زیاتر لە 30 ساڵە فكر كەوتۆتە خزمەت كاپیتالیزمی هاوچەرخی دوای سۆڤیەت، لەدوای ئەزموون كردنی مۆدێرنەوە كە بونیادگەراكانی بەرهەمهێنا و ماركسیان وەكو پیاوێكی ئایدیۆلۆژیستی دۆگما پێناسە كرد، ئیدی دژەكانی بەهەموو ئایدیاكانەوە ئەم فەلسەفەیەیان لەبیری خەڵكدا بردە دەرەوە، تەنانەت لەنێو شانە حیزبیەكانیشدا هەوڵێك هەبوو بۆ ناشیرین كردنی ماركس و خودی ماتریالیزمی دیالیكتیك كە بەرلەوەی تیۆرێك بێت بۆ شۆڕشی كرێكاری، بەروحی فەلسەفەكە ناسراوە،بەڵام چونكە كڕۆكی فەلسەفەكە نەخوێنرابۆوە، بەناچار بەئایدیۆلۆژیای بەناو سۆسیالیزمی سۆڤیەتەوە گرێیاندا، بەڵام دوای ئەو زەمەنە و هاتنی پۆست مۆدێرنە كە لەگەڵ تەكنۆلۆژیای زیرەكدا كەوتنە ململانێ، بەوپێیەی كە مرۆڤ خەریكە خۆی نزیك دەكاتەوە لەسەنتەر، چونكە مرۆڤ پیشتر كەنارخراو،یان پەراوێزخرابوو لەسەنتەری بڕیاری سیاسی، تێگەیشتنەكە گۆڕا كە ئەم فەلسەفەیە دەبێ‌ سەرلەنوێ‌ بخوێنرێتەوە.

ئێستا بیرۆكەی نوێ‌ هەیە لەسەرتاسەری دونیا و بەتایبەتی ئەوروپا، بۆ خوێندنەوەیەكی جیاوازی فكری ماركس وەكو خۆی، من لەم سۆنگەیەوە گەرەكمە خوێنەری كورد ئاشنا بێت بۆ ئەو هەوڵە فكرییە جیهانیەی كە خەریكە جارێكی تر ئەم فكرە ئەزموون بكاتەوە لەنێو كایەی رۆشنبیری و كۆمەڵناسی و تەنانەت كارگێری و ئابوریش رەنگبداتەوە.
(بێرنارد ڤاسۆر) بیرمەند و چەپێكی فەڕانسییە، لەكتێبی (داهاتووی كۆمۆنیزدا) كە نزیكەی 10 ملیۆنی لێ چاپ كراوە و وەرگێردراوەتە سەر زۆربەی زمانەكانی دونیا و پڕفرۆشترین كتێبی ساڵی 2022 بووە، باس لەگەڕانەوەی بەهای فەلسەفە دەكات، بەتایبەتی تێزەكەی ماركس كە فەلسەفەیەكە بۆ پراكتیك كردن لەسەر زەمینی ژیاندا، چونكە دابڕانێكی راستەوخۆی لەگەڵ رابردووی فەلسەفەی كلاسیك درووست كردووە و تاكە فەلسەفەشە كە تەنها تیۆری نیە و لەسەر زەمینی واقیعە و زەمینەی پراكتیكی هەیە، بەوپێیەی كەئینسان دەتوانێ بەئیرادەی خۆی شۆڕش بەسەر ئەو سیستمەدا بكات كەلەژێر ناونیشانی كاپیتالیزم و كاپیتاڵیزمی هاوچەرخو دەرەنجامەكەشی ببینێ‌، بەڵام نەك وەكو ئەوەی لەسۆڤیەت بینیمان پراكتیك كراو و جگە لەسەرمایەداری دەوڵەتی شتێكی تری بەرهەمنەهێنا.
بێرنارد لەوچاوپێكەوتنەدا كە رۆژنامەی لۆمۆندی پاریسی لەگەڵیدا ئەنجامیداوە، جەخت لەو پێشنیارە دەكاتەوە كە لەكتێبەكەی باسی لەخوێندنەوەی هاوچەرخانە دەكات بۆ تیۆرەكەی ماركس، ئەو پێیوایە ئەم سەردەمە واتە لەدوای 2011 وە تەوژمێكی نوێی خوێندەواری فكر هاتووەتە ئاراوە و بەچاوێكی ترەوە ماركس دەخوێنرێتەوە، ئەوانەی كە رەخنەی لێدەگرن و ئەوانەش كە لایەنگری ئەو فكرەن، هەردوولا هاوڕان لەسەر ئەوەی ماركس زیندووە، بۆیە لەم چەند ساڵەی دواییدا، كتێبەكانی ماركس لەكتێبخانەكانی جیهاندا زۆرترین فرۆشی هەبووە، بەتایبەتی تێزەكانی لەسەر ئاین و ئەدەب و فەرهەنگ و دونیای دوو چینی و هتد، چونكە دەركەوت دونیای چینایەتی دە هێندە بەرامبەر بووە لەدوای روخانی سۆڤیەتەوە كە بەر لەو سیستمە دژایەتی ئەو فەلسەفەیە دەكرا، بەو پێیەی كە ئاشكرا بووە، ئەوە سیستمی سەرمایەدارییە دووچاری قەیرانی جۆراوجۆر دەبێتەوە، نەك خودی خەڵك یان كایە كۆمەڵایەتی و فەرهەنگيیەكان، بۆ نموونە هەموو ئەو ئەدەبیات و زمانەی كە لەمیدیا و لەكۆنفرانسە نێودەوڵەتی و لۆكاڵیەكانیشدا هەیە، زمان و ئەدەبیاتی ماركسە و لەژێر رۆشنایی ئەو فەلسەفەیە پرسیارەكان ئاراستەی سیستمی سەرمایەداری پۆست مۆدێرنە دەكرێت.

ماركس لەكتێبی كاپیتالیزمدا نووسیویەتی (قۆناغە یەك لەدوای یەكەكان ئەم گۆڕانكاریانەیان درووست كردووە، بۆیە دەتوانرێت هەنگاو بەهەنگاو بەهەمان زانست و وردبینی سرووشتیەوە، هەموو قۆناغێك بەپێی هەلومەرجی تایبەتی خۆی بخوێنرێتەوە و لێكدانەوەی بۆ بكرێت، چونكە شیكاری بۆ دۆخی هەر كۆمەڵگەیەك و سیستمەكەی لەئەنجامی شۆڕشی فەرهەنگیدا هۆشیاری بەرهەمدێنێ‌، خوێندنەوەی ئابوریش چەندین لقی جیاوازی هەیە، بۆ ئەمەش بیركەرەوەكان دەتوانن هاوكاری خەڵك بن)، ئەم قۆناغە كە بەردەوام سیستمی سەرمایەداری هاوچەرخی خستۆتە بەردەم قەیرانی هەمە جۆر، نموونەش جەنگی بایۆلۆژی وەكو هاتنی ڤایرۆسی كۆڕنا و ئاوڵەی مەیموون و جەنگی خۆراك كە دوای جەنگی روسیا و ئۆكرانیا سەریهەڵدا، دیمەنێكی ئەو فەزا دراماتیكییە ئابوریەیە كە ئامانجەكەی كەنارخستنەوەی كەرتی تایبەت و بەسەنتەر كردنەوەی سەرمایەی دەوڵەتە لەهەموو دونیادا، واتە جۆرێكی دیكەی ململانێی ناخۆ لەنێو سیستمەكە سەریهەڵداوە، بۆیە دەبێ‌ بەجۆرێكی تر تیۆرەكەی ماركس بخوێنرێتەوە.

ئەزموون كردنەوەی حەتمیەت

ئەو حەتمیەتە مێژووییەی كە ماركس بۆ سیستمی كاپیتاڵیزمی خستۆتە بژاردەیەكی تاڵەوە، حەتمییەتێكە كە خۆدەربازكردن لەدۆخەكە مەحاڵە، بەڵام ئەوەشی خستۆتە رو كە ناكرێ‌ بەهەمان ئەزموون و وانەی پێشووتر، مامەڵە لەتەك ئەم سیستمەدا بكرێ‌ كە خۆی گۆڕیوە، ئەلێرەوەیە كە دەركەوتووە ئەم سیستمە دەسەڵاتدارەی دونیا كە بەسەرمایە و زێدەباییەكی نوێ‌ و بەئامێركردنی مرۆڤی وەكو كاڵا بەكارهێناوە، لەبەرامبەر ئەوەی ماركس و كۆمۆنیزمی نوێ‌ و بەفكری نوێوە بووەتە رۆژەڤ، دەریخستووە كە ئینسان هیچ پێویست ناكات تاكو ئەبەد ئەم ئەزموونە دووبارە بكاتەوە كە زەمینەی بۆلانیكەمی خۆشگوزەرانی نەهێشتۆتەوە،جگە لەجەنگی جۆراو جۆری وەكو بەردەوامی قەیرانی تەندرووستی و درووستكردنی جۆرەها ڤایرۆس وەكو پەلەوەر و بەراز و تادەگاتە ڤایرۆسی كۆرۆنا و دواجاریش كۆلێرا و ئاوڵەی مەیمون و ڤایرۆسی دیكەش بەڕێوەن، هەموو ئەمانە لەسایەی قەیرانە چارەسەر نەكراوەكانی سیستمی سەرمایەداری بوونە بەمڵۆزم بەسەر ژیانی ئینسانەوە.

بۆیە ماركس لەپۆستمۆدێرنەشدا دەتوانێ‌ لەتێزەكانی خۆی سەبارەت بەسەربەخۆیی نەتەوەكان و دەوڵەت و سیاسەت بەزیندوو بهێڵێتەوە، چونكە وەها قسەی كردووە كە رێگری كردن لەفەزای سیاسی و مانەوەی نەتەوەی بندەست و سەردەست، جگە لەسۆسیالیزم هیچ سیستمێكی تر چارەسەری ناكات، ئەوەتا سەرمایەداری دوای 32 ساڵ سەركەوتنی بەسەر سۆڤیەتدا، هێشتا ئەو قەیرانانەی چارەسەر نەكردووە و تەنها بۆ ماوەیەكی كاتی نەبێ‌، هەروەك مانەوەیقەیرانی بەردەوامی سیاسی لەنێوان دەوڵەتە دژەكان و كێشەی ئۆكرانیا و روسیا، قەیرانی ئەتۆمی ئێران و كۆریای باكور، كێشەی بەردەوامی نەتەوە بندەستەكان وەكو كەیسێكی هەمیشەیی، هەروەها قەیرانی كەنداو و كێشەی یەمەن و سوریا و توركیا و لیبیا و لوبنان و مەغریب و جەزائیر و هتد، ئەمە جگەلەو هەژاری و نائەمنێتیە كۆمەڵایەتیەی كە سەرتاسەری ئامریكای لاتینی گرتۆتەوە، جگە لەو كوشتارە ناڕاستەوخۆیەی نێو ئامریكا كە هیچ میدیایەك لەدونیادا فۆكسی نەخراوەتە سەری و داتاكان وەكو خۆی بڵاوناكرێنەوە.
لەبارەی ئابوریشەوە قەیرانی نێوان كۆمپانیاكان و كێشەی گازو نەوت و ململانێی دراوە بەبەهاكان و قەیرانی گاز و كارەبا، هەروەها پیس بوونی ژینگە و بڵاوبوونەوەی ماددەی هۆشبەر و هەژاری و قەیرانی ئاو و هتد، هەموو ئەمانە سەلماندویانە كە دەبێتفكر لەئێستادا بۆ چارەسەری ریشەیی بگەڕێت، ئەویش گەڕانەوەی ئەلتەرناتیڤەكەی ماركسە بۆ سیستمی ژیان لەهەموو كایەكاندا، چونكە ماركس لەكتێبی سەرمایەدا گوتوویەتی (كۆمۆنیزم لەسەرووی فەزای كۆمەڵایەتی كلاسیكییە كە ئینسان لەگەڵ قۆناغەكاندا پێی ئاشنا بووە، بۆیە بەكۆمۆنیزم نامۆیە)، ئەگەرنا لەو نامۆبوونە رزگاری دەبێت ئەگەر قۆناغەكان وەكو خۆی بخوێنێتەوە، چونكە ئەگەر كۆمۆنیزم و سۆسیالیزم وەهم بێت، ئەوا چەقبەستوویی و چارەسەر نەكردنی ریشەیی دوو چینی و پیس بوونی ژینگە، خراپتر نەبێ‌ باشتر نییە.

نامۆبوونی بەكۆمەڵ

ماركس كە باسی لە هەقیقەتی واقیعی كردووە، ئەوەی سەلماندووە كە ئەو فەزایەی هەیە تەنها ئایدیاكان خوڵقاندوویانە و قەناعەتیان بەخەڵك كردووە كە ئەم دونیایە و كاردانەوە ئابورییەكانی، واقیعێكی هاشا هەڵنەگرە و هیچ ئەلتەرناتیڤیكی تری نییە، بۆیە لەرووی سۆسیۆلۆژیەوە دەبێ‌ خوێندنەوەیەكی دیكە بۆ ئەو نامۆبوونە بەكۆمەڵەی جیهان بكەین كە چی لەپشتەوە راوەستاوە، ئایا تەنها ئاین و كولتووری جیاوازە؟، یان پچڕانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكانە كە تەكنۆلۆژیا هۆكارە سەرەكیەكەیەتی؟. یان دووبارە كردنەوەی ئەزموونی ژیانە بەفۆڕمێكی دیكە؟. یان زاڵ بوونی ئەو گوتارە خەیاڵییەیە كە بەهەشتی وەهمی درووست كردووە و ئینسانی ناچار كردووە قەناعەت بكات؟. هەموو ئەم فاكتەرانە پێشتریش هەبوون بۆ رێگری كردن لەپێشكەوتن، بەڵام فەلسەفە توانی شیكاریان بۆ بكات و كاریگەری لەسەر ئەو نۆرمە هەبێت كە هەقیقەتی جەوهەرە سیاسییەكەی ئاشكرا كردووە، بەڵام كە دژایەتی فەلسەفە كراوە وەكو كەرەستەیەك بۆ گۆڕانكاری، مانای ئەوە نییە ئینسان دەستەوستان دانیشتووە و بیریلە دەرچەیەكی نوێ‌ و هاوچەرخ نەكردۆتەوە.
بایەخدان بەو دۆخەی كە تەواوی ئینسانی نامۆ كردووە لەگەڵ خودی خۆی و تەكنۆلۆژیاو و تەنانەت سرووشتیش، دیاردەیەكە باڵی كێشاوە بەسەر تەواوی جیهاندا، واتە هیچ كۆمەڵگەیەكی پێشكەوتوو لەگەڵ كۆمەڵگەیەكی دواكەوتوو، جیاوازیەكی ئەوتۆیان لەنێواندا نەماوە، تەنها لەرووی فۆرمەوە جیاوازن، دەنا وەكو یەك لەئاستی ژیانی خۆیان نامۆن، وەكو یەك دژی ئەو جیاوازییە بەردەوامەی ژیانن كە لەدرامایەكی تاهەتایی دەچێت و هەر رۆژەو دیمەنێكی تراژید كۆمیدی لێ بەخش دەكرێت.

كۆمەڵگەی پۆستمۆدێرن.

كۆمەڵگەی بەشەری نوێ‌ كە بەبێ‌ ویستی خۆی بووەتە كۆمەڵگەی ئۆنلاین، بەبێ‌ ئەوەی ئاگای لەخۆبێت خەریك دەستوپەنجە لەگەڵ ئەو فەزایە نەرم دەكات كە بەناوی پۆستمۆدێرنەوە دیاردەی سەیروسەمەرە درووست دەكات و فەزا دەخوڵقینێ‌، لەكاتێكدا ئەوە ئاشكرایە كە پۆستمۆدێرنیزم ئەو ئەگەرانەی گەورە كردۆتەوە كە بریتین لەو بیرۆكانەی كە لەژێر ناونیشانی (فرە شوناسی و گومان لەسەرد و خوێندنەوەی مێژوو و كێشەی زمان و ئاسانكردنی بونیادگەری،هەر بۆ پاڵپشتی كردن و گەڕانەوەی فەلەسەفەی ماركس بۆ نێو كۆمەڵگەی پۆست مۆدێرن، (فریدریك جایمسۆن)لەكتێبی پۆستمۆدێرنەدا تێزێكی بەناونیشانی 5 پێشنیاری هاوچەرخ بۆ ماركسیزم لەدوای دەیەی یەكەمی ساڵی 2000 بڵاوكردۆتەوە كە لەگۆڤاری (بدایات) ژمارە 5 ساڵی 2013 بڵاوكراوەتەوە، بەڵام دوای ئەوەی خوێندمەوە كە باسی كۆمەڵگەی پیشەسازی دەكات وەكو كۆمەڵگەیەكی ماندوو بەدوای ئەلتەرناتیڤ دا دەگەڕێت، هەروەها باسی تێكهەڵكێشانی ئەو فكرانە دەكات كە لەسەروەختی مۆدێرنەدا هاتن، ئەو پێیوایە كە مادام مەعریفە كۆمابوونی كولتوور و فەلسەفەی گەلانە، كەواتە دەتوانین ماركس تێكەڵ بەبیرۆكە نوێیەكانی پۆستمۆدێرنە بكەن، لێرەوە بۆم دەركەوت كە ئەوەی ماركسی خستبووە دەرەوەی بیری كۆمەڵگە و میتۆدی خوێندن و ناشیرین كردنی تیۆرەكە و پەراوێزخستنی لەنێو كتێبخانەكان، وەكو مەترسییەك بۆ سەر هەموو كایەكانی ژیان نیشان درابوو، بەتایبەتی ئاین و نەتەوە و دەوڵەت و كولتوور، ئەو خوێنەرانە بوونە كە بەپاڵپشتی هێزی سیاسی دەرەكی و بەپاڵپشتی هێزی دواكەوتووی كۆمەڵگە، ماركسیان وەكو كارتێكی دیكەی سیاسی كارپێكراو و دوژمنیان بۆ درووست كردووە،هەروەكو ئەوەی (جۆ مەكارس)سیناتۆری ئامریكی لەسەدەی رابردوو دژایەتی ئەم فەلسەفەیەی دەكرد و رێگری لەچاپ و بڵاوكردنەوەی ئەو تێزانە دەكرد كە ماركس پێشكەشی هیومانیزمی كردووە، هەروەها ئەو خوێنەر و نووسەرانەی سەركووت دەكرد كە لەژێر كاریگەری تێزەكانی ماركس بوون و بەرهەمیان هەبوو.

ئەو موناقەشە نوێیەی كە پشتگیری ماركس دەكات لەدونیای پۆستمۆدێرنەدا وەكو ئەلتەرناتیڤ تەماشا بكرێت، ئەوەیە كە پۆستمۆدێرنەكان بۆیان دەركەوت سەرمایەداری بەتەنها ناتوانێ‌ چارەنووسی خۆی دیاری بكات و كۆتایی بەقەیرانە جیاوازەكان بهێنێ‌، ناشتوانێ‌ بەرگری ئابوری لەخۆی و لەو فۆرمە ژیانە بكات كە جێكەوتەی كردووە و كردوویەتی بەواقیعێكی هەرزكراو، ناشتوانێ‌ فۆرمێكی جوان بەدیموكراسی و هەڵبژاردن بدات كە تاكە شانازی دوا بەرهەمی ئیستاتیكی سیاسی سیستمەكەیەتی و ریكڵامی بۆ دەكات، چونكە دەركەوتووە بەشداری سیاسی تەنها بەشداری نوێنەر نییە بۆ پارلەمان و ئەنجومەنی نوێنەران، بۆیە رێگەی بەهەموو دژەكان دا تاكو بەشداری سیاسی بكەن لەژێر ناونیشانی جیاوازی، بەتایبەتی ئەدیب و نووسەر سەركووت دەكرد، چونكە لەژێر كاریگەری تێزەكانی ماركس بوون، لەكاتێكدا مومكینە ئەم تێزە كەڵكی لێوەربگیرێت و جارێكی تر بخوێنرێتەوە.

خوێندنەوەیەكی ناڕاستەوخۆ

من لێرەدا بۆ ئەوەی جارێكی تر بەفكری نوێ‌ و بەعەقڵێكی سەردەمیانەوە ماركس بخوێنینەوە، چەند پێشنیارێك دەخەمە ڕوو.
پێشنیاری یەكەم: دەركەوت كە سەرمایەداری تەنها سیستمی بەرهەمهێنان نییە، بەڵكو دابەشكاری سیستمە لۆكاڵیەكانیش كەوتۆتە سەرشانی، ئەویش ئیدارەدانی سیاسەت و ئابوری هەمووئە وڵاتانەشە كە خۆیان خاوەنی كارێكتەری خۆیان نین، كەوابوو لەدوای پۆست مۆدێرنەوە سەرمایەداری بۆی دەركەوتووە كە هەموو كەلێنەكانی بۆ پڕناكرێتەوە، بەتایبەتی ئایدیای فكری، هەر بۆ نموونە لەدوای هاتنی كۆڤید 19 و كەرەنتینە كردنی تەواوی دونیا، چارەسەری بە سەنتەركردنی ئابوری پێنەكرا، تەنها شتێك كە كردی ئەویش درووست كردنی ململانێ بوو لەنێو كۆمپانیاكان، هەروەها ئەو جەنگە نادیارەش كۆتایی پێنەهاتكە پێی دەگوترێت جەنگی كۆتایی هەموو قۆناغەكان، كەوابوو دەبێت پڕۆژەی تیۆرەیەكی نوێ‌ كە چاوەڕوانكراو نییە پێشنیار بكرێت، ئەویش زەمینە خۆشكردنە بۆ چەپ و ماركسیەكان كە بەشدارییەكی هێمنانە و لۆژیكیانەی سیاسەت و ئابوری بكەن، تاكو رێگە لە كۆنترۆِڵ و قۆرخكاری بگرن لەبازاڕەكاندا، یان لەلیڤڵی ململانێ ئابوریەكان و كایەكانی دیكەشدا پشكیان هەبێت، ئەمە هەنگاوی یەكەمە بۆ نەهێشتنی ئەو جیاوازیە چینایەتیەی كە كۆمپانیاكان درووستیان كردووە و خودی سیستمی سەرمایەداری هاوچەرخ ناتوانێ‌ كۆنترۆڵی بكات.
پێشنیاری دووهەم: شیكردنەوەی تیۆری قەبوڵكردنی جیاوازی سیاسی و بەهاوڵاتی بوون و ململانێی سیاسی و دەوری هاوڵاتی لەیەكلایی كردنەوەی هێز لەرێگەی پرۆسەی هەڵبژاردنەوە، چونكە دەركەوت هەموو ئەو فەزایەی كە سیستمی سەرمایەداری خوڵقاندوویەتی، تەنها بۆ درێژكردنەوەی تەمەنی خۆیەتی و هیچی تر، دەنا لەهیچ شوێنێكی دونیا بەدەنگی خەڵك هێز یەكلایی نەبۆتەوە و باڵانسی هێزیش رانەگیراوە، باشترین نموونەش ئەو دەوڵەتانەن كە لەدوای 6 مانگ لەدەنگدان دۆخی سیاسی سەقامگیری بەخۆیەوە نابینێت و دەسەڵاتیش دەستاو دەستی پێناكرێت، ئامریكا كە رابەرایەتی سەرماداری دەكات، بینیمان چۆن لەنێوان ترامپ و بایدن نزیكەی ساڵێكی پێچوو، دەسەڵات دەستاودەستی پێنەكرا، خەڵكیش بەناچار چوونەوە قاڵبی خۆیان و هیچ دەورێكیان نەبوو لەیەكلایی كردنەوەی باڵانسی هێز، هەروەها بەردەوامبوونی جەنگ لە رۆژهەڵات و بۆرما و ئەفغانستان و دواترینیش ئۆكراینا و روسیا بوو.

پێشنیاری سێهەم: هەڵوێست وەرگرتن لەبەرامبەر ئەم سیستمە نوێیەی كە ناومان ناوە سەرمایەداری هاوچەرخ، ئەوەیە كە بەپێچەوانەی رابردوو، میتۆد و پراكتیك پێكەوە لەژێر پەرچەمی شۆڕشی نوێ‌ مانیفێست بكەینەوە، بەتایبەتی نوێكردنەوە و شیكردنەوەی هەموو ئەو زاراوە و تێرمە ئابوری و سیاسییانە بەلۆژیكی ئێستا، هەروەها گرێدانی چەمكی ریفۆڕم بە شۆڕشی فكری دژ بە ئایدیۆلۆژیای حیزبی كە بەهەموو ستایلەكانیەوە ئەزموون كراو چارەسەری ژیانی نەكرد، بەتایبەتی كۆنترۆڵ كردنی كۆمەڵگە لەرێگەی ئاین و نەتەوە و دواجاریش سۆسیال دیموكرات كە وەهمی بۆ تەواوی كۆمەڵگەی بەشەری درووست كرد و شكستی هێنا.
شیكردنەوەی مەزنایەتی هێزی ئابوری و سیاسی و سەربازی و دیبلۆماسی دەوڵەتانی كۆڵۆنیالیستیبە سەر دەوڵەت و نەتەوە بندەستەكان، پێویستیەكی فكری و تیۆریە كە دەبێ‌ بەرمەبنای تیۆرەكانی ماركس جارێكی دیكە خوێندنەوەیان بۆ بكرێت، چونكە دەركەوت هیچ هێزێكی مەزن بوونی نییە ئەگەر كۆمپانیا و گروپی مافیای چەكفرۆشی و نەوت فرۆشی لەپشتەوە نەبێت، كەوابوو باشترین رێگە گەڕانەوەی فەلسەفەی ماركسە بەرێكخستنێكی دیكەوە، وەڵامی ئەو پرسانە بدەینەوە.
پێشنیاری چوارەم: لەوە تێگەیشتین كە روخانی یەكێتی سۆڤیەت نەبووە كۆتایی ململانێی نێوان ئامریكا و هاوپەیمانەكانی، لەگەڵ روسیای نوێ‌ و هاوپەیمانەكانی كە دەوڵەتی گەمارۆدرا و بێهێنن، لێرەوە بۆمان سەلمێنرا كە جەنگی گەرم و ساردی سەدەی رابردووش، لەسەر بنەمای سەرمایەداری و كۆمۆنیزم و سۆسیالیزم نەبوو، باشترین نموونەش گەش كردنی ئاگری جەنگی نێوان روسیا و ئۆكرانیابوو كە تەنگی بەرۆژئاوا هەڵچنیوە لەرووی ئابورییەوە، كەواتە ئەوەی بەناوی مافی و مرۆڤ و بازاڕی ئازاد و دیموكراسیەتیشەوە بانگەشەی بۆ دەكرا كە ئێستا رۆژئاوا خەریكە پاشەكشەی لێدەكات، تەنها وەكو ئەلتەرناتیڤی ئەو بیرۆكەیە بوو كە سەرمایەداری بەگشتی ترسیان لێی هەبوو.

پێكەولكاندنی هەردوو سیستمی سەرمایەداری و سۆسیالیزم بەمانا فراوانەكەی، باشترین بیرۆكەی پۆست مۆدێرنەیە كە بتوانێ‌ هەم سیستمەكە لەو تەنگەژەكانی ئابوری و سیاسی رزگار بكات، هەم بتوانێ‌ كۆمەڵگە دژەكان ئاشت بكاتەوە، هەم خەڵكی هان بدات كە رێگری بكەن لەو مەسرەفگەراییەیكە بۆتە باعیسی دەوڵەمەندبوونی هەرچی زیاتری كۆمپانیاكان، گرەوی ئەمەش لەوەدایە هەم بەهایەك بۆ كۆمەڵگەكان بگێڕنەوە، هەم كێشەی قەوارە دەوڵەتی نەتەوەیی و دەوڵەتی ساختەی درووستكراو چارەسەر بكەن كە لەدوای یەكێتی سۆڤیەتەوە ئەم مۆدێلە زیاتر پەڕەی سەند.

پێشنیاری پێنجەم: لەدوای هاتنی پۆست مۆدێرنە كە بەشێك لەبیرمەندانی وەكو هابرماس پێیانوایە تەواوكەری مۆدێرنەیە، ماركسیەت تیۆرەكەی بەشێوەیەكی پراكتیكی نوێ‌ لەدونیای سەرمایەداری هاوچەرخ پراكتیك كردووە، ئەویش بەسەر موفرەدەكانی ژیان لەنێو تەكنۆلۆژیا پراكتیك دەكرێت، بەتایبەتی رەخنەگرتن لەو كۆمپانیایانەی كە بەرهەمهێنەری تەكنۆلۆژیا و بەشت كردنی ئینسان كار دەكەن، باشترین رێگە چارەسەر ئەوەیە لەرێگەی پەروەردەوە منداڵ و گەنج فێر بكرێت كە تەكنۆلۆژیا تەنها بۆ بەدەستهێنانی داتایە، نەك بەشتكردن و بەكۆیلەكردنی ئینسان، تاكو بیر لەهیچ شتێكی تر نەكەنەوە، ئەم پەروەردەیە لەسەریەتی بەرەنگاوڕەنگی و كراوەیی و دوور لەئایدیای وشك،جارێكی تر خۆی پێناسە بكاتەوە و موقاشەی دواچارەنووسی ئینسان بكات.

گرینگی ئەم زیادكردنە رۆشنبیرییەی كە پەرچەكردارە بەسەر ماركسیزمی كلاسیكیدا، تەنها ئابوری نییە، بەڵكو مۆڕاڵیشە، هەروەها ململانێیە لەسەر گەرانەوەی بەها بۆ شتەكان كە كۆمپانیاكان لەرێگەی كاڵای ناپێویستەوە بەرهەمیهێناون و خەڵكیش بەو پێوەرە دژایەتی ماركسیزم دەكەن، كەوابو ئەم باڵانسە شمولی ئەو ئیمپریالیزمە ناكاتكە لەرێگەی هەناردەكردنی جەنگ و تێكشكاندنی موفرەدەی نوێ‌ بۆ نەهێشتنی بەهای ئینسانی كار دەكات كە بوارێكی رۆشنبیری فراوانی داگیر كردووە، واتە پێچەوانەكە لێرەدا ئەوەیە دژایەتی سیاسەتی موژدە بەخشی ئاینی و سیاسی نەكرێت، بەڵكو هۆكارەكانی گەڕانەوی ئەو بەهایانە بكرێت كە میتۆدێكی نوێ‌ بۆ خوێندن و بۆ پركردنەوەی ئەو بۆشاییەی كە لەنێو تەواوی كۆمەڵگەكان بۆتە دیاردە.

لەسەر بنەمای بەركاربەر كە مێژوویەكی هەیە لەگەڵ هاتنی سەرمایەداری كلاسیكدا دەست و پەنجەی لەگەڵ نەرم كراوە، هەروەها بۆتە ستایلێكی ژیان، بەتایبەتی مەسرەفگەرایی و بێ‌ بەهاكردنی هێزی كار و هێز و ئیرادەی تاك و گشت لەبەرامبەر هێزە ئابورەكەی بازاڕ، زیادكردنی بێكاری و مشەخۆری و كاری نەگونجا و كردنیان بە بابەتێكی باو، كاركردنی نوێ‌ ئەوەیە كە متۆدی بەراوردكاری جارێكی تر لەهەموو كایەكاندا كاری پێبكرێت، هەروەها پراكتیك كردنەوەی موناقەشە لەسەر ئیشكالیاتی سەرمایەداری پۆستمۆدێرنیزم لەگەڵ پلۆرالیزمی ئاینی و كۆمەڵایەتی، هەروەها گەڕانەوەی چینی ناوەندی كۆمەڵگە كە ئۆرستۆكراتیەكانە، وەكو چینێكی كارا بۆ ناو كۆمەڵگە و جومگە سەرەكیەكانی ئابوری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و كولتووری و پەروەردەیی، بەمشێوەیە دەتوانین جارێكی تر فەلسەفەی ماركس بگەڕێنینەوە نێو كۆمەڵگە و لەسەر تەواوی كایەكانی تر تیۆریزەی بكەین.

لەكۆتایی تێزەكەیدا ماركس لە كاپیتالیزمدا نووسیویەتی (زۆر لایەن هەیە خاوەن باڵانسی جیاجیان، بەڵام ناتوانن لەبازنەی كەمدا تاوتوێ‌ بكرێن، هەركام لەبەشەكانی دیمۆگرافی و سۆسیۆلۆژیا و ئەنترۆپۆلۆژیا و سایكۆلۆژیا قسەیەكیان هەیە بۆ خۆیان، بەڵام سەرەنجام پاشكۆی ئابورین،بۆیە سەرمایەداری وەك واقیعەتێك كە دێتە ئاراوە، گەورە دەبێت و گەشە دەكات، پاشان هەر خۆی هەرەس دێنێت و دەمرێت، كتومت ئەم هەقیقەتە لەسرووشتدا هەیە، لەبوونەوەرە كۆمەڵایەتیەكان و تاكەكان و ئایدیاكان و دامەزراوەكانیدا بەدی دەكرێت). كەوابوو خۆ بەریالیزەكردن لەدواجاردا خۆ هەڵسەنگاندنە لەئاست قەیرانەكاندا.

سمکۆ محەمەد

————————————–

سەرچاوەكان
1: مابعد الحداثە، أو المنطق الثقافی لرأسمالیە ألمتاخرە. ترجمە بشیر السباعی. الحوار المتمدن.
2: د. عەبدلعەلی مقبل. ماركس كێ‌ بوو. وەرگێڕانی بۆ كوردی. مەجید مارابی و جواد حەیدەری. دەزگای ئایدیا 2020.
3: القومیە والاستعمار والادب . دیری: یوم میدانی، 1988. مجموعە من ثلاثة كتیبات یوم میدانی بقلم فریدریك جیمسون وتیری إیغلتون. ترجمە.ایدوارد سعید
4: زیاتر لەتلیاك. كۆمەڵێك تیزی ماركسی. وەرگێڕانی. بابان ئەنوەر و پێشرەو محەمەد و هێمن خالید. ناوەندی رۆشنبیری و هونەری ئەندێشە. 2018.
5: هینری لۆڤیفرە. سۆسیۆلۆژیای ماركس. وەرگێرانی. ئەرسەلان حەسەن. دەزگای ئایدیا. 2020.
6: تیری ئیگلتۆن. بۆچی ماركس لەسەر هەق بوو. وەرگێرانی پێشڕەو محەمەد. دەزگای ئایدیا. 2015.

پەیوەندییەکی ئۆرگانیکی لە نێوان زمان و کۆمەڵگەدا هەیە و زمان ڕەنگدانەوەی ئەو هەڵومەرجە سیاسی و ژیاریی و کۆمەڵایەتیەیە، کە کۆمەڵگە تیایدا دەژیت. زمان، بە پێی گۆڕانکارییەکانی سەردەم، پێش دەکەوێت و زمانی ئێستا وەک زمانی دوێنێ نییە و لەگەڵ هەر دەرکەوتەیەکی ژیاریی و مرۆیی نوێدا، زمانیش گۆڕانکاریی بە سەردادێت. ئیدی ئەو گۆڕانکارییانە، کاریگەریەتییان لە سەر زمان و فەرهەنگی زمان دەبێت و لەو ڕوانگەیەشەوە هەر سەردەم و قۆناغێک، زمانێکی تایبەت بە خۆی هەیە، کە پەیوەستە بەو ئاگاییە هزریی و فەرهەنگییەی لە کۆمەڵگەدا بوونی هەیە. گەلێک جار ئەو گۆڕانکاریانە، چەمک و زاراوەی نوێ لەگەڵ خۆیان دەهێنن کە پێشتر بوونییان نەبووە. بۆ نموونە: تاکو کۆرۆنا وەک نەخۆشییەکی ڤایرۆسی دەرنەکەوت، وشەیەک بەو ناوە لە زمان و فەرهەنگی کوردی نەبوو، بەڵام ئێستا کۆرۆنا بۆتە بەشێک لە پێکهاتەی زمانەوانی فەرهەنگی ئێمە و بگرە نەتەوەکانی دیکەش. بە هەمان شێوە سی ساڵ لەمەوبەر، لە کۆمەڵگەی کوردیدا، وشەیەک نەبوو بە ناوی ( ڕام ، گیگابایت، برۆسیسەر، هارد) و گەلێک وشەی دیکەش، تەنانەت ئایتی و فەیسبووکیش، بەڵام لە ئێستادا، ئەمانە بە شێکن لە زمانی دەربڕین و ئاخاوتن و نووسین، ئەگەرچی وشەکان کوردیش نین. بێگومان ئەمە بۆ ڕابردووش هەمان شتە، چونکە بە دەیان وشەی کۆن، کە هێماو ئاماژە بوون بۆ سەردەمێک و ئامرازێک و کارێک، لە ئێستادا بوونییان نەماوە. کەوتا لە هەموو بارێکدا، زمان ڕەنگدانەوەی سەرخانی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەیە و کەس ناتوانێت لە دەرەوەی زمانی باوی سەردەم و لە دەرەوەی ئەو سەرخانە کۆمەڵایەتییە، زمانێکی دیکەی نوێ، کە هەڵگڕی دەستەواژە و دەربڕینی نوێ بێت، دروست بکات و بێنێتە ئاراوە. زمان پەیوەستبوونێکی گشتی هەیە و ڕەنگدانەوەی لایەنە ژیاریی و فەرهەنگییەکەی کۆمەڵگەیە. لەهەر قۆناغێکی کۆمەڵگەشدا، جۆرە زمانێک لە ئاستی دەربڕین و نووسین، گوتن و گوزارشت بوونی هەیە، کە گوزارشت لە پاشخانی هزریی و ڕۆشنبیریی سەردەمەکە دەکات. بۆ نموونە: زمانی شیعری سەردەمی کلاسیک، وەک هی سەردەمی گۆران نییە و زمانی سەرەتای بیستەکان، وەک کۆتایی بیستەکانی سەدەی ڕابردوو نییە، بەڵکو گۆڕانکاریی گەورەی لە ڕووی بونیادی ڕێزمانی و واتایی بە سەر هاتووە، تا دەگاتە ئەو زمانەی ئێستا لە نێو ئێمەدا بەرکارە. بۆیە زمانی هەر سەردەمێک، گوزارشت لە سەردەمەکە دەکات و لەگەڕانەوەمان، بۆ هەر ِرووداوێکی سیاسی و مێژوویی و باسکردن لە ڕووداوەکانی ئەو کات، دەبێ ئەم تایبتمەندییە لە بەرچاو بگیرێت. لێرەدا، گرنگە دووبار لە یەکتری جیا بکەینەوە، کاتێ ئێمە دەگەڕێینەوە بۆ سەردەمێکی ڕابردوو، ڕووداوێکی سیاسی و مێژوویی و دەگێڕینەوە، دەشێ زمانی پەیڕەوکراوی گێڕانەوەمان، جیا بێت لە زمانی ئەو کات و سەردەم، چونکە بگێڕەوە لێرەدا کەسێکی دیکەیە، کە بە تێڕوانین و زمانی خۆی ڕووداوەکانی ئەو کات دەگێڕێتەوە و لە ڕوانگەی خۆیەوە دەیانبینێت. بەڵام کاتێ بکەرێکی نێو سەردەم و قۆناغەکە دەدوێت، یان کارەکتەرێکی ئەو کات، ڕووداوێک پەیوەست بەو زەمەن و قۆناغە دەگێڕێتەوە، بێگومان دەبێ زمانی گوزارشت و گێڕانەوەی یەکانگیر بێت لەگەڵ سەردەمەکە، چونکە لێرەدا بگێڕەوە لە دەرەوەی زەمەنی گێڕانەوەی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو لە نێو زەمەنی ڕووداوەکەدایە، دوا جار ئێمە لە بەر دەم دوو بگێڕەوەی جیاواز داین، کە هەر یەکەیان لە کات و سەردەمێک ژیاون و هەریەکەیان بە زمانێک ڕووداوەکەمان بۆ باس دەکەن. لە ڕۆمانی پاشای گەورەدا، ڕووداوەکانی زەمەنێک دەگێردرێنەوە، کە پەیوەستە بە سەردەمی میرنشینی سۆران و دووسەد ساڵ زیاتر بە سەر ئەو قۆناغەدا تێپەڕیوە. کەواتا ئێمە بە تەنها ناگەڕێینەوە سەر زەمەنێک و ڕووداوەکانی میرنشینێک، بەڵکو دەگەڕێینەوە سەر قۆناغێکی فەرهەنگی و کولتوورری، کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی، کە جیاوازە لە سەردەمی ئێستا. ئەدگارە کۆمەڵایەتی و کولتوورریەکان، زمان و فەرهەنگ و پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ڕووداوە سیاسییەکان، جیاوزن لە سەردەمی ئێستا، بۆیە کە دەگەڕێینەوە نێو ئەو قۆناغە، دەبێ تێڕوانین و زمان و وێناکردنمان بۆ قۆناغەکە، ڕەنگدانەوەی واقیعی سیساسی و کۆمەڵایەتی و مرۆیی ئەو کات بێت، نەک بە ڕوانگەی ئێستا ڕووداوەکانی ئەو کات ببینین و گوزارشتیان لێ بکەین، بە تایبەتیش کاتێ یەکێ لە کارەکتەرەگانی ئەو سەردەم، خۆی دەبێتە بگێڕەوەی ڕووداوەکان و کەسێکە لە نێو جەرگەی ڕووداوەکانی ئەو کات ژیاوە. بە درێژایی ڕووداوەکانی نێو ڕۆمانی پاشای گەورە، کە باسی سەردەمێکی مێژوویی کە سەردەمی دەسەڵاتی (میر محەمەد)ە دەکات، درک بەوە دەکەین کە ئەوەی ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە، دەنگی زاڵی ڕۆماننووسە نەک هی سەردەمە مێژووییەکە. بێگومان ئەمەش لە ڕێگەی زمانی کارەکتەرەکان و قسە و دەربڕینەکانییان دەردەکەوێت. لە ڕۆمانەکەدا، دەیان کارەکتەری وەک: ( پاشای گەورە، سەرۆکی دیوان، سەیدا، مەلابرایم ، مەلا عەزیز، میر مستەفا، میر یەحیا، عەلیە کتک و نەسرینە دۆم) و چەندان کارەکتەری دیکەش هەن، کە چی زمانی هەموویان بە ئەندازەیەک هاوشێوە و لەیەک چووە، کە هیچ جۆرە جیاواز کەوتنەوەیەکی پیشەیی، کەسی و هزری لە نێوانیان دانەبێت. زمانی پیاوی ئایینی میرنشینەکە، وەک زمانی سەردەستە و فەرماندارە سەربازیەکانە، هیچ جیاوازیەکییان لە ئاست وێنا کردن و دەربڕین نییە. بۆ نموونە: موفتی، پێگەیەکی بەرزی ئایینی هەیە، دەبێ شارازایەکی گەورەی لە هەر دوانزە عیلەمەکەوە هەبێت، کە گوزارشت لە شوناسی ئەو بکات، فەرماندە و سەردەستەکان، هیچ ڕاوێژ و سەرنج و پلانێکی سەربازیان نییە، بەڵکو گوێڕایەڵی فەرمانەکانی میرن، لە کاتێکدا مەرج نییە ئەوەی سەڕۆکی وڵات بوو، ئیدی لە هەموو بوارێکی سەربازی شارەزا بێت. میر بە جۆرێک دەدوێت، وەک ئەوەی میرنشینی سۆران، ئێستا هەبێت نەک لە ڕابردوو، میریش لە سەردەمی عەولەمە بژیت، چونکە زمانەکەی بە هیچ جۆرێک گوزارشت لە سەردەم و قۆناغە مێژووییەکە ناکات. دەکرێ لێرەدا، نموونەیەک لە قسەکانی میر مستەفای باوکی پاشای گەورە بێنینەوە، کاتێ لە ڕێوڕەسمی دانانی میری کوڕەکەی لە جێگەی خۆی پێشکەشی دەکات، میر مستەفا دەڵێت:_ (دوای پرس و ڕاوێژێکی زۆر، بە لە بەرچاوگرتنی داب و نەریتی میرایەتی، بۆ بەرژەوەندی گشتی وڵات و دوا ڕۆژێکی باشتر کەسێکم دەست نیشان کردووە، کە لە زیرەکی و لێهاتوویی ودڵسۆزی و تواناکانی دڵنیام. لا 58) گەر سەرنج لەو زمانەی میر مستەفا بدەین، دەبینین زمانێکی پەیڕەوکراوی دوو سەد ساڵ لەمەو بەر نییە، بەڵکو بە هەموو پێوەرێک، لە ڕووی فۆڕم و ناوەڕۆکەوە، زمانی ئێستایە و زمانی ڕۆماننووسە، لە سەردەمی میر دەیڵێت، چونکە میرەکان هیچ کاتێک هێندە هوشیار و زمانزان و زمان پاراو نەبوونە، بەو شێوەیە قسە بکەن. بە هەمان شێوە، کە سەرنج لە زمانی شازەمانی هاوسەری میر مستەفا و دایکی میر محەمەد دەدەین، هەمان شێوە ئاخاوتنی سەردەمیانە نەک مێژوویانە دەبینین، شازەمان دوای وەرگرتنی ڕوخسەت لە میر مستەفا، لە کاتی دانانی کوڕەکەی بە میری نوێ، دەڵێـت:( هەر چەندە من ژنم، بەڵام هەمووتان دەزانن، کە لە وڵاتی ئێمەدا، ئەگەر تاک تاکەش بێت، ژنانێک هەبوون، کە بتوانن لە ناو پیاواندا قسەی خۆیان بکەن، من بەو پێیەی هاوسەری میر مستەفا و دایکی میر محەمەدم، ماف بە خۆم دەدەم لە بەرامبەر ئەو پایەدارە بەڕێزانە قسەیەک بکەم . لا 61) گەر سەرنج بدەین، ئاستی گوزارشتکردنانەی زمان لە نێوان هەردووکیاندا هاوشێوەن، لە کاتێکدا بە ئێستاشەوە لە کۆمەلگەی کوردیدا، دەرفەتی قسەکردنی ئازادانە بۆ ڕەگەزی مێ نییە، ئیدی نازانم چۆن لە سەردەمێکی دواکەوتووی وەک دەسەڵاتی میرنشینی سۆراندا، ژنێک هەبووە بەو شێوەیە قسە بکات؟ ئەمە وێرای ئەوەی دەکرێ بپرسین شازەمان خان، چۆن لە بری هەمووان قسە دەکات و دەڵێت هەمووتان دەزانن، ئایا مەرجە لە نێو دەیان سەردەستە و پیاو ماقووڵ و ڕیشسپی و دارو دەستەی میر، هەمووان هەموو شتێک بزانن؟ دیسانەوە، گەر سەرنج لە زمانی پاشای گەورەش بدەین، هەمان سیمای فەرهەنگییانەی زمان لە ڕووی دەربڕینەوە دەبینین. بۆ نممونە: کاتێ پاشای گەورە، لەگەڵ میرزا نیگار دەدوێت، دەڵێت:( میرزا نیگار، لە ئەمڕۆوە، دەفتەرێکی نوێ بە دەستەوە دەگریت و لاپەڕەیەکی نوێ هەڵدەدەیتەوە، بە خامە نوک ڕەنگینەکەت و بیرە تیژەکەت، ئەو ڕووداوانە تۆمار دەکەی کە شایستەی تۆمارکردنن. لا 69) ئەو زمان و شێوە ئاخاوتنانەی لە سەرەوە وەک نموونە هێناومانەتەوە، بە هیچ شێوەیەک زمانی ئەو کات و سەردەم نەبووە، ئەو زمانە هونەری و پەخشان ئامێزە، کە هەڵگڕی چەندین وشە و دەربڕینی هونەری و ئستاتیکین، زمانی میرەکان نییە، بەڵکو زمانی نووسەری ڕۆمانەکەیە، بەمەش ڕۆماننووس درکی بەوە نەکردووە، کە ئەو گەڕاوەتەوە سەردەمێک کە دووسەد ساڵی بە سەردا تێپەڕیوە و، دەبێ زمانەکە گوزارشت لەو کات و سەردەم بکات. لە ڕۆمانەکەدا، بەر دەیان چەمک و دەستەواژە دەکەوین، کە نەک هی ئەو کات نین، بەڵکو هەندێک لەو وشانە، لە دوای هەفتاکانەوە دێنە نێو فەرهەنگی کوردییەوە، وشەکانی ( خامە ، دەفتەر، تۆمارکردن، لە بەر گرتنەوە، ماف، پایەدار، بەو پێیەی، بەرژەوەندی گشتی، وڵات، ڕاوێژ، زیرک، لێهاتوو، چەند دانەیەک، پارەی کاش، دەستدرێژی سێکسی، ڕێسا، هەڵو مەرج، بڕیارێکی چارەنووسساز، واڵا، شکۆ، خوێندکار، نێردە، کەمپ) ئەمانە و گەلێک چەمک و دەستەواژەی دیکەش، گوزارشت لە سەردەم و ڕووداوێکی مێژووی ناکەن. بە بڕوای من، ڕۆماننووس بۆ ئەوەی نەکەوتایە ئەو هەڵانەوە، دەکرا سوود لە زمانی شیعری کلاسیکی کوردی وەرگرێت و تێکهەڵکێشیەک لە نێوان زمانی ئەو کات و ئێستا دروست بکات. هەر یەک لە نالی و حاجی قادر، هاوسەردەمی میرنشینەکە بوونە، کەچی زمانی شیعرە کانییان، تەژییە لە وشە و دەربڕینی عەرەبی و تورکی و فارسی، نەک زمانێکی کوردییانەی پەتی وەک ئەوەی لەو ڕۆمانەدا، لە سەر دەمی میر و دارودەستەکەی گوێبیستی دەبین. لەلایەکی دیکەوە، دەکرێ بپرسین، ئەگەر پاشای گەورە، هێندە کوردییانە بیری کردۆتەوە و دیدگایەکی هێندە نەتەوەیانەی هەبووە، بۆچی بە زمانی عەرەبی لە سەر لوولەی تۆپەکانی نووسیوە؟ دەبێت ئەوە بزانین، هەرگیز دەرفەتێک بۆ بیرکردنەوەی نەتەوەیانە، لە ژێر سایەی دەسەڵاتێکی ئایینی نییە، بە تایبەتیش ئەگەر ئەو دەسەڵاتە، کار بە بنەماکانی خەلافەتی ئیسلامی و سوڵتان و خەلیفەکانەوە بکات و فەتوای مەلایەکی ناپاک، بتوانێت سەرلە بەری دەسەڵات هەڵبگێڕێتەوە. ئیدی ئەو پەسنە مێژوویی و کوردانەی زیاد لە پێویست، ڕۆماننووس داویەتییە پاڵ میرنشینی سۆران و پاشای گەورە، لە ڕاستیدا لە خەیاڵ دەچێت، نەک باسکردنی سەردەمی مێژوویی میرێک، کە کەسە هەرە نزیکەکانی لە پێناو دەسەڵاتی تاکڕەویانەی خۆی کوشتوە. هەڵبەتە زمان ڕەنگدانەوەی بونیادی کۆمەڵایەتییانەی کۆمەڵگەیە، ئیدی زمان بە پێی گۆڕانکارییەکانی سەردەم پێشدەکەوێت و چەمک و دەستەواژەی کۆن نامێنن وهی نوێ دێنە نێو زمان. با لێرەدا، نموونەیەک باس بکەین، لە کۆمەڵگەی کوردیدا، بە ئێستاشەوە، بە تایبەتی لە ناوچە خێڵەکی و عەشائیرییەکاندا، کاتێ کچێک پەردەی کچێنی لە دەست دەدات، ناگوترێت لە کچێنییان خست، بەڵکو دەگوترێت ( بێ بنیان کردبوو، یان ئاوسیان کردبوو)، بەڵام لەگەڵ پێشکەوتنی زیاتری زمان و کراونەوەی کۆمەڵایەتییانەی کۆمەڵگە، ئەو وشە زەقە و ناشیرینانە، چیتر لە نێو زمانی کوردیدا، وەک فەرهەنگ بەکار نایەن، بەڵکو دەگوترێت ( لە کچێنییان خست، یان دەستدرێژی کراوەتە سەر) هەردوو دەربڕینەکە، کە بۆ یەک باری بایۆلۆژی کچ بە کاردێن، ئاماژەن لە ڕووی زمانەوە، بۆ دوو قۆناغی ژیاری و کۆمەڵایەتی جیاواز، کە چی لە ڕۆمانی پاشای گەورەدا، ڕۆماننووس درکی بەو جیاوازییە فەرهەنگییانەی زمان نەکردووە. کاتێ ئافرەتێک بە توورەبوونەوە دەچێتە بەردەم پاشا، پێی دەڵێت:( جەنابی پاشا، وامان دەزانی ئەنگۆ ئێمە لە دەست تورکە ستەمکارەکان ڕزگار دەکەن ، بەڵام مخابن لەشکرەکەی جەنابت ، لەوان خراپتر دەجوولێنەوە و هەر دووێنێ دوو جەنگاوەری تۆ، لە کچێنییان خستم. لا 131) دیسانەوە، کاتێ عەلیە کتک، بە هەڵە دەستدرێژی دەکاتە سەر نەسرینە دۆم و وا دەزانێ ژنەکەیەتی و لەگەڵی جووت دەبێت، لە گێڕانەوەی ئەو ڕووداوەشدا، ڕۆماننووس گەلێک هەڵەی کردووە، کە لە ڕووی مێژوویی و کۆمەڵایەتییەوە، بە هیچ شێوەیەک گوزارشت لەو سەردەم ناکەن. چونکە کاتێ چیڕۆکەکە بە پاشا دەگات، ئەو سووک و ئاسان بە نەسرینە دۆم دەڵێت:(لە ژێر سایەی دەسەڵاتی مندا ئەوەی بە سەرت هاتووە، قەرەبووت دەکەمەوە، بە پاسەوانەکانی خۆشم دەتنێرمەوە لای دایک و باوکت، نەسرین پێکەنی و عەلییە کتکیش لە خۆشیان شاگەشکە بوو، پاشا گوتی کچم نەسرین تۆ بڕۆ عەلی تۆش بمێنەرەوە ، هێشتا نەسرین لە دەرگا ئاوا نابێ فرمێسکەکانی شادی پاشا، لە بەر پێکەنین جۆگەڵە دەبەستن. لا 113) سەرەتا دەبێ ئەو پرسیارە بکەین، ئەگەر کچێک، پەردەی کچێنی لە دەست دا، سووک و ئاسان دەنێردرێتەوە لای دایک و باوکی و پێدەکەنی؟ مەگەر بە ئێستاشەوە، لە کۆمەڵگەی ئێمە، بەو هەموو کرانەوە و پێشکەوتن و هوشیارییەوە، کاتێ کچێک دەستدرێژی دەکرێت سەر، لە داڵدەدانی ژنانیش، هەست بە ئارامی و دڵنیایی دەکات؟ ئیدی نازانم چۆن دووسەد ساڵ لەمەو بەر، پاشا قسەیەکی وەها دەکات؟ ئەمە مانای وایە، پاشای گەورە، بچووکترین شارەزایی لە لایەنی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی خۆی نەبووە. دواتر کاتێ کچێک ڕووبەڕووی حاڵەتێکی لەو شێوەیە دەبێتەوە پێدەکەنێت؟ یان شۆک دەبێت و دەتۆقێت؟ لەوە سەیرتریش، پاشا بەو ڕووداوە پێدەکەنێت، کە ئەمەش مانای وایە، هیچ باکی بە ئەتککردن و بێ بەهاکردنی ژن لە ژێر سایەی دەسەڵاتەکەی نەبووە. ئەم جۆرە گێڕانەوەیە، وێناکردنی سەردەمێک و کارەکتەرەکان، لە ڕووی مێژوویی و ڕەهەندی مێژووییانەی زمانەوە، هەڵەی گەورەی تێدایە، چونکە هەر ڕووداوێک، ڕەنگدانەوەی باری سەردەمەکەیە و بە پێی کات و شوێن، ئاستی هوشیاریی و ژیری کەسەکان، لێکدانەوەی بۆ دەکرێت، ئەگەر پاساوی ڕۆماننووس ئەوە بێت کە نەسرین دۆم بووە و دۆمەکانیش بە چاوێکی نزم لە کۆمەڵگەدا سەیر دەکرێن، ئەوا تێگەیشتنێکی هەڵەیە، چونکە دوا جار نەسرینیش هەر مرۆڤە. بە هەمان شێوە، لە بە سەرهاتی سیامەندی برایمە قوت وگوڵخاتردا، ڕۆماننووس گەرچی ڕووداوێکی کۆنی مێژوویی دەگێڕێتەوە، بەڵام بە زمانی دەربڕین ڕووداوەکە گوزارشت لە ئێستا دەکات، چونکە باس لە وە دەکات کە سیامەند پێشتر (نێردەیەکی مەندوب) ناردۆتە لای حەسەن بەگی باوکی گوڵخاتر کە خۆشەویستی بووە، بە بڕوای من، دەبوو ڕۆماننووس لە بری نێردە ( قاسید) بنووسێت، چونکە نێردە، دەربڕینێکی زمانەوانی زۆر سەردەمیانەیە و بە هیچ شێوەیەک گوزارشتێکی مێژوویی نییە، لە کاتێکدا ڕۆماننووس مێژووی دەسەڵاتێک دەگێڕێتەوە.دیسانەوە کاتێ پاشا پرسیار لە سەیدا دەکات کە بۆچی هاوینان هەر لە شەقڵاوە دەبێت و نایەتەوە خەتێ؟ سەیدا لە وەڵامدا دەڵێ (خوێندکارم زۆرن. لا 207) دەبوو بڵێت فەقێم زۆرن، چونکە سەیدا مەلا بووە. هەر لە میانەی خوێنەوەی ڕۆمانەکەدا، لە پەراوێزی گێڕانەوەی ڕوواوەکانەوە، نووسەری ڕۆمانەکە لەگەڵێک شوێن کەوتۆتە هەڵەوە و ساتمەی مێژوویی بردووە، یاخود هەڵەی گوزارشت و دەربڕینی کردووە، کە لێرەدا ئاماژە بە هەندێکییان دەەین:

• لە لاپەڕە 17ا ڕۆمانووسس نووسیویەتی:_( ڕێک پایزێکی درەنگی ساڵی 1961 بوو، شەوێکییان لەعلیخانی دایکی سمایل بەگ بە دوای باوکمی دانارد وو گوتی سمایل بەگ کەل و پەلی مێژوویی بە نرخی لە پاش بە جێماون، من هەست دەکەم بە هۆی شەڕێکی نوێوە بارودۆخی کورستان تێکدەچێتەوە) دیارە لێرەدا، مەبەست هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلولە، بەڵام ئەگەر بە پێی ئەو گێڕانەوەیە بێت، هێشتا بارودۆخەکە تێکنەچووە، ئەمەش هەڵەیە، چونکە بارودۆخی کوردستان، لە سەرەتای پایزێکی زوو تێکچوو، کە ئەویش سەرەتای مانگی ئەیلول بوو، نەک پایزێکی درەنگ وەک ئەوەی ڕۆماننووس دەیڵێت.
• لا 21 نووسیویەتی:_( تیشکی مانگە شەو لە سەر لوتکەی چیای هەندرێن هەڵدێ) بێگومان مانگەشە و، ڕووناکی هەیە تیشکی نییە، چونکە مانگ ڕۆژ نییە تا تیشکی هەبێت، بۆیە ڕووناکی یان شەوق جوانتر بوو.
• لا 91 نووسیویەتی:_(چەند دانەیەکم لەبەر گرتنەوە) بە بڕوای من، نووسینەوە جوانترە لە لەبەر گرتنەوە، چونکە ئەوکات ئامێری کۆپیکرنەوە نەبووە.

  • لا 129 نووسیویەتی:(پاشا بەرە بەیان، دکتۆر ڕۆسی بە گەرمییەوە بەرە و بەغدا بەڕێکردەوە) لێرەدا دکتۆر ڕۆس پاشای جێهێشووە، کەچی لە لاپەڕەی دواتر دەنووسێت:(تا دەرەوەی ئۆردوگای لەشکر، پاشا لەگەل دکتۆر ڕۆس چوو) ئەمەش مانای وایە هێشتا ڕۆس نەرۆیشتوە و بەڕێ نەکراوە.

• لا 151 نووسیویەتی:_( بەندەش پاشای ئەو ویلایەتە بم) بەڵام ویلایەت، والی هەیە نەک پاشا.
• لا 168 نووسیویەتی:( کابرا لە ناخی خۆشیەوە حەزی دەکرد ئەو نهێنییەی ئەو دەیزانێ بە هەموو خەڵکی ڕابگەیەنێ) لێرەدا مەبەست لە گفتوگۆی نێوان خۆشبەز و ڕێبوارەکەیە کە لە سپیلک دەگەنە یەکتری. کەچی لاپەڕەیەک دواتر دەنووسێت:( لۆت دەگێڕمەوە، بەڵام بە خوای گەورە سوێندت دەدەم کە نابێ لای کەسی باس بکەی) بێگومان ئەمەش دوو گوزارشتکردنی پێچەوانەی یەکترین.
• لا 212 نووسیویەتی:_( لەو لاپەڕەیەدا، کاتێ عەلییە پووت، ئەنوەر بەگ دەکوژێت، کە پیاوێکی پیس و چەوسێنەرو خراپ بووە، دەڵێت خەنجەرێکم لە دەندەرانی سینگی داو تەمەنی درێژی بۆ ئێوە بە جێهێشت) ئایا کاتێ مرۆڤێکی خراپ دەمرێت، کەس دەڵێت با تەمەنی درێژی بۆ ئەوانیتر بێت؟
• لا 223 نووسیویەتی:_( لەگەڵ لەشکری جەنابتان چووە بۆ ئامێدی) بەڵام لە ڕۆمانەکەدا، پاشا چووە بۆ ئاکرێ نەک ئامێدی!
• لا 255 نووسیویەتی:_( لە نزیکترین گەڕەکەکانی وەرتێ و نزیکترین گوندەکانی شاورێ) نووسەری ڕۆمانەکە، جیاوازی لە نێوان وەرتێ کۆن و نوێ نەکردووە، چونکە کێ دەڵێت وەرتێی کۆنی سەردەمی میرنشینی سۆران، گەڕەکی هەبووە؟ مەبەست لە گەڕەکە، بە مانا مۆدێرنەکەی نەک هەڵدانی ناوی شوێنەکان بە ناوە جوگرافیەکەیان.
  هەڵبەتە، هێشتا زۆر سەرنجم ماون لە بارەی ڕۆمانەکە، وەک ئەوەی ڕۆماننووس زۆر پەسنی ئایینی ئیسلام و سەیداو سەلاحەدینی ئەیوبی دەدات، لە کاتێکدا هەموومان دەزانین کورد بە زەبری شمشێر بووە بە ئیسلام و هاوکات سەلاحەدینی ئەیوبیش، خزمەتی عەرەبەکانی کردووە نەک کورد. هاوکات وێنەیەکی زۆر کۆمێدی و هەمەجیانەی داوەتە پاشا، لە قسەی میللی و خێڵەکی، کەچی بە درێژایی ڕۆمانەکە باس باسی پاشایە. دواجار دەڵێم، میرنشینی سۆران، تەنها ئەو ڕووە جوانەی نییە، کە ڕۆماننووس بە ئارەزووی خۆی دەیەوێت پیشانی بدات، چونکە لە سەردەمی ئەو میرەی کە ئەو زۆر پەسنی داوە، جینۆسایدی ئێزیدیەکان کراوە، کریستانییەکان چەوسێنراونەتەوە، پاشا کەسە هەرە نزیکەکانی خۆی لە پێناو دەسەڵاتی تاکڕەویانە و ویستی شەڕانگێزیانەی خۆی کوشتوون، ئەمە مێژووە نابێ خۆمانی لێ ببوێرین، چونکە مێژوو ئەوەیە کە ڕوویداوە، نەک ئەوەی ئێمە بە ویست و ئارەزووی خۆمان پیشانی دەدەین!

پەراوێز: ڕۆمانی پاشای گەورە، نووسینی : ئارێز عەبدوڵا، ساڵی چاپ 2022.

*ئەم بابەتە لە دوایین ژمارەی گۆڤاری دیوان، ژمارە بیست شوباتی 2023 بڵاوکراوەتەوە.

ئەم سێ وشەیە؛ داهێنان، یاخیبوون و ژن، لای زۆرێک لە پیاوانی جیهان، نەک بە تەنها پیاوانی عەرەب، بگرە لای هەندێك لە ژنانیش دەبێتە هۆی توڕەبوون یان لانی کەم دڵەڕاوکێی، هەر لە سەرەتای دامەزراندنی سیستەمی کۆیلایەتییەوە، ئەم سێ وشەیە پەیوەست کراوە بە ئەهریمەنەوە، کە هۆکاری سەرپێچی و یاخیبوون و هاندانی ژنانە بۆ گوناهکردن، یان وەرگرتنی مەعریفە.
پەیوەندییەک لە نێوان داهێنان و زانین (گوناهکردن)دا هەیە، یاخود هۆشیاريی بوون بەو نادادپەروەريی و ئەو جیاکارییەی لە نێوان مرۆڤەکاندا دەگوزەرێت. نەزانین فەزیڵەت بوو (ئێستاش هەروایە)، لێرەوە پەیوەندیی نێوان یاخیبوون و داهێنان و هۆشیاريی دێتە ئاراوە. یەکەم داهێنەر و یەکەم یاخیبوو لە مێژوودا ژن بوو، چونکە لە یاخیبوون و بەدەستهێنانی زانیندا، پێش پیاوە‌كە‌ی كە‌وت، ئەگەر داهێنان و یاخیبوونی ژن نەبووایە، مرۆڤ و مرۆڤایەتی بوونی نەدەبوو.
ئەگەر لە سەرەتاوە داهێنان و یاخیبوونی ژنان نەبووایە، ئێمە نەدەبووین و نەدەهاتینە بوون، کەواتە بۆچی ئەم سێ وشەیە، ئەم هەموو ناڕەزایەتی و توڕەیی و دڵەڕاوکێیەی لێدەکەوێتەوە، کە لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە و لەگەڵ سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییە ئایینییە “فەندەمێنتاڵەکان”، ئیتر چ ئیسلامی بێت، یان مەسیحی، یان جوولەکە، یان هیندۆسی، یان بودایی ….هتد، تا دێت زیاتر دەبێت.
شتێکی سروشتییە، کە ئەو سیستمەی سیاسییەی لەسەر بنەمای هێز وەستاوە، نەك دادپەروەريی، پشت بە هێزێکی غەیبی ببەستێت، و “ئایین” وەك چەكێك لە دژی ژن و پیاوی کۆیلە بەكاربهێنێت، هەروەها کارێکی سروشتیشە، کە پیاوان و ژنانی چەوساوە، “ئایین” وەک چەکێک لە دژی حوکمڕانانی دەوڵەت، یان خێزان بەکاربهێنن، ئیتر بەپێی تێگەیشتنی هەر یەکێکیان بۆ مانای ئایین.

ئه‌مه‌ ئه‌و ململانێیه،‌ که‌ تاکو ئه‌مڕۆ تێیدا ده‌ژین، ململانێیه‌ک هێندەی کۆیلایەتیى کۆنە، ململانێیه‌کی مۆدێرنیشە، که‌ له‌گه‌ڵ گەشەسەندنی سیسته‌می سیاسی و ئابوری و کلتوری و میدیا، گه‌شه‌ده‌کات.

١/ وێرانکردنی عەقڵ:

سەردەمی مۆدێرن و سەردەمی پاش مۆدێرن بە پێشکەوتنی کەرەستەکانی ڕاگەیاندن و هۆکارەکانی پەیوەندی جیادەکرێتەوە، کە بە سەردەمی زانیاريی ناودەبرێت، لەم سەردەمەدا چەکی ڕاگەیاندن زۆر مەترسیدارترە لە چەکی سەربازيی. چونکە وێرانکردنی عەقڵ، یان هۆشیاريی ساختە زۆر مەترسیدارترە لە وێرانکردنی باڵەخانە و دام و دەزگاکان. وێرانکردنی عەقڵ وا لە مرۆڤ دەکات (ژن بێت، یان پیاو) لە هاوڕێی خۆی بدات لە بری ئەوەی لە دوژمن بدات، میللەت لە رێگای ڕاگەیاندنەوە چەواشەدەکرێت بەوەی کە دژی بەرژەوەندییەکانی خۆی بووەستێتەوە.

وێرانكردنی عەقڵ وا لە ژن دەکات کە باوەر بە بیری کۆیلایەتی بهێنێت، دەکرێت بە ئامرازێک بە دەست پیاوێکەوە یاخود هاوسەرەکەی، لێیبدات و سوکایەتی پێبکات و لە کارەکردندا لە ناو ماڵ و لە دەرەوەی ماڵیش وەک کۆیلە لێیبڕوانرێت، لەژێر ناوی ئایین و کولتور و ناسنامە و ناسیۆنالیزم و نیشتمانپەروەريی … هتد.

سروشتی مرۆڤ وایە ئیدی (ژن بێت، یان پیاو) یاخیببێت و دژی یاساکانی نادادپەروەريی ڕاپەڕێت، بەڵام وێرانکردنی عەقڵ وا لە زۆرێک لە ژنان دەکات، کە قبوڵی ئەو ستەمانە بکەن کە لێیان دەکرێت، وەک ئەوەی یاسایەکی خودایی، یان سروشتی بێت، کە لەگەڵ سروشتی ژنانەدا ڕێکبکەوێت، هەر بۆیە بە پێی ئەو یاسایە ژن نابێت شۆرش بکات، یاخود یاخی ببێت، هەندێ جاریش دەبێت گۆێڕایەڵی دۆخی ژیانی بێت و ستەم و لێدانیش قبوڵبکات، و تەنانەت ئەگەرلەو پێناوەشدا مردبێت نابێت بەرگريی لە خۆی بکات.

چەند ڕۆژێک، یان هەفتەیەک لەمەوبەر لێرە لە قاهیرە، دوو کچ لە بیستەکانی تەمەنیاندا خۆیان کوشت، ئەو دوو کچە گیانی خۆیان کردە قوربانی ئەو بیرۆکانەی، کە بەتەواوی عەقڵییەتیانی وێرانکردبوو، گوایە دەموچاوی ژن عەورەتە و دەبێت بە نیقاب داپۆشرێت، هەروەها گوێڕایەڵیی ژن بۆ پیاو ئەرکێکی ئایینییە، تەنانەت گەر ئەوە پاڵنەرێکیش بێت بۆ ئەوەی خۆی بکوژێت.

کاتێک ژن دەبێتە دژی خۆی، ئێمە دەبێت چی بکەین؟ ئەمە یەکێکە لەو کارە سەختە گرنگانەی کە ڕووبەڕووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی ژنان لە تەواوی جیهاندا دەبێتەوە، بە تایبەتی لە وڵاتە عەرەبییەکاندا، نەک لەبەر ئەوەی لە ناو ئایینی ئیسلامدا ژنان زیاتر دەچەوسێنەوە، یان ئایینێکە دیموکراسیی تێیدا کەمە، یاخود لە چاو ئایینەکانی تردا زیاتر بێتوانایە لە گەشەکردن، وەک ئەوەی هەندێک لە بیرمەندانی ئەوروپی و ئەمریکی بانگەشەی دەکەن؛ بەڵکو هۆکارەکەی ئەوەیە کە وڵاتە عەرەبییەکانمان بۆ چەندین سەدە کەوتنە ژێر هەژموونی کۆلۆنیالیزمی دەرەکی و ستەمکارە ناوخۆیەکانیانەوە، ئەمەش وای کرد کە ئەو پەرەسەندنە سروشتییە سیاسيی و ئابووريی و کۆمەڵایەتيی و کولتورییەی تێکبدات، کە لە وڵاتانی دیکەدا ڕوودەدات. ئەمڕۆ وڵاتە عەرەبییەکانمان بەدەست داگیرکارییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە عێراق و فەلەستین دەناڵێنن، هەروەها شەڕی دڕندەیی ئابووریی جیهانگیریی سەرمایەداری، کە بە ڕەهایی زۆرینەی ژنان و پیاوان و گەنجانی وڵاتەکانمانیان کردووە بە پەیکەرێکی بێڕۆح، کە لە ژێر هێڵی هەژاریدا دەژین، هیچ هیوایەکیان بە ژیان نەماوە جگە لە کۆچکردن بەدوای کار و بژێوی ژیان، یان هەڵهاتن لە دەسەت سیستەمە دیکتاتۆریەکان.

٢/ فراوانبوونی چەمکی داهێنان:

داهێنان هەموو لایەنەکانی ژیان دەگرێتەوە، ژیانی سیاسيی و کۆمەڵایەتيی و کەلتوريی و ئاینيی. بزووتنەوەکانی ژنان لە جیهان و لە وڵاتانی ئێمەدا، تا ڕادەیەک گەشەیانکردووە تاوەکو لەگەڵ گۆڕانکارییە نوێیەکاندا هاوسەنگبن، هەروەها بۆ تێپەڕاندنی ئەو سنوور و کۆتوبەندانەی کە لە ڕابردوودا ھاوە‌ڵیان بوون.

بزووتنەوەکانی ژنان چیتر بە‌ تەنها لە ژناندا قەتیسنەبوون، بەڵکو پیاوانیشی لە خۆگرتووە،‌ کە شەڕی هەمان سیستەمی چینایەتیی پیاوسالاری و بزووتنەوە سیاسییەکانی دیکەش دەکەن و بەرهەڵستی شەڕ و جیهانگیرین، ژنان لە هەموو بوارەکانی داهێنانی هزری و فەلسەفی و بە بواری ئایینیشەوە ڕۆڵی خۆیان ھە‌بووە‌، لێکدانەوەی ئایینی بۆ ئایەتەکان چیتر بە تەنها لە ناو پیاواندا قەتیس نییە، بە‌ڵكو ژنانیش ھاتوونە‌تە‌ ناو ئە‌م بوارە و داهێنانێکی نوێی هزريی لە لێکدانەوەی تەورات و ئینجیل و قورئان و کتێبە ئایینیەکانی دیکەدا هێناوەتە ئاراوە، پشت بە جەوهەری ئایین یان ڕۆحی دەق دە‌بەستن ، دە‌قە‌كان دە‌گێڕنە‌وە‌ بۆ کات و شوێنی خۆی و شیکردنەوە‌ بۆ هۆکارەکانی دابە‌زینی ئایە‌تە‌كان و بەرزڕاگرتنی بەرژەوەندييه گۆراوە‌كان بەسەر دەقە جێگیرەکاندا دە‌كە‌ن.

ژن بواری هزری تیۆريی تێپەڕاند بۆ بواری پراکتیک و کردار، ئەو توانی پێگەی خۆی لە ناو کڵێسادا داگیربكات، کە لە‌ رابردوودا تەنیا بۆ پیاوان سنوورداربوو، خۆ ڕەنگە بەم زوانەش گوێبیستی ئەوە بین، کە ژنێک پێگەی پاپا لە ڤاتیکان داگیربکات. ھە‌روە‌ھا ژنی موسڵمانیش توانیوێتی ڕۆڵی ئیمام ببینێت‌، خۆ ڕەنگە بەم نزیكانە‌ گوێبیستی ئەوەش بینن کە ژنێک پۆستی شێخی ئەزهەر وە‌ربگرێت، کە ئە‌مە‌ش دە‌كرێت بە هەڵبژاردن بێت، نەک بە دامە‌زراندن.

هەروەها ژنان توانیویانە‌ بڕۆنە‌ ناو گۆڕە‌بانی سیاسەتەوە و خۆیان بۆ سەرۆکایەتی دەوڵەت کاندیدکردووە‌، ئەم هەوڵانەش وای كردووە كە‌ مشتومڕ لەسەر تواناکانی ژنان درووستبكات کە پێشوتر بە تەنها بۆ پیاوان بە ڕەوا بینراوە، ئەمە‌ لە ئێران و جەزائیر و میسر و وڵاتانی دیکەی عەرەبی و ئیسلامیش ڕوویداوە‌.

كارە‌كە‌ لە‌وە‌دا نییە‌ كە‌ ژن بێت یان پیاو، ئە‌وە‌ش بەس نییە كە‌ دە‌بێت مرۆڤ ژن بێت، بۆ ئە‌وە‌ی حاکمێکی دادپەروەربێت، نموونەی ژنان هەن كە‌ وەک مارگریت تاچەر یان کۆندۆلیزا رایس و نموونە‌ی دیكە‌ش کە بە‌ جە‌ستە‌ ژنن، بەڵام عەقڵێت و بیرکردنەوەیان جیاوازییەکی ئە‌وتۆی نییە‌ لەگەڵ عەقڵی جۆرج بۆش و دۆناڵد رامسفێڵد و ئە‌وانی تر.

لێرەدا گرنگیی داهێنان لە‌وە‌دایە،‌ کە سەرکەوتووبێت لە لابردنی پە‌ردە‌ لەسەر عەقڵی ژنان و پیاوان، ئەوا عەقڵییەتانەی کە بە هزری چینایەتيی کۆنەپەرستيی پیاوسالاريی وێرانبووە‌، ئیدی چ لە بواری سیاسيی بێت، یان ئابوريی، یان فەرهەنگيی یان ئاینيی و بوارە‌كانی تریشدا.

داهێنان ئە‌و كاتە سە‌ركە‌توو دە‌بێت كە بتوانێت سیستەمی باو و کۆنەپارێز و نۆرم و پرنسیپە کۆنەکانی کۆمەڵگە تێكبشكێنێت، سیستەمێکی نوێی پێشكە‌وتوخواز بهێنێتە ئاراوە كە‌ زیاتر دادپە‌روە‌رانە و ئازادیخوازانە و مرۆڤدۆستانە بێت.

بەڵام هەمیشە قۆناغێک لە نێوان ھە‌ردوو سیستمە‌ی کۆن و نوێدا بوونی هەیە، قۆناغێکی گواستنەوەی پێویست، پشێويی، یاخیبوون، یان ئاژاوە لەخۆدەگرێت، ئەمەش ماوەیەکی کورتخایەنە، بەڵام ترس و دڵەڕاوکێ و گومان لە ناخی زۆرینەی مرۆڤەکاندا دەخولقێنێت، جگە لە ژن و پیاوە داهێنەرەکان.

ھێشتا وشەی یاخیبوون، یان ئاژاوەنانەوە وشەیەکی نێگەتیفانەیە، زۆرجار دەیبەسنەوە بە حاڵەتی شێتی، وەک چۆن داهێنان بەستراوەتەوە بە شێتییەوە، بە تایبەت لە دۆخی ژناندا؛ من لەو کاتەوەی دەستم بە پێنووسەوە گرتووە و دەنووسم لە دژی ئە‌و زوڵم و ستە‌مانە‌ی كە‌ لە‌ ژنان دە‌كرێت، بە كە‌سێكی شێت تۆمەتبار دەکرێم. چەند رۆژێك لەمەوبەر لە ناو پەرلەمانی میسردا یەكێك لە پیاوەكانی دە‌سە‌ڵات تەنیا لە‌ بە‌ر خۆكاندید كردنم بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار بە شێت وەسفیكردم، لە‌ كاتێكدا وەسفی هیچ كام لە پیاوە كاندیدكراوە‌كانی تری بەم شێوەیە نەكرد.
ھە‌نوكە‌ بیردۆزی ئاژاوە بووە‌ بە بەشێک لە زانستی گەردونناسی نوێ، وە‌ عەقڵی مرۆڤ دركی بە‌وە‌ كردووە‌ کە سیستە‌می ناڕێک بەشێکە لە خودی سیستە‌م، وە‌ك چۆن شەو بەشێکە لە ڕۆژ، مردن بەشێکە لە سوڕی ژیان، شێتیش بەشێکە لە عەقڵ و داهێنان.

٣/ دیالەکتیک و پرسیاری نوێ:
لەگەڵ هەر داهێنانێکی نوێدا ململانێیەک لە نێوان کۆن و نوێدا درووستدەبێت، لە نێوان کۆیلایەتی و ڕزگاریيدا، لە نێوان ناداديی و دادپەروەریدا، لە نێوان لۆژیک و نالۆژیکیدا، نوێ سەردەکەوێت و عەقڵ زاڵ دەبێت بەسەر کارە نابەجێکاندا و پرسیاری نوێ و نامۆ دەردەکەون.
قۆناغەکانی ململانێ پێویستن، کارێکی ئەرێنین مادام ململانێکان دەبێتە هۆی دیالۆگ و مشتومڕ نەک هۆی کوشتن و خوێنڕشتن.

لەم دواییانەدا لە میسر مشتومڕ لە دەوری ئەو پرسیارەدا درووستبوو: ئایا دروستە ژن ببێتە سەرۆکی دەوڵەت؟ وەک هەمیشە پێشەواکانی ئاین دابەش بوون؛ شێخی ئەزهەر (دکتۆر: محەمەد سەید تەنتاويی) ڕایگەیاند: کە دروستە ئافرەت لە ئیسلامدا پۆستی سەرۆکایەتی کۆمار وەربگرێت، لە کاتێکدا بەرێزی موفتی (دکتۆر. عەلی جومعە) ڕایگەیاند: کە ئیسلام بە هیچ شێوەیەک ڕێگە بە ژنان نادات بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆک دەوڵەت، کاتێک لێیان پرسی: بۆچی؟ گووتی: بەهۆی سروشتی فیزیۆلۆژی ژنەوە، ئەوی لە کاتی سوڕی مانگانەدا پێوەی دەناڵێت!

ڕەنگە مامۆستای موفتی نەڕۆیشتبێتە گوندەکەی من، یان بۆهیچ گوندێکی دیکەی میسر، تا بزانێت سوڕی مانگانە لە خۆرهەڵاتن تا خۆرئاوابوون ڕێگری لە کارکردنی ژنانی جوتیار ناکات، بەڵکو ژنی جوتیار لە کاتی کارکردندا منداڵەکەی لەناو کێڵگەدا دەبێت، بە تەور ناوکەداوی منداڵەکە دەبڕێت، وێڵاشەکەی لە زەوێکەدا دەنێژێت، کۆرپەکەی دەخاتە ناو سەبەتەکەی سەر سەریەوە و لەسەر پێی خۆی دەگەڕێتەوە بۆ ماڵەوە، تاوەکو ژەمی ئێوارە بۆ خێزانەکەی درووستبکات.

پرسیارێکی تر هاتە ئاراوە: ئایا درووستە ئافرەت بەرنوێژی (ئیمام) نوێژکەرەکان لە مزگەوتدا بکات؟ هەروەها لێرەشدا بۆچوونەکان دابەشبوون؛ زۆربەی پیاوەکان دژایەتیانکرد، هەروەها هەندێک لە ژنانیش، لەوانە دکتۆر سوعاد ساڵح، ڕاگری کۆلێژی خوێندنی ئیسلامی لە زانکۆی ئەزهەر، گووتی: مەرجەکانی بەرنوێژیکردن لە ئیسلامدا بریتین لە عەقڵ و باڵغبوون و پیاوێتی؛ بۆیە درووست نییە ئافرەت بەرنوێژی بکات. بۆچی؟ چونکە جەستەی ژن لە کاتی کڕنۆش و سوجدە بردن لەبەردەم پیاواندا ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی کە پیاوان بوروژێن و کاری خراپەبکەن.
ئەم لۆژیکە لە سەر بیرۆکەی باڵاپۆشکردنی ژنان بۆ دوورکەوتنەوەیان لە فیتنە و خراپەکاریش دەگونجێت، وەک ئەوەی ڕەوشتی پیاوان ئەوەندە ناسک بێت کاتێک چاویان دەکەوێتە سەر دەموچاوی ژنێک، یان جووڵەی جەستەی ژنێک لەکاتی کرنوش بردندا توشی هەڵە دەبن. کەواته لێرەدا گرفتەکە لە ژنەکەدا نییە، بەڵکو ڕەوەشتی ناسکی پیاوانە، کە جنس و شەهوەت سەرقاڵی کردون تەنانەت لە کاتێکدا کە لە نوێژدان و لە بەردەم خودادا کرنوشدەبەن. هەر بۆیە وا باشترە چاکسازيی لە ڕەوشتی پیاواندا بکرێت، نەک ژنان دابڕێنن و لە پشتی پەردەوە بیانشارنەوە، یان ڕێگری کارکردنیان لێبگیرێت ئیدی لە هەر بوارێکدا بێت.

بەڵام سیستەمی کۆیلایەتی (چینی باوک سالاريی) لە سەرەتای درووستبوونیەوە تا ئەمڕۆ، خراپەکاری ئەخلاقی و جیاکاری جێندەری بەرهەم هێناوە؛ پیاو مافی خۆیەتی لە دەرەوەی هاوسەرگیری هەموو ئارەزووە سێکسییەکانی و ڕابواردنە زۆرەکانی جێبەجێبکات، بەبێ ئەوەی لە ڕوی یاسایی و ئایینی و نەریتییەوە بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت.
لێرەدا دەمەوێت باس لە ڕوداوێک بکەم کە لە ژیانی گەنجێکی میسریدا ڕویداوە، ئەو لە بواری هونەردا کاردەکات (ئەحمەد ئەلفیشاوی)، ئەو گەنجە ئامادە نەبوو کچەکەی بخاتە سەر ناوی خۆی، سەرەڕای دانپێدانانی بە پەیوەندی سێکسی نێوان خۆی و دایکی کچەکەی ئەندازیار (خاتوو هیند ئەلحناوی)، ئەو گەنجە سەرەڕای پێشێلکردنی بنەما بنەڕەتیەکانی ڕەوشت و چاکە، پەنای بۆ یاسا و شەریعەت و داب و نەریت برد.
هەزاران ژن لە وڵاتی ئێمەدا هەن، هەزاران منداڵیش کە بوون بە قوربانی خراپەکاريی ئەخلاقی پیاوان، ئەم جیابوونەوەی نێوان دەسەڵاتی پیاوسالاريی و بەرپرسیارێتييە، ئەم بۆشایە مەترسیدارە لە سیستەمی کۆیلایەتیدا کە تاوەکو ئەمڕۆش زاڵە، بە تایبەت لە ناو خێزانی پیاوسالاردا؛ کە تەنیا ناوی باوک تێیدا خاوەن شەرەف و ڕێز و کەرامەتە، لە کاتێکدا ناوی دایک هیچ شەرەف و ڕێز و کەرامەتێکی نییە. زۆرێک لە وڵاتانی جیهان لەم کێشەیە دەربازبوون و منداڵ تێیدا مافی خۆیەتی ناوی دایکی هەڵبگرێت و هەمان ڕێز و شەرەفی لێبگیرێت وەک هەر منداڵێکی تر.

(٤) یاسای خێزانی باوکسالاريی
لە وڵاتی ئێمەدا یاسای خێزانی باوکسالاريی هەر وەک یاسایەکی کۆیلایەتی دەمێنێتەوە، تاوانبار لە”پیاو” ئازاد دەکات چونکە بەهێزترینە، سزای قوربانییەکان لە “منداڵ و ژن” دەدات چونکە لاوازترینن.
بزووتنەوەکانی ژنان لە وڵاتی ئێمەدا لە سەرەتای دامەزراندنیانەوە تا ئەمڕۆکە شەڕی ئەم یاسایەیان کردووە، سەرەڕای ئەو هەموارکردنە کەمانەی کە لە دەیەکانی ڕابردوودا ڕوویانداوە، بەڵام کرۆکی یاساکە هێشتا هەر کۆیلایەتییە، لەگەڵ بنەماکانی ڕەوشت و دادپەروەریدا ناگونجێت، پیاوێکی پیر لە حەفتاکان یان هەشتاکانی تەمەنیدا دەتوانێت هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێکی دیکە بکات و بە پارە لە بازاڕەکانی هاوسەرگیریدا بیکڕێت (بەپێی ئەو کاریکاتێرەی کە لە ڕۆژنامەی ئەلئەهرامدا لە ٦ی ئایاری ٢٠٠٥ بڵاوکرایەوە، کە تێیدا وێنای دوو پیاوی پیر دەخاتە بەر دیدەمان، پارەی پلەبەرزبوونەوەی موچەیان لە ١٥٪ وەرگرتووە، یەکەم بیرۆکەیەک کە بە خەیاڵایاندا هاتووە ئەوەیە کە هاوسەرگیريی لە گەڵ ژنێکی دیکە بکەن).

لە گەشتێکمدا بۆ وڵاتی جەزائیر، بۆم دەرکەوت کە بزووتنەوەی ژنانی جەزائیر بەم دوایيە سەرکەوتوو بووە لە هەموارکردنەوەی پانزە مادە لە یاسای خێزانی، سەرەڕای ناڕەزایەتی ڕەوتە ئیسلامییە فەندەمێنتاڵەکان، گرنگترینی ئەم هەموارکردنانە ئەوەیە کە مێرد مافی ڕەهای نەبیت بۆ جیابوونەوە و فرەژنی، چیتر ئەو مافەی نییە بچێتە دادگا و ئەم کارە بکات وەک چۆن هاوسەرەکەی ئەو مافەی نییە، هەروەها مێرد یان باوک چیتر سەرۆکی خێزان نییە، بەڵکو ئەندامانی خێزان بە پێی لێهاتوویی و ڕەوایی سەرۆک خێزانی خۆیان هەڵدەبژێرن ( ئیدی باوک بێت، یان دایک) نەک بەپێی ڕەگەز. ئەم دەستکاریکردنە زۆر گرنگە، چونکە بنا‌‌‌‌غەکانی دیموکراسی سەرەتایی لە ناو خانەی کۆمەڵایەتیدا خێزانە، دیموکراسی ڕاستەقینە ڕەفتارێکی مرۆڤە لە دایکبوونییەوە تاوەکو مردن ، تەنیا بڕیارێک نییە کە لە لایەن پەرلەمان یان سەرۆک دەربچێت، دیموکراسی تەنیا چوون بۆ دەنگدان و هەڵبژاردنی ئەندامانی پەرلەمان یان سەرۆک نییە، بەڵکو ئەوەیە مرۆڤ هەر لە منداڵییەوە بتوانێت بە پراکتیزەکردن لە هەڵبژاردنەکانیدا ئازادبێت.

بزووتنەوەی ژنان لە میسر نەیتوانی شتێکی هاوشێوەی ئەو کارانە بەدەستبهێنێت کە بزووتنەوەی ژنانی جەزائیر بەدەستیان هێناوە؛ ژنانی جەزائیر شەڕی دژی کۆلۆنیالیزمی فەرەنسایان کرد، لە خۆپیشاندانەکاندا دژی ڕەوتی ئایینی تیرۆریستی ڕژانە سەر شەقامەکان، ڕوبەڕوی مەرگ و سوتاندن و سەربڕین بوونەوە، بەڵام ئازایانە و بوێرانە بەردەوام بوون لە خەبات و تێکۆشان و درێژەدان بە داهێنانەکان لە بواری سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتوریدا؛ داهێنان بە بێ ئازایەتی نایەتە ئاراوە، ئەو بە خوێن و جەستەی خۆی باجی داهێنانی داوە؛ چونکە داهێنان باجی دەوێت، زۆر جار باجی گەورەشی دەوێت.
یاسای خێزانی باوکسالاری لە وڵاتانی عەرەبی ئێمەدا ئەو کۆڵەکەیە یان ئەو بڕبڕەی پشتەیە کە سیستەمی چینی باوکسالاريی جەختی لە سەر دەکات و دەمێنێتەوە، کە بە یەکسانی خەفەت بە ژنان و هەژاران دەدات، وە لە دەسەڵاتە ستەمکارە ناوخۆیەکان و هێزی کۆلۆنیالیزمی نێودەوڵەتیدا بەرجەستە بووە.

(٥) ئازادکردنی تاوانبار
لێرەدا ئەو بەرهەڵستييه بەهێزەی کە بەرامبەر هەر گۆڕانکارییەک لەم یاسایەدا ڕوودەدات، بە تایبەت لەلایەن ڕەوتە سیاسییە ئایينیە فەندەمێنتاڵەکانەوە؛ زۆرجار ئایینەکان خزمەت بە سیاسەت دەکەن، سیاسەتیش لە سەردەمی کۆیلایەتییەوە هەمیشە ئاغای بەهێز لە سەر حەق دەبینێت ئەگەر هەڵەش بکات. وەک چۆن تاوانبار لە ناو خێزانە بچوکە باوکسالارەکاندا ئازاد دەکرێت، بە هەمان شێوە تاوانبار لە ناو شانۆی سیاسی نێودەوڵەتیدا ئازاد دەکرێت.
ئایا جۆرج بوش یان ئیرێڵ شارۆن لەسەر تاوانەکانی جەنگ لە عێراق و فەلەستین و ئەفغانستان و چەندان وڵاتی دیکە دادگایی کران؟! جۆرج بوش (وەک فەرمانڕەواکانی دیکە) هێزی خۆی لە ڕەوتە فەندەمێنتاڵەکانی مەسیحی، جوولەکە، ئیسلامی و ڕەوتەکانی دیکەوە وەردەگرێت، بەرنامە سیاسییەکەی لەسەر بنەمای ئەوەیە کە ناوی دەنێت پاراستنی فێرکاریەکانی کڵێسا بە مەبەستی پاراستنی بەها و نەریتە خێزانییەکان.
لێرەوە لێکچوونی نێوان بەرنامەکانی جۆرج بۆش و ئوسامە بن لادن و دەسەڵاتی تاڵیبان و قاعیدە و هێزە ئایینیە سیاسیەکانی دیکە دەردەکەوێت کە لەگەڵ سەرهەڵدانی هێزەکانی سەرمایەداری و جیهانگیری نوێدا پێشکەوت. هەردووکیان (جۆرج بوش و بن لادن) دوو دیوی یەک دراون، سەرەڕای جیاوازی زمان و ئایین و نەتەوە.

(٦) بەرەو هاوپشتیی جیهانی و شوناسی مرۆڤبوون

ئەوەی هیوا و گەشبینیمان پێدەبەخشێت، سەرەڕای ئەو دابڕانەی کە تێیدا دەژین لە هەموو بوارەکاندا، بریتییە لەم هاوپشتییە جیهانیەی نێوان گەلان، ژن و پیاو، باکوور و باشوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، بەبێ گوێدانە جیاوازیەکان. هەروەها ئەم داهێنانە سیاسی و هزرییانەی ژن و پیاو لە سەرجەم پسپۆڕی و ئاراستەکاندا، ئەم بەرزڕاگرتنەی هاوپشتی و ئەو فاکتەرانەی کە گەلانی جیهان و ژن و پیاو و گەنجان کۆدەکاتەوە، بەبێ گوێدانە ڕەنگ و ڕەگەز و ئایین و چین و نەتەوە و ڕەگەزنامە… هتد.

بزووتنەوەی جەماوەری جیهانی دژ بە جەنگ و جیهانگیری سودی لە بزووتنەوەکانی ژنان وەرگرتووە، وە لە هزری ژنان کە پێشینەیان هەبووە لە چارەسەرکردنی ئەو جیاکاریە بۆماوانەی کە لە کۆیلایەتییەوە ماونەتەوە، جیاکاری نێوان ژیانی گشتی و ژیانی تایبەتی ناو خێزانی هەڵوەشاندەوە، هەروەها لە نێوان داهێنەرە فەلسەفييەکانی بواری بیرکردنەوە و تيۆریدا و داهێنەرە جەستەیەکانی بواری سەما و ڕیتم و مۆسیقا و گۆرانی و پەیکەرسازی و نیگارکێشانیش.
پاشان هەڵوەشاندنەوەی جیاکاریی نێوان کاری هونەريی و ئەدەبيی، لە نێوان کاری سیاسی و کۆمەڵایەتی، لە نێوان خەباتی ناوخۆیی و خەباتی جیهانیدا، لە نێوان فۆرم و جەوهەرەکەی، لە نێوان سوبێکت و ئۆبێکتدا، لە نێوان ڕۆح و جەستەدا، لە نێوان خودی تاک و خودی بە کۆمەڵ، لە نێوان ڕابردوو و ئێستا و داهاتوودا، و لە نێوان ئیگۆ و ئەوی دیکەدا.

چیتر نووسینی داهێنەرانە، مۆسیقا، یان سەما بەس قسە نییە، بەڵکو کرداری لەگەڵدایە، بەڵکو دیواری نێوان گفتار و کردار، تیۆر و پراکتیکی هەڵوەشاندەوە. بزووتنەوەی سیاسی ژنان لە توانایدایە بە ڕووی بزوتنەوەکانی تردا بکرێتەوە، فرەلایەنی ببێتە بنەما نەک تاکلایەنی و گۆشەگیری لە سەر خود، ڕێکخراوەکە ئاسۆیی و فراوان بێت، نەک داخراوبێت.

ئەم هاوپشتییە جیهانییە نوێیە لەم هۆڵەدا بەرجەستەبووە، ئەم کۆنفرانسەی کە خەباتی نێوان سەماکارێکی سویدی وخەباتی فەیلەسوفێکی هیندی و مامۆستایەکی زانکۆی عەرەبی و شاعیرێکی ژن لە نەیجیریا و نووسەرێک و دکتۆرێک و توێژەریک و مۆسیقاژەنێک و ڕۆژنامەنووسێک و نیگارکێشێک و پەیکەرتاشێک و ڕۆماننووسێک لە میسر و هۆڵەندا و ئوردن و بەلجیکا و سوریا و عێراق و فەلەستین و لوبنان و کاریبیان و پاکستان و ئینگلتەرا و فەرەنسا و ئیتاڵیا و کینیا و باشوری ئەفریقا و ئەمریکای باکور و ئەمریکای لاتین و نەرویج و سۆماڵ و ئەڵمانیا و ئیماراتی عەرەبی و بەحرین و ئیسپانیا و وڵاتانی دیکەی جیهان کە نوێنەرایەتی لێدەکەن، کۆدەکاتەوە. بەشێوەیەک داهێنانی سیاسی لەدژی شەڕ و کۆلۆنیالیزم، لەگەڵ خەبات لەدژی زمانی باوکسالاریی چینایەتی و هۆشیاریی ساختە، یەکدەگرنەوە. لێرەدا؛ دووبەرەکی و جیاوازییە بۆماوەییەکانی نێوان ئایین و نەتەوە و ڕەگەز و ڕەنگەکان و جۆرەکان، نێوان ژنان و پیاوان، دەتوێنەوە و نامێنن.
داهێنانی ژنانە لەم هۆڵەدا؛ جیاکاری ناکات لە نێوان یاخیبوونی سیاسیی گشتی و یاخیبوونی کەسایەتی لە ناو ماڵدا، یاخود لەنێوان بەرەنگاریی لەدژی ستەمی ئابووری و ستەمی سێکسی. داهێنانی ژنانە؛ جەخت لەوە دەکاتەوە کە باشترین ئینتیما بریتییە لە ئینتیما بۆ مرۆڤایەتی و بەهاکانی ئازادی و دادپەروەری و خۆشەویستی و ئاشتی. تاکە شوناسە کە ژن و پیاوە داهێنەرەکانی سەرجەم وڵاتان کۆدەکاتەوە، کە ئێمە خەونی پێوەدەبینین و هەوڵ دەدەین لە داهاتوویەکی نزیک یان دووردا بەدەستی بهێنین.

ــــــــــــــــــــــــ
بەشێک لە پەرتوکی ( لە سەر ژن و ئایین و ڕەوشت) نووسينى د.نە‌وال ئەلسە‌عداوی .

!

ئه‌مه‌ی ده‌یخوێننه‌وه‌ بیرو بۆچوونی شاره‌زایان و لێكۆڵه‌ره‌وانان له‌باره‌ی پۆستمۆدێرنه. ده‌مێكه‌ ده‌بوو ئه‌م بۆچوونانه‌ بڵاوبكه‌مه‌وه، به‌ڵام سه‌رقاڵبوون به‌ پڕۆژه‌ی كاری هه‌ره‌وه‌زی، دووری خستمه‌وه‌‌.
پاش ده‌ركه‌وتنی ده‌سته‌واژه‌ی(پۆستمۆدێڕن) له‌ساڵی 1979له‌لایه‌ن جان فرانسوا لیوتار له‌ كتێبه‌كه‌ی(دۆخی پاش مۆدێرنێته‌) باسی: 1- هه‌ره‌سی حیكایه‌ته‌ گه‌وره‌كان + ئینكاركردنی راستی بابه‌تییانه + نه‌بوونی راستی‌ گه‌ردونی سه‌ربه‌خۆ.
ئایا چی له‌پشت ئه‌و بۆچوونانه‌ خۆی گه‌مارۆ داوه‌؟
له‌م رۆژانه‌ باسی‌ پۆستمۆدێرن گه‌رمبووه و ته‌نانه‌ت له‌ كۆڕێكدا نووسه‌رێكی چه‌پ وتی (چه‌په‌كان ده‌توانن سوود له‌م ره‌وته‌ وه‌ربگرن)!. ئه‌ م ره‌وته‌ له‌ كوردستان به‌شێوه‌ی ئه‌ده‌ب و هه‌ڵویستی سیاسی سه‌قه‌ت و نه‌زان رۆڵێكی شوومیان بینی، ماوه‌یه‌ك بوون به‌ پشتوپه‌نای گۆڕان و رێكخراوه‌ ئیسلامیه‌كان و ئێستاش بابه‌تی(جێنده‌ر)یان گه‌رمكردووه‌ كه‌ به‌ بڕیاری حكومه‌ت و په‌ر‌‌له‌مانی پیاوسالاری پۆستمۆدێرن له‌ ساڵی 2010وه‌وه‌ سه‌رۆكی ئه‌وسای هه‌رێم(مه‌سعود بارزانی) و سه‌رۆكی په‌رله‌مان (‌د. كه‌مال كه‌ركوكی) ئیمزایان كردووه‌‌.
پۆستمۆدێرن به‌ بۆچوونی ئه‌م فه‌یله‌سوف و زانا و سیاسه‌تمه‌دارانه‌ به‌م شێوه‌یه‌یه‌:

• چۆمسكی: پۆستمۆدێرنه‌ بێمانایه‌، چونكه‌ هیچی بۆ توێژینه‌وه‌ یان زانستی ئه‌زموونگه‌رایی زیادنه‌كردووه‌.
• فریدری جیمسون(ره‌خنه‌گری لیتراتۆر و بیرمه‌ندی ماركسی): پۆستمۆدێرن لۆژیكی سه‌رمایه‌داری دره‌نكه‌.
• ریشارد داوكینز هه‌ڵسه‌نگاندنێكی باشی كردووه‌ بۆ قسه‌ بێمانا ره‌سه‌نه‌كانی ئان سۆكال و یان بریكمۆند و ده‌ڵێ: ئه‌وانه رۆشنبیرگه‌لێكی فێڵبازن، هیچیان پێ نیه‌ بۆ وتن، به‌ڵام ئاره‌زوویه‌كی به‌هێزیان هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ژیانی ئه‌كادیمی، سه‌ركه‌وتووبن.
• له‌ وتاری رێكخراوی komaufau به‌ناو(شیكردنی گوتار یان شۆڕش)هاتووه‌:
  أ- (ئەم هێرشانە بە تایبەتی فێڵبازن، چونکە ئایدۆلۆژیای بنەڕەتی خۆی وەک پێشکەوتنخوازانە نیشاندەدات و لە ڕاستیدا هێرش دەکاتە سەر مارکسیزم. ئەمەش بۆ نموونە بە دڕاندنی پێکهاتەکانی مارکسیزم- فەلسەفە، ئابووریی سیاسی و سۆسیالیزمی زانستی- و بە وردکردنی لایەنە شۆڕشگێڕەکانی مارکسیزم-لینینیزم. ئایدۆلۆژیاکانی بە ئامانجی چەکداماڵینی ڕۆحی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی و چینی کرێکاره‌….ئەمڕۆ کاریگەرییەکی باڵادەستی هه‌یه‌….بۆ نموونە لە شێوەی تیۆری جێندەری بۆرژوازی…)
  ب- 2 لە ڕوانگەی فەلسەفیەوە مەترسییەکانی پۆستمۆدێرنیزم لەوەدایە کە هێرش دەکاتە سەر هەموو چەمکێکی جیهانبینییەکی یەکگرتوو، وەک ئەوەی پێشکەش دەکرێت بە ماتریالیزمی دیالکتیکی. بەڵکو بە ڕواڵەت توخمە تاکەکەسییەکان لە مارکسیزمەوە وەردەگرێت کە لە دەرەوەی ناسینەوە دەیشێوێنێت و لەگەڵ بیرۆکەی بۆرژوازی کۆنەپەرستانەی وەک فەلسەفەی فریدریش نیچە کۆیان دەکاتەوە….
  لە ئاستی سیاسیدا گرنگترین تایبەتمەندی و دەرئەنجامەکانی پۆستمۆدێرنیزم لەمڕۆدا ئەمانەی خوارەوەن:
  1- شیکاری ماتریالیستی پەیوەندییەکانی سته‌مكاری و چەوساندنەوە لە سەرمایەداریدا فڕێ دەدرێت. پەیوەندییەکان له‌ نێوان كرێكار و پیاوسالاری و بارودۆخی ستەمکاری تایبەتی وەک ڕەگەزپەرستی لەیەکتر جیاده‌كه‌نه‌وه‌. بەڵکو ئەم پەیوەندیانە بە شێوەیەکی ئایدیالیستی شان بە شانی یەکتر وەک پرسیاری تەنیا ئەخلاقی دەخه‌نە ڕوو.
  2- چەمکە ماتریالیستەکانی کۆمەڵگەی چینایەتی و ئیستغلالکردن بە چەمکی ئایدیالیستی- ئەخلاقی “ئیمتیازات” دەگۆڕن.
  3- چینی کرێکار وەک بابەتێکی شۆڕشگێڕ لە ڕووی دەروونییەوە لەناو دەبه‌ن. خاڵی ئاماژە لە ئایدۆلۆژیا پۆستمۆدێرنەکاندا زۆرجار تەنیا ئەو “کۆمەڵگانە”ن کە لە کەمینە چەوساوەکانی وەک ڕەشپێستەکان،LGBTI و هتد پێکهاتوون، کە بەشە بۆرژوازی و کۆنەپەرستەکان تێیدا بەشدارن.
  ئەو “کۆمەڵگە”یانەی باس دەکرێن زۆرجار بە شێوەیەکی زۆر ئایدیالیستی پێناسە دەکرێن، بۆ نموونە بە وێناکردنی “ڕەشپێستەکان”، “سپیپێستەکان” یان ڕەگەزەکان وەک بنیاتێکی دەروونی یان زمانەوانی.
  4- بەپێی بیرۆکەکانیان، سەرچاوەی گۆڕانی کۆمەڵایەتی تاکەکەسییە نەک بابەتێکی بەکۆمەڵ.
  5- چینی بۆرژوا مه‌ترسیان نیه‌ لە ئایدۆلۆژیای پۆستمۆدێرنه‌، چونكه‌ ڕێگەی پێدەدرێت دەسەڵاته‌كه‌ی بمێنێته‌وه‌. شۆڕشی سۆسیالیستی و دیکتاتۆری پرۆلیتاریا بەزۆری لە ڕوانگەی دژە تۆتالیتاریزمەوە ڕەت دەکه‌نەوە.
  6- ململانێی چینایەتی لادەبرێت و جێگه‌كه‌ی به‌ سیاسەتی ناسنامه‌ ده‌سپێرن، واتە شەڕێکی فەرهەنگی پەرشوبڵاو لەناو سیستەمی سەرمایەداری.
  7- پۆستمۆدێرنیزم وەک هێرشێکی بەرەیی بۆ سەر جیهانبینی زانستی – دوا هەڵوێستی ئایدیۆلۆژیای بۆرژوازیه‌
  8- لیوتارد له‌سه‌ر داوای حكومه‌تی كه‌نه‌دی له‌ ساڵی 1979 كتێبی((Das postmoderne Wissenله‌ چاپدا.
  9- پۆستمۆدێرن ، ناعه‌قڵانیت و ئیدۆلۆژی به‌ره‌ی لیبڕالیزمی نوێه‌.
  10- ده‌بی هوشیار بین كه‌ لیبڕالیزمی نوێ له‌ سه‌ر ئاستی سێ به‌ره‌و هێرش بۆ رێكخستنی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كات: 1- به‌ره‌ی ئابووری. 2- به‌ره‌ی ئیدۆلۆژی كه‌ پیشه‌سازی زه‌به‌لاحه‌ و ئامانجی ئه‌مه‌یه‌(أ- جیهانگیری خۆشبه‌ختی بۆ جیهان ده‌هێنێ. ب- ئه‌م پیشه‌سازییه‌ پێویستی به‌ كرێگرته‌یی زانۆك و په‌یمانگه‌كانی توێژینه‌وه‌ و كرێگرته‌یی میدیایی چه‌كدار به‌ زانیاری…. 3- به‌ره‌ی میلیتاریزم.)

هه‌ر چۆن فۆكۆیاما بانگه‌شه‌ی(كۆتایی مێژووی كرد)، ئه‌م ره‌وته‌ش به‌ هه‌مان شێوه‌(مه‌رگی مۆده‌رنێته‌)یان راگه‌یاند و ته‌نانه‌ت كۆمه‌ڵناسی فه‌ره‌نسی(Baudrillard)‌ له‌ كۆڕێكی ساڵی 1984دا له‌به‌رده‌م گوێگره‌كانی وت (ساڵی 2000 روونادات) – سه‌رچاوه‌:وتاری بیرگت ڤارتمان له‌ گۆڤاری Das argument، ژماره‌ 155، لاپه‌ڕه‌ی 29 له‌ 1986) و پاشان فۆكۆش له‌ كتێبه‌كه‌ی-وشه‌ و شته‌كان- هه‌ستا به‌ راگه‌یاندنی مه‌رگی مرۆڤ و دژایه‌تی زانست!
بۆدیارد له‌ 1978پێشبینی كۆتایی مێژوو ده‌كات و پێی وایه‌ (رووداوی زۆر راسته‌قینه‌یه‌)وه‌ك سه‌رئه‌نجامی گه‌شه‌ی قه‌یراناوی كۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێرنه‌یه‌ كه‌ چیتر له‌كۆتاییدا رێگه‌ به‌ دوارۆژ نادات.

له‌ كوردستانیش كۆمه‌ڵێ(نۆ- سه‌ر)یش هه‌ستان به‌ نووسین و بڵاوكردنی به‌رهه‌مه‌كانیان به‌ بیروبۆچوونی(دۆلۆز، لیڤی شتراوس، بۆدیارد، لیوتار، فۆكۆ)كه‌ له‌ نیتشه‌ و هایده‌گه‌ر سه‌رچاوه‌یان وه‌رگرتووه‌ و به‌عه‌قڵی وێرانیان دوو دنیابینیان ئانێته‌كرد(بیری نیتشه‌ و ماركسیزم) و مه‌عریفه‌ته‌كه‌یان ئه‌مه‌: عه‌قڵ، زانست، ماركسیزم، پێشكه‌وتن شه‌رعه‌تیان له‌ده‌ستداوه‌!
له‌ وتاری(Eine marxistische Kritik der „postmodernen Identitätslinken“ und des identitätspolitischen Antirassismus) ئاماژه‌ ده‌كات بۆ دژایه‌تی پۆستمۆدێرنه‌ بۆ ماركسیزم‌:
ناوزڕاندنی مارکس و ئەنگڵس بە “ڕەگەزپەرستی ناشرین”
مارکسیزم هەموو پرسەکانی ڕەگەزپەرستی و سێکسیزم و تایبەتمەندییە شوناسییەکانی دیکە کە مرۆڤەکان لەسەریان جیاکاری دەکرێن، تەنیا وەک “دژایەتی لاوەکی” لەپاڵ “دژایەتی سەرەکی” نێوان سەرمایە و کرێکاران مامەڵەی لەگەڵ دەکات.

(د) مارکسیزم “ئۆرۆسەنتریکە” و بەمجۆرە لە کۆتاییدا شێوازی بیرکردنەوەی ڕەگەزپەرستی و کۆلۆنیالیزم بەرهەم دەهێنێتەوە. بە بڕوای مارکس و ئەنگڵس، خەڵکی “باشووری جیهانی” تەنیا وەک قوربانییەکی پاسیڤی ئەو مێژووە دەردەکەون کە ئەوروپییەکان دروستیان کردووە. مارکسیزم بەهۆی یۆرۆسەنتریزمی خۆیەوە، بەها گشتگیرەکانی ڕۆشنگەری دەخاتە سەر هەموو مرۆڤایەتی، لەبری ئەوەی ناسنامە “تایبەتمەندە” کولتوورییە جیاوازەکانی “ژێر ئەلتەرنەکان” لە باشووری جیهانیدا بناسێت. بەم شێوەیە مارکسیزم – ئاخر خۆی تیۆری پیاوە سپی پێستەکانی ئەوروپایە – شێوازی بیرکردنەوەی کۆلۆنیالیزم و باوکایەتی بەرهەم دەهێنێتەوە.[10]
(هـ) ناوزڕاندنی مارکس و ئەنگڵس بە “ڕەگەزپەرستی ناشرین” – بۆ نموونە بەهۆی هەڵبژاردنی وشەکانیانەوە، کە هەندێکجار لە ڕوانگەی ئەمڕۆوە ڕەگەزپەرستانە، یان نوکتەی درشت لە نامەنووسییە تایبەتەکانیاندا – تایبەتمەندییەکی تایبەتی نوێنەری لێکۆڵینەوەکانی دوای کۆلۆنیالیزم نییە ، بەڵام سەر بە دژە کۆمۆنیستەکانی بۆرژوازییە بە گشتی تۆنێکی باش.[11] کەواتە دەبێت هەموو مارکسیزم بە ڕەگەزپەرستی لەکاربخرێت؟
ئه‌م نووسینه‌ ده‌كه‌م به‌م ‌ پرسیاره‌: ئایا چه‌پ له‌ وڵاتی ئێمه‌ چ سوودێك ببینێ له‌م ره‌وته‌؟

رۆمانی خۆشه‌ویستیی له‌ زه‌مانی كۆلێرادا، یه‌كێكه‌ له‌ شاكاره‌ جوانه‌كانی ئه‌ده‌بیاتی جیهان. كاتێك له‌ ئه‌ڵمانیا بووم، به‌لامه‌وه‌ سه‌یر بوو بۆچی هێنده‌ گرنگی به‌ گابرێل گارسیا ماركیز و رۆمانی خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مانی كۆلێرادا ده‌ده‌ن. منیش زۆر ده‌مێك بوو حه‌زم ده‌كرد بیخوێنمه‌وه‌. دیاره‌ ئه‌م رۆمانه‌ بۆ چه‌ندین زمانی جیهانی وه‌رگێڕاوه‌ و به‌ یه‌كێك له‌ 100 رۆمانه‌ مه‌زنه‌كه‌ی ئه‌ده‌بیاتی جیهان داده‌نرێت. جگه‌ له‌وه‌ش كراوه‌ته‌ فیلم، كه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ فیلمه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی جیهان.

به‌ سوپاسه‌وه‌ هاوڕێی هێژام محه‌مه‌د كه‌ریم، ساڵی 2016 ئه‌م رۆمانه‌ جوانه‌ی پێشكه‌ش كردم كه‌ ماوه‌یه‌كی زۆر خه‌ریكی وه‌رگێڕانی بووه‌، یه‌كێكیشه‌ له‌ كاره‌ جوانه‌كانی بواری وه‌رگێڕان. رۆمانه‌كه‌ له‌ 460 لاپه‌ڕه‌ی قه‌باره‌ گه‌وره‌ پێكدێت و ده‌زگای جه‌مال عیرفان چاپی دووه‌می كردووه‌، به‌ كوردییه‌كی جوان وه‌ریگێڕاوه‌. دیاره‌ له‌ هه‌موو جیهاندا لێكۆڵینه‌وه‌ی زۆر له‌باره‌ی ئه‌م رۆمانه‌وه‌ كراوه‌، هیچ رۆمان و به‌رهه‌مێكی تری ماركیزیش، هێنده‌ی ئه‌م رۆمانه‌ی قسه‌ی له‌باره‌وه‌ نه‌كراوه‌.

لێره‌دا پێم خۆشه‌ منیش چه‌ند سه‌ره‌قه‌ڵه‌مێكم له‌باره‌ی ئه‌م رۆمانه‌ جوانه‌وه‌ بنووسم، به‌و هیوایه‌ی تیشكێك بخه‌مه‌ته‌ سه‌ر ئه‌م رۆمانه‌ و كه‌مێك زانیاریش پێشكه‌ش به‌و خوێنه‌ره‌ هێژایانه‌ بكه‌م، كه‌ هێشتا نه‌یانخوێندۆته‌وه‌.

ناوه‌ڕۆك
هه‌ر له‌ناوه‌كه‌یه‌وه‌ خوێنه‌ر رووبه‌ڕووی دوو شتی سه‌ره‌كی ده‌بێته‌وه‌. یه‌كه‌میان: خۆشه‌ویستی. دووه‌میان: نه‌خۆشی كۆلێرایه‌. یه‌كه‌میان واته‌” خۆشه‌ویستی” پانتایی گه‌وره‌ی ته‌واوی رۆمانه‌كه‌ داگیرده‌كات. له‌ كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ تا سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م، له‌ ئه‌مریكای لاتیندا، چیرۆكێكی خۆشه‌ویستی جوان و گه‌وره‌ له‌دایك ده‌بێت، له‌كاتێكیشدا تارمایی جه‌نگ و نه‌خۆشی كۆلێرا به‌سه‌ر ته‌واوی وڵاته‌كانیدا زاڵه‌. لێره‌دا نووسه‌ر ده‌یه‌وێت بڵێت، كه‌ هێز و توانای خۆشه‌ویستی له‌بن نه‌هاتووه‌ و ده‌توانێت له‌ خراپترین و ناخۆشترین سات و شوێنیشدا، به‌ جوانترین شێوه‌ له‌دایك بێت.

فلۆرینتۆ ئه‌ریزا كوڕێكی هه‌رزه‌كاری هه‌ژاره‌ له‌ فه‌رمانگه‌ی ته‌له‌گراف كار ده‌كات، مه‌لی عیشقی به‌سه‌ر كچۆڵه‌یه‌كی جوان و ده‌وڵه‌مه‌ندی شاره‌كه‌وه‌ ده‌نیشێته‌وه‌، كه‌ ئه‌ویش فێرمینا دازایه‌. ماوه‌یه‌ك خۆشه‌ویستی ئه‌م دوو گه‌نجه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌ڵام پاشان باوكی نامه‌یه‌كی دڵداری كچه‌كه‌ی ده‌دۆزێته‌وه‌، ئه‌ویش كه‌سێكی سته‌مكار و تووڕه‌ بووه‌. كاتێك به‌مه‌ ده‌زانێت خوشكه‌كه‌شی سزا ده‌دات، چونكه‌ ئاگادار بووه‌ و ئه‌م راستییه‌ی له‌و شاردۆته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ ماڵ ده‌ری ده‌كات. پاشان كچه‌كه‌شی سزا ده‌دات و ده‌یبات بۆ گوندێكی دووره‌ ده‌ست. به‌ڵام فلۆرینتۆ، به‌وپه‌ڕی دڵسۆزییه‌وه‌ پارێزگاری له‌ خۆشه‌ویستییه‌كه‌ی ده‌كات و ژن ناهێنێت و چاوه‌ڕێی دڵداره‌كه‌ی ده‌كات. پاش ماوه‌یه‌ك فێرمینا شوو به‌ پزیشكێكی ناودار ده‌كات و ژیانی هاوسه‌ری پێكدێنێت، كوڕ وكچێكی لێ ده‌بێت. پاش چه‌ندین ساڵ له‌گه‌ڵ ئه‌م پزیشكه‌ ئاشتیانه‌ پێكه‌وه‌ ده‌ژین، هه‌تا رۆژێكیان مێرده‌كه‌ی له‌سه‌ر په‌یژه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ خواره‌وه‌ و ده‌مرێت. له‌ مه‌راسیمی به‌خاك سپاردنه‌كه‌یدا، دووباره‌ فلۆرینتۆی كۆنه‌ خۆشه‌ویستی په‌یدا ده‌بێته‌وه‌ و داوای لێده‌كات كه‌ لاپه‌ڕه‌ كۆنه‌كانی پێشوو هه‌ڵبده‌نه‌وه‌ و ببنه‌ هاوسه‌ری یه‌كتری. فێرمینا له‌و كاته‌دا زۆر تووڕه‌ ده‌بێت، به‌ڵام دواتر كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ماڵه‌وه‌، له‌ ناخیدا هه‌ست به‌ ژیانه‌وه‌ی خۆشه‌ویستی كۆنه‌كه‌ی ده‌كات و رازی ده‌بێت. لێره‌شدا كچه‌كه‌ی دژی ده‌وه‌ستێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ رێگر لێی، به‌ڵام كوڕه‌كه‌ی رازی ده‌بێت. دواجار پێكه‌وه‌ سواری كه‌شتییه‌ك ده‌بن و به‌ناو ده‌ریادا سه‌فه‌ر ده‌كه‌ن و دوای 52 ساڵ به‌ یه‌كتری ده‌گه‌ن و ده‌یانه‌وێت له‌ رێگه‌ی سیحری خۆشه‌ویستییه‌وه‌، دژی پیری بجه‌نگن، ئه‌مه‌ش كۆتایی رۆمانه‌كه‌یه‌.

دیاره‌ ئه‌م رۆمانه‌ پڕیه‌تی له‌ دیمه‌نی جوان، كه‌ هه‌ستی مرۆیی تێیدا زاڵه‌ به‌تایبه‌تی خۆشه‌ویستی. له‌ هه‌مووشی جوانتر شێوازی نووسینه‌كه‌یه‌تی.

شێوازی نووسین

له‌ په‌نا ناوه‌ڕۆكه‌ جوان و سیحر ئامێزه‌كه‌یدا، شێوازی نووسینه‌كه‌ی، خاڵێكی به‌هێز و سه‌رنجراكێشی ئه‌م رۆمانه‌یه‌. نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی فلاشباكه‌وه‌، ورده‌ ورده‌ باسی رووداوه‌كانی رۆمانه‌كه‌ ده‌كات. سه‌ره‌تا له‌ مردنی مێرده‌كه‌ی فێرمیناه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و پاشان یارییه‌كی جوان به‌ زه‌مه‌ن و شوێنه‌كان ده‌كات، له‌ رێگه‌ی كردنه‌وه‌ی گرێ كوێره‌كانی رۆمانه‌كه‌وه‌، خوێنه‌ر به‌ رۆمانه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. جگه‌ له‌وه‌ش نووسه‌ر توانایه‌كی ئێجگار سه‌یر و به‌هێزی هه‌بووه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی رووداوه‌ خۆش و ناخۆشه‌كانی رۆمانه‌كه‌. له‌م رۆمانه‌شدا میتۆدی ” ماكی ریالیزم= واقیعی سیحرایی” زۆر به‌ جوانی به‌كارهێناوه‌، به‌تایبه‌تی له‌كاتی باسكردنی چیرۆكی خۆشه‌ویستیی فلۆرینتۆ و فێرمیناوه‌. جگه‌ له‌وه‌ش له‌كاتی باسكردنی نه‌خۆشی كۆلێرادا، وه‌كو كامێرامانێكی دیمه‌نه‌ تراژیدییه‌كانی گواستۆته‌وه‌، وا هه‌ست ده‌كه‌یت كه‌ سه‌یری فیلمێكی دۆكۆمێنتاری ده‌كه‌یت، له‌مه‌شدا نووسه‌ر شێوازی رۆژنامه‌وانی به‌كارهێناوه‌.

خۆشه‌ویستی
وه‌كو پێشتریش وتم، خۆشه‌ویستی ده‌بێته‌ بابه‌تی سه‌ره‌كی ئه‌م رۆمانه‌، هه‌روه‌ها ده‌شبێته‌ مه‌یدانێكی سه‌ره‌كی بۆ ته‌واوی رۆمانه‌كه‌. لێره‌دا نووسه‌ر ده‌یه‌وێت كۆمه‌ڵێك په‌یامی گرنگ به‌ خوێنه‌ر بدات. له‌ سه‌ره‌تادا پێمان ده‌ڵێت: خۆشه‌ویستی هیچ سنوورێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نازانێت، هه‌روه‌ها هه‌ژاری و ده‌وڵه‌مه‌ندیش هیچ رۆڵێكیان نییه‌. دواتریش هه‌نگاو به‌ره‌و خاڵێكی گرنگ ده‌بات و باس له‌ ته‌مه‌ن و پیری ده‌كات، دووباره‌ نووسه‌ر پێمان ده‌ڵێت، كه‌ خۆشه‌ویستی په‌یوه‌ندی به‌ پیری و گه‌نجییه‌وه‌ نییه‌، بگره‌ خۆشه‌ویستی توانا و هێزیكی بێسنوور و به‌رده‌وامی هه‌یه‌.

نووسه‌ر ده‌ڵێت: خۆشه‌ویستی له‌ هه‌موو كاتێك و له‌ هه‌موو جێگایه‌كدا هه‌ر خۆشه‌ویستییه‌ و خۆشه‌ویستی هه‌تا له‌ مه‌رگ نزیك بێته‌وه‌ سه‌قامگیرتر و تۆكمه‌تر ده‌بێت.ل456

پاشان باس له‌ قوربانیدان ده‌كات و له‌زاری فلۆرینتۆوه‌ ده‌ڵێت:
چ شانازییه‌ك له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ مرۆڤ له‌ پێناوی خۆشه‌ویستیدا بمرێت.ل110

لێره‌دا نووسه‌ر پێمان ده‌ڵێت هه‌رچه‌نده‌ خۆشه‌ویستی هه‌ڵگری په‌یامێكی ژیاندۆستییه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ڵگری په‌یامێكی مه‌رگدۆستییشه‌.

كۆلێرا
بابه‌تێكی گرنگی تر مه‌سه‌له‌ی نه‌خۆشی كۆلێرایه‌، له‌ سه‌رده‌مه‌كانی پێشوودا ئه‌م نه‌خۆشییه‌ وه‌كو چه‌كێكی كۆمه‌ڵكوژی په‌لاماری كۆمه‌ڵگه‌كانی داوه‌. نووسه‌ر له‌مه‌شدا باسی ئه‌و كاره‌ساته‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌كات كه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا به‌سه‌ر ئه‌مریكای لاتیندا هاتووه‌، ئه‌ویش له‌ ده‌ره‌نجامی بڵاوبوونه‌وه‌ نه‌خۆشی كۆلێرایه‌. له‌مه‌دا نووسه‌ر زیاتر وه‌كو رۆژنامه‌نووسێك ده‌ركه‌وتووه‌، قه‌ڵه‌مه‌كه‌ی كردۆته‌وه‌ كامێرایه‌كی زیندوو، وێنه‌ی ئه‌و دیمه‌نه‌ تراژیدیانه‌مان بۆ ده‌گرێت، كه‌ له‌و كاته‌دا به‌سه‌ر خه‌ڵكی ئه‌مریكای لاتیندا هاتووه‌. نابێت ئه‌وه‌شمان له‌بیربچێت كه‌ پێشتر ماركیز كاری رۆژنامه‌نووسی كردووه‌.

دواتریش ده‌ڵێت:

“له‌گه‌ڵ هاتنی هه‌فته‌ی سێیه‌مدا، سه‌راپای هه‌یوانی دێری (سانتا كلارا) ی پیرۆز تا قه‌راغی سپیداره‌كان پڕ بوو له‌ گۆڕ و ناچاربوون باخی میوه‌ی ئه‌نجومه‌ن به‌كاربێنن بۆ ناشتنی ته‌رم كه‌ رووبه‌ره‌كه‌ی دوو ئه‌وه‌نده‌ی گۆڕستانێكی ئاسایی ده‌بوو. له‌وێدا قه‌بره‌كانیان هێنده‌ قووڵ هه‌ڵكه‌ندبوو، مردووه‌كان به‌بێ تابووت به‌ سێ ریز له‌سه‌ریه‌ك بنێژن، به‌ڵام ئه‌م كاره‌ش نه‌ده‌كرا درێژه‌ی پێبدرێت له‌به‌رئه‌وه‌ی قه‌راغی گۆڕه‌كان وه‌كو ئیسفنجی لێهاتبوو به‌پێ خستنه‌سه‌ری، خوێنی پیس و بۆگه‌نی ده‌ده‌ڵاند. ل147”

له‌مه‌دا نووسه‌ر زیاتر پشتی به‌ میتۆدی سروشتگه‌رایی ئێمیل زۆلا به‌ستووه‌، به‌مشێوه‌یه‌ش توانیویه‌تی دیمه‌نه‌كه‌ پڕاوپڕ بۆ خوێنه‌ر بگوازێته‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش هێنده‌ی تر رۆمانه‌كه‌ی به‌هێز كردووه‌.

پیریی
خاڵێكی گرنگتر، كه‌ نووسه‌ر پانتایی باشی بۆ داناوه‌، په‌یوه‌ندی به‌ مه‌سه‌له‌ی پیرییه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌مه‌دا نووسه‌ر به‌ پێی سه‌لیقه‌ی خۆی، قسه‌ی له‌باره‌ی پیرییه‌وه‌ كردووه‌.

فلۆرینتۆ هه‌ستی ده‌كرد، پیریی ئه‌و، لافاوێكی پڕ جۆش و خرۆش نییه‌، به‌ڵكو چاڵاوێكی گه‌وره‌یه‌ دڵۆپ دڵۆپ یاده‌وه‌ری لێده‌تكێت و وشكده‌بێت. لێزانیی و زیره‌كی په‌رپووت ده‌بوو، متانه‌ی پێنه‌ده‌كرا، دوای چه‌ندین رۆژ خووڵانه‌وه‌ به‌ ده‌وه‌ری ڤێلای لامانگادا، له‌وه‌ تێگه‌یشت كه‌ شێوازه‌كانی سه‌رده‌می گه‌نجی هه‌رگیز ناتوانن ئه‌و ده‌رگایانه‌ بشكێنن كه‌ پرسه‌ كڵۆمی دابوون. ل393

جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ ماركیز له‌ كۆتاییی ته‌مه‌نیدا تووشی نه‌خۆشی زه‌هایمه‌ر بوو، رۆژنامه‌یه‌كی ئه‌ڵمانیش به‌ مانشێتی گه‌وره‌ نووسیبووی” خۆشه‌ویستی له‌زه‌مه‌نی زه‌هایمه‌ردا.”

وه‌زعی سیاسی

نووسه‌ر له‌په‌نا خۆشه‌ویستییدا باسی ژیان سیاسی ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌كات و تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی هه‌ژاریی و ده‌وڵه‌مه‌ندیی و جیاوازی چینایه‌تی.

“عه‌ره‌بانه‌كه‌ به‌ناو ره‌شاوی شه‌قامه‌كاندا به‌ خوار و خێچی كه‌وته‌ڕێ، ئه‌و جێگایه‌ی كه‌ سیساركه‌ كه‌چه‌ڵه‌كان له‌سه‌ر پاشـاوه‌ی قه‌سابخانه‌كان شه‌ڕیان ده‌كرد، كه‌ ده‌توت نێچیرێكی تازه‌یه‌ و یه‌كه‌م خێزاوی ده‌ریا خستوویه‌تییه‌ كه‌ناره‌وه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ شاری مه‌سئوله‌كانه‌وه‌ كه‌ خانووه‌كانیان له‌ به‌رد دروستكرا بوون، خانووه‌كانی ئێره‌ له‌ پارچه‌ ته‌خته‌ دروستكرا بوون له‌ هه‌ڵچوونی گواوی زێڕابه‌ سه‌ر به‌تاڵه‌كان ده‌یپاراستن كه‌ میراتی ئیسپانییه‌كان بوو. هه‌موو شتێ بۆنی نه‌گبه‌تی لێده‌هات و هه‌موو شوێنێ وه‌كو كاوله‌ ده‌هاته‌ به‌رچاو.ل24

دواتریش ده‌ڵێت

سه‌ڕه‌رای تێپه‌ڕبوونی نیو سه‌ده‌ به‌سه‌ر ژیانی سه‌ربه‌خۆییدا، وڵات هێشتا یه‌ك رۆژ ئاشتی راسته‌قینه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌دیبوو.ل 99

دوا قسه‌

به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌م رۆمانه‌ قسه‌ی زۆر هه‌ڵده‌گرێت و له‌ جیهانیشدا لێكۆڵینه‌وه‌ی زۆری له‌باره‌وه‌ كراوه‌، ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی نووسه‌ر توانیویه‌تی كۆمه‌ڵێك بابه‌تی فیكریی و فه‌لسه‌فی و ئه‌ده‌بی گرنگ له‌م رۆمانه‌دا كۆبكاته‌وه‌ و به‌شێوازێكی جوانی ئه‌ده‌بیش، پێشكه‌شی خوێنه‌رانی جیهانی بكات.
لێره‌دا جێگه‌ی خۆیه‌تی ده‌ستخۆشی له‌ محه‌مه‌د كه‌ریم بكه‌م و هیوای كار و به‌رهه‌می جوانتری بۆ ده‌خوازم.

ئەردەڵان عەبدوڵڵا

سه‌رچاوه‌:
گابریل گارسیا ماركیز. خۆشه‌ویستیی له‌ زه‌مانی كۆلێرادا. له‌ فارسیییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم. چاپی دووه‌م. سلێمانی. 2016.

//www.annajah.net/
//www.almrsal.com/

Notes From Ander Ground ) ( کتێبێکی دەستۆفسکی یە ، ئەم کتێبە چەند چیڕۆکێکی لە خۆ گرتووە ، یەکێک لەوانە ( خەونی پیاوێکی گەلحۆ )یە . یان خەونی پیاوێکی گاڵتەجاڕ . چونکە وشەی ( Ridiculous ) بە مانای گەلحۆ دێت و بە مانای گاڵتەجاریش دێت بەڵام ، من بۆ ناونیشانی ئەم چیڕۆکە گەلحۆ بە شیاوتر دەزانم . کاتێک لە خوێندنەوەی چیڕۆکەکان بوومەوە ، چیڕۆکی خەونی پیاوێکی گەلحۆ لە هەموو چیڕۆکەکانی تر زیاتر سەرنجی ڕاکێشام و تووشی ڕامانێکی قووڵی کردم . دیارە دەستۆفسکی بە ڕۆمانەکانی ( برایانی کارامازۆف و تاوان و سزا ) وە ناوبانگی دەرکردووە و یەکێکە لەو نووسەرە زیندووانەی کەوا ، مێژوو بۆ هەمیشە بە زیندوویی باسی دەکات . لەگەڵ ئەوەش هەر یەکێک لەم چیڕۆکانە لە ئاستی ڕۆمانەکانی ( برایانی کارامازۆف و تاوان و سزا ) دان . دیارە من بۆخۆم لە سەرەتای هەشتاکانەوە لە ڕێگەی ڕۆمانی ( شەوە سپیەکان ) ەوە ، بە دونیای دەستۆفسکی ئاشنابووم و پێی سەرسام بووم . لە شەوە سپیەکانەوە فێربووم ، لە پاڵ شیعر و چیڕۆک ، ڕۆمانیشم خۆش بوێ ..! ( خەونی پیاوێکی گەلحۆ ) بە بڕوای من ، چ ناونیشانەکەی چ ناوەڕۆکەکەی چەندین خوێندنەوەی جۆراوجۆر هەڵدەگرێ . چونکە مەدلوولەکان هێندە قووڵ و پڕ واتان ، هەر لە دەسپێکی چیڕۆکەکە تا کۆتاییەکەی خوێنەر حەپەساو دەکات . بەرلەوەی بچمە نێو خوێندنەوە و ڕۆچوون بە نێو ڕەگ و ڕیشە و کۆڵانە پێچاوپێجەکانی چیڕۆکەکە ، دەمەوێت ئەوە بڵێم کەوا ، ئەگەر ( چارلز دیکنز ) لە ڕۆمانی ( دێڤد کۆپەرفێلد ) دا ، وێنەی منداڵی خۆی کێشابێ و ژیانی پڕ مەینەت و ناسۆریەکانی خۆی لەم ڕۆماندا بەرجەستەکرد بێ ، ئەوا بە دڵنیاییەوە دەتوانین بڵێین ، کەوا دەستۆفسکی ش لەم چیڕۆکەیدا ، وێنەی خۆی و بیرکردنەوە و تێڕوانینەکانی خۆی زۆر بلیمەتانە لە دەقێکی هاڕمۆنی و جواندا خستۆتە ڕوو . من بۆخۆم لە سەرەتای چیڕۆکەکە تا کۆتاییەکەی هەستم دەکرد ، لەگەڵ پیاوێکی گەورەدام یان لەگەڵ فەیلەسوف و بیرمەندێکی گەورەدام ..! وام هەست دەکرد ، لەگەڵ کەسێک دام دەکرێ شەرم لە تواناکانی بکەی .. موعجیزەیەکی سەیر و سەمەرە ، خاوەن دونیایەکی پڕاوپڕ لە نهێنی و پڕاوپڕ لە گۆشە و کەلێن و قوژبنی تاریک ..! بەمانایەک ، ئەگەر بمانەوێت بەدوای خۆشی و لەزەتەکانی ژیاندا بگەڕێین لە هەمانکاتدا ، مانایەکمان دەست بکەوێت بۆ بوون و بەهاکانی جوانی ، پێویستمان بەوەیە ( ئەو گۆشە و کەڵێن و قوژبنە تاریکانەی نێو دونیای نووسینەکانی دەستۆفسکی ڕووناک بکەینەوە و لێیان بڕوانین ..! ) . ( خەونی پیاوێکی گەلحۆ ) .. هەر لەسەرەتاوە گەورەترین پرسیار لە پشت زاراوەی گەلحۆ لەلای خوێنەر دەوڕوژێنێ . لە پشت ئەم زاراوەیە ، کێشە و تەنگژەکان خۆیان ڕووت دەکەنەوە ، ئەم حالەتە وا لە خوێنەر دەکات بە چەشەیەکی زیاتر و بە تامەزرۆییەکی زیاترەوە ، بەنێو ناواخنی چیڕۆکەکە ڕۆبچێ ، هەر بەم شاگەشکەییەوە خوێنەر واز لە مانا ڕووتەکەی گەلحۆ دێنێت و بەدوای مانا شاراوەکانیدا دەگەڕێت بەڵام ، دەستۆفسکی زۆر لێزانانە ئەم زاراوەیەی هەڵبژاردووە بۆ ناونیشانی چیڕۆکەکەی . مەبەستیەتی ، لە پشت ماناکانی گەلحۆوە بە خوێنەر بڵێ / ژیانێک پڕاوپڕ بێت لە جیاوازی و هیچ بەها و پیرۆزیەک و ڕێزێک بۆ مرۆڤەکان بە ڕەوا نەبیندرێ ، مرۆڤەکان بۆ هەمیشە کۆیلە و زەلیل بن ، ئیدی ئەمجۆرە ژیانە لە گەلحۆیی زێتر هیچی تر نییە ..! ئاخر مرۆڤ بۆ ئەوە دروست نەبووە کە تەنها بۆ پەیداکردنی پارووە نانێک ئامادەبێت هەموو کۆششەکان و تەنانەت مەرگی خۆشی ببەخشێت ..! یان لە هەموو ئەوشتانە بێبەش بێت کە بزە دەهێننە سەر لێوان و فەرامۆشی بە ڕۆح و جوانیەکانی سروشت دەبەخشن ..! ئاخر گەر مرۆڤ لە گەرمەی خۆشیەکانیدا نەتوانێت بە ئازادی گۆرانیەکانی بچڕێ ، بۆ ڕەواندنەوەی ناسۆریەکان و بەتاڵکردنەوەی خود ، دەبێتە کائینێکی بێبەها و مردوو ..! شتێکی ڕوون و ئاشکرایە ، لەو کۆمەڵگە چینایەتیە پڕ چەوساندنەوەی کە دەستۆفسکی لەم چیڕۆکەیدا وێنەی کێشاوە ، مرۆڤەکانی خوارووی چینی خواپێداوەکان دەبێ بۆ هەتاهەتایە هەر قەشمەر و گەلحۆ و زەلیل بن ..! نابێت هیچ ناسنامەیەکی مرۆڤانەیان هەبێت . شایستە بەوەن هەتا مردن سەرگەردان و داماو لەسەر شۆستەکاندا بخەون ، سواڵ بکەن ، لەنێو جەنجالیەتی هەراوزەنای ئاوازە ناشازەکانی مەرگی شێنەییدا بە ونبوویی بمێننەوە . وەک چۆن ” بەرتۆلد برێخت ” لە شانۆگەریەکانیدا ،هەوڵی ئەوە دەدا ، برین و ژان و کێشە کۆمەڵایەتیەکان و مەینەتیەکانی مرۆڤ بخاتە بەردەم بینەر و لەهەمانکاتدا ، ئەوە لە مێشکی بینەر بەجێبهێڵێ ( گەر مرۆڤ لە هەوڵ و کۆششەکانی بەردەوام بێت ، دەتوانێت وەڵام بە کێشەکانی بداتەوە و چارەسەریان بکات ..! ) هەر بۆیە لە شێوازی برێختی دا ، دیواری چوارەم لە نێوان ئەکتەر و بینەر نامینێت . وەک ئەوەی بینەریش بەشدار بێت لە نمایشەکاندا ..! ) .
دەستۆفسکی لەم چیڕۆکەیدا ، سەخافەتەکانی دونیای سەرمایەداریمان بۆ ڕەسم دەکات . دونیایەکی تەواو جیاواز ، دونیایەک کە تیایدا هیچ خۆشەویستیەک لە نێوان مرۆڤەکاندا نییە ، مرۆڤەکان تەریک و دابڕاوانە ، لە کونجی ژوورە تاریکەکان لە گۆشە تەنهاییەکاندا بێئاگا لە یەکتری دەژین و دەمرن ..! بە مانایەک دونیایەکی بێ ڕۆح ، بێ هەست ، بێ هەناسە ، دونیایەکی نەخشێندراو بە کۆمێدیایەکی تووڕەهات و پڕوپووچ ، بێبەها و بێ ناوەڕۆک ..! لەلایەکی ترەوە ، وەسفی دونیایەکی ترمان بۆ دەکات دونیایەک کە تیایدا ، مرۆڤەکان لە نێو کەرنەڤالی خۆشەویستی هەناسە دەدەن و دەژین . پڕاوپڕ بە مانای خۆشەویستی هەموو یەکتریان خۆشدەوێ .. خۆشەویستی و پێکەوەیی ، سیماو شوناسی ئەم کۆمەڵگایەیە . بەیەکەوە گۆرانیە بەسۆزەکانی ژیان دەڵێنەوە ، بە یەکەوە پێکی شەڕابی ئازادی و ڕەهایی هەڵدەدەن ..! دەستۆفسکی لەم ژیانە ئارام و هێمن و سەرفرازییە ناو دەبات بە بەهەشت . بەڵام بەهەشتێکی واقیعی ، بەهەشتێک لە سەر زەمین و باوەشێنکراو بە هەناسەکانی مرۆڤ ..! ئەم بەهەشتە لەسەر ئەستێرەیەکی تری ئەو کەونەیە ، کابرای گەلحۆ ڕۆچووە بەنێو خەونێکی خۆشەوە دەیەوێ پەی بە نهێنیە پڕ ترسەکانی مردن ببات .. دەیەوێ وەرزەکانی مردنیش تاقی بکاتەوە و لە دەرگای ئەو تاسە و خۆزگانەش بدات ، کە برینە حەسترەتیەکانی مرۆڤ ساڕێژ دەکەن . بە هۆی سەفەری خەونەوە لە جێگە و ڕێگە و هاومەملەکەتیەکانی خۆی دوور دەکەوێتەوە ، لەوێندەرێش هەر مرۆڤێکی ماندووە ، هەر سادە و ساکار و دڵ پڕ بەزەییە ، هەمیشە دڵی بۆ مرۆڤەکانی لای خۆیان لێدەدا و بیریان دەکات . ئارەزووی ئەوە دەکات بگەڕێتەوە لایان ، کە بەرەو بەهەشت دەڕٶن بەهەشتەکە دوورە و لەسەر ئەستێرەیەکی ترە .. لە ڕێگادا کۆمەڵە ئەستێرەیەک دەبیندرێن و دەدرەوشێنەوە ..! بە بڕوای من ئەو وێنانە ئەوە دەگەیەنن ( گۆڕینی دونیا و گەیشتن بە ژیانێکی باشتر ) کارێکی هێندە ئاسان نییە .. پێویستی بە هەوڵ و تێکۆشانی زۆر و قوربانیدان هەیە ، دالەکانی ( دووری ، مردن ، ئەستێرە ، خەون ) ئەم مەبەستانە دەپێکن کە باسم کردوون . بەمانایەک ، هیچ شتێک مەحاڵ نیە لەبەردەم تێکۆشانەکانی مرۆڤ ، هەرچەندە قوربانیەکان گەورەش بن ..! لە ئاکامدا ئاسۆیەکی گەش و ڕوون دەخاتە بەردەم مرۆڤەکان . دەکرێ وێنەی درەوشانەوەی ئەستێرەکان نیشاندەر و موژدەبەخشی گەیشتن بەم دونیایە جوانە بێت .. چەند شکۆمەندیە بۆ نووسەر بەم مەبەستە پیرۆزەوە بنووسێ و قەڵەمەکەی ببێت بە گەشترین مۆم بۆ ڕووناککردنەوەی ڕێگا تاریکەکانی بەردەم ئامانجە گەورەکان ..! ” مەکسیم گۆڕکێ ) لە کتێبی ( هەدەفی ئەدەبیات ) باس لە جێگە و ڕێگەی نووسەر و ئامانجی نووسین دەکات . نووسەران لە ئاستێکی زۆر بەرز دەبینێت ، بەرز تا ئاستی پەیامبەر ..! واتە نووسەر و پەیامبەر دوو مرۆڤن بۆ کۆمەڵگە دەئاخڤن .. ڕۆژانە خەڵک چاوەڕوانی پەیامەکانیان دەکات . هەوڵدەدەن لەڕێگەی پەیامەکانیان مرۆڤ بەرەو ڕزگاری و بەرەو ئامانج و ئومێدەکانیان ببەن . جیاوازی نووسەر و پەیامبەرەکان لەسەرچاوەی وەحی و ئیلهامەکانیانە ، سەرچاوەی وەحی و ئیلهامی پەیامبەرەکان لە سەرچاوەیەکی ون و خالقێکی نادیارەوەیە . بەڵام ، وەحی و ئیلهامی نووسەران لەنێو ئێش و ئازار و مەینەت و خولیا بەرزەکانی مرۆڤایەتیەوەیە ..! واتە سەرچاوەیەکی واقعی و دیار و هەستپێکراو ..! ئەم دونیا جوانەی دەستۆفسکی وێنەی کێشاوە ، ئەلتەرناتیڤی ئەو دونیا واقیعیە پڕاوپڕ لە کێشەو ڕق و قینە و گۆشەگیرییەی سەردەمە ، کە مرۆڤەکان لەبەر ئەنجامی ناسۆری مەینەتیەکانیان لە نێو خەون و خۆزگەکانیان وێنەی ئەلتەرناتیڤەکەیان کێشاوە و ئەویش دونیایەکی باشتری بێ چین و چەوساندنەوەیە . بە مانایەک ، ئەو بەهەشتەی دەستۆفسکی لە چیڕۆکەکەی وێنەی کێشاوە . ئەم خەونە بۆتە بەشێک لە بیرکردنەوە و ئومێد و لەنێو ڕووبەری نەستیان شوێنێکی فراوانی داگیر کردووە . زێدەڕۆیی نیە ئەگەر بڵێم ، ” مارکس و ئەنجلس ” بە نووسینی هەموو بەرگەکانی کاپیتال و نووسینەکانی تریان ، وەک ڕەخنە لە هیگل و فیورباخ و سۆشیالیستە تۆباویەکان و ڕەخنە لە بەرنامەی گۆتە و ئایدیۆلۆژی ئەلمانی و .. بەم هەموو کارە گەورانەوە هەر ئەو مەبەستەیان پێکاوە کە دەستۆفسکی لەم چیڕۆکەیدا پێکاویەتی ..! دیارە مەبەستم ئەوە نییە لە بەهای ئیشەکانی مارکس و ئەنجلس کەم بکەمەوە بەڵام ، مەبەستمە ئەوکارەی دەستۆفسکی بەرز بنرخێنم . لەگەڵ ئەوەشدا دڵنیام نووسینەکانی مارکس و ئەنجلس یارمەتیدەر و سەرچاوەیەکی گەڵێک بەسوود بوونە بۆ بەرهەمهێنانی ئەم چیڕۆکەی دەستۆفسکی ..!
دەستۆفسکی لەم چیڕۆکەیدا ، خۆشەویستی نێوان مرۆڤەکان ، بە بنەڕەتیترین بگرە هۆکارێکی پێشمەرج بۆ خۆشی و حەزوئارەزووەکانی هەر کۆمەڵگەیەکی ئارام و خۆشبەخت داناوە . بەمانایەک ژیان بەبێ خۆشەویستی ( گەلحۆیی و مردنە ) مرۆڤ پەنا بۆ کوشتنی خۆی ببات گەلێک باشترە ..! بەمانای لە کۆمەڵگەیەکی بێ خۆشەویستی ، مردن سەرفرازترە لە بوون ..! ئەوەتا لە شوێنێک پێمان دەڵێت ( خەڵکت خۆش بوێت وەک ئەوەی چۆن خۆت خۆش دەوێ ..! ) لە سیاقی مانای ئەو ڕستەیە و ناونیشانی چیڕۆکەکە ، هەست بە وێنەیەکی پرادۆکسی دەکەین بەمانایەک ، دوو حالەتی دژ بەیەک لە چوارچێوەی یەک ڕستەدا یان دەقێکدا ، ئاخر گەلحۆیەک کە هەموو کۆمەڵگە ڕێز و حوڕمەتێکیان بۆ قایل نیە و هەمیشە بە گاڵتەجار و گەلحۆ سەیری دەکەن ، پێی پێدەکەنن ، لە ئەنجامی توورەهاتترین و نزمترین ئاستی ژیانی خۆیدا ، لەپەڕی گۆشەگیری و تەنیاییدا ، تا ئاستی ئەوەی مەرگ بە ئاوات بخوازێت یان لە هەوڵی کوشتنی خۆی دا بێت . کەچی ،خەونەکانی ئەم گەلحۆیە دونیایەکی تەواو پێچەوانەی ئەم پێناسەیەی سەرەوەیە ..! وەک مرۆڤێکی ڕزگاربەخش هەوڵ دەدات ، لە موسیبەتەکان ڕزگارمان بکات و دونیایەکی نەخشێندراو بە ئومێد و ئارەزووەکانمانەوە . دونیایەکی هەوتەریب لەگەل خەونە جوانەکان و پیرۆزی مرۆڤایەتی دەخاتە بەردەممان . هەر لێرەوە پرسیار و گرێی وێنە پارادۆکسیەکەمان مانا پەیدا دەکەن . یان دیمەنێکی تر کە مرۆڤ تووشی سەرسامی دەکات ئەوەیە ، کە مرۆڤ تا ئەوپەڕی بێسنووری لەنێو خەیاڵ و ئەندێشە و بیرکردنەوەکانی کابرای گەلحۆ پیرۆزە و کائینێکی پڕ بەهایە . بۆیە لە کاتی دوورکەوتنەوە دڵی بۆیان لێدەدا و ئومێدی ژیانێکی باشتریان بۆ دەخوازێ و هەموویانی خۆشدەوێ ، بە ئەوانەشەوە کە گاڵتەیان پێدەکرد و پێی پێدەکەنین ..! ئەمەش ڕێک هەمان ئەو وێنەیەیە کە ” لیڤ تۆلستۆی ” لە چیڕۆکی ( کۆچی هەتا هەتایی ) دا وێنەی کێشاوە . لە هەردوو چیڕۆکەکە وا هەست دەکەی ، مرۆڤ شایستە بە هەموو پیرۆزیەک و ڕێز و خۆشەویستیەکە ، ئەم ڕەسەنەیەتی و بنەڕەتی بوونە بۆ مرۆڤ دەگەڕیتەوە . هەر لەم چیڕۆکەدا ، واتە لە ( خەونی پیاوێکی گەلحۆ ) دا ، دووجۆر پێکەنین دەبیندرێ یەکێکیان ، لە پشت مەدلوولەکانی زاراوەی گەلحۆوە کە لەنێو کۆشکە ڕازاوەکانی خواپێداوەکان دەبیسترێ ..! پێکەنینێکی بێمانا ، مردوو ، نامۆ بە پیرۆزی و بەهاکانی مرۆڤ ، نامۆ بە جوانیەکانی سروشت و ڕوخسارە ئیرۆسیەکەی خۆشەویستی ، نامۆ بە خەون و خەیاڵە پەمەییەکانی مرۆڤ ..! پێکەنینێکی تر ، لە پشت مەدلوولەکانی خۆشەویستیەوە دەبیندرێ ، کە لەژێر کەپر و دەوارە شڕەکانی ئەو خێڵانەوە دەبیسترێ ، کە لەم دونیایە نایەکسانەدا فڕێدراونەتە کەنارەوە و خواپێداوەکان پێیان دەڵێن گەلحۆ ..! پێکەنینێک کە لەناخی ناخەوەی ڕاستی و پاکی و بەرائەت و سۆزی مرۆڤەکان هەلقوڵابێ ، پێکەنینێک هاوجووت لەگەڵ جوانیەکانی گوڵ و گۆرانیەکانی ڕووبار و تریفە ئومێدبەخشەکانی باران ..! شتێکی تر لەم چیڕۆکەدا دەکرێ باسی بکەین ، ئەویش ( خەون ) ە .. کە وەک کردارێکی ئامانجدار ، بۆ گەیشتن بە ترۆپکی مەبەستەکان بەکارهاتووە . بە مانا فرۆیدیەکەی ، دەستۆفسکی لە ڕێگەی کرداری خەونەوە توانیویەتی بۆ نێو ڕووبەرە نەستیەکان ڕۆبچێ و لاپەڕەی غەریزە چەپێندراوەکان هەڵبداتەوە و لەوێدا ، ئاوات و هێڤیە تۆز لەسەر نیشتووەکانی مرۆڤەکان ببینێ . تاسەکانیان ، ڕازەکانیان ، عەشقەکانیان ، خەون بە داهاتوویان ، هەموو ئەمانە ببینێت . لە ڕاستیدا ئەم جوانکاری و ئەفراندنە لە بواری دەروونی و دەرخستنی ڕاستیە شاراوەکانی نێو ناخی مرۆڤ و شیتەڵکردن و خوێندنەوەی دەمار بە دەماری حەزوو ئارەزووەکان ، من پێموایە ئەوە داهێنانێکی گەورەیە ، هەر ئەوەیە وایکردووە ، کە ئەم دەقە بۆ هەتاهەتایە بە زیندوویی بمێنێتەوە .. لە کۆتایی چیڕۆکەکەش دەستۆفسکی ئەم مەبەستەشمان پێدەڵێ / کە ئەو دونیایە باشترەی بە بەهەشت ناوی بردووە دەکرێ مرۆڤەکان پێی بگەن .. بەڵام مەرج نیە وەک شتێکی ئەزەلی و ئەبەدی بمێنێتەوە ..! دەکرێ تەنگژەکان ، کێشەکان ، مردنەکان ، شەڕەکان ، گەلحۆییەکان ،.. دووبارە دەست پێبکەنەوە و دیسان بە ڕەنگێکی تر و لە بەرگێکی تردا دووبارە ببنەوە ..!
کە ئەمەش فاکتێکە بۆ بەردەوامبوونی ژیان و مرۆڤ ..!

سەرچاوە :
Dostoyevsky
Notes From Under Ground
Anew Transistion with Afterword
By Andrew R.Macandrew

دووەمین کتێبی نووسەر (ئاکۆ عەبدوڵڵا)، بەناوی “هارمۆنیا کۆمەڵێک ترۆپ لە جیهانی میوزیک “چاپ و بڵاوکرایەوە
لەسەر ناوەڕۆکی کتێبەکەد ، نووسەر ئاکۆ عەبدوڵڵا دەڵێت “ئەو کتێبە هەوڵێکە بۆ چونە ناو مێژووی میوزیکی جیهانی و ئاشنابوون بەژیان و بەرهەمەکانی هەندێک لەترۆپکە دیارەکانی. ئەو ترۆپکانەی لەتەک سەختییەکانی ژیان و ئازارەکانی ناخ، بابەتی وەهایان داڕێژت و ئامێرەکانیشیان وەها بۆ هێنا دەنگ تاکو ئاوازی جوان و شیرین دەربکەن و کار لەناخی مرۆڤ بکەن”.
هەروەها دەڵێت” لەوەتەی هەم حەزم لەهونەرە بەهەموو جۆرەکانییەوە. هەوڵمدا ببمە ژەنیاری ئامێرێکی میوزیکی. ماوەیەکیش لەلای یەک لەمامۆستا چاکەکان مەشقم کرد. دوای ئەوەی بەو ئاواتە نەگەیشتم، کاتێک دەروازەی رۆژنامەنووسیم بەڕوودا کراوە، لەتەک نووسینی بابەتی دیکەی کەلتووری، لەو بوارەش هەوڵمدا و کردم بە شوێنگرەوەی حەزەکەی ئەوسام. پوختە کە نەبوومە ژەنیار، توانیم ئەوە پێشکەش بکەم کە لەپێشتانە، بەو هیوایەی جێگەی خۆشحاڵی ئێوەبێت”.
لە کۆتایی دا نووسەرئاکۆ عەبدوڵڵا دەڵێت” هەوڵم داوە، بەجیا ژیان و بەرهەمی میوزیکی بیست و چوار کەسایەتی دیاری ئەو بوارەی لەژێر وێنەی خۆیان و بەناونیشانی تایبەت بەپلە و پێگەیان لەبوارەکە بەسەرکردۆتەوە کە هەریەک لەوانە تروپێکن لەترۆپکەکانی میوزیکی جیهانی. دەربارەی ژیانیان گرنگی تایبەتی بەو وێستگانە داون کە لەناویاندا کەسایەتی و هەڵوێستیان لەساتە هەستیارەکانی ژیاندا دەرکەوتووە. سەبارەت بە بەرهەمەکانیشان هەوڵم داوە گرنگترین کارەکانیان و کاریگەرییان بەخوێنەر بناسێنم”.
شایانی باسە لەتەک ئەو کەسایەتییانە نووسەر بەبابەتێکی وەرگێڕدراوی بەناونیشانی (هۆش و داهێنانی میوزیکی) کتێبەکهی بەکۆتا گەیاندووە. وەک لەپەراوێزەکەی ئاماژەی بۆ کردووە (لەبەر گرنگە ناوەرۆکەکەی بەباشی زانیوە کتێبەکەی پێ بەکۆتایی بگەیەنێ).
کتێبی “هارمۆنیا کۆمەڵێک ترۆپ لە جیهانی میوزیک “بەتیراژی 500 دانە لەچاپخانەی رۆشەنبیری سەر بەوەزارەتی رۆشەنبیری، چاپی یەکەمی بڵاوکراوەتەوە.

• بەشی یەکەم :

  لە بارەی نۆڤلێتی ( کچەی خۆێنەر ) کەمێ دەدوێم .. نۆڤلێتی ( کچەی خوێنەر ) یەکێکە لە بەرهەمە دانسقە و کاریگەرەکانی نوسەر و شانۆکار مامۆستا ( نیهاد جامی ) ، کتێبێکی قەبارە بچووکە ، بەڵام زۆرترین کاریگەر بەسەر خۆێنەرەوە جێ دەهێڵێت ..!! ناوەرۆکی کتێبەکە باس لە چیرۆکی کچێک ئەکات کە لەسەر زاری خۆی کە پێی دەڵێن ” کچەی خۆێنەر ” کە قوربانی دەستی کەسانی ڕۆشنبیری وەک ( سالح یاسین )ی رۆماننوس و ( محمود قادر )ی شاعیر و ( عەزیز ناسر )ی شانۆکارە، کە بە ناوی عەشق و خۆشەویستی و زەواجەوە فریوی ئەدەن و دوای فرامۆشی ئەکەن ..
  من کە لە خوێندنەوەی ئەم کتێبە بومەوە ئەو وتەیەی ئەلبێرد کامۆم بیرکەوتەوە کە دەڵێ: ( کەسێک هەر لە بنەرەتە گەمژە بێت کتێب رۆشنبیری ناکات ) ، لێرەدا مەسەلەکە هەر ئەوە نییە کۆمەڵێ کەس بەناو ڕۆشنبیریەوە زەفەر بە کچەی خۆێنەر ئەبن ، بەڵکو سەیرەکە ئەوەیە خودی کچەی خوێنەریش بەرەو دونیای مەعریفەت هەنگاو دەنێت کەچی دەکەوێتە داوی ئەو کارە هەڵە بەد ئینسانییەوە ، لەمەوە بۆمان دەر دەکەوێت ڕۆشنبیر بیت یان نارۆشنبیر لە کۆتاییدا تۆ مرۆڤی ، ڕەنگە کۆمەڵێ هەستی وژێنەر هەبێ لەبابەتی مەعریفە بە دەر بێ لەوانەیشە لە بابەتی مەعریفەش بەدەر نابێ ، وەلێ ڕۆشنبیرەکان تۆزێ شارەزا و لێزانانە هەنگاو دەنێن بۆ ئەو بابەتانە ..!! کاتێ ناڵی بە مەستورە خانم دەڵێت : مەستورە کە حەسناو ئەدبیە حیسابێ هاتە خەوم ئەمشەو بە چ نازێک و عیتابێ ، من باسی ئەوە ناکەم ئەم شیعرە غەزەلە یان ئێرۆتیکیە یاخود ئەچێتە چی قالبیکی شیعرییەوە ، بەڵام ئەگەر هەستێکی وژێنەر نەبوایە بە جۆرێک لە جۆرەکان هەرگیز ئەم شیعرە بە ئەندازەی ئێستا لە دایک نەدەبوو ..!! ئەگەر کەسێک پێم بڵێ پێناسەی کتێب چییە؟ لەوەڵامدا دەڵێم: پردێکە لەم دیوی نەزانینەوە بۆ ئەو دیوی مەعریفەت ! ڕەنگە کچەی خوێنەر بە تەواوی بەو پردەیە نەپەریبێتەوە ، بەڵام لێرەدا پرسیارێک دێتە ئاراوە .. باشە ئەو کەسانەی کە زەفەریان بە کچەی خوێنەر برد پێی نەئەوترا رۆشنبیر ؟ لە وەڵامدا دەڵێم : مەرج نییە کتێب هەموو کەسێ رۆشنبیر بکات وەک چۆن لە پێشودا ئاماژەمان بە وتەکەی ئەلبێرت کامۆدا کە دەڵێت : ((کەسێک هەر لە بنەرەتدا رۆشنبیر نەبێت کتێب رۆشنبیری ناکات)) بە بۆچوونی من دونیای کتێب و خوێندنەوەش هاوشێوەی دونیای عیبادەتە ، بۆ نموونە لە ئاینی پیرۆزی ئیسلامدا هەیە لە پاڵ نوێژ و ڕۆژوکەیدا درۆ و دزی و کاری خراپە ئەنجام دەدات واتە ، تا نییەتی گۆرانکاری لە بوونی خۆتە نەهێنی هەزارەها نوێژ و رۆژوو ناگاتە ئەو تاقە نوێژەی کە بە ڕوح نیەتی گەڕانەوەت داوە بۆ لای خودا بەهەمان شێوەش لە دونیای کتێب و خوێندنەوەش خوێندنەوەی هەزارەها کتێب ناگاتە خوێندنەوە ئەو چەن کتێبە کەمەی کە بۆ مەبەستی گۆرانکاری خودی خۆت ئەیخوێنیتەوە راستە رۆشنبیرەکان پێشەنگی گومەلگان بەڵام ، مەرج نییە هەمیشە تەنیا پەند و ئامۆژگاری لە ڕۆشنیرەکان وەر بگرین لە ڕۆمانی “زۆربای یۆنانی” خودی زۆربای یۆنانی کەسێکی نارۆشنبیر و لادێی ئەبێ کەچی ئەو هاورێی کە لەگەڵی ئەبێ کە پێی ئەلێ “سەرۆک” کەسێکی نوسەر و رۆشنبیر ئەبێ ئەگەر لە ڕۆمانەکە ورد بینەوە ئەوەنەی پەند و ئامۆگاری لە ڕەفتار و گۆفتاری زۆربای یۆنانیەوە وەرئەگرین بە پێچەوانەوە پەند و ئامۆژگاری لە هاورێکەیەوە وەرناگرین ، یاخود جاری وا هەیە دایکی شەهیدێک یاخود باوکی شەهیدێک نەخوێندەوارن ، بەڵام قسەی هێندە کاریگەر ئەکەن کە هیچ ئەدیب و نوسەرێک بە زمانی قەڵەمەکەیدا نەهاتووە ..!! نۆڤلێتی کچەی خۆێنەر بە جۆرێ لە جۆرەکان هەستی کچێنی بریندار کردم چونکە ، ئەو عەقلییەتە کۆنەی بیرخستمەوە کە لە دێر زەمانەوە کە کچ بە زەعیفە و لاواز لە قەڵەم دەدەن ، واتە کچ ناتوانێ ئاگای لە خۆی بێت تەنانەت ئەگەر ڕۆشنبیریش بێت ، بەڵام کچ دەتوانێت خۆی ببێت بە فریادڕەسی خۆی شەهرەزاد ئاسا شۆرشی عەقلی بکا و ببێت بە فریادڕەسی کچانی دیکەش . وتەیەکی فەڕەنسی هەیە ئەڵێت : هەمیشە خۆت فێری بەرامبەرکانت ئەکەی کە بەچی شێوەیەک ڕەفتارت لەگەڵدا بکەن ! واتە تا خۆمان ڕێگا بۆ بەرامبەرەکانمان خۆش نەکەین هەرگیز بۆ ئەبەد ناتوانن زەفەرمان پێ ببەن ..! ئەبێ هەمیشە چرای هیوایەک بهێڵینەوە بۆ رزگار بوون لە تاریکی و جەهاڵەت ، چونکە کەسە دواکەوتووکان ئەوە دیارە بە چ ئاستێک لە ئافرەت دەڕوانن بەڵام ، لەم ڕۆمەنەدا کەسە ڕۆشنبیرەکانیش وەک کارەکتەری سالح یاسینی ڕۆماننوس و محمود قادری شاعیر و عەزیز ناسری بەهەمانشێوە لە ئافرەت دەڕوانن ، نۆڤلێتی کچەی خوێنەر وەک کورد گوتەنی ( ئەمیشم چوو ئەویشم چوو ) بەڵام لە کۆتایی ئەم کتێبە بۆم دەرکەوت کە چەن رۆشنبیر بیت هەمیشە دەماری پیاوسالاری و نێرسالاری لە ناخی کۆمەڵگای ئێمە بوونی هەر هەیە .

• ( ماویەتی )

ئەم ئێوارە چرپە چرپی دوای رێزان و لەنجە و سەما
حەوشەيەک دەبێتە جێ حۆری و بە دەم بزەيەکەوە
لێوەقرچەی لێدێ و لە کاروانما بە جێما
ئيدی هەستەکان وەک دەمە و ئێوارە زەردزەرد دەچنەوە
لەوديويشەوە قريوەکان هەڵپەڕکێ دادەبەستن بۆ کەناری ئارامی ورد ورد دەبنەوە
ئێوارەيە و شەوبا لە سۆراغی نيوەڕوانێکی تەمتومانە
عەوداڵ و خەراباتی رۆحێکی سەر ليشێوانە
ئێوارەيە و کنە و منەی بۆنی دەفتەرەکانی نێو پەڕەی گوڵ دەکا
پەرژينە شۆڕەبييەکانی دارستانيش
مەيلی ديدار و کردنەوەی پەڕەی دڵ دەکا
هەر دوێنێ دەمەدەمی ئێوارانە
چايەکی ليبتۆن، دوو رۆحيانەتی بە دەم نۆشی قاوە تاڵەکانەوە دزی
پەشمەکانە لە ناو زەدرباوی ئێوارانا تووانەوە
خولياکانيش لێوڕێژی عاجزی
کەچی نها لێوی لێوانەکە لێوڕێژە لە لێوڕەنگیی و سووراوی لێوی گرتووە
شەرابێکی سپی سپی وەک رۆحی خۆی،
مەستبوونی بۆ شەوارەی جواناوی لێوی بردووە
ئەمە چ ئاتەشگايەکی پڕ گوناهە ، کە خوا بۆ خۆی فەرشی پەرژينی بۆ رادەخا
لە سەربانی ماڵی باجی گولچينەوە چاوەکان هەر کزۆڵەن و مەرگ دەچێژن
پێ دەشتێ بۆ خۆی بەهەشتە و وا مەملەکەتی ئەو گوڵە بە دووی شنەيەکدا رادەکا
ئێوارەيە و تۆفان رێگر و قاچاخە، يانيش کەنار بۆ قووڵایی قووتيان دەدا
ئەم پەژمودە نايەتەگۆ هەستەکان تەواو دەبنە ئاو نغرۆ دەبن
بۆ مەستبوونی ديدارێ دەريا لووش و بەرەو شێتييەکيان دەبا
بونە تابلۆی بريقەدار و رەنگاو رەنگ
رێ دەبڕن دەڕۆ دەرۆن بەرەو ئافات
ئەمجارەيان قريوەکان لە ڤۆڵتێرس مەحاڵە زنەی ئاوێ نەتەقێنێ و
بۆ قينی ژن و پياوێکی شەڕانگيز نەيان بات
ديسانەوە بيرت نەچێ خۆشمدەوێی خۆشەويسترين کەسم

ئەڵمانيا
٣ / ٢ / ٢٠٢٣

(ئه‌دۆنیس)ی شاعیر شاری بێرووت به‌ چه‌ند سندووقێك ده‌شوبهێنێ ، تاریك و داخراو…
ئێستا شاره‌كان وه‌ك جاری جاران نه‌ماون كه‌ له‌ تێكستێكی لیریكی ده‌چوون و به‌ گه‌لێك یاده‌وه‌ری قۆناغه‌ جیاجیاكانی ته‌مه‌ن هه‌ڵده‌بوون و ڕۆشناییان له‌ تۆقه‌لانان ده‌بینرا .. شاره‌كانیش وێنه‌ی ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی تێیدا ده‌ژین هه‌ڵپه‌ی شتێكیانه‌ نازانن چییه‌ ، به‌خێراییه‌كی نه‌گه‌ڕ و بێهوده‌ به‌ دوای یاداوه‌رییه‌كانییانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ن ، به‌ڵام بۆ كوێ ؟ خۆشیان نازانن!!

ئه‌دۆنیس هه‌ر له‌ باسی بێرووتدا ده‌ڵێ: ئه‌گه‌ر بێرووت ( بێگومان ئه‌و باس له‌ بێرووتی ئێستا ناكا كه‌ بووه‌ به‌ تاقیگه‌ی شه‌ڕ و ماڵوێرانی و له‌ مێژوو خراوه‌ته‌‌ ده‌ره‌وه‌) له‌ شوێنه‌واری ڕۆژئاوا دابماڵن له‌ دوو شتی زیاتری تێدا نامێنێته‌وه ‌، مزگه‌وت و كه‌نیسه‌…

)شار) هه‌ڵكه‌وتێك نییه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی مێژوو ، له‌ ده‌ره‌وه‌ی جوگرافیا ، بۆیه‌ تا بكرێ ده‌خوازێ له‌ كه‌له‌پووری كه‌ڵه‌كه‌بووی خۆیه‌وه‌ گه‌شه‌ بكات ، به‌نه‌خشه ‌و پلانێك ڕێگه‌ نه‌درێ له‌ سرووشتی ده‌وروبه‌ریدا بتۆرێ..
ئه‌مه‌ كاری ئه‌ندازیاره‌كانمانه ‌، كه‌ جێی داخه‌ به‌ میتۆدی باڵانوێن كار ناكه‌ن ، بۆیه‌ ده‌بینی بیناكانیشمان وه‌ك خۆمان به‌ نه‌زمی ئه‌وپه‌ڕگیرایه‌تی چاو له‌ ده‌ر و دوور له‌و ئاهه‌نگه‌ هێمنانه‌ی ئاسۆمان له‌به‌ر چاو ون ناكا و پێی ڕاهاتووین..

ڕواڵه‌ت و ناوه‌رۆكی شاره‌كانمان له‌ پێویستی ئاده‌میانه‌دا سه‌رچاوه‌ ناگرێ ، له‌وه‌ڕا سه‌یر ده‌كه‌ی هه‌میشه‌ ده‌وروبه‌ر ڕه‌تیان ده‌كاته‌وه‌..

شاره‌كانمان زیاتر له‌ كۆمه‌ڵێك كوتله‌ی كۆنكرێتی و مه‌ڕمه‌ڕی كه‌ڕوڵاڵ ده‌چن به‌ ته‌ك شه‌قام و شۆسته‌ی به‌رته‌نگ و هه‌ناسه‌سوار ، دانیشتووانه‌‌ خه‌مخۆره‌كانیان نابینن ، ئه‌وانه‌ی مه‌به‌ستیانه‌ له‌گه‌ڵ سرووشتی خۆیدا بیهێننه‌وه‌ و له‌ یاده‌وه‌ریی ده‌سته‌جه‌معیدا جێی بكه‌نه‌وه‌…

شار له‌ حاڵه‌تی ئێستایدا وا دێته‌ پێش چاو په‌ناگه‌یه‌كی كاتیی بێ ، به‌ زۆر نه‌بێ هیچ كۆڕێكی لێ گه‌رم نابێ .. له‌ گرێژنه‌ چووه‌ ، به‌ندی به‌ چیمه‌نتۆی كه‌ڵه‌كه‌كراوی سه‌ریه‌كتر و به‌ نه‌خشه‌ی خواستراوی نامۆوه‌ پساوه‌.. نه‌گشتیی ڕه‌ها ده‌رده‌بڕێ ،
نه‌ له‌سه‌ر بناغه‌ی خۆیدا هه‌ڵنراوه‌ ، به‌ڵكو له‌ ڕوانینی كاتیی سه‌قه‌ته‌وه ‌، به‌ڕاده‌یه‌ك ساختمان و بیناكان له‌ میكانۆی ده‌ستی منداڵان ده‌چن .. جوانن كه‌ خانوویه‌كی جوانی پێ دروست ده‌كرێ ، به‌ڵام بێگیانن و دوورن له‌ ژیان..

ده‌خوازێ پێش ئه‌وه‌ی له‌ شاره‌كانمان هه‌ڵبێین ، هه‌وڵێك به‌و ئاراسته‌یه‌ بدرێ شاری تۆراو له‌گه‌ڵ دانیشتووانیدا ئاشت بكرێته‌وه‌…

ئیتر مەڵێن ،
حوکمەتەکەمان بێ خەمە ..
فەرموو بەو تۆف و بارانە ..
بێ ماستاو .. بێ مامە حەمە ..
قۆڵی مەردی لێ هەڵماڵی
بە خاکەناز ..
بۆی بنیاتنان
کۆڕنیشی غاز‌ …

٭ ٭ ٭
ئەک سڵاوت لێ بێ سەرۆک ..
حەقتە میللەت بۆت دێنە چۆک ..
حەقتە فڕۆکەی تایبەتی
سەد ملیۆنیی ..
حەقتە ملیارەها ملیار ،
کە دێتە دەر
لە درز و دەلاقەکانی
دەسەڵاتێکی کارتۆنیی ..

٭ ٭ ٭

ئەک سڵاوت لێ بێ میللەت ..
بووی بە عیبرەت ..
قاڵ بووی بە ملکەچی و زیللەت ..
ئاژەڵیش ئیدارە ناکا
ساتێ بێتە ناو تەویلەت ..
ڕایکێشە باری کۆیلەبوون ،
ڕایکێشە سەد هەزار عیللەت ..
دەم نەکەیتەوە ..
نەجوڵێی ..
با لە دەستت نەچێ
ناز و نوز‌ و نیعمەت ..
گوناحە ، گوناح تەمەنتان هەزاران هەزار ساڵ نەبێ ..
باشە ئێوە خوانەخواستە ئینقیراز کەن ،
چ شارێ ئەتوانێ ببێ
بە شاری قوربانی و هەڵمەت ؟
بە شاری هۆلاکۆ بەزێن ؟
کێ ئەتوانێ هەڵگرێ
چەکوشی کاوە و
شارستانیی ئاشوور و مەد ؟؟
هەزار جار ئافەرین میللەت ..
ڕیزی کەن ، بتڵ و سەیارە و
سەرەی سەرانە و باجەکان ..
ڕێک بە دیقەت ..
بە ڕاستی مەردی هەردانن
بە ڕاستی هەردی مەردانن ..
گەلی وەک ئێوە نابێ .. قەت ..