وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
لە ئاڵوگۆڕەکانی سیاسییەکانی پێنج شەش ساڵی ڕابردووی کۆمەڵگاکەماندا، ئایین ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبووە. وڵاتانی ئیمپریالیستی ڕۆژئاوا لە هێنانی خومەینی بۆ سەر شانۆ، کەڵکیان لە وەهم و خورافاتە ئایینیەکانی جەماوەری خەڵک وەرگرت و بە تەواوەتی شۆڕشیان بەلاڕێدابرد و دواجار پەسەندکردنی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامیان وەک حکومەتێکی “دژە ئیمپریالیستی و شۆڕشگێڕ” و پاشان پشت بەستن بە یاساکانی ئەم دەسەڵاتە.. شەریعەت و ئایەت و فەرمانە “ئاسمانیەکان” لە کۆنترۆڵکردنەوەی دەستکەوتەکانی ڕاپەڕین و سەرکوتکردنی بزووتنەوەی کرێکاری و کوشتاری هێزە کۆمۆنیست و شۆڕشگێڕەکان و بە کورتی لە دامەزراندنی یەکێک لە دڕندەترین و خوێنڕێژترین دیکتاتۆرە ئیمپریالیستەکان لە سەردەمی ئێستادا، هەموو ئەم ڕاستیانە بوونی چالاکانەی ئایین لەمەدا نیشان دەدەن ئەوە قۆناغی ژیانی سیاسی کۆمەڵگاکەمانە و جێگەی تایبەتی خۆیەتی لە خەباتی چینایەتیدا. لەم قۆناغەدا نەک هەر ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی، بەڵکو هەموو هێزە سیاسییە بۆرژوازیەکانیش بە شێوەی جۆراوجۆر بۆ خزمەتی بەرژەوەندییەکانی هەموو ئەو چینەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن، کەڵکیان لە ئایین وەرگرتووە.
بەڵام ئەگەر ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی لە هەموو شتێک زیاتر قەرزاری دەسەڵاتی دۆزەخی خۆی بێت بە پشتبەستن بە ئیسلام و کەڵک وەرگرتن لە فیقه و ڕێسا و یاسای شەریعەت لە بەهێزکردن و سەرکوتکردنی جەماوەر و دروستکردنی کەشێکی تیرۆر و خنکاندن لە کۆمەڵگادا، بۆهێزە ئۆپۆزسیۆنە نا پرۆلیتاریاکانی ئەم دەسەڵاتەش بە هەمان شێوەیە، لە موجاهیدین و شورای میللی مقاومەت تا لیبراڵەکان کە لە بزووتنەوەی ئازادی و بەرەی نیشتمانی و پاشایەتییە ئاشکراکان ڕزگاریان بووە، ئیسلامی دەسەڵاتدار مانای تایبەتی خۆی هەیە. لە شەڕی نێوان خۆیان و “ڕژێمی ئاخوندی”ی خومەینیدا، کە شەڕێکی نێو بنەماڵەی بۆرژوازیە، ئەم هێزانە وەک پەردەیەک بۆ خۆدزینەوە لە سروشتی چینایەتیی ڕژیم و هەروەها بۆ پەردەپۆشکردنی سروشتی چینایەتی و ئامانجەکانیان سوود لە ئیسلامی دەسەڵاتدار وەردەگرن.
پاشایەتییە ئاشکراکان ئاڵای شۆڤێنیزمی ڕزیو و گاڵتەجاڕانەی فارسیان بەرامبەر عەرەب و ئایینی عەرەبی ئیسلام بەدەستەوەگرتووە، لیبراڵە تەقلیدیەکان یان پاشایەتییە شەرمەزارەکان دروشمی “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت”یان درێژکردووەتەوە تا ڕادەی ئیدانەکردنی هەر جۆرێک لە حکومەت کە لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیا دامەزراوە، و لە کۆتاییدا موجاهدین وشورا بەرگری نیشتمانی ، ئەم لیبڕاڵە تازە هاتووە، “ئیسلامی دیموکراسی ڕەجەوی”یان لە دژی “ئیسلامی خومەینی” بەرزکردوەتەوە. بەڵام لایەنی هاوبەشی ڕەخنەگرتن لە نیزام لە لایەن هەموو ئەم هێزانەوە، شاردنەوەی سروشتی بۆرژوازی – ئیمپریالیستیی ڕێژیمی کۆماری ئیسلامییە لە چاوی جەماوەری چینی کرێکار و بێبەریکردنی بۆرژوازی و ئیمپریالیزم و ئاراستەکردنی هەمووان ناڕازیبوون و دژایەتی بەرامبەر شەخسی خومەینی و ئیسلامی.جۆری تایبەتی خومەینی ئەوان لە پڕوپاگەندەی دیماگۆژیکی خۆیاندا، هەموو تاوان و دڕندەییەکانی کۆماری ئیسلامی و هەموو ئەو سەختی و ناعەدالەتییە ئابووری و سیاسیانەی کە ئەم دەسەڵاتە بەسەر جەماوەری خەڵیکدا سەپاندووە، بە “دەججالی خومەینی و گەمژەیی “، “کۆنەپەرستی ڕۆحانیەکان””ولایەتی فەقیە” وەسف دەکەن و بە کورتی ئەوەی کە دەیانەوێت ئایینی ئیسلام لە ژێر ناوی “ئاخوندیزم”دا جیا بکەنەوە، ئەوە دەخەنەپاڵی تا لەگەڵ کۆتایی هاتنی تەمەنی کورتی کۆماری ئیسلامیدا، لە لایەک سیستەمی سەرمایەداری و دەسەڵاتدارێتی بۆرژوازی لە ئێران و لە لایەکی دیکەوە ڕۆڵ و ئەرکی ئایین لە پاسەوانی و پاراستنی ئەم سیستەمە بە سەلامەتی و ئاسایش بمێنێتەوە. ئیمپریالیزم و سەرمایەداری، بۆ ئەوەی سەروەری و هەژموونی خۆیان بپارێزن، لە لایەک پێویستیان بە دیکتاتۆرییەکی دڕندانە و کوشتن و سەرکوتکردنە لە ژێر ئاڵای ئاییندا، لە لایەکی دیکەشەوە پێویستیان بە پەردەپۆشکردنی پێویستی و سیمای چینایەتی ئەم کوشتنە هەیە و سەرکوتکردن و شاردنەوەی ڕۆڵی ڕاستەقینەی ئایین لەمەدایە.بۆیە هەردوو “ئیسلامی فقهی خومەینی” و “ئیسلامی ڕەجەوی و بەنی سەدر”، هەردووکیان “حکومەت لەلایەن ئاخوندەکان” و ئیدانەکردنی “ئاخوندیزم”، یش بۆ تەواوی بۆرژوازی لە ئێران و لە سیاسەتەکانی ئەم چینەدا لە ڕووبەڕووبوونەوەی شۆڕش و بزووتنەوەی کرێکاری و کۆمۆنیستی خواست و شوێنی خۆی هەیە. بۆیە دەتوانین ڕۆڵ و ئەرکی سیاسی ئایین لە هەلومەرجی هەنووکەیی خەباتی چینایەتی لە ئێراندا لەم ڕستەیەدا کورت بکەینەوە: سەرکوتکردن لە خزمەت ڕژیمی بۆرژوازی دەسەڵاتدار و بڵاوبوونەوەی دیماگۆگی و وەهم لە خزمەت ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازی ئەم ڕژیمەدایە.
بۆیە ئەگەر بڵێین لەم بارودۆخەی ئێستادا ڕەخنەگرتن لە ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی و هێزە بۆرژوازییەکانی ئۆپۆزسیۆن بەبێ تێگەیشتن و ڕەخنەی قووڵ لە ئایین و ڕۆڵ و ئەدای سیاسی لەم دۆخەدا مومکین نییە، ئێمە زیادەڕەوی ناکەین. ئەمڕۆ لە نزیکەی هەموو بوارەکانی خەباتی چینایەتیدا، هەر لە ململانێ لەسەر یاسای کار و هەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنە ئیسلامییەکان لە کارگەکاندا تا ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی و لە ئاشکراکردنی سیاسەت و ئامانجەکانی “ئەڵتەرناتیڤە” بۆرژوازییەکانی کۆماری ئیسلامییەوە ڕژیم بۆ خەبات بۆ کۆکردنەوەی جەماوەر لە دەوری دیموکراسی شۆڕشگێڕانە و ڕووخاندنی ڕژێم، مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی ئایین بووەتە شتێکی حەتمی.
بەڵام لەو قسانەی ئێمە وتمان، دەردەکەوێت کە ئەبێت حزبی ئێمە یەبلیغاتی دژ بە ئایین بکاتە بنچینەی کارەکانی لە هەموو ئەو بوارانەدا؟ ئایا خەبات لە دژی کۆماری ئیسلامی خەبات لە دژی ئیسلام دەکاتە ئامانجێکی سیاسی ئێمە؟ یان دەبێ جیاوازی بکەین لە نێوان ئایینی جەماوەر و ئایینی بۆرژوازی و تەنیا بە ئاشکراکردنی ” خراپ بەکارهێنانەکانی بۆرژوازییەکان” لە ئایین ڕازی بین؟ و …
لەم وتارەدا هەوڵ دراوە بەبەشێوەیەکی وردتر لێکۆڵینەوە لە پرسی ئایین و ڕەخنەی پرۆلیتاری لە ئاین وەڵام بەم پرسیارانە بدرێتەوە.
١- ڕەخنەی مارکسیستی لە ئایین
تایبەتمەندی دژە زانستی ئایین
سیستەمی تیۆری ئایین و دونیابینی ئایینی، واتە ئەو کۆمەڵە پرەنسیپ و ڕێسایەی کە هەر ئایینێکی دیاریکراو لە ڕوونکردنەوەی دونیا-کۆمەڵگە و سروشت-دا دەریبڕیوە و ئەو ڕێسا و یاسایانەی کە دایمەزراندووە سەبارەت بە شێواز و داب و نەریتی و شێوازی تاک و… ژیانی کۆمەڵایەتی مرۆڤەکان، لەسەر بنەمای باوەڕبوون بە هێزێکی سەروو سروشتی و سەروو مرۆیی کە دروستکەر و فەرمانڕەوای جیهانە و زانایە و توانای بەسەر هەموو شتێک و هەموو کارێکدا هەیە. هێزێک کە هەرچەندە لە هەموو شوێنێکدا ئامادەیە و سەرپەرشتی هەموو شتێک دەکات، بەڵام زانینی عەقڵانی مرۆڤ بە تەواوی نەبوونی خۆی دیاری دەکات. هێزێک کە لە دەرەوەی بازنەی مەعریفەی هەستی و ئەزموونی مرۆڤدایە، بەڵام ئیرادەی ئەو سێبەرێک دەخاتە سەر هەموو ئەو شتانەی کە لەم بوارەدا هەن. هێزێکی خەیاڵی کە گەورەیی و دەسەڵاتی یەکسانە بە نادیارەکانی مرۆڤ.
بەم شێوەیە ئایدۆلۆژیای ئایینی، تەنیا بە پێچەوانەی زانستەوە، “دیار” بە “نادیار” ڕوون دەکاتەوە و وەهمەکانی مرۆڤ سەبارەت بە هێزی خەیاڵی و دەروونی لە جیاتی نەزانینی خۆی دەخاتە سەر هێزە بابەتییەکانی جیهانی واقیع. ژیرترین کەسی ئایینی ئەو کەسەیە کە وەڵامی هەموو پرسیارێک بە “چونکە خودا ویستی” دەداتەوە و هەموو جوڵە و گۆڕانکارییەک بە ئەنجامی پەروەردگاری خودایی دەزانێت. (وە تەنها لەسەر بنەمای ئەم پێوەرە سەرەوخۆرەدایە کە حاجی ئیسلام کە نەزانترین خەڵکی سەردەمی ئێمەیە دەتوانن ناوی خۆیان بنێن “زانای گەورەو ناودار”).
ئەم دژایەتی و ڕووبەڕووبوونەوە تەواوەی نێوان ئایین و زانست دەبێتە هۆی ئەوەی کە هاوتەریب بێت لەگەڵ پێشکەوتنی زانست و لەگەڵ فراوانبوونی هۆشیاری مرۆڤ لەسەر جیهانی دەوروبەری، سیستەمی تیۆری ئایینیش بە هەمان شێوە – چ لە مامەڵەکردن لەگەڵ دیاردە سروشتییەکان و چ لە یاسا و ڕێساکانی ژیانی کۆمەڵایەتیدا .- ڕەنگی زیاتر لەدەست دەدات و زیاتر نادروست دەبێت. بەجۆرێک کە لەم سەردەمەدا هەرکەسێک ئاستێکی مامناوەندی خوێندەواری و کولتووری هەبێت، نەتوانێت گێڕانەوەی ئایینی سەبارەت بە خوڵقاندنی جیهان و مرۆڤ و پێشهات و دیاردە سروشتییەکان بە شتێکی زیاتر لە چیرۆکی خەیاڵی و خورافی پەیوەست بە سەردەمی منداڵی مرۆڤەوە، یان بە هەبوونی ئەو کەمترین بەها بۆ بۆچوونەکان ئایینی کۆمەڵایەتی بۆ نموونە سەبارەت بە چەمکی دادپەروەری لە یاسا دادوەرییەکان یان ڕێنماییە تەندروستییەکان یان سنووری مافە کۆمەڵایەتییەکانی ژنان و کۆیلەکان و هتد. بۆچی سەرەڕای ئەمەش هێشتا ئایین دەسەڵات و کاریگەری خۆی لەناو جەماوەرێکی بەرفراوان لە خەڵکی سەردەمی ئێمەدا پاراستووە، بابەتێکە کە لە خوارەوە باسی دەکەین. پێش ئەوە پێویستە ڕوونکردنەوە بدرێت دەربارەی مامەڵەی ئاتەئیسزم و مارکسیزم بۆ ئایین، کە هەردووکیان تایبەتمەندییەکی هاوبەشیان هەیە لە ڕەخنەگرتن لە سیستەمی تیۆری ئایین بە پشتبەستن بە دەستکەوتە زانستییەکان.
مامەڵەی ئاتەئیزم و مارکسیزم لە لەگەڵ ئایین
ڕەخنە لە ئایین وەک سیستەمێکی تیۆری سەبارەت بە دیاردە سروشتی و کۆمەڵایەتی و یاساکان تایبەت نییە بە مارکسیزم. هەر قوتابخانەیەکی هزر و دونیابینی نائایینی، تا ئەو ڕادەیەی پشت بە زانستی جیهان و دەستکەوتە زانستییەکانی مرۆڤ ببەستێت، بەهەمان ڕادە دژایەتی ئایین دەکات. ئەم جۆرە قوتابخانانە زۆر پێش مارکس دامەزراون و گەشەیان کردووە، بەتایبەتی بیرمەندان و زانایانی بۆرژوازی. بۆرژوازی شۆڕشگێڕی ئەوروپا لە سەدەی هەژدەهەمدا، بە دوای ئەو ڕێنێسانسە زانستی و کولتوورییەی کە چەند سەدەیەک لەمەوبەر لە ئەوروپا دەستی پێکردبوو، توانی لە جیاتی ئیسکۆلاستی سیستەمی کڵێسا و دەستکەوتەکانی لۆژیک و ئینسانی، میتۆدی زانستی جیهان دابنێت حیکمەت لەبری خورافاتە پیرۆزەکانی سەدەی ناوەڕاست، و بەمجۆرە ماتریالیزم و بێدینیی ئەو قوتابخانانە پەرەپێدەدات کە وەک خودی ئایینەکە کۆن بوون و هێز و دەسەڵاتی نوێی پێببەخشێت.
هەروەها مارکسیزم ئایدۆلۆژیایەکی ماتریالیستی و بێدینیشە. واتە باوەڕی بەو حەقیقەتە هەیە کە یەکەمیان هیچ هێزێک لەدەرەوەی سروشت و کۆمەڵگە و سەرووی ئەو هێزەوە نییە و دووەمیش هەموو بیروباوەڕ و عەقڵیەتی مرۆڤ، واتە کولتوری مرۆڤ بە مانای فراوانی وشەکە چی دەگەیەنێت – قوتابخانەی جۆراوجۆری فەلسەفی و بۆچوونە زانستییەکان و ئەخلاق و داب و نەریتی کۆمەڵایەتی ئاین و هونەر و هتد دەخوڵقێنێت، لە ماددە و بارودۆخی ماددی ژیانی مرۆڤەوە سەرچاوەی گرتووە، لە پەیوەندی بابەتیی مرۆڤ لەگەڵ سروشت و لەگەڵ یەکتر. بۆیە مارکسیزم لە پرەنسیپ و بناغەکانیدا دژایەتی هەر جۆرە ئایین و شێوازێکی بیرکردنەوەی ئایینی دەکات. بەڵام وەک چۆن مارکسیزم لە ماتریالیزمی ئەبستراکت، یان ماتریالیزمی میکانیکی تێدەپەڕێت، ڕەخنەی مارکسیستیش لە ئایین تەنیا لە بێباوەڕیدا سنووردار نییە.
میتۆدی دیالێکتیکی مەعریفەی مارکسیستی، نەک هەر وەک ئایدۆلۆژیایەکی خورافات و خەیاڵی، بەڵکوو وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی کە پێویستییەکی دیاریکراوی هەبوونی هەیە، دەکۆڵێتەوە و شیکاری دەکات. ئەو پێویستییە بابەتیی و واقیعیانە دەزانێت و ڕوونی دەکاتەوە کە بوونەتە هۆی دروستبوون و مانەوەی خورافات و وەهمە ئایینییەکان و لەسەر ئەو بنەمایە ڕەخنە لە ئایین دەگرێت. بە واتایەکی تر ڕەخنەی مارکسیستی لە ئایین لە ڕەخنەی خۆی وەک ئایدۆلۆژیا و سیستەمێکی بیرکردنەوە لە خۆیدا تێدەپەڕێت، ئەو ئایدۆلۆژییە ئاسمانییەی کە ڕەتدەکرێتەوە چونکە خورافات و وەهم و خەیاڵە و قووڵتر دەچێتەوە و دەبێتە ڕەخنەیەک لە ئایینی زەمینی، ڕەخنەیەک لە ڕۆڵ و پێویستی کۆمەڵایەتی ئایین فراوان دەبێت. تایبەتمەندیی ڕەخنەی مارکسیستی لە ئایین، واتە جیاکردنەوەی لە ڕەخنەی ئاتەئیستی بۆرژوازی، لەم خاڵەدایە.
هۆکارەکانی هەبوونی ئایین
بۆئەوەی شەڕێکی قووڵ و پرەنسیپیمان لەدژی ئایین هەبێت، پێویستە وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە کە بۆچی ئایین سەرەڕای ناعەقڵانیی و نالۆژیکیی پرەنسیپ و ڕێساکانی و سەرەڕای دژایەتییەکی ئاشکرای وەهمە ئایینییەکان لەگەڵ واقیع و ئەزموونە بابەتییەکانی جەماوەری خەڵک ، لە ماوەی سەدە یەک لە دوای یەکەکاندا لەنێو جەماوەردا کاریگەری هەبووە؟ ئایا هۆکارەکە تەنها نەزانینی خەڵکە؟ ڕوونە کە ئەم وەڵامە ماتریالیستییە کێشەکە نییە. باوەڕبوون بە ئایینی خۆی هەمان نەزانیە و ناتوانیت وەڵامی نەزانیش بە نەزانی ڕوون ناکرێتەوە. مارکسیزم فێری ئەوە دەکات کە عەقڵیەتی مرۆڤەکان دەرئەنجام و ڕەنگدانەوەی بابەتگەرایی ژیانیانە؛ بۆیە پێویستە ئەوە تێبگەین کە عەقڵیەتی ئایینی و هەزاران ساڵەی باوەڕی مرۆڤ بە خودا و سەروو سروشتی ڕەنگدانەوەی کام هەلومەرج و پەیوەندییە کۆنکرێتییەکانە لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا.
ئەنگڵس بەرۆشنی وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە:
“تەواوی ئایین… هیچی تر نییە جگە لە ڕەنگدانەوەی خەیاڵی لە مێشکی مرۆڤدا ئەو هێزە دەرەکیانەی کە ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەکان کۆنتڕۆڵ دەکەن، ڕەنگدانەوەیەک کە هێزە زەمینییەکان فۆڕمی هێزی سەروو سروشتی وەردەگرن” دژی دۆهرینگ(Ante Doering).
مرۆڤی سەرەتایی ملکەچی سروشتە. هێزە سروشتیەکان کە سروشت و بنەچە و ئەرکیان بە تەواوی نادیارە بۆ مرۆڤ، زاڵن بەسەر هەموو لایەنەکانی ژیانیدا. بێدەسەڵاتی و لاوازی ڕەهای مرۆڤ بەرامبەر بەو هێزانە وا دەکات خودا دروست بکات و پەنایان بۆ ببات. هەوڵ دەدات بە پیرۆزکردن و ستایشکردن و بە قوربانیدان و لەخۆبردویی، دڵی خوداکان ڕازی بکات و بەم شێوەیە سروشتی تووڕە دەخاتە ژێر کاریگەری خۆیەوە. بەڵێ، ئایین، وەک مارکس دەڵێت “بوونەوەری مرۆڤ خستووەتە کێشە”.
بەڵام ئەگەر خوداوەند و ئایینە سەرەتاییەکان بوونی خۆیان قەرزاری لاوازی و نەزانی مرۆڤ لەبەرامبەر بە سروشت بوون ، مانەوە و بەردەوامی بیروباوەڕی ئایینی لە شێوەی ئایینە ئاڵۆزترەکاندا قەرزاری ئەو هێزە کۆمەڵایەتیانەیە کە لەگەڵ پەرەسەندنی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی و سەرهەڵدانی چینەکان و باڵادەستی پەیوەندییە چینایەتییەکان لە کۆمەڵگادا ژیانی خەڵک بەڕێوەدەبات.
بۆ مرۆڤ توندوتیژی چینایەتی کەمتر نییە لە توندوتیژی ترسناک و نهێنی و نەناسراوی سروشت. کەسێک کە ژیانی کۆمەڵایەتیی ملکەچی پەیوەندی و بۆنەکانیان بێت کە وا دیارە بەتەواوی لەدەرەوە و سەربەخۆ لە ئیرادەی خۆی مامەڵە بکات، بە ناچاری وا دەکات ئیرادەی خودا لە مێشکی خۆیدا حوکمڕانی کۆمەڵگا بکات و چارەنووسی خۆی بە ژێردەستەی ئیرادەی خۆی دەزانێت، بەجۆرێک کە بەم شێوەیە ، پاساو و چەمک و ئامانجێکی ئاسمانی بە نەزانی و بێدەسەڵاتی و ترسی زەمینی خۆت بدە. مرۆڤ کە لە تەسکی پەیوەندی چینایەتیدا گیری خواردووە، لە ئاسمانەکاندا بەدوای ئازادی و ڕزگاری خۆیدا دەگەڕێت. خودا دەبێتە بەرجەستەی کامڵبوونی مرۆڤی ناتەواو و نامۆ لەسەر زەوی، دادپەروەری ئیلاهی تۆڵەی نادادپەروەری کۆمەڵایەتی دەکاتەوە، بەهەشتی ئاسمانیش قەرەبووی ئازارەکانی دۆزەخ دەکاتەوە کە مرۆڤ لەسەر زەوی بۆ خۆی دروستی کردووە. بە درێژایی مێژووی کۆمەڵگا چینایەتییەکان هۆکاری بابەتیی و پاشخانی کاریگەریی ئایین لە نێو جەماوەری ستەملێکراو و ئیستغلالکراودا جگە لەمە هیچ نەبووە.
لینین سەبارەت بە جیهانی سەرمایەداریی سەردەمی ئێمە بەم شێوەیە ڕوون دەکاتەوە:
“ترس خوداوەندەکانی دروست کردووە.” ترس لە هێزی شاراوەی سەرمایە – شاراوە چونکە کردارەکەی پێشبینی ناکرێ لەلایەن جەماوەرەوە، هێزێک کە لە هەموو هەنگاوێکدا بە ئیفلاس و وێرانکاری “لەناکاو” و “چاوەڕواننەکراو” و “بەڕێکەوت” هەڕەشە لە ژیانی کرێکار و بازرگانە بچووکەکان دەکات .و سواڵکردن و هەژاری و لەشفرۆشی و مردن لە برسێتی دەهێنێتە پشتیەوە – ئەمە ڕەگی ئایینی هاوچەرخە کە ماتریالیست دەبێت لە پلەی یەکەمدا لەبەرچاوی بگرێت،…”( بابەتی حزبی کرێکاران سەبارەت بە ئایین )
لەو قسانەی تا ئێستا، ئەوە دەردەکەوێت کە هەتا کۆمەڵگەی چینایەتی بوونی هەبێت، ئایینیش بوونی دەبێت و تەنیا کاتێک کە ئیستغلالکردنی مرۆڤ لە مرۆڤ و جیاکاری و نایەکسانی و بێ یاسایی و نائەمنی کۆمەڵایەتی و ئابووری کە لە ئەنجامدا دروست دەبێت لە کۆمەڵگا دوور بخرێتەوە ، و مرۆڤەکان، بە ئیرادەی ئازاد و هۆشیارانەی خۆیان، دەتوانن زاڵ بن بەسەر ڕێکخستنی کۆمەڵگادا و کۆنترۆڵی چارەنووس و چارەنووسی ژیانی خۆیان بکەن، تەنیا لە دۆخێکی وادا، هیچ شوێنەواری ئایین، ئەم هاوەڵ و هاوەڵ و بەردەوامی ئیستغلالکردنە نامێنێت و ستەمکاری چینایەتی. بە واتایەکی تر لەناوبردنی تەواوەتی ئایین تەنها بە سڕینەوەی سیستەمی چینایەتی مومکینە. بەڵام ئەمە هێشتا نیوەی واقیعەکەیە، نیوەکەی تر ئەوەیە کە کۆمەڵگای چینایەتی پێویستی بە ئایین هەیە – هەروەها هەموو لایەنەکانی ئەو کولتوورە ئایدیالیستییەی کە دروستی کردووە – بۆ پاراستن و مانەوە.
پەیوەندی نێوان بابەتییەت و سوبژێکتیڤیەت پەیوەندییەکی یەکلایەنە نییە. عەقڵیەتی مرۆڤ – جا ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی هەلومەرجی بابەتیی ژیان بێت وەک بۆچوون و دەرەنجامە زانستییەکان، یان ڕەنگدانەوەیەکی شێواو و خەیاڵییە وەک وەهم و خورافاتە ئایینییەکان – تەنیا ڕەنگدانەوەیەکی پاسیڤی واقیعی ژیانیان نییە، بەڵکو لە بەرامبەردا کاریگەری لەسەر پرۆسەی بابەتیی ژیانی مرۆڤ دەبێت. ئایین، وەک بەشێک لە کولتووری ئایدیالیستی باڵادەست لە کۆمەڵگەیەکی چینایەتیدا، دەرئەنجام و کاریگەریی پەیوەندییە چینایەتییەکانە و لە هەمان کاتدا پارێزەر و پارێزەری ئەو پەیوەندییانە. نەبینینی هەریەکێک لەو دوو لایەنە تێگەیشتن و نزیکبوونەوەیەکی میتافیزیکی – لە لایەک خۆبەخشی و لە لایەکی دیکەوە دیتەرمینیزم – بەرامبەر بە ئایین نیشان دەدات و دەبێتە هۆی هەندێک لادان و لادانێکی سیاسی لە شەڕی دژی ئایین، کە لە لاپەڕەکانی داهاتوودا لێی دەکۆڵینەوە. بەڵام پێش ئەوە پێویستە لە باسەکەماندا لە ناسینی ئایینی ئاسمانی و هۆکار و بەستێنە بابەتییەکانی بوون و مانەوەی ئەو لە باسەکەماندا تێپەڕین و دیراسەی ئایینی زەمینی و ڕۆڵ و ئەرکە کۆمەڵایەتییەکەی بکەین.
ڕۆڵ و ئەرکی کۆمەڵایەتی ئایین
ئایدۆلۆژیای خەیاڵی ئایین لە شێوەی دیاردە و دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتی بابەتییدا بەدی دێت و ئەرکێکی دیاریکراو لە خزمەت ئەو شتەدا هەڵدەگرێت کە بوونی خۆی قەرزاری ئەوەیە، واتە پەیوەندییە چینایەتییەکان لە کۆمەڵگادا. ئەم فۆرمە زەمینییەی ئایین دیاردەیەکە کە پێکهاتووە لە: پیاوانی ئایینی یان پلەبەندی و ڕێکخستنی نوێنەرانی خودا لەسەر زەوی؛ فیقه و شەریعەت، واتە ڕێسا و ڕێنمایی سەبارەت بە ماف و پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان و تەنانەت ژیانی تایبەتی ئەندامانی کۆمەڵگا، کە تا ڕادەیەکی دیاریکراو لە کۆمەڵگادا جێبەجێ دەکرێن؛ دامەزراوە ئاینییەکان لەوانەش گۆڕ و مەزارگە پیرۆزەکان و ئیمامزادەکان، پەرستگاکان و مەزارگە، موڵک و ئیمکاناتی ئەوقاف و هتد؛ نەریت و ڕێوڕەسمی جۆراوجۆری ئایینی بە بۆنەی جەژن و ماتەمینی و لەدایک بوون و مردن و هاوسەرگیری و جیابوونەوەی ئەندامانی کۆمەڵگا؛ وە لە کۆتاییدا ئەوقاف و پێشکەشکردن و فیدیە و باج لەم جۆرە (وەک خومس و زەکات و مافی ئیمام و… هتد لە ئیسلامدا) کە خەرجی ژیانی پیاوانی مشەخۆری ئایینی و پاراستنی دامەزراوەی ئایینی دابین دەکات.
ڕۆڵ و ئەرکی کۆمەڵایەتی ئەم سیستەمە بەرفراوان و درێژخایەنە لە پاساودان و چەسپاندنی چەوساندنەوە و ئیستغلالکردنی چینایەتیدا کورت بکرێتەوە. تایبەتمەندی سەروو سروشتی و سەروو مرۆیی ئایینی ئاسمانی، وەک ڕێوڕەسمێکی پیرۆز کە یاسا و ڕێساکانی لەبارەی ژیان و لە دیاریکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی مرۆڤدا گوێڕایەڵی ئەرک و سەرپێچی هەڵنەگرە، دامەزراوەی زەمینی ئایین دەکاتە یەکێک لە توانا و ئیمکاناتە بێشومارەکان بۆ گێڕانی ئەم ڕۆڵە بەهرەمەند دەکات لێرەدا ئاماژە بە گرنگترینی ئەم توانایانە دەکەین.
ئایین بەرگریکارو پاساو دەری چەوسانەوە و ستەمی چینایەتیە
لە هەموو ئایینەکاندا نایەکسانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و جیاکارییەکان کە بەهۆی سیستەمی چینایەتییەوە دروست دەبن، بە خودایی و موقەدەری ئیلاهی دادەنرێت و شەرعییەتی پێدەدرێت. باوەڕبوون بەوەی کە هەژاری و بێبەشی یان خۆشگوزەرانی و سەروەت و سامانی هەر مرۆڤێک دەرئەنجامی ئیرادە و پەروەردگاری خودایە و دادپەروەری ئیلاهی سزای ستەم و نادادپەروەرییە کە مرۆڤەکان بەرامبەر یەکتری دەکەن، بەرەنگاربوونەوەی چەوساندنەوە و جیاکاری چینایەتیش یەکێکە وەسەرپێچیە بە ویستی خودا دەبێتە هۆی کردەوەی بێ ئەنجام و بێهودە و لێرەوە دەبێتە هۆی سەبر و لێبوردەیی و ملکەچبوون و گوێڕایەڵی کرێکاران و ئاسانکاری ویژدان و ڕەزامەندی ئیستغلالکاران.
“ئەوانەی بەدرێژایی ژیانیان زەحمەتیان کێشاوە و لە هەژاریدا ژیاون، لەلایەن ئایینەوە فێری ئەوەن تا لەسەر زەوی بن سەبر و گوێڕایەڵی بمێننەوە و بە هیوای پاداشتی ئاسمانی ئاسوودە بن، بەڵام ئەوانەی بە کاری ئەوانی تر دەژین ئەوانن.” فێری ئاین دەکرێت کە بەخشندە بن لەکاتێکدا لەسەر زەوین. بەم شێوەیە ئایین ڕێگەیەکی زۆر هەرزانیان پیشان دەدات بۆ پاساودانی بوونیان وەک چەوسێنەران و بلیتێکیان پێدەفرۆشێت بۆ ئاسوودەیی لە بەهەشتدا بە نرخێکی مامناوەند” (سۆسیالیزم و ئایین – لینین)
جگە لەوەش ئایین ڕۆڵێکی ڕاستەوخۆ و ڕاستەقینەتر لە “پەروەردە و ڕێنمایی” لە پاڵپشتیکردنی ستەم و چەوساندنەوەی چینایەتیدا دەگێڕێت. ئەگەر لە ئایەت و دابونەریتی ئایینیدا لە دونیای تردا پەیڕەوی و گوێڕایەڵی چەوسێنەران بە بەڵێنی بەهەشتەوە دراوە، لەبری فیقه و یاسا شەریعەتەکان، تۆڵەی سەرپێچیکردن لە چەوسێنەران و ڕاپەڕین دژی بەرژەوەندییەکانیان لە دونیادا بە سنوور و سزا دەدرێت . بەم شێوەیە ئایین بە شێوەیەکی کردەیی و ڕاستەوخۆ ئەرکی بەرگریکردن لە چەوسانەوە و پاراستنی بەرژەوەندی چەوسێنەران دەگرێتە ئەستۆ. لە سەردەمی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی لە ئێران، ئایینی ئیسلام ، بە تایبەت لە بەجێگەیاندنی ئەو ئەرکەدا.دەستبەرداری هیچ شتێک نەبووە
ئایین بە سروشتی خۆی دژە دیموکراسییە:
بناغەی هەر جۆرە ئایینێک گوێڕایەڵی بێ ئەملاو ئەولایە بۆ خودا و پابەندبوونی توندە بە فەرمان و یاساکانی خوداوە و ئەمەش هیچ مانایەکی تری نییە جگە لە نکۆڵیکردن لە مافی ئاشکرا و بێ گومانی مرۆڤ بۆ دیاریکردنی چارەنووس و پێشهاتەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و تەنانەت تایبەتی خۆی و ڕادەستکردنی ئەم مافە بە خودا.
ئایین نەک هەر دان بە ئیرادەی خەڵکدا نانێت لە دیاریکردنی مافە کۆمەڵایەتییەکان و دانانی یاسادا- جا پەرلەمانی بێت یان شورایی- بەڵکو ئەم مافە بە تەواوی هی خودا و نوێنەرانی لەسەر زەوییە، واتە پیاوانی ئایینی و پاپا و قەشە.و ئایەتوڵڵا و حوجەتولئیسلام، و بانگەوازی خەڵک دەکات بۆ گوێڕایەڵی ئەوان. ئەم تایبەتمەندییەی ئایین دەیکاتە ڕێوڕەسمێکی دۆگماتیک و نەگۆڕ، سەربەخۆ و باڵاتر لە ئیرادەی خەڵک و نکۆڵیکردن لە سەرەتاییترین مافە دیموکراسیەکانیان، و دەیخاتە لەڕوبەڕوبونەوە و دژایەتییەکی تەواو لەگەڵ دیموکراسی بە مانا گشتییەکەی، تەنانەت بە مانا بۆرژوازییەکەیشی. دیکتاتۆری ئیسلامی ئێران لەم کەیسەدا چەندین نموونەی هێناوەتەوە کە دیارترینیان داڕشتن و پەسەندکردنی گاڵتەجاڕانەی پڕۆژە یاسای تۆڵەسەندنەوە و یاسای کاری ئیسلامییە.
ئایین هۆکاری دووبەرەکییە لە نێوان جەماوەردا:
تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە مافە کۆمەڵایەتی و تاکەکەسییەکانەوە هەیە، مەبەستی هەر ئایینێک واتە مرۆڤ یان ئەندامانی کۆمەڵگە، تەنها باوەڕدار یان باوەڕدارانی هەمان ئایین. چەمکی ئایینی دادپەروەری و یەکسانی – تەنانەت ئەگەر ئەو جیاکاریانەی کە بە پێی پێگەی چینایەتی و بڕی سامانی تاکەکان لە حوکمی یاسایی ئایینەکاندا هەن لەبەرچاو نەگرین- بەڕاستی یەکسانییە لە نێوان ئەم باوەڕداران و نەک هەموو مرۆڤەکان. بۆ نموونه ڕێسا و یاساکانی فیقهی ئیسلامی له هه موو بواره مه ده نی و دادوه ڕی و ته نانه ت تاکه که سییه کاندا ته نیا باس له مافه کانی موسڵمانان ده که ن و له پێگه یه کی ته واوی باڵاتر و ئیمتیازدارتر له ناموسڵمانان داده نێن. جگە لەوەش لە هەموو ئایینەکاندا – بە ئیسلامیشەوە و بەتایبەتیش لە ئیسلامدا – ژن و پیاو مافی یەکسانیان نییە. بە واتایەکی تر لە ڕووی مافە کۆمەڵایەتییەکان و مافی تاکەکەسیەوە، هەر ئایینێکی دیاریکراو جیاوازییەکی تەواو ناکات نەک تەنها لە نێوان پەیڕەوانی خۆی و پەیڕەوانی ئایینەکانی دیکەدا – و بێگومان هەموویان کافرن – بەڵکو نیوەی پەیڕەوانیشی، واتە ، پیاوان (یان بەپێی قورئان مسلمین و مؤمینین).لە نیوەکەی تری (مؤمنات ومسلمات) جیا دەکاتەوە و بە باڵاتریان دەزانێت.
ئەم دابەشبوونە یاساییەی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا بە پێی بیروباوەڕی ئایینی و ڕەگەزەکانیان هەمیشە و بە درێژایی مێژووی کۆمەڵگا چینایەتیەکان بیانوویەکی گونجاو و کاریگەری بۆ چەوسێنەران ڕەخساندووە بۆ ئەوەی دووبەرەکی لە نێوان جەماوەری خەڵکدا دروست بکەن.
ئایین بەربەستێکە لە بەرامبەر هەر جۆرە گۆڕانکاری و بەرەوپێشچونێکدا:
جگە لەو فاکتەرانەی کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، تەنیا ئەو ڕاستییەی کە مێژووی سەرهەڵدانی ئایینەکان – وەک ڕێوڕەسمێکی دۆگماتیک و پیرۆز کە مرۆڤ مافی بەشداتیکردنیان نیە تێدا- دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر، بۆ ئایینی تایبەت مەندیەکی کۆنەپەرستانە و بەرەو دواوەگەڕانەوە دەبەخشێت. ئەگەر هەر ئایینێکی مەزهەبی بیەوێت بە دڵسۆزی بۆ بۆچوون و ڕێنماییە کۆنەکانی خۆی بمێنێتەوە – کە زۆرجار تەنانەت لە پشت دەستکەوتە کولتووری و زانستییەکانی شارستانیەتی سەردەمی خۆیەوەیە – ناتوانێت وەک بەربەستێک بەرەنگاری گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و پەرەسەندنی بارودۆخی ژیانی مرۆڤ نەببێتەوە. وە خوازیاری پاراستن و جێخستنی کولتوور و سیستەمی کۆن لەبەردەم بیرکردنەوە و پەیوەندییە نوێیەکاندانەبێت.
دژایەتیی سەرسەختانەی ئایینی مەسیحی لەگەڵ بیرۆکە و هزری نوێ و ئەشکەنجە و کوشتنی بیرمەندان و زانایان لەلایەن کەنیسەوە بە درێژایی مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست و دوژمنایەتی “موجتەهیدەکان” و “زانایان” لە ئێران بە درێژایی سەدەی ئێستا و بە تایبەت دوای حوکمی کۆماری ئیسلامی، بە هەموو ڕەنگ و نیشانەکانی کولتوور و شارستانیەتی ئینسانی ئەمڕۆ، نموونەی بەرەنگاری ئایین و بیرکردنەوەی هزری بەردبووی ئاینی دژ بە پێشکەوتن و پەرەسەندن.
ئەم توانا و گونجاویانە کە تەنها لە سەرەوە ئاماژەمان بە گرنگترینیان کردووە، ئایین دەکەنە ئامرازێک بۆ پاساوهێنانەوە و پاراستنی ستەم و چەوسانەوەی چینایەتی. هەموو ئایینێکی مەزهەبی، ئەگەر لە چیرۆک و فەرموودەکانیشیدا، ڕەنگێکی لە ئاهو حەسرەتی چەوساوەکاندا هەبێت، لە ژیانی واقیعی و وەک دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتی، دەبێتە بەشێک لە ئامێری حکومەت و ڕۆڵ و ئەرکی ڕازاندنەوە و ڕازاندنەوەی واقیعەکەیە لە ستەم و ئیستغلالکردن بە بەرگێکەوە، لە ڕۆحانیەت و ئەخلاقی ئایینیەوە، بە شەرعیەتدان بە سیستەمی کۆمەڵایەتی هەبوو و بانگەوازی کۆیلە و قوربانیانی ئەم سیستەمە دەکات بۆ گوێڕایەڵی و تەحەمولکردن و ملکەچبوون.
ڕۆڵی ئیسلام لە ئیمپراتۆریەتی ئیسلامی و کەنیسە و مەسیحییەت بە درێژایی سەردەمە تاریکەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و هەروەها ئەدای پاپا و ڤاتیکان و ئیسلام و خومەینی لە جیهانی سەرمایەداریی ئەمڕۆدا، جگە لەمە هیچی تر نەبوو و هەیە.
لێرەدا ڕەنگە بەشێک لە خوێنەران ئاگادارمان بکەنەوەلەوەی کە لە قۆناغە جیاوازەمێژوویەکاندا ئاین ڕۆڵێکی پێشکەوتنخوازانە و ڕیشەیی گێڕاوە و هەر بۆیە ئەنجامەکەمان هەمیشە هەموو مەزهەب و لقە ئایینییەکان ناگرێتەوە. بەو پێیەی ئەم بۆچوونە ساڵانێکە لە نێو ڕۆشنبیران و هێزە سیاسییە بۆرژوازییەکاندا کاریگەری هەبووە و بەتایبەتیش سازمانی موجاهدینی خەڵک یەکێک بووە لە بەرگریکار و لایەنگرانی سەرسەختی، پێویستە بە ڕوونی ڕۆڵ و ئەرکی ئایینی بەناو پێشکەوتنخواز و شۆڕشگێڕ پێناسە کراوە .هەروەها لێکۆڵینەوەی بۆ بکەین
“ئاینی ڕادیکاڵ” ئایدۆلۆژیای ستوونی پێنجەمی چەوسێنەرانە لە نێو جەماوەردا
گومانی تێدا نییە لە قۆناغی مێژوویی ڕابردوو و تەنانەت تا ڕادەیەک لە سەردەمی ئێستادا، هەندێک جوڵانەوە و بزووتنەوەی جەماوەری بە هۆکاری جۆراوجۆر ڕەنگێکی ئایینییان وەرگرتووە. بەڵام ئەمەش ڕاستییەکی حاشا هەڵنەگرە کە تا ئەو ڕادەیەی کە ئەم جۆرە بزووتنەوە فۆرمێکی ئایینییان گرتۆتە بەر و بە زمانی ئایین ئارەزوو و ئامانجەکانیان دەربڕیوە، هەر بەو ڕادەیەش لە ئامانجە شۆڕشگێڕی و جەماوەرییەکانی خۆی دوور کەوتوونەتەوە و توانای لێدان و بەلاڕێدابردنی لەواندا زیاد دەکات. خودی هەبوونی بزووتنەوەیەکی جەماوەری لە ژێر ئاڵای ئاییندا دەربڕی ئەو ڕاستییەیە کە جەماوەر تێگەیشتنێکی ڕوونی نییە لە بەرژەوەندیی ڕاستەقینەی خۆی و هەلومەرجی ڕزگاربوونیان لە کۆت وبەندی چەوسانەوە هەرچەند بۆ ئازادی و ڕزگاری خۆیان ڕاپەڕیون، بەڵام هێشتا وەهمی خۆیان بە ئاین لەدەست نەداوە و تەنانەت تا ئەو ڕادەیەش لەسروشت و ڕۆڵ و سیمای کۆنەپەرستانەی کۆیلایەتی ئایینیش وشیار نەبونەتەوە کە نەیگۆڕ بە وەسیلەی دەربڕینی ئارەزوو ئامانجە شۆڕشگێڕییەکانیان. ئەم دژایەتییە لە نێوان وەهم و متمانەی جەماوەر بە ئایین لەگەڵ ئامانج و ئارەزووە شۆڕشگێڕییەکانیان، یان لە ڕاستیدا دژایەتییەک لە نێوان تەوەری شۆڕشگێڕانە و ناوەڕۆکی بزووتنەوەیەکی جەماوەری بە شێوەی دەربڕین و فۆرمە ئایینیەکەی، تۆوی بەلاڕێدابردن و شکست لە نێوان ئەم جۆرە بزووتنەوانەدا پەروەردەبکەن. لە ڕاستیدا بزووتنەوەیەک کە پێویستی بە خودایە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی، توانای ئەوەیشی هەیە لە پێناو خودا دەستبەرداری ئامانجەکانی بێت و ببێتە ئالەتی دەست وئامرازێک بۆ یەکلاکردنەوەی حساباتی چینە دەسەڵاتدارەکان و ئامرازێک بۆ شەڕی ناو خێزانی ئەو چەوسێنەرانەی کە هەمیشە خودا و نوێنەرەکانی لەسەر زەووی لەگەڵیاندان ، چونکە هەمان ئەو وەهمانەی کە دەبنە هۆی ئەوەی جەماوەر پەنا بۆ ئایین ببات بۆ گەیشتن بە خواست و ئامانجەکانی، بەهەمان شێوە ئەو توانا و دەسەڵاتەش دەداتە چینی دەسەڵاتدار کە بە پشت بەستن و لە ڕێگەی ئاینەوە، لەگەڵ هەموو تایبەتمەندی و توانای کۆنەپەرستی دەرونی و توانا بابەتییەکان.و ماددییەکانی ، بۆ شێواندن و بەلاڕێدابردنی خەباتی جەماوەر، داماڵینی لە ناوەڕۆکی شۆڕشگێڕانە و دواجار بەرەو شکست بردنی. بۆیە هەر بزووتنەوەیەک، چەندە ئاینی بێت، هەرچەندە بیەوێت بە ئایینی بمێنێتەوە و لە ڕێگەی ئایین و دەوروبەری ئایینەوە خۆی دەرببڕێت، بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانە نییە، بەڵکو بزووتنەوەیەکی جەماوەری کوێر و دواکەوتووە کە لە کۆتاییدا خزمەت بە دوژمنانی ئەو جەماوەر و چینەکانی دژە شۆڕدا دەبێت. کەواتە بوونی ئایین لە بزووتنەوەیەکی جەماوەریدا ئاماژەیە بۆ سروشتی ڕادیکاڵی ئایین، بەڵکو بە پێچەوانەوە نوێنەرایەتی لاوازی و دواکەوتووییەکان و لایەنە کۆنەپەرستانە و دژە شۆڕشگێڕییەکانی ئەو بزووتنەوە جەماوەرییە تایبەتە نیشان دەدات.
بەڵام ئەگەر پەنابردنی جەماوەری خەڵک بۆ ئایین بۆ گەیشتن بە ئامانج و داواکارییە شۆڕشگێڕانەکانیان لە نەزانی و وەهمەکانیانەوە سەرچاوەی گرتبێت، بۆ ئەو توێژ و چینە کۆمەڵایەتیانە و ئەو کەسایەتی و هێزە سیاسیانەی نوێنەرایەتیان دەکەن بە هۆشیارییەوە هەوڵی گۆڕینی ئایین دەدەن بۆ ئایدۆلۆژیای خەبات و ناڕەزایەتی. کێشەکە ڕەهەندی تری هەیە. مێژوو هەمیشە بە ڕوونی ئەو ڕاستییەی دەرخستووە کە پێش هەموو شتێک ڕەخنە و ناڕەزایەتیی ڕابەران و هێزە سیاسی و ئاینیەکان- چ لە ڕابردوو و لە بارەی پێغەمبەر و ئیمام و پارێزگار و ڕێبەرانی ئایینی و ئەمڕۆش لە کەیسی هاوشێوەی خومەینی و موجاهیدین- بۆ بارودۆخ و پاڵنەرە هەنووکەییەکان.و هۆکارەکانیان بۆ گۆڕین و ژێرەوژوورکردنی ئەو، تەواو جیاوازە لە ڕەخنە و ناڕەزایەتی جەماوەری ستەملێکراو و چەوساوەدا، هەر بۆیە ئەو ئامانجانەی کە بەدوایاندا دەگەڕێن و ئەو خەباتەی کە بۆ گەیشتنیان پێیەوە سەرقاڵن ئەم ئامانجەش ناتوانێت کەمترین خاڵی هاوبەشی هەبێت لەگەڵ خەباتی جەماوەردا. دووەم: ئەم کەسایەتی و هێزە ئایینییانە- لە پێغەمبەرانەوە تا خومەینی و ڕەجەوی- پەنا بۆ ئایین دەبەن، نەک لەبەر باوەڕ و ئیمانی خۆیان بە هێز و دەسەڵاتی ڕزگاری بەخشی ئایین، بەڵکو لەبەر ئەوەی بە ئامرازێکی گونجاوی دەزانن بۆ کۆکردنەوە و بەجوڵەخستنی جەماوەر .- یان بەپێی ئایەتەکان و نەریتە ئاینیەکان خەڵکی ئاسایی لەئاەاستەی ئامانج و بەرژەوەندیە چینایەتی خۆیان دەزانن. لە نێو سەرۆک هۆزە عەرەبەکان لە سەرەتای ئیسلامەوە تا دەگاتە فەتحەکانی خەلیفە ئیسلامییەکان و لە جەنگە سەلیبییەکانەوە تا شەڕی ئێستای ئێران و عێراق، سەرکردە و حزبە سیاسییە ئایینییەکان هەمیشە جەماوەریان لە دژی جەماوەر و لە پێناو خزمەتکردنی بەرژەوەندی چینایەتی دوژمناندا ئامادەکردوە. ئەوان هەمیشە هەوڵیان داوە کە ڕووخسارێکی شۆڕشگێڕانە و جەماوەری بە ئایین بدەن لە پێناو ڕاکێشانی جەماوەری ناڕازی و ستەملێکراودا، لە کاتێکدا لە مەیدانی ڕاستەقینەی خەباتی چینایەتیدا ڕۆڵ و ئەدای ئایینی “جەماوەری و شۆڕشگێڕ”ەکەیان، هەر وەک فاشیزم و ڕەگەزپەرستی،جگە لە کۆکردنەوەی جەماوەر لە دژی بەرژەوەندی و خواستە ڕاستەقینەکانیانی خۆیان شتێکیتر نەبوو. ڕاستییەکەی ئەوەیە کە ئایینی ناڕازی، یان ئەوەی پێی دەوترێت “ئاینی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕ”، بە بوون لە ئۆپۆزسیۆن و بە داپۆشینی ڕووە ڕەش و شەرمنەکەی لە پشت دەمامکی پشتیوانی لە ستەملێکراو و بێبەشەکانەوە، دەتوانێت پایەی پێنجەمی چینەچەوسێنەر و کۆنەپەرستەکان.چونە ناو جەماوەری خەڵک و زۆر کاریگەرتر و کاراتر بن لە هەر ئامرازێکی تری ستەم و فریودان و لە کاتی مەترسیدا، کە تەنانەت لە سەرەنێزەی ڕووت و تۆپ و تانکی و دۆشکە دروست نەکراوە، بۆ ئەوەی بێتە پارێزەر و ڕزگارکەری هەژموونی ئابووری و سەروەری سیاسی چەوسێنەران .
ئەزموونی شۆڕشی ئێران و ئەو جێگایەی کە ئەمڕۆ ئیسلام لە سیاسەتی دژە شۆڕش و سەرکوتگەرانەی وڵاتانی ئیمپریالیستی ڕۆژئاوادا دۆزیویەتیەوە، نموونەیەکی زیندوو و ڕوونی ئەم ڕۆڵ و ئەدایەی ئایینی ناڕازیە. لە ئێران ساڵانێک بەر لە شۆڕش، ئیسلام ئاڵای خەباتی ڕۆشنبیران و هێزە بچووکە بۆرژوازییەکان بوو کە لە ژێر فشاری سەرمایەی گەورە و ئیمپریالیزم و لە گۆشەنیگای کۆنەپەرستانە و دواکەوتووەوە دژ بە ئیمپریالیزم ناڕەزایەتیان دەربڕی و لە ڕاستیدا لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتیانەی کە لەژێر کاریگەری دەسەڵاتی سەرمایەدا تووشی بوو بوون ، بە تایبەت دوای چاکسازییەکانی زەوی، لە کۆمەڵگەی نەریتی و فیۆداڵی ئێراندا سەریهەڵدابوو دژی بوون، گۆڕابوو. هەرچەندە کەسایەتی و هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆنی مەزهەبی شا تەیفێکی نایەکسانیان پێکهێنا و بنکە ئایدۆلۆژییەکانیان لە ئیسلامی کۆنەپەرستانە و سەدەی ناوەڕاستی خومەینیەوە دەست پێدەکرد تا دەگاتە بیری شێوە سۆسیالیستی و وردەبۆرژوازیە موجاهیدییەکان، بەڵام بڕگەی هاوبەشی بنەڕەتی هەموو ئەو کەسایەتی و هێزانە لە ئال ئەحمەد و شەریعەتیەوە بۆ ئایەتوڵڵا تاڵقانی و خومەینی و لە فێداییەکانی ئیسلامەوە بۆ نەهزەتی ئازادی و سازمانی موجاهدینی خەلق، پێکهاتبوو لە بڵاوکردنەوەی وەهم و فریکاریەکان سەبارەت بە لایەنە “پێشکەوتنخوازان و شۆڕشگێڕییەکان”ی ئیسلام و هەوڵدان بۆ شێواندن و لایەن پێدانی ناڕەزایەتیەکان و خەباتی جەماوەر ئاڕاستە بکەن.بە ئاراستەی ئەو ئامانج و ئامانجانەی کە بەتەواوی دژ بەیەک و دژ بە داواکاری شۆڕشگێڕانەی کرێکاران و زەحمەتکێشان بوون؛ کرێکاران و زەحمەتکێشان بەدەست چەوسانەوەی سەرمایەداری و چەوساندنەوە و خنکاندنی دڕندانە ئیمپریالیستەکانەوە دەناڵێنن و هاوشێوەکانی ئالئەحمەد و شەریعەتی لە ڕۆژئاواییبوون و لەدەستدانی داب و نەریت و کولتووری دواکەوتوانەی فیئودالی؛ جەماوەری خەڵک ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە سیستەمی سەرمایەداری و هەژاری و بێ یاساییەک کە ئەم سیستەمە هۆکارو سەرچاوەکەی بوو کەسانی هاوشێوەی فیداییەکانی ئیسلام و خومەینی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە هێنانەکایەی حیجاب و مافی دەنگدانی ژنان و قەدەغەکردنی لەسنگدان و ڕێوڕەسمی شمشێر لێدان؛ کرێکاران دەیانویست تەواوی سیستەمی سەرمایەداری تێکبشکێنن و هاوشێوەکانی موجاهیدینی خەلق دەیانویست پیشەسازییە مونتاژەکانی لەناوببەن و سەرمایەداریی نەتەوەیی گەشەپێبدەن و فراوانتری بکەن! وە هەر بەو شێوەیە. بەڵام بوونی ئەم دووانەیە و دژایەتی نێوان ڕەخنەی فیۆداڵی و بچووک بۆرژوازی لە دژایەتی ئیسلامیی پاشایەتی و ئیمپریالیزم لەگەڵ داواکاری شۆڕشگێڕانە، دیموکراسی و دژە ئیمپریالیزمی جەماوەری کرێکاری و زەحمەتکێش، ڕێگری لە “ئیسلامی ناڕازی” نەکرد، هەروەها لەگەڵ لێکدانەوەیەکی فیزیکی یان فیقهی خومەینی، جا چ لە شێوەی شیعەی سووری عەلەوی موجاهیدین بێت، ناتوانێت ڕۆڵی خۆی وەک ئایدۆلۆژیای پایەی پێنجەمی بۆرژوازی و ئیمپریالیزم لە نێو جەماوەری خەڵکدا بەجێبهێنێت. نەزانی و دواکەوتوویی سیاسیی جەماوەری کرێکار، پێشوەختە ئایینی و خورافاتەکان و باوەڕ و باوەڕیان بە ئیسلام کە لە لایەن چینە ئیستغلالکار و دەسەڵاتدارەکانەوە بەدرێژایی سەدەکان لە مێشکیاندا چێندرابوو، هەروەها وەهمەکانیان سەبارەت بە لایەنەکانی “شۆڕشگێڕ”. و دژە شۆڕش” “ئیمپریالیزم”ی ئیسلام کە لە لایەن هێزەکانی وەک موجاهیدەکانەوە لەناو خەڵکدا سووتەمەنی پێدرابوو، ڕێگەی نەدا جەماوەر سروشتی ڕاستەقینەی ئامانج و سیاسەتی هێزە ئایینییەکانی ئۆپۆزسیۆنی شا بزانێت و بەدیبهێنێت دژایەتییەکەی لەگەڵ بەرژەوەندی و داواکارییە شۆڕشگێڕییەکانیان. هەر لەبەر ئەم هۆکارە بوو کە کاتێک جەماوەر بۆ ڕوخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی و ڕزگارکردنی خۆی لە چەقی سەرمایە و ئیمپریالیزم ڕاوەستا، ئۆپۆزیسیۆنی ئایینی توانی سواری شەپۆلی شۆڕش بێت، کاریگەری خۆی لە نێو خەڵکدا بەکاربهێنێت بۆ خزمەتکردنی دوژمنەکانیان، و ئەرکی مێژوویی خۆی لە ڕزگارکردنی سەرمایە جێبەجێ بکات و ئیمپریالیزم ڕۆڵی شۆڕش بگێڕێت؛ تا ڕادەیەک کە ئەمڕۆ بەشێک لەم ئۆپۆزسیۆنە حکوومەتی فاشیستی کۆماری ئیسلامیی پێکهێناوە و خوێنی کرێکاران و زەحمەتکێشانی بۆ پاراستن و پاراستنی حوکمی سەرمایە و سیستەمی سەرمایەداری ڕژاندووە و بەشێکی دیکەش کە خەونی دامەزراندنی دەسەڵاتێکی سەرمایەدارییە کۆماری دێموکراتی ئیسلامی.. ئەو پەروەردە دەکات، چاودێرێکی دەرفەتە بۆ ئەوەی هەمان ڕۆڵ و ئەرک لە شۆڕشی داهاتووی ئێراندا بگێڕێت.
بەم شێوەیە شۆڕشی ئێران جارێکی دیکە ئەو ڕاستییەی پشتڕاستکردەوە کە ئایینی ناڕازی نەک هەر هیچ جۆرە ڕادیکالیزمێکی تێدا نییە، بەڵکو وەک ئایینی فەرمی و دەسەڵاتدار ئامرازی ڕازیکردن و چەوساندنەوەیە، ئایدۆلۆژیا درۆیە و خزمەتکارییە ستەم و ئیستغلالکردنی چینایەتی. ئەزموونی شۆڕشی ئێران و ئەو جێگایەی کە ئەمڕۆ ئیسلام لە سیاسەتی دژە شۆڕش و سەرکوتگەرانەی وڵاتانی ئیمپریالیستی ڕۆژئاوادا دۆزیویەتیەوە، نموونەیەکی زیندوو و ڕوونی ئەم ڕۆڵ و ئەدای ئایینی پرۆتستانتە. لە ئێران ساڵانێک بەر لە شۆڕش، ئیسلام ئاڵای خەباتی ڕۆشنبیران و هێزە بچووکە بۆرژوازییەکان بوو کە لە ژێر فشاری سەرمایەی گەورە و ئیمپریالیزم و لە گۆشەنیگای کۆنەپەرستانە و دواکەوتووەوە دژ بە ئیمپریالیزم ناڕەزایەتیان دەربڕی و لە ڕاستیدا لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتیانەی کە تووشی بوون بە حوکمی سەرمایە، بە تایبەت دوای چاکسازییەکانی زەوی، لە کۆمەڵگەی نەریتی و فیۆداڵی ئێراندا سەریهەڵدابوو، دژی بوون، گۆڕابوو. هەرچەندە کەسایەتی و هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆنی مەزهەبی شا سپێکترۆمێکی نایەکسانیان پێکهێنا و بنکە ئایدۆلۆژییەکانیان لە ئیسلامی کۆنەپەرستانە و سەدەی ناوەڕاستی خومەینیەوە دەست پێدەکرد تا دەگاتە بیری ساختە سۆسیالیستی و بچووک بۆرژوازی موجاهیدییەکان، بەڵام بڕگەی هاوبەشی بنەڕەتی هەموو ئەو کەسایەتی و هێزانە بوون بوو لە ئەل لە ئەحمەد و شەریعەتیەوە بۆ ئایەتوڵڵا تاڵقانی و خومەینی و لە پەرستراوانی ئیسلامەوە بۆ تەڤگەری ئازادی و سازمانی موجاهدینی گەل، پێکهاتبوو لە بڵاوکردنەوەی وەهم و دیماگۆگەکان سەبارەت بە لایەنە “پێشکەوتنخوازان و شۆڕشگێڕییەکان”ی ئیسلام و هەوڵدان بۆ شێواندنی و… ناڕەزایەتی و خەباتەکانی تودە ئاڕاستە بکەن.بە ئاراستەی ئەو ئامانج و ئامانجانەی کە بەتەواوی دژ بەیەک و دژ بە داواکاری شۆڕشگێڕانەی کرێکاران و زەحمەتکێشان بوون؛ کرێکاران و زەحمەتکێشان بەدەست ئیستغلالکردنی سەرمایەداری و چەوساندنەوە و خنکاندنی دڕندانە ئیمپریالیستەکانەوە دەناڵێنن و هاوشێوەکانی ئەلئەحمەد و شەریعەتی لە ڕۆژئاواییبوون و لەدەستدانی داب و نەریت و کولتووری دواکەوتوو؛ جەماوەری خەڵک ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە سیستەمی سەرمایەداری و هەژاری و بێ یاساییەک کە بەهۆی ئەم سیستەمەوە دروست بووە و کەسانی هاوشێوەی فیداییەکانی ئیسلام و خومەینی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە هێنانەکایەی حیجاب و مافی دەنگدانی ژنان و قەدەغەکردنی سنگ کوتین و ڕێوڕەسمی شمسێر لێدان؛ کرێکاران دەیانویست تەواوی سیستەمی سەرمایەداری تێکبسکێنن و هاوشێوەکانی موجاهیدینی خەلق دەیانویست پیشەسازییەکانی مەجلیس لەناوببەن و سەرمایەداریی نەتەوەیی گەشە بکەن و فراوانتر بکەن! و هەر بەو شێوەیە. بەڵام بوونی ئەم دووانەیە و دژایەتی نێوان ڕەخنەی فیۆداڵی ووردە بۆرژوازی لە دژایەتی ئیسلامیی پاشایەتی و ئیمپریالیزم لەگەڵ داواکاری شۆڕشگێڕانە، دیموکراسی و دژە ئیمپریالیزمی جەماوەری کرێکاری و زەحمەتکێش، ڕێگری لە “ئیسلامی ناڕازی” نەکرد، هەروەها لەگەڵ لێکدانەوەیەکی فەیزیە* یان فیقهی خومەینی، جا چ لە شێوەی شیعەی سووری عەلەوی موجاهیدین بێت، ناتوانێت ڕۆڵی خۆی وەک ئایدۆلۆژیای پایەی پێنجەمی بۆرژوازی و ئیمپریالیزم لە نێو جەماوەری خەڵکدا بەجێبهێنێت. نەزانی و دواکەوتوویی سیاسیی جەماوەری کرێکار،دەمارگیری ئایینی و خورافاتەکان وئیمان و باوەڕیان بە ئیسلام کە لە لایەن چینە چەوسێنەرەکان و دەسەڵاتدارەکانەوە بەدرێژایی چەندین سەدە لە مێشکیاندا چێندرابوو، هەروەها وەهمەکانیان سەبارەت بە لایەنە “شۆڕشگێڕی و دژە ئیمپریالیستیە”کەی ئیسلام کە لە ڕێگەی هێزەکانی وەک موجاهیدەکانەوە لەناو خەڵکدا پەرەی پێدرابوو، ڕێگەی نەدا جەماوەر سروشتی ڕاستەقینەی ئامانج و سیاسەتی هێزە ئایینییەکانی ئۆپۆزسیۆنی شا بزانێت و دژایەتییان لەگەڵ بەرژەوەندی و داواکارییە شۆڕشگێڕییەکانیان خۆیاندا پەی پێبەرن. هەر لەبەر ئەم هۆکارە بوو کە کاتێک جەماوەر بۆ ڕوخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی و ڕزگارکردنی خۆی لە تەوقی سەرمایە و ئیمپریالیزم ڕاپەڕین، ئۆپۆزیسیۆنی ئایینی توانی سواری شەپۆلی شۆڕش بێت، کاریگەری خۆی لە نێو خەڵکدا بەکاربهێنێت بۆ خزمەتکردنی دوژمنەکانیان، ڕۆڵی و ئەرکی مێژوویی خۆی لە ڕزگارکردنی سەرمایە و ئیمپریالیزم جێبەجێ بکات و لە چنگی شۆڕش ڕزگاری بکات؛ تا ڕادەیەک کە ئەمڕۆ بەشێک لەم ئۆپۆزسیۆنە حکوومەتی فاشیستی کۆماری ئیسلامیی پێکهێناوە و خوێنی کرێکاران و زەحمەتکێشانی بۆ مانەوە و پاراستنی حوکمی سەرمایە و سیستەمی سەرمایەداری ڕژاندووە و بەشێکی دیکەش کە خەونی دامەزراندنی دەسەڵاتێکی سەرمایەدارییە کۆماری دێموکراتی ئیسلامی لە سەریدا گەشە پێدەدات ، چاوەڕوانی دەرفەتە بۆ ئەوەی هەمان ڕۆڵ و ئەرک لە شۆڕشی داهاتووی ئێراندا بگێڕێت.
بەم شێوەیە شۆڕشی ئێران جارێکی دیکە ئەو ڕاستییەی پشتڕاستکردەوە کە ئایینی ناڕازی نەک هەر هیچ جۆرە ڕادیکالیزمێکی تێدا نییە، بەڵکو وەک ئایینی فەرمی و دەسەڵاتدار ئامرازی گەوجاندن و چەوساندنەوەیە، ئایدۆلۆژیا درۆیە و خزمەتکاری ستەم و چەوسانەوەی چینایەتی.
*فەیزیە(فیضيه ) قوتابخانەی ئاینیە لە قوم
تا ئێستا لە بنچینەی ڕەخنەی مارکسیستیمان لە ئایین تاوتوێ کردووە و نیشانمان داوە، یەکەم: ئایدۆلۆژیا و سیستەمی تیۆری ئایین دژ بە مەعریفە و هۆشیاری و ئیرادەی ئازادی مرۆڤە، دووهەم زەمینەی بابەتیی بوون و مانەوەی ئایین پەیوەندی و بۆنەگەلی چینایەتی چەوسێنەر و سێیەمیش ڕۆڵ و ئەرکی ڕاستەقینەی دامەزراوەکە، ئایینی کۆمەڵایەتی پاراستن و چەسپاندنی ئەو پەیوەندیانە. لە درێژەی باسەکەماندا باس لە پرسی شێوە تەبلیغاتی دژی ئایین دەکەین.
٢- هەندێک خاڵ سەبارەت بە شێوازی بانگەشەی دژی ئایین
ئەنارکیزم و هەلپەرستی لە مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی ئاییندا
لە سەرەوە باسمان لە بنەما فەلسەفیەکانی ڕێبازە ئەنارکیستی و هەلپەرستەکان بۆ ئایین کرد و گوتمان میتافیزیک، لە دوو فۆڕمی تایبەتی ئیرادەگەری و دیتەرمینیزم(حەتمیەت)دا، بنەما و جەوهەری هاوبەشی ئەم لادانانەیە. لێرەدا بە وردی لەم لادانانە دەکۆڵینەوە.
ڕەخنەی ئەنارکیستی لە ئایین لە ئیرادەگەراییەوە سەرچاوە دەگرێت: بە مانای نەبینین و ڕەچاونەکردنی پێویستی بابەتیی و کۆمەڵایەتیی هەبوونی ئایین و کاریگەرییەکەی لە نێو جەماوەری خەڵکدا لێرەوە هەوڵی ئیرادەخوازانە بۆ سڕینەوەی ئایین سەربەخۆ لە خەبات لەپێناو لەناوبردنی بنەما بابەتییەکانی بوونی ئەودا. ئاتەئیزم، تەوەری تەبلیغاتی ئەنارکیستی و لەناوبردنی ئایین، ئامانجی ڕاستەوخۆ و دەستبەجێی ئەوان پێکدەهێنێت. بە مانایەکی تر، بۆ ئەنارکیستەکان، ئایین لە ڕووی ڕۆڵی سیاسییەوە پەیوەندی بە خەباتی چینایەتیەوە نییە، بەڵکو ئەوان لە دژی ئایین بەشێوەی خۆبە خۆ، شەڕ لەدژی خودا و بنەماکانی بیروباوەڕی ئایینی ڕادەگەیەنن. شەڕێک کە نەک هەر بۆ پرۆلیتاریا هیچ بەرهەمێکی نییە، بەڵکو لە ڕاستیدا، لەگەڵ پرسی ناسیاسی بوونی ئایین و پەرەپێدانی جیاوازییە ئایدیۆلۆژییەکانی نێوان کرێکاران و زەحمەتکێشان، بۆ جێخستن و قووڵکردنەوەی ئەو بۆشاییەی کە بۆرژوازی بە دابەشکردنی جەماوەر بۆ ئایینی وغەیرە ئایینی.دروستی دەکات،کۆتایی دێت.
لادانێکی دیکە کە لە ڕەخنەی نادیالکتیکیی ئایینەوە سەرچاوە دەگرێت، هەلپەرستییە.مامەڵەی هەلپەرستانە لەگەڵ ئایین، دەرئەنجامی سیاسی ڕوانگەیەکی جەبرگەرایانەیە. دیتەرمینیزم بە پێچەوانەی ئیرادەگەریە،زیینیەت وەک دەرئەنجام و ڕەنگدانەوەی یەکلایەنەی بابەتییەت دەبینێت و کاریگەریی عەقڵ و ئیرادەی مرۆڤ لە گۆڕین و دیاریکردنی بارودۆخە بابەتییەکاندا نابینێت یان کەمی دەکاتەوە. هەروەها هەلپەرستی لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئاییندا دەڵێ “بەو پێیەی ئایین دەرئەنجامی پەیوەندییە بابەتییەکانە لە کۆمەڵگەیەکی چینایەتیدا، ئەوا هەر مامەڵەیەکی جددی لەگەڵ بیروباوەڕی ئایینی جەماوەردا پێویستە دوای لەناوبردنی سیستەمی چینایەتی و تا ئەو کاتەی کۆمەڵگەی چینایەتی لە شوێنی خۆی مابێت”. ، پڕوپاگەندەی جددی و بەردەوامی دیدگای مارکسیستی سەبارەت بە ئایین کردارێکی بێهودە و بێ ئەنجامە کە دەبێتە هۆی ڕاونانی جەماوەر و دورخستنەوەیان لە کۆمۆنیزم.
هەلپەرستەکان، ڕۆڵی ئایین لە پاراستن و چەسپاندنی سیستەمی چینایەتیدا نابینن و لەوە تێناگەن کە عەقڵیەتی ئایینی جەماوەر تەنها ڕەنگدانەوەکەی نییە، بەڵکو هۆکاری مانەوەی ستەم و چەوسسانەوەی چینایەتییە. بە دوورکەوتنەوە لە بەرەوپێشبردنی ئەم ڕاستییە، بە بیانووی ئەوەی کە زەمینە بابەتییەکانی بوونی ئایین هێشتا بوونیان هەیە، تەنیا یارمەتی مانەوە و پەرەسەندنی ئەو بوارە بابەتیانە دەدەن و لە ڕاستیدا دەستی بۆرژوازی بە کراوەیی دەهێڵنەوە بۆ بەهێزکردنی ئایینی جەماوەرخەڵک.
ئەم لادانە ساڵانێکی زۆر حوکمڕانی بزووتنەوەی چەپگەرای ئێرانی کرد و کاریگەری و دەرئەنجامەکانی تا ئێستاش هەر ماون. سۆسیالیزمی وردە بۆرژوازی ئێران، چ لە سەردەمی شۆڕش و چ لە ساڵانی ڕابردوودا، نوێنەرایەتی خراپترین و پووچەڵترین جۆری ڕوانگەی هەلپەرستانەی لە ئایین دەکرد. هێز و ڕێکخراوە پۆپۆلیستیەکان نەک هەر خۆیان لە ململانێی جددی و بەردەوام لەگەڵ خورافات و وەهمە ئایینییەکانی جەماوەر بەدوور گرت، بەڵکو لە هەندێک حاڵەتدا زیاتر لە جەماوەر وەهمیان هەبوو لەوەی ئایین “شۆڕشگێڕ” و “دژە ئیمپریالیست” بێت ، بەجۆرێک کە لە پڕوپاگەندەکانیاندا تەنانەت تا ئەو ڕادەیەی کە پشتیان بە بیروباوەڕی ئایینی جەماوەر ببەستن و لایەنە “پێشکەوتنخوازانە و شۆڕشگێڕییەکان”ی ئیسلام پشتڕاست بکەنەوە. تەنانەت لە قۆناغی دوای ڕاپەڕین و حوکمڕانی کۆماری ئیسلامیشدا، بڵاوکراوە و ڕاگەیاندن و وتار و وبەیانی تەبلیغی لەلایەن ڕێکخراوە پۆپۆلیستەکانەوە بە ناونیشانی ” “بسم الله الرحمن و الرحیم”، ” کەمی نەبووە. ، بە هێنانەوەی “ئایەت و فەرموودەکان” و هێنانەوەی نموونە.کار و ڕەفتاری ئیمام عەلی و حوسێن بڵاوکرایەوە و ڕەخنەی لێگیرا. بەیاننامە و وتارگەلێک کە هەوڵی سەلماندنی ڕاستی ناوەڕۆکەکەیان دا بە بانگەوازکردن بۆ چیرۆک و فەرموودە ئاینیەکان و بە “سوێندی حەزرەتی عەباس” بۆ جەماوەر و لەم ڕێگەیەوە هەوڵێان ئەدا لایەنی خۆشەویستی جەماوەر بۆ ڕێکخراوەکانیان بەدەست بێنن؛ بەڵام بە کردەوە جگە لە پتەوکردن و سەقامگیرکردنی وەهمە ئایینییەکان لە نێوانبیسەرەکانیان و ڕشتنی ئاو بە ئاشی کەسایەتی و هێزی ئایینیەکاندا، هیچ دەرەنجامێکی تریان نەبوو. کاریگەری ئەم شێوازە هەلپەرستانەی بانگەشەی ئایین – هەرچەندە لە فۆرمێکی توندڕەو و خراپەکاریدا نییە – هێشتا بەداخەوە لە چالاکییەکانی هەندێک لە بانگەشەکارانی حزبی کۆمۆنیستدا دەبینرێت کە بەرپرسیارن لە بانگەوازی ڕاستەوخۆ و زارەکی لەناو جەماوەردا. بۆ نمونە هاوڕێیانێک لە ڕیزەکانمان وا بیردەکەنەوە کە “هێشتا کاتی ئاشکراکردنی سروشتی کۆنەپەرستانەی ئایین لە ڕوانگەی مارکسیستییەوە نەهاتووە و ئەرکی ئێستای حزبەکەمان نییە؛ دروشمی “دین بابەتی تایبەتی تاکەکانە”. ” پێویستە ببتە تەوەری پڕوپاگەندەکانی ئێمە و تێپەڕین لەم دروشمە جەماوەرمان لێ دورسەخاتەوە. لە بارودۆخی ئێستادا، مامەڵەی ئایدیۆلۆژی لەگەڵ ئایین لادانێکی ئەکادیمییە و کاریگەریی ئێمە لەناو جەماوەردا لاواز دەکات و…” ئەم جۆرە بۆچوونانە لە ڕاستیدا ئەو میراتەن کە پۆپۆلیزم و تیۆری هەلپەرستانەی بانگەشەی-پرۆسە وەبۆ ئێمەی بەجێهێشتوە.
ئێستا با بزانین کۆمۆنیستەکان چۆن سنوور لەگەڵ ئەو لادانانەدا دادەنێن و شێوازی پڕوپاگەندەی کۆمۆنیستی دژ بە ئایین مانای چییە؟
ئامانجی کۆمۆنیستەکان لە بانگەشەی دژی ئایین چییە؟
لە بنەڕەتترین ئاستدا ئامانجمان لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئاییندا لابردنی وەهم و خورافاتە ئایینییەکانی جەماوەر و پەرەپێدان و بڵاوکردنەوەی کۆمۆنیزمە لە نێو کرێکاران و زەحمەتکێشاندا. فێرکردنی مارکسیزم بە هەموو لایەنەکانییەوە لە نێو بەرفراوانترین توێژی جەماوەردا – و نەک بەو جۆرەی کەشێوەکاری پۆپۆلیستیی لەبەرچاوی دەگرێت، تەنیا پڕوپاگەندەی جەماوەری بۆ هەڵوێست و دروشمی تاکتیکی- ئەرکێکی ڕۆتینی و ڕانەگیراوی کۆمۆنیستەکانە. ڕەخنە لە ئایین بەدەر نییە لەم ڕێسای گشتییە. ئێمە ئەرکمان لەسەر شانە کە هەموو تێڕوانینەکانی مارکسیزم لەسەر پرسی ئایین – وەک هەر پرس و دیاردەیەکی تری کۆمەڵگەی سەرمایەداری – فێری جەماوەری چینی کرێکار و زەحمەتکێش بکەین کە بتوانن ئایدۆلۆژیای ئەم چینە قبوڵ بکەن. بە واتایەکی تر ڕەخنەگرتن و ئاشکراکردنی ئایین وەک ئایدۆلۆژیایەکی ئایدیالیستی لەسەر بنەمای نەزانی و خورافات، بەبێ گوێدانە ڕۆڵی سیاسی و کاریگەریی ئەم ئایدۆلۆژیایە لەم قۆناغە یان ئەو قۆناغەی خەباتی چینایەتیدا، بەشێکە لە خەباتی ئێمە بۆ بڵاوبوونەوەی ماتریالیزم و سۆسیالیزمی زانستی.و هەربۆیە هیچ ئیمتیازێکی سیاسی و تاکتیکی ناتوانێت و نابێت ببێتە هۆی ئەوەی خۆمان لەم ئەرکە بەدوور بگرین، هێواش بکەینەوە یان دوابخەین بۆ داهاتوو.
بەڵام جگە لە ئامانجی گشتی، کە ئاماژەیە بۆ پێویستی ڕووبەڕووبوونەوەی بەردەواممان لەگەڵ هەموو دید و باوەڕێکی خورافات و نەزانانە، مامەڵەی کۆمۆنیستەکان لەگەڵ ئایین – چ لەسەر ئاستی بانگەشەکردن و پەروەردەیی و چ لەسەر ئاستی دروشمی تاکتیکی تایبەت- هەروەها ئامانجێکی سیاسی دیاریکراوی هەیە لە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆدا، بەدواداچوون بۆ بەرژەوەندی چینی کرێکار و ئامانجە سیاسییەکانی دەکات لە خەباتی چینایەتیدا. ئەم ئامانجە کە گوزارشت لە سیمای سیاسی ڕەخنەی پرۆلیتاریا لە ئایین دەکات و بەو هۆیەوە جیاکردنەوەی ئەم ڕەخنەیە لە ئاتەئیزمی بۆرژوازی نیشان دەدات،کە بریتییە لە: لاوازکردن و بێلایەنکردنی ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و ئەرکی سیاسی ئایین وەک ئامرازێکی فریودان و هاندان و هۆکاری… دابەشبوون لە نێوان جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێشدا
بە واتایەکی تر، لە ڕوانگەی سیاسییەوە، کۆمۆنیستەکان هێزی بابەتیی و کۆمەڵایەتی ئایین، واتە ئەو ئۆرگانە پڕوپاگەندەییە کاریگەرەی کە بە هەموو ئیمکانات و تواناکۆنەپەرستانەکانیەوە خزمەت بە بۆرژوازی دەکات، شانبەشانی ئۆرگانەکانی سەرکوتکردن، وەک ڕاستەوخۆی خۆیان دەکەن ئامانج. ململانێی ئایدیۆلۆژیی ئێمە لەگەڵ دونیابینی ئایینی و ئاشکراکردنی ناوەرۆک و ڕۆڵی کۆنەپەرستانەکەی، هەروەها بانگەشەمان لە دەوری داخوازی تایبەتی “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” ئەبێت بتوانێت ئەم ئامرازە تەقلیدییەی جیاکاری و بڵاوکردنەوەی وەهم لەنێوان جەماوەردا بێکاریگەرتر و بۆرژوازی لەم ڕوانگەیەوە لەچەکداماڵین.
بە لەبەرچاوگرتن و لەبیرنەکردنی ئەم پرەنسیپە – کە لایەنە جۆراوجۆرەکانی ڕێبازی پرۆلیتاری بە ئایینەوە دەبەستێتەوە و بە یەک ئاراستەدا دەیانخاتە سەر یەک – ڕێگریمان لێدەکات کە بکەوینە ناو برەوپێدانی ئەکادیمی و بەسەرەکی دانانی نکوڵیکردن و ڕەتکردنەوەی بوونی خودا و بنەما تیۆرییەکانی ئایین لە بانگەشەکاندا، لە لایەکی دیکەوە محافەزەکاری و بەرژەوەندیخوازی تەسک بینانە لە تەبلیغاتتدا و گونجاوی دەکات لە بانگەشەکردنی دروشم و هەڵوێستە تاکتیکییە تایبەتەکانی پرۆلیتاریا لە پێوەند بە ئایینەوە وەستاوە وهەروەها بنەمای سەرەکی بانگەشە و بەرەوپێشبردنی مارکسیستیمان پیشان دەدات دژی ئایین و پەیوەندی نێوان ئەو دووانە.
با لێکۆڵینەوە لەو شێواندنە هەلپەرستانە بکەین کە لە شێوازی پەرەپێدانی دروشمی “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” بە مەبەستی ڕوونکردنەوەی بابەتەکە.
دروشمی “دین بابەتی تایبەتی خەڵکە” وەک هێنانەخوارەوەی داواکاری “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت”!
کۆمۆنیستەکان هەمیشە خوازیاری “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” بوون. ئامانجی ئێمە لە خستنەڕووی ئەم داواکارییە کە مانای تایبەتی بە وردی لە بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا ڕوون کراوەتەوە، لاوازکردن و پوچەڵ بکەینەوەو تا ئەو جێگایەی کە دەکرێت هەژموونی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئایین و دەستوەردانەکانی لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا سنووردار بکەین و لە لایەکی دیکەوە هەلومەرجی گونجا و لەبارتر بۆ ململانێی ئایدیۆلۆژی لەگەڵ جیهانبینی ئایینیدا دابین بکەین.
بەڵام بەزۆری ئەو بانگەشەکارانەی کە بەردەوام لە خەمی ڕەنجاندن ودورکەوتنەوەی جەماوەردان، ئەم دروشمە لە مانا و ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی خۆی خاڵی دەکەنەوە و بە کردەوە دەیکەنە ئامرازێک بۆ “شاردنەوە” ی بیروباوەڕەکانیان سەبارەت بە ڕۆڵ و سروشتی ئایین. داوای جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت لە شێوەی دروشمێکی بەرگریکارانە و بەسووددا، کە لە نێو جەماوەردا پڕوپاگەندە دەکرا وەک ئەوەی پشتیوانی کۆمۆنیستەکان بۆ ئایینی تایبەت و ڕێککەوتن لەگەڵ بیروباوەڕی ئایینی تاکەکان ڕابگەیەنێت، یان بەلای زۆرەوە بۆ بێلایەنی بەرامبەر ئەم بیروباوەڕانە ڕادەگەیەنن، ئەوان لەناو خەڵکدا بانەشەی بۆ دەکەن و ڕوونی دەکەنەوە.
ئەنگڵس و لینین چەندین جار لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو جۆرە لادانانەی هەلپەرستانەدا ڕایانگەیاندووە کە کۆمۆنیستەکان ئایین بە بابەتی تایبەت دەزانن، نەک لە پەیوەندیدا بە خۆیان و حزبی کۆمۆنیستەوە، بەڵکو لەگەڵ دەوڵەتدا. ئەوان بە ڕوونی ڕوونیان کردۆتەوە کە تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە پرۆلیتاریا و حزبەکەیەوە هەیە، کۆمۆنیستەکان ناتوانن و نابێ لەگەڵ ئایین وەک بابەتێکی تایبەت ڕازی بن یان تەنانەت بێلایەن بن لە بەرامبەریدا.
ڕاستە لەبانگەشەکانماندا داواکاری “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” لە شێوەی دروشمی “ئاین بە بابەتی تایبەتی تاکەکان هەژمار بکرێت” دادەڕێژین. به ڵام ئه م شێوه ی ده ڕبڕینە، به پێچه وانه ی لێکدانه وه ی هەلپەرستەکانەوە، به هۆی خواستی ئێمه بۆ پابه ندبوون و سازشکردن له گه ڵ بیروباوه ڕ و دەمارگیریە ئایینیەکانی خه ڵک وه رنه گیرا، به ڵکو دروشمێکه که ، جگه له نیشاندانی دژایه تی له گه ڵ ئایین وەک بابەتێکی دەوڵەتی، پابەندبوونمان بە پرەنسیپی ئازادی بێ کۆت وبەندی باوەڕ و دەربڕینەوە نیشان دەدات، گوزارشت لە مەرجی بۆچوون دەکات. واتە جەخت لەسەر ئەو پرەنسیپە دەکاتەوە کە پرۆلیتاریا چ وەک ئۆپۆزسیۆن و چ دوای بەدەستهێنانی دەسەڵات، بە توندی دژی پەنابردنە بەر زۆرەملێ و هێز و هاندان و لێپێچینەوە و پشکنینی بیروباوەڕ و دروستکردنی هەڵاواردن و سنووردارکردنی یاسایی بەرامبەر بە کەسانی ئایینی و ڕەخنەگرتن و ڕەتکردنەوەی باوەڕبوون باوەڕی ئایینی لە کۆمەڵگەدا ڕێگە بە هیچ میتۆدێکی تر نادات جگە لە خەباتی تیۆری و ڕۆشنگەری و پەروەردە و ڕازیکردن. بەڵام هەلپەرستەکان نە دەتوانن و نە دەیانەوێت لە هیچ کام لەم خاڵە ئاشکرایانە تێبگەن. ئەوان لەوە تێناگەن کە ئێمە ئایین بەبێ گوێدانە ئەوەی سەربەخۆیە لە حکومەت یان نا، بە تلیاکی جەماوەر و ئامرازێک بۆ هۆشبردنیان دەزانین و ئەگەر داوای جیاکردنەوەی ئایین لە حکومەت بکەین، بە وردی بۆ ئەم هۆکارە کە ئێمە هەموو ئەو شێواز و ڕیگایانەمان دەوێت، بە فەرمی و یاسایی پێویستە پێشخستنی ئەم تلیاکە لەلایەن حکومەتەوە لە کۆمەڵگادا بە تەواوی و بە توندی هەڵبوەشێتەوە.
لە ڕاستیدا شێوازی بانگەشەی ئەم بانگەشەکارانەی کە لایەنگری ئایینێکی تایبەت، بەکاری ئەوکارمەندی دژە ماددەی هۆشبەرە کە پێی وایە شەڕەکەی لەگەڵ دابەشکەرانی ماددە هۆشبەرەکان بە واتای بەرگریکردن و پشتیوانیکردنە لە بەکارهێنانی شەخسیی ماددە هۆشبەرەکان!
ڕوونە کە “خەباتێکی لەو شێوەیە” جگە لە بڵاوبوونەوەی زیاتری ئالوودەبوون بە ئایین لە نێو جەماوەری خەڵکدا، هیچ دەرەنجامێکی دیکەی نابێت، واتە دەرئەنجامێک کە بەتەواوی دژایەتییە لەگەڵ ئەوەی کە ئێمە لە پلانی “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت”دا بەدوایدا دەگەڕێین “.
بانتر نەڕۆشتن لە دروشمی “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” تێڕوانینێکی هەلپەرستانەیە بۆ چەمکی دروشمی تاکتیکی
شێوازێکی تری شێواندنی زانستی بۆچوونەکانی مارکسیزم بۆ ئایین کە لە ڕاستیدا تەنها جۆرێکی تری لادانە لە جۆری یەکەم، ئەوەیە کە بە سنووردار بمێنێتەوە و لە بانگەشە لە دروشمی “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” تێپەڕ نەکات. ئەمە شێوازی کاری ئەو بانگەشەکارانەیە کە سەرەتا بانگەشەو تەرویج بە دیوارێکی چینی لێک جیا دەکەنەوە، ئەرکی ئامۆژگاری ئەکادیمی بۆ بنەما و بناغە بیروباوەڕیرکان بە یەکەمیان دەسپێرن و بۆ دووەمیان پەیڕەوکردنی تێبینیەکان و قەدەغەکراوەکان ،پاشان بەو ئەنجامە دەگەن کە: “تێپەڕ بوون لە دروشمی تاکتیکی جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت لە پڕوپاگەندەدا هەڵەیەکی تاکتیکییە کە هەرگیز نابێت بانگەشەکار ئەنجامی بدات.” ئەم دەستە بانگەشەکارە نەک هەر ڕەخنەی مارکسیستی لە جیهانبینی ئایینی و ئاشکراکردنی سروشتی ئایین بە پەیوەندیدار بە کارەکانیانی خۆیان نازانن- چونکە پەیوەندی بە بەرەوپێشبردن و خەباتی ئایدیۆلۆژییەوە هەیە! – بەڵکو لە ڕاستیدا پێیان وایە قسەکردن لەسەر ئەو بۆچوونانە لەتمە کارەکانیان دەدات و ئەرکی بانگەوازکردنیان تێکدەدات.
بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە بەبێ پشت بەستن بە هەموو بۆچوونە مارکسیستەکان سەبارەت بە ئایین، مەحاڵە بەرگری لە ڕەوایەتی داواکاری “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” بکرێت، یان باشتر بڵێین بەرگریکردنێکی پرۆلیتارینانە لەم داواکارییە. چونکە خەڵک، بەو پێیەی بەشی بانگەشەو و برەوپێدانیانی مێشک و زیرەکییان لەیەکتر جیا نەکردۆتەوە، بێ گومان لەو بانگەشەکارانە دەپرسن کە تەنها بە دروشمی دابڕانی ئایین لە دەوڵەت ڕازین: بۆ دەبێ دین لە دەوڵەت جیا بکرێتەوە؟ وە بانگەشەکارەکانی ئێمە، ئەگەر نایانەوێت وەڵامی ئەم پرسیارە بدەنەوە بە سادەیی بە لەقاودانی تاوانەکانی ئایەتوڵڵا خومەینی، واتە لە ڕاستیدا لە هەڵوێستی موجاهیدەکانەوە، و داوای جیاکردنەوەی مەلاکان لە حکومەت بکەن، یان ئەگەر نەیانەوێت’ وەیان ئەگەر نەیانەوێت بکەونە پێگەی لیبڕاڵەکانەوە و جیابوونەوەی ئایین لە حکومەت بە جیابوونەوە لە هەر جۆرێک ئایدۆلۆژیایەک لە حکومەت درێژ بکەنەوە و بەم شێوەیە ببنە بانگەشەکاری دیموکراسی سەرو چینایەتی، لەم حاڵەتەدا ناچارن بۆ بیسەرانیان ڕوون بکەنەوە ئەو ڕاستییەی کە ئایین پشتگیری لە بەرژەوەندیی چەوسێنەران دەکات و سیستەمی سەرمایەداری دەپارێزێت. وە ڕوونکردنەوەی ئەم ڕاستییە تەنها بە پشت بەستن بە تەواوی ڕەخنەی مارکسیستی لە ئایین مومکینە و مەیسەرە و نەک بە ئەم یان ئەو هەڵوێست و دروشمە تایبەتە. پێویستە هەمیشە ئەم پرەنسیپەمان لەبیر بێت کە ڕاستگۆیی تاکتیکی ئێمە لە مامەڵەکردن لەگەڵ هەر پرسێکدا بە ئایینیشەوە سەرچاوەی گرتووە لە ئایدۆلۆژیای مارکسیستی ئێمەوە، وە ئەگەر بۆ گەیشتن بە ئامانجە تاکتیکی و کاتیەکان بەکار بهێنرێت و لەو بانگەشانەی کە بۆ گەیشتن بەو ئامانجە ئەنجام دەدرێن ئەگەر هەوڵی ئەوە بدەین سازش لەسەر ئایدیۆلۆژیامان بکەین، ڕەسەنایەتی خۆمان لەدەست دەدەین.
جگە لەم لادانە باوانە، میتۆد و شێوە هەلپەرستەکانی دیکە لەلایەن بانگەشەکارە پۆپۆلیستەکانەوە بەکاردەهێنرێن بۆ خۆدزینەوە لە بڵاوکردنەوەی هەڵوێستە کۆمۆنیستییەکان لەسەر ئایین، کە لێرەدا بە پێویستی نازانین باسیان بکەین. ئێمە تەنیا ئەوە بیردەخەینەوە و جەخت لەوە دەکەینەوە کە ئەو بانگەشەکارانەی کە بە هەر هۆکارێک بێت، ئامانجی سیاسی پرۆلیتاریا لە شەڕی دژ بە ئاییندا لەبیر دەکەن یان نەیانبینیوە- واتە تا دەتوانن ئەم خەنجەرە چەند سەرەی بۆرژوازی لاواز و پەکبخەن لە بەرگریکردن لە هەژموونی چینایەتی خۆیان، تەنانەت ئەگەر لە دڵەوە ڕێککەوتنی خۆیان لەگەڵ بنەماکانی دیدگاکانی مارکسیزم لە دژی ئایین ڕابگەیەنن، بە ناچاری بەم یان جۆری دیاری کراو لە چالاکییە تەبلیغییەکانی خۆیاندا لە پرۆلیتاریا دوور دەخەنەوە و دەبنە بانگەشەکاری بۆچوونی چینەکانی تر.
لە سێ خاڵی سەرەکی باسەکەم سەبارەت بە شێوازی بانگەشە دژی ئایین کورت دەکەمەوە.
١- لەسەر ئاستی گشتی و وەک بنەمایەکی بنەڕەتی شێوازی کاری کۆمۆنیستی، بەرەوپێشبردن و بڵاوکردنەوەی هەموو ڕوانگە مارکسیستییەکانە سەبارەت بە ئایین، وەک بەشێک لە پەروەردەکردن و ئاشناکردنی جەماوەر بە ئایدۆلۆژیای مارکسیزم، پرسێکی شوناسی و یەکێکە لەئەرکە پشوو هەڵنەگرەکانی کۆمۆنیستەکانە.
٢- ئامانجی تایبەتی کۆمۆنیستەکان لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئاییندا لەقاودان و لاوازکردن و بێلایەنکردنی ڕۆڵ و ناوەرۆکی کۆنەپەرستانەی ئایین وەک ئۆرگانێکی گەوجاندن و فریودانی بۆرژوازییە. ململانێی ئایدیۆلۆژیی ئێمە لەگەڵ دونیابینی ئایینی، هەروەها بانگەشە لە دەوری دروشمی تایبەت و تاکتیکی سەبارەت بە ئایین، خزمەت بەم مەبەستە دەکات.
٣- داواکاری “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” ئامانجی لاوازکردنی هەژموونی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئایین و ڕەخساندنی هەلومەرجی لەبارترە بۆ پێشخستنی خەباتی ئایدیۆلۆژی دژ بە دونیابینی ئایینی. بۆیە بە پێچەوانەی تێڕوانینی پۆپۆلیستی، دژایەتیکردنی کۆمۆنیستەکان بۆ ئایین وەک بابەتێکی دەوڵەتی بەو مانایە نییە کە لەگەڵ ئایین وەک بابەتێکی تایبەت هاوڕان، بەرگری کۆمۆنیستەکان لە شەرعیەتی داواکاری “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” تەنیا مومکینە بە ئاشکراکردنی ماهیەتی کۆنەپەرستانە و ڕۆڵی ئایین مەیسەرە.
ئەو ڕۆڵ و پێگە سیاسییەی کە ئایین ئەمڕۆ لە خەباتی چینایەتیدا پەیدایکردوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی بۆرژوازی لەگەڵ پرۆلیتاریای ئێرانیدا، پێویستیی بەناسین و تێگەیشتنێکی قووڵ لە ڕەخنەی پرۆلیتاریانەی ئایین و شێوازی دروست و پرەنسیپی بانگەشەیی زۆرتر و زۆرتری هەیە بۆ حیزبەکەمان. ئەگەر شۆڕشی ئێران ئیمپریالیزم و بۆرژوازی ناچارکرد تا میکرۆبی نەفامی و دڕندەیی ئایینی ، ئەم پاسەوانانەی سەدەکانی ناوەڕاست ئیستغلال و چەوساندنەوەی چینایەتی بە ناوی ئەوانەوە بنێردرێنە سەر شانۆ؛ هه روه ها ئه م ده رفه ته مێژووییه ی به پرۆلیتاریای ئێران دا تا ده رکه وتنی هۆشیاری چینایه تی و ئیراده ی خۆی واته حیزبی کۆمۆنیستی ئێران دابمه زرێنێت. بەم شێوەیە شۆڕشی ئێران شەڕی نێوان مەعریفە و هۆشیاری بە نەزانی و خورافاتەوە گەیاندووەتە بەریەککەوتنی ڕاستەوخۆی نێوان پرۆلیتاریا و بۆرژوازی. وەرە لەم شەڕەدا مزگێنی دەری ڕاستەقینەی زانین و هۆشیاری بیت.
٥ی بەهمەنی ١٣٦٢
سێپتەمبەری ١٩٨٤ لە بەرەو سۆسیالیزم( بسوی سوسیالیزم)ی ژمارە١ی وەرزی دووهەمدا بڵاوکراوەتەوە
