دراماى باران، بارانى رەحمەت بوو یا میحنەت ؟.. حەیدەر عەبدولڕەحمان

گرنگیترین رەگەز لەکارى درامادا ئامانجە، کە بونیاتى راستەقینەى تەواوى ئەو پێکهاتە درامیانەى لەسەر دەوەستێت کە یاریدەدەرن بۆ بەرجەستە کردنى ئامانج.
بۆیە یەکەم پرسیارى بینەر بۆ هەر کارێکى درامى لەوەدا چڕ ددەبێتەوە، ئایا ئەو درامایە چ ئامانجێک بەخۆیەوە هەڵدەگرێ ؟ یان تا چەند ئامانجەکانى پێکاوە؟
ئەگەر ئەو پرسیارە بۆ زنجیرە دراماى ( باران) لەئێمە بکرێت دەڵێین:
رەنگە بینەر نەگاتە ئەنجامێکى یەکلا کەرەوەو وەڵامێکى دیارى کراوى دەست نەکەوێ لەنێوان هەموو ئەو بابەت و ئامانجانەى لەناوەرۆکى زنجیرەکەدا تێک ئاڵاون.
بەڵام لەئاکامدا دیارە کە هەموو جۆگەلە رەهەندەکان دەڕژێنە ناو یەک رووبار، ئەویش نیشاندانى کۆمەڵە ئاریشاو دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى دیارو بەرچاوى ئەمڕۆى کۆمەڵگایە کە بەبەردەوامى ئازارى پێوە دەکێشێ و باجى گەورەى بۆ دەدات.
ئەوانەى بەدیار زنجیرەکەوە دادەنیشن و وێنە ناشیرینەکانى کۆمەڵگاکەى خۆیان بەچاوى خۆیان دەبینن، دەبینن کە نووسەرى سیناریۆکە ( کامەران نورى گوڵاڵە ) چەند بە وردى وێنەى ئەو کۆمەڵگایە دەکێشێ کە چۆن دووچارى چ ڤایرۆسێکى کوشندە هاتووە لەخیانەت و داوێن پیسى هاوسەرەکان، بەرۆشەنبیرو نارۆشەنبیرییەوە، بەگەنج و پیریەوە، بەوانەى پرۆپاگەندەى خۆشەویستى بۆ هاوسەرەکانیان دەکەن و بەوانەش کە نازانن ماناى خۆشەویستى چیە.
هەمووان تووشى دوو رویى و عیلاقاتى ژێر بەژێرى و تاوانى گەورە هاتوون، دەبینن چ مەترسیەکى ئەخلاقى و نا پەروەردەیى و نامرۆیى ئەو کۆمەڵگایە بەرەو هەڵدێر دەبات، بەبێ دەنگى، کولتوورو سیما رەسەنەکانى هەرەس دێنن..
پەتایەکە گەیشتە ئەو ئاستەى هەمووان گومان و ڕاڕایى مێشکیان داگیر بکات، ترسێک وەک سێبەر بەدواى هەمووانەوە بێت لەترسى خیانەت، ئەمەش نیشانەکانى مردنى خۆشویستی و داڕمانى متمانەیە.
تۆ وەک بینەر گومانى ئەوە داگیرى کردووى کە رەنگە لەهەر ئان و سەعاتێکدا بەدەردى (حەسەن) بچیت ، ماڵەکەت وێران بێت و خیانەت جگەر گۆشەکانت لەباوەشتا دەربێنێ، چارەنووسێکى رەش لەچاوەڕوانیت دابێت، نەچوار دیوارى ماڵە چۆڵ و هۆڵ وتەنیاکەت، نەشیشەو زنجیرى بەندیخانەکان تێر گریانت بکات.
هەر دڵ پیسى و خیانەت نا، زەمەن کۆمەڵگاکەتى فێرى دڵ رەقى و بێ هودەیى کردووە، رۆژ لەدواى رۆژ دەرگاى خەڵەوەتى باساڵا چووەکان فرەوانترو دەرگاى ماڵى جگەر گۆشەکانت تەسکترو تەسکتر دەبنەوە، لەناو هەموو ئەو رەنگە رەشەى کۆمەَگاکەتى داپۆشیووە، چ سەرە رێگەیەک بەدى ناکەیت بەرەو چارەسەر کردن ، ئەو هێزە لایەنگرەى پێچەوانەى ئەو تەوژمە وەستاون زۆر کەمن، بۆیە دراماکە بەگشتى، جگە لەخستنە رووى ئەو واقیعە تاڵە، رێ نیشاندەرێکى گەش بین نیە بۆ جوانکردنى ئەو واقیعە وەک ئەرکى دراما.
هەر ئەو ئامانجانەى لەسیناریۆکەدا دەبینەرێن ، پارچە پارچە کراون، ئەگەر سەربەخۆیى بدەیتە هەر پارچەیەک، هەر یەکەو زنجیرە درامایەکەو لەناو یەک ئاخیندراون .
پەرتو بڵاوى تەوەرەکان
بەگشتى هەموو ئامانجەکان لەچەند تەوەرێکدا چڕ دەبنەوە:
1.تەوەرى کێشەى نێوان حەسەن (ئاکام تاهیر ) و ( مریەم ـ چریکە عەبەڕەش)ى هاوسەرى و کێشەى مۆبایل و خیانەتکارى، بەهۆى سەرهەڵدانەوەى کۆنە پەیوەندییەکى (مریەم) لەگەڵ (وشیار)ى کۆنە دۆستى، لەکاتێکا کە مریەم لەگەڵ هاوژین و دوو لەمناڵەکانى پێکەوە دەژین.
حەسەن دواى ئاشکرا بوونى ئەو پەیوەندییە نهێنیە تووشى هیستریا دەبێت و سەراپاى ژیانى لێ دەبێتە دۆزەخ.
2.تەوەرى( بەختیار ـ حوسێن حەسەن ) و (لانەى ژنى ـ گۆناحەمە ساڵح) و دڵپیسیەکانى دواى بینینى وێنەیەکى بەختیار لەگەڵ کچە کارمەندێکى کۆمپانیاکەى کە بەئامانجێکى پیلانگێڕى و فەرتەنە نانەوە لەنێوان بەختیارو لانەى ژنى گیراوە.

  1. تەوەرى بەکر ( عادل عەبدوڵڵا )ى باوەڕ پێکراوى (بەختیار) لەکۆمپانیاو پیلانەکانى بۆ لەناو بردنى بەختیارى سەرۆکى کۆمپانیا لەئەنجامى تەماعکارى و چاو تێبڕینە سەرو سامانى و دەست کەوتنى پارەى حەرام بۆ چارەسەرکردنى کوڕە سەقەتەکەى.
    4.تەوەرى کێشەى خێزاندارى (بڕیارـــ ئەژدەر سازگار ) و ( پرژە ـــ شایى رەزا ) ى ژنى و ( سەبیحە ـــ نەسرین حەسەن )ى خەسووى و ماڵ بەجێ هێشتنى باوکى ( هەژار ـــ عومەر دڵپاک )ى باوکى بڕیار.
    ئەم تەوەرە فۆکس دەخاتە سەر ئەو دایکانەى دەست تێوەردان لەژیانى کچەکانیان دەکەن و لە ئاکامدا کێشەو سەرگەردانى بۆ کچەکانیان دروست دەکەن، وەک دەست تێوەردانى سەبیحە لە ژیانى (پرژە)ى کچى.
  2. تەوەرى ( چوار ژنەکان ـ.ئەو چوار ژنەى لە خانوویەکى سەربەخۆدا گرد بوونەتەوە :
    لازۆ ــ (دیدار عومەر)
    شەیدا( سەرگوڵ حوسێن)
    خەزان ـــ هاڤین فۆندا ساج
    نمە ـــ ساوان خالید
    هەر یەک لەوان چیرۆکێکى تاڵى هەیەو لەوێوە ئاشنا بە زۆرترین کێشەکانى ژنان دەبیتەوە، بەڵام ئەشکەنجەو ئازارەکانیان هەر یەکەو رەنگێکە.
  3. تەوەرى خەڵوەتگاو چیرۆکى کاراکتەرەکانى وەک :
    (هەژار ـــ عومەر دڵپاک) (کەریم ـــ قادر جەلال ) (قایەر ـــ حەمە رەشید هەرەس ) لەوێدا ئازارە راستەقینەکانى مرۆڤ و ستەم و غەدرى ئەو رۆژگارە دەبینى، کە چۆن لەگەردنى ئەو باوکە بێ نازانە ئاڵاون و کەس بیریان ناکاتەوە.
    7.تەوەرى (ئەژى ـــ رۆژ فایەق) و رفاندى ئەژى و خەمەکانى (شەم ـــ ژیا فەرهاد) و تاوانى ( شوان ـ رزگار باهیر) ى خەزورى،
    8.تەوەرى ماڵى (هێرۆ ـــ لاڤین دیار) و (کاوان ـــشوان هیوا ) ى هاوسەرى و کێشەى داڵدەدانى یاران ـــ لەرێ ئاوات ) کە لەشەوە بارانێکا فریاى دەکەون و لە چەنگ کۆمەڵە گەنجێکى سەر شاقام رزگارى دەکەن ، بەڵام لە ئەنجامدا روو بەرووى کێشەى پۆلیس و لێپرسینەوە دەبنەوە.
  4. تەوەرى ( عادل ـــ گەرمیان محەمەد ) و ( لازۆـ دیدار عومەر ) ئەو گەنجەى بە فرو فێڵ لازۆ لە خشتە دەباو دەیەوێت چارەنووسى بکاتە قوربانى مەرامەکانى خۆى و کارى تاوانکارى پێ بکات، بەڵام دواتر پیلانەکە ئاشکرا دەبێت و (لازۆ) دەگاتە هەقیقەت و خۆى رزگار دەکات .
    10.تەوەرى نەخۆش کەوتنى ( یاران) لە ژێر ئەو فشارە دەروونیەى مناڵەکان تووشى دەبن لە دەرەنجامى ئاژاوەو شەڕو شۆڕى دایکان و باوکان.
    و چەندین تەوەرەرى لاوەکى تر.
    کێشەى چارەسەرکردنى درامى
    ئەو پرسیارەى لە داوێنى ئەو هەموو تەوەرانەدا دەکرێت ئەوەیە، ئایا کردنەوەى تەوەرى زۆر بۆ دراما و فرەوانکردنى پانتایى رووداوەکان و زێدە کردنى کاراکتەرەکانى، لەبەرژەوەندى بەرهەم دایە یاخود دەبێتە هۆکار بۆ دروست کردنى کۆمەڵێ کێشەى وەک :
    1،هەر یەک لەو تەوەرانە لەهێزو قوڵ بوونەوە لەتەوەرە سەرەکییەکانى تر کەم دەکەنەوە.
    2.هەر یەک لەو تەوەرانە لەئەنجامدا پێویستییان بەچارەسەر کردن هەیەو دەسەڵاتى دەرهێنەر لاواز دەکەن بۆ ئەوەى چارەسەرێکى لۆژیکى و واقیعى بۆ هەر یەکەیان دابندرێت و دەبن بەبەڵا بەسەر دەرهێنەرو نازانێ چۆن رێگە چارەیەکى گونجاویان بۆبدۆزێتەوە.
    لەئاکامدا دەرهێنەر هەر چەند لێهاتوو بێت ناچارى ئەوە دەبێت بەهەر شێوەیەک بێت زۆرینەى ئەو تەوەرانە هاوشێوەى فیلمە هیندیەکان لەکۆڵ خۆى بکاتەوە، بەشێوەیەک بەدڵى بینەر بێت یا نەبێت چارەسەر کردنى دەبێتە عەمەلیەکى قەیسەرى.
    لەو جۆرە درامایانە کە سیناریۆکانیان دوورو درێژن، پێویستە لەدەستپێکى کارکردندا کۆمەڵێ ئەگەرو پێشبینى بکەیت لەوانە:
  5. پرسى کات و ماوەى دیارى کراو بۆ کۆتایى هاتن.
  6. پرسى دارایى و خەرجى رۆژانەى ستاف.
  7. ئامادەیى و نا ئامادەیى ئەکتەرو هونەرکارەکان.
  8. گونجانى وەرزو کات لەگەڵ روداوەکاندا.
    کاتێ دەرهێنەر ئەو ئامادەییانەى نابێت و لە دوا ساتەکاندا رووبەرووى ناچار بوون بە دۆزینەوەى رێگە چارەیەک دەبێت و دەکەوێتە ژێر بارى ئەو چارەسەرە کارتۆنیەى لە ( باران) دا لە هەندێ لەو تەوەرانەدا بینیمان، لەوانە:
    چارەسەرى ناوازەى کۆنە پەیوەندییەکەى مەریەم و هوشیار( مەسعود عارف) کاتێ (هوشیار) بەبێ هیچ پاساوێک لەگەڵ ژنەکەى چاک بوونەتەوەو لەتەلەفۆنەکەدا دنیا بۆ ژنەکەى دەکاتە شامى شەریف و باسى گەشت و سەیرانى بۆ دەکات بۆ هاوینە هەوارەکان.
    لەدیمەنێکى بەزۆر دروست کراوو لە(کون فە یەکون) ێک، بەبێ هیچ پاساوێک دەست لەو هەموو خۆشەویستیەى هەڵدەگرێ بەرامبەر مەریەم و داواى لێبوردنى لێ دەکات.
    دیمەنى هەڵگەڕانەوەى ( شوانە ــــ رزگار باهیر ) لە چارەنووسى (شەم ) ى کچى و بە دەستگیران بوونى لەگەڵ ) ئەژى ــ رۆژ فایەق)
    سیناریۆیەکى کاتیى دراماکە بوو بەئامانجى رزگار بوون لەچارەنووسى کاراکتەرەکان و کۆتایى هاتنى خێرا بەرووداوەکان.
    هەر بینەرێک چەند سادە و بێ ئاگا بێت هەست بە دیمەنێکى وا دروست کراو دەکات.
    بەڵام ئایا ئەو بۆشاییە گەورانە نابنە هۆکار بۆ لاواز بوونى بەرهەمەکە بە تێکڕایى؟ هەڕەشە لە روخانى ناکات؟
    دەرهێنەر بۆ چارەسەر کردنى کاراکتەرەکانى خەڵوەتیش یەک دواى یەکیان دەمرێنێ، لەوانە خۆ کوشتنى (قایەر) و کەمێک دواى قایەریش بەخێراییەکى زۆر بە پەلە (کەریم ـــ قادر جەلال ) یش دەمرێنێ، بەشێوەیەکى زۆر سادە، بێ ئەوەى ئەومردنە هیچ پێشەکیەکى لۆژیکى هەبێت.
    بەمەش کێشەى ماڵى (کەریم) و قەبوڵ نەکردەوەى لەلایەن ژن و کوڕِەکانى لەکۆڵ دەبێتەوە.
    بینەر لەو لەکۆڵ کرنەوانەدا هەست بەلاوازى رێگە چارەکانى دەرهێنەر دەکات، بەرامبەر بەتەوەرو کاراکتەرەکانى .
    بەڵام چونکە کێشەى نێوان (مریەم و حەسەن ) هەر لەسەرەتادا هێلێکى سەرەکى دراماکە بوو لە سیناریۆدا، دەرهێنەر چارەسەرێکى لۆژیکى و درامى گونجاوى بۆ ئەو تەوەرە دانا، کە بینەر بڕواى پێ بێنێ .
    کاتى گەڕانەوەى مریەم و مناڵەکانى، حەسەن پێى وابوو گەڕانەوەى مریەم سەرهەڵدانەوەى ئازارەکانیەتى، بۆیە تەنیاییەکەى هەڵبژارد بەهەموو ئازارەکانییەوە، بەڵام دواى قەبوڵ نەکردنى حەسەن بەو گەڕانەوەیە، مریەم زۆر بە بڕوا بەخۆ بوونەوە گوتى: (بۆ لەمەودوا من خۆم ژیانى خۆم هەڵدەبژێرم ) وەک ئەوەى کە پێشتر هەڵبژاردنى حەسەن بەبژاردەى خۆى نەبووبێ.
    دەرهێنان:
    بە گشتى دەرهێنەر( ئاکۆ عەزیز میرزا ) بەیەک فۆرم کارى کردووە، لەهەوڵى ئەوە دابووە پشت بەفۆرمێکى نیمچە تراژیدى ببەستێت، بۆ ئەوەى زۆرترین سۆزى بینەر بەلاى خۆیدا راکێشێ، نەک عەقلى.
    بۆیە زۆربەى دیمەنەکانى پڕ کردووە لەگریان و فرمێسک، هەر بۆ نموونە بەردەوامى گریانى مریەم، لەکاتى مردنى دایکى و فڕاندنى براکەى و نادیارى و ون بوونى یارانى کچى و گریانى بەردەوامى (ئەژى) لەکاتى گەڕانەوەى بۆ ماڵ و لەکاتى ئاشت بوونەوەى بە(مریەم) و لەکاتى هەڕەشە لێکردنى لەلایەن پیاو خراپەکان، گریانى بەردەوامى (حەسەن) لەکاتى مردنى خەسووى ، لەکاتى دابڕانى لەمناڵەکانى، زۆر دیمەنى ترى پڕ گریانى پیاو، ئەوەندە زێدە رۆیى تێدا کراوە، کاراکتەرى ئەژى و حەسەنى پێ لاوازو ناشیرین کردووە، هەرگیز ئەژى و حەسەن وەک پیاوی بەهێزو مۆرال بەرز نابینى لەکاتى تەنگژەو حاڵەتە سۆزدارییەکان..
    بۆ ئەوەش فۆرمى دراماکە یەک دەقى نەگرتایە و هەناسەیەکى بەبینەر بەخشى بوایە ، دەبوا دەرهێنەر هاوسەنگیەک بۆ فۆرمى دراماکە دروست بکات و دراماکە لەو گرژى و مەرگەساتە رزگار بکات و بەشێک لەکۆمێدیا لەرێگەى کاراکتەرێک لەکاراکتەرەکان دروست بکات و دراماکە لەو کەشوهەوا خنکێنەرە بێنێتە دەرەوە.
    دەرهێنەر بەهۆى ئەو پەلە پروزێیەى لە بەئەنجام گەیاندنى تەوەرەکان رووبەرووى بۆتەوە، لاوازییەکى زۆر لەکۆتاییەکانى دراماکە دیارە کە بینەر لێى رازى نیەو بەهەمان ئاستى هونەریى کۆتاییەکانى بەیەک ریتم نەرۆیشتووە، بەڵکو ریتمى کۆتایى رووداوەکان زۆر خێرا دەبێت و مەترسیەکى زۆرى لەسەر چارەنووسى دراماکە دروست کردووە.

    وێنەگرتن
    دەرهێنەر هەموو ئامرازەکانى سەرکەوتنى دابین کراوە، بەر لەهەمووشیان وێنە گرتنى دراماکەیە بەدیدێکى سینەمایى.
    بەڕیوەبەرى وێنگرتن (خەیبەر رەفیق) و تەواوى وێنگرەکان رۆڵێکى کارایان هەبووە لەبەرجەستە کردنى زنجیرەکەو بیندراوەکان، هاوکوف لەگەڵ رووداوەکان و دیالۆگەکان
    کامێرا دەسەڵاتێکى گەورەى نیشانداوە، لەخوێندنەوەى دیوى ناوەوەى ئەکتەرەکان لەحاڵەتە سایکۆلۆژیەکان و دەربڕینى هەست و نەستیان، زۆر بەوردى و لە نزیکەوە جگە لەدەربڕین ستاتیکایەکى درامى بە گرتەکان داوەو رۆحێکى زیندووى خستۆتە بەر وێنەکان .

    سێ فاکتەرى کاریگەر
    سێ فاکتەرى کاریگەر هەبوونە بۆ بەزیندوو راگرتن و بە ئەکتیف بوونى وێنە گرتن،
    یەکەمیان: موزیک ــ کە دیارە دەنگە بەسۆزو کاریگەرەکەى عەدنان کەریم کەشو هەوایەکى بەجۆشى لەتایتلى دراماکەدا دروست کردووە، کە بینەر بەر لەچوونە ناو رووداوەکان، لەرووى دەروونییەوە ئامادەییەکى هەبێت،
    دووهەمیان: لوکێشن و رەخساندنى ئەتمۆسفیرێکى گونجاو بۆ جوان راگرتنى وێنەکان کە هونەرمەند (بەکر فەرەج ) زۆر ورد بینانە رۆڵێکى کاراى تێدا بینیووە، بەتایبەت لەشەوى بارانەکەو راکردنى یاران و ماڵ بەجێ هێشتنى مەریەم و مناَڵەکانى .
    سێیەمیان: رووناکى کە گەوهەرى راستەقینە درامایە هاوسەنگیەکى لەنێوان تاریکى و رووناکى و بەرجەستە کردنى لوکێشن و دیمەنەکاندا کردووە.
    ئەو سێ توخمەى وێنەو موزیک و رووناکى و لوکێشن، دەبنە بنەما بۆ ستاتیکاى وێنەو بە زیندوو راگرتنى ریتمى درامى وێنەکان، زۆر لێهاتووانەو بەدەست و دیدى شارەزا و پسپۆر بەرجەستە کراون .
    هونەرمەند( ئاریۆس حەمە سەعید) هاوسەنگیەکى بە ریتم و موزیک داوە، چ لە تایتل چ لەگەڵ موزیکى ناوەوەى دیمەنەکان لەکاتى تێپەڕ بوونى روداوەکان .

    مۆنتاژ
    کارى مۆنتاژ پرۆسەیەکى تەکنیکى و هونەریی هاوبەشە لەنێوان مۆنتێرو دەرهێنەر، هەردوو لایەنى پیشەیی و هونەریى بەدواى چەند ئامانجێکدا دەگەڕێن بۆهاوسەنگ راگرتنى دیمە ن و ریتمى رووداوەکان.
    بۆ ئەوەى کۆمەڵە تەوەرێک شان بەشانى یەکتر بەیەکەوە بڕۆن و هیچ لەرووداوو کاراکتەرەکان لەبیرى بینەر نەچنەوەو ئاگاى لەتێکڕاى بەڕێوەچوونى رەوتى دراماکە بێت.
    بۆیە زۆرێک لەبەهاو جوانیەکانى دراما، لەسەر پرۆسەى مۆنتاژ وەستاوە کە پێم وایە ( میران عومەر) دەستێکى رەنگین و کاراى نیشان داوە بۆ تێر کردنى مۆنتاژ.
    رەنگە مۆنتاژى ( باران) بەهۆى زۆرى تەوەرەکان و لوکێشنەکان و کاراکتەرەکانى، پرۆسەیەکى ئاسایى نەبێت، بەڵام هونەرى گەورەى مۆنتێر لەوە دایە، لەکارە سەختو ئاڵۆزەکاندا سەرکەوتن بەدەست بێنیت .
    یەکێک لەخاڵە هەرە جونەکانى مۆنتاژ لە (باران )دا ، لەهونەریى کۆتایى هاتنى دیمەنەکاندا بوو، بەفۆرمێک کە لەچرکەیەکى هەستیارو وروژێنەردا بینەر بەجێ بێڵى و ناچارى ئەوەى بکەیت، هەم تامى گرتەکان لەمێشکیدا بمینێتەوە، هەم بەشەوقەوە لەچاوەڕوانى بەئەنجام گەیشتنى رووداوەکەدا بێت.
    بۆیە دەبێت مۆنتێر خوێندنەوەیەکى باشى هەبێت بۆ سیناریۆو دەسەڵاتى ئەوەى بدرێتێ، تێڕوانینى هونەریى خۆى هەبێت لەدەسکارى کردنى سیناریۆ و بەرجەستە کردنی، بەو شێوەیەى بۆ خزمەتى بەرهەمەکە هەڵدەکەوێتەوە.

    ئەکتەرەکان :
    دەرهێنەر کارێکى باشى نەکردووە، کە پێى وا بووە سەرکەوتنى دراما بەزۆرى ئەکتەرو دروست کردنى کاراکتەرى زۆرترە، چونکە بینەر چەندین فیلمى دوورو درێژى دیوە کە پاڵەوانەکەى تەنیا سەگێک، یان تەنیا کاراکتەرێک بووە قەدەر هەڵى دەداتە کەنارى دەریایەک و تێکڕاى رووداوەکانى لەوێدا ئەنجام دەدات، بەڵام رەگەزى چێژو وروژاندنى لە دەست نەداوە.
    ئەم چڕ کردنەوەیە لەدراماشدا هەیە، بە تایبەت دراما ئێرانیەکان.
    بۆیە ئەم زۆرى و بۆَریە دەسەڵاتى دەرهێنەر لاواز دەکات و ناچارى رووبەروو بوونەوەى دەکات لەگەڵ کۆمەڵێ حاڵەتى نەخوازراو کە نەبینەر نەدەرهێنەر لێى رازین…
    لە پەراوێزى ئەو دیاردەى زۆرى و بۆریەدا هاوسەنگى لە تێر کردنى دیمەنەکان و قوڵبوونەوە لەرەگ و شوناسى کاراکتەرەکانیش کەم دەبێتەوە، بۆیە بینەر هەست بە ناوازەیى رووداوە کان دەکات و لە هەندێ دیمەندا لاوازى دەرهێنەر بە چاوى خۆى دەبینێ…
    گوناهى بە هەدەر چوونى هەوڵو تەقللا جوانەکانى ستافە هونەرییەکەو غەدر لێ کردنى هەندێ ئەکتەرو شێواندنى سیناریۆکە، بەتێکڕایى دەرهێنەر لێى بەر پرسیارە، چونکە ئەو بڕیار دەرو بەرپرسى یەکەمە لەتێکڕاى بەرهەمەکەدا.
    لەم بەرهەمەدا کۆمەڵێ ئەکتەرى خاوەن ئەزموون، بەو پەڕى دڵسۆزییەوە ئەرکى سەر شانى خۆیان بە ئەنجام گەیاندووە، بەڵام ئەگەر کۆمەڵێ درزو بۆشایى هونەریى لە بەرهەمەکەدا روو بدەن، بەدڵنیاییەوە هیچ لەوان ئاواتى بۆ ناخوازێ.

    چریکە عەبەڕەش (مەریەم)
    ( چریکە) کاراکتەری سەرەکی دراماکەیە، ڕۆڵی دایکی کوڕو کچێک دەبینێ، کە هەمیشە شەڕو شۆڕو ئاشووب لەگەڵ حەسەنی مێردی ئارامی لەماڵکەیدا نەهێشتووە، تا دەگاتە سەر ماڵ بەجێ هێشتن و ڕاکردنی کچەکەی و نەخۆش کەوتنی، دواتریش دڵ ڕاوەستانی دایکی و کۆمەڵێ دەرهاوێشتەی تر.
    ئەو نهێنیەی لەپاڵ هەموو ئەو ئەوەیە کە مریەمیش وەک زۆرینەی کاراکتەرەکانی تر پەیوەندییەکی بەجێماوی خۆشەویستی لەگەڵ زەلامێکدا هەبووە کە تا ئێستاش هۆگریەتی و بەردەوام بە دواوەیەتى، بەڵام مریەمیش جدی نیە لەکۆتایی پئ هێنانی ئەو کۆنە ئیشقە.

    بۆیە کێشەکان بەردەوام دەبن وێڕای هەموو بەرکەوتە تاڵەکانی.
    لەڕووی نواندنەوە (چریکە) هەموو سنوورەکانی داهێنانی تێپەڕاندووە، سەرچاوەی چێژو وروژاندنی دراماکەیە، بەو نواندنە سیحراویەی دوور لەهیچ جۆرە زێدەکارییەک و بەڕۆحێکی هونەریی و واقیعی زیندوو ئەنجامی دەدات.
    چریکە لەچەند دیمەنێکی تراژیدی دا سنووری نواندن دەبەزێنێ و بەئاسانی ناتوانێت بگەڕێتەوە دۆخی دەروونی ئاسایی خۆی، ئەمەش قوڵی ڕاستگۆیی بوونی (چریکە) نیشان دەدات لەگەڵ ڕۆڵەکەی دا، بەتایبەت لەدیمەنی مردنی دایکی لەنەخۆشخانەو لەدیمەنی ئەو پەیوەندییە تەلەفۆنیەی ڕفێنەرەکان هەواڵی مانی براکەی پئ ڕادەگەیەنن، هەروەها دیمەنی دۆزینەوەی یارانی کچی و چەند دیمەنێکی تر.
    (چریکە) بەو درامایە قۆناغەکانی ڕابووردووی نواندنی تێپەڕاندو بوو بەخاوەنی قۆناغێکی نوێ کە ناکرێت تا زەمەنێک هیچ کارێکی تر بکات، ئەگەر لەو ئاست بەرزەی ئێستای کەم کاتەوە.

    حسێن حەسەن ( بەختیار)
    رۆڵى سەرۆکى کۆمپانیا دەبینێ ، کەوتۆتە ناو دوو کێشە، لە لایەک (لانە)ى ژنى بەهۆى وێنەیەکى لەگەڵ ژنێکى کۆمپانیا کە بەئامانجى ئاژاوە نانەوە لە گەڵ ژنەکەى گیراوە، بۆ ماوەیەک ژنەکەى لیآ دادەبڕێ.
    دووهەمیان بەهۆى پیلانە بەردەوامەکانى بەکرو هەوڵەکانى بۆ کوشتنى.
    حوسێن لەو نواندنەدا دیالۆگى کەمى بۆ داندرابوو، زیاتر دیمەنەکانى بەوێنە بوو، پێ دەچێ سیناریۆکەى بە تەواوى لەبەر نەکردبێ.
    بەڵام ئەو لەنواندندا کەسایەتیەکى بەهێزى هەیە، ئەو هێزەى دابووە دراماکەش.
    ئەوەى بە لاوازى دەبیندرێت ئەوەبوو کە سێ کەڕەت بە تەنیا چووە ماڵى ژنە تۆراوەکەى، هەر سێ جار بەدەست بە تاڵى دەگەڕایەوە.
    ئەو دووبارە کردنەوانەى چوون و گەڕانەوانە هەر سێ جار وەک یەک بوون، بۆیە لاوازییەکى بە کەسایەتى ئەو بەخشى بوو.

    مەسعود عارف( وشیار )
    لەو زنجیرەیەدا کۆنە دۆستى مەریەم بوو، بەڵام ئێمە هیچ وێنەو باگراوندێکمان لەرابووردووى نێوان مریەم و هوشیار نەبینى بۆ ئەوەى ئەو کۆنە پەیوەندییەمان بەلاوە جێگەى سەر سوڕمان نەبێت ، هەر وەک بەهیچ شێوەیەک هوشیارو مەریەم لێک نەدەچوون، نە لە شێوە، نە لەفیکر، نە لە زمان، ئیتر بینەر نەیدەزانى خاڵە هاوبەشەکانى نێوان ئەو دوو کاراکتەرە چیە بەیەکیان دەگەیەنێت، ئەوەندە نەبێت بگاتە ئەو باوەڕە کە ئەو ئەکتەرە بەهەڵە ئەو رۆڵەى پێ دراوە، یا شوێنى بۆ کراوەتەوە.

    رزگار باهیر (شوان )
    شوان ئەو کاراکتەرە ئەرێنیە بوو کە لە سەرەتادا پشتگیرى تەواوى شەم ى کچى دەکرد لەو پەیوەندییەى لەگەڵ ئەژى دا هەیبوو، کەچى لەپڕێکا بینەر دووچارى سەرسوڕمانیک دەکات کە هەرگیز قەناعەتى پێ نێ، کاتێ دەبیستین شوانە هۆکارى دوور کەوتنەوەى ئەژى و رفاندن تەواوى وتاوانەکانە، بێ ئەوەى پاساوێکى لۆژیکى بداتە دەست بینەر بڕواى پێ بکات.
    رزگار ئەکتەرێکى لێهاتووە، بەڵام لەم بەرهەمەدا ئەوەى نیشان نەداین کە ئێمە وەک بینەر ئاواتمات بۆى دەخواست.
    ئەو تا ئەو شوێنەى لە پشت کچەکەى دابوو، کاراکتەرێکى لێهاتوو بوو، بەڵام کە بوو بە تاوانبارو لە زیندان داواى لێبوردنى لە کچەکەى کرد، لەگەڵ رۆڵە رەسەنەکەى خۆى وەک باوکێکى رۆشەنبیرو دڵسۆز تێک ئاڵان و ئەو تێک ئاڵانەش لاوازى کرد.

    عادل عەبدوڵا: ( بەکر)
    کەسێکی نزیک و باوەڕ پێکراوی بەختیارە، بەڵام وەک ڕووناکی ژنی باسی دەکات کەسێکی درۆزن و تەڵەکە بازە، نەسوودی بۆ ئەو هەبووە نە (ئادەم ـــ عومەر ئەحمەد) ی کوڕە سەقەتەکەی.
    تا لەدوا جاردا پەنا بۆ تاوانکاری دەبات کە وەک ئینسانێکی بێ نمەک پیلان بۆ کوشتنی بەختیارى سەرۆکى کۆمپانیاکەى دادەڕێژێ، کە متمانەى پێ کردووەو نان و نمەکى ئەو دەخوات ، لەئاکامدا تەمەعکاری و بێ نمەکی دەیگەنێتە چارەنووسێکی رەش.

    عادل عەبدوڵڵا، لەڕووی نواندنەلاوە، ڕۆڵێکی ئەکتیفی دیوە لەبەرجەستە کردنی کاراکتەری نەرێنى خیانەتکارو تاوانبار، توانى رق نیشانى بینەر بدات، بەسەرکەوتوویى لایەنى شەڕو ململانێ ى درامى پڕکاتەوە..
    توانست و لێهاتوویى ئەکتەرى بە توانا ئەوەیە کە بتوانێت و ئامادەیى هەبێت بۆ گۆڕینى کاراکتەرەکانى بە پێى پێویست ، کە پێم وایە رۆڵى ئەکتەرە شەڕانییەکان سەختت بێت لە رۆڵى ئەکتەرە رۆمانسییەکان ، چونکە جگە ل لێوەشاوەیى روخسار، هەموو ئەکتەرێک تواناى ئەنجامدانى ئەورۆڵانەى نیە کە ئەکتەرێکى وەک عادل عەبدوڵلا هەیەتى .
    بۆیە لایەنێکى هەرە دیارى بە ئەکتیف بوونى ململانێ ى دراماکە رۆڵى عادل عەبدوڵڵا بوو.

    سەبیحە (نەسرین حەسەن ):
    رۆڵى دایکى پرژە ى دەبینى، ژنێکى لە خۆ بایى و لووت بەرز و فزوڵى بوو، نە لە ژیانى خۆى نە لە مێردەکەشى رازى بوو ، هەمیشە دەیویست کچەکەى لەخۆى بچێت لە دژایەتى کردنى مێردەکەى، بەئامۆژگارییە نەرێنیەکانى سەرچاوەى نا ئارامى و ناتەبایى بوو لەگەڵ (بریار) ى زاواى.
    ئەو هەمیشە هانى کچەکەى دەدا، هەژارى خەزوورى لەماڵەکەى بەدەر نێ، کە بۆ مێردەکەى ئەمە هێڵى سوور بوو، دواتر لە ئەنجامدا کارێکى ئەوەندە ناشیرینى کرد، پیرەمێرد ناچارى ئەوە بێت، ئەو ماڵە جێ بێڵێ و روو لەخەڵوەتگا بکا.
    نەسرین حەسەن ـ لە رووى نواندنەوە یەکێ بوو لە ئەکتەرە دیارەکانى دراماکە و توانى سەرکەوتووانە بەرجەستەى وێنەى هەزاران لەو ئافرەتانەى کۆمەڵگا بکات کە بەهەڵە رەفتار لە گەڵ کچەکانیان دەکەن و فزوڵیەت و دەست تێوەردانیان لەژیانى کچەکانیان، دەبنە سەبەب کار بۆ تێکچوونى ژیانى خێزانى و ماڵ وێران کردنیان، بۆیە بینەر بەو فۆرمە نواندنەى نەسرین زۆر ئاسوودە بوو،
    پێم وایە ئەو رۆڵەى کە نەسرین لەو درامایەدا بینى، هەنگاوێکى گەورە بوون بۆ پتر خۆ ناساندنى بەبینەرو شوێن پێ کردنەوەى لە دراماى کوردى دا.

    حەسەن ( ئاکام تاهیر)
    هاوسەری مریەمە ، هەمیشە تووڕەو دەمارگرژەو لە ئەنجامی ئەو پەیوەندییە نهێنیانەی مریەمی ژنی لەگەڵ کۆنە دۆستێکی خۆی ئەنجامی دەدات نەک هەر تەنها دووچاری نەخۆشی دڵپیسی بووە، بەڵکو هاوسەنگی ژیانی هەمووی تێکچووە.
    ئەو هۆکاری ڕاکردنی کچەکەی و ماڵ بەجێ هێشتنی ژنەکەی و گیان لەدەستدانی شیرینی خەسووی بوو، هەمیشە ئازارى بۆ گیان لەدەست دانى (شیرین) ى خەسووى دەخواردو بەدیار گەڕانەوەى تەرمەکەى بۆ ماڵەوە لە ناو ئۆتۆمبیلەکەى زۆر زۆرى بۆ گریا، ئازارى بەوە دەخوارد کە نەیتوانى بەشدارى لە پیَِشوازى تەرمەکەى بکات، جگە لەوەش شیرین خان هەمیشە بە ئاواتى ئەوە بوو، مریەم لە گەڵ سەلامى مێردى ئاشت ببنەوەو مریەم و مناڵەکانى بگەڕێنەوە ماڵى خۆیان.
    حەسەن مرۆڤێکى پڕ لە بەزەیى و مرۆڤ دۆست بوو، بۆیە لەرووداوى ئۆتۆمبیل و لێدانى هەژارى بە ساڵاچوو، زۆر نیگەران بوو، دڵى ئارام نەبۆوە تا ئەو پیرەمێردەى نەبردەوە ماڵەوەو خزمەتى نەکرد، بەڵام ئەو هەندێ رەفتارى توندو تیژى بەرامبەر بە ژنەکەى کرد، چونکە ئەوەى دەیبینى لاى ئەو مایەى قەبوڵ کردن نەبوو.
    ئاکام لە ڕۆڵەکەیدا توانیویەتی پەیامی کاراکتەرە توندو تێژەکەی خۆی بە سەرکەوتوویی بگەیەنێت، بە تایبەت لەنێو شیشەکانی بەندیخانەو مۆنۆلۆژە دەروونیەکانی لەکاتی تەنیایی و هاوار کردنی لەبەردەم ماڵی مریەم ، ئەگەرچى من لەنواندنى ئاکام دڵ خۆش نەبووم لەکاتى گریاندا.

    هاوڕێ قادر رەشید( هادى)
    ڕۆڵی کاراکتەرێکی ئەرێنى دەبینێ، لە خێزانێکدا کە بەهۆی لوت بەرزی و مەغروریەتی دایکیکی لە خۆبایی، هەمیشە ڕێنیشاندەرێکی خراپە بۆ کچەکەی و ئەو ئاژاوەیەی لەگەڵ هاوسەرەکەى هەیەتی، لەوانەش هەڵگرتنی گوناهی بەجێ هێشتنی ماڵ لەلایەن خەزوورە بە ساڵاچووەکەی.
    هادی هەمیشە وەک کەسێکى رۆشنبیربە پێچەوانەى بیرى تەسکى ژنەکەی، ئامۆژگاری کچکەی دەکات، خۆی لەگەڵ هاوسەرەکەی و ماڵ لەخۆی تێک نەدا بە قسەی دایکی.
    لە رووى رۆڵى لەو زنجیرەیەدا ، هاوڕێ قادر ئەکتەرێکى لێوەشاوەبوو لەگەڵ کاراکتەرەکەى، هەمیشە دەنگ و ئیلقاى ئەو ناسنامەیەتى، لەم درامایەشدا دوور لە دۆبلاژ ، نواندنێکى هاوسەنگى ئەنجام داو لایەنێکى ئەرینى ململانێى زنجیرەکە بوو لەرووى ئایدۆلۆژییەوە.

    لاژۆ ( دیدار عومەر)
    یەکێکە لەو چوارکچە بەدبەختانە کە هەمیشە ساویلکانە و رووکەشانە بیر دەکاتەوە، توانایەکی عەقلی ئەوتۆی نیە ، واز لەسۆزداری بینی، لە ئاکامدا دەکەوێتە داوی کەسێکی تەڵەکە بازوو ژیانی لێ تاڵ دەکات.
    دیدار عومەر نواندنێکی سروشتی جوان دەکات و توانای بەرجەستە کردنی کاراکتەرەکەی خۆی هەیە و ڕەسمێکی جوانی کردووە، کەسەرنجی بینەر ڕاکێشێ.

    حەمە ڕەشید هەرەس (قایەر)
    ئەو یەکێکە لە هەموو ئەوانەی لەو خەڵوەتە نامۆیەدا چاوەڕوانی ساتە کۆتاییەکانی ژیان دەکەن، بەڵام لەبیرکردنەوەدا جیاوازەو جیا لە هەموو ئەوانی تر پرسیاری خۆی هەیە بۆ مرۆڤ بوونووبۆ ژیان وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانەی هەیە کە بێ وەڵامن هەمیشە دەیبیننن چاوی بڕیوەتە بڵندایی کۆشکەکەو بیری لێ دەکاتەوە، بەڵام هەژارو ئەوانی تر نازانن بۆ؟ تا ئەو لە شەوە بارانێکا بەدەم بیرکردنەوەیەکی قوڵ دەڵێ با ئیدى بیر لەو مرۆڤانە بکەنەوە کە پەراوێز خراون، لەسەر لوتکە بەرزەکەو شۆرینەوەی ڕۆحی لە ژێر ڕێژنە بارانێک و بەدەم قاقای پێکەنینێک بە ژیانو گەڕانەوە بۆ ئاسوودەیی و مرۆڤ بوون بڕیاری خۆی دەدات، وەک ئەوەی دەیگۆت ڕۆژێک دێت خەم بۆ نادیاری منیش دەخۆن.
    حەمە ڕەشید هەمیشە وەک ئەکتەر لە چاوەڕوانی ئەوە دابووە، ڕۆژانی مەجدی خۆی لە نواندندا دووبارە کاتەوە، دەرفەتێکی بۆ بڕەخسێ، تواناو وزە پڕەکانی خۆی بتەقێنێتەوە و بڵێ من ئێستا هەمان ئەو کوڕەی جارانم، ئێستا کاتی ئازادی منە بۆ ئەوەی لەو تەمەنەدا بەگەلەکەمی ڕابگەینم و بڵێم من هەم، لە هەموو کاتێکی ڕابووردوو بەهێزترم. چریکە عەبەڕەش (مەریەم) کاراکتەری سەرەکی دراماکەیە، ڕۆڵی دایکی کوڕو کچێک دەبینێ، کە هەمیشە شەڕو شۆڕو ئاشووب لەگەڵ حەسەنی مێردی ئارامی لە ماڵکەیدا نەهێشتووە، تا دەگاتە سەر ماڵ بەجێ هێشتن و ڕاکردنی کچەکەی ونەخۆش کەوتنی ، دواتریش دڵ ڕاوەستانی دایکی و کۆمەڵێ دەرهاوێشتەی تر، ئەو نهێنیەی لە پاڵ هەموو ئەو کارەساتانەوەیە کە مریەمیش وەک زۆرینەی کاراکتەرەکانی تر پەیوەندییەکی بەجێ ماوی خۆشەویستی لەگەڵ زەلامێکدا هەبووە کە هۆگریەتی بەڵام مریەمیش جدی نیە لەکۆتایی پئ هێنانی ئەو کۆنە ئیشقە، بۆیە کێشەکان بەردەوام دەبن وێڕای هەموو بەرکەوتە تاڵەکانی. لە ڕووی نواندنەوە چریکە هەموو سنوورەکانی داهێنانی تێپەڕاندووە، سەرچاوەی چێژو وروژاندنی دراماکەیە، بەو نواندنە سیحراویەی دوور لە هیچ جۆرە زێدەکارییەک و بە ڕۆحێکی هونەریی و واقیعی زیندوو ئەنجامی دەدات، چریکە لە چەند دیمەنێکی تراژیدی دا سنووری نواندن دەبەزێنێ و بە ئاسانی ناتوانێت بگەڕێتەوە دۆخی دەروونی ئاسایی خۆی، ئەمەش قوڵی ڕاستگۆیی بوونی لەگەڵ ڕۆڵەکەی دا دەردەخا.، بە تایبەت لە دیمەنی مردنی دایکی لە نەخۆشخانەو لە دیمەنی ئەو پەیوەندییە تەلەفۆنیەی ڕفێنەرەکان هەواڵی مانی براکەی پئ ڕادەگەیەنن، ، هەروەها دیمەنی دۆزینەوەی یارانی کچی و چەند دیمەنێکی تر، چریکە بەو درامایە قۆناغەکانی ڕابووردووی نواندنی تێپەڕاندو بوو بە خاوەنی قۆناغێکی نوێ کە ناکرێت تا زەمەنێک هیچ کارێکی تر بکات، ئەگەر لەو ئاست بەرزەی ئێستای کەم کاتەوە.

    عومەر دڵپاک ( هەژار )
    لەدیمەنێکدا دەڵێت (خۆزگە بژاردەى مەرگ بە دەست مرۆڤ خۆى دەبوو) لەو کاتانەى زەمەنێک دێتە پێشەوە بژاردەى مردن زۆر شیرینتر دەبێت لە ژیانێکى پڕ لەمەرگە سات، کە تێیدا مرۆڤ بوونى خۆت لەبەرچاو دەکەوێ.
    هەژار چیرۆکێکى تراژیدى تاڵى هەیە، ئەو تراژیدیایە لەرۆژى کۆڕەوەکەو ون کردنى یارانى کچى و سەرنانەوەى ژنەکەى دەست پێ دەکات، تا ئەو رۆژەى لەماڵى بڕیارى کوڕى بەو گوێیانەى خۆى هاوار هاوارى ( پرژە) ى بووکى دەبیستى، بەرامبەر بەمێردەکەى کە چۆن بۆتە بەڵایەک بەسەریەوە، بۆیە ناچارى ئەوە دەبێت بارگەى خۆى تێک بنێ و بەفرمێسک و حەسرەتەوە ئەو ماڵە بەجێ بیڵێ و روو لەخەڵوەتکا بکا، لەوێش مەرگى قایەرو کەریمى هاوڕێ ى بەچاوى خۆى ببینێ.
    عومەر دڵپاک ـــ بەهێزێکى گەورەوە گەڕایەوە ناو دنیاى دراما، دواى ئەوەى ئەرشیفێکى دەوڵەمەندى لە بەخشش بەجێ هێشت و ئاسەوارى ئەو بەخششانە، بە تایبەت لە گەردەلوول و فیلەکەى خاوەن شکۆو چەندین بەرهەمى تر هەر پێوە مابوو.
    بۆیە زنجیرەى (باران) بۆ ئەو دەرفەتێکى زێڕین بوو کە ئەو مەجدەى خۆى زیندوو کاتەوە، بە فۆرمێکى ترو تەمەنێکى تر بێتەوە بیرى هەوادارانى .
    ئەو لەچەند دیمەنێکى کاریگەرو وروژێنەردا، بەتایبەت لەشەوە بارانەکەو لەدەست لەمل کردنى تەرمى کەریمى هاوڕێ ى و زۆر دیمەنى تر سەلماندى کە لەدرامادا تەمەنى گەورەو گچکە نیە، بەڵکو داهێنانى گەورەو بچووک هەیە.

    حەمە ڕەشید هەرەس( قایەر )
    ئەو یەکێکە لەهەموو ئەوانەی لەو خەڵوەتە نامۆیەدا چاوەڕوانی ساتە کۆتاییەکانی ژیان بۆ ژیان، وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانەی لایە کە بێ وەڵامن.
    هەمیشە دەیبیننن چاوی بڕیوەتە بڵندایی کۆشکەکەو بیری لێ دەکاتەوە، بەڵام هەژارو ئەوانی تر نازانن بۆ؟
    تا ئەو لەشەوە بارانێکا بەدەم بیرکردنەوەیەکی قوڵ دەڵێ (با ئیدی بیر لەو مرۆڤانە بکەینەوە کە پەراوێز خراون)
    لەسەر لوتکە بەرزەکەو شۆرینەوەی ڕۆحی لەژێر ڕێژنە بارانێک و قاقای پێکەنینێک بەژیانو گەڕانەوە بۆ ئاسوودەیی و مرۆڤ بوون بڕیاری خۆی دەدات، وەک ئەوەی دەیگۆت ڕۆژێک دێت خەم بۆ نادیاری منیش دەخۆن.
    حەمە ڕەشید، هەمیشە وەک ئەکتەر لەچاوەڕوانی ئەوە دابووە، ڕۆژانی رابووردووى سەر لەنوێ زیندوو بکاتەوە، دەرفەتێکی بۆ بڕەخسێ، تواناو وزە پڕەکانی خۆی بتەقێنێتەوە و بڵێ من ئێستا هەر هەمان حەمە رەشیدى جارانم.

    ئەژدەر سازگار ( بڕیار )
    کوڕى هەژارو هاوسەرى (پرژە)یە، هەموو هەوڵى بۆ ئەوەیە باوکەکەى( هەژار) دواى ماڵئاوایى دایکى و ون بوونى یارانى خوشکى لە کۆڕەوەکەدا،خزمەتى باوکى بکاو لاى ئەو بمێنێتەوە، بەڵام ژنەکەى رێگرە لە بەردەم ئەو ئاواتەى و شەوێک دواى بیسنى قسە رەق و بریندارەکانى بووکەکەى ماڵ بەجێ دێڵێ و لە شۆستەکان رۆژ دەکاتەوەو بۆ بەیانیەکەى روو لە خەڵوەتگا دەکا.
    ئەژدەر روخسارێکى پڕ لە بەرائەتى هەیەو لەگەڵ ئەو کاراکتەرە مرۆڤ و دڵ پڕ لەبەزەییە گونجاوە، کە ژیان لەخۆى حەرام بکا بۆ دۆزینەوەى باوکى.
    لە نواندنیشا هەر ئەو پیاوە رۆمانسیەیە کە گەورەییەک بەباوک دەبەخشێ و هەموو قوربانیەک دەدا، بۆ ئەوەى هاوکێشەکە راست کاتەوەو باوکى بگەڕێتەوە ماڵەکەى.

    شایى ڕەزا ( پرژە)
    ئەو ژنەیە کە ناتوانێت لە ژێر فشارى دایکى دەرچێ و بە مانەوەى پیرەمێردەى باوکى هاوسەرەکەى رازى بێت،ئەمە واى کردووە بە کاراکتەرێکى رەزا قورسى دراماکە بناسرێ.
    بەڵام لە رووى نواندنەوە( شایى ) لە ریزى پێشەوەى ئەکتەرە بە تواناکانەو جێگەیەکى تایبەتى خۆى داگیر کردووە، بە هۆى کارتێکرنى رۆڵەکەى لەزەهنى بینەرو بەجێ هێشتنى ئاسەوارە دەروونیەکانى بۆ ناساندنى کاراکتەرێکى دڵ رەق و بێ بەزەیى لە گەڵ خەزوورەکەى و هاوسەرو کوڕەکەشى .




نووسەری گەورە و نووسینی بچووک!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

لە دنیای ڕۆشنبیری ئێمەدا، هەمیشە شوناسی نووسەر لە پێشەوەی شوناسی دەق دێت و دەکرێتە پێوەرێک بۆ خوێنەوەی بەرهەمی نووسەران. لەو ڕوانگەیەشەوە خوێنەرانێکی زۆر، ئەو بڕوایەیان لادروست بووە، کە هەر دەقێک هی نووسەرێکی بەناوبانگ بوو، ئیدی برێفێکتەو دەبێ بخوێنرێتەوە و ڕەخنەی لێ نەگیرێت، بە بێ ئەوەی تواناو ئاستی داهێنەرانەی ئەو نووسەرەمان لە بەر چاو بێت و بەراوردی بکەین بە هەڵکشانی تەمەن و قۆناغەکانی ژیان و ئەزموونەکانی نووسینیەوە. بەڵکو بیرمان بۆ هیچ سەرنج و ڕەخنە و تێبینیەکیش ناچێت. بە داخەوە ئەم جۆرە لە بینینی دەق و بە تەوتەمکردنی نووسەر و بەرهەمەکانی، وەک ئەوەی لای بەشێکی زۆری خوێنەرە گەنجەکانی ئێمە، بۆ نووسینەکانی (بەختیار عەلی) بە نموونە هەیە، هیچ نییە جگە لە بە پیرۆزکردنی هەندێک نووسەر و پەراوێزخستنی هەندێکی تریان، کە دەشێ زۆر داهێنەر و جیاوازیش بن لەو نووسەرانە. ئەو جۆرە لە خوێنەر، لە بەراییدا خۆی لە سەر یەک جەمسەر یەکلاییکردۆتەوە کە ئەویش بەرەی پەسن و ستاییشنامە و پیرۆزکردنی نووسەرە. دەبێ بزانین مەرج نییە ئەوەی نووسەرێکی بە ناو دەنگ بوو بینووسێت، ئیدی هەر هەمووی شایەنی خوێنەوە بێت و کارێکی داهێنەرانە بێت. لە ئەزموونی نووسینی ژیانی نووسەراندا، گەلێک جار نموونەی دیارمان لەم ڕووەوە کەوتۆتە بەرچاو. بۆ نموونە: شیعرەکانی گۆران، لە سەرەتاکانی ئەزموونی شیعریدا، زۆر هونەریترو بە هێزترن لەو شیعرانەی لە سەرو بەندی نەخۆشکەوتنی، یاخود بۆ چەپ و کۆریای نووسیوە.کەواتا، دەشێ نووسەریش لە پەراوێزی کەوتنە نێو تەمەنەوە، یان داکشانی توانای داهێنان و نووسینی دەق، زۆرجار دووچاری جۆرێک لە خۆ جوینەوەو نووسینی بابەتی بێ ماناو سادە بێت. پەیوەندی خوێنەر لەگەڵ دەقدا، دەبێ پەیوەندییەکی هزریی و خوێنەوەیی پراگماتیکی بێت و تەنها تێکستەکە بۆ ئەو جێگەی خوێنەوە و پرسیار و ڕامان بێت. نەک شوناسی نووسەر و ناو و ناوبانگی نووسەر. چونکە دەشێ نووسەریش وەک مرۆڤێک لە پەراوێزی چوونە نێو تەمەنەوە، یان کاوێژکرنەوەی نووسین و بۆچوونەکەنانی پێشووتریەوە، جۆرێک لەخولانەوە دووبارە کرنەوەی لا دروست بێت، بۆیە دەبێت پەیوەندی خوێنەر بۆ خوێنەوەی دەق، پەیوەندی خوێنەر و دەق بێت، نەک پەیوەندی خوێنەر و ناوبانگی نووسەر. کتێبی (دەنگدانەوەکانی ژیانم) کە نەجیب مەحفوز نووسیویەتی و (حەمە کەریم عارف) وەریگێڕاوە، بە بڕوای من یەکێکە لەو کتێبانەی دەرخەری ئەو ڕاستیەیە، کە دەشێ نووسەری گەورە شتێ سادە و بچووک بنووسێت. مەحفوز، چونکە براوەی خەڵاتی نۆبلەو ئیی ئەمە لە پێشا، ئەوهەستەمان لاروست دەکات کە چونکە نۆبلی لە ئەدەبیات وەرگرتووە، ئەوا دەبێ هەرچییەکی نووسی وەک نووسینی گەورە و داهێنان سەیر بکرێت.مەحفوز نووسەرێکی بە ناوبانگی عەرەب و دنیایە، بەڵام کاتێ ناوەڕۆکی ئەو کتێبەی دەبینین، سەیرمان پێ دێت، نووسەرانێکی بە ناو و دەنگ هەبن، بابەتی هێندە سادەو ڕۆژانەیی بنووسن، کە هەمووان دەتوانن بینووسن. ئەم کتێبە، ئەگەرچی ناسنامەی (ڕۆمان) ی بە سەرەوەیە، بەڵام لە ڕاستیدا ڕۆمان نییە و بیرەوەریش نییە، بەڵکو جۆرێکە لە یاداشتی ڕۆژانەی ئاسایی، کە مەخفوز لە پەراوێزی پەیوەندی خۆی بە ژینگەی کۆمەڵایەتی و ژیانییەوە ئەزموونی کردوون و یاداشتی کردوون. بۆیە دەکرێ بڵێم کتێبەکە لە کۆمەڵە(گوتنێک _ قەولێک) پێکهاتوووە، کە نووسەر لە پەراوێزی بینینی هەر دیاردە و ڕووداوێکەوە، کۆمێنتێکی خۆی لە بارەیانەوە نووسیوە. ئەم کتێبە، ئەگەر ناوەڕۆکەکەی بە نموونە بەراورد بکەین، بە پەندەکانی پیرەمێرد و دەربڕینە پڕ ماناکانی پیرەمێرد، هیچ گومانم نییە ئەو کتێبەی مەحفوز، ناگاتە دامێنی کتێبێکی پیرەمێرد. چونکە ئەو حیکمەت و گوتارە واتایەی لە پەندەکانی پیرەمێرد دا هەیە لەو کتێبە نین. مەبەستی ئێمە لێرەدا، ئەوە نییە ئەو بەراوردە بکەین کە ڕەنگە دەرفەت نەبێت، بەڵکو پرسیار ئەوەیە ئایا هەر کتێب و نووسینێک، ئەگەر نووسەرێکی گەورە و بە ناو دەنگی جیهانی نووسی، دەشێ وەک نووسینێکی پڕ بەهاو مەعریفی سەیری بکەین و وەرگێڕێکیش لە سۆنگەی دەسکەوتی ماددی یان خۆناسین بێت وەریبگێڕێت؟ ئایا بەرلە وەرگێڕانی هەر کتێبێک، ئەوە گرنگ نییە بزانین ناوەڕۆکەکەی چەند لەگەڵ کولتوور و فەرهەنگی ئێمە دەگونجێت و کۆمەکی خوێنەران دەکات، بۆ دەوڵەمەندکردنی پاشخانی ڕۆشنبیریان؟ یان بڕوامان وابێت مادام نووسەرەکە براوەی نۆبلە و لە سەر ئاستی دنیا ناسراوە، ئیدی هەرچییەکی نووسی شایەنی خوێنەوە و بەرز نرخاندن و وەرگێڕانە. لێرەا نموونەیەک لەدەربڕینەکانی ئەم کتێبە ەهێنینەوە تا بزانین دەنگانەوەکانی ژیانی مەحفوز چیان تێدایە. بۆنموونە:_

  • لا 23:_(چەژن و سەیران لە وەرزی بەهاردا زۆر خۆشە).
  • لا 29:_(خواهیچ قەومێک ناگۆڕێت، تا بە خۆیان خۆیان نەگۆڕن) ئەم گوتنە، چ حیکمەتێکی تێدایە؟ مەگەر کەس هەیە ئەمە نەزانێت؟
  • لا 35:_ ( باران ڕەحمەتی خوایە).
  • لا 43:_ ( دەستبەراری دنیا بوویت، وەک چۆن دنیا دەستبەراری تۆ بوو).
  • لا 61:_(ئەشقیش جگە لە خەم و پەژارە، هیچی تری لێ ناکەوێتەوە).
  • لا 107 ( ئەگەر یەک ساڵ کاربکەم بێزار نابم، بەڵام ئەگەر یەک مانگ بێ کار بم، هەست بە بێزاری دەکەم) ئەم دەربڕینە، هیچ داهێنان و حیکمەتێکی تێدایە؟ کەس هەیە ئەمە نەزانێت؟
  • لا 115 :_( قەدەری ژیانی ئینسان وایە، کە لە نێوان خۆشی و ناخۆشیا لە هاتوچۆ دابێت).
  • لا 119 :_( جەوهەری ژیان لە حەڕەکەت و جوڵە دایە).
  • لا 120:( گۆرانی گفتوگۆی دڵی ئاشقانە). بێگومان ئەمانە، بەشێک بوون لەو گوتنانەی کە لەو کتێبەی مەحفوز هاتوون و زۆری تریشمان باس نەکردوون. ئەمانە، هیچ حیکەمتێکییان تیدایە؟ ئەگەر گریمان ئەم قەولانە هی نووسەرێکی کورد بووایە، کەس گرنگی پێ دەدا؟ بۆ دەبێ ئێمە وەک پەیامبەر بڕوانینە نووسەرانی دنیا و داهێنەر و نووسەرانی خۆشمان لاتەریک و پەراوێز بخەین و گرنگی بە بەرهەمەکانیان نەدەین؟ ئەم کتێبە لە ڕووی وەرگێڕانیشەوە، هاوکات ستایلی نووسینی کتێبەکەشەوە، سەرنج ڕاکێش و بە چێژ نییە. بۆ نموونە دەیان وشەی عەرەبی وەک:( مەجلیس ، عەمرات ، حەرەکەت، ئیغرا، تەشبریق) گەلێک وشەی نامۆزیکی دیکە لەکتێبەکەدا هەن، کەچی سەیر لەوەدایە وەرگێڕ لە کۆتایی کتێبەکەدا فەرهەنگێکی بۆ زاراوە کوردییەکان داناوە! دواجار دەڵێم: هیوادارم وەرگێڕەکانی ئێمە هێندە سەرسام نەبن، بە نووسەرانی دنیا و هەرچییەکییان نووسی، بۆیان وەرنەگێڕنە سەر زمانی کوردی، بەڵکو دەبێ هەست بە بەرپرسیاریەتی بکەن و وەرگێڕانی پێچەوانە بکەن و ئەدەب و فەرهەنگی خۆیان بە جیهان بناسێنن.
  • ناوی کتێب: دەنگدانەوەکانی ژیانم، نووسینی: نەجیب مەحفوز، وەرگێڕانی : حەمەکەریم عارف، بڵاوکراوەی: نێوەندی ڕەهەند_ 2021.

*ئەم بابەتە لە دوایین ژمارەی گۆڤاری دیوان، ژمارە 21 ئازاری 2023 بڵاوکراوەتەوە.




دامەزراندنی سوارەی حەمدیە و کاریگەری لەسەر دەوڵەتی تورک.. شەوبۆ سەلمان مەلو

سوارەکانی حەمدیە لەناوەراستی تشرینی دووەمی ساڵی (1890)دا رۆژنامەیەکیان بەیانی حوکومەتی عوسمانیان دەربارەی دامەزراندنی تیپەکانی حەمیدی بلاوکردەوە , لەساڵی (1891)دا سوارەی حەمیدی لەکوردەکانی عێراقو (ژمارەیەکی کەم لە عەرەبی عێراق )دامەزرا کە یەکەیەکی هێزی نیزامی بوون چەکی سوکیان پێدرابوون ناویان نا (سوارەی حمیدیە) بەخۆشی ناوی سولتان عبدلعەمید وە, لەسەرەتاوە عوسمانیەکان دەستیانکرد بەدامەزراندنی سوارەکانی حەمیدی لەوناوچانەی کوردستانن
هاوسنوری ناوچەکانی ئەودیوی قۆقازی روسی بوون (واتە بەشی رۆژهەلاتی ویلایەتی وان و بەدلیس).
دوای شکستی راپەرینەکەی شێخ عوبەیدوڵالی نەهری,سولتان عەبدولحمیدی دووەم (1876_1909)ز هەولیدا سیاسەتی خۆنزیک کردنەوە لەسەرانی کورد بگرێتەبەر. ئەوەبوو دەستی کرد بە دامەزراندنی فەوجەکانی سواری حەمدیە کە یەکێکە لە دیارترین رووداوەکانی پاش شکستی راپەرینەکەی شێخ عوبەیدڵالیە.
دامەزراندنی حەمدییە تەنها مەبەستی بەکارهێنانی کورد لەدژی ئەرمەنەکان نەبوو, بەڵکو پەیوەندی بە ئامانجە ستراتیژیەکانی سوڵتان عەبدولحمیدەوە هەبوو, کە گرینگترینیان بریتی بوو لە جێگیرکردنی دەسەڵالتی ناوەندی , هێنانەکایەی هاوسەنگیەکی نوێ ی سیاسی _کۆمەالیەتی , سودوەرگرتن لەوهێزانە دژی ئەرمەنەکان ,بەرگریکردن لە پەلاماری روسیا,رێگرتن لە دەسەلاتی بەریتانیا لە ئەنادۆڵی خۆرهەالت, هەروەها سەرکوت کردنی جولانەوە رزگاری خوازەکانی گەلانی ناتورک ئامانجێکی تری
حەمدییە بوو. هەموو ئەوئامانجەش لە گەڵ سیاسەتی بنچینەی عوسمانی بۆ یەک بوونی ریزی موسلمانان دەگونجا. ئەمانە سەرجەم وایان کرد سولتان عبدولعەمید لە سالی 1891ز بریاری دامەزراندنی سوارەی حەمیدییە بدات.
سوارەی حەمیدییە لە کوشتاری بەکۆمەلی گەلی ئەرمەن دا رۆلێکی خراپی بینی, ئەوکوشتارەی لە سالی (1894)ز دەستی پێکردو بەسەدان هەزارئەرمەنی تێدا کوژرا. ئەوەی پەیوەندی بەکوردەوەهەیە راستە بەشێک لە دەرەبەگ و سەرۆک خێڵ و پیاوە ئاینی یەکان لەرێزەکانی فەوجەکانی سوارەی حەمیدیە دا کۆبونەوە لەکوشتاری بەکۆمەلی ئەرمەندا بەژداریان کردبووبەلام دەبێت ئەوراستیەش لەبەرچاوبگیرێ کەئەمانە بەشێک بوون لە دامو دەزگا سوپای و ئیداریەکانی سولتان عەبدول حەمید و فەرمانی
دەوڵەتیش دەجولانەوە ئەمەلە لایەک لەلایەکیترەوە کەمبوونەوەی ژمارەی ئەوکوردانەی سەرەرای هەموو مەترسیەکان گیانی ژمارەیەکی زۆرلە خەلکی ئەرمەنیان رزگارکرد کاتێک لە گوندو مالەکانی خۆیاندا بەنهێنی ژیانیان دەپاراستن سەرەرای خراپی باری ئابووری سەخت خۆراکی خۆیان لەگەل ئەرمەنەکان دەکرد بەدوو بەش ,هەروەها سەرە رای ئەشکەنجەدانی کوردەکان لەلایەن عوسمانیەکان بەهۆی ئەوەی کەکوردەکان یارمەتی ئەرمەنەکانی داوە .بۆیە هەرگیز راست نیە کە کورد وەک نەتەوەیەک بەکوشتاری ئەرمەن تاوانباربکرێت, بەڵکو ئەوەی تاوانی ئەم کوشتارەی دەکەوێتە ئەستۆ سوڵتان عەبدول حەمید و دام و دەزگاکانی دەوڵەتی عوسمانیە نەک کورد کەلەزۆربەی کاتدا هاو خەبات و هاوچارەنوسی گەلی ئەرمەن بووە.




ژن ژیانە.. ئازادیی واتە ئازادیی.. نووسینی: ستیڤان شەمزینی

*زۆرجار گوێم لەوە دەبێت کچان “مێینە”ی کۆمەڵگەی ئێمە، دەڵێن کوڕان ئازادن یان گەنجانی کوڕ ئازادترن بە بەراوورد بە کچانی گەنج. ئاخر ئازادیی کوڕان کوا و مانای چییە، ئەگەر کچان ئازاد نەبن؟. ئاخر هەرچی کوڕانی کۆمەڵگەی ئێمە لە دەرەوە و ناوەوەی خێزانەکانیان ممارەسەی دەکەن، بێ ئەوەی هاوشانە مێینەکەی لەگەڵ بێت نەک ئازادیی نییە بەڵکو ممارەسەیەکی بێ گیان و بێ لەززەتە. ژیان بە بێ ژن واتە دۆزەخی پیاوان.
*هەندێک ئافرەت پەیدابوون دەڵێن پیاوی کۆمەڵگەی ئێمە ئازادن، ئەوەی ئازاد نییە تەنیا ئافرەتانن. منیش دەڵێم، ئازادیی کوا لای ئەو نیوەیە ی کۆمەڵ هەیە کە سەجانی نیوەکەی تری بێت؟. وتەیەک هەیە دەڵێت چاودێری زیندانەکان لە خودی بەندکراوەکان زیاتر لە رارایی و دڵەڕاوکێدان. بێگوومان ئەو برا لاوەی، ئازادییەکان لە خوشکە گەنجەکەی قەدەغە دەکات، چیتر ناکات جگە لەوەی نیگا و خۆشەویستی ژن بەرانبەر بە خۆی تیرۆر دەکات. لەم سەروەختەشدا ژیانێکی بێ ئازادیی ژن، لەو دۆزەخە دەچێت “دانتی” بۆ قەشەکانی ئامادە کردووە.
*لە کۆمەڵگە نەریتییەکاندا ژن ئامێرێکە بۆ لەززەت بەخشین بە پیاو. خواوەند سەیری کرد، ئادەم بێ حەواس و بێزاربوو، لەبەر ئەو تەنیاییە ترسناکەی گەمارۆی دابوو. ناچاربوو بوونەوەرێکی تر بئافرێنێت، بۆیە لە پەراسوی چەپی ئادەم، “حەوا”ی هێنایە دەرەوە. ئەم دونیابینییە هەر بۆ ئەوە کراوە وێران بکرێت. ئەم ئاوەزە هەر ئەوە باشە لە مۆزە هەڵبگیرێت. چوونکە ژن و پیاو یەکتری تەواو دەکەن، نەک یەکێکیان بەهەشتی ئەویتریان بێت، لەگەڵ ئەوەشدا ژیان بەبێ ژن هەر لەو جەنگەڵە دەچێت “جۆن ستیوارت میل” باسی دەکات.
*ئازادیی بە کیلۆگرام و میسقاڵ ناپێورێت، ئازادیی هەیە یان نییە. من پێموایە مرۆڤی کورد بە ژن و پیاوەوە ئازاد نییە، بەڵام سەختتر لەوە ئەوەیە ئەو مرۆڤە نائازادەی ناوی پیاوە، دیسان هاوشانەکەی خۆی “مێینە” دەچەوسێنێتەوە و کۆیلەی دەکات. ئەمەش دیتنی “ئەنگلس” دەخاتەوە هزرمان کە پێیوایە لە سیستمی سەرمایەدارییدا ژنی کرێکار دووجار کۆیلەیە، جارێک کۆیلەی پیاو، جاری دووەم کۆیلەی سیستمی سەرمایەداریی. لەگەڵ ئەوەشدا ژیان بە بێ ژن و ئازادیی ژن لە رەنگی پەڕیووی مردوو دەچێت.
*ئەو گەنجە بێزار و دڵشکاوانەی رۆژ تا ئێوارە لە گازینۆکان دانیشتوون، ئازاد نین. ئەو چوونە دەرەوەیەیان کە خوشکەکانیان نیانە نیشانەیەک نییە بۆ ئازادیی و خۆشبەختی. ئازادیی چییە ئەگەر خۆشبەختی دابین نەکات و نەیهێنێتە دی؟. بەو گەنجە، ئازادیی یانی چی کە لە موسارەحەی کچێکدا یەک شەستە جنێو بەسەر ئەجداد و ئابائیدا دەبارێت؟. ئازادیی بەو گەنجە مانای چی لەسەر خواردنەوەیەکی پێکێک مەی دەکرێت بە پەند و سەرزەنشت دەکرێت؟. ئازادیی چی مانایەکی هەیە هەزاران دامودەزگای سەیر لە وڵاتدا دامەزراون عەقڵ و جموجۆڵ و رەفتاری مرۆڤی کورد کۆنترۆڵ دەکەن؟. لەگەڵ ئەمەشدا ئازادیی خەونێکە تەمەنی هێندەی تەمەنی مرۆڤایەتییە و زۆریش لەوە قووڵترە ئێمەی کورد بە عەقڵی سادە و سەرەتاییانەی خۆمان بیری لێدەکەینەوە.
*کچانی ئێمە دەڵێن کوڕە گەنجەکانمان، ئازادن و دەتوانن خۆشەویستی بکەن. بەڵام ئەگەر ئەویتری بەرامبەر “مێینە” نەبێت، ئەو خۆشەویستییە لەگەڵ کێ بکات؟. تەنانەت ئەگەر لە خەیاڵیشدا خۆشەویستی بکات، دەبێ ئەو کارێکتەرەی ناو خەیاڵی مێینە بێت،. ئازادیی کاتێک ئازادییە هەردوو رەگەز لێی بەهرەمەند بن، بۆیە ژیان بە سۆزی ژن و عەشق و یەکسانی هەردوو رەگەزەوە شیرینە، پێچەوانەکەشی هەر راستە.
*هەندێک کچانی ئێمە لە ژێر لێوەوە دەڵێن کوڕان دەتوانن سێکس بکەن، ئەوەش بە نیشانەی ئازادیی دادەنێن. بەڵام من پرسیار دەکەم لەگەڵ کێ سێکس دەکەن؟. ئەگەر لە خەیاڵیشدا بێت، هەر دەبێت سێکس لەگەڵ مێینە بکەن، ئەگەر خووی نهێنیش ئەنجام بدەن، دەبێت مێینەیەک لە خەیاڵیاندا میوان بێت و هاتوچۆ بکات. یان دەبێت تابلۆی رەگەزەکەی تر لە ئەندێشەیدا بکێشێت بۆ ئەوەی دەستپەڕەکەی بگاتە ئەنجام. کەواتە ئەویتری پیاو لە خەیاڵیشدا ناتوانێت دەستبەرداری ژن بێت. روونتر بڵێم بێ ئازادیی ژن، ئازادیی پیاو لە نوکتە دەچێت.
*ژیان بە ژنەوە ژیانە. ئەگەر ژن زیندان بوو پێش هەرشتێک و بێ هیچ گوومان و راراییەک، ژیانیش زیندانە. ژیانی پیاویش بێ ژیانی ئازادانەی ژن، شتێکە وەسف ناکرێت و من لای خۆمەوە دەڵێم سەد خۆزگە بە دۆزەخ.

18-4-1999
سلێمانی – گازینۆ 2000

تێبینی: ئەم نووسینە رەنگدانەوەی دۆخی کۆمەڵایەتی 24 ساڵ پێش ئێستایە، بۆیە دەبێت حساب بۆ سیاقە مێژووییەکەی بکرێت. چوونکە نووسینەکە لە 18-4-1999 لەسەر لاپەڕەیەکی خورشیدی ئەم دیو و ئەودیو نووسراوە، منیش وەکوو خۆی و بێ دەستکاریی تایپم کرد و خستمە خزمەتی ئێوە. هیوادارم بە دڵتان بێت.

*ئەم وتارە بۆ یەکەم جار لە رۆژی 15-9-1999 لە رۆژنامەی “دەروازە” بڵاوکراوەتەوە. پاشان لە بەرگی یەکەمی کتێبی “قوتووی عەتار” لە لاپەڕە 408-410 بڵاوکراوەتەوە.




فەلسەفە لە نێوان چییەتیی مەعریفە و پێویستیی بابەتیی بوون.. دڵشاد کاوانی

هەرچەندە بە درێژایی مێژووی فەلسەفە لەگەڵ هەر ڕەوت و دیدگا و قوناغێکی فەلسەفیی دا، فەلسەفە وەک میکانزمێکی فکریی مەعریفی لەپاڵ ئەو چەمکانەی کە کاری فەلسەفەکاری کراوە، فەلسەفە خۆشی کەوتۆتە بەر شەپۆڵی هزری و پێناسە و وێنای جیاوازی بۆچوونەکان، بۆیەشە زۆر لەبارەی فەلسەفە نووسراوە و جۆرەها شیکارو و ڕاڤەی بۆکراوە. فەلسەفە وەک جۆر و ژانری تایبەتی بابەتیی بوونی بابەتیی و یاخود وەک چییەتی مەرعریفە خراوەتە بەرباس. بۆیە ئێمە بە ئاسانی لە مانا و مەدلوولەکانی ڕاستەقینەی “فەلسەفە” تێناگەین، چونکە فەلسەفە هاوشێوەی توێژینەویەکی زانستی نییە، چونکە زانست بابەتێکی ڕوونی هەیە، دێت و قسەی خۆی لەبارەیەوە دەکات. گەر بپرسین بوارى فەلسەفە چییە؟ بۆچی هەموو شت و مەعریفەیەکى لەخۆ گرتووە؟ ئایا بڵێین بابەتێکی تایبەتییە، یان تەنیا بیرۆکەیەکی ئەزموون نەکراوە؟
ئایا فەلسەفە زانستێکی سەربۆخۆیە و بیرۆکە زانستییەکان دەوڵەمەند دەکات، یان بیری دەوڵەمەند و وردمان لەسەر بوونی بابەتیی پێ دەبەخشێت؟ یاخود فەلسەفە هونەری بیرۆکەیە؟ بۆچی ئێمە بۆچوونی جیاوازمان هەیە سەبارەت بە چارەنووسی هەزار ساڵەی مرۆڤایەتی؟
لێکدانەوەی فەلسەفە قورسە، چونکە ئێمە زۆر بۆچوونی جودامان سەبارەت بە ئامانج و ئەرکەکەی هەیە. لە لایەک فەلسەفە وەک ئەو زانستە بنەڕەتییە دەبینین کە مانا بە هەموو شتەکان دەبەخشێت. لە لایەکی ترەوە ئێمە فەلسەفە وەک ڕێنوێنییەک بۆ ژیانمان دەبینین. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا مرۆڤەکان فەلسەفەیان بە لقێک لە ئیلاهیات ناودەبرد، بەڵام ئەمڕۆ خەڵک وەک یارمەتیدەرێک بۆ زانستە سروشتییەکان و زانستە کۆمەڵایەتییەکان بیری لێدەکەنەوە.
ئەمە ئاسانە کە دەزانین لە ڕووی وشەسازییەوە، وشەی “فەلسەفە” لە فیلۆ سۆفیای یۆنانییەوە هاتووە، بە واتای “خۆشەویستی عەقڵ” یان گەیشتن بە حیکمەت، یاخود گەیشتن بە ژیریی دێت. بەم مانایە فەلسەفە تەنها بابەتێک نییە کە واتاکانی مەعریفە دەگەیەنێت یان هەستی ئیدراک دەجوڵێنێت، بەڵکو جۆرێکە لە ئارەزوو و داواکاریی مەعرفیی. لەلایەکی دیکەوە سوکرات دەڵێت: ئەوەی فەیلەسوف پێویستی پێیەتی، حیکمەت نییە، بەڵکو خۆشەویستییە.
سۆکرات بە ڕوونی ڕێگەی فەلسەفەی نیشان دا. گوتی: ژیان بەبێ ئەزموون نابێت، بۆیە دەبێت ڕێنمایی عەقڵ قبوڵ بکەین. دەزانرێت هەڵوێستی پرسیارکردن و لێپرسینەوە فاکتەری سەرەکی فەلسەفەیە. هەروەها ئاماژە بە لایەنە ئەخلاقیەکانی ژیان دەکات کە زۆرجار لە فەلسەفەکاندا جەختیان لەسەر دەکرێتەوە.
ئەرستۆ تاڵس ناوەڕۆکی فەلسەفەکەی لە بەرهەمە نەمرەکانیدا داڕشتووە. فەلسەفەی خۆی بەسەر چەند لقێکدا دابەشکرد، کە بێهاوتاییان “فەلسەفەی یەکەم” یان “میتافیزیک” بوو، کە پێکهاتبوو لە زانینی باڵاترین ڕێسا و پرەنسیپەکان. ئەم جۆرە جەختکردنەوە میتافیزیکییانە لە مێژووی فەلسەفەدا ڕۆڵێکی گرنگیان هەبووە.
مرۆڤە مۆدێرنەکان جەخت لەسەر سروشتی زانین دەکەنەوە. ئیمانوێڵ کانت زانست دابەش دەکات بۆ دوو. یەکێک لەوانە زانیاری ئەزموونییە کە هاوتایە لەگەڵ زانستی سروشتی؛ یەکێکی تریان ئەو مەعریفەی فیکرییە کە لە ڕێگەی فەلسەفەوە دەتوانرێت بەدەست بهێنرێت. لە سەردەمی ئێمەدا مشتومڕێکی ناسک لە نێوان فەلسەفە و زانستدا هەیە. بە گشتی مرۆڤەکان بەدوای زانستدا دەگەڕێن نەک فەلسەفە. فەلسەفە هاوچەرخەکان تووشی پراگماتیزم بوون. تیایدا تەنها مەعریفەی ئەزمونی مەعریفەی ڕاستەقینە و فەلسەفەش تەنها لێکدەر و ڕەخنەگرەکەیەتی.
من بەم شێوەیە دەیبینم: فەلسەفە مەعریفەی ڕوون و پڕ لە عەقڵ بەدەستەوە دەدات. حیکمەت سەبارەت بە مرۆڤایەتی و جیهان و خودا و ژیانی باش و کۆمەڵگەیەکی وشیار پێشکەش دەکات و بە وردی مامەڵە لەگەڵ پرسیارەکان دەکات سەبارەت بە سروشتی شتەکان و ئامانجی ژیان. بەم شێوەیە لە دیسیپلینەکانی تر کە مامەڵە لەگەڵ شتە ڕووکەشەکان، یان دیدگایەکی دیکە بە بابەتە سەرییەکان دەدات، واتا بە بێمانایی دەبەخشێت، هەربۆیەشە تائێستا فەلسەفە باڵاترە، لە بابەتیی بوون.
به پێی ئەوانەی باسم کردن فەیلەسووفان له سەرەوەترن لە هەر کەسێک پێویستییەتی گرنگیان پێدەدات. میتۆدۆلۆژیای ئاڵۆزی فەلسەفی پێویستی بە بیرکاری پێشکەوتوو یان زانیارییەکی تۆکمە نییە، لەسەر جیاوازی و ئینتیگراڵە سووکەکان. فەیلەسوفی ڕاستەقینە گەوهەرێکی دەگمەنە، چونکە لە جیهانێکی وەها ئاژاوەگێڕدا، گەڕانێکی ڕۆحانەیە بۆ حیکمەت، لە فەزایی ناڕوونی دا ئەو ڕۆحێکی بەنرخە. جیهان بانگەواز بۆ فەیلەسوف دەکات و ئەم بانگەوازەش وەڵامێک لە هەریەکێکماندا دەورووژێنێت. چونکە تۆ دڵێکی خودا بەخشیت هەیە و تینوێتییەکی بێهاوتای حەقیقەتت هەیە، دەتوانیت تۆش فەیلەسوف بیت، وەلێ ئەمەش پەیوەندی بە قووڵبوونەوە و ڕۆچوونی ئاوەزییەوە هەیە.
پێویستە ئاماژە بەوە بدەین کە فەلسەفە جیاوازە لە زانستە ئەزموونییەکان وەک فیزیا و کیمیا و بایۆلۆجی. زانستێکی فیکرییە کە لە ڕێگەی بیرکردنەوە و شیکاری سیستماتیکەوە گەشە دەکات، وەک بیرکاری. بیرکاران و فەیلەسوفەکان دەتوانن پشت بە تێبینییەکانی پراکتیک لە دەرەوەی ئەزموونی باو ببەستن. هەروەک ئەوەی زانستگەران لەبەردەم شێر دادەنیشن و بۆ دۆزینەوەکانیان کاری لەسەر دەکەن؛ ئەوان لە رێگەی تەنکنیکەوە بیرمەندی سەر کورسین، نەوەک بوێریی، وەلێ ئەرکی فەیلەسووفان لە بیر دا ئەوبووێرییەی دەوێت، کە بێ هاوکاری تاقیگەیی لەبەردەم دڕندەیی شێردا تەنیا بە چەکی ژیرییەوە دەوەستن و دڕندەیی دەروونی و ئاوەزیی مرۆڤ ماڵی دەکەن.
فەلسەفە هونەر نییە، بەڵکو ڕۆڵی ڕێنماییکەری هەیە بۆ هونەر. ئەمە بە تایبەتی بۆ دیالێکتیک ڕاستە. فەلسەفە ئیلاهیات نییە، چونکە ئیلاهیات لە باوەڕی ئایینیەوە سەرچاوە دەگرێت. خوێندەواری فەلسەفی چەمکە جۆراوجۆرەکانی شاراوە لە خوێندەواری مرۆڤەکاندا دەهێنێتە ئاراوە و سەرەتا جوانیان دەکات و پاشان دەیانگۆڕێت.
فەلسەفە پێشخانی مێژوویی نییە. فاکتێکە و سەر بە پاشخانە. مێژووی فەلسەفە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئارەزووی مرۆڤەکان بۆ فەلسەفە هێشتا زۆر دووررترە لەوەی گەیشتن بە جیهانی ئازادی مەعریفەی ئەزموونی. ژیانێکی کۆسمۆنتیکی بۆ باڵابوونی مرۆڤایەتی وا بەخێرایی بێنێتە کایەوە. هەرچەندە زانستی ئەزموونی لە هەندێک بواردا لە فەلسەفە پێگەیشتووترە و دەتوانین بڵێین گەیشتووەتە لوتکە. وەلێ هێشتا فەلسەفە منداڵە، دوای هەزاران ساڵی دیکە گەورە دەبێت.

سەرچاوەکان
عەرەبی
کتاب سقراط … إغتيال العقل. الدكتور محمد ممدوح. قسم العربی. الفلسفة والعلوم المتصلة بها, الكتب المطبوعة. سنە ١٩٩٨.
فارسی
نام کتاب: ایمانوئل کانت. نویسنده: آنتونی کنی. مترجم: رضا یعقوبی. ناشر چاپی: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه. سال انتشار: ۱۳۹۹.
نام کتاب: ارسطو. نویسنده: مارتا نوسباوم. مترجم: عزت الله فولادوند. ناشر چاپی: طرح نو. سال انتشار: ۱۳۸۹.




ئۆتیزم ، بۆمبە تەوقیتکراوەکەی کوردستان و چەند سەرنجێک!.. ڕێبوار عاڕف

لەكاتێكدا كەكۆمەڵگای كوردستان درێژە بەتەمەنی قەیرانە سیاسی، ئابوری، كۆمەڵایەتی و ئیداریەكانی خۆی دەدات، زۆرێك لە هاووڵاتیان رەنج دەبەن لەدیاریدەگەلێكی سەربار كەژیانی هەزاران خێزانی تاڵكردووە بەبێ ئەوەی كە هێشتا ئەو دیاریدانە بووبێتە جێگەی تیاڕامانی كۆمەڵگاو حكومەت بەتایبەت.
مەبەستمانە بەبۆنەی رۆژی جیهانی ئۆتیزمەوە ئاوڕ لەیەكێك لەو دیاریدانە بدەینەوە، تا باشتر لەقوڵایی ئەو معاناتە حاڵی بین كەئەمڕۆ هەزاران خێزانی گیرۆدە كردووە كەپێی دەڵێن ئۆتیزم، بەبێ ئەوەی كەحكومەت هیچ بەرپرسیاریەتیەكی ئەوتۆی لەخۆی نیشاندابێت. كە لەڕاستیدا هەر ئەمەشە وایكردووە ئەم بەشەی كۆمەڵگا رۆژبەڕۆژ بەبێدەنگی لەنێو شەپۆلی كێشەكانی خۆیاندا نغرۆببن، بەبێ ئەوەی هیچ ئاسۆو ئایندەیەك بۆ خۆیان و ئازیزانیان ببینەوە، بۆیە ترسێكی گەورە هەیە لەتەقینەوەی ئەو بۆمبە، كەئاخۆ چ كارەساتگەلێك بەدوای خۆیدا دێنێت؟!
هەرئەم حاڵەتەش دۆخێكی پێكهێناوە كەئەم بەشەی كۆمەڵگا لەنێو ئاگری جەهەنەمی ئەو كێشەو معاناتانەی خۆیاندا بەتەنیاو بەبێ بوونی هیچ خزمەتگوزارییەك دەتوێنەوەو تاڵترین رۆژگارەكانی تەمەنیان لەو زەمەنەدا بەسەردەبەن، كە زۆرجار تەنانەت نزیكترین كەسەكانی دەوروبەری خۆشیان گوێی بیستن و چاوی بینین و زمانی قسەپێكردنیان نیە لەگەڵ ئەو قوربانیانەدا كەتروسكاییەك بۆ باشتربوونی ژیانیان بەدیناكەن و تەنانەت هەندی جار سەرباری نەبوونی دەرچەیەك بۆ باسكردنی گرفتەكانی خۆیان، بەداخەوە نەریتگەلێكی دواكەوتووانە رێگە بەباسكردنی حاڵەتی منداڵە ئۆتیزمەكانیشیان نادات.
لێرەدا جێگەی خۆیەتی بەشێوەیەكی رۆشنتر هەڵوێستەیەك لەسەر ئەو دیاریدەیە بكەین كەژیانی ئەم خێزانانەی خستووەتە بەردەم مەترسییەوە. لەمبارەوە بۆ چوونە نێو بابەتەكە سەرەتا سەرنجتان بۆ چەند وێنەی جیاواز رادەكێشم و دواتر ئەنجامگیریەك لەباسەكە دەكەین!
وێنەی یەكەم من و ئۆتیزم / ئەو هەتیوە شێتە
چەند ساڵ لەمەوبەر سەردانی ماڵی ئاشنایەكم كرد لەكوردستان، سەرەتا لەوە تێنەگەشتم كە بۆچی خاوەن ماڵەكە لەژێر لێوەوە لەبەر هەیوانەكەدا بەهاوژینەكەی وت «گرنگ ئەوەیە ئەو هەتیوە جارێ نەیەتەوە»ئەم دەربڕینە منی كونچكۆڵ كرد ئاخۆ چی لەپشت ئەم چپەوە بێت. كێشەكە ئەوەبوو نەدەكرا پاش ئەو دابڕانە زۆرە یەكەم پرسیام لەسەر ناسینی ئەو «هەتیوە شیتە” بێت.
بەدەم قسەكردنەوە كەمێك كاتمان بەسەربرد لەپڕ زرمە زرمی دەرگای دەرەوە خورپەیەكی خستە دڵمەوە، (كێبێت و چی روویدابێت؟! خاوەن ماڵەكە هیچ تێكنەچوو سەرێكی بەڕووی دەرگاكەدا لاركردەوەو بەدەنگی بەرز وتی لێگەڕێ ئێستە خۆی دەڕوات، زۆری نەبرد دیسان بەهەمان شێوە لەدەرگاكە درایەوە…ئەمجارە ئاشناكەم كەمێك ئیحراج بوو بەڵام ویستی بەپرسیاركردن مەشغوڵم بكات و دەنگی زرمە زرمی دەرگام لەبیربەرێتەوە .
پاش ماوەیەك لەپڕ دەنگی گریانی منداڵێك هات، ئەمجارەیان خێزانی دۆستەكەمی بەدوای خۆیدا پەلكێش كردو دەرگای كردەوەو پاش كەمێك منداڵێكی شەش، حەوت ساڵانی بەسنگیەوە نووساندبوو بردیە بەر بەلوعەكەو دەموچاوی شت… منیش خێرا راچڵەكیم و وتم ئەوە چییە چی روویدا…دۆستەكەم بەئیحراجیەكی زۆرەوە وتی هیچ نیە ئەو هەتیوە شێتە رەنگە شەڕی كردبێت.
بەدەر لەویستی خۆم لاشعوریانە راست بوومەوەو رۆشتم بەرەو پیری منداڵەكە، شێوازی لاواندنەوەی دایكی حاڵیكردم كەئەمە منداڵی خۆیانە. ئەوەی منی زمان شكاو كرد كەنەمزانی ئەم منداڵە بۆ دەگری و ئا بەوشێوە خوێن بەلوتیدا دێتە خوارەوەو ئەم دایك و باوكەش چۆنە بەو شێوازە جیاوازە مامەڵە لەگەڵ منداڵەكەیاندا دەكەن. كابرا هەستیكرد كە من ناڕەحەتم، وتی ببورە ئەم هەتیوە ئحراجی لای ئێوەشی كردین…من لەنێو ژانی بێدەنگی منداڵەكەو بەخۆوە نووسانی دایكیدا لەپڕ زمانم پژاو وتم حاڵەتەكەم پێسەیرە منداڵەكەتان لەگریان زیاتر وشەیەكی بەدەمدا نایەت، بەڵام حاڵی نەبووم كە لەدەرەوە چی روویداوە…دیسانەوە باوكی وتی ئەم هەتیوە شێتە چاك خەجاڵەتی لای تۆشی كردین، كاكە ئەمە هەروایە هیچ قسە نازانێت زوو زوو ئازاری خۆی دەدات گیرمان كردووە بەدەستیەوە سەردەمانێكی زۆر لەماڵەوە دەمانبەستەوە، ئێستا كەمێك باشتربووە…ئەم قسانە لەلایەك ژانی كردە دڵم و لەلایەكی تریشەوە كە زوو زوو گوێبیستی وشەی شێت دەبووم ئیتر چاوم پەڕیە تەوقی سەرم، نەمدەزانی ناوەندگیری پرتەو بۆڵەو شەڕە دەنووكی نێوان ئەم ژن و پیاوە بكەم، یان قەهری ئەوە بخۆم كە چۆن تائێستاش ئەمانە نازانن منداڵەكەیان ئۆتیزمی هەیەو تەنیا بە «عولە شێت» بانگی دەكەن.
لەقۆناغێكی تری ژیاندا هەواڵی هەمان منداڵم بیستەوە كە بۆ ماوی 15 ساڵ هەموو بەدواداچون و رێگەچارەیەكی ئەو خیزانە بۆ ئەو گەنجە باڵابەرزە، تەنیا دابینكردنی كەبسولی ئارامكەرەوەی دەروونی بوو، بۆیە لەخۆم پرسی كەئاخۆ لەم كۆمەلگایەدا چەند سەد خێزانێكە بەهەر دەلیلێك بووبێت گیرۆدەی هەمان گرفتی نەناسین یا شاردنەو پشتگوێ خستنی حاڵەتی منداڵە ئۆتیزمەكانیان بن!

وێنەی دووهەم، دایكی دوو منداڵی ئۆتیزم / دەرگای نەخۆشخانەو قوتابخانەمان بەڕوودا داخرا!
كۆچەر ژنێكی تا بڵێی ئازاو جەسوورە دایكی دوو منداڵی ئۆتیستە، ئەم دایكە لەو مرۆڤانەیە كە بەئەزموون و لێبڕاوی و دڵسۆزی خۆی توانیویەتی زۆر كاریگەری لەسەر ژیانی منداڵەكانی هەبێت، لێرەدا دوو بیرەوەری ژیانی رۆژانەی ئەوتان بۆ دەخەمەڕوو كە لە دوایین سەردانم بۆ كوردستان بۆی گێڕامەوە .
سەیری دوو دیمەن لەڕۆژێكدا بكەن بزانن دایكی ئەنەس چۆن لەڕۆژێكدا دوو دەرگای نائومێدكەری بەسەردا دادەخرێت…دەڵێ بەیانی زوو بەشورو شەوقێكی زۆرەوە منداڵەكەم گۆڕی و بەرەو قوتابخانەی نزیك ماڵەكەمان بەڕێكەوتم، تا گەیشتمە نزیك قوتابخانەكە چەندین خەون و ئارەزوم كێوماڵ كردو بەتەواوی خۆم بۆ ئەوكاتە ئامادەكرد كەمنداڵەكەم دەبەمە پۆلی خوێندنەوە….
لەم خەیاڵ و بیركردنەوەیەدا بووم زۆری نەمابوو كەبگەمە بەردەم دەرگای قوتابخانە، لەپڕ بەبێ ئەوەی كەتەنیا یەك وشە لەزارم بیتەدەرێ مامۆستای قوتابخانەكە دەستی بەرزكردەوەو بەدەنگێكی بەرزتر هاواری كرد، (ناتوانین وەریگرین مەیهێنە ژوورەوە). بۆ ماوەیەك زمانم شكاو وشەیەكم لەزاری دەرنەچوو…لەشوێنی خۆمدا جۆشدامام بەڵام مامۆستاكە بەوەش رازی نەبوو چەند هەنگاوێك لێم نزیك بووەوەو دووبارە وتی ناتوانین وەریگرین باشترە بیبەیتەوە، منیش كۆنترۆڵی خۆم لەدەستداو بەدەنگێكی بەرز هاوارم كرد بۆ كۆی بیبمەوە بۆ وەك منداڵی ئەو عالەمە نەچێتە ژوورەوە بخوێنێت.
مامۆستاكە زۆر بەئاسانی پێیوتم: منداڵی ئەو عالەمە هەموویان منداڵی ئاسایین و كیشەیەكیان نیە…بەرچاوم تاریك بوو دەمزانی ئەگەر لەو ناوە بمێنمەوە ئەمجارەیان خراپی دەكەم… بەبێ دەنگی دەستی ئەنەسم گرت و سەریم نووسان بەدڵمەوە بەرەو ماڵەوە گەڕامەوە… لەئازارو ژانی وشەكانی ئەو مامۆستا «فێركارە وشیارە» گەڕێن هەستم دەكرد كەئەنەس لەهەموو شتێك حاڵی بووەو زۆر پێناڕەحەتە بێتاقەتیەكەی بەجۆرێك بوو قەت بەو جۆرە نەمدیوە نەمدەزانی چی بكەم و چی بڵێم وەك پیشەی زۆرجاری تری دەمێ ئاگری دەكردەوەو دەمێك گوڵەبەرۆژەی دەبژردان و دەمێك بەمەقەست نەخشی نێو بەرگە سەرینەكەی لێدەكردەوە، منیش وەك چاوەش دەبوایە ئاگام لێبوایە كە ئازاری خۆی نەدات و پەنێك بەخۆیدا نەدا…. زۆری نەبرد دەستی لەهەموو شتێك هەڵگرت هەستم دەكرد زۆر بێتاقەتە هەرچیەكم لەگەڵ دەوت وەڵامی نەدەدایەوە… لەپڕ وتم دڵەكەی دایە بچین بۆ نەخۆشخانە، یەكەم جار بوو كە ئەنەس بەبێ هیچ بەرگری و بەهانە گرتنێك لێم قبوڵ بكات و خێرا بەسەر بادانێك وەڵامم بداتەوە.
خێرا دووبارە جلكەكانیم بۆ گۆڕی و كەوتینەڕێ كەمێك رۆشتین و زانیم توانای بەپێ رۆشتنی نیە بەتایبەت نەخۆشخانەكە كەمێك دووربوو لێمانەوە، ناچار دەستم لەتەكسیەك راگرت و چووین بەرەو نەخۆشخانە …كەدابەزین تەماشا دەكەم چ عەشاماتێك ریزیان گرتووە خودایە كەنگی بەرمانكەوێت… دەی چارەكێك بكە بەنیو سەعات و نیو سەعات بە سەعاتێك و پەیتا پەیتا گەرمای ئەم وەرزەش تاومان بۆ دێنێت و زیاتر لەسەعات و نیوێك لە نۆبەتدا راوەستاین خەبەرێك لەنۆرەكەمان نەبوو، ئەنەس تەنگەتاوبوو جێی بەخۆی نەدەگرت لەپێشدا پێموابوو كەپێویستی بەتەوالێتە، بردم و چاوەڕوان بووم كەبێتە دەرەوە… زۆری پێچوو دەنگی نەبوو نەهاتە دەرەوە، دەرگاكەم بەڕوویدا كردەوە سەیرەكەم بۆ خۆی دانیشتووە كەوتم ئەوە بۆ دانیشتووی خێرا هاتە دەنگ و وتی ئەوێ زۆر گەرمە، ئێرە سێبەرە… نەمدەزانی پێبكەنم یان بگریم…هەرچۆن بوو هەڵماساندەوەو وتم بابڕۆین هەر ئەوەندەی كەچوینەوە نزیك سەرەكەمان، ئەنەس پاش كەمێك كەوتە خولانەوە بەدەوری خۆیداو بەرلەوەی كە بڵێت برسیمە زانیم كە ئەم جارەیان برسیەتی تەنگی پێهەڵچنیووە… خیرا چوومەوە سەر شەقامەكەو دەستم لەتەكسیەك راگرت بۆ ماڵەوە… كە گەشتمە ماڵەوە هەر لەبەر دەرگاكەوە بەدەنگی بەرز هاوارم كرد سانا گیان ئەوا لەگەڵ ئەنەسا هاتینەوە… هیچ دەنگ نەبوو لەتاوا هەر بەپێڵاوەكانەوە خۆم كرد بەژووردا كەسم بەدینەكرد، چەند جارێكی تر هاوارم كرد… كەس وەڵامی نەدایەوە… خێرا ژوور بەژوور كەوتمە پشكینین دواتر سەیرەكەم سانا بەتانیەكی لەخۆی پێچاوەو لەژێر قادرمەكەدا خۆی مەڵاسداوە… كە بینیم كسپە لەجەرگمەوە هات و گرتمە باوەشم چونكە زانیم ئەو ماوە بۆ تەنیا بوونی ئەو زۆرەو تەحمولی ناكات… ئەویش ئۆتیزمی هەیە بەڵام بەپێچەوانەی براكەیەوە سروشتیكی زۆر بێدەنگی هەیە هاوكات زۆر لەتەنیایی دەترسێت كەتەنیا دەبێت هەمیشە هەوڵدەدات لە قوژبنێكدا خۆی حەشاربدات…خێرا باوەشم پیاكردو هەردووكیانم بردە مەتبەخەكەو بەرلەوەی كەمەنجەڵەكە بخەمە سەر تەباخەكە ویستم غازەكە داگیرسینم، بەڵام بیرمكەوتەوە كەقەترەیەك غاز لەماڵماندا نیە…خودایە پاش ئەم هەموو ماندوبوونە چۆن تیكەیەك نان بدەم بەم منداڵانەم…؟! ئەوەی كە منی زۆر زیاتر نیگەران كردو تەكانیدام، ئەوە بوو پاش هەموو ئەم گێڕانەوە كۆچەر وتی، مامۆستا دەردەكەی مە یەكی نیە، سەرباری هەموو ئەوانەی كەباسمكرد بۆت دەبێت بەحەسرەتەوە بم كە جەژنان و جەژن خوشك و براكەی خۆم سەردانێكمان بكەن و منداڵەكان بیانبینن، ئاخەر ئەوان تەحەمولی ئەم هەموو جوڵەو هاوارو مەترسی دروستكردنە ناگرن، بۆیە سەردانیشمان ناكەن.
لێرەدا لەوە دڵنیابوومەوە ئەو قسەیەی كە دایكی سێ منداڵە ئوتیزمەكە كردی لە كەناڵی رووداو دەبێت چەندە هەقیقەتێكی تاڵ بێت؛ ساتێك وتی كێشەیەكی خێزانەكەی ئێمە ئەوەیە كەهەر چوار بۆ پینج مانگ جارێك دەبێت ماڵەكەمان بگوازینەوە، چونكە خەڵكی گەڕەك بەرگەی ئەم هەموو هاتوهاوار دەنگە دەنگە ناگرن و پاش ماوەیەك وەدەرمان دەنێن و دەبێت بچین ماڵێكی دی بدۆزینەوە. هەر بەڕاستی بیرمان لەوە كردووەتەوە كەڕووشكان و لۆمەو سەرزەنیشت و دەرگا داخستنی دراوسێی گەڕەك و قوتابخانەو كۆمەڵگابین بەگشتی ئاخۆ چ كاریگەریەكی گەورەی لەسەر ژیانی ئەم خێزان و كەسانە داناوەو بەرەو كام ئایندەی نادیارو پڕ كارەسات راپێچیان دەكات؟!
ئەوەی كەگێڕامانەوە بەشێك لەژیانی تەنیا یەك رۆژی ئەم خێزانە بوو كەجێگەی خۆیەتی لەخۆمان بپرسین ئاخۆ بۆ تەحەمولكردنی ئەم دۆخە دەبێت خاوەنی چەند دڵی داكێكی لەم چەشنە بین، ئاخۆ مرۆڤ تاكۆی دان بەخۆیدا دەگرێت و ئێسقان ورد دەكات و بەو شێوە ژیان بەسەردەبات ؟!!

وێنەی سێهەم/ لەسەنتەرو رێكخراوەكانی ئۆتیزم چ خەبەرە؟!
ئەگەر لێرەدا ئاماژە بەیەك دوو سەنتەرو رێكخراو بكەین، رەنگە بەمانای هێنانەژێر پرسیاری تەواوی رێكخراوەكان نەبێت، چونكە دەزانین هەوڵ و هەنگاوی دڵسۆزانەو ئەرێنیش بەڕێوەیە، بەڵام ئەو دۆخە گشتییەی كە زاڵ بووە باڵانسی نیگەرانیەكانی زیاتر بەرجەستە كردووەتەوە. كێشەكە ئەوەیە كەم تا زۆر كاركردن لەم بوارەدا دراوەتە دەست سەنتەرو رێكخراوەكانەوە، ئەوانیش زۆرێكیان وەك بزنسێكی كرچوكاڵ زۆر سەرەتایی دەستیان بۆ كارێك بردووە لەكەمترین ئاستی پیشەیی و زانستی بەهرەمەندن، بۆیە لێرەدا ئاماژە بەحاڵەتگەلێك دەكەم كەنەدەبوو رووبدات.

كێشەی سەنتەرەكان و نەبوونی ستانداردێكی زانستی!
لەپەیوەند بەدروستكردنی ئەم سەنتەرانەوە بەشێوەیەكی گشتی دوو ئەزموونی جیاوازمان لەبەردەستدایە یەكەمیان زۆرێك لەسەنتەرەكان كەسانێك بۆی دەستبەكارن كەخۆیان منداڵی ئۆتیزمیان هەیە، پشتبەستوون بەئەزموونی خۆیان و فێركاران و كەسانێك كە لەو بوارەدا بەشێوەیەكی خۆرسكی شارەزاییەكیان بەدەستهیناوە، یان لەكۆرسێكدا بەشدارییان كردووە. شێوازی دووهەم كەسانێكن كەزۆرێكیان وەك بزنس دەستیان بۆ كارێك بردووە لەكەمترین ئاستی پیشەیی و زانستی بەهرەمەندن. بەڵام خاڵی هاوبەشی هەردوولا رەنج بردنە لەنەبوونی ستانداردێك و چوارچێوەیەكی زانستی بۆ تاوتوێكردن و رێنمایدان و بەرەوپێشبردنی ئەم سەنتەرانە كەئەوەندەی مەزاجی شەخسی و ئەزموونی خۆیان رۆل لەبەرەوپێشبردنی ئەم سەنتەرانەدا دەبینێت، ئەوەندە گرێدراو نیە بەهیچ بنەمایەكی زانستییەوە. كەڕەنگە بڵێم كارەساتەكەش هەر لێرەوە دەستپێدەكات كەحكومەتی هەریم دەیەوێت چارەنووسی هەزاران كەسی ئۆتیزم بسپێرێت بەبازاری ئازادو كەرتی تایبەتی، كەئەمەش دواجار نائومێدیەكی گەورە لەنێو خێزانی ئۆتیزمەكاندا دروستدەكات! بەتایبەت ئەمە لەحاڵێكدایە كەئەگەر پێشتر تاساڵانی 2014 هاوكاریەكی مانگانە بۆ منداڵانی ئۆتیزم لەبەرچاوگیرابێت بەڕێژەی 150 هەزار دینار كە دەدرا بەو كەسانەی كەحاڵەتی ئۆتیزمیان هەیە، بەڵام تائێستا نۆ ساڵە هەر جۆرە هاوكاریەكی هاوشێوە كۆتایی پێهاتووەو هەنگاوی نائومێدبوون زۆر زیاتر بووە، ئەمە لەكاتێكدایە كە بەپێی ستانداردە نیودەوڵەتیەكان پێویستی ماددی هەر منداڵێكی ئۆتیزم بەراورد بەهەر منداڵێكی ئاسایی دوو نیو بەرامبەر زیاترە، واتە ئەگەر هەر منداڵێكی ئاسایی لەمانگێکدا پێویستی بە 100 هەزار دینار بێت ئەوا منداڵێكی ئۆتیزم پێویستی بە 250 هەزار دینارە. بۆیە زۆربەی هەرە زۆری ئەو خێزانانەی منداڵی ئۆتیزمیان هەیە ئەگەر شانسی بەشداریكردنیان هەبێت لەم سەنتەرانەدا، ئەوا دەبێت لەڕووی ئابورییەوە ئیمكاناتێكیان هەبێت بۆ دابینكردنی مانگی سەدو پەنجا هەزار دینار تەنیا بۆ مانەوەی چەند كاتژمێرێكی منداڵەكانیان لەم سەنتەرانەدا.
بەڵام سەرباری ئەم گۆشەیە لەكێشەی ماددی ئەم خێزانانە پرسیارەكە ئەوەیە ئایا چ ستانداردێك و چ بنەمایەك هەیە بۆ فێركاری و وەڵامدانەوە بەنیازی منداڵانی ئۆتیزم و باشتركردنی بارودۆخیان لەم سەنتەرانەدا. لە راستیدا تائێستا هیچ بەرنامەو پرۆگرامێكی گشتگیری سەراسەری نیەو ئەگەر ناوبەناو رێنماییەكیش هەبێت، ئەوا كارێكی كاتی قۆناغێكی دیاریكراوەو لەمبارەوە هیچ بەرنامەیەكی ستراتیجی و هەماهەنگ لەنێوان وەزارەتەكان و لایەنە بەرپرسەكاندا نیە. بۆیە زۆر ئاساییە كاتێك كە باشترین فێركارەكانی منداڵان كەسانێكن لەئۆردن و وڵاتانی تری عەرەبی زمانەوە دێن و منداڵان بەزمانی عەرەبی فێردەكەن كەبڵێن» خبز» كە دەبێت لەماڵەوەش دایكی خەمی ئەوە بخوات كەچۆن بڵێ كوڕم ئەمە خبز نیە، نانە نان.
هەر نەبوونی ئەو بەرنامەو نەخشەی فێركاریە ئەو دۆخە دەخوڵقێنێت كە نووێنەری وەزارەتی تەندروستی لەبەرنامەیەكی رووداودا بەشداری بكات لەبەرواری 8.1.2023 لەوەڵام بەپێشكەشكاری بەرنامەكەدا دەڵێ « ئۆتیزم نەخۆشیە، دواتر لەوەڵامی پرسیارێكی تردا دەڵێ: بەڵێ هۆكارێكی توشبوونی ئۆتیزم دانیشتنە لەبەردەم تەلەفزیۆندا كەدەتوانت تاتەمەنی ١٨ ساڵی ئەم حاڵەتە ئینسان تووشی ئۆتیزم بكات. «كەدیارە ئەمە تەنیا لاوازی مەعریفی دكتۆرێك نیە، بەقەد ئەوەی كەوەزارەت و حكومەتێك بەچ ئاستێكی دەستخاڵی و ناجدی بوون تەعامول لەگەڵ كەیسی ئۆتیزمدا دەكەن و چەند نامۆن بەم جیهانە پر رەهەندو ئازاربەخشە.
منداڵانی ئۆتیزیست خراپەكاریان نەكردووە، فێری داوای لێبوردنی مەكەن!
بەداخەوە رێكخراوە تایبەتەكانی حاڵەتی ئۆتیزم لەژمارەی پەنجەكانی دەست تێپەڕناكەن، بۆیە رەنگە ئەم نموونەیە وەك مشتێك لەو خەرمانە وابێت كەپێویست بكات لەسەری راوەستین و بیرێك لەتواناو ئەزموونی ئەم رێكخراوانە بكەینەوە تابزانین ئاستی گرفتەكانی ئەم رێكخراوانە چیەو كێشە بنەڕەتیەكانیان لەچیەوە سەرچاوە دەگرێت؟!
لەمبارەوە یەكێك لەو رێكخراوانەی پارێزگای هەولێر بەنموونە، كە كاردەكات لەبواری هاوكاری كردنی منداڵانی ئۆتیزم و خێزانەكانیاندا، ئەم رێكخراوە لەكۆتایی ساڵی رابردودا بۆ ماوەی دوو رۆژ كەمپەینێكیان هەبوو بۆ هاوكاری منداڵانی ئۆتیست، لەمبارەشەوە لەڕۆژی نمایش كردنەكەیاندا گۆشەیەك لەچالاكیەكانیان ئەوە بووە كەكۆمەڵێك پلاكارتیان دابووە دەست منداڵانێك كەحاڵەتی ئوتیزمیان هەبووە. هەندێك لەم پلاكارتانە تێكستی لەم جۆرەیان لەسەر نووسرابوو: ( بمبورن! گەر بەدەنگەكەم بێزارم كردبن) یان( بمبورن! گریان و پێكەنینم لەكاتی گونجاو نییە.
بەڵێ لەڕواڵەتدا ببوورن دەستەواژەیەكی پڕ رێزو شایستەیە، بەڵام كەی وە لەکوێداو بۆ چ مەبەستێك بەكاری دێنین؟ خراپی ئەم كارە تەنیا ئەوەنیە كەڕێكخراوێك بەمەبەستێكی ئەرێنی كارێكی نەرێنی ئەنجامدەدات، بەڵكو خەتاكە ئەوەیە كەڕێكخراوێكی تایبەت بەئۆتیزم لەسێبەری ئەم پەیامەوە منداڵانی ئۆتیزم وەك كەسانی خەتاكار نیشاندەدەن و ناچاریان دەكەن بەوەی كەداوای لێبوردن بكەن، كەئەمە خۆی خەتایەكی گەورەیەو ناكرێت بازی بەسەردا بدرێت.
لەڕاستیدا منداڵانی ئۆتیزم كەسانێكن كەهیچ تاوانێكیان ئەنجامنەداوەو گەر لەدەرەوەی ویستی خۆیان و خێزانەكانیان حاڵەتگەلێكیان لێدەركەوێت كەدەوروبەریان نیگەران بكات، ئەوا ئەو حاڵەتانەی ئەوان تەنیا سروشت و تایبەتمەندی خۆیانەو پێویست بەداوای لێبووردن ناكات و ناكرێ رێكخراوێكی پیشەیی ئەمە رێگەو رەوشتی فێركاری و هاوكاریكردنی بێت بۆ منداڵانی ئۆتیزم. بۆیە نەدەبوو ئەم رێكخراوە رێگە بەخۆی بدات بەناوی ئەو منداڵانەوە داوای لێبووردن بكات، لەكاتێكدا ئەوە قسەی هیچ یەك لەو منداڵانە نیەو نەدەبوو بەناوی ئەوانەوە ئەو مافە بەخۆیان بدەن داوای لێبوردن بكەن!
سەرباری هەموو ئەمانەش لەڕاستیدا ئەوە منداڵانی ئۆتیزم نین كەدەبێت داوای لێبوردن بكەن، بەڵكو ئەگەر دەسەڵات پێی لەدۆخەكەدا بێت، ئەوا ئەوە ئەركی ئەوان و رێكخراوەكانە كە لەمبارەوە كاربكەن بۆ بردنە سەرەوەی ئاستی وشیاری كۆمەڵگاو دەستەبەركردنی ماف و پێداویستیەكانیان.

ئۆتیزم و گرێكوێرەی وشیاری كۆمەڵایەتی!
كە باسی ئاستی وشیاری كۆمەڵگا دەكەین ئەوكاتە لەو مەترسییە گەورەیە تێدەگەین كەبۆچی باسكردن لەئۆتیزم كراوەتە جێگەی شەرم و سڵەمینەوەو پەنابردن بۆ شاردنەوەی حاڵەتەكە كەبێگومان ئێستا لەكوردستاندا زۆرێك لەو خەڵكەی كەمنداڵی ئۆتیزمیان هەیە لەو دۆخەدان و نایانەوێت باس لەحاڵەتی منداڵەكەیان بكەن، تا لەم رێگەیەوە خۆیان لەگوشاری دەوروبەریان بەدووربگرن. كەئەمەش جارێكی تر دەبێتە هۆی گۆشەگیركردن و دابڕانی منداڵەكە لەژینگەیەكی كۆمەڵایەتی تەندروستدار. ئەمە جگە لەوەی بەشێكی ئەو خێزانانە كاتێك كەدەوروبەرەكەیان پێدەزانن كەمنداڵی ئۆتیزمیان هەیە ئیتر لەلایەن نزیكترین كەسانی خۆشیانەوە بایكۆت دەكرێن و پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانیان تا ئاستانەی كۆتایی پێهێنان بەرتەسك دەكەنەوە، بەتاوانی ئەوەی كەمنداڵێكی ئۆتیزمیان هەیەو جوڵەو دەنگی بەرزو هاتوهاواریان هەیە. ئالێرەدا دەبینین كە كاركردن بۆ بردنە سەرەوەی وشیاری كۆمەڵایەتی چ بەهاو ئەولەویەتێكی هەیەو چۆن دەبێت بەپلان و بەنارمەیەكی هەمەلایەنە كاری ئەم بوارە تەواوی جومگەكانی كۆمەڵگا بگرێتە خۆی! لێرەدایە دەبینین مەترسی ئەوەی كە هەندێك لەم رێكخراوانە خۆیان ئەو ئاستە لەوشیاریدان كە بەم جۆرە مامەڵە لەگەڵ منداڵانی ئۆتیزمدا دەكەن ئیتر لەمەترسیەكە باشتر حاڵی دەبین.
ئەگەر كردنەوەی كۆدی رازو نیازو نهێنیەكانی ئەم دیاریدەیە بكەینە دەروازەی ئاوڕلێدانەوەیەكی ریشەیی لەكاركردن بۆ چارەسەركردنی كۆی ئەو كێشەو ئاستەنگیەكان، ئەوا ئەوكاتە كردنی ئەم بابەتە بەمەسەلەیەكی كۆمەڵایەتی دەبێتە پێویستییەكی گرنگ بۆ راچڵەكانێكی كۆمەڵایەتی بەمەبەستی بردنە سەرەوەی باڵانسی وشیاری كۆمەڵایەتی كردنی بەئەمری واقع بەتایبەت لەبوارەكانی دوانەی پەروەردەو تەندروستیدا.
كە باس لەگرنگی دوانەی پەروەردەو تەندروستی دەكەین. واتە لە لەدایكبوونی منداڵ تاگەشەكردنی قۆناغ بەقۆناغی بەتونێلی پشكنینی كۆرپەلەكەوە دەستپێبكات تا سێ ساڵی تەمەنی پروسەی خوێندندا؛ هاوكات وەك وڵاتانی پێشكەوتوو ئەگەر بێتو لەحەزانەو باخچەی منداڵانەوە تا قۆناغی بنەڕەتی هەموو قوتابخانەو فێرگەیەك پەرستارێكی تێداپێت بۆ بەدواچوونی سەرەتای باری تەندروستی قوتابیان لەهەمانكاتدا زانیاریەكی گشتی و پێویست لەسەر منداڵانی ئۆتیزم بخرێتە بەردەست، ئەمە قۆناغێكی گەورە دەمانباتە پێشەوە بۆ تێگەشتن لەم حاڵەتەو یارمەتیدان و هاوكاری كردنی منداڵانی ئۆتیزم و دایك و باوكیان.
بەڵام لەبیرمان نەچێت هەموو ئەمانە لەكاتێكدا دەكرێت پێ بنێنە بواری جێبەجێ بوون و حكومەت بێتە سەرخەت و لەم بێباكیەی ئەمڕۆی راچڵەكێت و رێ بەو كارەساتگەلە بگرێت كەهەڕەشە لەژیان و چارەنووسی هەزاران ئینسان دەكات لەم كۆمەڵگایەدا. بۆیە لێرەدا پرسیاری سەرەكی دێتەسەر ئەوەی كە ئایا دەسەڵات چ رێگەو میكانیزمێك دەگرێتەبەر بۆ تێپەڕاندنی ئەم قۆناغەو وەڵامدانەوە بەم تراژیدیایەی كەدیاریدەی ئۆتیزمی كردووەتە جێگەی نیگەرانیەكی گەورە كە بەوێنەی بۆمبێكی تەوقیتكراو هەڕەشە لەئەمنیەت و ئاسایشی كۆمەڵگا دەكات. لەمبارەوە پێویست دەكات كەئاوڕ لەچەند هەنگاوێكی بنەڕەتی بدەینەوە كە لێرەدا سەرنجتانی بۆ رادەكێشم!

ئایا حكومەت و لایەنە بەرپرسەكان بە ئەركی خۆیان هەڵدەسن؟!!
دەسەڵات كاتێك دەتوانێت ئیدعای بەرپرسیاریەتی بكات لەبەرامبەر بەژیان و چارەنووسی هاووڵاتیاندا، كە نەخشەو بەرنامەیەكی هەمەلایەنەی هەبێت بۆ هەنگاونان بەرەو چارەسەركردنی ئەو كێشانەی كە هەزاران خێزان لەم كۆمەڵگایەدا كەمنداڵی ئۆتیزمیان هەیەو رەنج دەبەن بەدەست مەعاناتەكانیانەوە، لەم حاڵەتە بەدەر تەواوی ئەو هەنگاوە پچڕپچڕانەی تائێستاو هەموو نیەتەكانیشیان وەك بڵقی ژێرئاو سەردەكەوێت و خاڵی دەبێتەوە.
بۆیە كاتێك باس لەبەرپرسیاریەتی دەكەین دەبێت ئەوە رۆشن بێت كە بابەتەكە تەنیا زیادكردنی بڕیارو پرۆژەیەكی تر نیە بۆ پەرلەمان و حكومەتەكەی، بەڵكو لەڕاستیدا داڕشتنی ئەو بەرنامە گشتگری و پراتیكیەیە كە بەكردەوە گۆڕانكاری لەژیانی كەسانی ئۆتیزم و خێزانەكانیاندا دروستدەكات، بەجۆرێك كە لایەنی كەم هەماهەنگیەكی تەواو لەنێوان وەزارەتەكانی پەروەردە، تەندروستی، دارایی و پلاندانان، شارەوانی، كارو تەواوی بەڕێوەبەرایەتیەكانیان بخاتە بەردەم وەڵامدانەوە بەپرسیاری چیكردن. پێویستە هەر لێرەدا ئەو هەنگاوانەی هەتا ئێستای حكومەت بهێنینە ژێر پرسیارەوە كە لێرەو لەوێ گوێبیستیان دەبین. خراپترین و نا بەرپرسیارانەترین مەسەلە لەمبارەوە كەزۆرترین كارێكیان لەسەر كردبێت ئەوەیە كە بەكردەوە شانی خۆیان لەبەرامبەر ئەو بەرپرسیاریەتیەدا خاڵی كردووەتەوەو خەریكن تەواوی ژیان و چارەنووسی كەسانی ئۆتیزم دەدەنە دەست كەرتی تایبەتیەوەو هەربۆیە لەمبارەیەوە تائێستا مۆڵەتیان داوە بەكردنەوەی ٣٦ سەنتەرو فێرگە كە لەكەمترین ئاست و توانای پیشەیی و زانستی بەهرەمەندن. خۆشیان وەك حكومەت و دەسەڵات تائێستا سێ سەنتەریان كردووەتەوەو دوانیش بەڕێوەیە، هەر لەمبارەوە لەزۆنی سەوزدا هەوڵێكی لەبارچوو هەبوو بۆ ئەوەی چوارەم سەنتەر لەشاری سلیمانی بكەنەوە، ئەویش بەهاوكاری كەسێكی ئینسان دۆست بوو، بیناكەی بۆ دروستكرا بەناوی خوێندنگەی ئۆتیزمەوە، بەڵام لەسەروبەندی تەواوكردنی بیناكەدا ئەو شوێنە كرا بەقوتابخانەی بنەڕەتی و هەرچی هەوڵ و تەقەلای ئەو كەسانەی كەماندوبوون بۆ دروستكردنی ئەم فێرگەیە بەئاوا دراو سەری نرایەوە. بەهەمان شیوە لە «زۆنی زەرد»ا لەچەند ساڵێك لەمەوبەر مەسرور بارزانی بڕیاری دروستكردنی سەنتەرێكی ئۆتیزمی سەردەمیانەی دا بەبڕی 585 هەزارو 240 دۆلار، كەئەویش وەك قیتارەكەی سلێمانی هەر چاوەڕوانی گەشتنی دەكەین!
دواجار دەبێت ئەوەمان بەلاوە رۆشن بێت كە دایك و باوك و خێزانی منداڵانی ئۆتیزم نابێت رۆڵی تەماشاكەر ببینن، بەڵكو لەڕاستیدا دەبێت لەو قۆزاخەی بێدەنگیەدا بێنە دەرەوەو خۆیان وەك كەسانی خاوەن مەسەلە بێنە مەیدان و داوای مافی خۆیان بكەن و رێكخراو ئامادەبن بۆ داكۆكیكردن لەمافەكانی خۆیان. بوونی نزیك بەپێنج هەزار ئۆنیزم كە بەدڵنیایی ئەم رێژەیە لەهاووڵاتیانی خاوەن كێشە حكومەت ناتوانێت بێباك بێت لەبەرامبەریان، تەنیا بەمەرجی ئەوەی كەخۆیان رێكخراوو یەكگرتووبن!




مێژووی شکست نەخواردووەکان.. مەنسور حیکمەت

چەند وشەیەک بۆ یادی شۆڕشی ١٣٥٧

دەڵێن لەم ساڵانەی دواییدا پرۆسەی “پشکنین” و “چاوپێداخشاندنەوە” لەنێو شۆڕشگێڕان و چەپەکانی ئۆپۆزسیۆنی ئێراندا لەئارادابووە. چاوخشاندنێک بەو بڵاوکراوە زۆرانەی کە ئەم تەیفە و بە تایبەت لە دەرەوەی وڵات بڵاویان کردووەتەوە، بوونی شتێکی لەم شێوەیە پشتڕاست دەکاتەوە، هەرچەندە گومانی جددی هەیە لەسەر ئەوەی کە “پێداچوونەوە” وشەیەکی گونجاو بێت بۆ وەسفکردنی ئەم پرۆسەیە. بە تایبەتی کاتێک گێڕانەوەی ڕاستییەکان کەس نیگەران ناکات، دەتوانرێت ئەم پرۆسەیە وەک پرۆسەی تەوبەکردن وەسف بکرێت. بەڵام لە چاوی گشتیدا، کە بە تایبەت لەم ڕۆژانەدا ڕاستگۆیی سیاسی حوکم دەکات، ڕەنگە وشەی “بیرکردنەوەی نوێ” هاوتایەکی باشتر بێت. یەکێک لە قوربانییە یەکەمەکانی ئەم پرۆسەی بیرکردنەوە نوێیە، چەمکی شۆڕش و شۆڕشگێڕی بە گشتی و شۆڕشی بە تایبەتی ١٣٥٧ بووە..

مانگانە کێوێک بابەت لەلایەن تاک و دەستە و بزووتنەوەکانەوە کە پێکهاتوون لە ڕزگاربووان و ئەو شۆڕشگێڕانەی شۆڕشی ١٣٥٧ کە چوونەتە تەمەنەوە بڵاودەکرێتەوە. خوێندنەوە و شوین کەوتنی هەموو ئەمانە و بەشداریکردن لە سەرقاڵبوون و دونیا دەروونییەکانی نووسەرانیاندا، هەم بێهودە و هەم زۆر قورسە. بەڵام زەحمەت نییە پرۆسەی “بیرکردنەوەی نوێ” ببینین کە باسی لێوەکرا. دەکرێت سوود لە میتۆدی “تێکەڵکردنی ماناکان” وەربگرین کە ئامرازێکی دەروونناسەکانە و کاردانەوەی ئەم ئەدەبیاتە بەرامبەر بە وشە سەرەکییەکان، بۆ نموونە خودی چەمکی شۆڕش بپشکنرێت. ئەو وێنەیەی کە بەدەست دێت هیچ بوارێک بۆ ناڕوونی ناهێڵێتەوە. شۆڕش: توندڕەو، شۆڕش: توندوتیژی، شۆڕش: سەرکوت، شۆڕش:داڕمان..

و بۆچی نا؟ ئاخر کێ هەیە لەو ڕزگاربووانەی شۆڕشی ١٣٥٧ کە بتوانێت بۆ ساتێک چاوەکانی دابخات و بیر لە ١٧ ساڵی ڕابردوو بکاتەوە و یادگاری شیرینی بێتەوە یاد ؟ بە ملیۆنان کەس مەحکوم کران کە لە کۆنەپەرستانەترین و دڕندەترین سیستەمی کۆمەڵایەتیدا بژین، کۆمەڵگەیەک لەسەر بنەمای ترس و هەژاری و درۆ بنیات نرا کە تیایدا بەختەوەری حەرامە، ژن بوون تاوانە، ژیان سزایە و دەربازبوون مەحاڵە. نەوەیەکی تەواو، ڕەنگە زیاتر لە نیوەی خەڵک، چاویان لەم دۆزەخەدا کردۆتەوە و هیچ یادگارییەکی تریان نییە. وە بۆ زۆر کەسی تریش زیندووترین یادەوەری ڕووخساری لەبیرنەکراوی مرۆڤە پاکەکانە کە لە خوێن هەڵکێشران ئایا ئەوە نییە کە خاڵی دەستپێکی ئەم کابوسە ساڵی ١٣٥٧ بوو، ساڵی شۆڕش؟

ڕەنگە بۆ هەندێک، کۆتایی بێ ئاکامی شۆڕشی ١٣٥٧ ڕۆڵی هەبووبێت لە پرۆسەی ئەم”بیرکردنەوە نوێ”دا. بەڵام نە ڕادەی ئەم پەشیمانییە و نە تاڵیی تۆن و هیستریای بیرمەندە نوێیەکانی ئەمڕۆ هیچ شتێک بە شکستی شۆڕشی ١٣٥٧ ڕوون ناکرێتەوە. وەک ئەوە وایە لە تەنیشت پردێک دابنیشیت و گەڕانەوەی سوپایەکی دۆڕاو ببینیت.
چاوەڕوان نەکراو نییە ئەم دۆڕاوانە بە دڵتەنگ و سەرسوڕهێنەر و بێدەنگ و خەمۆکەوە ببینیت. بەڵام ئەم گروپە مشتەکانیان گرتووە. کاتێک بە وردی گوێی لێدەگریت، بۆت دەردەکەوێت کە ئەوان زە زەمەی سرودێک دەڵێنەوە، بەڵێ، هەڵە ناکەیت، ئەوان دێن بۆ شەڕ، بۆ شەڕی “سەر زەمین” و “ئۆردوگا” و “قەڵاکەی خۆیا”ن، یان بەهەر حاڵ ئەوەی کە خۆیان ڕۆژێک وەهایان بیر کردبێتەوە و ناویان بردووە. ئەمانە دەگەڕێنەوە بۆ تۆڵەسەندنەوە لە “خۆ” و “خۆییەکان”ی دوێنێ. بۆ کەسێک کە لە ناو قەڵاکەوە سەیری دەرەوە بکات، دەبێ ئەمە دیمەنێکی ترسناک بێت
بە دەگمەن شۆڕشێکی بەئاکام نەگەیشتوو و بزووتنەوەیەکی شکستخواردوو بەو شێوە تاڵە لەلایەن تامەزرۆیانی دوێنێیەوە بەڕێکراابێت. شۆڕشی دەستووری، بزووتنەوەی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت، دەسەڵاتی ئالێندێ، شۆڕشی پورتوگال، مانگرتنی کانگەرەکانی بەریتانیا، بۆ نموونە، هەمیشە لە نێو پێشینەکانیان و بەشداربووانی خۆیاندا ڕێزێکی زۆریان هەبووە. لە شوێنێکی دیکەدا بگەڕێین بۆ هۆکاری بیرکردنەوەی نوێی شۆڕشگێڕانی دوێنێی ئێران. ڕاستیەکەی ئەوەیە کە ئەم ساڵانە، ساڵانی دوای شۆڕشی ١٣٥٧، هاوکات بوو لەگەڵ ڕووداوێکی زۆر گرنگتر لەسەر ئاستی جیهانی. داڕمانی بلۆکی ڕۆژهەڵات کە لەم دواییانەدا تەنیا لە پڕوپاگەندەی فێڵبازترین وتەبێژانی پەیمانی وارشۆ و ناتۆ و پیرۆزترین لایەنگرانیاندا بە “کەمپی سۆسیالیزم” ناوزەد کرا، بوومەلەرزەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوو کە هەموو جیهانی هەژاند . کردەی لابردنی یەک جەمسەری لە جیهانێکی دوو جەمسەری، جیهانێک کە هەموو شتێک، لە ئابووری و بەرهەمهێنانەوە تا زانست و هونەر، بۆ دەیان ساڵ لەسەر بنەمای دژایەتی ئەو دوو جەمسەرە پێکهاتبوو، بەس نائارامکەر بوو. به ڵام ئه وه ی له کایه ی فکر و ئەندێشەدا چاره نووسساز بوو، ئه وه بوو که حوکمڕانانی جیهان و ڕەوە بەرفراوانه که یان له وته بێژی و بانگەشەکارانی نۆکەریان له زانکۆ و ڕاگه یاندنه کاندا توانیان ڕووخانی بلۆکی ڕۆژهه ڵات وه ک ڕووخانی کۆمۆنیزم و کۆتایی سۆسیالیزم و مارکسیزم نیشان بدەن. بێگومان تەواوی ئەم کردەوەی چەواشەکاریە بۆ ماوەی زیاتر لە شەش ساڵ کۆتایی نەهات و هەموو بەڵگەکانی ئەمڕۆ ئاماژەن بۆ ئەوەی کە ئەم سەردەمی فریوکاریە کۆتایی هاتووە. بەڵام ئەم شەش ساڵە جیهانی هەژاند. ئەمە کۆتایی سۆسیالیزم نەبوو، بەڵکو ئاماژەیەک بوو بۆ ئەوەی کە بەڕاستی کۆتایی سۆسیالیزم دەتوانێت چ کابوسێک بێت و جیهان بەبێ بانگەوازی سۆسیالیزم و بەبێ هیوای سۆسیالیزم و بەبێ “مەترسی سۆسیالیزم” دەگۆڕێت بۆ چ تاڵاوێک ” لە سۆسیالیزم. دەرکەوت جیهان، لە حاکم و مەحکومەوە، سۆسیالیزم بە گۆڕانکارییەوە دەبەستێتەوە. کۆتایی سۆسیالیزمیان بە کۆتایی مێژوو ناوبرد. دەرکەوت کۆتایی سۆسیالیزم کۆتایی چاوەڕوانی یەکسانییە، کۆتایی بیرکردنەوە و پێشکەوتنی ئازادە، کۆتایی چاوەڕوانی خۆشگوزەرانییە، کۆتایی هیوای ژیانێکی باشترە بۆ مرۆڤایەتی. کۆتایی سۆسیالیزم بە سەروەری بێ مشتومڕی یاسای جەنگەڵ و ڕەسەنایەتی هێز لە ئابووری و سیاسەت و کولتووردا پێناسە کرا. وە یەکسەر فاشیزم، ڕەگەزپەرستی، پیاوسالاری، نەتەوە پەرستی، ئایین، دژە کۆمەڵگە و زۆرەملێ لە هەموو کون و کەلەبەرێکی کۆمەڵگادا هاتە دەرەوە.

شەپۆلی “بیرکردنەوەی نوێ” کە دوای ئەم ڕووداوە لە هەموو جیهاندا دیار بوو. لە کێبڕکێیەکی نێودەوڵەتی پەشیمانی و نەرگسیدا، باشترینەکانی دوێنێ ڕیسوا کران، پرەنسیپەکانی دوێنێ نەفرەتیان لێکرا و ئایدیالی دوێنێش گاڵتەیان پێکرا. زەلیلبوون و تەسلیمبوون وەک مانای ژیان لەسەر کورسی دانیشتبوو. لە فەرهەنگی تەوابیتی ڕۆشنبیرانی نەزمی نوێدا، هەرکەسێک ژیانێکی باشتری بۆ هاوپیشەی خۆی دەویست و پێیوابوو بارودۆخی هەنووکەیی دەتوانێ و دەبێ بگۆڕێت، هەرکەسێک باوەڕی بە یەکسانی مرۆڤ هەبووبێت و بانگهێشتی ئایندەیەکی باشتری کردبێت، هەرکەسێک پێویستی بە هەوڵی بەکۆمەڵی مرۆڤەکان بۆ کاریگەربوون بزانێت باسی لە چارەنووسی ئەوان و پشکی خۆیان لە جیهاندا دەکرد، هەرکەسێک حکومەت و کۆمەڵگای بە بەرپرسیار لە تاک و ئاسوودەیی و ئازادییەکەی دەزانی، لەلایەن هەزار و یەک تریونییەوە نازناوی لێدەدرا وەک خەیاڵی و مۆدێرن و بێ عەقڵ و پێ لە هەوا. نیشانەی بێ ئومێدی ورد بوو، وازهێنان لە ئایدیاڵە بەرزەکانی مرۆڤایەتی و ڕیالیزم و تێگەیشتووی پێی دەگوترا. لەناکاو دەرکەوت کە هەموو ڕۆژنامەنووسێکی تازە دامەزراو و هەر پرۆفیسۆری یاریدەدەرێکی تازە دامەزراو و هەر عەقیدێکی خانەنشینکراو وەڵامی زەبەلاحە ڕۆشنبیرەکانی جیهانی مۆدێرن، لە ڤۆڵتێر و ڕۆسۆوە تا مارکس و لینین و تەواوی کێشەی ئازادیخوازی و یەکسانییان هەیە و هەوڵەکانی سەدان ملیۆن کەس لە چەند سەدەی ڕابردوو جگە لە کات بەفیڕۆدانێکی بێ ئەنجام لە ڕێگای کۆشکی شکۆمەندی “کۆتایی مێژوو” هیچی تر نەبووە و پێویستە بە زووترین کات لەبیر بکرێت.

هەر لە چوارچێوەی ئەم فەزا نێودەوڵەتییەدایە کە شۆڕشگێڕانی دوێنێ “بیرکردنەوە” لە شۆڕشی ١٣٥٧ و شۆڕشگێڕی بە گشتی؛ وە ئەو ئەنجامانەی بەدەستیان هێناوە، نەک شکستی شۆڕشی ١٣٥٧، قەرزاری ڕەوتی گاڵتەکردنە بە ئایدیاڵ و پرەنسیپەکان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، کە بۆ چەند ساڵێک بوو بە مۆدێلی ڕۆژ.

باس لەوە کراوە کە مێژوو هەمیشە لەلایەن سەرکەوتووەکانەوە دەنووسرێت. بەڵام پێویستە ئەوەش زیاد بکرێت کە ئەو مێژووەی دۆڕاوەکان نووسیویانە زۆر درۆتر و ژەهراویترە. چونکە ئەم دووەمیان هیچ نییە جگە لە یەکەمیان لە بەرگی سەرەخۆشی و ماتەمینی و ملکەچبوون و خۆ فریودان. ئەگەر مێژوو چیرۆکی گۆڕانکارییە، ئەوا مێژووی ڕاستەقینە مێژووی نەدۆڕاوەکانە. مێژووی ئەو بزووتنەوە و مرۆڤانەیە کە تا ئێستاش گۆڕانکاریان دەوێت و هەوڵ بۆ گۆڕانکاری دەدەن. مێژووی ئەو کەسانەی کە ئامادە نین ئایدیاڵ و هیواکانیان بۆ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی بنێژن. مێژووی خەڵک و ئەو بزووتنەوانەیەکە لە هەڵبژاردنی پرەنسیپ و ئامانجەکانیاندا دەسەڵاتیان نیە و ناچارن هەوڵی باشترکردنی ئەوەی کە هەیە بدەن. شۆڕشی ١٣٥٧ لە مێژووی هەردوو سەرکەوتوو و دۆڕاودا هەنگاوێکە لە سەرهەڵدانی ئیسلام و ئیسلامیزم و هۆکاری ئەو هەلومەرجەی ئەمڕۆ لە ئێراندا زاڵە. بەڵام لە مێژووی ڕاستەقینەدا شۆڕشی ١٣٥٧ بزووتنەوەیەک بوو بۆ ئازادی و خۆشگوزەرانی کە تێکشکا.
نەهامەتیەکانی قۆناغی دوای شۆڕش لە ئێران دەبێ بە پێی هۆکارەکانیان بنووسرێن. خەڵک مافی ئەوەیان هەبوو کە دەسەڵاتی پاشایەتی و هەڵاواردن و نایەکسانی و سەرکوت و بەکەمزانین کە بناغەکەی پێکهێنابوو نەیوێت و دەست بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرێت. لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا خەڵک مافی ئەوەیان هەبوو کە پاشایان نەوێت، ساواکیان نەوێت، ئەشکەنجەدەر و ئەشکەنجەخانەیان نەوێت. خەڵک مافی ئەوەیان هەبوو کە چەک هەڵبگرن لە دژی ئەو سوپایەی کە کوشتاری کردوون بە یەکەم نیشانەی ناڕەزایەتی. شۆڕشی ١٣٥٧ بزووتنەوەیەک بوو بۆ ئازادی و دادپەروەری و کەرامەتی ئینسانی. بزووتنەوەی ئیسلامی و دەوڵەتی ئیسلامی تەنیا بەرهەمی ئەم شۆڕشە نەبوون، بەڵکو چەکێک بوو کە بە ئاگادارییەوە هێنرایە مەیدان بۆ سەرکوتکردنی ئەم شۆڕشە، لە کاتێکدا لاوازی و داکشانی ڕژێمی شا پێشتر پشتڕاستکرابووەوە. بە پێچەوانەی بۆچوونە باوەکان، کۆماری ئیسلامی بە پلەی یەکەم بوونی خۆی قەرزاری تۆڕی مزگەوتەکان و مەلا زۆرەکان نەبووە. سەرچاوەی ئەم دەسەڵاتە، دەسەڵاتی ئایین لە نێو خەڵکدا، دەسەڵاتی شیعەگەری، بێ بایەخی خەڵک بە مۆدێرنیزم و بێزاری خەڵک لە کولتوری ڕۆژئاوا، خێرایی لە ڕادەبەدەر لە شارنشینی و نەبوونی “پراکتیکی دیموکراسی” و هتد نەبووە. ئەم قسە بێمانایە ڕەنگە زیان بە پیشەی “ڕۆژهەڵاتناس” و شرۆڤەکارانی میدیا بگەیەنێت، بەڵام ئەم بێمانایە هیچ پەیوەندییەکی بە ڕاستییەوە نییە. بزووتنەوەی ئیسلامی هێنرایە بەرەی گۆڕەپانی شۆڕشی ١٣٧٩ لە لایەن هەمان ئەو هێزانەوە کە تا دوێنێ ڕژێمی شایان گرتبووە ژێر باوەش و فێرکەری ساواکیش بوون. ئەوان توانای ڕادیکاڵبوون و چەپدەستی شۆڕشی ئێرانیان دەزانی و وانەی خۆیان لە مانگرتنی کرێکارانی پیشەسازی نەوت وەرگرتبوو. لە شەڕی سارددا پێویستیان بە پشتێنێکی سەوز بوو. بۆ “ئیسلامکردنی” شۆڕشی ئێران، پارە خەرج کرا و پلانێک داڕێژرا و کۆبوونەوەیەک ئەنجامدرا. هەزاران کەس لە دیپلۆماتکارانی ڕۆژئاوایی و ڕاوێژکاری سەربازییەوە تا دەگاتە ڕۆژنامەنووسانی هەمیشە شەرەفمەندی جیهانی دێموکراسی، بۆ ماوەی چەند مانگێک ئارەقەیان بۆ دروستکردنی “ڕابەری شۆڕش” و حکومەتێکی ئەڵتەرناتیڤ بۆ نەریتێکی دواکەوتوو، پەراوێز، قاڵب و گۆشەگیر لە مێژووی سیاسی ئێراندا ئارەقیان ڕشتووە .بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی شارستانی و نوێی پیشەسازی لە ئێران لە ساڵی ١٣٥٧. کاک خومەینی لە نەجەف و قومەوە نەهاتووە و بە سەر قافڵەی مەلا کەرسوارەکان و بەسواری کەر لە ڕێگای دیهاتەوە نە هاتووە، بەڵکو لە پاریسەوە و لەگەڵ هەڵاتنی شۆڕشدا هاتووە. شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ بەرجەستەی ناڕەزایەتی ڕاستەقینەی خەڵکی بێبەشی ئێران بوو، بەڵام “شۆڕشی ئیسلامی” و نیزامی ئیسلامی بەرهەمی شەڕی سارد بوون، بەرهەمی مۆدێرنترین هاوکێشەی سیاسی لە جیهاندا ئەو سەردەمە . تەلارسازەکانی ئەم رژێمە ستراتیژیست و داڕێژەری سیاسەتی زلهێزەکانی ڕۆژئاوا بوون. ئه وانه ی ئه مڕۆ له ناو تاڵاوی ڕێژه گه ڕیی کولتوورییه وه ، جارێکی دیکه دێوه زمەی دروستکراوی خۆیان وه ک به ڕهه می سروشتی “کۆمه ڵگه ی ڕۆژهه ڵات و ئیسلامی” و شایسته ی خه ڵکی “جیهانی ئیسلامی” ڕەوای پێدە ده ن. تەواوی دامەزراوە ئابووری و سیاسی و پڕوپاگەندەییەکانی ڕۆژئاوا بۆ چەند مانگی پێش بەهمەن و دوای بەهمەن ١٣٥٧ کۆکرانەوە بۆ ئەوەی ئەم دەسەڵاتە بخەنە سەر تەخت و لەسەر پێی خۆی بهێڵنەوە.

بەڵام ئەوەی کە توانی ئەم ئەندازیارییە کۆمەڵایەتییە لە ئێراندا جێبەجێ بکرێت، بەهۆی هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ناو ئێرانەوە بوو. مادەی پێویست بۆ ئەم کارە هەبوو. بزووتنەوەی ئیسلامی لە هەموو وڵاتانی ناوچەکە بوونی هەبووە. بەڵام تا ڕووداوەکانی ئێران، لە هیچ خاڵێکدا ئەم بزووتنەوەیە نەبووە ڕەوتی سیاسی بەرچاو و یاریزانێکی سەرەکی لە گۆڕەپانی سیاسی ئەو وڵاتانەدا. (دژی) شۆڕشی ئیسلامییان نە بە هێزی بێ بایەخی بزووتنەوەی ئیسلامی، بەڵکو لەسەر شانی نەریتە سەرەکییە سیاسییەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران بنیات ناوە. دژە شۆڕشی ئیسلامییان لەسەر شانی نەریتی نەتەوەیی و بەرەی نەتەوەیی بەناو لیبراڵ بونیادنا، کە لە هەموو شتێک زیاتر لە کرێکاران و کۆمۆنیستەکان دەترسا و هەموو تەمەنی خۆی بە گازگرتنی لە نینۆکەکانی لە ژێر بەرگی پاشایەتی و ئاییندا بەسەر بردبوو. نەریتێک کە بە درێژایی مێژووی خۆی نەیتوانی تەنانەت هێرشێکی نیمچە عەلمانی بۆ سەر ئایین لە سیاسەت و فەرهەنگ لە ئێراندا بکات. نەریتێک کە سەرکردە و کەسایەتییەکانی لە یەکەم کەسەکان بوون کە بەیعەتیان بە بزووتنەوەی ئیسلامی داوە. شۆڕشی دژەئیسلامیان لەسەر شانی نەریتی حیزبی تودە بنیادنا، کە دژە ئەمریکیبوونەکەی بە نرخ و بەهێزکردنی ئۆردوگای نێودەوڵەتییەکەی فەلسەفەی وجودگەرایی خۆی پێکهێنا و نیزامی ئیسلامیش بێ گوێدانە ئەوەی کە چی بۆ خەڵک و ئازادی دەهێنێت زەوییەکی بەپیت بۆ مانۆڕکردن و دەستکاریکردن دەبینیت. ڕژیمی ئیسلامییان لەسەر شانی نەریتی داڕوخاوی دژە مۆدێرنیستی، دژە “ڕۆژئاواییبوون”، بێگانەپەرست، ڕابردوودۆست و ئیسلامی کراو، حوکمڕانی بەسەر زۆرینەی کۆمەڵگەی هونەری و ڕۆشنبیری ئێراندا، کە ژینگەی سەرەتایی لاوانیان پێکهێنا و ناڕەزایەتی خوێندکاران. خومەینی سەرکەوتنی بەدەست هێنا، نەک لەبەر ئەوەی خەڵکی خورافات وێنەکەی ئەویان لەسەر مانگ بینیبوو، بەڵکو لەبەر ئەوەی ئۆپۆزیسیۆنی تەقلیدی و ئەم کولتوورە نەتەوایەتییە خراپ و دواکەوتووە ڕەتیان کردەوە، کە لە ڕاستیدا هاوردەترین و دەستکردترین کەسایەتی سیاسییە لە مێژووی هاوچەرخی ئێراندا بووە”دروستکراوی ئێران”، وەک کەسێکی ناوخۆیی و دژە ڕۆژئاوایی ناسی و بۆ ستایشکردنی هەستا. دژە شۆڕشی ئیسلامی بەرهەمی ئەو ڕاستییە بوو کە دەستپێشخەری لە گۆڕەپانی ناڕەزایەتیدا لە دەستی بزووتنەوەی مۆدێرنیستی- سۆسیالیستی کرێکارانی پیشەسازی نەوت و پیشەسازییە گەورەکان کەوتە بەر دژایەتیی نەریتی ئێران. ئەوانە بوون کە سیمای خومەینی و سیناریۆی شۆڕشی ئیسلامییان لە ڕۆژئاوا وەرگرت و بە کردەوە بە جەماوەری خەڵکی ناڕازییان فرۆشت.
سەرەڕای هەموو ئەمانە، چاوبەستی ئیسلامی تەنیا دەیتوانی پچڕانێک لە پڕۆسەی شۆڕشی ١٣٥٧دا دروست بکات. ڕووداوەکانی ئەو قۆناغە ڕاستەوخۆ دوای ڕاپەڕینی بەهمەن نیشانی دا کە دینامیزمی شۆڕش هێشتا هەر ماوە. دەریخست کە خەڵک بۆ ئیسلام نەک بۆ ئازادی و خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی هاتوونەتە گۆڕەپانەکە و هەر لە گۆڕەپانەکەدا ماونەتەوە. لە کۆتاییدا، وەک زۆربەی شۆڕشەکان، شۆڕشی ١٣٥٧ لە کۆتاییدا نەک بە فێڵ و شانۆگەری، بەڵکو بە سەرکوتێکی زۆر خوێناوی شکستی هێنا. ماوەی نێوان ٢٢ بەهمەن ١٣٥٧ تا ٣٠ خورداد ١٣٦٠ هەموو ئەو دەرفەتە بوو کە ئیسلام و بزووتنەوەی ئیسلامی بەو هەموو وەبەرهێنان و هەوڵانە بۆ فەرمانبەرانی بێ ئومێدی ڕژێمی شا بکڕن. وە بێگومان پێویستیان بەم شتە زیاتر نەبوو. لە مێژووی ڕاستەقینەی ئێراندا ٣٠ خورداد بۆ ١٧ شەهریوەرەوە گرێدراوە و بەستەری داهاتووە. خومەینی، بازرگان، سەنجابی، مادانی، فروەر، یەزدی، بەنی سەدر، ڕەجایی و بەهەشتی ئەو ناوانەن کە پێویستە محەممەد ڕەزا پەهلەوی، ئامووزگار، شەریف ئیمامی، بەختیار، ئەوەیسی، ئەزهەری و ڕەحیمی، وەک ئەو پارچانەی کە یەکێک لە دوای یەک دێنە سەر شانۆ بۆ ئەوەی ڕێگە لە شۆڕش و ناڕەزایەتی خەڵک بگرن. ڕژێمی شاهانە و پیاوە ڕەنگاوڕەنگەکانی بە لێدانی یەک لە دوای یەک لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیەکاندا شکستیان هێنا. حکومەتی ئیسلامی لەبری ئەوە توانی دەرفەتێک بکڕێت و هێزی کۆنەپەرست ببوژێنێتەوە و شۆڕشی خەڵک بە خوێناویترین شێوە تیکبشکێنێت. بەرنامەی کاری هەردوو ڕژێمەکە وەک یەک بوو.

زیاتر لە نیوەی خەڵکی ئێران زۆر گەنجن کە تەنانەت یادەوەرییەکی ناڕوونیان لە شۆڕشی ١٣٥٧دا هەبێت. پەیوەندیی ئەوان لەگەڵ ڕووداوەکانی ئەو قۆناغەدا جیاواز نییە لە پەیوەندی نەوەی شۆڕشگێڕانی ساڵی ١٣٥٧ لەگەڵ ڕووداوەکانی سەردەمی موسەدیق و ڕووداوی ٢٨ی مورداد. سەردەمێکی ڕابردوو و دەست لێنەدراو کە پێدەچێت تەنها لە مێشکی نەوەی هاوچەرخیدا زیندوو و گرنگ بێت. گێڕانەوەکانی ئەو سەردەمە زۆرن و جیاوازن، بەڵام لەجیاتی ئەوەی شتێک لەسەر حەقیقەتی مێژوویی بڵێن، حوکم لەسەر خودی گێڕەرەوە و شوێنی خۆی لە جیهانی ئەمڕۆدا دەدەن. مرۆڤ هەمیشە لە پەنجەرەی ئەمڕۆوە ئاوڕێک لە ڕابردوو دەداتەوە و بەدوای پشتڕاستکردنەوەی ئیرادە و کردارەکەی ئەمڕۆدا دەگەڕێت. بە ئاوڕدانەوە لە شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧، بیرمەندە نوێیەکانمان چاویان لە هەڵکردنی ئاڵایەک لە ئێران لە ساڵی ١٣٧٥دایە. بەڵام ئەم ئاڵایە هەمیشە بوونی هەبووە. بابەتێکی لاوەکییە کە هەموو جارێک کێ لە ژێر ئەم ئاڵایە کۆدەبێتەوە، بە چ مەراسیمێک و بە چ دوعا و ئایەتێک.

مەنسور حیکمەت

چاپی یەکەم: وەرزنامەی نوختەی ژمارە ٤ و ٥، زستانی ١٣٧٤ و بەهاری ١٣٧٥
ئەم بابەتە لە مانگی لە خوردادی ساڵی ١٣٧٥، لە بڵاوکراوەی ئینتەرناسیۆناڵی ژمارە ٢٩دا بڵاوکراوەتەوە.
لە هەفتەنامەی ئینتەرناسیۆنالی ژمارە ٤٠ – ٢١ی بەهمەنی ١٣٧٩ – ٩ی شوباتی ٢٠٠١وە وەرگیراوە




ئێوارانە ٢٥.. سەردار جاف

جاويدانی وێنای جوانيت، ها لە پياڵەی پياڵەگڕدان
چۆن نەنۆشم و مەست نەبم، کە دنەم دا بەرەو سەردان
لەرەی زوڵفت چەشنی پەرچەم، نيگای چاوت وەکو شوعلە
دوور لە ديققە ئيشق دەمرێ، روو لە سەراب و ناو بەردان
هەر کەس کوڵمی تۆی نەديوە، چ لە جوانی ژن تێدەگا
مۆناليزا لە رووخسارتەو، نيگا سستە لە بەرادان
شکۆفەی دا جەنانی من، مەستوور و مەست ئاڕەفتەی* دڵ
کە سوخمەی سەر سينەيش دەخزێ، نغرۆم لە نێو ئارەقدەردان
شەبەيخونە تاسەی شێتيم، لە خۆڕا نييە لەتانم *
غافڵگير و کز و مەدهۆش، کەڕەکيڤەم لە جۆزەردان
شەبکی دايلانم* مەستييە، لەنجەی شەهلا خۆی حەيرانە
کارمامزی قەت پێناگا، شاژن و شاجوان سەرگەردان
تەنيايیت چ غەددارێکە رۆح قڕ دەکا دەتوێمەوە
کەچی بۆ من مەشخەڵێکی نەک دوورکەوتن ، دەست لێک بەردان
تيلەی چاوت ، سووری پرچت، سەردەستەی سيحری ژنانە
هەتوانمە لە نێو مەجمەر کە زوڵف و قژ دێنە بەردان
کاتێ نوقمی هەنگوينی چاو، جوانی خەندەی لێوت دەبم
بە حەسرەت و هەناسەکەت دۆزەخ واڵايە و رێ بەردان
تۆ کابەمی من لە ميحراب نوێژی ئيشق دادەبەستم
چما رێيە ترم هەيە، بێ ئەوينی تۆی ئاگردان

٢٤ / ٣ / ٢٠٢٣
ئەڵمانيا
• ئاڕەفتە : وێران و لە کەڵك کەوتوو
• لەتان : خواست لێبڕان، تەواو بێدەنگ بوون .
• دايلان : دڵبەری زۆر جوان . سەير و سەمەرە.




نامۆ.. ئیلهام موڕادی

حەپەساوی کارە ساتێکم نامۆ

چ داڕمانێکە ژیوار لەم ڕکەدا

کراسەکەم خالی بۆن بە جەستەمەوە ئەکا

بـــێ هەنار

ڕەق هەڵاتووە زردەخەنە

بە پانتـــایی لێومەوە

لەم گۆڕە پانەدا هەڵچـــووم بە هەڵە بوونمەوە

بە ئەسپایی هەنگاو بنێ

لە بازنەی خەیاڵێکدا دەسووڕێمەوە بێ وچان

بیرم لە دەریاێکە هێندەی چــاۆم مەنگ

شـــەپۆل ڕاهێنەر هەزار رەنگ

چیت لە ڕۆحمدا چـــاندووە

کە بێ بژار بــــاڵا ئەکەم

لە دەسپێکی سـالی تازە

خەم پتەو ترە لە پار.

سنە

ئیلهام موڕادی