‬ ڕه‌گه‌زی متمانه‌ له‌كاری‮ ڕۆژنامه‌نووسی دا‮.. نه‌ژاد عزیز سورمێ

‬‬‬‬

متمانه‌ وه‌ك پره‌نسیپێكی‮ ‬به‌هره‌گیری‮ ‬و ڕاستبێژی‮ ‬و ڕاستیزانی‮ ‬و پێكه‌وه‌ به‌ستنه‌وه‌ی‮ ‬ئه‌م به‌رو ئه‌و به‌ر ،‮ ‬ئه‌گه‌ر له‌ بواره‌كانی‮ ‬تری‮ ‬ژیاندا پێویست بێ ،‮ ‬ دروستكردنی‮ ‬له‌ بواری‮ ‬رۆژنامه‌نووسیدا ،‮ ‬فاكته‌ری‮ ‬سه‌ره‌كی‮ ‬هه‌یبه‌ت پێدان و خوێنه‌ر په‌یداكردن و ئارشیڤێكی‮ ‬باوه‌ڕ‮ ‬پێكراوه‌ كه‌ مێژووی‮ ‮ ‬له‌سه‌ر بنیات ده‌نرێ‮.. ‬لێره‌دا چه‌ندی‮ ‬ڕه‌گه‌زی‮ ‬خێرایی‮ ‬له‌ كاری‮ ‬رۆژنامه‌نووسیدا گرنگ بێ ،‮ ‬ئه‌وه‌نده‌ش ئاشكراگۆیی‮ ‬و دیزه‌ به‌ده‌رخونه‌ نه‌كردنی‮ ڕاستی‮ ‬له‌ هه‌موو ئه‌و هه‌واڵ و ڕیپۆرتاژانه‌ی‮ ‬ڕۆژنامه‌نووس بڵاویان‮ ‬ده‌كاته‌وه‌‮ گرینگه‌ ..‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬هۆیێكیشه‌ كه‌ به‌ ڕابردنی‮ ڕۆژگار ده‌بێته‌ بناغه‌یه‌كی‮ ‬پته‌وی‮ ‬هه‌ڵنانی‮ ‬متمانه‌ له‌ نێوان خوێنه‌ر و بینه‌ر و گوێگر و ڕۆژنامه‌نووس‮..‬‬‬‬‬‬
له‌وه‌ته‌ی‮ ‬میدیای‮ ‬كوردستان ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ی‮ ‬به‌خۆوه‌ دیوه (‮دوای‮راپه‌ڕین)‬ به‌تایبه‌تیش له‌ ڕووی‮ ‬چه‌ندایه‌تیه‌وه‌ ،‮ ‬زۆرجار له‌ هه‌واڵی‮ ‬وا هه‌ڵنگوتین كه‌ سه‌رله‌به‌ری‮ ‬دروستكراو بووه‌‮!! ‬یا بڵاوكردنه‌وه‌ی‮ ‬وتارێك ،‮ ‬ڕپۆرتاژێكی‮ ‬دیاریكراو به‌نیازێكی‮ ‬تایبه‌تی‮ ‬دوور له‌ مه‌به‌ستی‮ ‬ڕۆژنامه‌نووسیانه‌ی‮ ‬ڕووت ،‮ ‬كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ده‌چێته‌وه‌ خانه‌ی‮ ڕیكلامێكی‮ ‬حه‌ق نه‌دراو ،‮ ‬له‌لایه‌كه‌ی‮ ‬تریش هۆیه‌ك بۆ له‌ق بوونی‮ ‬متمانه‌ له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر و گوێگر و بینه‌ران ‮. ‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
كزبوونی‮ ‬متمانه ‬جگه‌ له‌وه‌ی‮ ‬به‌تێپه‌ڕبوونی‮ ‬كات خه‌ڵكی‮ ‬پێ له‌ ده‌زگاكانی‮ ڕاگه‌یاندن ده‌سه‌نگرێته‌وه ‌،‮ ‬له‌ ئاكامیشدا وای‮ ‬لێ دێ بڕوا به‌ڕاستیه‌كانیش نه‌كا‮..‬‬‬‬‬‬‬‬‬
نه‌مانی‮ ‬متمانه‌یش هه‌میشه‌ كولتوورێكی‮ ‬دواكه‌وتووی‮ ‬وای‮ ‬لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ هه‌رگیز توانای‮ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی‮ ‬پێشهاته‌كانی‮ ‬نامێنێ ،‮ ‬ئه‌وده‌م له‌ ڕووی‮ ‬ناچاریه‌وه‌ هۆیه‌كانی‮ میدیا هه‌ر به‌دوایی‮ ‬ئه‌ركی‮ ‬ڕووناهیكاریان له‌ بیرده‌چێته‌وه ‌و وه‌ك هه‌ر كاڵایه‌كی‮ ‬تر پابه‌ندی‮ ‬بازاڕ‮ ‬ده‌بن ،‮ ‬له‌ هه‌مان كاتدا هه‌موو ئیمكانیاته‌ ئابووریه‌كانیش هه‌ڵده‌لووشێ‮..‬ تاقیكردنه‌وه‌ی‮ ‬سیسته‌مه‌‌ تۆتالیتارییه‌كان به‌رچاوترین نموونه‌ن ،‮ ‬نزیكترینیشیان ڕژێمی‮ ‬به‌عس بوو ‮..‬ وای‮ ‬لێهاتبوو نه‌كه‌س توانای‮ ‬خوێندنه‌وه‌ی‮ ڕۆژنامه‌كانی‮ ‬مابوو ،‮ ‬نه‌كه‌س تاقه‌تی‮ ‬ته‌ماشكردنی‮ ‬ته‌له‌فزیۆن كه‌ به‌ درێژایی‮ ‬ماوه‌ی‮ ‬په‌خش له‌ ‮٠٩‬٪ی‮ ‬په‌یوه‌نددار بوو به‌ هه‌واڵ و سه‌ردانه‌كانی‌ ‮ ‬دیكتاتۆر‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
به‌و ڕه‌نگه‌ ئه‌وسا شتێك نه‌بوو به‌ناوی‮ ‬متمانه‌ له‌ نێوان ئه‌و ده‌زگایانه‌ و خه‌ڵكدا‮.. ‬ئینیتمای‮ ‬نیشتمانیش كه‌ ئێستا باسی‮ ‬لێ ده‌كرێ كاردانه‌وه‌یه‌كی‮ ‬سرووشتی‮ ‬بوونی‮ ‬ئه‌و متمانه‌یه‌یه‌‌‌‮..‬‬‬‬‬‬‬‬‬
دیاره‌ له‌ق بوونی‮ ‬متمانه‌یش به‌ ته‌نیا له‌سه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی‮ ‬هه‌واڵی‮ ‬ناڕاست و دروستكراو و ته‌شریفاتیه‌وه‌ ناوه‌ستێ ،‮ ‬به‌ڵكو زۆر جار په‌یوه‌ندی‮ ‬به‌ چۆنیه‌تی‮ ‬بڵاوكردنه‌وه‌ و چاره‌سه‌ركردنی‮ ‬ڕۆژنامه‌نووسیانه‌ی‮ ‬بابه‌تێكی‮ ‬دیاری‮ ‬كراویشدا ده‌بێ ،‮ ‬له‌وه‌ی‮ ‬جۆرێك له‌ چه‌واشه‌كردنی‮ ‬خوێنه‌ری‮ ‬تێدایه ‌‮، ‬به‌ نموونه‌ زۆر له‌و وتار و بابه‌تانه‌ی‮ ‬كه‌ بووه‌ به‌ باو له‌ ڕۆژنامه ‌و گۆڤاره‌كانمان بڵاو ده‌كرێنه‌وه (به‌ كوردی) ‬سه‌یر ده‌كه‌ی‮ ‬نووسه‌ره‌كه‌ی‮ ‬كوردی‮ ‬نازانێ ،‮ ‬ته‌نانه‌ت ڕه‌نگه‌ به‌خۆیشی‮ ‬له‌ وتاره‌كه‌ی‮ ‬خۆی‮ ‬نه‌گا ،‮ ‬كه‌ له‌ ئه‌سڵدا به‌ عه‌ره‌بی‮ ‬یا زمانێكی‮ ‬دیكه‌ی‮ ‬نووسیووه‌‮! ‬له‌ حاڵه‌تی‮ ‬زمانه‌كانی‮ ‬تریشدا هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌‮.. ‬به‌ڕاستی‮ ‬تائێستا تێناگه‌م بڵاوكردنه‌وه‌ی‮ ‬وتارێكی‮ ‬عه‌ره‌بی‮ ‬به‌ كوردی‮ ‬به‌بێ ئاماژه‌پێدانی‮ ‬ئه‌وه‌ی‮ ‬كه‌ وه‌رگێڕدراوه‌ چ په‌ند و حیكمه‌تێكی‮ ‬تێدایه‌؟‮!‬ بێگومان ئه‌م كولتووره‌ سه‌قه‌ته‌ هۆیه‌كی‮ ‬دیكه‌ی‮ ‬له‌ ده‌ستدانی‮ ‬متمانه‌یه‌‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
دوا جار هه‌قه‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریی‮ ‬كوردی‮ ‬و ڕۆژنامه‌نووسی‮ ‬كورد كه‌ ئێستا پێگه‌یان تا ڕاده‌یه‌ك جێگیر بووه‌ ،‮ ‬هه‌وڵ بده‌ن دوور بن له‌و لێگۆڕان و‮ ‬یاساشكێنییه‌ كه‌ سه‌ره‌ڕای‮ ‬به‌تاڵ بوونی‮ ‬وه‌همی‮ ‬ئه‌وه‌ی‮ ‬ته‌ماشا ده‌كرێ و گوێی‮ ‬بۆ ڕاده‌دێردرێ و ده‌خوێندرێته‌وه ‌،‮ ‬هه‌موو كه‌لارێكی‮ ‬متمانه‌یش به‌سه‌ریه‌كدا ده‌ڕۆخێنێ‮..‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
به‌م جۆره‌ له‌ بازنه‌یه‌كی‮ ‬به‌رته‌سك بترازێ نه‌گوێی‮ ‬لێ ده‌گیرێ و نه‌ته‌ماشا ده‌كرێ و نه‌ده‌خوێندرێته‌وه‌‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬




سەباح ڕەنجدەر و ( سەرزەمینی هەموو ناوەکان ).. ناڵە حەسەن

سەرزەمینی هەموو ناوەکان ، کتێبێکی شیعری سەباح ڕەنجدەری شاعیرە ماوەیەک لەمەوبەر بڵاوبۆتەوە ، ئەم کتێبە شیعرییە ١٠ دەقی شیعری ناوازەی لەخۆگرتووە بەم ناوانە ،( تەواو بۆ دواجار لێرەوە دەڕۆین ، دەرکەوتنی سەر لەنوێ دەستنووسێکی چوارینەکانی بابا تاهیری هەمەدانی ، دەنگ ، ناونیشان بۆ گۆڕەپانی جەنگەکان ، خاڵبەندی ، وەسیەت ، سیما و ساڵەکان لە پێ پیرۆزەوە ، سپی بەرەو ڕەش ، دیوانی مات ، مردووان گۆرانی زەوی دووەمیان دەڵێن ..) لە کۆتاییش ئاماژەیەکی کورتی ژیان و بەرهەمەکانی نووسیوەتەوە . بە شێوەیەکی گشتی شیعرەکان بە زمانێکی چڕی تۆکمە و بە ناوەڕۆکێکی قووڵی پڕ کێشمەکێش نووسراون . ئەوەی مایەی دڵخۆشییە و خاڵێکی درەوشاوەیە لە ئەزموونی شیعری( سەباح ڕەنجدەر ) ئەوەیە ، بە چڕی ئیش لەسەر زمان دەکات ، بە زمانێکی جیاواز دەنووسێت ، زمانێکی شیعری ئەوتۆ بە خودی خۆی دەناسرێتەوە ، شاعیرێکە لە ( زێوانە )ەوە کە هەوڵی یەکەمییەتی لەگەڵ شیعر ، لەنێو ڕووباری شیعر چاوەی هەڵێناوە و تا ئێستا لە هەورازەکانی ئەم ڕووبەرە ماوەتەوە و هەنگاو هەنگاو بەرەو بڵنداییەکانی دەڕوات .
ئەو شاعیرەمان دەتوانم وا باسی بکەم کە ( شاعیرێکی داهێنەری نوێگەرە ) ، چونگە دەبێ ئەوەمان لەلا ڕۆشن بێت کە / هەموو داهێنانێک نوێگەر نییە بەڵام هەموو نوێگەرییەک داهێنانە . زۆر شاعیرمان هەن داهێنەرن بەڵام داهێنانەکانییان نوێ نین .. واتە ( لەوەی کە هەیە ) داهێنان دەکەن و دەقە شیعرییەکانییان تا ئاستێکی بەرز جوانی بەرجەستە دەکەن ، بەڵام نوێگەر نین و لەکاروان دانەبڕاون و بە تەنیا بەڕێگادا ناڕۆن ، ڕەنگە لە ڕیزی پێشەوەی کاروانەکە بن بەڵام تاق و تەنیا نین ..! بەڵام سەباح ڕەنجدەر هەم داهێنەرە هەم نوێگەر ، چونکە سیمایەکی گەش و تایبەتمەندییەکی نوێگەری ( جیاوازبوونە ) . هەرشاعیرێک جیاوازبوو ( لەوەی کە هەیە ) واتە نوێگەرە ، جیاوازبوون ڕوخسار و سیمای ئەم شاعیرەمانە ، هەم لە ڕووی زمان و تەنانەت فۆرمی شیعریش . هەربۆیە شاعیرێکە زۆرترین خوێندنەوە بۆ شیعرەکانی کراوە و دەکرێت . بەمانایەک ناوەندی ئەدەبی بەخۆی سەرقاڵ کردووە . تا ئێرە سەرەتایەکە بۆ ئەو کورتە خوێندنەوەیەم بۆ کتێبی ( سەرزەمینی هەموو ناوەکان ) ، ئەم خوێندنەوەیەم بۆ دوو مەبەستە ، یەکەم ناساندنی کتێبەکە وەک کتێبێکی نوێی شیعری ، دووەم قسەکردن لەسەر شتگەلێکی نوێ کە شاعیر لە چوارچێوەی ئەم دەقە شیعرییانی ئیشی لەسەرکردوون لەهەمانکات ، ڕاکێشانی سەرنجی خوێنەر بۆ ئەم شتە نوێیانە . بۆیە هێندەی بۆمان بکرێت هەڵوێستە لەسەر بەشێک لە دەقە شیعرییەکان دەکەین و سیما و ڕووگە نوێکانیش دەخەینەڕوو . دەقی ( تەواو بۆ دواجار لێرەوە دەڕۆین ) ، ئەم قەسیدەیە یەکێکە لە دەقە نایابەکانی نێو ئەم کتێبە ، ناونیشانەکە وەک ڕووناکییەکی گەورە تیشکەکانی خۆی بەسەر دەقەکانیتر پەخش دەکات چونکە ئەم قەسیدەیە پێکهاتووە لە دە شیعریتر بە تایتل و ناوی جیاواز و سەربەخۆ ، بۆ نموونە ( ڕوخسار و شوێن ، جێناوەکان ، ڕێگاکانی دەوروبەر گەشەی ڕەنگ و ئاوازی چاوپێکەوتن و .. پێنج شیعری تریش .. ) ، شیعرەکان ناوەڕۆکێکی قووڵی پڕ هەوراز و نشێویان هەیە ، خەم و خەونەکان هاوتەریبن لەگەڵ ژیان ، لە پشتی نائومێدییەکان پەنجەرەو گورزە تیشکی خۆرەتاوێکی خەملیو دەبیندرێن . ئێمە کاتی خۆی لەڕێگای نامەیەکەوە بەناوی ( نامەیەک بۆ هاوڕییەکی شاعیرم ) خوێندنەوەیەکمان بۆ هەندێک لە دەستەواژە شیعرییەکانی ئەم دەقە کردووە ، ئیتر هێندەی بۆمان کرابێت بۆ نێو قووڵاییەکان چووینەتە خوارەوە و بەشێک لە دیوە شاراوەکانی پشت کۆد و هێما و وشە و چەمکاکانمان خستبووە ڕوو ، باسمان لەوەش کردبوو کە شاعیر وەک گەریدەیەکی جوانناس لەنێو ڕووبەری گەردوونی شیعر بە هەستێکی مرۆییانە خەمە ڕۆژانەییەکان و ئێش و ژانەکان و خەونە گەورەکان دەخاتە ڕوو ، پەنجە لەسەر برینەکان دادەنێت و لەم ڕێگایەوە هەم هێز و توانای زمانی شیعریمان پێشان دەدات هەم لەنێو ڕووبەری جوانکاریدا دەیەوێت ئەوەمان پێ بڵێت کە ( شیعر فۆرمێکی بێدەنگ نییە …! ) ، شیعر هاوتەریبە لەگەڵ ژیان و لەگەڵ پیرۆزی مرۆڤ و بەها مرۆییەکان . هاوکات ، هەر لەچوار چێوەی ئەو نامەیەمان باسمان لەوەش کردبوو کە لەنێو ئەم دەقە شیعرییەدا بە ڕوونی هەست بەوە دەکەین کە / شیعر فەلسەفە نییە بەڵام ، دەتوانێ سوود لە فەلسەفە ببینێت ، شیعر زانست نییە بەڵام ، دەتوانێ سوود لە زانست ببینێت ، شیعر بەهۆی ڕووبەرە فراوان و گەردوونیەکەیەوە دەتوانێ سوود لەهەر شتیک ببینێت کە شاعیر مەبەستی بێت دەستی بۆبەرێت و بیخاتە ژێر ڕکێفی خەیاڵ و بیرکردنەوەکانی ، چونکە دواجار شیعر عەشقێکی گەورەیە ..! ئیتر بۆ زێتر تێگەیشتن لە ناوەڕۆک و دیوە شاراوەکان و مامەڵە سیحراوییەکەی شاعیر لەگەڵ چەمک و وشە و دەستەوازە شیعرییەکان سەرنجی خوێنەر بۆ خوێندنەوەی لێکۆڵینەوەکەم ڕادەکێشم ، چونکە لێرەدا نامانەوێت تەواوی قسە و بۆچوون و لێکدانەوەکانمان دووبارە بکەینەوە تەنها ، بەشێوەیەکی ڕاگوزەر و بەخێرایی هەندی ئاماژە بە دووسێ دەستەواژەی شیعری دەدەینەوە ، لە شیعری ( ڕوخسار و شوێن ) دا دەڵێت :
دیکتاتۆر بەسەر خوانماندا پژمی
هیچ نیشانەیەکی خواردن نەما
گەڕاینەوە بەر سێبەری درەختی گۆڕستانەکان ..!
بەر لەهەر شتێک / بەس وردبوونەوە لە تایتلەکە زۆرشت دەخوێنییەوە ، یان نائومێدییەکی گەورە هەست پێدەکەین ، شاعیر زۆر بە ئاگاهانەو شارەزایانە ئەم تایتلەی بەکارهێناوە ، دەکرێت شوێن نیشتیمانە بریندارەکەی خۆمان بێت ، ڕوخسارەکانیش ، ئەو مرۆڤە دابەستی و مشەخۆرە بازرگانە زاڵمانەی دەسەڵات بن .. ئەوەتانێ لە کۆپلە شیعرەکە باس لە هەژاری نەداری و سفرەی خاڵی ماڵەکان دەکات ، کە بەشی زۆریان ماڵەکانییان تا ئاستی گۆڕستان بەتاڵ و تاریکە .. هەر لەو شیعرەدا لە شوێنێکی تر دەڵێت :
گۆڕیان بە تاڵ کردین و ئیسکیان کردە قۆپچە
ڕەنگە بۆ من ئەم دەستەواژە شیعرییە یەکێک بێت لەو دەربڕینە شیعرییانەی کە زۆرترین جووڵەی ئیستاتیکی لەخۆ گرتبێت ، مەبەستییەتی بڵێت / بەدەرلەوەی دیکتاتۆر و دارودەستەکانی کە ژیانی ئێمەیان بە مەرگ سپاردووە گۆڕستانییان کردووە بە ماڵی هەمیشەیی ئێمە ، سەرباری ئەوەش گۆڕەکانمان بەتاڵ دەکەن و ئێسکەکانمان دەکەنە قۆپچە ،، واتە سامانی سەرزەوی و ژێر زەویشمان دەدزن و بەتاڵان دەبەن . ئیتر بۆ گۆڕانی ئەم وەزعە و بیرکردنەوە لە گۆڕانکاری بەرەو ژیانێکی باشتر شاعیر نائومێد دەبێت و هیچ تروسکاییەک نابینێت و دەڵێ :
شۆڕش شەپڕە لێی داوە
ناتوانێ مەلە بکا
یان دەڵێت :
دیکتاتۆر ڕۆنی لەبن پێی شۆڕشگێڕدا
هەڵخلیسکاند بەرەو ڕووناکییەکی چرووک
هەر بە وردبوونەوە و ڕامانێکی خێرا لەو دوو دەستەوازە شیعرییەی سەرەوە لە نائومێدییەکانی شاعیر تێدەگەین و چەند ڕاسگۆیانە و واقیع بینانە باس لە دۆخەکە دەکات و تاریکایی و گۆڕستانی نێو ژیان دەخاتە روو هاوکات هیچ تروسکاییەکیش نابینێت ، کە لە کورتماوەدا گۆڕانکاری بیتە ئارا و ژیان بەرەو باشتر گوزەر بکات ، چونکە شۆڕش شەپڕە لێیداوەو شەلەل و ئیفلیج بووە شۆڕشگێرەکان و ئەوانەی جێگای ئومێدن بۆ گۆرانکاری و کۆتایی هێنان بە نەهامەتییەکان ، ڕۆنییان لەژێر پێدا ڕژاوەو هەڵخلیسکاون و بەرەو ڕوناکییەکی چرووک کە ناڕۆشن و بەرچاوتاریکن و لە خشتەبراون . ئیتر لەناو ئەم ناهامەتی و ژیانە مەرگئامێزە یان ئەم ژیانە پڕ لە هەڵاواردن و نابەرابەرییەی پێ قەبووڵ ناکرێ و دێتە دەنگ و دەڵێت :
کلیل لە دەستی دیکتاتۆر بڕفێنن
بیخەینە گەنجینەی منداڵێک ..!
چەند جوان و شاعیرانەیە ئەم پارادۆکسە ! ( دیکتاتۆر و منداڵ ) ، دیکتاتۆر هێمایە بۆ / دەسەڵات ، دزی ، تاڵان ، تاریکی و مردن ، لەبەرامبەردا منداڵ هێمایە بۆ / پاکی و بەرائەت و جوانی و ئاسوودەیی و ئارامی و خۆشبەختی ..! کلیل لە دەستی دیکتاتۆر بڕفێنن و بیخەینە گەنجیی منداڵێک وعتە بیخەینە دەستێکی ئەمین و پاک و بێگەرد ..! ئیتر شاعیر لە کێشمەکێش و ململانەکان بەردەوام دەبێت و تا بەوە دەگات ، لە شیعری ( جێناوەکان ) دا دەڵێت :
با بگەرێینەوە دواوە هێز توورەیە لە سێوی کەوتوو
ئەم دێرە شیعرەش ، یەکێکە لە دێرە شیعرە ناوازەکان کە بە جوانکارییەکی تۆخ دەورە دراوە ، ئەم شیعرە لەسەرەتاوە تا کۆتایی ململانێیە لە نێوان ( ژیان و مردن ) یان هێزەکان ( هێزی زەوی و هێزی ئاسمان ) ، دواجار ژیان تەسلیم بە مردن دەبێت و هێزی زەوەی کە هێمایە بۆ گۆڕستان دەیباتەوە و شاعیر دەڵێ / با بگەرێینەوە دواوە هێز تووڕەیە لە سێوی کەوتوو ، کێشی زەوی واتە کێشی گۆڕستان و مردن بەهێزترن لە کێشی ئاسمان و کێشی ژیان ، سێوەکە دەکەوێتە سەرزەوی و لە ئامێزی گۆڕستان دەگیرسێتەوە , ئیتر بەناچاری ژیان و ڕێبوارەکان دەگەڕێنەوە دواوە و شاعیر بە نائومێدییەکی گەورەوە دەڵێت / ئیتر تەواو بۆ دواجار لێرەوە دەڕۆین …!
ئیدی هەروەک لەسەرەوە گوتمان لەم خوێندنەوەیەمان هێندەی مەبەستمانە قسە لە بارەی ئەو دیاردە و شتە نوێیانە بکەین کە شاعیر لەم کتێبە و لە چوارچێوەی دەقە شیعرییەکانی دەستی بۆ بردوون ، هێندە مەبەستمان نییە خوێندنەوە بۆ کۆپلە شیعرییەکان و بۆ نێو قووڵایی ناوەڕۆکدا شۆڕبینەوە ، لەو شیعرەی سەرەوە تا ئاستێک گەر بە کورتیش بێت ئەوەمان کرد و کەمێک خۆمان لە کەناری مانا و خوێندنەوەو بۆ ئامانج و مەبەستەکانی شاعیردا ، دەکرێ ئەمە پێشاندانی روویەکی گشتگیر بێت بۆ شێوازی شیعر نووسین و ئەزموونی شاعیر و مامەڵەکردن لەگەڵ زمان و وشە و هێما و میتافۆر و دەستەواژە و پێکهاتە شیعرییەکان . لێرەدا هەوڵدەدەین سەرنجی خوێنەر بۆچەند حالەتێک و کار و دیاردەیەکی نوێ ڕابکێشین کە شاعیر ئیشی لەسەرکردوون ، بۆ نموونە لە قەسیدەی ( دەرکەوتنەوەی سەر لە نوێی دەستنووسێکی چوارینەکانی بابا تاهیری هەمەدانی ) ، لەم دەقە شیعرییە وەک شتێکی نوێ کاری لەسەر فۆرمی چوارخشتەکی کردووە ، هەروەکو دەزانین ئەم فۆرمەش ئیش لەسەر وەزن و قافییە دەکات ، بۆیە ناوی باباتاهیری هەمەدانی هێناوە دەیەوێت ئەوە پێشان بدات کە لە سەردەمی ئەو شاعیرەمان لە دێرزەمانەوە تا ئێستاکە چوارخشتەکی یان چوارینە بەیەک فۆرم نووسراوە بە شێوازی وەزن و قافییەوە و هیچ گۆڕانکارییەکی تیانەکراوە بەڵام ( سەباح ڕەنجدەر ) دێت گۆڕان لەو فۆرمە دەکات و بەشێواز و فۆرمەکی نوێ ( شیعری چوارینە )یی دەنووسێت ، ئەویش بە فۆڕمی ( پەخشانە شیعر ) یان شێوازی سەربەخۆ ، واتە ڕەچاونەکردنی وەزن و قافییە ، واتە تێشکاندنی فۆرمی کۆن و لەبەرامبەردا دەستبردن بۆ فۆرمێکی نوێ بۆ شیعری چوارینەیی یان چوار خشتەکی ،، ئەوەش یەکەمجارە لە مێژووی شیعری کوردی شیعری چوارینەیی بە فۆرمی سەربەخۆ بنووسرێت ، وا لە خوارەوە یەکدوو کۆپلە لەو چوارینە شیعرانەتان بۆ دەخەمەڕوو . ئەم دەقە شیعرەش واتە / دەرکەوتنەوەی سەر لەنوێی دەستنووسێکی چوارینەکانی بابا تاهیری هەمەدانی .. لە ( دە ) چوارینە پێکهاتووە هەریەکە و تایتلی تایبەت بە خۆیان هەیە ، بۆ نموونە لە لە چوارینەی ( دوا هێڵی ڕۆژی شەشەم ) دا دەڵێت :
تابلۆی زەوی هێشتان هەموو هێڵەکانی نەکێشراون
باڵندە لەسەر لکە پڕەکان تووشی حەپەسان هاتوون
لە ڕێگادام چەند جارێک ویستوومە پێی ڕابگەیەنم هێڵەکان تەواو
دەکەم
لە زەردەی ئێوارەیەکدا لوورەی ئاگر دەترسێنم و فرمێسکی نابەچێ
ناڕژێ

یان لە چوارنەیەکیتر بە ناوی ( بزربوونی ناونیشانی حەوا ) دا دەڵێت :
ئادەم بۆنی ددانی ڕزیو لە دەمی دێ
حەوا خۆی لە تەنیایی مارە کرد و ناونیشانی بزرکرد
کەس تەماشای ئاشنای خۆی نەکرد و ناسین تەفرەی داین
ئەو درەختانە ئاشنامان بوون ڕەگیان گەیشتبووە ناو ڕووبارە نزیکەکان

لە قەسیدەی ( دەنگ ) ، بە سەلیقەیەکی وردی زمانەوانییەوە ، چەند وشە و چەمکێکی زۆر لە یەکتر نزیکی دۆزیوەتەوە کە بەهۆی دەنگی پیتێکەوە ماناکەی تەواو دەگۆڕێ ، هاتووە ( دە ) دوو وشەی وەک دووانە هێناوە و لەلایەک پێشانی داوە کە کە لە ڕێی دەنگی پیتی ڕاوە .. وەک لە زمانەوانی و لە ڕێزمان پێی دەڵێن ڕای قەڵەو و رای لاواز ،، بەهۆی جیاوازی دەنگی ئەم پیتە چۆن گۆڕانکاری لە وشەکان بەدیدێت دە جووت وشەکانیش ئەمانەن ( برین و بڕین ، بۆر و بۆڕ ، گۆران و گۆڕان ، بر و بڕ ، کەر و کەڕ ، وەرین و وەڕین ، هەڵکران و هەڵکڕان ، باراندن و باڕاندن ، فریو فڕیو ، سوور و سووڕ ، ) دەمەوێت هەر هێندە بڵێم ، ڕەنگە مەبەستی شاعیر بێشاندانی ئەم دووانە وەک کارێکی زمانەوانی لەنیو ڕووبەری شیعر و وەک کارێکی نوێ بێت بەڵام ، بە دیوێکیتر ڕەنگە پێداگرتن بێت و لەوەی کە پێشاندنی کاریگەری و ڕۆلی دەنگ ، واتە ژیان پێویستی بە دەنگە ، دەنگ هەڵبرین گرینگە بۆ گۆڕانکارییەکان ، وەک چۆن ژیان پڕیەتی لە جووڵە دەبێ پڕیش بێت لە دەنگ . لەگەڵ ئەمانەش هەریەک لەم دووانەییانە وردە شیعری سەربەخۆی لێدروست کردوون هەروەک لە ( برین و بڕین ) دەڵێت :
برین دەڵێی مانگی پڕە بەسەر ڕێگای نیوە چۆڵ کراوەتەوە
دەست بەسەر دژوارییەکان دادەهێنێ و پەنجەی گەرم دەبێ
گەرمایی پەنجە گۆرانیی هێمنی و بیرەوەری زەوییە
بە سوپای دۆڕاو شەڕ ناکات


برین بەسەر زەوییەکی پڕ مردوو بە دواتدا دێ
بڕوای بە ڕۆیشتن نامێنێ و دەرگات لە دوا دادەخات
چرای سێبووریت دەکوژێنێتەوە
بە دەنگێکی برووسکەدار دەتخاتە چاوەڕوانییەکی ساردەوە

یان لە دەقی ( ناونیشان بۆ گۆڕەپانی جەنگەکان ) دا .. هاتووە وەک فۆرمێکی نوێ ، ( دە ) دەقی شیعری نووسیوە ، دەقە شیعرییەکان تەنها ،، ناونیشانن و هیچیتر . وەک شیعری تاکدێری و ناونیشانەکانیشی لە ناوەڕاستی لاپەڕەدا نووسیوە ، بۆنموونە ( لە کاتی خۆیدا لە قووڵاییدا هەڵدەلەرزم ، گرەو لەگەڵ کلیلسازی گەنجینەی پاشا و داهاتووی پێشبینیکراو ، پێم بوونەتە ڕووبار و خۆم بۆ شەڕی دونیا ناونووس کردووە ، هەتا دوایی …. ) وەک گوتمان دە ناونیشانە شیعرە ، بە بڕوای من ئەم هەوڵەی سەباح ڕەنجدەر لە دوو ئاست دا دەتوانین قسەی لەبارەیەوە بکەین ، یەکەم / وەک هەوڵێکی نوێ ویستوویەکی ئەم دەقەی بە فۆرمێکی نوێ بنووسێت ، واتە شیعرێک تەنها پێکهاتبێ لە ( ناونیشان ) و بەس .. کە ئەمەش هەوڵێکی نوێیە لە شیعری کوردی ، وەکچۆن کاتی خۆی ( فەریدا زامدار ) دیوانێک شیعری بێ ناونیشانی نووسی کە هەوڵێکی نوێ بوو بۆ ئەوکات ، ئەم هەوڵەی ئەو شاعیرەشمان بە پێچەوانەوە تەنها ناونیشانی نووسیوە و هیچیتر ، دووەم / ئامانج لەم شیواز و فۆرمە بە بڕوای من ،، پەیوەندی بە باری دەروونی شاعیرەوە هەیە ، لەلایەک مەیدانی شیعر وەک مەیدانێکی گەورەی جەنگ دەبینێت لەنێوان زۆرانبازی و ململانێی نێوان ( جوانی و ناشیرینی ) یان بەمانا ( فرۆید )یەکەی ململانێی نێوان ( ئیرۆس و ساناتۆس ) واتە ( ژیاندۆستی و مەرگدۆستی ) کە شیعر لە سەنگەری جوانی و ژیاندۆستییە ، بۆیەش دەڵێین ئامانجی شیعر گەڕانە بەدوای جوانی لەنێو رووبەری زمان دا . لەلایەکی تر / چەمکی ناونیشان و کاریگەری ئەم چەمکە بەسەر دەروونی شاعیرەوە کە کوڕی کۆمەڵگەیەکی بێ شوناس و بێ ناو و نیشتیمانە .. ئەم دەقە گەڕانێکە بە دوای شوناس چ وەک تاک چ وەک کۆمەڵگە . واتە هاوار و ململانێ و جەنگێکە بۆ بە دەستهێنانی شوناس .
شیعرێکیتر بەناوی ( خاڵبەندی ) ، سەباح ڕەنجدەر لە ئەزموونی سەرەتایی دا ، واتە بەدوای ( زێوان )ەوە ، بەهۆی ئەو زمانە شیعرییە تایبەت و جیاوازەی ، کەوتە بەر هێرش و دژایەتییەکی زۆر ، لەوەی کە ، سیستەمی زمان و سیستەمی ڕێزمانی تێکداوەو ڕەچاوی خاڵبەندی ناکات و ئەم ڕەخنە بێ بنەمایانە ، بە ئێساتاشەوە ئەم ڕەخنە و تێروانینانە لەبارەی زمانی شیعری ئەم شاعیرەمان هەرماوە بەڵام ، بە شێوەیەکی تۆخ نییە وەک ڕابردوو ، شاعیریش بۆ وەڵامدانەوە بۆ ئەو ڕەخنە و تەوهینانە ، هاتووە ئەم دەقەی نووسیوە بەناوی ( خاڵبەندی ) کە هەموو یەکە و پێکهاتەکانی خاڵبەندی یەکبەدوایەک ڕیزکردووە و شیعری لێ دروست کردوون ، دەیەوێت پێشانی بدات کە زۆرباش شارەزایی هەیە لە خاڵبەندی کە لە زمانی شیعری ڕەچاوی ناکات مانای ئەوە نییە کە ئاشنا نییە یان بێئاگایە بە یەکە و پێکهاتەکان و ڕۆڵی خاڵبەندی لەنێو رووبەری ڕێزمان و زماندا بەڵام ، بە بڕوای من شاعیر پێی وایە ، زمانی شیعری دەبێت سەربەخۆ و ئازاد بێت ، خۆی نەبەستێتەوە بە هیچ سیستەمێکەوە بە سیستەمی ڕێزمانیشەوە چونکە شیعر بوونێکی گەردوونی هەیە هاوکات ، شیعر جووڵەیەکی بەردەوامە لە نێو رووبەری ئیستاتیکادا ، بۆیە بوونێکی کراوەی هەیە بە تایبەت لە کۆتایی دەقە شیعرییەکان دا هیچ دەقێک پێویستی بە نوختە دانان نییە ، پیکهاتە خاڵبەندییەکانیش ئەمانەی بەدوای یەک ڕیزکردوون ( خاڵ ، دووخاڵ ، سێ خاڵ ، کەوانە ، هێڵی لار ، تەقەڵ ، وێرگوڵ ، ئەستێرە ، نیشانەی پرسیار ، نیشانەی سەرسووڕمان ، ) هەریەکێک لەمانەش شیعرێکی سەربەخۆی بۆ دروست کردوون وەک لەسەرەتا بە ( خاڵ ) دەستی پێکردووە و دەڵێت :
خاڵ لە شەرمێکی گەمژانەی ڕستە ڕادەگرێت
زەمینیش دەخولێتەوە بە دوای خورپەیەکی بەهێزەوە
ئەدی بەخشندە بە کام دەست دەبەخشێ و بەکام دەست لێمان دەستێنێتەوە
دوای کەمێکی تر زەمین هەمووی تاریک دەبێت
بە دەنووکی سووری قەقنەس گۆڕێک هەڵدەکەنم
دڵ پێی ڕازی نییە و ئاهی شادمانی تێ نەگەڕاوە
گوڵەستێرە لەناوی نیشانە و ناوە
بە نیگایەکی ماندوو بیر و پڕۆژەی دیوارەکانی دەخوێنێتەوە
لەوێ پەیام ناگات
کەویش لە چیای ڵاڵن
هەروەها لەدەقی ( سیما و ساڵەکان لە پێ پیرۆزەوە ) ش لێرەدا شاعیر لە کەش و هەوایەکی ئارامی پڕ لە بیرکردنەوە و ڕامانی قووڵ ، دەڵێ
لەگەڵ ئەستێرە بیردەکاتەوە و لە مەیسوورەوە دێ
سەر لەنوێ سەیری بای پەنجەرە دەکەمەوە
لە کۆتایی ڕێگا دانیشتووم و سڵاو وەردەگرمەوە
چاوم ماندوو نییە بە زۆربینی ..
شاعیر لێرەدا ، بە شوێنێک گەیشتووە لەنێو ڕامان و بیرکدنەوەیەکی قووڵ ، ڕامان لە ڕابردوو و لە ئەزموونێکی دوورو درێژی لەگەڵ شیعر ، ئیتر هەر ڕێبوارە و دێت بەپیرییەوە و سڵاوی لێ دەکەن ئەمیش سڵاو وەردەگرێتەوە ، هەریەکێک لەو ڕێبوارانەش یەکێک لە کتێبە شیعرییەکانییەتی کۆی ڕێبوارەکان سێزدە ڕێبوارن ، ڕێبواری یەکەم ( زێوان )ە تا دەگاتە ڕێبواری سێزدەمین ( سەرزەمینی هەموو ناوەکان ) . لەگەڵ ئەوەی شاعیر دەڵێ ، لە کۆتایی ڕێگا دانیشتووم ، بەڵام هێشتا لەگەڵ ئەستێرەکان بیردەکاتەوە و سەر لەنوێ لە بای پەنجەرە دەڕوانێتەوە و چاویشی ماندوو نییە بۆ زۆربینی ،، ئەگەر لێرە مەبەستی لە بینینی ڕێبوارەکان بێت کە کتێبە شیعرییەکانییەتی ، دەیەوێت ئەو هێزە لەخۆی پێشان بدات کە هێشتا وزەی بینینی ڕێبواریتری تیایە و چاوەکانی ماندوو نابن واتە ، ئەو وزەیەی تیایە بۆ خوڵقاندنی ڕێبواریتر واتە هیشتا کەسێکی پڕ جووڵە و وزەیە لەنێو ڕووبەری شیعر و داهێناندا . وەک هەوڵێکی پڕ جوانکاریش بۆ هەر ڕێبوارێک بە دێرە شیعرێک باسی کردووە بۆ نموونە :
_ ڕێبواری یەکەم زێوان
بوون تێیدا لە بەیانی خۆڵەمێشی و مانگی نیوەگیان نامێنێتەوە
_ ڕێبواری دووەم ڕووەکەکانی خوداوەند
دیکتاتۆر نەیهێشت گوریسی جۆلانە بە درەختی ناوچیا ببەستین
_ ڕێبواری سێیەم خەون وا خۆی گێڕایەوە
گوڵم لە بێئاگایی نەچنیوە و نهێنی گەشەکردنم درەوشاندەوە
ئیتر تا دەگاتە ڕێبواری سێزدەمین ( سەرزەمینی هەموو ناوەکان )ە ، کە دوا کتێبی شیعرییەتی ، شاعیر بە بڕواو شانازییەکی گەورەوە دڵخۆشە بەوەی کە توانیویەتی ئەو هەموو ڕێبوارەی بە ژیان بەخشیوەو کۆلەگەیان پڕە لە خەون و خۆزگەکانی مرۆڤبوون ئەمەش بۆ ئەو سەروەرییەکی گەورەیە ، واتە لەنێو هەستەکانی ئەو / شیعر دەبێ بە ڕێبوار و ڕێبوارەکان بۆ تائەبەد لەنێو ژیان دەمێننەوە و دەبن بە سەرزەمینی هەموو ناوەکان …! ، چونکە کتێبە شیعرییەکان و شیعر بۆ ئەو مانای ژیان و یانی سەروەری و هێزی مانەوەی پێ دەبەخشن. ئەگەر بە کورتی قسە لەبارەی ناساندنی ڕێبوارەکان بکەین بۆ نموونە ، ڕێبواری یەکەم کە ( زێوان )ە دەڵێت ، بوون تێیدا لەبەیانی خۆڵەمێشی و مانگی نیوەگیان نامێنێتەوە ،، دەکرێت لێرە خوێندنەوەیەکی ( هایدگەر)یانەی بۆبکەین بە تایبەت بۆ بوون کە پێیوایە ، مرۆڤ لەسەرەتاوە بوونێکی ناتەواوی هەیە لە رێگەی داهێنانەکانییەوە هەوڵدەدات بوونەکەی بەرەو کەمال بەرێت ، شاعیریش باس لەوە دەکات بوون تێیدا لە ( بەیانییەکی خۆڵەمێشی ) دەکرێت خوێندنەوەی بوونێکی ناتەواوی بۆ بکەین لە مانگی نیوەگیان نامێنێتەوە ، هەوڵدان ڕۆیشتن بەرەو کەمال لە ڕێگەی داهێنانەوە بێت ،، داهێنانەکانی شاعیریش سەرەتاکەی بە زێوان دەست پێدەکات . بۆ ڕێبواری دووەم کە ڕووەکەکانی خوداوەندە دەڵێت ، دیکتاتۆر نەیهێشت گوریسی جۆلانە بە درەختی ناو چیا ببەستین ، ئیتر لەم کتێبە زێتر قووڵ دەبێتەوە بەنێو کێشمەکێش و هەوراز و نشێوەکانی ژیان ، چ لەنێو داهێنانە شیعرییەکانی چ لەنێو واقیعی ژیانی خۆی ، کە ڕووبەڕووی سەختییەکان دەبێتەوە و دەسەڵاتدار و ستەمکاران ناهێڵن بە ئارامی بژی و خۆشییەکانی ژیانی بەرەو بڵنداییەکان بچن گوریسی جۆلانە کە هێمایە بۆ خۆشییەکان بە درەختی ناوچیا ببەستن . شیعر پێویستی بە چ توانایەک و سەلیقە و وزەیەک هەیە ، لەهەمانکاتیش دەکرێت وەڵامێک بێت بۆ هەموو ئەوانەی لەم نێوەدا ڕەخنەیان لێگرتووە و هێرشی ناڕەوایان کردۆتە سەر کە بە تێکدەری زمانیان لە قەڵەم داوە و ئەوەتا بە ڕوون و ئاشکرایی دەڵێت ، گوڵم لە بێئاگایی نەچنیوە و نهێنی گەشەکردنم دروشاندەوە ، بۆ کتێب و ڕێبوارەکانیتریش بەهەمان شێوە تا دەگاتە دواهەمین ڕێبوار و دواهەمین کتێبی کە ( سەرزەمینی هەموو ناوەکانە ) ، ئیتر بەشی دووەمی ئەم دەقە شیعرییەوە هەموو دەقەکانی تری نێو ئەو کتێبەی شایستە بە قسە لەبارەوە کردن و ئاوڕلێدانەوەن ، بۆ نموونە دەقەکانی ( وەسیەت و سپی بەرەو ڕەش و دیوانی مات و مردووان گۆرانی زەوی دووەمیان دەڵێن .. ) ، بەڵام من لێرەدا دێمە کۆتایی ئەو خوێندنەوەیەم ، بەهیوام ماڵی شیعری سەباح ڕەنجدەری شاعیر هەر ئاوەدان و ڕووناک و بۆ هەمیشەش پڕ کۆشش و داهێنان بێت ، هەروەها هەر لە شاری شیعر بمێنێتەوە چونکە وەک خۆی دەڵێت / لە شاری شیعر هەناسەم نەرم و خۆشە و بە ئارەزووی خۆی لە بەهەشت ناچمە دەرەوە .

                                                    سەرەتای نیسانی ٢٠٢٣ 

سەرچاوە : کتێبی شیعری ( سەرزەمینی هەموو ناوەکان ) .. سەباح ڕەنجدەر




قۆناغی گواستنەوە: لێکدانەوە و ڕاستییەکان.. دیمانەی حەسەن ساڵحی لەگەڵ حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید نوسراوەتەوە

حەسەن ساڵحی: لە هەلومەرجی سیاسی ئێران و لەگەڵ نزیکبوونەوەی کۆتایی تەمەنی کۆماری ئیسلامیدا، وشەی سەرەکیی “ڕاگوزەر” زۆر دەبیسترێت و دووبارە دەبێتەوە. هەر لەو پێوەندییەدا تا ئێستا چەندین دیدار و سیمینار ئەنجام دراون. ئەنجوومەنی ڕاگوزەریان دروست کردووە، باسی گواستنەوە لە کۆماری ئیسلامیەوە دەکەن، باسی گواستنەوە بۆ دیموکراسی دەکەن، باس لە گواستنەوەی ئاشتیانە دەکەن. گواستنەوە لە کۆماری ئیسلامی بە چ پلانێک و بە چ نەخشێک ئەنجام بدرێت؟ ئەگەر مۆدێلی گونجاو بۆ گواستنەوەکە پەیڕەو نەکرێت، ئایا ئەگەری دامەزراندنەوەی ستەمکاری یان ڕوودانی شەڕی ناوخۆ هەیە؟ ئەمانە ئەو بابەتانەن کە لە بەرنامەی وەڵامدانەوەی ئەم هەفتەیەدا لەگەڵ حەمید تەقوایی باسی دەکەین.
حەمید تەقوایی، هەر لە سەرەتای شۆڕشی ئێستاوە باس لە قۆناغی گواستنەوە زۆر باسکراوە، بەتایبەتی لە نێو هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن. پێت وایە دوای کۆماری ئیسلامی قۆناغێکی وامان دەبێت؟
حەمید تەقوایی: سەربەخۆ لەوەی هێزە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆن چی دەڵێن و چ لێکدانەوەیەکیان هەیە سەبارەت بە قۆناغی ڕاگوزەر – کە دواتر باسی دەکەین- دوای ڕووخانی ڕژێم قۆناغێکی وامان دەبێت. بەگشتی دوای سەرکەوتنی هەموو شۆڕشێک، ڕژێمی هەنوکەیی دەڕوخێت و هەلومەرجی تایبەت دروست دەبێت کە دەتوانین پێی بڵێین قۆناغی تێپەڕین. دیارە لەدوای ڕووخان ئیتر یاساکان، بەرپرسان، دامودەزگا دەسەڵاتدارەکان، وئەو پەیوەندیانە کە لە نێوان چینە دەسەڵاتدارەکان و خەڵک هەبووە هەڵدەوەشێنەوە و هەموو شتێک بە یاسا و حکومەت و بەرپرس و پلەدارەکان و هتد ئەبێت سەرلە نوێ پێناسە بکرێنەوە و دامەزرێنەوە. بە واتایەکی تر دوای ڕووخان لە کۆمەڵگەدا، بۆشایی دەسەڵات دروست دەبێت و قۆناغی تێپەڕین قۆناغێکە کە دەبێت پڕ بکرێتەوە. چ هێزێک بە چ میکانیزمێک ئەمە دەکات، ئەمە باسێکی ترە، بەڵام بە شێوەیەکی بابەتیانە و بەرچاو، هەموو شۆڕشێک لە دواییدا سەردەمیکی وەهای دەبێت.
حەسەن ساڵحی: تایبەتمەندییەکانی ئەم قۆناغە چین و پەیوەندی بە پرۆسەی شۆڕش و هەلومەرجی پێش ڕووخاندنەوە چییە؟ ئایا دەتوانین بە شێوەیەک دابەشی بکەین کە قۆناغی تێپەڕین قۆناغێک بێت کە هیچ شتێک سەقامگیر نەبووە و دەسەڵاتی سیاسی دیاری نەکراوە؟
حەمید تەقوایی: بەڵێ، بەتەواوەتی وەک یەکە و منیش جەختم لەسەر هەمان شت کردووەتەوە. بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئێمە باس لە یەکلایی کردنەوەی چارەنوسی دەسەڵاتی سیاسی لە دوای شۆڕشێک دەکەین. لەوانەیە بەهۆی کودەتا یان شەڕ یان قەیرانی ئابووری حکومەتەکان بخرێنە پەراوێزوە. یان دەست لەکار بکێشنەوە بەهۆی قەیرانێکی سیاسی و کۆمەڵایەتیەوە، یان تەنانەت کە بیانەوێت لە دۆخێکدا دووبارە دەستور بخە دەنگدانەوە. ئەمە لە مێژووی وڵاتاندا ڕوودەدات، بەڵام قۆناغی دوای شۆڕش جیاوازە لە هەموو ئەمانە. قۆناغی ئینتقالی قۆناغی بۆشایی دەسەڵاتە بۆ چینی دەسەڵاتدار، بەڵام دەسەڵاتێکی نوێ سەری هەڵداوە: دەسەڵاتی جەماوەری خەڵک. خەڵکی شۆڕشگێڕ دوای ڕووخاندن ناچنەوە ماڵەوە، تازە دەسەڵاتی خۆیان ناسیوە، تازە توانیویانە لە چارەنووسی سیاسی کۆمەڵگادا ڕۆڵ بگێڕن و متمانەیان بەخۆیان پەیدا کردووە. بە پێناسە شۆڕش واتە
لەناوبردنی دەسەڵاتی باڵادەستەکان. خەڵک لە سەردەمی شۆڕشدا خواست و داواکاریەکانیان خستۆتە ڕوو، کە دەیانەوێت بەدی بهێنرێن، بەڵام چیتر متمانەیان بە سەرووی خۆیان و دەسەڵاتی سەرووی خۆیان نییە و پشت بەوان نابەستن،. ئەوان نایانەوێت هەمان بەرپرس و سیاسەتمەدارە پیشەگەرەکان بە ڕواڵەتێکی جیاوازەوە یان بە ناوێکی جیاوازەوە بێنە سەر کار. شۆڕش خەڵک دەخاتە پەیوەندییەکی تەواو نوێ لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی.
لە شۆڕشی ١٣٥٧دا بینیمان لە هەموو شوێنێک لە دوای ڕووخانی شوراکان پێکهاتن لە کارگە و زانکۆ و قوتابخانە و فەرمانگە و زۆر ناوەنددا کەس لەو ماوەیەدا ئازادی و دیموکراسی بە پەرلەمان و مەجلیس و هتدەوە نەبەستەوە. بە هیچ شێوەیەک باسی ئەمانە نەکرا. خەڵک خوازیاری بەشداری شوراکان بوون لە هەموو بابەتەکاندا و ئەمەش کێشەیەکی گرنگی کۆماری ئیسلامی بوو. داگیرکردنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا و پاشان شەڕی ئێران و عێراق بوو بە بیانوو و زەمینەیەکی خوڵقاند کە کۆماری ئیسلامی بتوانێت هێرش بکاتە سەر شوراکان و سەرکوتی خەڵک بکات.
ئەم ئەزمونە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە لە ڕاستیدا شۆڕش هێزێکی نوێ دەهێنێتە گۆڕەپانەکەوە کە لەلایەن هەر حزب و دامەزراوەیەکەوە کە بیەوێت حکومەت پێکبهێنێت ناتوانرێت پشتگوێی بخرێت. بۆیە لەکاتی باسکردنی بۆشایی دەسەڵات لە دوای ڕووخان، پێویستە جەخت لەوە بکەینەوە کە دەسەڵاتێکی نوێش لە مەیداندایە؛ دەسەڵاتی ئەو خەڵکە ڕاپەڕیوەی کە تا ئێستاش لە مەیدانداندایە بۆ بەدیهێنانی ئەو پێشبینی و چاوەڕوانییە ڕەوا و ئینسانانەی کە لە شۆڕشدا ئاڵاکەیان بەرزکردۆتەوەو هێشتا لە مەیداندایە.
لە ڕوانگەی ئێمەوە، و هەر حزبێکی شۆڕشگێڕ کە بەڕاستی دەیەوێت خەڵک ئازاد و ڕزگار بێت، قۆناغی ڕاگوزەر قۆناغێکە کە دەسەڵاتی خەڵک دەبێت شێوەی دەسەڵاتێکی چەسپاو و حکومەتی وەربگرێت، و دەبێت خەڵک ڕاستەوخۆ کاروباری پەیوەست بە بەڕیوەبردنی کۆمەڵگە بەدەستەوە بگرێت. ئەوەی لە بەرنامەی حزبدا وەک حکومەتی شوەایی پێشنیار کراوە. دوای سەرکەوتنی شۆڕش، بە پێچەوانەی خواست و ئامانجی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو، نەک هەر خەڵک بنێردرێتەوە ماڵەوە، بەڵکو دەبێت خەڵک لە ڕێکخستنی جۆری شورادا ڕێکبخرێن بۆ ئەوەی بتوانن دەسەڵات بە دەسەتەوە بگرن.
ئه مڕۆ له کۆمه ڵگه ی ئێمه دا جه ماوه ڕی خه ڵکی شۆڕشگێڕ، کرێکاران، خانه نشینان، مامۆستایان، زەحمەتکێشان، دادخوازان له دڵی شۆڕشی ئێستادا چالاکن و زۆر پێش شۆڕشیش له بزوتنه وه ناڕه زایه تییه جۆراوجۆره کاندا چالاک بوون. دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی کە بە هێزی مانگرتن و خەبات و ناڕەزایەتی و خۆپیشاندان و دواجار ڕاپەڕینی چەکداری ئەم هێزە ڕوودەدات، هیچ حیزب و ڕێکخراو و تاکێک، هەر پلانێکیان بۆ قۆناغی ئینتقالی هەبێت، ناتوانن حساب بۆئەم هێزە نەکەن. هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن، هێزی کۆنەپەرست و دژە شۆڕش، کە دەیانەوێت بە کەمترین گۆڕانکاری نەزمی هەبوو بپارێزن، هەوڵ دەدەن خەڵک بنێرنەوە ماڵەوە و خۆیان دەسەڵات بگرنە دەست. ئەوەی کۆماری ئیسلامی کردوویەتی. لە لایەکی ترەوە هێزە شۆڕشگێڕەکانی وەک حزبی ئێمە دەیانەوێت ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی وەک شوراکان بەهێزتر و سەقامگیری بکەن (یان ئەگەر لە سەردەمی شۆڕشدا پێکنەهاتبن ئەوانە ڕێکبخەن) و بە بەشداری ڕاستەوخۆی خەڵک حکومەتێکی نوێ دابمەزرێنن. ئەمەش بنەمای ڕووبەڕووبوونەوەی هێزی شۆڕشگێڕ و دژە شۆڕشە لە قۆناغی تێپەڕیندا.
حەسەن ساڵحی: زۆربەی کات لەگەڵ باسکردنی قۆناغی گواستنەوەدا باس لە پێویستی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم دەکرێت بۆ دیاریکردنی سیستەمی داهاتوو و هەروەها داڕشتنی دەستوور. بۆچوونی ئێوە لەسەر ئەم بابەتانە چییە؟
حەمید تەقوایی: ئەمانە تەنیا لایەنی یاسایی و حقوقی قۆناغی گواستنەوەن. دەبێت ناوی حکومەت یان سیستەم و دەستوور دیاری بکرێت، بەڵام ئەمە جەوهەری مەسەلەکە نییە. بەشێک لە هێزە ڕاستڕەوەکان، گواستنەوە لە کۆماری ئیسلامی وەک بەدیلێک بۆ ڕووخاندن لە ڕێگەی هێزی ڕاپەڕینی خەڵکەوە دەخەنە ڕوو کە بەتەواوی بێمانا و ناڕاستە. مشتومڕی ڕاستەقینە لەسەر ئەو هەلومەرجەیە کە دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی لە لایەن دەسەڵاتی شۆڕشەوە دروست دەبێت. هەندێک کەس پێیان وایە کە ئەو پرسە بە ڕیفراندۆم و دەستوور و هتد چارەسەر دەبێت. هەروەها ئەمەش واقیعی نییە و تەنیا مامەڵە لەگەڵ فۆڕمی ئیداری و یاسایی و دەستاو دەسکردنی دەسەڵات دەکات.
لە ڕاستیدا فاکتەری گرنگ دەسەڵاتی حزب و بزووتنەوەکانە. مەسەلەی ڕاستەقینە ئەوەیە کە کام لایەن و هێزی سیاسی بە چ پلەیەک دەسەڵات و کاریگەری و پێگەی کۆمەڵایەتی لە گۆڕەپانەکەدان. ئەگەر کۆماری ئیسلامی بە دەسەڵاتی ئینقلاب ڕووخێنرابێت و خەڵک مانیان گرتبێت و خۆپیشاندانیان کرد و دواجار ڕاپەڕین و ڕووخانی ئەم حکومەتەیان کردبێت، لەو پرۆسەیەدا هێزەکان دواجار ئیعتباریان لە کۆمەڵگادا بەدەستهێناوە و متمانەی خەڵکیان بەدەستهێناوە. ئه م هێزانه به پێی ده سه ڵات و متمانه و ڕاده ی نفوزیان له ناو کۆمه ڵگادا له قۆناغی ئینتقالیدا ڕۆڵێکی چاره نووسساز ده بینن. دەمەوێت ئەوە بڵێم بەوشێوەیە نییە لەگەڵ ڕووخانی کۆماری ئیسلامیدا، هەموو حیزب و هێزە سیاسییەکان و بزووتنەوە سیاسییەکان لە یەک هەڵوێستدا بن و وەک پێشبڕکێیەکی دوو سەد مەتری لە یەک ئاستدا وەستاون، تا لەگەڵ دەنگی ڕووخانی حکومەتدا، پێشبڕکێی جێگیرکردنی خۆیان و پێکهێنانی دەستور و حکومەت دەست پێ بکەن ئەوەی دەیانەوێت. لە واقیعدا حزب و هێزە سیاسییەکان لە قۆناغی ئینتقالیدا بە پێی مێژوو و ئەدای خۆیان پێگە و قورسایی جیاوازیان دەبێت، بەتایبەتی لە قۆناغی شۆڕشدا.
گریمان هەندێک لایەن دەستووری جیاواز پێشنیار دەکەن. پێش هەموو شتێک پێوەری خەڵک ئەوەیە کە چ هێزێک بە چ باکگراوند و ڕۆڵێک لە شۆڕشدا ئەم یاسایانەیان پێشنیار کردووە. خەڵک متمانەیان بە حزبێک هەیە، پشت بە هێزێک دەبەستێت کە ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی لە شۆڕشدا هەبووە، جا چ لەسەر ئاستی حزب و ڕێکخراو و تەنانەت تاکیش بێت و دواجار هەڵبژاردنیان سیاسییە و دەنگدانیان لە هەموو هەڵبژاردن و ڕیفراندۆمێکیشدا لەسەرئەم هەڵبژاردنە سیاسییە بنیات دەنرێت.
لە ئێستادا لە ئۆپۆزسیۆندا حزب و ڕێکخراو و کەسایەتی زۆرن، بزووتنەوەی کرێکاری کەسایەتی خۆی هەیە، دامەزراوەی تایبەتی خۆی هەیە، بۆ بزووتنەوەی دادخوازیش هەمان شتە، بۆ بزووتنەوەی خوێندکاریش هەمان شتە و تا ئێستا ئەو کەسایەتیانە ناسراون . لە سەردەمی شۆڕشدا ژمارەی ئەو دامودەزگا و ئامارانە زیاتر دەبێت و حزبەکان زیاتر خۆیان نیشان دەدەن و جیاوازیەکان زیاتر ڕوون دەبێتەوە. به تایبه تی حیزبه کان له پرۆسه ی ڕووخانی کۆماری ئیسلامیدا، و حیزب و هێز، یان ئه و ڕێکخراوه، یان ئه و که سایه تییه ی که ڕۆڵی گه وره تری هه یه له پرۆسه ی ڕووخان و کۆکردنه وه و ڕێکخستن و پێشخستنی شۆڕشدا هەمان پلەی متمانەی دەبێت. خەڵک دەنگ بەو دەستوورە دەدات کە لەلایەن کەسایەتی و لایەنە کاریگەر و متمانەپێکراوەکانەوە پێشنیار کراوە. یان ئەگەر هەڵبژاردن هەبێت دەنگ بەو کەسانە دەدەن کە لە دڵی شۆڕشدا لێهاتوویی خۆیان بۆ خەڵک نیشانداوە. بەڕای ئێمە هەڵبژاردنی بەرپرسان دەبێ لە دڵی شورا ناوچەییەکان، شورای شارەکان، شوراکانی کارگەکان و هتد بکرێت، بەڵام هەرچۆنێک بێت خەڵک دەنگ بەو کەسانە دەدەن کە لە سەردەمی شۆڕشدا متمانەیان پێکردوون و ناسیویانە پرۆسە. بە جۆرێک پێگەی حیزبەکان لە قۆناغی ڕاگوزەردا، دەرئەنجامی چالاکی ئەوانە لە قۆناغی شۆڕشدا. لە ڕووی واقیعی و کۆمەڵایەتییەوە ئەو هێزە دەتوانێت مۆرکی خۆی بخاتە سەر دەستوور و لەسەر ناوی ئەو سیستمەی ئایندە دایبنێ کە لە سەردەمی شۆڕشدا شکۆ و ڕۆڵ و کاریگەری زیاتری بەدەستهێناوە. دەشێ حیزبێک، تاکێک، یان بەرەی هاوپەیمانی یان ڕێکخراوێکی جەماوەری بێت. فۆڕمی جۆراوجۆر دەتوانێت ڕووبدات. بەڵام ئەوەندە دڵنیایە کە لە پڕۆسەی شۆڕشدا حیزب و هێزە سیاسییەکان جێگەیەک لە کۆمەڵگادا دەدۆزنەوە کە بتوانن لە قۆناغی گواستنەوەدا ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە بگێڕن.
لە کۆتاییدا پێویستە جەختیش لەوە بکەمەوە کە دواجار کۆمەڵگا لە نێوان چەپ و ڕاستدا هەڵدەبژێرێت و بە سروشتیش لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا، ڕەخنەی ڕادیکاڵترین لە دۆخی ئێستا و ئازادیخوازترین و یەکسانیخوازترین بەرنامە ئیجابیەکان زۆرترین پشتیوانییان دەبێت.
حەسەن ساڵحی: تاچەند ئەگەری ئەوە هەیە کۆمەڵگا بکێشرێتە ناو پشێویەوە یان شەڕی ناوخۆ لە قۆناغ بەندیدا ڕووبدات. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئەو دوژمنەی کە هەمووان هەیانبوو و لەدژی شەڕیان کردوە لابراون و گەیشتوینەتە قۆناغێکی ڕووبەڕووبوونەوە کە حزب و ڕەوتە جیاوازەکان دەیانەوێت بەرنامەی ئیجابی خۆیان پەیڕەو بکەن، واتە هەریەک لەو لایەنانە دەیانەوێت کۆمەڵگا بەرەو لایەک بەرن. لەم دۆخەدا ئەگەری ڕوودانی ئاژاوەگێڕی و شەڕی ناوخۆ چەندە؟
حەمید تەقوایی: بە بڕوای من لە دۆخی دوای شۆڕشدا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە کۆماری ئیسلامی بە دەسەڵاتی خەڵک کەم بووەتەوە، ئەگەرێکی زۆر لاواز هەیە کە کۆمەڵگا بکێشرێتە ناو ئاژاوەوە. یەکێک لە پەرەپێدەرانی ئەم مەسەلەیە خودی کۆماری ئیسلامییە کە دەڵێ ئەگەر من بڕۆم، هەمووان دەمرن، نەتەوەی جیاواز و ئایینی جیاواز شەڕ دەکەن، دوژمنێکی دەرەکی هێرش دەکات و ئێران دۆخێکی هاوشێوەی سوریا دروست دەبێت. هەر ئەو سوریایە کە کۆماری ئیسلامی خۆی هۆکاری سەرەکیی دۆخی کارەساتباری بووە، جڵەوی خەڵکی پێدەکات و بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئەگەر من بڕۆم، ئەمە ڕوودەدات! ئێمە هەمیشە دژی ئەم تیۆرییە بووین. کەسانێک هەن بە نیازپاکیشەوە هەمان شت دەڵێن، بەڵام لەبیرمان نەچێت ئێمە باسی هەلومەرجی دوای سەرکەوتنی شۆڕش دەکەین. شۆڕش لە دەوری خواستە ئینسانیەکانی وئەو خواستانەی هەموو خەڵک یەکگرتوو دەکەن و دروشمەکانی وەک ژن ژیان ئازادی دەسوڕێتەوە. وەک ئێستا دەبینین خەڵک لە کوردستانەوە تا زاهیدان و تاران و هەموو شارەکان دروشم دەدەن، هەموومان پێکەوەین. دەڵێن کورد، بەلوچ ئازەری ، ئازادی و یەکسانی. دەڵێن کوردستان چاو و ڕوناکی ئێرانە و هتد. بەڕاستی خەڵک پێکەوە وەستاون. بۆیە ئەگەر کەسێک خەمی دابەشبوونی نەتەوەیی و میللی و ئایینی بێت، ئەوەندەی پەیوەندی بە بەدەنەی کۆمەڵگەوە هەیە، هیچ شتێکی لەم شێوەیە ڕوونادات. حیزبە ناسیۆنالیستەکان و حیزبە توندڕەوەکان، چ ناسیونالیزمی فارسی، چ ناسیۆنالیزمی زاڵ کە دەستی باڵای هەیە، یان ناسیۆنالیزمە ناوچەیی و قەومییەکان هەوڵی قوڵکردنەوەی جیاوازییە میللی و نەتەوەییەکان بدەن، بەڵام کۆمەڵگا وەڵامی ناداتەوە. جگە لەوەش لانیکەم لە دڵی شۆڕشی ئێستادا زۆرێک لەو حیزبانە جەختیان لە جیاوازییە میللی و نەتەوەییەکان و هتد نەکردۆتەوە و باسیان لە ئێستادا لەسەر یەکگرتوویی هەموو خەڵکە بەرامبەر بە کۆماری ئیسلامی. لەوەش گرنگتر، لە دروشمی سەرەکی ژن و ژیان و ئازادیدا هیچ شوێنەواری لە مەیلی میللی و نەتەوەیی و ئایینی ودەمارگیری نییە. ژن، ژیان ئازادی بەتەواوەتی یەکگرتوو و گشتگیرە، نەک هەر لە ئێران بەڵکو لە جیهاندا دەتوانرێت بگوترێ و هەر بۆیەش شۆڕشی ئێران کاریگەریەکی جیهانیی وای بەدەستهێناوە.
بۆیە سەرەڕای هەموو ناکۆکییەکانی نێوان لایەنەکان، دۆخێکی هاوشێوەی ئاژاوەگیڕی یان شەڕی ناوخۆ و هتد دروست نابێت، بەڵکو بە پێچەوانەوە شاهیدی دەسەڵاتی یەکگرتووی خەڵک دەبین و ئەم دەسەڵاتەش خۆی گەرەنتی ڕێگرییە لەهەر جۆرە دابەشبوون و دوژمنایەتییەکی ناوخۆیی.
حەسەن ساڵحی: سیاسەتی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران بۆ قۆناغی ڕاگوزەر چییە؟
حەمید تەقوایی: قۆناغی ڕاگوزەر قۆناغێکە کە جیاوازی نێوان حزبەکان و بەرنامە ئیجابیەکانیان تیشکی دەخرێتە سەر و پێویستە وابێت. قۆناغی ڕاگوزەر بەو مانایەیە کە کۆماری ئیسلامی خراوەتە لاوە و ئێستا خەڵک دەبێ بە هۆشیارانە و ئازادانە هەڵیبژێرن کە کام حیزب و کام بەدیل و کام سیاسەت نوێنەرایەتی هیوا و خواستەکانیان دەکات لە ڕووی ئابووری، کۆمەڵایەتی، پێکهاتەی سیاسی و هتد.
سرووشتی حیزبەکان بەدیلی جیاوازیان هەیە و هەرکەسێک ئارگیومێنتی خۆی دەخاتە ڕوو. پێمان وایە بۆ ئەوەی ئەم پرۆسەیە بە تەواوی دیموکراسیانە، لە هەلومەرجێکی سەلامەتدا، لە پێناو بەرژەوەندی خەڵک، بۆ قازانجی هەڵبژاردنی ئازاد و ئاهانەی خەڵک، حزب و هێزەکان پابەندبن بە بناغە و پرەنسیپەکانی دیموکراسی و چالاکی سیاسی شارستانی لە ئەمڕۆوە. ئەو ستانداردانەی کە گەرەنتی ئازادی بێ مەرجی چالاکیی سیاسی بۆ هەموو لایەن و هێز و هەڵسوڕاوان دەکەن. هەر حیزب و ڕێکخراو و دامەزراوەیەک بتوانێت بۆخۆی قسە بکات و کۆڕ و کۆبوونەوەی خۆی ڕێکبخات و سیمینار و کۆنگرە و کۆنفرانسی خۆی ببەستێت و ڕیکلامی خۆی لە تەلەفزیۆن و ڕادیۆکاندا بکات.
ماوەیەک لەمەوبەر پرەنسیپەکانمان لەژێر “پەیمانی پابەندبوون بە ئازادی حزب و چالاکییە سیاسییەکان” بڵاوکردەوە، کە تیایدا جەخت لەسەر ئازادی بێ کۆت وبەند و هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان و ئازادکردنی سەرجەم زیندانیانی سیاسی و هەڵوەشاندنەوەی هەموو هێزە سەرکوتکەرەکان و هاوشێوەکانیان جەختی لێکراوەتەوە. پابەندبوون بەم بنەمایانە زۆر گرنگە، بەتایبەتی لە قۆناغی گواستنەوەدا. هەر حیزبێک دەتوانێت هەر لێکدانەوەیەکی بۆ ئازادی یان دیموکراسی لە بەرنامەکەیدا هەبێت. مەسەلەکە لەسەر ئەوە نییە، مەسەلەکە ئەوەیە کە هەموو حزب و هێزە ساسیەکان، بێگومان جگە لەوانەی کە لە حکومەتدا بوون و هاوبەشی کۆماری ئیسلامین، بتوانن بە ئازادی چالاکی بکەن. داننان بە ئازادی بێ کۆت و بەندی حزبایەتی و خۆپیشاندان و مانگرتن ودەربڕین و ڕۆژنامەگەری بۆ هەموو حزب و ڕێکخراوەکان، قەدەغەکردنی سزای لەسێدارەدان و ئەشکەنجەدان و هتد، هەڵوەشاندنەوەی هێزە سەرکوتکەرەکان ڕابگەیەنن، بەدواداچوون بکەن کە تاوابنارەکان دادگایی بکرێن، و هەنگاوە بەپەلەکانی تر وڕێوشوێنەکانی تر پێویستە لە ماوەی ڕاگوزەردا ئەنجام بدرێن. ئەمانە لانی کەمی ڕێککەوتنێکن کە زۆر ترین ڕێگە بە خەڵک دەدات گوێ لە ئارگیومێنتەکان بگرێت و لەنێوان حزبەکانی ئەو قۆناغەدا لە موتەمەدین ترین و ئارامیداا هەڵبژێرێت.
وەک ئاماژەم پێدا، لە سەردەمی شۆڕشدا، خەڵک تا ڕادەیەکی زۆر حیزبەکانیان ناسی. لە ماوەی ڕاگوزەریشدا پێویستە هەلومەرجێک دابین بکرێت بۆ ئەوەی خەڵک زیاتر و زیاتر زانیاری ورد و دروست بەدەست بهێنن، بە تایبەت لە بەرنامەی ئیجابی حیزبەکاندا.
قۆناغی ئینتقالی ماوەی خسنەڕووی بەرنامەی ئیسپاتی حیزبەکان و گفتوگۆ و مشتومڕە لە نێوانیاندا. حیزبی ئێمە یان هەر لایەنێکی تر پلانی خۆی ڕادەگەیەنێت، چ جۆرە سەربازییەکی دەوێت، ڕۆڵی خەڵک چییە، ڕۆڵی حزبەکان چییە و هتد. پێویستە هەلومەرجێک دروست بکرێت کە ئەو باسانە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە میدیاکان و دیبەیت و سیمینارە گشتیەکاندا باس بکرێن. گرنگترین خاڵی ئێمە لە قۆناغی گواستنەوەدا پابەندبوونی لایەنەکانە بە پێوەرێکی دیموکراسییەوە بۆ ئەوەی خەڵک بە ئازادی و هۆشیارانە ئایندەی خۆیان هەڵبژێرن.

٣١ی ئازاری ٢٠٢٣، ١١ی فەروەردین ١٤٠٢
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ نوسینەوەی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




ژیانم لەوە کورتـترە بەشـی کەسێکی تر بکـات.. موراد عەلی

ـ لە شاری تەنیایـی ھاتوومەتەوە
دەمەوێ پێت بڵێم ھاوڕێ… ئەوێ ھێندە ترسناک نیـیە! تەنێ ھەندێك بوێری دەوێ

ـ تۆ چی دەربارەی گۆڕانم دەزانیت؟
لۆچی ڕوخسارم
لەرزینی دەستەکانم
ماشوبرنجـی قژم …
نا ،تۆ ھیچ نازانیت
وەرە ببـە بە من
وەرە ناخم ببینە
ئەوکات تێدەگەیـت
کاتێک گەنجێك باس لە پیربوون دەکات
چ ئازارێکە!

ـ
کەمتر لە سەد ساڵ ژیان و
مردنێکی ھەزاران ساڵی ھەموومان بەڵگـەییە
بۆ ئەوەی بڵێین:
ژیان لە مەرگ سەختتـرە
ـ
پیرەگەردوون یاری بە ھەموومان دەکات
تۆ ببـە بە یەکەم کچی
حـەوا یاری بە ئەو بکـە
تکاکارم
ـ
دەگـەم بە ھەر شتێك ماچـی دەکەم
دەستی گەورەکان
گۆنای بچووکەکان
بەرگی کتێبەکان
تۆ چ سیحرێکیت؟ ھەموو شوێنێك
ڕەنگـی لێوتی گرتووە
ـ
ئەوەی کاڵ بووەتەوە نە یادەوەرییەکانـن نە شوێنەکانـی برین … ئەوە تۆیت کاڵبوویتەوە لە
عەشقـی من
ـ
ئەگەر شاعـیر بیزانیایە ئەو دێڕانە
دەبن بە برینم
نەیدەھێشت
ئەو ھونەرمەندە بێویژدانە نووسـینەکانی
بە گوێچکەکانم بچرپێنێ
ـ
ئەم نووسراوانە دوای ڕۆیشتـنی تۆن
سەیر کە
بێھەستـیـت چ یارییەك بە ھەستـم دەکـات
ـــــ
موراد عەلی




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(55).. شەماڵ بارەوانی

فەقێیەکی دیکتاتۆر!

من بە شێوەیەکی گشتی، لە حوجرە فەقێیەکی تا بڵێیت کۆمێدی و ڕوو خۆش و قسەخۆش بووم، وەلێ وەک سروشتی مرۆڤ، جارجار تووڕەش دەبوم، کە تووڕەش دەبووم و دەماریان دەگرتم عەیب نەبیت، کورد وتەنی خراپ دەمقەوماند و دۆ و دۆشاوم تێکەڵ دەکرد و دەچوومە پێستی دیکتاتۆرێکەوە و لەیەک کاتتدا دەبووم بە نیرۆن و سەددام و ستالین.

لە حوجرە هەرساڵە و کۆمەڵەک فەقێی تازە و لە خۆم دەمڕوتترمان بۆ دەهات، بیرمە لە حوجرەبوین، لە مزگەوتی(حاجی بەدریە) لە هەولێر.

فەقێی زۆر گچکە و عەجوول و نەعندرامان لەگەڵدا بوون، منیش ئەرکی براگەورەیی و سەرپەرشتیکردنی فەقێکانم خرابوو سەر شان، هەرچەند زۆر ڕقم لەوەبوو و حەزم لە برا گەورەیی و ئەرکی ئەمیرێتی حوجرە نەبوو.

جا بۆ فەقێکانیش زۆرزۆر باشبووم، بۆ کڕینی ئازووقە و خواردن، هەرگیز بێ دڵییانم نەدەکرد. چی پارەی حوجرەم لابوو، یان ئەو دوو مارکێتەی لەسەر حیسابی خێرومەندێک، بەلاش دەچووین شتمان لایان بۆ حوجرەکە دەهێنا، جۆرەها گۆشت، لە گۆشتی مریشک، ماسی قوتوو، پەنیر و کێک و شەربەت و هەرچی هەبوو. لەگەڵ فەقێیەکیتر کە ئێستا لای ئاکرێ مەلایە، بۆمان دەهێنان. یان بۆ بازاڕیکردن و ڕێگەدان بەوەی بۆ هەرکوێیەک بچن.

لە حوجرە سیستەم هەبوو، نەدەبوو تۆ وەک فەقێیەک، بێ مۆڵەت و بە دڵی خۆت چیت ویست و حەزت پێ کرد و کوێت ویست و کەی ویستت بۆی بڕۆیت.

وەلێ من ئەو یاسایانەم لە پێناو فەقێکان دەشکاند و زۆر جار قسە و گلەیی و توڕەیی مەلاشم، لەسەر ئەمە، دەهاتە سەر.

بابێنەوە سەر بەسەرهاتەکە، ئەوە فەقێیەکمان لەگەڵدابوو، بە تەمەن زۆر لەمن بچووکتربوو، لەسەر خوان دانیشتبووین و خەریکی خواردنی نانی ئێوارەبووین. نازانم شتێکم داواکرد، کارو باری حوجرەبوو، فەقێیەکە بە قسەی نەکردم. بیرم نەماوە ڕێک چی بوو !

دوو سێ جار لێم دووباره کردەوە، هەر فشەی بە وەزعەکەی دەهات، ئیتر منیش زۆر تووڕەبووم.

برنج و مەرەگەمان کردبوو، هەندەک مەرەگە لەناو مەنجەڵەکە مابوو، ڕێک هەموویم بە بەرۆکی فەقێیەکە داکرد و فەقێی فەقیرم خەڵتانی مەرەگەی کرد.

دوای ئەوە زۆر پەشیمان بوومەوە و ویژدانم ئاگری تێبەربوو و بە نهێنی زۆر بۆ فەقێیەکە گریام. ئێستاش کاتێک ئەو ڕووداوەم بیردەکەوێتەوە، هەست بە ئازاری ویژدان دەکەم و فرمێسک لەسەر گۆنام ڕێچکە دەبەستێت.
بە خۆم دەڵێم: چۆن من هەڵەیەکی وا نامرۆڤانە و ئەو کارە ناشیرین و قێزەونەم ئەنجامدا؟ هەرگیز، بۆئەوە لەخۆم نابوورم. ئەو فەقێیە خەڵکی دێیەکی سەر بەقەزای بەردەڕەش بوو. باوکی جارێک هاتە حوجرە و پێی گوتم: کوڕەکەم ئەمانەتی تۆ بێت و توخوا زۆر ئاگات لێی بێت، ئەو هێشتا مناڵە. فەقێی ترمان لەگەڵدابوون، زۆر عەجووڵ و سەر بەکێشە و نەعەندرای بوون، بەردەوام لەگەڵ یەکتری جڕە و شەڕە دەم و کێشەیان بوو. بەڵام ئەو فەقێیە لە ڕاستیدا وانەبوو، بەڵام، نازانم من بۆچی ئەوکاتە، ئەو هەڵەیەم لە بەرامبەریدا ئەنجامدا!. دوایی زانیمەوە، کە ئەو فەقێیە بووە بە سەلەفیزم.

ئێستاش هەرچاوەڕێم ڕۆژێک دابێت و ئەو فەقێیە ببینمەوە و داوای لێبووردنی لێبکەم.