماركس له‌ هه‌ركوێ په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ل كرێكاران هه‌بوایه‌ پێی وابوو هه‌ر ده‌ستپێشخه‌رییه‌ك، هه‌ر هه‌وڵێكی سه‌ربه‌خۆی كرێكاران له‌باره‌ی ئابووری و یارمه‌تیدانی خۆ به‌خۆیی هه‌بوایه‌، پێشوازی لێده‌كرد، چونكه‌ ئاوی خێرخوازی بۆرژوازی ده‌بڕی، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ لێره‌ پێچه‌وانه‌كه‌ی په‌یڕه‌و ده‌كرێت: ده‌بینین هاوڕێی شیوعی هه‌یه‌ كار بۆ رێكخراوی خێرخواز یان به‌ مانای خێرخوازی و”كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی” ده‌كه‌ن!
ماركس له‌ 1860 رۆڵی سه‌ره‌كی بینی له‌ ئینترناسیونالی یه‌كه‌م و له‌ دیكۆمێنته‌ فه‌رمێكاندا بزووتنه‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زی به‌ به‌شێك له‌ بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری زانیوه‌ كه‌ مانای مێژوویی خۆیی هه‌یه و ته‌نانه‌ت به‌(فۆرمی گواستنه‌وه‌ له‌ شیوه‌ی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری بۆ شیوعی)ده‌زانی.
ئه‌وه‌ی گرنگ بوو له‌لای ماركس: بۆ یه‌كه‌مینجاره‌ له‌ كارگه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌كان بۆ ناكۆكی له‌نێوان سه‌رمایه‌ و كار لابرا، گه‌ر بۆ یه‌كه‌مین جاریش بێت وه‌ك شێوه، كرێكار ده‌بێته‌ سه‌رمایه‌داری خۆی.
كارگه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌كان درووستكه‌ری سه‌رده‌من، چونكه‌ ئه‌و به‌ڵگه‌یه‌ به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ سه‌رمایه‌دار‌ وه‌ك به‌رپرسی به‌رهه‌مهێنان پێویست نیه‌، هه‌ر وه‌ك چۆن بۆ خاوه‌ن زه‌وییه‌كان بۆ سه‌رمایه‌داری پیشه‌سازی پێویست نین، چونكه‌ وه‌ك گه‌نه‌ ده‌رده‌كه‌ون. ‌
له‌ ساڵی 1864 ده‌ستبه‌كاربوونی كۆمه‌ڵه‌ی جیهانی كرێكاران وه‌ك خه‌ڵاتكردنێك، نووسیویه‌تی‌: ‌بزووتنه‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زی وه‌ك سه‌ركه‌وتنی ئابووری سیاسی كارگه‌رانه‌ به‌سه‌ر ئابووری سیاسی بۆرژوازی‌. ته‌نانه‌ت وه‌ك سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌تر له‌ سه‌ركه‌وتنی دیاریكردنی یاسایی كاتی كاركردن له‌ به‌ریتانیا-10 سه‌عات كاركردن له‌ رۆژێك ساڵی 1847-.
هه‌روا له‌ هه‌مان نووسیندا: نابێ له‌ به‌های ئه‌م ئه‌زموونه‌ گه‌وره‌یه كه‌مبكرێته‌وه‌.
‌ ‌بەهۆی هه‌ره‌وه‌زییه‌كانی بەرهەمهێنان، کۆمپانیا پیشەسازییەکان به‌ هاوبه‌شی ڕێکخرا و، بە ڕاستی”، نەک بە ئارگیومێنتە تیئۆرییەکان، پێشتر سەلماندوویانە کە بەرهەمهێنان له‌سه‌ر ئاستێكی گه‌وره‌ بەردەوام ده‌بێت و بە هەنگاو لەگەڵ پێشکەوتنی زانستی مۆدێرن بەبێ بوونی چینی(ئوستاکان)، چینێك له‌-
دەستەکان- مه‌به‌ستی كرێكارانه‌-” جێبەجێ دەکرێت. ئەمەش بۆ یەکەمینجاره‌ سەلمێندرا کە کاری كرێگرته‌، وەک کاری کۆیلە و کۆیلایەتی لەبەردەمیدا تەنها کاتییە و فۆڕمی کۆمەڵایەتی ژێردەستە له‌ناوده‌چێت له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی كرێكاراندا به‌ فۆرمی كاركردنی دوارۆژ.
مارکس ستایشی پێشەنگ و داڕێژەرانی “سیستەمی هه‌ره‌وه‌زی” لە به‌ریتانیا وه‌ك ڕۆبەرت ئۆین و ئەو بەرهەمهێنەر و چاکسازیخوازه‌ کۆمەڵایەتی و سۆسیالیسته‌ یۆتۆبیاكانی كرد.
(ئێمە بزووتنەوەی هه‌ره‌وه‌زی وەک یەکێک لە هێزە بزوێنەرەکانی گۆڕینی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێستا ده‌ناسین…ئه‌م سیستەمه‌ زاڵمه‌ كه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری هەژاری و ژێردەستەکردنی کاره‌ لە سایه‌ی سەرمایە، دەتوانرێت به‌ سه‌ركه‌وتنی سیستەمی كۆمه‌ڵه‌ی بەرهەمهێنەرانی ئازاد و یەکسان سه‌ركوت بكرێت).
له‌ كۆنگره‌ی سۆسیالیزمی جیهانی له‌ كۆپنهاگن، لینین له‌ وتارێكیدا باسی هه‌ره‌وه‌زی بۆ كۆمیته‌ی پرسی هه‌ره‌وه‌زییه‌كان ده‌خاته‌ روو. له‌ خاڵی یه‌ك و دووی پڕۆژه‌ی حزبه‌كه‌ی هاتووه‌‌: 1- كۆمه‌ڵه‌ پڕۆلیتارییه‌كانی به‌كاربردن دۆخی چینی كرێكار باشتر ده‌كه‌ن، به‌و مانایه‌ی ره‌هه‌نده‌كانی وه‌به‌رهێنان له‌لایه‌ن نێوه‌ندگیره‌ بازرگانه‌كانه‌وه‌ به‌ هه‌موو شێوه‌ و مۆدێله‌كانیه‌وه‌، به‌رته‌سك ده‌كه‌نه‌وه‌(…). 2- گرنگی ئه‌م كۆمه‌ڵانه‌ له‌ پێناوی خه‌باتی جه‌ماوه‌رانه‌ی پڕۆلیتاریادا ده‌كرێت گه‌وره‌تر بێت. به‌ پتشیوانیكردنی كرێكاران له‌سه‌ره‌وه‌ختی مانگرتنه‌كاندا، له‌ سه‌ره‌وه‌ختی كورتهێنان و ته‌نگه‌ژه‌كاندا، له‌ سه‌ره‌وه‌ختی وه‌دووركه‌وتنه‌ سیاسییه‌كان…هتد.
مرۆڤایه‌تی له‌به‌رده‌م شارستانییه‌تی نوێیه‌، واته‌ شارستانیه‌تی هه‌ره‌وه‌زی ئازاد، چونكه‌ سه‌رمایه‌داری چه‌نده‌ بیه‌وێت خۆی”نوێ”بكاته‌وه‌، هه‌ر به‌ سرووشتی مرۆڤخۆری خۆی بۆ نموونه‌ سرووشتی(زێده‌بایی و كێبركێ) دیسان مرۆڤایه‌تی ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ باری جه‌نگ و تیرۆر و سته‌مكاری، هه‌روه‌ك چۆن له‌ مێژووی 200 ساڵدا ئه‌نجامی داوه‌. سه‌ركه‌وتنی چه‌پ له‌ وڵاتانی كیشوه‌ری سوور(ئه‌مریكای لاتین) و گه‌شه‌كردنی هه‌ره‌وه‌زییه‌كان له‌ناو خودی وڵاتانی ئۆروپاش پاش رووخانی یه‌كێتی سۆڤێت دیسان ئه‌و راستییه‌ی سه‌لماند كه‌ مرۆڤایه‌تی هه‌رگیز ده‌ست له‌ هیوا و ئامانجی خۆی بۆ بنیاتنانی دنیای ئاشتی و دادوه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئازادی هه‌ڵناگرێت.
دنیابینی ماركس له‌ (سه‌رمایه‌): (كۆمه‌ڵه‌ی مرۆڤی ئازاد كه‌ به‌ ئامرازی به‌رهه‌مهێنانی هاوبه‌ش كارده‌كه‌ن و هێزی تاكی كارگه‌ران به‌ هووشیاری خۆیان وه‌ك هێزی كاری كۆمه‌ڵایه‌تی به‌سه‌رده‌به‌ن MEW23و92)، خه‌یاڵ نیه‌ و
شیوعییه‌ت، واته‌(به‌رهه‌مهێنانی گشتی هه‌ره‌وه‌زییه‌كانه‌ كه‌ تێدا هه‌موو هه‌ره‌وه‌زییه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی گه‌ل به‌گوێره‌ی پلانێكی هاوبه‌ش رێكده‌خرێت- جه‌نگی ناوخۆ له‌ فه‌ره‌نسا، جلدی17، 343‌).
ئێمه‌ له‌به‌رده‌م دووریانی رێگای هوشیاری و پێگه‌یاندنی مرۆڤی هه‌ره‌وه‌زی بۆ ئیمڕۆ و دوارۆژ و رێگای هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی جه‌ماوه‌ر به‌ درووشمی درۆزنانه‌ی (ئازادی…دیموكراسی…مه‌ده‌نیه‌ت) كه‌ له‌دواییدا هه‌ر سته‌مكاری و گه‌نده‌ڵی و چه‌وسانه‌وه‌یان لێ سه‌وزده‌بێت. به‌داخه‌وه‌ گه‌نجینه‌ی مێژوویی گه‌وره‌مان هه‌یه‌ له‌ كوردستان سه‌باره‌ت به‌ كاری هه‌ره‌وه‌زی، به‌ڵام تاقه‌ یه‌‌ك كتێب شك نابه‌م له‌باره‌یه‌وه‌ نووسرابێت.
لینین له‌ درێژه‌ی وتاره‌كه‌یدا ده‌ڵێ: (كۆنگره‌ی كۆپنهاگن نیشانه‌ی قۆناغی پێشكه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ی كرێكاریه‌ كه‌ تێدا ده‌ستی كردووه‌ به‌ راكێشانی هه‌ره‌وه‌زییه‌ پرۆلیتارییه‌كان به‌ ئاراسته‌ی خه‌باتی چینایه‌تی….)
له‌ماوه‌ی 6 ساڵدا و پێشتریش هه‌ر ئه‌م هه‌وڵه‌دراوه‌ كه‌ هه‌ر زوو به‌هۆی نه‌زانی و ناهوشیاری له‌ ئه‌ده‌بی ماركسی، فه‌شه‌لیان پێهێنا. زۆر هه‌وڵدرا بۆ ئه‌وه‌ی كاری هه‌ره‌وه‌زی له‌ شاره‌كانیتریش جێبه‌جێ بكرێت، به‌ڵام دیسان له‌به‌ر هه‌مان هۆ و هۆكاریتریش له‌لایه‌ن حزب و گروپ و كه‌سانی شیوعی و ماركسیست، پشتگوێخرا(ئه‌و كه‌سانه‌ هیچ له‌بارن له‌ بواری هوشیاری و كلتووری هه‌ره‌وه‌زی). كه‌سانی به‌تاڵ هه‌بوو هه‌ر زوو بوون به‌ رێگر له‌به‌رده‌م خه‌بات بۆ یه‌كریزی سته‌ملێكراوه‌كانی بازاڕی ئازادی سه‌رمایه‌ و، چونكه‌ رتمی ته‌مه‌ڵی، بێ ئومێدی، بێباكی، وتی وتیان ده‌شێوێنی و ده‌یانخاته‌ به‌رده‌م ئه‌ركی چینایه‌تی رۆژانه‌.
له‌به‌ر مه‌زنی هه‌ره‌وه‌زی، پاش 13 ساڵ دووباره‌ وتاری(ده‌رباره‌ی هه‌ره‌وه‌زی)ده‌نووسێت. له‌م وتاره‌ گومانه‌كه‌ی هاوڕێ لینین پێشی 100ساڵ، ئێستا له‌ كوردستان هاته‌‌دی. لینین ده‌ڵێ: (به‌ بڕوای من گرنگی پێویست به‌ هه‌ره‌وه‌زی ناده‌ین. گومانم هه‌یه‌ هه‌مووان به‌ گوه‌ێره‌ی پێویست له‌وه‌ تێبگه‌ن كه‌ هه‌ره‌وه‌زی بایه‌خێكی تایبه‌تی هه‌یه‌.).
هه‌روا ده‌نووسێت: >>ته‌نها << ئه‌وه‌نده‌مان له‌سه‌ره‌ دانیشتوان>> هوشیار<< بكه‌ینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی سووده‌كانی به‌شداریكردن له‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌كاندا….ته‌نها هێنده‌ به‌سه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ سۆسیالیزم، به‌ڵام ئه‌م >>ته‌نها <<یه‌ پێویستی به‌ شۆڕشێكی سه‌رانسه‌ریه‌ ، پێویستی به‌ قۆناغێكه‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندنی كلتووری له‌ناو ته‌واوی جه‌ماوه‌ردا، بۆیه‌ باشتر وایه‌ كه‌متر فه‌لسه‌فه‌ی لێ بده‌ین) ‌
ئایا ناكرێ ئێمه‌ له‌بری(باس و هه‌وڵی گاڵته‌جاڕی یه‌كڕیزی و سازش له‌گه‌ل سته‌مكاران) له‌ ئێستاوه‌ هوشیاری وكلتووری كار و چالاكی هه‌ره‌وه‌زی‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ به‌هێزبكه‌ین؟ به‌راستی سه‌خت و یوتوبیه‌؟!
پرۆفیسۆر و نووسه‌ر(ئیلما فاته‌ر) له‌ وتاری(هه‌ره‌وه‌زی و ژیانی باش-Buen vivir-) ده‌ڵێ:‌(یوتوبیای راسته‌قیه‌)به‌مانای ئیرنست بلوخ- ئه‌و كاته‌ ده‌بێته‌ سۆسیالیزمی سه‌ده‌ی 21، ئه‌گه‌ر بزووتنه‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زی ئێستاماندا له‌گه‌ل ئابووری هاوپشتی و(ژیانی باش) پێكه‌وه‌ گرێبده‌ین، ئه‌وجا ده‌توانین ئه‌ڵته‌رناتیڤی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی داهاتوومان‌ بكه‌ین به‌جێی متمانه وبۆ ئه‌مه‌ش هه‌ر ئیمڕۆ ئۆڤه‌ری گونجاومان له‌به‌رده‌سته بۆ گه‌شه‌پێدانی.
له‌م وتاره‌ هه‌ره‌وه‌زی وه‌ك هاوكاری خۆبه‌خۆی هاوجه‌م، به‌(مناڵی ده‌ستكورتی) ناوده‌بات و ئاماژه‌ به‌ بۆچوونێكی ڤیلی براند ده‌كات له‌ كتێبه‌كه‌ی(هه‌واڵه‌كان له‌ ئه‌ڵمانیاوه‌)ساڵی 1946: كاتێ ده‌وڵه‌مه‌ندبووین نه‌مانوویست ببین به‌ سۆسیالیست. ئێسستا ناچارین ببین.
براند بوو به‌ “سۆسیالیست”، به‌ڵام وه‌ك ره‌وتی سۆسیالیزمی نێوده‌و‌ڵتی(سۆسیالدیموكرات)خیانه‌تیان كرد له‌ سۆسیالیزم و كرێكاران و بوون به‌‌ نه‌وكه‌ری بۆرژوا. ئابووری هاوپشتی بۆ به‌رگریكردن له‌ كه‌رامه‌تی مرۆڤی زه‌لیل و توڕه‌. ئه‌مه‌ زه‌مینه‌ی بۆ هه‌ره‌وه‌زی له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی 21 ره‌خساند وه‌ك ئه‌نجامی راسته‌وخۆی سه‌رده‌می حكومه‌تی مونعم و سیاسه‌تی توندڕه‌وی لیبڕالیزمی نوێ و رووتكردنه‌وه‌ خه‌ڵكی هه‌ژار و ئیتر(به‌دۆلاركردنی) ئابووری په‌كیكه‌وت(…).
ئه‌وه‌ هه‌ر ئه‌رژه‌نتین نیه‌، ده‌یان وڵاتیتریش به‌هه‌مان شێوه‌ به‌ جه‌نگی سه‌ربازی داگیركردن و ئابووری و بازرگانی به‌سه‌ریان سه‌پێنرا‌:
به‌هه‌مان شێوه‌، لیژنه‌ی كاری هه‌ره‌وه‌زی رووبه‌ڕووی هه‌ژاری خه‌ڵك بووه‌وه‌: پیره‌ژنی بێ كه‌س و لانه‌واز، باوكێكی بێكار و نه‌خۆش له‌گه‌ل كوڕێكی 12 ساڵانه‌ پێویستیان به‌ ده‌رمان، خۆراك، كرێی خانوو، خانوو، جلوبه‌رگ، قوتابخانه‌، كه‌ره‌سته‌ی بیناسازی، خه‌رجی نه‌شته‌رگه‌ری، كرێی هاتوچووی كچان بۆ قوتابخانه‌، خوێندكاری بێ ده‌رماڵه‌، قوتابخانه‌ی وێران…هتد.
ئه‌نجامدانی ئه‌و ئه‌ركانه‌ و كاری راگه‌یاندن یه‌كه‌م هه‌نگاو بوو بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك سوپایه‌ك له‌ نووسه‌ر و تۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و راگه‌یاندنه‌كانی حكومه‌ت به‌س نه‌كه‌ین به‌ ره‌خنه‌ له‌ پێناو ره‌خنه‌ و فره‌بێژی و گه‌مژاندنی خه‌ڵك و رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی و عه‌قڵییه‌تی سازشكاری و له‌ جیاتیان به‌دیلێكی رووسووری عه‌مه‌لی به‌ پشتبه‌سستن به‌ هوشیار و ئیراده‌ و ویژدانی خۆمان دژ به‌ باڵاده‌ستی لیبڕالیزمی نوێ و لێكه‌وته‌ ترسناكه‌كانی پێشكه‌ش بكه‌ین.
له‌و بڕوایه‌ بووین به‌ر به‌ ره‌شبینی و بێزاری ده‌گرین و به‌مه‌ ئومید به‌ رۆژێكی باشتر ده‌گه‌ڕێنینه‌وه بۆ خه‌ڵك‌. به‌داخه‌وه‌ سووپایه‌ك له‌ نووسه‌ر و رۆژنامه‌نووس و سیاسه‌تمه‌دار و ئه‌وانه‌ی خۆیان به‌ رۆشنبیر و چه‌پ ده‌زانن(تاك و ته‌رایان نه‌بێت) رۆڵی بێده‌نگی و په‌راوێزخستنیان هه‌ڵبژارد و به‌مه(به‌ خوشیاری یان به‌ ناهوشیاری)‌ خزمه‌تیان به‌ سته‌مكاری كرد و ئه‌زموونه‌كه‌مان سنووری خانه‌قینی نه‌به‌زاند. له‌گه‌ل ئه‌وه‌شدا: ‌
هه‌رچۆن زۆر ئامراز و بیرو بۆچوونی سه‌رده‌می كوێلایه‌تی و ده‌ره‌به‌گایه‌تی و ته‌نانه‌ت سه‌رمایه‌داریش به‌ زمان و شێوه‌ی كار و كات و ئامرازه‌كانی چوونه‌ ناو مۆزه‌خانه‌ی مێژوو، به‌هه‌مان شێوه‌، ده‌كرێ(شێوه‌ی به‌رهه‌مهێنان، نرخ، پاره‌ و بازاڕ) بۆ ئه‌به‌د بخرێنه‌ ناو زبڵخانه‌ی مۆزه‌خانه‌كان.
بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ وه‌ك هه‌نگاوی یه‌كه‌م، ته‌نها پێویستیمان به‌وه‌ هه‌یه‌ ده‌ستبكه‌ین به‌ كار و چالاكی بۆ بیری هه‌ره‌وه‌زی به‌ چاوێكی ره‌خنه‌گرانه‌وه‌و بیكه‌ین به‌ ناوه‌ندی ئه‌ركه‌ رۆشنبیری، هونه‌ری، ئه‌ده‌بی و سیاسیه‌كانمان.
——————-

سه‌رچاوه‌ی بۆچوونه‌كانی ماركس:
1-Karl Marx, Inauguraladresse der Internationalen Arbeiterassoziation, in: MEW Bd. 16, S. 11f.
2- Karl Marx, Instruktionen für die Delegierten des Provisorischen Zentralrats zu den einzelnen Fragen,in: MEW Bd. 16, S. 195.
3- Vgl. Franz Oppenheimer, Die Siedlungsgenossenschaft. Versuch einer positiven Überwindung des Kommunismus durch Lösung des Genossenschaftsproblems und der Agrarfrage, Leipzig 1896.
4 -Karl Marx, Inauguraladresse, in: MEW Bd. 16, S. 11

  • 5 Karl Marx, Instruktionen, in: MEW Bd. 16, S. 195f.
    6- Vgl. Karl Renner, Sozialismus, Arbeiterschaft und Genossenschaft. Skizze einer ökonomischen Theoriedes Genossenschaftswesens, Wien 1931.
    7- Karl Marx, Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie, Dritter Band, in: MEW Bd. 25, S. 45
    8- Karl Marx, ebd.
    9- Karl Marx, Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie, Dritter Band, in: MEW Bd. 25, S. 400.
    10- Siehe Karl Marx, Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie, Dritter Band, in: MEW Bd. 25, S. 401f.

11- Karl Marx, ebd




کورتەیەک دەربارەی کتێبی: یادەوەرێکانم لەگەڵ جۆرج تەرابیشی لە وەرگێڕانی: د. نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

ئامادەکردنی: گۆران عەبدوڵڵا

کتێبی ( یادەوەرێکانم لەگەڵ جۆرج تەرابیشی) لەلایەن نووسەرو وەرگێڕ هنرییت عەبودی هاوسەری بیرمەند جۆرج تەرابیشی (١٩٣٩-٢٠١٦) ەوە نووسراوە.

ئەم کتێبە لە بنەڕەتدا لەلایەن رۆژنامەوان و دیپلۆماتکاری سعودی تورکى ئەلدەخیل ئامادەکراوەو هەر لەسەر داوای ئەویش هنریت عەبودی دەستی بردووە بۆ نووسینەوەی یادەوەرێکانی.
هنرييت عبودی هاوسەری جۆرج تەرابیشی، نووسەرو وەرگێڕ و خاوەنی چەندین کتێب بەزمانەکانی عەرەبی و فەرەنسی، لێرەدا بە زمانێکی باڵای ئەدەبی و پڕ لە سۆز یادەوەرێکانی خۆی لەگەڵ جۆرج تەرابیشی نووسیوەتەوە زۆر وردیش لەسەر زۆرینەی وێستگەکان و خەونە قوڵەکانی تەرابیشی راماندەگرێت. پرسیاری زۆر قوڵ لای خوێنەر جێدەهێڵێت سەبارەت بە خەون و کارەکانی بیرمەندێکی بە بنەچە مەسیحی لە وڵاتێکی زۆرینە ئیسلام دا و ئەو بەرخوردانەی لەگەڵیدا کراوە بە هۆکاری ناوەکەی (جۆرج)!

خوێنەر کە دەڕوانێتە بەرگی کتێبکە پێی وایە ئەم کتێبە قەبارە مام ناوەندیە سەر لەبەری یادەوەری هنریت عەبودییە لەگەڵ تەرابیشی، بەڵام وانییە.
سەرباری نووسینی سەرەتایەک و یادەوەرێکانی (هنرییت عەبودی) و ئەو گفتوگۆیەی (تورکی ئەلدەخیل) سەبارەت بە تەرابیشی لەگەڵیدا ئەنجامی داوە، هەروەها (د.محەمەد عەبدولموتەڵیب ئەلهۆنی) نووسەر و توێژەری لیبی و (هاشم ساڵح) نووسەرو بیرمەندی سوری، رۆژنامەوان و دیپلۆماتکاری سعودی (تورکى ئەلدەخیل) بەشدارن لە نووسینەوەی ئەم یادەوەرییەدا بە پێی نزیکایەتیان و ئەو پرۆژە رۆشنبیریانەی پێکەوە بەشدار بوونە لە ئەنجامدانی.
بەشێکی تری ئەم کتێبە تەرخان کراوە بۆ زنجیرە نووسینێکی جۆرج تەرابیشی بەناوی شەش وێستگەی ژیانم، کەدوواین زنجیرە نووسینی تەرابیشییە بە ساڵێک پێش مەرگی.
کۆی نووسین و قسەکانی بەشداربووانی ئەم یادەوەرییە، جەخت لەو هەموو کارە زۆرو زەبەندیەی تەرابیشی دەکەنەوە لەگەڵ ئەو هەموو رێگرییەی لە بوارەکانی ناوەندی رۆشنبیری و زۆرێک لە قەڵەمە ناسراوەکانی دونیای عەرەبی بۆی هاتۆتە پێش بە هۆکاری مەسیحی بوونی بنەماڵەکەی.
رۆژنامەوان سەعید ناشد دەگێڕێتەوە: کاتێک نامەی دکتۆراکەم پێشکەشکرد لە زانکۆی محەمەدی پێنجەم لەمەغرب کە تیایدا باسی عەقڵی عەرەبی لەلای (تەرابیشی) و (محەمەد عابد جابری) کردووەو لە توێژینەوەکەمدا پتر لایەنگری تەرابیشی بوومە، کەچی مامۆستای سەرپەرشتیار بە روومدا تەقییەوەو وتی: ( چۆن لایەنگری جۆرج دەکەیت لە دژی محەمەد!؟)
(د. ئەلهۆنی) دەگێڕێتەوە: رۆژێکیان جۆرج لە کتێبخانەی (ئیبن سینا) لە پاریس، چاوی بە فەیلەسوفی میسری (عەبدولرەحمان بەدەوی) کەوت، کاتێک بەدەوی لە زاری تەرابیشییەوە گوێبیستی ئەوەبوو کە خەریکی کارکردنە لەسەر کەلەپووری ئیسلامی دەکات، پێی وت: ( تۆ مەسیحیت، هەقت چییە بە کەلەپووری ئیسلامییەوە؟!)..
لەم کتێبەدا روبەروی زۆرێکی تری لەو جۆرە هەڵوێستانە دەبینەوە. ئەم شێوەکار و هەڵوێستانە رۆمانی ( نیشتمانی سارا)ی (میران ئەبراهام) ی بیر هێنامەوە لە شوێنێکدا هاوڕێکانی (سالار) ئاوا دەڵێن: ( ئێمەی کورد هەردەم هاوخەمی ئێوەی جولەکەین) ئەم قسەیە زوو زوو لە رۆژنامەوە نوسینەکانی ئەم سەردەمەشدا لە بەرانبەر ئێزیدێکاندا بەکار دەهێنرێت، هەروەک ئەوەی بڵێی یەکێک لە مەرجەکانی کوردبوون موسڵمان بوونە!
ئەلهۆنی لە شوێنێکی تر دەڵێت: ( جۆرج بۆی دەرکەوت ئەو توێکڵی مۆدێرنەیەی بیری دەستەبژێرەکانی داپۆشیبوو، جگە لە توێکڵێکی رووکەش شتێکی دیکە نەبوو، توێکڵێک لە ناواخنیدا نەریتێکی دەشتەکییانەی دڕندەی شاردبووەوە..)
(د. ئەلهۆنی) لە درێژەی باسەکەیدا باس لەو مێژوو تووندو تیژییەی ئیسلام دەکات کە لە قۆناغە جیاوازەکاندا چ بە شێوەی جەستەیی بووبێت یان زارەکی بەسەر کەمینەی مەسیحێکان و کەمینە ئاینێکانی تردا هاتووە کاتێک لە سەردەمی عوسمانێکاندا مەسیحێکان ناچار دەکران لە رێڕەوی شۆستەکە دووربکەونەوە تا موسڵمانەکان پیایدا بڕۆن.. بۆ ئەو کارە وشەی (طورق) بەکار دەهێنرا.
تەرابیشی کێبووە لە دونیای ئەدەبی و سیاسی کوردی، چۆنمان خوێندۆتەوە و چۆن لێی تێگەشتووین ئەوە باسێکی ترە، بەڵام ئەوەی لێی دڵنیام هەموو خوێنەرێکی جدی کورد زمان هەڵوێستەیەک دەکات لە بەرانبەر دەرس و تەجرەبەکانی تەرابیشی، چونکە دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستان هەمان دۆخی داتەپیوی دونیای عەرەبە.

لە کۆتایدا جێگای خۆیەتی بڵێین د. نەوزاد ئەحمەد وەرگێڕانێکی زۆر جوانی بۆ ئەم کتێبە ئەنجام داوە. زمانێک هیچ خۆ تەکلیفکردنێکی کوردایەتی و ناوچەگەرێتی نەکردۆتە بار بەسەر ئەم وەرگێڕانەوە.




دیكتاتۆریه‌تی بۆرژوازی یان پرۆلیتاری.. سەلام عەبدوڵڵا

ئه‌وانه‌ی ئیمڕۆ جیهان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن، نه‌ك هه‌ر بڕوایان به‌(د.پ) نیه‌، بگره‌ سه‌رسه‌ختانه‌ دژین و به‌ سوپایه‌ك له‌ ئه‌كادیمی، راگه‌یاندكار، نووسه‌ر، مێژووناس، حزب، رێكخراوی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی ،فیلمساز و گشت ئامرازێك به‌كارده‌هێنن بۆ سڕینه‌وه‌ی.
ئه‌وه‌ دیكتاتۆییه‌تی كێیه‌ بۆ نموونه‌ له‌ 50 ساڵی رابردوو، به‌ وشه‌ یان ئیمل یان به‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌له‌فۆنی ده‌توانن نرخی دۆلار- بارودۆخی ئیمڕۆ له‌ عیراق-، كاره‌با، ئاو، ده‌رمان، برنج، په‌روه‌رده‌، ته‌ندرووستی، نه‌وت و بانزین-وه‌زیری نه‌وت وتی: به‌رزكردنی نرخی نه‌وت به‌ ده‌ست ئێمه‌ نیه‌- گاز یان هه‌ر كاڵایه‌ك له‌ دوا كوێره‌دێی ئه‌م دنیاییه‌ گران و هه‌رزان بكه‌ن؟‌
ئه‌و دیكتاتۆرییه‌ته‌ له‌ هه‌موو دنیا شكری هه‌یه‌ و كه‌ی بیه‌وێت هه‌ڵده‌كوتێنه‌ سه‌ر هه‌ر وڵاتێك بیه‌وێت به‌ بێ ئه‌وه‌ی ره‌زامه‌ندی هاوڵاتیان یان په‌رله‌مانه‌كانیان وه‌ربگرن، به‌ تیرۆر، جه‌نگ، ئابلۆقه‌، كاره‌ساتی بێكاری و هه‌ژاری بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌ و ژینگه‌ وێران ده‌كه‌ن‌. ئه‌وان ئابووری دنیا به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن و ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر بازرگانیشه‌وه‌ هه‌یه‌.‌
سه‌رمایه‌داری له‌ دوا قۆناغیدا باڵاده‌سته‌ و كراسی(دیموكراسی و مافی مرۆڤ و ئازادی) له‌به‌ركردووه‌و به‌شێوه‌ی”شارستانی”دیاری ماڵوێرانی و كوێلایه‌تی هاوچه‌رخ له‌ مل مرۆڤ ده‌نێ و ئه‌م وه‌حشیگه‌رێتیه‌ كه‌ به‌ چاوی خۆتان ده‌یبینن، به‌سه‌ر جیهان سه‌پاندووه‌: ئه‌مه‌ دیكتاتۆیه‌تی چینی بۆرژوای خاوه‌ن كۆمپانیا و بانق بانناسیوناله‌كان، نه‌بێت، چییه‌؟
بۆرژوا به‌ سه‌رمایه‌ و كۆمپانیا و ده‌زگا بانناسیونال و هاوپه‌یمانی جه‌نگ و به‌ها ره‌وشتی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ و به‌(ته‌وته‌مكردنی كاڵا)وه‌ك شێوه‌ ژیانی شایسته‌ به‌ مرۆڤ هه‌ره‌سی هێناوه‌ و هیچ وڵامێكیان نیه‌ به‌ پرسی (ئاشتی، عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئازادی) مرۆڤایه‌تی.
له‌سه‌رده‌می ماركس تا ئێستا، هیچ ده‌سته‌واژه‌یه‌ك به‌ قه‌ت دكتاتۆریه‌تی پڕۆلیتاریا دژایه‌تی و نه‌فره‌تی لێنه‌كراوه. ئه‌مه‌ دزه‌ی كرده‌ ناو هه‌ندێ له‌ حزبه‌ شیوعییه‌كانی ئۆروپا‌ و هه‌ندێ وڵاتیتریش و له‌به‌رنامه‌ و خیتابی سیاسیس په‌راوێز خرا، به‌ڵام ئێمه‌ نه‌ وشترمه‌ڕین و نه‌ خۆڵ ده‌خه‌ینه‌ چاوی خه‌ڵك و دووڕوو نین و نه‌ ترسیشمان لێ هه‌یه‌ و نه‌ خۆشمان لاده‌ده‌ین له‌ باسكردن و روونكردنی راستییكه‌ی‌.
زانا و راگه‌یاندنه‌كانی دنیای سه‌رمایه‌دار هه‌زار جار له‌ ئێمه‌ زیره‌كتر كارده‌كه‌ن له‌بواری ململانیی تیئۆری و له‌ گشت به‌ره‌كان و ناو و ناتواری جیاوه‌وه‌ بۆ دیكتاتۆریه‌تی سیستێمی چینی بۆرژوا دژ شوعییه‌تی.
لینین ئاماژه‌ به‌ بۆچوونی ماركس ده‌كات: (هه‌نگاوی هه‌ر جووڵانه‌وه‌یه‌كی راسته‌قینه‌ گرینگتره‌ له‌ یه‌ك ده‌رزه‌ن پڕۆگرام. دووباره‌كردنه‌وه‌ی ئه‌م وشانه‌ له‌ سه‌رده‌مێكی شێواویی تیئۆریدا وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ له‌ پرسه‌یه‌كدا هیوای دووباره‌ بوونه‌وه‌ی هه‌مان رۆژی پرسه‌كه‌ بۆ ئاماده‌بووان بخوازی(…). زۆرێك ئه‌وه‌یه‌یان له‌بیرچووه‌ كه‌ ماركس له‌ درێژه‌ی‌ هه‌مان بابه‌ت ده‌ڵێ: (ئه‌گه‌ر پێویسته‌ یه‌كبگرن، ئه‌وا بچنه‌ ناو رێككه‌وتنه‌كانه‌وه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی ئامانجه‌ پڕاكتیكه‌كانی جووڵانه‌وه‌كه‌، به‌ڵام به‌ هیچ جۆرێك رێگه‌ به‌ سه‌وداگه‌ری بنه‌ماكان نه‌ده‌ن).
لێره‌ لینین پاش خستنه‌رووی راستی بۆچونه‌كه‌ی ماركس، ئه‌ڵێ: به‌ بێ تیئۆرییه‌كی شۆڕشگێرانه‌، جووڵانه‌وه‌یه‌كی شۆڕشگێڕانه‌ بوونی نابێت.(لینین، به‌رگی دوو، لاپه‌ڕه‌ی 35).
دیكتاتۆریه‌تی پڕۆلیتاریا چییه‌؟
یه‌كه‌مجار ماركس له‌ 1850 نووسیویه‌تی: له‌ خه‌باتی چینایه‌تی>>دیكاتۆریه‌تی چینایه‌تی پرۆلیتاریا>بۆ><< تاقه‌ ده‌روازه‌ی پێویسته‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنی جیاوازی چینایه‌تی( م.أ. به‌رگی7، ل89 به‌ ئه‌ڵمانی). و له‌ نامه‌یه‌كی بۆ ڤێده‌مایه‌ر: خه‌باتی چینایه‌تی وه‌ك پێویستی‌ به‌ره‌و دیكتاتۆریه‌تی پڕۆلیتاریا ده‌مانبات و خودی ئه‌م دیكتاتۆریه‌ته‌ ته‌نها قۆناغێ گۆواستنه‌وه‌یه‌ هه‌ڵوه‌شاندنی هه‌موو چینه‌كان و به‌ره‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی ناچینایه‌تی ده‌مانیات- م.أ.28، لاپه‌ڕه‌508).
لینین ئۆگۆست/سێپتێمبه‌ر ئاوا پێناسه‌ی ده‌كات: دیموكراسی بۆ زۆربه‌ی به‌رینی جه‌ماوه‌ر و روخاندنی توتیژی سته‌مكاران.
كاوتسكی و سۆسیالدیموكراته‌كان دژایه‌تی سۆڤێت ده‌كه‌ن و به‌ هاوكاریكردنی حكومه‌ته‌كه‌یان‌ شۆڕشی 1918 له‌ناوده‌به‌ن.
ئه‌ی(د. پ)چییه‌؟
ئێستا هه‌موو درۆ و ساخته‌چێتی و گه‌مژاندن و حه‌قاره‌ت و گاڵته‌جاڕییه‌كانی دوژمنه‌كانمان له‌م چه‌ند خاڵه‌ ئاشكرا ده‌بێ:‌
1- ئه‌نگلس له‌ 1891، به‌یادی 20ساڵه‌ی كۆمۆنه‌ی پاریس و له‌ پێشه‌كی كتێبی(جه‌نگی ناوخۆ له‌ فه‌ره‌نسا) ده‌نووسێت: دووباره‌ ئه‌ڵمانی سووك كه‌وته‌ ئاقاری ترس له‌ وشه‌ی(د.پ): باشه‌ به‌ڕێزه‌كان، ئێوه‌ ئه‌تانه‌وێت بزانن دیكتاتۆریه‌تی پڕۆلیتاریا چۆنه‌‌؟ فه‌رموو بڕوانن بۆ كۆمۆنه‌ی پاریس. ئه‌وه‌ دیكتاتۆریه‌تی پڕۆلیتاریا بوو.
2- ئه‌نگلس له‌ 1891 پوختی ده‌كات: هه‌ڵوه‌شاندنی ده‌زگا كۆنه‌كانی ، ده‌وڵه‌ت و سوپاكه‌ی و چه‌كداركردنی گه‌ل. دیاریكدرین ده‌سه‌ڵاتی یاسایی و جێبه‌جێكاری، هه‌ڵبژاردن و هه‌موو كاتێكی لابردنی هه‌موو به‌رێوبه‌ران، دادوه‌ر و مامۆستا و خه‌رجكردنی كرێی كاری هه‌موو كارمه‌نده‌كان وه‌ك كرێی كرێكاران.
3- له‌ غۆتا1875 قۆناغی گواستنه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌داریه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی شیوعی وه‌ك دیكتاتۆریه‌تی شۆڕشگێڕی پڕۆلیتاریای

  • ماركس و ئه‌نگلس، به‌ناوی (به‌رگی 19، لاپه‌ڕه‌ی 28).
    ئه‌مه‌ی ده‌یبینن له‌ كوردستان و عیراق دیكتاتۆریه‌تی بۆژواكانه به‌ناو(نیشتمان و ئاین).‌

هیچ پێویست ده‌كات كرێكاران و خه‌ڵكی چه‌وسانه‌وه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆیان بۆ‌ له‌ناوبردنی سته‌مكاری و بۆ ئازادی و خۆشگوزه‌رانی بترسن؟
( بۆ زانیاری زیاتر: لینین، به‌رگی 10، لاپه‌ڕه‌ی 41-جه‌وهه‌ری د.پ و جه‌وهه‌ری ده‌سه‌ڵاتی سۆڤێت)




کتێب\ ڕاڤەکاریی فەلسەفیی / بەهەندوەرگرتنی فەلسەفییانە.. ئازاد حەمە

ڕاڤەکاریی فەلسەفیی / بەهەندوەرگرتنی فەلسەفییانە، ئێستا لە (دەزگای ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان) بەردەستە… . کتێبەکە قەبارە گەورەیە، 835 لاپەڕەیە. بەرهەمی کارکردنە لە ساڵی2008وە، تایبەتە بە ڕاڤەکاریی فەلسەفیی هزری ڕاڤەیی پۆلێک هزرمەندی نوێی ڕۆژئاوایی.




کتێب\ مەلا مستەفا بارزانی و شۆڕشی ئەیلول.. و:د. جاسم خۆشناو

سەرگوزەشتەی ئەم کتێبە

لە سەرەتای سالی 1981، دوای سەردانیکردنی چەند ولاتێکی ئەوروپی، گەیشتمە ئیتالیا، تەمەنەم 21 سال بوو، ماوەیەکی کەم بوو سەنگەری خەباتی پێشمەرگایەتیم لە کوردستان بەرەو هەندەران گواستبووەوە، نیازی خوێندنم نەبوو، تەنها بۆ سەردانێکی چەند رۆژی بوو کەچی قەدەر و نەسیب قەناعەتیان پێهێنام لەم وولاتە بمێنمەوە هەرچەندە، ئەوکات، مافی پەناهەندەیی و سیستەمی سۆسیال و کۆمەکی دەوڵەت نەبوو. لەبەر ئەوە بڕیاری مانەوەم لە ئیتالیا، کەمێک، شێتانە بوو، لەگەل ئەوەشدا، وەکو بەشێک لە کوردەکانیتر، قۆل و باسکم لێ هەڵکرد، لە لایەک کارکردن بۆ بژێوی ژیان و لە لایەکیتریش خوێندنی زانکۆ. کارێکی ئاسان نەبوو، تەنانەت “بەشی ناوخۆ یان مالی خوێندکاران”یش نەبوو.
سالی یەکەمی خوێندنی زمانی ئیتالیم، لە شاری پێروجا Perugia لە گەل زیاد لە 100 خوێندکاری کورد، کە زۆربەیان هی باشور و ئەوانیتریش هی رۆژهەلات و رۆژئاوا بوون، تەواو کرد، بەڕاستی قۆناغێکی پڕ لە جۆش و خرۆش و هەستی “کوردایەتی”مان بەسەر برد. یەکەمجار بوو دەگەل کوردی قامیشلۆ و عفەرین و شام، لەگەل کوردی مەهاباد و سەقزو کەرماشان تێکەلاوی پەیدا بکەم وباسی بارودۆخی “کوردستانی گەورە” بکەین و لەگەل هەندێکیان ئێستاش پەیوەندیم ماوەو زۆر خۆشە. پاشان هەر کەسە بەسەر زانکۆ و ئەو شارانە پەرت و بلاوبووین کە خۆمان هەلمانبژاردبوو، جارێکیتریش لە ئاوارەیی پەرتەوازە بووین.
تاکە کورد بووم کەوتمە شاری پیزە PISA، تا کەوتنی رژێمی سەدام لە نیسانی 2003 بە تەنها بووم، ئیستا لە 2022 کوردێکی باشور و یەکی رۆژهەلاتم ناسیووە کە چەند سالێکە نیشتەجێی ئەم شارەن، لە 2005 ژمارەیەک کوردی باکور، ژمارەیەکی کەمتر هی رۆژئاوا، لێرە نیشتەجێبوون. لەگەل ئەوەشدا لە شاری پیزە، بە بەراورد بە شارەکانیتری ئیتالیا، لە سالانی ١٩٨٢- ٢٠٠٣، زۆرترین چالاکی، لەسەر ئاستی زانکۆ، هێزە سیاسی و نەقابیەکان، شارەوانی، کەنیسە و پەیوەندیکردن بە ڤاتیکان، پەیوەندی لەگەل ئەندام پەرلەمان و رۆژنامەنوسانی ئیتالیا ئەنجامدراون و لە شوێنیتر بە دۆکومینت بلاوکراونەتەوە و باسی رەوەندی کوردی و چالاکیەکانیش کراون.

هەر لە سەرەتای خوێندنی زانکۆ، وەک هەموو خوێندکارە کوردەکان، رووبەڕووی ئەوە بووم کە کتێب و سەرچاوە بە زمانی ئیتالی لەسەر کورد و کوردستان نەبوو، لە هەزار ئیتالی یەک یان دوو کەس زانیاری کەمیان لەسەر کورد و کوردستان هەبوو، لەبەر ئەوە هەولمدا دەستپێشخەریەک بکەم.
لە شاری پیزە، لە سالی ١٩٨٥، دەستم پێکرد، بە رای خۆم، یەکێک لە پەڕتوکخانە هەرە گەورە و دەولەمەندەکانی ئیتالیای لێیە، پاشان چوومە سەردانی پەڕتوکخانەی نیشتمانی لە شاری فڵۆڕانس – فیرێنزی Firenze، پەرتوکخانەی ڤاتیکان و وەزارەتی دەرەوەی ئیتالیا و پەرتوکخانەی نیشتمانی لە شاری رۆما. لە رۆما پەیمانگا و گۆڤارێک بە ناوی “رۆژهەلاتی مۆدێرن – ئۆریێنتێ مۆدێرنۆ Oriente Moderno ” کە لە سالی 1921 وجودی هەیە و زۆر دەنگوباسی دەولەمەندم، لە ماوەی ١٩٢١ – ١٩٤٥ لە سەر کورد تیا دۆزیەوە. پاشان چوومە شاری ناپۆلی Napoli کە 600 کم لە شارەکەی من دوورە، لێرەش زۆر سەرچاوەم کەوتە بەردەست.
هەموو ئەو کتاب و سەرچاوانەی لەم شارانە کەوتە بەرچاو تەنها 4 دانەیان بە زمانی ئیتالی نووسرابوون، رێزمان و قاموسی کوردی – ئیتالی، کە لە لایەن قەشە مەوریتسیۆ گەرسۆنی Maurizio Garzoni لە سالی 1787زا چاپکراوە، مێژووی هەرێمی کوردستان، لە لایەن قەشە جوزێپێ کەمپەنیلێ Giuseppe Campanile لە سالی 1818 چاپکراوە، کتێبێکیتر لە سالی 1863 و 2 کتێبیش لە سەدەی 20 (یەک لە سالی 1910 و یەکیش هی سالی 1930) لە سەر یەزیدی و ئایینی یەزیدیەکان کەوتە بەرچاو. کتێب و سەرچاوەکانیتر بە زمانی فەڕەنسی، ئینگلیزی و ئەلمانی بوون. رۆژی ٢٤ تەموزی ٢٠٢٠، لە کاتی کەڕەنتینەی کۆڤید Covid، تیمێکی کەنالی تیڤی “ئیزیدیخان” لە ئەلمانیا هاتنە لام و دوای چاوپێکەوتن و گفتوگۆیەکی بە سوود کۆپیەکی ئەو کتێبەی سالی ١٩٣٠ لەسەر یەزیدیەکان بە دیاری پێشکەشکردن.
ئەم کتێب و سەرچاوانەم لە سالی 1985، بە لیستێک، نووسیەوەو لەگەل شوێنی دۆزینەوەیان بەسەر خوێندکارانی کورد دابەشکرد تاکو ئەوکاتەی پرسیاریان، سەبارەت بە کوردو کوردستان، لێدەکرێت بتوانن وەلام بدەنەوەو بلێن “ئەو کتێبانە باسی کورد دەکەن”.
بەڕاستی ئەوکات زۆر زەحمەت بوو وتارێکی رێکوپێک یان ریپۆرتاژێک لەسەر کوردستان، بە زمانی ئیتالی، دەستکەوێت، تەنها چەند وتارێکی پرۆفیسۆر میرێللا گەللێتی 1949 – 2012 Mirella Galletti نەبێت کە لە گۆڤارە پسپۆریەکان بلاودەکرانەوە و بە ئاسانی دەستی ئیتالیەکانیش نەدەکەوتن، ئێمە لە سالی 1987 زۆربەی وتارەکانی گەللێتیمان کۆکردەوەو بەیەکەوە کۆپیکرد و بەسەر هاوڕێکانم دابەشکرد. ئێمە لە بەهاری 1989 نامیلکەیەکمان لەسەر دۆزی کورد بە چاپ گەیاندو زیاتر لەناو خوێندکارە کوردستانیەکان و دۆستە ئیتالیەکان بلاوبووەوە و چەند جار چاپکرایەوە. لە کۆتایی 1990، دوای داگیرکردنی کوێت، کتێبێکی زۆر دەولەمەند لەسەر کورد، لە لایەن پرۆفیسۆر گەللێتی، بلاوکرایەوە بە پێی زانیاری و بەدواداچوونەکانی ئێمە هیچ کتێب و نامیلکەیتر نەبوو.
ئەو کتێبەی فرانز مەرییا دەزارۆ، مەلا مستەفا بارزانی و شۆڕشی ئەیلول، لەبەردەستایە هەرچەندە لە سالی 1976 چاپکرابوو بەلام لە هیچ پەرتوکخانەی زانکۆ و پەیمانگا و سەنتەرەکانی دیراساتی رۆژهەلات نەکەوتە بەرچاو و ئێستاش نیە. لەناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی سالی 1986 لەوکاتەی لە چێشتخانەی زانکۆی شاری پیزە دەهاتمە دەرەوە کەسێک بە عەڕەبانەیەکی 3 تایە کەونە کتێبی بۆ فرۆشتن دانابوو، هەرزانفرۆش بوو، زۆرجار کتێبی مێژوویی یان رۆمانی هەمەجۆرەم لێکڕیبوو، لەو کاتەی کتێبەکانم سەراوبن دەکرد چاوم بەو کتێبە کەوت و ناوی کوردستان و وێنەی بارزانیم کەوتە بەرچاو خورپە کەوتە دڵم. یەکسەر دەستم دایە و وەک ئەوەی باوەڕم نەدەکرد راست بێت، یەک یەک تەماشای لاپەڕەو وێنەکانم کرد…. ووتم ئەوە بایی چەندە؟ خاوەنی عەڕەبانە و کتێبەکان گەنجێکی قسە خۆش بوو، ریش و پرچی تێکەلاو بوو، لە فەیلەسوفە کلاسیکیەکان دەچوو، ئەو دەیزانی من کوردم بەلام نەیدەزانی کتێبەکە چیە و باسی چی دەکات. بەهەرحال گوتی هەزار لیرەی ئیتالی، دەیکردە یەک دۆلار بەلام ئەوکات بەشی 3 جەم خواردنی چێشتخانەی زانکۆی دەکرد، منیش پێنج هەزاریەکم پێ بوو و دامەدەستی و پێمگوت باقیەکەشی بۆ خۆت. بە داخەوە کتێبەکە، لە کاتی چاپکردنی، لە ١٩٧٦، نرخەکەی لەسەر نە نووسراوە.
کەوتمە رێگا بەرەو پەڕتوکخانەی سەرەکی زانکۆ، بە ناوی مەعریفەت La Sapienza، کە 400 – 500 م دوور بوو، ئەو رۆژە تا سەعاتی 8 ئێوارە، تا کاتی داخستنی، خەریکی خوێندنەوەو تەماشای بەرگ و وێنەکان بووم، زۆر دڵخۆش بووم. کۆمەلێک پرسیارم لەخۆم کرد، مەعقولە ئەو کتێبە ئەوە 10 سالە چاپکراوە نە کوردەکان و نە ئیتالیەکان پێی نازانن و نەیان دیووە؟ هەر زوو بەزوو هەولمدا و دەستم بە وەرگێڕانی کرد. لە بۆنە و ئاهەنگە کوردیەکان، بە تایبەتی نەورۆز، لای هەندێ دۆست و هاوڕێ باسی کتێبێکی لەو جۆرەم کرد بەلام کەس نەبوو ناوی بیستبێت. لەکاتی کیمیابارانی هەلەبجە و راپەڕین و کۆڕەوەکەی 1991 و کەوتنی رژێمی سەدام حوسێن لە نیسانی 2003 کە بە سەدان وتارو ریپۆرتاژ و کتێب چاپکران و بلاوکرانەوە بەلام کەس، بە کەم و بە زۆر، باسی ئەو کتێبەی نەکردووە. وا هەست دەکەم لە کاتی چاپکردنی ئەم کتێبە، لە 1976، سەفارەتی عێراق هەموو کتێبەکانی کڕیبێت و لەناوی بردبێ بۆ ئەوەی لە ئیتالیا دۆزی کورد نەناسرێت. سەیر ئەوەیە کە فرانز مەرییا دەزارۆ Franz Maria D’Asaro لە سالی 1925 لە دایک بووەو لە سالی 2004 کۆچی دواییکردوە هەولی نەداوە ئەم کتێبە بە رای گشتی بناسرێ.
بە هۆی سەرقالی زانکۆ و بژێوی ژیان وازم لە تەرجەمەکە هێناو لای کەس ناوی نووسەرو کتێبەکەم، بە زمانی ئیتالی، باس نەکرد و کتێبەکەم لە مالەوە شاردەوە، حەزم نەدەکرد کەس چاوی پێبکەوێت. هۆکاری ئەو شاردنەوەو باسنەکردنی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی من ئەوکات و ئێستاش وادەزانم ئەم نوسەرە، فڕانز دەزارۆ، موبالەغەی زۆری لەسەر رۆلی مەلا مستەفا کردووەو تەرجەمەکردنیشی بۆ کاتی سالانی دوای راپەرین، بە رای خۆم، سودی بە پارتی و بنەمالەی بارزانی دەگەیاند لەبەر ئەوە لە وەرگیڕان و بلاوکردنەوەکە دوو دڵ بووم. وەک ئاشکرایە پارتی – بنەمالەی بارزانی بۆ بەرژەوەندی خۆیان “مێشەک دەکەنە گامێش” و بەم کتێبە دەیانتوانی بلێن “ئەوەتە بارزانی کوردی بە ئیتالیا و بە جیهان ناساندووە” و ئەمە مێژووە و نووسراوە.
لەسالی 2010 ناوە ناوە کە هەندی دۆست و هاوڕێی کوردستانی سەردانیان کردووم لەگەل هەندێکیان باسی ئەو کتێبەم کرد و بە هەندێکیشیان پیشاندا، لە هەمان کاتیش لە تەرجەمەکە بەردەوام بووم و ماوەی چەند سالێکە تەواو بووە بەلام لەبەر ئەوەی کتێبێکی ناوازەیە حەزم نەکرد بۆ هیچ دۆست و هاوڕێیەکم رەوانەی بکەم بۆ ئەوەی پیاچونەوەی بۆ بکرێت، هەلەکانی زمانەوانی راستبکرێتەوە.
ئەمە یەکەم کتێبە، بە پێی زانیاریەکانی بەردەستی ئێمە، لەسەر کوردو کوردستان، بە زمانی ئیتالی، لە سەدەی بیست چاپکراوە، نووسەر لە دوای روخانی رژێمی پاشایەتی عێراق، لە 14 تەموزی 1958 زا وەک پەیامنێری رۆژنامەیەکی ئیتالی دەگەوێتە بەغدا و یەکسەر ئاشنایەتی دەگەل دۆزی کورد پەیدا دەکات، لەوکاتەوە وتارو ریپۆرتاژی لەسەر دەنووسێ. لە کاتی گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی، لە یەکێتی سۆڤیەت لە 6 ئۆکتۆبەری 1958، دەزارۆ لە فڕۆکەخانەی بەغدا، لەگەل جەماوەرێکی زۆری کوردستانیان، کە بۆ پێشوازی لە سەرۆکەکەیان هاتبوون، چاوەڕوانی دەکات و پاشان بۆ ماوەی 2 مانگ لە هۆتێل سەمیر ئەمیس لە شاری بەغدا، شوێنی حەوانەوەی بارزانی، میوان دەبێت و بە چاوی خۆی ئەو کەس و شاندە کوردستانیانە دەبینێ کە بۆ سەردان و بەخێرهاتنەوەی بارزانی دەچوون. لەم کاتە دەزارۆ، یەکەم رۆژنامەنوسە، چاوپێکەوتن لەگەل بارزانی دەکات و لە رۆژنامەکانی ئیتالیا بلاوی دەکاتەوە.
فڕانز مەرییا دەزارۆ بە درێژایی 17 سال، لە 1958 تا ئاشبەتالی ئازاری 1975 بە بەردەوامی وتاری لەسەر شۆڕشی ئەیلول و بارزانی نووسیووە، لە بەغدا چاوی بە زۆربەی کاربەدەستەکانی حکومەت و رژێمەکانی عێراق کەوتووە، شاهیدێکی دەگمەنی ئەو ململانێ، شەڕ و موفاوەزات و ئاشتیە دوور و درێژانەی نێوان شۆڕشی ئەیلول و کاربەدەستانی بەغدایە.
فڕانز مەرییا دەزارۆ جگە لە هەست و سۆزی بۆ گەلی کورد بە شێوەیەکی بێسنور بە بارزانی سەرسام بوو. بارزانی بە داستان، قارەمان، سەرکردە، جەنگاوەر، شۆڕشگێر و باوکی روحی نەتەوەیی کورد لە قەلەم دەدا. بارزانی بە سەرکردەیەکی عەسکەری و سیاسەتوان، تاکتیکچی و ستراتێگێکی سەرکەوتوو دەناسێنی. کاتێ باسی رەوشی نالەباری کوردستانی تورکیا دەکات و دەلێ “لێرە جولانەوە و راپەرینی کورد نیە چونکە لێرە مەلا مستەفا بارزانیەک نیە”. لە کاتی دروستبوونی بەرەی نیشتمانی – جەبهەی وەتەنی لە نێوان حیزبی بەعس و حیزبی شوعی، پ. د. ک. ناچیتە ناو ئەم بەرەیە، عەزیز محەمەد، سکرتێری پارتی کۆمونیست رەخنە لە بارزانی دەگرێت وهیوای ئەوە دەخوازێ بارزانی رازیبکات بۆ ئەوەی پارتی بچێتە ناو ئەو بەرەیە، بارزانی دەلێ “عەزیز کۆمونیستێکی بێ ئەزموونە” و پەشیمان دەبێتەوە. دەزارۆ دەلێ بارزانی، لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەولەتی، ژمارەیەک نوێنەرو دیپلۆماتکاری شارەزاو لێهاتووی هەبوو و لە رێگەی ئەوانەوە ئاگاداری هەموو شتێك بوو، لە رێگەی ئەوانەش نامەی بۆ سەرۆک کۆماری ولاتان و یو ئێن UN رەوانە دەکرد، نووسەر، بە زۆری، ناوی کامەران بەدرخان و عیسمەت شەریف ڤانلی دەهێنێ.
ڵیرە هەژار موکریانیم هاتەوە بیر کە چۆن، لە چێشتی مجێور، بە چەپ و بە راست مەدح و سەنای بارزانی کردووە ئەوهاش فڕانز دەزارۆ هەر بە پۆزەتیڤ باسی مەلا مستەفا دەکات.
لەبەر ئەوەی بارزانی بۆ ماوەی 11 سال لە ئاوارەیی، لە یەکێتی سۆڤیەت، ژیاوە دەزارۆ، کە باسی بارزانی دەکات، بە ناوی جەنەڕالی پێشوی سوپای سوری سۆڤیەت، شێخی سۆر، مەلای سۆر و قارەمانی نەتەوەیی ناوی دەهێنێ.
دەزارۆ دەنووسێ بارزانی کاریگەری لەسەر هەموو سیاسەت و روداوەکانی بەغدا و عێراق هەیە و هەبووە، لە هەموو وەزارەت و دامەزراوە عەسکەری و کون و قوژبنەکانی دەوڵەت، بە نهێنی، پیاوی خۆی هەبوو و، پێشوەختە ئاگاداری پلان و نیاز و جولەی دەوڵەتی عێراق بوو.
دیارە فڕانز دەزارۆ لەم نووسینە پشتی بەو زانیاریانە بەستووە کە کوردەکانی نزیک لە بارزانی پێیانداوە، لەبەرە ئەوە هەلەی زۆر زۆری کردووەو نووسیووە، وێنەیەکی خەیالی بۆ بارزانی کێشاوە کە دوورە لە راستی.
دەزارۆ باسی چەند هەلەیەکی بارزانیش دەکات، لەوانە هەولنەدانی جدی بۆ گەیشتن بە ریێكەوتن لەگەل عەبدول کەریم قاسم، رەوانەکردنی نامە و داوای یارمەتیکردن لە ئەمەریکا لە سالی 1972 لەوکاتەی حکومەتی بەغدا لەسەر ئاستی نێوخۆ و جیهانی بەرەو بەهێزی دەچوو، نەدەبوایە لە ئازاری 1974 شەڕ دەست پێبکاتەوەو هەموو هێلکەکان بخرێنە سەبەتەی ئێران و شا.
فڕانز دەزارۆ باسی سیاسەتی تاکڕەوی مەلا مستەفای نەکردووە، ئاماژەی بەوە نەداوە یان نەیزانیووە کە بە بڕیاری بارزانی دەیان و سەدان کەسایەتی و رێبەرانی جولانەوی کورد کە لە بەشەکانیتری کوردستان بۆ هاوکاری و کۆمەکی کورد هاتبوونە باشور تیڕۆرکران یان بە دیلی رادەستی موخابەراتی تاران و ئەنقەرە کران یان ناچار کران ناوچەکانی ژێردەستی شۆڕش بەجی بێلن روو لە بەغدا و دەرەوە بکەن. هەر بە بڕیاری تاکلایانەی مەلا مستەفا چەندەها کەسایەتی و سەرۆک خێل و هۆزەکان، لە باشور، تیڕۆر کران یان لە زیندانە بێ ناوەکان ژیانیان بەسەر بردو زۆریشیان لەناو بردران.
زۆر بەداخەوە مەلا مستەفا میراتێکی زۆر خراپ و زیانبەخشی بەجێ هێشت، ئاوێکی پیس و بۆگەنی وای رژاند تا ئێستا کوڕو نەوەکانی، زۆر بە خراپی، پێی پیا دەخشێنن، لە سەرکوت و تیڕۆرکردن، لە گەندەلی و دزین و بە فیڕۆدانی سەروەت و سامانی نیشتمانی، لە دەست تێکەلکردنی لە گەل دوژمنانی کورد و … هتد سەد کەڕەت لە بارزانی باوک تێیان پەڕاندوە.
فڕانز مەرییا دەزارۆ، لەم کتێبە، بە کورتی و خێرایی باسی روداوەکانی عێراق، لە دروستبوونەوە تا رۆژانی ئاشبەتالی، دەکات، بە حیزب و کەسایەتی و کودەتا و گرفتەکانی ئەو ولاتەمان ئاشنا دەکات. دەزارۆ، هەر ئەوکات، هەستی بە “نەفرەتی نەوت” کردووە کە تاکو ئێستا بۆتە هۆی تڕاژیدیای کورد.
خالێکیتر کە دەزارۆ کە باسی دەکات بریتیە لە سیاسەتی روسیای قەیسەری و یەکێتی سۆڤیەت بۆ گەیشتنی بە ئاوە گەرمەکان، لە خەلیجی فارسەوە تا دەگاتە دەریای سپی ناوەڕاست، بۆ گەیشتن بەو ئامانجە دۆزی کوردی بەکار هێناوە، لە کاتی کۆماری مەهابادەوە تاکو ئێستا وا هەست دەکرێ کە ئەم سیاسەتە گۆڕانی بەسەر نەهاتووە.
بە دەگمەن رۆژنامەنوسێکی غەیرە کورد، وەک دەزارۆ، ئەوەندە سالە موتابەعەی شۆڕشی ئەیلول و بارزانیان کردووە. لەبەر ئەوە پێموایە ئەم کتێبە دۆکومێنتەکی مێژوویی گرنگ و دەگمەنە، حەقی خۆیەتی نەوەی ئێستا و دواڕۆژ ئاشنایەتی بەو کتێبە پەیدا بکەن و دەکرێت سوودی لێوەربگرن. کەموکورتی هەرە گەورەی فڕانز دەزارۆ بریتیە لەوەی، جگە لە مەلا مستەفا، زۆر بە دەگمەن باسی سەرکردەو کەسایەتیەکانیتری کوردستان دەکات، ئەو هەموو سالە لە عێراق، لە بەغدا، بووە و چاوی بە ژمارەیەکی زۆر لە سەرکردەو سیاستەوان و رۆشنبیری کورد کەوتووە بەلام باسیان ناکات و ناویان ناهێنێ.
دەزارۆ لەم کتێبەکە ناوی “شۆڕش” و “پێشمەرگە” ناهێنی، بەلکو بە جولانەوە، یاخیبوون، راپەڕین و شەڕ و، چەکدار، شەڕکەر و جەنگاوەر ناویان دەبات بەلام ئێمە هەموو ئەو دەستەواژانەمان بەکار هێناوە.
دوای سالانێکی دورودرێژ و چەندەها جار پیاچوونەوە بە تەرجەمە کوردیەکە بڕیارمدا بیخەمە بەردەست و بلاوبکرێتەوە، ئەمڕۆش نەبێ بەیانی کەسێکیتر تەرجەمەی دەکات. من هەولمداوە بە ئەمانەت و راستگۆیی دەقە ئیتالیەکە بکەمە کوردی، لەو شوێنانەی پێویستی بە راستکردنەوەی ناوی کەس و شوێنەکان هەبوو ئاماژەم پێکردووە (وەرگێڕ یان و)، یان لە پەڕاوێزەکان ئاماژەی بۆ کراوە. کاتێک باسی دۆزی کوردو کوردستان دەکرێت ناچاری باسی 4 دەولەت بکەیت، ناوی زۆر کەسایەتی و شوێنە جوگرافیەکان ببەیت، ئەمەش کارێکی زۆر سەختە و پێویستی بە شارەزاییەکی فراوان هەیە، بە تایبەتی بۆ نیو سەدە پێش ئێستا. لەبەر ئەوە نووسەر، وەک رۆژنامەنوس نەک وەک کەسێکی ئەکادیمی و توێژەری مێژوویی، کۆمەلێک هەلەی کردووە، وەک گوایە بارزانی لەم ماوەیەی لە یەکێتی سۆڤیەت ژیاوە بە بەردەوامی پەیامی، لە رێگەی رادیۆ، بۆ کۆمەلانی خەلکی کورد رەوانەکردووە تا هانیان بدات لەدژی حکومەتەکانی بەغدا، ئەنقەرە، دیمەشق و تاران خەبات بکەن یان گوایە مەلا مستەفا بەخۆی سەرکردایەتی چەندەها شەڕی کردووە. ئێمە تا ئەو رادەو شوێنەی هەستمان پێکردووە و لە تواناماندا بووە ئاماژەمان بە زانیاریە هەلەکان کردووە و راستمان کردونەتەوە و، هەموو پەراوێزەکانیش ئێمە، وەرگێر، دامان ناوە. لە ناو کتێبەکە ناوی دەیان و بە سەدان کەسایەتی عێراق و رۆژهەلاتی ناوەڕاست و جیهانی هەیە کە نووسەر، لە دەقە ئیتالیەکە، بە هەلە ناوی هێناون و بەیەک ناو ناوی بردوون، وەک، قاسم، عارف، شەواف، گەیلانی، ناسر، موفتی فەلەستین، خڕۆشۆف و… هتد بۆیە هەولمانداوە ناوەکان وەک خۆیان، چۆن پێی ناسراون، ناوی سیانی، بنووسینەوە، بەشی زۆریان لەناو تێکستی کتێبەکە نووسیووەو بەشێکی کەمیش لە پەراوێزەکان داناوە.

پارتی و ئەم کتێبە

لە ١٦ تەموزی ٢٠٢١ لەگەل د. عبدالحکیم خەسرەو جۆزەل پەیوەندیەکی تەلیفۆنیم کرد و باسی ئەوەم بۆی کرد کە خەریکی تەواوکردنی تەرجەمەی دوو کتێبی ئیتالیم بۆ سەر زمانی کوردی. من و د. دکتۆر عبدالحکیم، لە سالی ٢٠٠٤ – ٢٠٠٦ ئەوکاتەی گەڕامەوە هەرێم و لە زانکۆی سەلاحەدین، لە کۆلێژی زانستە رامیاریەکان وانەم دەگوتەوە یەکترمان ناسی، بۆ من کەسێکی تا بلێی بەرێز، کۆمەلایەتی و کوردیزانیکی زۆر باش و ئەکادیمێکی سەرکەوتووبوو، پەیوەندی دۆستایەتی و هاوڕێیەتیمان بەردەوام بوو. کاتی خۆی لە سالی ٢٠١١ بۆ خولێک هاتە ئیتالیا و لە شاری پیزە ماوەی ١٠ رۆژێک مایەوە، لەم سەردانە ئەم کتێبە و کتێبێکیتر لەسەر یەزیدیەکان، کە لە سالی ١٩٣٠ چاپکراوە، پێ نیشانداو زۆر کەیف خۆش بوو، پێشنیاری بۆ کردم و تەرجەمە کوردیەکەی بدەمە دەست یان بۆی رەوانە بکەم و لە هەولێر لە یەکێک لە دەزگاکانی سەر بە پارتی چاپ بکرێت بەلام من هەر دوو دڵ بووم و ووتم بیرێکی لێ دەکەمەوە.
لە ١٦ تەموزی 2021 کە لەگەل د. عبدالحکیم قسەمکرد، کەسێکی زۆر قسە خۆش و بێ فیزە، بە پێکەنینەوە گووتی “ئەمن ئێستا بوویمە پیاوی دەسەلات و سکرتێری لیژنەی بالای جێبەجێکردنی یاسای چاکسازی”م لە ئەنجومەنی وەزیران. بە هەرحال وا رێکەوتین یان کتیبەکە یان بە چەند لاپەڕەیەک کتێبەکە بناسێنم. ئەوەبوو لە ٣٠ ئابی ٢٠٢١ بە نامەیەکی ٧ لاپەڕەیی لەگەل هەندی وێنە بۆم رەوانەکرد، دەتوانم بلێم وەک ئەم سەرگوزەشتەیە بوو بەلام باسی کەموکوڕی و خالە نەگەتیڤەکانی مەلا مستەفام نەکردبوو. پاش چەند رۆژێک پەیوەندیمان بەیەکەوە کرد و گوتی “بۆ بارەگای بارزانی رەوانەکراوە” و خۆیان پەیوەندیت پێوە دەکەن. لە ٢٩ ئەیلولی ٢٠٢١ کەسێک، بەناوی د. زکری موسا، راوێژکار لە بارەگای بارزانی پەیوەندی پیوەکردم گوتی نامەکەت سەبارەت بە کتێبەکە مایەی دەستخۆشیە و داواکارین تەرجەمە کوردیەکەمان بۆ رەوانە بکەی تاکو هەلسەنگاندنی بۆ بکەین. من و کاک زکری یەکترمان نەدەناسی، بە رێزەوە و لە دوورەوە لەگەل یەکتر قسەمانکرد. منیش لە وەلام و داواکەی کاک زکری گوتم هیچ کێشەیەک نیە بە مەرجێک بە ئیمەیل وەلامم بدەنەوەو بە فەرمی بە لۆگۆی بارەگای بارزانی یان دەزگایەکی چاپ داوا بکەن و منیش تەرجەمەکەتان بۆ رەوانە دەکەم، لە وەلام ووتی “بۆ سیقەت بە ئێمە نیە”، لە وەلام ووتم مەسەلە سیقە نیە، تەنها بۆ ئەوەی بزانم بۆ کوێی رەوانە دەکەم، بۆ ئەو مەبەستەش کورتە نامەیەکت بۆ رەوانە دەکەم، ئەگەر پێتان باشە یەکسەر بیخەنە سەر کاغەز بە لۆگۆی بارەگای بارزانی و بە ئیمەیل بۆم رەوانە بکەن وئەگەر گۆریتان تکایە ناوەڕۆکە دەستکاری مەکەن. دیار بوو بە داواکەی من کەمێک سەخلەت بوو. پاش تەلیفۆنەکە کورتە نامەکەم بۆ رەوانەکرد.
کاتێکی زۆری بەسەرچوو هیچ وەلامێک نەبوو، ناچار نامەیەکیترم بۆ کاک زکری موسا و د. عبدالحکیم خەسرەو رەوانە کرد و داوامکردبوو بە ئا و بە نا وەلامەکم بدەنەوە، رۆژی ٣ نۆڤەمبەری ٢٠٢١ نامەیەکم لە بارەگای بارزانی و راوێژکار، بە ئیمەیل، بەدەست گەیشت، تیایە نووسراوە:
“سەرەتا داوای لێبوردن دەکەین کە نەمانتوانی لە کاتی خۆی وەلامی نامەکەتان بدەینەوە…….. ئێمە خۆشحالین و دەستخۆشی لە بەڕێزتان دەکەین کە بەم کارە گرنگە هەڵساون و کتێبێکی گرنگی پڕ لە دیکۆمنتان لەسەر مێژووی هاوچەرخی کورد و شۆڕش لە زمانی ئیتالیەوە بۆ کوردی وەرگێڕاوە. ئەم هەولە زانستیەی بەڕێزتان جێگەی پێزانینە. داوا لە بەڕێزتان دەکەین کە نوسخە کوردیەکەمان بۆ بنێرن بۆ ئەوەی بدرێتە لیژنەیەکی تایبەت بۆ هەلسانگاندن و دواتر هەلسەنگاندنەکە عەرزی جەنابی سەرۆک بارزانی بکرێت و بڕیاری چاپی لێ بدرێت.
دووبارە داوای لێبوردنتان لێ دەکەین و هیوای کامەرانیتان بۆ دەخوازین.
د. زکری موسا
راوێژکار لە
بارەگای بارزانی”
ئەوەبوو رۆژی ١٧ نۆڤەمبەری ٢٠٢١ دەقە کوردیەکەم بۆ د. زکری موسا و د. عبدالحکیم خەسرەو رەوانە کرد و دەمودەست وەلامیان دایەوە کە بەدەستیان گەیشتووە.
لەو باوەڕەدابووم دوای ٧ – ١٠ رۆژ وەلامەکم بەدەست بگات بە تایبەتی بارەگای بارزانی باسی “لیژنەیەکی تایبەت لە کەسانی شارەزا لە مێژوو و شۆڕشی ئەیلول” کردبوو کەچی بۆ ماوەیەکی درێژ بێدەنگ بوون، رۆژی 03/01/2022 نامەیەکی کورتم بۆ راوێژکارەکە رەوانەکرد “ئەرێ کەس کتێبەکەی خوێندۆتەوەو هەلسەنگاندنی بۆ کردووە، رایان چی بووە، بۆ بلاوکردنەوە دەشێ؟”.
رۆژی ٤ی مانگ یەکی ئەم سال د. زکری موسا بە کورتی وەلامی دایەوە “بەڵێ چەند بەڕێزێک کتێبەکەیان خوێندۆتەوەو هەلسەنگاندنیان بۆ کردووە. لە رێگەی بەڕێز دکتۆر عەبدالحەکیم خەسرەو لەم حەفتەیە وەلام بۆ جەنابتان دەنێردرێت”. من، لای خۆم، ئەو وەلامەم بە نەگەتیڤ لە قەلەمدا و یەکسەر بۆ د. عبدلحکیم خەسرەو رەوانەکرد بەو ئامانجەی کە تەلیفۆنم بۆ بکات و یان پەلە لە وەلامە رەسمیەکە بکات.
سەرنج بدەن من رۆژی ١٧ نۆڤەمبەری ٢٠٢١ دەقە کوردیەکەم رەوانەکرد، دوای ٤٧ رۆژ دەلێن بەلێ لیژنەیەک هەلسەنگاندنی بۆ کردووەو لەم حەفتەیە وەلامت بەدەست دەگات.
رۆژی ١٦ مانگی یەکی ئەمسال، ٢٠٢٢، کورتە نامەیەکم بۆ د. عبدالحکیم خەسرەو رەوانە کردو سۆراخی کتێبەکەم لێ پرسی، ئەویش یەکسەر وەلامی دامەوەو ووتی “بەشێکی کتێبەکەم خوێندۆتەوە، لەم رۆژانە رای خۆمت بۆ رەوانە دەکەم”. منیش یەکسەر وەلامم دایەوە “کاک دکتۆر من پێویستم بە رای شەخسی تۆ نیە، ئەگەر ئەم لیژنەیە یان کەسانی شارەزا خوێندویانەوە و هەلسەنگاندنیان بۆ کردووە پێویستی بەو هینان و بردنە نیە، من سوپاسی تۆ دەکەم، هەر کاتەک کتابەکە بلاوکرایەوە تۆ دەتوانی رای خۆت، لەسەر زمانی وەرگێرانەکە یان ناوەڕۆکی کتابەکە بە نووسین، وەک هەلسانگاندنێکی ئەکادیمی دەربڕی. ئەوەی پەیوەندی بە منەوە هەیە تەنها شێوەی وەرگێڕانەکەیە، ناوەڕۆکەکەی پەیوەندی بە نووسەرەکەوە هەیە”.
لە رۆژی ١٦ شوباتی ٢٠٢٢، دوای یەک مانگ، د. عبدالحکیم کورتە نامەیەکی بۆ رەوانەکردم و دەلێ “زۆر داوای لێبوردن دەکەم ، ئەم ماوەیە زۆر مەشغولی بابەتی …… بووم. بەڵێ تێبینیەکانم بەدەست گەیشتووە ….. ئەگەر دەرفەتم بدەی لەم چەند رۆژە تێبینیەکان بۆ جەنابت دەخەمەروو”.
هەموو وەلام و دەرنگی و خۆ دزینەوە نیشانەی ئەوەیان پێوە بوو کە پارتی و بارەگای بارزانی ئەم کتێبە بە پۆزەتیڤ نابینن، بە زیانی بۆ سەر مەلا مستەفا و پارتیان هەلسەنگاندووە ئەگەر نا زوو بە زوو وەلامیان دەدایەوە.
رۆژی ١٧ شوبات نامەیەکی دەنگیم بۆ د. عبدالحکیم خەسەرەو رەوانەکرد، من زۆر زۆر بە دەگمەن نامەی دەنگی رەوانە دەکەم، بە زمانێکی زۆر برایانە و دۆستانە “داوای لێبوردنت لێدەکەم کە سەر ئێشەم بۆ دروستکردی، دیارە بارەگای بارزانی ئەم کتێبەی بە دڵ نیە و پێی باش نیە بلاو بکرێتەوە. من لەسەر سەفەرم بۆ دەرەوەی ئیتالیا ئەگەر تا ٢٠ شوبات وەلامێکم بۆ رەوانە بکە ی باشە ئەگەر نا خۆت ماندوو مەکە و هیچم بۆ مەنووسە، تۆ دۆست و برایەکی ئازیزی منی”.
لە راستی من “هەلەیەکی گەورە”م کرد نەدەبوایە ئەم کتێبە بۆ پارتی رەوانە بکەم چونکە بۆ بنەمالەی بارزانی مەلا مستەفا “هێلی سورە” و وا دەزانن هیچ جۆرە کەموکوڕی و هەلەیەکی نیە کەچی فرانز دەزارۆ هەرچەندە بە پۆزەتیڤ باسی دەکات جار جارەش رەخنەی لێگرتووە، کە باسی کۆماری مەهاباد دەکات ئاماژە بە ناکۆکی نێوان پێشەوا قازی محەمەد و مەلا مستەفا دەکات و دەلێ “مەلا مستەفا بارزانی هەموو کۆمەک و پشتگیری خۆی لە قازی محەمەد کێشایەوەو بەتەنها بەجێی هێشت”. ئەوەش بەسە بۆ ئەوەی بنەمالەی بارزانی بە نەگەتیڤ هەلسەنگاندنی بۆ بکەن و بە زیانبەخش بۆ سەر مێژوو و ژیانی مەلا مستەفا حیسابی بۆ بکەن. یان ئەوکاتەی فڕانز دەزارۆ بۆ یەکەمجار چاوپێکەوتن “رووبەرو لەگەل بارزانی” دەکات بە پۆزەتیڤ باسی ناکات، بە تایبەتی ئاماژە بەوە دەکات کە مەلا مستەفا “لە وەلام و قسەکانی راستگۆ نیە”.
تاکو ئێستا هیچ وەلامێکیترم لە بارەگای بارزانی و د. عبدالحکیم خەسەرەو بەدەست نەگەیشتەوە، تەنها بێدەنگی د.عبدالحکیم بۆ من مایەی نیگەرانیە، متمانەی زۆرم پێی هەبوو، نەک بۆ ئەو کتێبە بەلکو لەسەر ئاستی دۆستایەتی و کۆمەلایەتی و ئەکادیمیش.
من بۆ ئەو کتێبە داوای هیچم نە کردبوو، یەک مەرجم بە نووسین و بە قسە بریتی بوو لەوەی “بە بێ دەستکاری ناوەڕۆک و شێوە زمانەکە” چاپ بکرێت. لە نامەکەی یەکەمجار ئاماژەم بە چەند توێژینەوەو کتێبێکیتر کردبوو کە لە سەر دۆزی کورد لە سەردەمی مەلا مستەفا، بە زمانی ئیتالی، چاپکراون و دەکرێ هەولی کۆکردنەوەو تەرجەمەکردنیان بدرێ.

یەکێتی نیشتمانی کوردستان چی دەلێ؟

دوای نەمانی پەیوەندی لەگەل “پارتی” وازم لە کتێبەکە هێناو لای کەس باسم نەکرد، رۆژی ١٦ ئازاری ٢٠٢٢ کاک سەرتیپ جەوهەر، رۆژنامەنووس و چالاکوانی هەولێرو رەخنەگر لە سیاسەتی یەکێتی (لە نووسینەکانی هەست پێدەکرێ) پەیوەندی پێوەکردم و نزیکە ٧٠ خولەک باسی زۆر بابەت و روداومانکرد، راستی من و کاک سەرتیپ ئەوە یەکمجار بوو بەیەکەوە قسە بکەین. لە کۆتایی گفتوگۆکە باسی ئەو کتێبەم بۆکرد و ووتم دەکرێ لە دەزگاکانی یەکێتی چاپ بکرێت، لە وەلام ووتی “چەند دەزگایەکی یەکێتی کاری چاپەمەنی دەکەن، ئەتو کتێبەکە رەوانە بکە و پاشان قسەی لەسەر دەکەین”. من بە کاک سەرتیپم نەگوت کە بۆ پارتیم رەوانەکردووەو وەلامیان نەداوەتەوەو بە نەگەتیڤیان هەلسەنگاندووە. ئەوەبوو رۆژی ٢٤ نەورۆزی ٢٠٢٢ بە ئیمەیل بۆم رەوانەکرد و رۆژی دوایی بۆی نووسیم “کتێبەکی زۆر باشە و خەریکی خوێندنەوەیم، قسەم لەگەل برادەرانی مەکتەبی بیر و هوشیاری کردووە و ئەوڕۆ یان سبەی لۆیان رەوانە دەکەم”. هەمان رۆژ بۆی نووسیم “ئەوە بۆ برادەرانی یەکێتیم رەوانە کردووەو تکام کردوە بە زوویی بیخوێننەوەو وەلامەکم بدەنەوە بەلام تکایە نەچیتە دەستی کەسانیتر، ئەگەر چاپی دەکەن یان نا خێرا وەلامم بدەنەوە”.
من وا بیرم دەکردەوە مادام بە دڵی پارتی نەبووە بە دڵنیایەوە دەبێ یەکسەر بە دڵی برادەرانی یەکێتی بێت، بە تایبەت کەسێکی وەک خۆم وەریگێڕاوە، کە پێشمەرگەی یەکێتی بووم لە شاخ، لە ١٩٨١ لە ئیتالیا دەژیم و یەکێک لە چالاکوانەکانی یەکێتی و بۆ ماوەی ١٥ سال بەرپرسی کۆمیتەی یەکێتی لە ئیتالیا و زۆریتیریش. لە دوای روخانی بەعس، زوو بەلام درەنگیش، هەستمکرد یەکێتی عەقلی سیاسی نیە کەواتە ناتوانین باسی ئەرشیڤ و زانیاری، سەبارەت بە ئەندام و چالاکیەکانیان، لەو رێکخراوە بکەین.
رۆژی ١٥ نیسانی ٢٠٢٢ کورتە نامەیەکەم بۆ کاک سەرتیپ جەوهەر رەوانەکرد و پرسیم “ئەرێ هیچ سەرەداوی کتێبەکەت بە دەست نەگەیشتووە؟”.
وەلامی دایەوەو ووتی “نە وەڵلە بەلام هەولدەدەم بە زوترین کات وەلامت بدەمەوە.”
ئەوکات رەمەزان بوو، جەژنیش تێپەڕی هیچ وەلام نەبوو، ناچار ٩ ئایار نامەیەکی کورت کورتم بۆ نووسی “ئەرێ هیچ خەبەر نیە؟” وەلامی دایەوەو زۆر گلەیی و گازاندەی لە مەکتەبی بیر و هۆشیاری و هەموو یەکێتی هەبوو، دیسان داوای هەفتەیەکیتری کرد. ئەمنیش حەپەسان و سەرسوڕمانی خۆم دەربڕی بەرامبەر ئەو رەفتارە و گوتم باشە و “با نۆیەش بێتە سەر دەیە” و هەفتەیەکی تریش چاوەڕوان دەکەم.
هەفتەکە بە زیادەوە تێپەڕی وەلام نەبوو، لە ٢١ ئایار دیسان داوای سۆراخی کتیبەکەم کرد. وەلامی نەبوو، دیسان رۆژی ٢٤ ئایار هەمان کورتە نامەم بۆ رەوانە کردەوە، یەکسەر تەلیفۆنیکرد، پێی گوتم برادەرانی یەکێتی، لە “مەکتەبی بیرو هوشیاری” پێیان راگەیاندووم ئەو کتێبە بە پۆزەتیڤ باسی مەلا مستەفا دەکات و ئەوەش بە سود و قازانجی بنەمالەی بارزانی و پارتی دەشکێتەوە، لەبەرە ئەوە ئێمە بلاوی ناکەینەوە. بە نووسین ئەوەشی بۆ دوپاتکردمەوە. وتووێژێکی ٢٥ دەقیقەمانکرد و باسی زۆرشتیترمان کرد. دیار بوو کاک سەرتیپ زۆر هەستی بە ناڕحەتی دەکرد و چەند جار ووتی “من شەرمەزارم بەرامبەر بەتو”.
منیش هەولمدا بارودۆخەکە ئاسایی بکەمەوەو زۆر سوپاسمکرد و داوای لێبوردنم لێکرد بۆ ئەو کات کوشتن و سەر ئێشە و .. هتد. گوتم ئەی باشە خودی مام جەلال نەبوو چووە سەر گۆڕی مەلا مستەفا – مەزاری نەمران و لەوێ و لە چەند موناسەبە و نووسین بە دەنگی بەرز هاواری نەکرد “من هەلەبووم لە سالی ١٩٦٤ لە مەلا مستەفا بارزانی جیا بوومەوە” و پارتی بە “مالە گەورەکە” لە قەلەم نەداوە؟ ئەی، لە دوای کەوتنی رژێمی سەدام حوسێن لە ٢٠٠٣، زۆربەی سەرانی یەکێتی سەردانی گۆڕی بارزانیان نەکردووە؟ ئەی لە سالی ٢٠٠٥ بە دواوە هەموو ئەندام پەرلەمان و وەزیرەکانی یەکێتی لە هەولێر لەژێر وێنە گەورەکەی مەلا مستەفا بارزانی سوێندی یاسییان نەخواردووە؟
ئێمە لە زۆر کات و موناسەبە، بە قسە و بە نووسین، باسی ئەوەمانکردووە کە کەڵەگایی و بەهێزبوونی دەسەلاتی پارتی لە هەرێم بە پشت و پەنای یەکێتی، لە پێشەوەی هەموان هی مام جەلال تالەبانی، بووە. یەکێتی، ئەگەر بەشی زۆرتر نەبێ، ئەوە بە یەکسانی، لەگەل پارتی، لە تاوان و دزین و گەندەلی و نەهامەتیەکانی باشوری کوردستان شەریک و بەرپرسیارە.
پارتی و یەکێتی، بەمجۆرە، رێکەوتن بایکۆتی ئەو کتێبە بکەن، ئەوەیە رێکەوتنی ستراتیژی؟ ئەوە چ عەقلیەتێکە گوێ لە رەخنە نەگرێت، نەیەوێت گوێ لە بۆچوون و رای کەسانی چاودێر و رۆژنامەنوس، بە تایبەتی بیانی، بگرێ؟
پێمخۆشە ئاماژە بەوە بکەم کە زۆر کتێب و نووسینی بە پێز لەسەر کەسایەتی و هەلسوکەوتی مەلا مستەفا بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان، بە زمانی کوردی، چاپکراون، لێرە تەنها ناوی سێ دەهێنم کە خوێندومنەوە.

جميل محو، مذكراتي داخل سجون الثورة الكردية (جەمیل محۆ، بیرەوەریەکانم لە زیندانەکانی شۆڕشی کورد)، 1982، بیروت – لبنان.

زرار سلێمان بەگ دەرگەلەیی، بیرەوەریەکانم لە سالانی ١٩٤٣ – ١٩٧٧.

مەحمود رەزا ئەمین، پارتی و کوشتنی سیاسی، لە ١٨ دیسەمبەری ٢٠١٦ لە سایتی کوردستانپۆست بلاوکراوەتەوە.
هەرسێکیان، زۆر بە ئاسانی، لە گوگل دەدۆزرێنەوە.

دڵنیامە ئەو رۆژەی دەسەلاتی سیاسی بنەمالەی بارزانی نامێنێ یان لاواز دەبێ بە سەدان کتێب، بیرەوەری و هەلسەنگاندن و توێژینەوە، لە لایەن کەسە نزیکەکانی پارتی چاپ دەکرێن و ئەوکات پۆخلەوات، دزی و گەندەلی، تیرۆر و جەردەیی، خیانەت و جاشایەتی، بە شێوەیەکی فراوان بە هەموو کوردستان بلاودەبنەوە و سیحر و تەلیسم و ئەفسانەی مەلا مستەفا و نەوەکانی بە یەکجاری بەتاڵ دەکرێنەوە.

د. جاسم خۆشناو
ئیتالیا
٢٥ نۆڤەمبەری ٢٠٢٢

————————–

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




کاردانەوە و پێگەی جیهانی شۆڕشی ئێران.. و: کاوە عومەر

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید ئامادەکراوە

خەلیل کەیوان: شۆڕشە گەورەکان سەرباری کاریگەری سەرو ژێرکەریان لە ناوخۆ ئاکامی جیهانیشیان هەبووە. شۆڕشی فەرەنسا و شۆڕشی ئەمریکا و شۆڕشەکانی ڕووسیا و چین و کوبا وهتد هەریەکەیان گۆڕانکارییەکی گەورەیان لە جیۆپۆلەتیکی جیهاندا هەبووە. دەتوانرێت لە بارەی شۆڕشی ئێستای ئێرانەوە چی بگوترێ؟ پێگە و قورسایی شۆڕشی ئێستا لە جیهاندا چییە؟ ڕەنگدانەوەی جیهانی شۆڕشی ئێران و هەروەها دەستکەوت و سەرکەوتنەکانی تا ئەمڕۆی چی بووە؟ کاردانەوەی جیهان، کەسایەتییە ناودارەکان، دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان و حکومەتەکان بەرامبەر بە شۆڕشی ئێستا و پرۆسەکەی لە ناوخۆی ئێراندا چییە؟ دەرئەنجامە ناوچەیی و جیهانییەکانی سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران چی دەبێت؟
حەمید تەقوایی شۆڕشی ئێستای ئێران تا ئێستا کاریگەریی بەرفراوانی جیهانی هەبووە. هەر لە بەنێودەوڵەتیکردنی ناوی مەهسا کە ژمارەی پێوانەیی تویتەری شکاند، تا گۆرانی “بەرایی” کە بە زمانە جیاوازەکان پێشکەشکرا و تا دروشمی ژن ،ژیان، ئازادی ، کە بوو بە دروشم و گوتارێکی نێودەوڵەتی، هەموو شتێک نیشاندەری سەرنجڕاکێشیی شۆڕشی ئێستایە بۆ خەڵکی جیهان. بەڕای ئێوە هۆکاری ئەمە چییە؟ بۆچی شاهیدی قبوڵکردنی بەرفراوانی شۆڕشی ئێرانین؟

حەمید تەقوایی: بە بڕوای من یەکێک لە هۆکارە گرنگ و بنەڕەتییەکان ئەوەیە کە جیهانی ئەمڕۆ، لە قۆناغی دوای شەڕی سارددا، بەڕاستی تینووی هاوارێکی ئازادیخوازانە بوو، بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی ڕادیکاڵ بۆ بەرگریکردن لە بەها مرۆییەکان و بەها جیهانییەکان ، و ئەم هاوار و دەنگەی لە ئێرانەوە بیست. خەڵکی ئێران بە دروشمی ژن،ژیان،ئازادی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە کوشتنی کچێکی گەنج کە تەنها لەسەرباش نە پۆشینی حیجاب دەستبەسەرکراو و کوژرا. جیهان تینووی ئەم بزووتنەوەیە بوو، نەک لەبەر مەسەلەی حیجاب، بەڵکو لەبەر ئەوەی بزووتنەوەیەکی ئیسلامی دژە ئینسانی و سەروو کۆنەپەرستی کە چنگە خوێناوییەکەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی ئیسلامی و تەنانەت لە وڵاتانی ڕۆژئاواشدا دەبینی، ژیانی خەڵکی ئێرانی کردبووە دۆزەخ. خەڵکی ئێران لە دژی هێزێکی لەو شیوەیە هەستان و جیهان ئەمەی بینی و بەخێرایی پێشوازی لێکرد.
دروشمی ژن، ژیان، ئازادی، دروشمێکە نەک هەر دژایەتی حکومەت و هێزە بەقوڵی کۆنەپەرستە ئیسلامییەکان، بەڵکو دژایەتی هەموو هەڵاواردنێکە بەرامبەر بە ژنان تەنانەت لە وڵاتانی ڕۆژئاواشدا (لەوانەش ئەو پرسانەی کە بزووتنەوەی( می توو) لە دژی هاتە بونەمەیدان) و لە بەرگریکردن لە ژیاندا.ئەو جەماوەرە خەڵکەی ئێستا لەژێر فشارەکانی سیاسەتی خۆپارێزی ئابووریدا پاڵیان پێونراوە بۆ خوار هێڵی هەژاری. یازدە ساڵ لەمەوبەر ٩٩% بەرامبەر بە ١%ی دەسەڵاتدار لە ڕۆژئاوا ڕاوەستانەوە و ئەمڕۆش هەرکەسێک بەشێوەیەک ئامانج وئارەزووە مرۆییەکانی خۆی لە دروشمی ژن،ژیان،ئازادیدا دەبینێت. بەڕای من ڕاکێشانی جیهانی ئەم شۆڕشە لەبەر ئەوەیە کە نوێنەرایەتی بزووتنەوە ناڕەزایەتییە شکستخواردووەکانی چەند دەیەی ڕابردووش دەکات. شۆڕشەکانی بەهاری عەرەبی ئەم ڕۆڵەیان نەگێڕا، بزووتنەوەی دەستبەسەرداگرتن نەیتوانی سەری خۆی لەم ئاستەدا بەرز بکاتەوە، بەڵام ئەمڕۆ لە ئێران، لە کۆمەڵگەیەکی ٨٥ ملیۆن کەسیدا، و ژنان و گەنجان لە پێشەنگی خەباتدان لە دژی ئەم جیهانە پڕ لە هەڵاواردنە، دژی جیاکاری ڕەگەزی.، بەکەم سەیرکردن و بێ ڕێزی پێکردنی ژنان، دژی لەناوبردنی کەرامەتی مرۆڤ و هەژاری و هتد، و دیدگایەکیان داناوە، ئاسۆیەکیان لەبەردەم جیهاندا داناوە کە هەموو خەڵکی جیهان تینووی بوون. قبوڵکردنی شۆڕشی ئێران لە بنەڕەتدا لەبەر ئەوەیە کە پرسەکانی خەڵکی جیهانی خستۆتە ڕوو و لە ڕاستیدا بەها جیهانداگرەکانی خستۆتە ڕوو کە زۆر کەس لە چوار گۆشەی جیهان دەتوانن خۆیانی پێوە ببەستنەوە و ئارەزووی خۆیان تێیدا ببینن .

خەلیل کیوان: جگە لە بیروڕای گشتی و پشتیوانی جەماوەری خەڵک و کەسایەتییە ناودارەکان و ڕێکخراوە پێشکەوتنخوازەکان، پەرلەمان و سیاسەتمەداران و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بە شێوەی جۆراوجۆر خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور خستووەتەوە و پاڵپشتی شۆڕشی ئێرانیان کردووە. زۆرێک لە بەرپرسانی حکومەتە ڕۆژئاواییەکان بە فەرمی تاوانی کۆماری ئیسلامییان شەرمەزار کردووە و قبووڵیان کردووە کە ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییە شۆڕشێکە. ئەوان ستایشی ئازایەتی ژنان و لاوان دەکەن و ڕۆژانە زیاتر و زیاتر خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور دەخەنەوە. هەروەها ڕێوشوێنیان بەم ئاراستەیە گرتووەتەبەر. لەم دواییانەدا حکومەتی بەریتانیا گەمارۆی تەواوی سوپای پاسدارانی سەپاند. پێشتر حکومەتی کەنەدا سزای بەسەر بەشێک لە هێزەکانی سوپای پاسداراندا سەپاندبوو. هەفتەی ڕابردوو پەرلەمانی هۆڵەندا پڕۆژە یاسای سزادانی سوپای پەسەند کرد و داوای لە حکومەتی ئەم وڵاتە کرد کە جێبەجێی بکات و هەروەها لە پەرلەمانی ئەوروپاش تاوتوێ دەکرێت. نوێنەرانی بەشێک لە پەرلەمانەکان، لەوانەش لە ئەڵمانیا، داواکارییەکی هاوشێوەیان هەیە و داوا لە حکومەتەکانیان دەکەن، سوپای پاسداران بخەنە ناو لیستی تیرۆریستانەوە. حکومەتی ئەڵمانیا هەموو پەیماننامە ئابوورییەکانی لەگەڵ ئێران هەڵوەشاندەوە. پێت وایە ئەم جۆرە کارانە بەردەوام دەبن؟ درێژەی ئەم پرۆسەیە چی دەبێت؟
حەمید تەقوایی: ئەوەندەی پەیوەندی بە بەشی یەکەمی پرسیارەکەتەوە هەیە، ئەم هەڵوێستانەی باست کرد لە ژێر کاریگەری شۆڕشی ئێران و پاشان ڕەنگدانەوەی جیهانیی لە نێو خەڵک و بیروڕای گشتی لە هەموو ئەو وڵاتانەدان. ئه مڕۆ کۆماری ئیسلامی هێندە ڕیسوا بووە و تێکۆشانی خەڵکی ئێران سەرنجی جیهانی بۆ خۆی ڕاکێشاوە کە ئیتر حکومەتەکانی ڕۆژئاوا ناتوانن درێژە بە پەیوەندییە خۆشەکانی پێشوو لەگەڵ کۆماری ئیسلامی بدەن. هەروەک ئاماژەم پێدا خەڵکی جیهان بۆ پشتیوانی لە خەڵکی ئێران هەڵساون و ئەمەش بووەتە فاکتەری گوشار لەسەر حکومەتەکان. دوای کۆبوونەوەی گەورەی ناڕەزایەتیی ئێرانییەکان لە بەرلین، یەکێک لە شرۆڤەکارانی ڕۆژئاوا ڕایگەیاند کە ئەم ڕووداوە دەنگەکانی ئەوروپای گۆڕی. واتە دەنگی گەلی ئەوروپا بۆ هەڵبژاردنی حکومەت و بەرپرس و نوێنەری پەرلەمانەکان. لە ڕاستیدا حکومەتەکان و سیاسەتمەداران و پەرلەمانتاران لە ڕۆژئاوا لە پێناو پاراستنی پێگە و کورسیەکانیان لە دژی کۆماری ئیسلامی و بەرگری لە خەڵکی ئێران هەڵوێست وەردەگرن. ئەم بەرپرسانە لە ڕاستیدا دەیانەوێت وەڵامێکی ئەرێنی بدەنەوە بە ڕەوتی گشتی کۆمەڵگاکەیان. بابەتەکە تەنها لە پەرلەمانەکاندا قەتیس نییە. هەروەک ئاماژەت پێدا، سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیران و بەرپرسانی حکوومەتی ڕۆژانە زیاتر و زیاتر لە کۆماری ئیسلامی دووردەکەونەوە و لەدژی کۆماری ئیسلامی هەڵوێستیان دەبێت و پشتیوانی لە شۆڕشی ئێران دەکەن.
ئه مانه هه موو به ڕهه می شۆڕشی ئێرانن و به ڕده وامی ئه م پرۆسه یه به ته واوی به نده به به ڕده وامی شۆڕش له ئێراندا. هەتا شۆڕش لە ئێراندا بەرفراوانتر و شەڕانگێزتر و ڕادیکاڵتر بێت – کە خۆشبەختانە تا ئەمڕۆ ئەم پرۆسەیەمان بینیوە – ڕەنگدانەوەی جیهانی ئەوە دەبێت کە حکومەتەکان خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور دەخەنەوە و مەحکوومی دەکەن و تەنانەت هەنگاویش دەگرنەبەر هەروەک ئەو شتانەی کە باست کرد. بەڕای من ئەمە پرۆسەیەکە کە هێزی بزوێنەرەکەی خودی شۆڕشە لە ئێراندا.
سەبارەت بە بەشەکەی تری پرسیارەکەتان کە ڕەنگە ئەم پرۆسەیە بەرەو کوێ ببات و دەرئەنجامەکەی چی دەبێت، پێموایە ئەم بزووتنەوەیە دەتوانێت ببێتە هۆی بایکۆتێکی تەواوەتی کۆماری ئیسلامی لەسەر ئاستی جیهانی. ئێمە ماوەیەکی زۆرە ئەم سیاسەتەمان ڕاگەیاندووە و چەندین جار باسیمان کردووە، لەوانەش لەم چاوپێکەوتنانەدا. لێرەدا تەنیا دەمەوێت جەخت لەوە بکەمەوە کە ئەو ئاڵایەی کە نزیکەی دە ساڵ لەمەوبەر بۆ بایکۆتکردنی کۆماری ئیسلامی لەسەر ئاستی جیهان هەڵمانکرد، ئەمڕۆ بەهۆی شۆڕشی ئێرانەوە وەڵام دەدرێتەوە و ئەم سزادان و داخستنی حساباتی دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی و پەیماننامە ئابوورییەکانیان.کە خەڵک لە هێزە چەکدارەکان، سەرکردە سەربازییەکان، تەنانەت دادوەرەکانی کۆماری ئیسلامیش گەمارۆ دراون و چوونە ژوورەوەیان بۆ کۆماری ئیسلامی قەدەغە کراوە، کە کۆماری ئیسلامی لە کۆمیتەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پێگەی ژنان دەرکراوە و هتد. ، ئەمانە هەمووی هەنگاوی ڕوونن بەو ئاراستەیەی کە دواجار ئەم هەموو حکومەتە بایکۆت بکرێت و سزای لەسەر بدرێت و وەک حکومەتی ئێران نەناسرێت. ئەمڕۆ هەموو خەڵکی جیهان دەزانن کە ئەم حکومەتە نوێنەری خەڵکی ئێران نییە، بەڵکو بکوژی خەڵکی ئێرانە. ڕۆژانە هەواڵی تاوانەکانی حکومەت لە جیهاندا ڕەنگ دەداتەوە و هەموو ڕۆژێک جیهان دەبینێت کە چۆن ئەم حکومەتە خۆی لە هیچ تاوانێک بەرانبەر بە منداڵان و ژنان و گەنجان و خەڵکی ناڕازی سڵ ناکاتەوە. بە بڕوای من هەموو ئەمانە مزگێنی دەدەن و دەیخەنە ڕوانگەیەکەوە کە جیهان بەرەو بایکۆتێکی تەواوەتی کۆماری ئیسلامی هەنگاو دەنێت. حیزبی ئێمە هەموو هەوڵێک دەدات بۆ ئەوەی ئەمە ڕووبدات.

خەلیل کەیوان: کاریگەرییەکانی شۆڕشی ئێستا لەسەر وڵاتانی ئیسلامی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا و لەسەر بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی لە جیهاندا چۆن هەڵدەسەنگێنن؟
حەمید تەقوایی: بە بڕوای من یەکێک لە پایەکانی ئەم گۆڕانکارییە، ئەم بزووتنەوەیە کە ئێمە بە شۆڕشی ژن،ژیان،ئازادی ناوی دەبەین، تەحەداکردن و ڕووبەڕووبوونەوەی نەک تەنیا کۆماری ئیسلامی، بەڵکو تەواوی بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسییە! دەزانین کۆماری ئیسلامی میحوەر و پایەی بزووتنەوەی تیرۆریستی ئیسلامییە لە هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە جیهاندا، بەهاکانی، گوتارەکانی، سیاسەت و هەڵوێستەکانی، هەموویان وەک هێزێکی گرنگ بۆ پێشکەوتنی بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی و بڵاوبوونەوەی تیرۆری ئیسلامیە و ئەمڕۆش خەڵکی ئێران بۆ لێدانی ئەمە هەستان. لە ڕاستیدا سەری مارەکەی ئیسلامی سیاسییە لە ئێراندایە و خەڵک یش لە سەری مارەکە دەدەن. لەم ڕوانگەیەوە ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانە لە ئێراندا جیددیترین و گرینگترین گورزە لە بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی. ئەم لێدانە، چ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و چ لە هەموو جیهاندا، ئەگەر ئەم بزووتنەوەی دژە مرۆڤایەتییە بە تەواوی لە جیهانەدا ڕانەماڵێت ، لە هەر حاڵەتێکدا زۆر لاوازی دەکات و بەرەو لێواری لەناوچوون دەیبات. لەم ڕوانگەیەوە شۆڕشی ئێستا کاریگەری گرنگی لەسەر بارودۆخی سیاسی وڵاتانی ئیسلامی دەبێت. تەنانەت لە وڵاتانی ڕۆژئاوا و ئەو وڵاتانەی بە گشتی میوانداری کۆچبەرانی وڵاتانی ئیسلامی دەکەن، سیاسەتی هێورکردنەوەی حکومەتەکان، وەک دروستکردنی مزگەوت و هتد، لە ڕووبەڕووبوونەوەی سیاسەتە تیرۆریستییەکانی حکومەتەکان و هێزە ئیسلامییەکان لە دژی نەیارەکانیان لە وڵاتانی دیکە، کە ئەو… کۆماری ئیسلامی کەمتر لەم کارانە نەکردووە، لە هەموو ئەم حاڵەتانەدا سەرکەوتنی شۆڕش لە ئێراندا کاریگەریی یەکلاکەرەوەی دەبێت. بزووتنەوە و کردەوەی تیرۆریستی و دژە ئینسانی هێزە ئیسلامییەکان کەم دەبێتەوە یان بە توندی کاریگەرییان لەسەر دەبێت و ئەمەش یەکێکە لە دەرەنجامە ئەرێنییەکانی شۆڕش لە ئێران.
تا ئێستا ئاسەواری ئەم کاریگەرییە ئەرێنیانەمان بینیوە. بۆ نموونه حیجابی ژنان تا چه ند مانگ له مه وبه ڕ له بیروڕای گشتی و ته نانه ت له نێو هێزه چه پ و پێشکه وتووه کانیشدا قبووڵ و ته نانه ت پۆزەتیڤ بوو. قبوڵکردن و بەرگریکردن لە حیجاب بە جۆرێک لە ڕێزگرتن لە “فەرهەنگ”ی خەڵکی کۆچبەری “وڵاتانی ئیسلامی” دادەنرا. ئەمڕۆ ئەم گوتارە کۆکراوەتەوە. ئەمڕۆ کەس باسی حیجاب ناکات وەک بەهایەک، بە پێچەوانەوە حیجاب بووەتە دژە بەها. هەمووان بە ناچاری دژی حیجاب قسە دەکەن، تەنانەت لە پەرلەمانەکانیش نوێنەرانی ژنان قژیان دەبڕن و بە دەگمەن دەبینیت ژنانی کۆچبەری وڵاتانی ئیسلامی حیجاب لەبەر بکەن. ئەمانە هەموو ئەو کاریگەرییانەن کە شۆڕشی ئێستا تا ئێستا لەسەر بارودۆخی جیهانی و بەتایبەتی لەسەر بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی هەیبووە.

خەلیل کەیوان: کاریگەری شۆڕشی ئێستا لەسەر گوتار و هەلومەرج و کەشوهەوای سیاسی وڵاتانی دیکە و بەتایبەت وڵاتانی ڕۆژئاوا چی بووە؟
حەمید تەقوایی: بۆ ماوەیەکی زۆر تیۆرێکی تەواو هەڵە هەبوو کە کۆماری ئیسلامی و یاسا ئیسلامییەکان لە کولتوور و ئیرادەی خودی خەڵکەوە سەرچاوەیان گرتووە. کۆمەڵگەی ئێران بە ئیسلامی ناودەبرا و دەیانگوت حکومەتی ئیسلامی دەرئەنجام و هەڵبژاردنی کۆمەڵگەیەکی لەو جۆرەیە. وا دیارە خەڵکی ئێران خۆیان دەیانەوێت یاسا ئیسلامییەکان حوکمڕانی بکەن! وا دیارە خەڵکی ئێران خۆیان حیجابیان قبوڵ کردبێت! یان خەڵکی ئێران خۆیان دەیانەوێت تۆڵەی یاسا سەروو کاردانەوەکانی تری قورئان حوکمیان بکات، قامچیان لێدەدرێ، دەست و قاچیان دەبڕدرێت، لە سێدارە دەدرێن و هتد!
ئەم تیۆرە لە کەشوهەوای فیکری وڵاتانی ڕۆژئاوادا باو بوو و بە تایبەتی حکومەتەکان پێداگرییان لەسەر ئەوە دەکرد. هەرکات حیزبی ئێمە تەحەدای ئەو بۆچوونەی دەکرد، ڕەخنەی دەگرت، ناڕەزایەتیی دەربڕی و دەیگوت وا نییە، لەگەڵ وەڵامێک بەرەوڕوو بووەوە کە ئاخر حکومەتی کۆماری ئیسلامی لە لایەن خودی خەڵکی ئێرانەوە هەڵبژێردرا، شۆڕشی ١٣٥٧ شۆڕشی ئیسلامی بوو، و ئەم حکومەتەش ئیسلامییە و نوێنەرایەتی خەڵک دەکات!
ئێستا ئەم بۆچوونە کۆنەپەرستانە و بێ بنەمایانە وەڵام دراوەتەوە، خەڵکی ئێران بە هەموو جیهانیان نیشان دا کە نەک هەر ئەم حکومەتەیان هەڵنەبژاردووە، بەڵکو ڕقیان لەم حکومەتە یە و بڕیاری ڕووخاندنیان داوە. ئێستا ئەو حکومەتانەی کە تا چەند مانگ لەمەوبەر بەو گوتارەی کە دەبێ ڕێز لە کولتوری ئیسلامی بگیرێت و لە ژێر ئەم بیانووەدا، لە ڕاستیدا کۆماری ئیسلامی نەرمیان دەنواند لەبەرانبەریدا و چاوپۆشیان لە تاوانەکانی دەکرد، ئەو حکومەتانەی کە تەنانەت دەیانویست دادگای ئیسلامی لە وڵاتەکانی خۆیاندا جێبەجێ بکەن – کە لە کەنەدا، ئێمە شکستمان بەمسیاسەتەدا هێنا – هەمان ئەوحکومەتانە ئەمڕۆ دەڵێن حیجاب ئیجبارییە، شۆڕشی خەڵک ئێران ڕەوایە، ژنانی ئێران ئازا و قارەمانن و هتد. فەزاکە بە تەواوی گۆڕاوە.
لە ئاستێکی قووڵتردا لە بواری تیۆری و عەقیدەدا، ئەو تێڕوانینەی کە پێی دەگوترا ڕێژەگەرایی کولتووری، پۆستمۆدێرنیزم، فرە کولتوری، چەند کولتووری، لە بناغەکەی خۆیەوە ڕاکێشراوە و بە تەواوی کەوتووەتە پێگەیەکی بەرگریکارانە. لە ڕووی گوتار و لە ڕووی بۆچوونی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە، ئەو دیدگایە زاڵە کە لەگەڵ پۆستمۆدێرنیزمدا ناسێندرا و پێی وابوو کە دەبێ دیالۆگێک لە نێوان شارستانیەتەکاندا هەبێت و وا دیارە یەکێک لە شارستانیەتەکان “شارستانیەتی ئیسلامی” بێت کە دەبێ بچێتە ناویەوە دیالۆگ و گفتوگۆ لەگەڵ شارستانیەتی ڕۆژئاوا و هتد.. کۆدەکرێتەوە. جیهان دەرک بەوە دەکات کە خەڵکی ئێران وەک هەموو خەڵکی جیهان مافی مرۆڤی خۆیان دەوێت، ئازادییان دەوێت، یەکسانییان دەوێت، مۆدێرنیزم و عەلمانیەتیان دەوێت، دژی کۆنەپەرستی ئایینین، دژی تابۆ و شتی پیرۆزی ئیسلامین . هەمووان دەتوانن ئەمە ببینن و بەم شێوەیە تیۆری کۆنەپەرستانەی پۆستمۆدێرنیزمیش بەو شۆڕشە کە ئەمڕۆ لە ئێراندا شاهیدی دەبین گورزی کاریگەری بەردەکەوێت.

خەلیل کەیوان: مامەڵەوهەڵوێستە نێودەوڵەتییەکان لەدژی حکومەتی ئیسلامی و لە بەرژەوەندی شۆڕش چ کاریگەریەکی هەیە لەسەر پرۆسەی شۆڕش لە ئێران ؟ خەڵکی ناڕازی لە ئێران چۆن دەتوانن پشتیوانییەکی چالاکتر و پێشڕەوانە تر لە جیهانەوە بەدەست بهێنن؟
حەمید تەقوایی: بە بۆچوونی من شۆڕشی ئێران دەبێ لە دوو بەرەدا ببینرێت و بناسرێت. بەرەی سەرەکی کە پایەی مەسەلەکە، بە شێوەیەکی سروشتی لە خودی ئێراندایە. ئەو ناڕەزایەتی و خۆپیشاندان و مانگرتن و گردبوونەوانەی کە ڕۆژانە دەیبینین بەرفراوانتر دەبن و بەرەو پێشەوە دەچن. بەرەی دووەم بەرەی جیهانییە. ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات، هێزێکی بزوێنەر و چالاکی ئەم بەرەیەن، بەڵام کۆمەڵێک کەسی پێشکەوتنخواز، هاووڵاتیان، کەسایەتییە ناودارەکان، هونەرمەندان، تەنانەت حکومەتەکان و بەرپرسانی حکومەت و دیپلۆماتکارانیش لەم بزووتنەوەیە جیهانییە بەشدارن. پێویستە ئەم هێزە جیهانییە ببینرێت و حسابی بۆ بکرێت.
پێشکەوتن لە هەرلایەکی بەرەکەکان بە تەواوی کاریگەری لەسەر ئەوی دیکە هەیە. ئەوەندەی پەیوەندی بە وڵاتانی دەرەوە هەیە، بێگومان وەک ئاماژەم پێدا، پاڵپشتی نێودەوڵەتی ڕەنگدانەوەی ئەو بزووتنەوەیەیە لە خودی ئێراندا، کە ئەم جۆرە بیرۆکە و گوتارانەی گۆڕیوە و هێزەکانی بە قازانجی گەلی ئێران کۆکردۆتەوە. لە لایەکی دیکەوە تا ئەم بزووتنەوەیە لە دەرەوەی وڵات بەهێزتر بێت، ئیدانەکردنی کۆماری ئیسلامی زیاتر دەبێت و کەسایەتییە ناودارەکان و کەسایەتییە ئینساندۆستە ناودارەکان لە دژی کۆماری ئیسلامی و بە قازانجی شۆڕشی ئێران دێنە پێشەوە و هەرچەندێک حکومەتەکان زیاتر سیاسەتی گەمارۆکان و بایکۆتی ڕێژیم چڕتر بکەنەوە، بە سروشتی خۆی شۆڕش لە ئێران خۆی بەهێزتر دەبێت، هێز بەدەست دەهێنێت، خۆی لە پشت بەرەی جیهانییەوە دەبینێت، چۆن بە هاوکاری خۆی هەڵکشاوە، و خۆی ڕاستودروستی و متمانە بەخۆبوون و هیوای سەرکەوتنی زیاد دەکات. هەموو ئەمانە ئەو کاریگەرییە ئەرێنییانەن کە ناڕەزایەتیی جیهانی و پشتیوانی لە شۆڕشی ئێران دەتوانێت لەسەر پرۆسەی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانە لە خودی ئێراندا هەیبێ.
خاڵی کۆتایی ئەوەیە کە ئەوانەی لە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی لە ئێراندا ئاشکرا و چالاکن، پێویستە ئەم واقیعە ببینن و لە بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان و لێدوان و بانگەوازەکانیاندا گرنگی پێبدەن. هێزە ناڕازیەکان، ئەو هێزانەی کە بانگەواز دەکەن، ئەو کەسایەتییە چالاکانەی ئێران کە لێدوانی ڕادیکاڵیان لە دژی سزای لەسێدارەدان بڵاوکردۆتەوە یان داوای مانگرتن و هتد دەکەن، هەروەها پێویستە قسە لەگەڵ خەڵکی جیهان بکەن و داوا لە خەڵکی جیهان بکەن فشار بخەنە سەر لەسەر حکومەتەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان تا دەتوانن کۆماری ئیسلامی گۆشەگیر بکەن و ڕەت بکەنەوە. ئەمە دەبێ ببێتە پەیام و بانگەوازێکی ڕوون و ڕوون لە خەڵکەوە. پەیامی خەڵکی ئێران دەبێ بۆ هەموو حکومەتەکان، بۆ هەموو ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، بۆ هەرکەسێک کە بانگەشەی خێرخوازی، ئازادیخوازی بکات، کە نابێ دان بە کۆماری ئیسلامیدا بنێن، کۆماری ئیسلامی لە وڵاتەکانتان دەربکەن، دەبێ کۆماری ئیسلامی وەک نوێنەر بەکارنەهێنن، ئێران بە ناو بناسن، ئەم دەسەڵاتە نوێنەری ئێمە نییە بەڵکو بکوژی ئێمەیە. ئەمەش دەبێ لە لایەن دامودەزگاکان و کەسایەتیەکان و چالاکوانانی خودی ئێرانەوە بە دەنگی بەرز ڕابگەیەندرێت. ئەمە شتێکە تا ئێستا نەکراوە و بانگەوازی من و داواکاریی منیش ئەوەیە کە چالاکوانان، دامەزراوەکان، کۆمیتە و ڕێکخراوەکان، بانگەوازەکان، ژنان، گەنجان، چالاکوانان لە بزووتنەوە کرێکارییەکان و لە بزووتنەوە ناڕەزایەتییە جۆراوجۆرەکاندا بایەخ بەو بابەتە بدەن، ئێمەش پێویستە بە ڕوونیتر پەیامێک بۆ خەڵکی جیهان بنێرێت و بانگەوازیان بۆ بکەین کە فشار بخەنە سەر دامەزراوە و ناوەندە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئەوەی بتوانین کۆماری ئیسلامی لە جیهان دەربکەین. ئەمە پایەیەکی گرنگی ئەم بزووتنەوەیە، کە هیوادارم وەڵامێکی ئەرێنی لە کۆمەڵگەی ناڕەزایەتیەکان لە ئێران وەربگرێت.

خەلیل کەیوان: سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران لە جیهاندا چ کاریگەری و دەرئەنجامێکی دەبێت؟ ئایا سەرکەوتنی شۆڕش بە مانای کۆتایی هاتنی بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەسەر ئاستی جیهانی؟ چ کاریگەرییەکی لەسەر پێگەی ئایین و پۆستمۆدێرنیزم لە جیهاندا دەبێت؟ لەسەر لایەنەکانی تری وەک دادپەروەری سۆسیالیستی و دژە ئیستغلال و ڕووبەڕووبوونەوەی باڵادەستی یەک لەسەدەکان لەسەر ئاستی جیهانی چی بگوترێ؟
حەمید تەقوای: بە بڕوای من شۆڕشی ئێران کاریگەری ئەرێنی و یەکلاکەرەوەی دەبێت لەسەر هەموو ئەو میحوەرانەی باست کرد.
سەبارەت بە بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی، هەروەک ئاماژەم پێکرد، ئەگەر ئەمە زەربەی کۆتایی نەبێت، ئەوەندە لاوازی دەکات، چیتر ناتوانێت سەری بەرز بکاتەوە. ئەگەر لە سیاسەتدا بمێنێتەوە، بە تەواوی پەراوێز دەخرێت و گۆشەگیر دەبێت. سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران تەنیا سەرکەوتنی خەڵکی ئێران نییە، بەڵکو سەرکەوتنی خەڵکی سووریا، عێراق، یەمەن و لوبنان، تەنانەت تورکیا و وڵاتانی ئیسلامی لە باکووری ئەفریقایە. خەڵکی هەموو ئەم وڵاتانە لەگەڵ هێز و حکومەتە ئیسلامییەکان، چ توندڕەو یان ناتوندڕەو، لەگەڵ یاسا ئیسلامییەکان خەبات دەکەن و هەموویان دەیانەوێت لەو حکومەتانە ڕزگاریان بێت. شۆڕشی ئێران چەندین جار ئەم پرۆسەیە خێراتر دەکات و بەم شێوەیە ئیسلامیزم چ لە حکومەت و چ لە ئۆپۆزسیۆن، وەک هێزێکی سیاسی و وەک هێزێکی دەسەڵاتدار، زۆر لاواز دەبێت و لە زۆر وڵاتدا بڵاودەبێتەوە. بە دووری نازانم دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران، ئەم شۆڕشە لە وڵاتانی دیکەی ئیسلامیشدا ڕووبدات، بە پشتبەستن بە ئەزموونەکانی پێشوو کە بە تیۆری دۆمینۆ ناسراون. ئەمە تەواو مومکینە، بەڵام ئەگەر ڕوونەدات، پێگەی هێزە ئیسلامییەکان لە حکومەت و لە ئۆپۆزسیۆندا زۆر لاواز دەبێت.
دەرئەنجامێکی گرنگی سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران لەسەر ئاستی جیهانی ئەوەیە کە هەموو ئەو بۆچوون و سیاسەتانەی کە بە جۆرێک لە جۆرەکان لە سیاسەتی جیهانی ئەمڕۆدا جێگەی ئیسلامیزمیان کردەوە، ئاشکرا دەبن و بێناوبانگ دەکرێن. ئێمە دەزانین کە هێزە ئیسلامیەکان بە هەوڵی حکومەتەکانی ڕۆژئاوا پاڵیان پێواوە بۆ دەسەڵات لە ئەفغانستان و ئێران. لەو سەردەمەدا حکومەتی ئەمریکا و وڵاتانی تری ڕۆژئاوا پاڵیان بە ئیسلامییەکانەوە دەنا دژ بە کاریگەری یەکێتی سۆڤیەت، کە دواتر بوو بە تاعون لەسەر ملی ئەوان. لە ڕووی فەلسەفەی سیاسی و دونیابینییەوە، هەروەک ئاماژەم پێدا، لەگەڵ ئیسلامدا وەک کولتوور و شارستانییەت و وەک شێوازێکی ژیان لە “کۆمەڵگە ئیسلامییەکان”دا یەکدەگرنەوە و تەنانەت پشتیوانیشیان لێکرد. تەنانەت هێزە لیبراڵەکانی چەپیش هەمان جۆری هەڵوێستی پشتیوانیان هەبوو. بۆ نموونە ڕۆژێک وەک ڕۆژی جیهانی حیجاب ناسێندرا، یان لە شاری مۆنتریال لە کەنەدا فێمینیستەکان بە حیجابەوە هاتنە سەر شەقامەکان وەک نیشانەی هاودەنگی لەگەڵ ژنانی موسڵمان. شۆڕشی ئێران هەموو ئەمانە کۆدەکاتەوە. بە بڕوای من لە ڕوانگەی فەلسەفەی فیکری و سیاسی و لە ڕوانگەی پارادایمی جیهانییەوە ئیسلامیزم دەڕژێتە دەرەوە و هاوشان لەگەڵیدا هەر جۆرە ڕەوتێکی ئایینی کە بیەوێت پیرۆزییەکان و تابوەکانی خۆی بسەپێنێت لەسەر حکومەت و یاساکان و ژیانی کۆمەڵایەتی یان سیاسی مرۆڤەکان لە هەموو گۆشەیەکی جیهاندا پاڵدەنرێتەوە بۆ دواوە. شۆڕشی ئێران جۆرێک لە مۆدێرنیزم، جۆرێک لە ڕێنێسانسی دژە مەزهەبی، جۆرێک لە عەلمانیەت و جۆرێک لە بێدینی و دژە ئیلحادی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت و ئەمەش بە بڕوای من کاریگەریی وێرانکەری لەسەر هەموو جیهان دەبێت. وەک وتم، بەتایبەتی دونیای دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، جیهانێکی سەرمایەداریی بێ سنووری بازاڕی ئازاد بوو، شۆڕشی ئێرانیش خاڵێکی گەشاوە، ئەوە یەکەم پێشکەوتنە لەم جیهانە پاشەکشەیەدا دوای ڕووخانی دیواری بەرلین، کە… داهاتوویەکی گەش بۆ مرۆڤایەتی دەخاتە ڕوو.
و لە کۆتاییدا، سەبارەت بە دوا خاڵ کە باست کرد، دەبێ بڵێم شۆڕشی ئێستا بەشێکە لە سەرهەڵدان و سەرهەڵدانی ٩٩٪ لە جیهاندا. خەڵکی ئێران 99%ی هێڵی هەژاری جیهان پێکدەهێنن. خەڵک دروشمی “هەژاری، گەندەڵی، دەچین بۆ ڕووخاندن”. ئەم گەندەڵی و گرانی نرخە بە توندترین شێوە لە ئێراندا پەرەی سەندووە، بەڵام بە پلەی جیاواز کێشەی خەڵکی هەموو وڵاتانە. لە هەموو وڵاتان بە سیاسەتی خۆپارێزی ئابووری، بەشێکی گەورەی کۆمەڵگا پاڵیان پێواوە بۆ ژێر هێڵی هەژاری، نائەمنی و نائەمنی و ئایندەیەکی ڕوونی نییە. مانا و تەوەری ژیان لە دروشمی ژندا ژیان و ئازادییە بۆ کۆتایی هێنان بەم دۆخە. ژیان واتە باشترکردنی ژیانی ئابووری کۆمەڵایەتی، خۆشگوزەرانی، کەرامەتی مرۆڤ. هەموو ئەمانە لە ژێر هەژموونی سەرمایەداریی سەردەمی ئێمەدا، واتە دەسەڵاتی سەرمایەدارە یەک لەسەدەکان، ئەو فرە ملیاردێرانەی کە ئایەتوڵڵاکانن لە ئێران و هاوتەمەنەکانیان لە وڵاتانی دیکەدا، لە پێ دراون. شۆڕشی ئێران بزووتنەوەیەک دژ بە یەک لەسەدەکانی جیهانە و بە سەرکەوتنەکەی بەرەیەکی نوێ لە هەموو جیهان لە دژی یەک لەسەدی سەرمایەدارەکان دەکرێتەوە.
ئەمانەش پۆتانسێلی ئەم شۆڕشە گەورەیەن. تا چەند دەبێتە واقعی، هێزەکانی وەک حیزبەکەمان، تا چەند دەتوانین شۆڕش بەم ئاراستەدا پاڵ بنێین و کارێک بکەین کە بە ڕاستی سەرکەوتنی شۆڕش لە ئێران، سەرکەوتنی هەموو مرۆڤایەتی پاشەکشەی کردووە بەرامبەر هەژموونی ئەو یەک لەسەدا سەرمایەدارەکان لە ئێران.هەموو جیهان. هیوادارم بتوانین ئەم دیدگایە گەشاوە بەدی بهێنین کە شۆڕشی ئێران خستویەتییە بەر چاوی هەمووان.

٨ی ژانویەی ١٤٠١، ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢
سوپاس بۆ ئەمیر تاوەکولی بۆ جێبەجێکردنی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




شێوازى وانەگووتنەوە ( دیداکتیک ).. نووسینى/ ئارى زێندینى

شێوازى وانەگووتنەوە ( دیداکتیک ) شێوازێکى هاوچەرخ و سەردەمى پالپشتى سیستەمى پەروەردەیە لە هەرولاتێکدا ، فاکتەرى پێشکەوتنى سیستەمى پەروەردەیە لە هەر وولاتێکدا بە ئەندازەى یەکەم بۆ بەهێزکردنى مامۆستایە ، پڕۆژەى وەزارەتى پەروەردەى حکومەتى هەرێمى کوردوستانە دەیانەوەێ بێتە جێبەجێکردن بۆ سەرخستنى پرۆسەى پەروەردە.ئەم پرۆژەیە وادەکات مامۆستایان چۆن وانە بڵێنەوە فێربوون و فێربوونى بەرجەستە پیادەبکەن بەشێوەیەک قوتابیان ئەرکى مامۆستا بکەن و بڵێنەوە چۆن بیربکەنەوە بەبێ مامۆستا وەلامى خۆیان هەبێ ئەمەش بنەمایى رۆشنبیرى و مەعریفیە.( دیداکتیک) لە رێگەى جیاواز دەستکارى عەقلى قوتابی دەکات ئەمەش کاریگەرى زۆرى لەسەر کارایى و تواناسازى قوتابى هەیە شێوازێکى پراکتێکى و کرداری و بەرهەمداریە دەبێت مامۆستا چالاکى مێشکى و جەستەیى ( عەقلى و فیزیکى ) خۆى بەگەڕبێخى بەرامبەر قوتابى لە پۆل و قوتابخانە و دەوروبەرى قوتابخانە نزیکبکاتەوە توانایى ئەوەى هەبێت قوتابخانە یارمەتیدەربێت بۆکارى رۆژانەى لەدەرەوە. شێوازى دیداکتیک تەنها گشتى نییە بۆ هەمووبابەت و وانەکان بەڵکوهەروانەیەک دیداکتیکى تایبەتى خۆى هەیە بۆ تێگەیاندنى قوتابى وابکات قوتابى کردارى بیت شتێک هەڵێنجێ ، مامۆستا پێویستە زۆر چالاکانە لەپۆل شیکردنەوەروونکردنەوە بدات قوتابى بەشداربێت لەو کردارە گەر پێویستبکات ئامێروکەلوپەل بەکاربهێنێت پەیوەستى بکات بە ژینگەى دەرەوە نەک تەنها بەشێوەى تیۆرى ونەزەرى و دەرخ و خوێندنەوە وابکات قوتابى پێویستى بە کتێب نەبێت بتوانى روونکردنەوە بدات بەبێ کتێب عەقڵ بەکاربهێنێت بۆ هەرکارێک و کێشەیەک لە ژیانى ئاسایى قوتابى ئاست بەرزوئاست نزم نامێنێت ( تەمبەڵ و زیرەک ) بیرى دووردەکەوێتەوە لەنمرە و نمرەى بەرز هەست بکات فێربوون و تێگەیشتن بیرکردنەوە لەبابەتێک گرنگترە لە نمرە بیرى قوتابى لەنێو کتێب و ناو پۆل و چوارچێوەى قوتابخانە بگوازێتەوەبۆ دەرەوەى قوتابخانە. بەلام لێرەدا گرنگترین بەربەستەکانى سەرنەکەوتنى ئەم شێوازى وانەگووتنەوە ( دیداکتیک) چەند بەربەستێک لەئارادایە و چاوەرواندەکرێت هیوادارم روونەدات لە هەرێمى کوردستان ئەویش ئەمانەن :
1 / دوو دەوامى و سێ دەوامى لە قوتابحانەکان.
2 / ژمارەى زۆرى قوتابى لە پۆل .
3 / ئاستى کۆمەلایەتى و ئابوورى و رۆشنبیرى خێزانى قوتابى.
4 / دابینکردنى کەل و پەل بۆ ئەم کارە پراکتیکیە.
5 / دڵنیابوون لە مامۆستا ئەم ئەرکە جێبەجێدەکات .
6 / چۆنیەتى کۆنتڕۆکردنى قوتابخانە ئەهلى و ناحکومى .
7 / ئەم شێوازە وانە گووتنەوە کردارى و پراکتێکیە چۆن لەگەڵ پرۆگرام و مەنهەج کتێب پەیوەست دەکەى.
8 / مامۆستایان دەبێت زیاتر خەریکى خوێندنەوەى تایبەتى و گشتى بن بۆ خۆ رۆشەنبیرکردن.
9 / ئاستى بژێوى و موچەى مامۆستا نەبێتە هۆکارى کەمتەرخەمى لەلایەن مامۆستایان.
10 / پێویستى زۆرى بە گەشتى زانستى و چاوکراوى بۆشارەزایى لەدەرەوەى قوتابخانە .
11 / ژینگەوشوێنى قوتابحانە یارمەتیدەر بێت بۆ ئەم شێوازى وانە گووتنەوە .




ئێوارانە.. ٦.. سەردار جاف

ئێوارەيە و تەی دەکەم بە نێو يادگارييە جوانەکانت کە نازانن بڕانەوە چ مانايەکی هەيە
ئێوارەيە و شەپۆلە گەرمەکانی ناخت ئاوێزان بوونی باڵای بۆ نييە
دەرکەوتنت لە سەمای ئەو گەڵا زەردە وەريوە و پڕ سەما و لەنجانە دەچن کە رۆحم جوان دەکا
رەنگاڵەیی دەخزێنێتە نێو ناخە مەستبووەکەما کە رێی قورتار بوون دەرنەبا
نازانم لە کام رچەوە خزايتە نێو نيگاکانم و لە ميحرابی عيبادەتدا کڕنووشم بۆ بردی
نازانم لە کام بنەوانی ويستەوە تێم ئاڵايت و تيلەی چاوەکانم لە حەژمەتتدا وەک دۆڵ و سارا و قيبلەيەک رووی تێکردی
نازانم لە کام چەپەرەوە سێباز و رمبازێنت دابەست و ئيدی مەستبوونمت پەی پێبرد و نوقمی داگيرکاريت کردم
نازانم لە سەر کام چەپەچاغ گەردنی حەزەکانمت لەت لەت کرد و بۆ هەوار و يادەوەری خۆتت بردم
نازانم لە کام تراويلکەييەوە ئاشنای کۆچەربوونت بووم و لە مێرگی کام بەهاردا بۆ لەوەڕگای تەڕتەڕی مەستيت بردم
نازانم لە کام بەهارەوە بۆ بوێری شەهلاییت ئاوازەکانی ديتەوە و لە دامێنەوە چەپاوکردنی حەرفەکانت تەڕوەک زرێبار لێم ئاڵاو سورێن ئاسا جوان و مەريوان مينا رەنگين بوو
نازانم لە سەر کام ريتم تۆ فێری ئەم تاڵانکارييە بوويت و لە تەنهاييدا خۆم و دڵم ترۆپکنشين چوو
نازانم لە سەر کام جووڵەی برۆ و لاچاوەوە غەمزەدەی هەوارێکی تەليسماوين دەکەی و نايەيتەوە
نازانم بۆ من لە سەر قافڵەی رێبوارانا سەرێکم بێ دار و رێ دەبڕم و ناگەڕێمەوە
نازانم لە سەر چ هارمۆنييەتێ ميلۆدييەک وڕێنەمە و هەوەسە دەسبازييەکانم رێم پێ نادەن بيلێمەوە
نازانم لە سەر کام ميتۆدی شەڕگەوە شاڵاو و پەلاماری چەپخونيت دەست پێکرد و نابڕێنەوە
نازانم لە سەر کام رێبازی ئيشقا چەپک چەپک گوڵەکانت نە سيس دەبن و نە دەڕوێنەوە
نازانم تۆ لە سەر کام هەوارا دەست لەملانێم دەبی و ئاگرێ دەکەيت و ناکوژێمەوە
چەپۆڵەشێرەت خەراباتێکە و لێم نابێتەوە
هێندە دەستەمۆتم …. وەک مۆمێ هەر کات بتەوێ بە فوويەکت کوێر دەبمەوە
بە چەرخدانێ گڕم دەدەی و هەڵدەبمەوە
لە بەلەمێکی چارۆکەدار دەچم …. لە ناوەندی دەريا جێتهێشت بم
نە خۆ دەدۆزم نە قورتار دەبمەوە
ئاخر بۆ وام لێ دەکەی تۆ نازانی
خۆشەويسترين کەسمی کەسەکەم

ئەڵمانيا
١ / ١ / ٢٠٢٣




ئازادی.. تێکست: داریوش اقبالی.. وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

………….ئەی ئازادی
گەر ڕۆژێک بە نیشتمانەکەمان گەیشتی
لە شێوەی پیرەمێردێکی
ڕەش پۆشی ، عەبا ڕەشی ، ڕیش سپی
بە زاراوەیەکی نەناس و فەرهەنگی عەرەب
و
چاوێکی سارد و ترسانەکەوە مەیە
كە هاتی دەربارەی”مەرگ” مەدوێ
مەچۆ گۆڕستان…گۆڕستان کۆتاییە
نابێ مەرگ دەست پێکردن بێ
….كە ئەمجارە هاتی
لە دەمی کەس مەیە
گفت و پەیمانی” بەتاڵ”مەیە
“نەوت” مەهێنە سەر سفرەکان
“نان”ی سەر سفرەکان بهێڵەرەوە
لە ئاو و کارەبای خۆڕایی مەدوێ
لە کۆششی ئینسان بدوێ
لە بڕیاری”کوێرانە” مەدوێ
لە هەست و پرنسیپ و زانست بدوێ

ئای ..ئەی ئازادی
گەر ڕۆژێک بە نیشتمانەکەمان گەیشتی
لەگەڵ “شادی”یا وەرە
بە “پەچە”ی ڕەش
و
ئەقڵی بە “بەرد بوو” و ڕیشەوە مەیە
بە ئاواز و مۆسیقا و ئاهەنگەوە وەرە
بە تفەنگی گەورەی دەستی
مناڵە بچوکەکانەوە مەیە
بە گوڵ..و ماچ…و کتێبەوە وەرە
لە تەقوا و جەنگ و “شەهادەت” مەدوێ
دەربارەی :
ئینسانیەت.. و ئاشتی.. و “شەهامەت” بدوێ
دەربارەی ژیان بۆمان بدوێ
لە پەنجەرە کراوەکانەو بدوێ
دڵمان بە ” شەماڵ” ی ئاشتی بە
ئاشنای هاوڕێیەتی و عەشقمان کە
فێری مەسەلەی ” ئینسان بوون”مان کە
كاتی خۆی فێری چوونیەتی مەرگ بووین
فێرمان کە “چۆن “بژین

ئەی ئازادی
گەر ڕۆژێک بە نیشتمانەکەم گەیشتی
لە دڵی عاشقەکانەوە هەنگاو بنێ
میهرەبانیت لە دڵمانا داگیرسێنە
تا ئازادی لە ناخمانا بجوشێ
و
ئیتر چی دی پەلامارت نەیەین
لەگەڵ هەر هەناسیەک لەیادمان بی
“تۆ”یەک کە لە هەناسە خۆشەویست تری
تا بزانین ئازادی “نیعمەت” نیە ، نابارێ
بەڵکو بەرپرسیارێتی یە
فێرمان کە لەبەر دەست بوونی تۆ
و
تێڕوانینی تۆ ئاسان نیە
كە زۆرت لێ نازانین بە خۆتمان ئاشنا کە
ئێمە ناوەکەتمان تەنیا لە ژێر لێوەوە ووتۆتەوە

ئازادی ئەی ‘ نەینراو ” ترین
ئێمە بە پانتایی مێژوو یەک، لە تۆ مەحروومین

…..ئای ئەئ ئازادی
گەر بە نیشتمانەکەمان گەیشتی
بە “ئاگایی”ەوە وەرە
تا لە دەروازەی ئەم شارەیا
بە” شمشێر” ملت نەپەڕێنن
تا لە بیرەوەری لەسەرخۆی مێژووا
نەهێڵین تۆمان لێ بدزن
مەگەر تۆ نازانی
بەهای هەنگاوەکانت بۆ ئەم نیشتمانە
خوێنی باشترین ڕۆڵەکانی ئەم خاکەیە
بەهای تۆ ، گرانترین بەهای دونیایە
…..بەڵام
ئەمجارە بە ئاگاییەوە وەرە
بە ئاگایی……
بە ئاگایی ……
“””””””””””””’
31/12/2022
“”””””””””””




دوو کتێبی نووسەر جەلال عەبدوڵڵا ساڵح

ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک ، ناونیشانی کۆمەڵێک کورتە چیرۆکی جەلال عەبدوڵا ساڵحە کە هاوکات لەگەڵ کۆمەڵە چیرۆکی ڤەنیسا و باڵندەکانی ماریۆدا ، چاپ‌ و بڵاو کرایەوە …
ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک ، لە هەشت کورتە چیرۆک پێکهاتووە ، مراوییەکانی نەنکم ، کەڵەشێرەکەی داود ، سەگەکەی ئەڵوشە و دەیڤد ، بیرەوەرییەکانی جەلال کرماشانی ، ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک ، پەیژەی ژیان ، ماڵی نابینا و مەتینە ، ڤیڤا خان و کۆڤرونسکی ..

بەم نزیکانە کتێبی ڤانیسا و باڵندەکانی ماریۆ (چیرۆک) دووبارە چاپدەکرێتەوە




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(42).. شەماڵ بارەوانی

بەشی چڵ و دوو

خوا جارێ هیچ کاندید و لیستێکی نییە و بەژداری هەڵبژاردنی نەکردووە..!

ژیانی فەقێیاتیم پڕیەتی لە چیرۆک و بە سەرهاتی خۆش و ناخۆش. دنیایەکی سەیرە گیانە، هەرگیز بە خەیاڵیشم دانەدەهات، ڕۆژێک دادێت من تووشی ئەو گۆڕانە فیکرییە دەبم و لە کەسێکی ئیسلامی و بابایەکی فێندەمێنتاڵیستەوە وە، دەگۆڕێم بۆ کەسێکی سیکۆلار و لیبراڵ!

هەڵبەت سەبارەت بە چوونم بۆ خوێندنی ئیسلامی و فەقێیاتی و حوجرە، ئەوە بە قەناعەت و حەزێکی خۆم بوو. کەس لە ماڵەوەمان، نە فشاری چوون و نەیش پشتیوان و هاندەرم نەبوو لەو چوونەم بۆ خوێندنی ئایینی و مانەوە لە حوجرە. خانەوادەکەی من موسوڵمانی تەقلیدی بوون، نوێژ و ڕۆژوو و زۆربەی ڕیتواڵەکانی ئایینیان بە جێ دەگەیاند. وەلێ هەرگیز ئیسلامی نەبوون و دیندارییان بەو شێوە تەعریب و مۆدێلە تووند و نامۆیه نەگرتبوو، کە سەلەفیزم و ئیسلامی سیاسی ئێستا لەکوردستان دەیانەوێت دەرخواردی خەڵکی بدەن.

جاکاتێک بڕیارم دا ببم بە فەقێ و بڕۆمە حوجرە، دایکم بە ڕەحمەت بێت، بۆ شۆخی بەردەوام پێی دەگوتم: کوڕەکەم، موعجیزەیه کاریتە لە کفر درووست بێت!

منیش بە پێکەنینەوە دەمگوت:ئەی نەت بیستووە کە پێشینان گوتوویانە: لە پەلویان دەبیت وەلی و لە وەلییانیش دەبیت پەلوو؟ ئیجا زیاتر پێدەکەنین و دووبارە بە دایکمم دەگوت: دایە دەزانی لە نوح پەیامبەرەوە، تا ئێستا، من یەکەم کەسم، لەنێو تیرە و هەموو بنەماڵەکەمان بڕۆمە فەقێیاتی و لە داهاتوودا دەبم بە مەلا؟

جابە هۆی ئەوەی هەرزەکار بووم و عاتیفەی دینی بەسەرم دا زاڵ بوو و گوێم لە وتاری کۆمەڵێک واعیز و داعی و مەلای سەر بە ئاڕاستە و تەوژمی ئیسلامی سیاسی دەگرت، زۆر کەوتبوومە ژێر کاریگەری هزری ئیسلامی سیاسی و ئایدیۆلۆجیاکەیان و ئەو حەز و خولیایەم لا دروست بوو، منیش ڕۆژەک بێت و، ببم به مەلاو بڕۆمە سەر مینبەر و بانگەوازی بۆ ئیسلام بکەم.

هەر لەو سۆنگەیەوە من بە ئیشق و تاسە و حەزێکی زۆرەوە ڕۆیشتم بۆ فەقێیاتی و خوێندنی ئیسلامی.

هەرچەندە دایکم ئەمەی پێ خۆش نەبوو، نەک لەبەر ئەوەی دژە ئایین بوو، نەخێر، هەرگیز، دایکم ئەوەی من دەمبینی ڕۆژانە بەردەوام دەم بە زیکر و دەست بە تەسبیح بوو . نیوەی تەمەنی هەر لەسەر بەرماڵ و لەگەڵ ئایین و بۆ خوا بەڕێکرد.

دایکم، بێ ئەوەی پێم بڵێت، هەستم دەکرد، بەوە نیگەرانە و دڵخۆش نییە، کەمن کورد وتەنی عەیب نەبیت( سەر و کلکم لەگەڵ ئیسلامیەکان تێکەڵ کردووە)و ئەوە ئیسلامیەکانن هانی من دەدەن بۆ چوونم بۆ حوجرە و مزگەوتێک، کەسەر بە خۆیان و لەژێر دەستی خۆیانە. جارجاریش کاتێک کە دەمگوت ئیسلامیەکان واو وان و مەدحم دەکردن. دایکم دەیگوت: کوڕم بەو خوایه درۆی دەکەن، ئەوانە لۆ خوایان نییە.

دایکم زۆر دینداربوو، بەڵام قەت خۆشی لە ئیسلامی سیاسی نەدەهات، دایکم خوێندەواری نەبوو، جارێک لە کاتی دەنگدان منی بۆ ئەوە هەڵبژارد کە لەگەڵی بڕۆم تا دەنگ بدات. لە بەردەم بنکەی دەنگدان، گوتم:دایە ئەوە گەیشتین، ئینجا تۆ دەنگ بەکێ و کامە لایەن دەدەیت؟

با یارمەتیت دەم؟ گوتی: کوڕەکەم من هیچ نازانم و خوێندەواریم نییە. بەڵام دەنگی من با لۆ خوای بیت. لەبەر پێکەنین خەریک بوو ببوورێمەوە. گوتم:دایەگیان خوای گەورە ئەوەی من بیزانم جارێ هیچ کاندید و لیستێکی نییە و بەژداری هەڵبژاردنی نەکردووە.

گوتی وسبە کورە، دەم ڕووت. ئەوکات من هێشتا فەقێ بووم، وەلێ ئیسلامی سیاسی نەمابووم. مەلایەکی ئیسلامیش لەو دڤەرەی ئێمە خۆی کاندیدکردبوو. منیش بۆ تەنز گوتم: ئەو مەلا ئیسلامیه خۆی کاندید کردووە، بۆ دەنگت بۆ ئەو نەبێت؟ بەو خوایە، وەکو ئەوە وایە، کە دەنگ بدەیت بە خوای گەورە.

گووتی :وەڵاهی هەردووک چاوەکانی دەربێت، من دەنگی خۆمی پێنادەم، ئەو ئیسلامیە پیسە.




ڕاکردن و دانیشتن.. نەوزاد بەندی

کاکە گیان ، لێرە دوو جۆر ژیان دەست ئەکەوێ ، ڕاکردن یان دانیشتن .. ئیتر کامیانت ئەوێ ،یان ڕاستتر کامیانت بۆ ئەگونجێ ، ئەوەیان ئارەزووی خۆتە .. ڕاکردنەکەیش جۆری هەیە ، سەد وبیست ، هەشتا ، نەرمەغار ، هەروەڵە ، گرنگ ئەوەیە نابێ ڕاوەستیت .. دانیشتنەکەیش ،هەژدە سەعاتیی هەیە ..دوانزە سەعاتیی ، شەش سەعاتیی ، سێ سەعاتیی ..گرنگ ئەوەیە جوڵەی بۆ نەکەیت ، بەڵام ئازادیت لەوەی قەپرغەکانت بگۆڕی ، لە قەپرغەی ڕاست بۆ قەپرغەی چەپ .. بۆ چوار مشقی ، قاچ ڕاکێشان ، قاچ لەسەر قاچ ، هەڵتروشکان ..یان بە جیچکانەوە ..ئارەزووی خۆتە ..
تێلیان بۆ کردم ، کوڕەکەت نەخۆشە ، یەکسەر کەوتمە ڕاکردن …لە نەرمە غارەوە بۆ سەد و بیست …کە گەیشتینە عیادەی دکتۆر ، دووسەد تا چوارسەد نەخۆش دانیشتبوون ، چاوەڕوانیان ئەکرد ..هەندێکیان لەسەر قەپرغەی چەپ ..قەپرغەی ڕاست ، قاچ لەسەر قاچ ، بە جیچکانەوە .. جەنابی دکتۆر وسکرتێر و ستافەکەیشی ڕایاندەکرد .. هەتا بتوانن دووسەد بۆ چوارسەد نەخۆشی دانیشتوو چارەسەر بکەن …کە سکرتێرە ڕاکردووەکە ئێمەی بینی بە پێوە و لەسەر سەری ڕاوەستابووین ، تووڕە بوو ..لووتە چرچەکەی خوراند و ..ووتی : ( بەو ئاسانییە نۆرەتان نایەت ، بڕۆن دانیشن .. چل و پێنج خولەکی تر ناوتان ئەنووسم و ئەتانخەمە ڕیزەوە )
کە ووتم خۆیشم دکتۆرم ..پێکەنینی هات ، وەک بڵێی بڵێ بڕوانامەکەت خەسار کردووە ، ئەگینا لە دکتۆرە ڕاکردووەکان ئەبوویت ..
خەڵکەکەیش بە ناڕەزاییەوە تەماشایان ئەکردین ، وەک شتێکی سەیر وابووین ،چونکە نە لە ڕاکردووەکان بووین و نە لە دانیشتووەکان ، ئەمەیش وەک بڵێی شتێکی نایاسایی و تەنانەت یاساغیش بوو ..دەرچوون بوو لە کولتوور وداب و نەریت وتەنانەت ئاینیش .. خەڵکەکە تا دەهات بێزار تر ئەبوون ..سەرەتا کەوتنە بڵمە بڵم .. دوایی یەکێکیان ، کە لەوە ئەچوو کۆنە ئامر سریە بوو بێ ، هاواری کرد : پارچە برا ، یا ڕاکە یان دانیشە ، ئێوە نیازی چیتان هەیە ؟
یەکێکی تریان ، کە لەوە ئەچوو پێشمەرگەی کۆن بوو بێ ، قسەکەی لێ وەرگرتەوە و..ووتی : ( ئەگەر بە تەمان حوکمەت بڕوخێنن ، حوکمەت وا ناڕوخێ )
لەو سەرەوە ، کوڕی سیکیوریتیەکە بە ڕاکردن گەیشتە سەرمان ، جلێکی ئاودامان ڕەشی لەبەر دابوو .. دوو دەمانچەی تاریقی بە هەردوو قەپرغەیەوە هەڵواسیبوو . . دوو جیهازی بێ تەل و کەلەپچەیەک و سۆندەیەکی ڕەش و کێبڵێکی کارەبا و تەسبیحێکی سوور و..زۆر شتی تری پیا هەڵواسرابوو .. کوڕەکەم هەرچەند نەخۆشیش بوو ،پێکەنیی ..ووتی : ئەمە پیکابی ووردە و واڵا فرۆشە ؟ یان پیاوی ستارتریکە ؟
کوڕی سیکیوریتی وەک ئەوەی کەڕ بێ ، یان هێدفۆن لە گوێچکەیدا بێ ، ئاگای لە پێکەنین و قسەکانمان نەبوو .. وەک ئەوەی دەست بداتە گوێچکەی فەردە برنج ،ئاوا شانی چاکەتەکەمی ڕاکێشا و لەگەڵ خۆی بردمی بۆ لای دەرگاکەوە ، ووتی : ( بەقەدەر دنیایەک شەرمەزارم ، کە وا بێ ئەدەبم لەگەڵتا ، چونکە ئیشی من وایە ..ئەگینا چاکم لە بیرە تۆ پورت چاککردمەوە ..تۆ فریای نەکەوتیتایە حەوت زەمان بوو مردبوو ، دوو سێ قاپ خوێنت لە ڕێی خوا بۆ ئامادە کردین)
کەوتینەوە ڕاکردن ، بۆ لای دکتۆر زمزم ..زیرەکترین دکتۆری شار بوو .. حەوت هەشت زمانی ئەزانی .. مەلەوان بوو ..ڕاوچی بوو ..بیست شانەی هەنگی هەبوو .. سێ ژن و..چوار لۆری لە خەتی ئوم قەسر و برایم خەلیل ئیشیان ئەکرد ..
کە چووینە ژوورەوە، سکرتێرەکەی خەوتبوو .. ڕەنگە بڵێم سی وپێنج ساڵ زیاتر بێ فیکەم لێ نەدابێ ، بەڵام لەو کاتەدا ناچار بووم هەردوو پەنجەی دۆشاو مژەم خستە دەمم و فیکەیەکم لێدا .. چونکە زۆر دەمێک بوو فیکەم لێ نەدابوو ، فیکەکە سەرەتا وەک ئەوە وا بوو کورسیەکی قورس ڕاکێشی ،دوایی بەرەبەرە نەرم بوو ، فیکەیەکی تیژ دروست بوو ..ئای !یادی بەخێر! وەستایەکم بیر کەوتەوە ٤٨ ساڵ پێش ئێستا ، لە سابونکەران بولبولی لە قوڕ دروست ئەکرد ، بولبولی بچووک بچووک ، هەر هێندەی ڤنسێک ئەبوون ، بە جۆرێک ڕێڕەوی لەناو بولبولەکاندا دروست ئەکرد ،فوت پێدا بکردایە ، فیکەیەکی لێ دەدا ڕێک ئەو فیکەیەی من.. خەڵک بێ ویژدانن ، وەستاکەیان ناو نابوو بولبولی قوڕ .. ئەوەندە پێیان وتبوو بولبولی قوڕ ، سەری خۆی هەڵگرت ، خوا نەبێ کەس نەیزانی بۆ کوێ چوو ..
سکرتێرەکە داچڵەکی ، بە ناڕەزاییەکەوە دەستێکی بە هەوادا بەرز کردەوە و ..ویستی درێژە بە خەوەکەی بداتەوە ، ووتم : ئەمانەوێ دکتۆر زمزم ببینین ..
ووتی : ڕۆی !
ووتم : بۆ کوێ ؟
ووتی : بردیان ..
ووتم : بۆ کوێ ..
سکرتێرەکە خەوی زڕا ، ناچار بە کاوەخۆ هەستایەوە ، وەک قسە لەگەڵ بابکوشتەکەیدا بکات ، ئاوا پێی وتین : ئەرێ تۆ خەڵکی کوێی ؟ دکتۆر زمزم ، شەش سەعاتە لە ژوورەکەی دانیشتووە ، یەک نەخۆش نەهاتووە بەم دەور و بەرەیا ..ئێستا دێی ..؟ ئەرێ تۆ خەڵکی کوێی ؟
ووتم : تۆ واز لەو شتانە بێنە ، بۆ بردیان ؟ کێ بردی ؟
ووتی : ئەمبوڵانس بردی .. وابزانم مرد ..
بێ ئەوەی بزانم چی ئەڵێم ، پێم وت : باشە ، سوپاس ، بولبولی قوڕ ..!
نازانم چی لە گوێچکەیدا بوو ، تێنەگەیشت ، زۆر دڵی خۆش بوو ..
لە ڕێ کوڕەکەم ووتی : بابه چاکبوومەوە ، با بە ڕاکردن بڕۆینەوە ..
نەگەیشتبووینە ماڵەوە ، خێزانم بە ڕاکردن هات بەرەو ڕوومان ، ووتی دوو هەواڵم پێیە .. جارێ ڕاکە بۆ گەڕەکی ئەو دیو ، لۆری غازەکە لەوێیە ..
پەلاماری بتڵێکی غازم دا و خستمە سەر شانم و ڕامکرد بۆ گەڕەکی ئەو دیو .. سەرنجم دا ، خەڵکێکی زۆر بە بتڵە غازەوە ڕائەکەن .. کوڕی مەنگۆڵ ئەوەی لەبەر دڵی خەڵکی مەنگۆلیا پێی ئەڵێن داون سیندرۆم .. پیاوی خانەنشین .. پیاوی ئیفلیج بە خۆ و عەرەبانە و ڕاکێشانی گوێچکەی بتڵە غازێ وەک چۆن کوڕی سیکیوریتیەکە گوێچکەی شانی چاکەتەمی ڕاکێشا .. ژنی جل ڕەش ،ئەوەی عەبدوڵای مەلا نوری لە پەرلەماندا کردی بە شەڕ لەسەریان ..کچ بە ماکسی و بتڵە غازەوە .. عەرەبی هاوردە بە چەفیه و عەگاڵ و بتڵە غازەوە .. مناڵی پۆلی پێنجی سەرەتایی ..پیاوی پیر ، بە کەوا و سەڵتەوە کە نزیکەی ٣٢ ساڵ بوو کەوا وسەڵتەم نەبینی بوو ..پیرەژنی تەشی ڕێس ، بە دەستێ تەشی وخور
Nawzad Bandy
ی و بە دەستەکەی تر بتڵێ غاز .. مامۆستا بە چاکەت و بۆینباخ و بیجامەی بازەی خەتخەت و بتڵی غازەوە .. کرێکار بە چەکوس و بتڵە غازەوە .. دارتاش بە مشار و بتڵی غازەوە .. تەنانەت کوڕە نەخۆشەکەیشم بینی ئەویش پەلاماری بتڵە غازێکی بەتاڵی دابوو ، لە سەعید عوەیتە خێراتر ڕایئەکرد . بە دەست خۆم نەبوو ، شۆڕشی فەڕەنسا و .. تابلۆکەی یۆجین دیلاکروام بیرکەوتەوە ، تابلۆی ئازادی فەرمانڕەوایی میللەت ئەکا ..
کە گەیشتینە لای لۆرییە غازەکە ، خاوەنەکەی هاواری کرد : مەوەستن ، غاز تەواو بوو ..
لەو کاتەدا ویستم بڕۆمە سەر لۆرییەکە و ..ووتارێک بۆ خەڵکەکە بدەم ..کەچی پێش من کوڕێکی تازە پێگەیشتوو ، چووە سەر لۆرییەکە و .. هاواری کرد : میللەتی خەوتوو ، ڕاپەڕن.. هەر ئەوەندەی پەلاماری ئەم لۆرییە غازەتان دا ، پەلاماری داگیرکەران بدەن ، بار و دۆخەکە باش ئەبێ ..
کابرای غاز ترسا .. بە ڕاکردن سواری بارهەڵگرەکەی بوو ،پێی پیا نا .. کوڕە تازە پێگەیشتووەکە کەوتە خوارەوە .. کۆمەڵێ دەمامکدار گەیشتنە سەری و بردیان ..
کە لەگەڵ کوڕەکەم ، بە دوو بتڵ غازی بەتاڵەوە ، بۆ ماڵەوە ، بە کاوەخۆ ئەگەڕاینەوە ، کوڕەکەم لێی پرسیم : بابە ، خۆ نەخۆشی کۆرۆنا نەماوە ، ئەو پیاوانەی کوڕەکەیان بە شەق برد ، بۆچی دەمامکیان کردبوو ؟
ووتم : ئەوانە پێش کۆرۆنایش هەر دەمامکدار بوون .. ڕەنگە بڵێم لە سکی دایکیشیاندا هەروا بوون .. کە مردیشن ، هەر بە دەمامکداریی ئەیاننێژن ..
بە خێزانم ووت : هەواڵی دووەم چی بوو ؟
ووتی : پێش غازەکە ، پۆلیسێ بە ڕاکردن هات ،ئەم نووسراوەی دامێ و ڕۆیشت ..
نووسراوەکە باسی لەوە دەکرد ، گوایا من بێڕێزیم بە دکتۆرێکی زۆر دڵسۆزی شارەکەمان کردووە و هەڵمکوتاوەتە سەر بیمارستانەکەی و دانەنیشتووم و کوڕی سیکیوریتیەکە نەبووایە ، دکتۆر و سکرتێرەکەیم ئەخنکاند .. هەر بۆیە ئەبێ یان بە عەشایەریی خۆم ئەو کەیسە چارەسەر بکەم یان ئەبێ سبەینێ بڕۆم بۆ بنکەی پۆلیس ، خۆم ڕادەست بکەم ..
ئەوسا خەریک بوو تێدەگەیشتم لەوەی کە بۆچی هەندێ دکتۆر ڕائەکەن و ئەوانەی تر دانیشتوون .. هەندێ پاقلاوە فرۆش لە هەموو کۆڵانەکان لقیان هەیە و ڕادەکەن و هەندێکی تریان دانیشتوون و پاقلاوەکانیان وشک وڕەق بوونەتەوە . . تێگەیشتم لەوەی بۆچی دەرمانساز و تاقیگەساز هەیە ،بیست سی دەرمانخانەو تاقیگەیان هەیە و هەر ڕائەکەن ..ئەوانی تر ، دانیشتوون و چاوەڕێن حوکمەت دایانمەزرێنێ ..میللەتێکی دانیشتووم بۆ دەرکەوت ، لەگەڵ دەسەڵاتدارانێکدا کە بەناو سەدان و هەزاران پڕۆژە و مۆڵ و ڤێلا و کۆمپانیای نەوت و پاپۆڕ و یەخت وملیارەها دۆلاری تایبەت بە خۆیاندا لە ڕاکردنێکی یەکبینەدان ..
هەر ئەوەندەم زانی ، زرمەیەکم لێ هەستا و لەسەر شەقامەکە بە پشتا کەوتم ..لەناو چاڵاوێکی پڕ لەسەر مێکوتەدا ، کراسە سپیەکەم پیس بوو کە لۆگۆی پۆڵۆی لەسەر بوو ، زۆرم خۆش گەرەک بوو ..سەرم بەرز کردەوە ، پیاوێکی شێت ، بە خۆی و بتڵە غازێکەوە تامپۆنی لەگەڵ کردبووم …وویستم پێی بڵێم : سەڵا لە عەقڵت ، سەعات زیاتر ئەبێ ، بارهەڵگری غاز قەلفڕی لێکردووە ..
کەچی ئەو بە هانکە هانک پێی ووتم : بۆ لەو ناوەڕاستی جادەیەدا ڕاوەستاوی ؟ بۆ ڕاناکەی یان دانانیشیت ، بولبولی قوڕ !!
کە لێی وورد بوومەوە ، هەستم کرد ڕەنگبێ نەوەی وەستا کۆنەکەی سابونکەران بێ ..یان نەوەی هاوڕێیەکی .. ئەوەی نزیکەی ٤٨ ساڵ پێش ئێستا لە قوڕ بولبولی دروست ئەکرد .. بولبولی زۆر بچوک ، هەر ئەوەندەی باڵندەیەکی ڤنس .




باشبوونی تۆ بەئەگەرێکی زۆر باشوونی ئەوانی تری لێدەکەوێتەوە.. زانا ڕزاق

ئەگەر چوویتە ناو نەتەوەی تر لەگەڵت باش بوون ئەوە بزانە کەسانێک لە ووڵاتەکەی خۆیان هەبوونە  لەگەڵیان باشبوونە

ئەگەر چوویتە ناو بیر و باوەڕی تر لەگەڵت باشبوون ئەوە بزانە کەسانێک هەبوونە لەناو خۆیاندا لەگەڵیان باشبوونە

ئەگەر چوویتە شارێکی تر لەگەڵت باشبوون ئەوە بزانە ئێوەش لە شاری خۆتان لەگەلیان باشبوونە ئەگەر چوویتە هەر شوێنێک باشبوون ئەوا ئێوەش لەگەڵ ئەوان ئاوا بوونە ، مەرجنیە تۆ باشیەکە یان  خراپیەکەی خۆت وەرگری بەڵکو کەسانی نەتەوەو شار و شوێنەکەت وەردەگرێت ،مەرجیش نیە هەمان کەس ئاوا بێ لەگەڵت چونکە کاتێک دەبینی نەتەوەی تر لەگەڵ خەڵکەکەت باشە

تۆ لە شوێنی خۆت هەستێکت بۆ دروست دەبێ ئاوا لەگەڵ خەڵکی ئەوێ بجوڵێیەوە باشبوونی ئێوە باشبوونی ئەوانە لەوێ

تێبینی دیوێکی باشبوونی مرۆڤەکانی ترم باسکردووە لەگەڵ ئەوانی تر ،بەس هەندێکیش پەیوەندی بە ئاستی هۆشیاریی و یاساییشەوە هەیە بەشێوەیەکی گشتیش مەبەستمە.

زانا ڕزاق




شیعر\ ساڵخزان.. کەمال ڕازی

ئەڵێن ئەم شەو سەری ساڵە
شار چراخانە و خامۆشە
ئەدرێ لەیەک لێوی پیاڵە
چەژنی مەست و بادە نۆشە
بەمن چی گەر ڕازاوەیە
کۆشک و تەلاری ئەم شارە
چرای خۆزگە کوژاوەیە
لای شاعیرێکی بێ چارە
بەتەنها من لەپێکی ژین
ئەنۆشم تاڵیی جودایی
قەڵای خۆڕاگریم چین چین
هەرەس دێنێ بەئەسپایی
کەدوور بم لەبزەو خەندە
بەمن چی شار بەهەشتێ بێ
دڵێک لەسینەدا بەندە
تاکەی چاوەڕێی گەشتێ بێ
چاوەڕوان بووم لەپێکێکا
خەمی دنیام بیرچێتەوە
چاوەڕوانیم بێتەکۆتا
بەفر ئاسا بتوێتەوە
لای خەڵک شەوی یەڵدا بێ
لای من ڕۆژگاریش دەیجوورە
لەئاست دڵۆپێ فرمێسکا
خەمی شاعیر بێ سنوورە

کەمال ڕازی