بنەماڵەی جاشی دێرین کاوە بازیانی، لەگەڵ بریندارکردنی ناوبراودا ڕایانگەیاند کە ئەو کەسایەتی دیار، سەرۆک عەشیرەت و پێشمەرگەی دێرین بووە. بەڵام ڕۆژی دواتر بە بەڵگە تەواوی تاوانەکانی فەرماندەی مەفرەزە خاسەی جاش کاوە بازیانیم بە بەڵگە بڵاوکردەوە کە نەک پێشمەرگەی دێرین نەبووە، بەڵکو ئەو جاشێکی دڵسۆزی بەعس و خزمەتکاری ڕژێمی عروبەی سەدام بووە.
ئیمڕۆش وەڵامی ئەو بەڵگەنامە ساختەیەی کاوە بازیانی دەدەمەوە، کە کاوە خۆی دوای شەهیدکردنی ئیبراهیم حەبیب بۆ ناوبراوی دروستکردووە، هەروەها وەڵامی ئەوەشیان دەدەمەوە کە گوایە کاوە بازیانی شەهید ئیبراهیم حەبیب-ی شەهید نەکردووە. سەرەتا دێمە سەر ئەو کاغەزەی کە گوایە لە گیرفانی شەهید ئیبراهیم بووەو کەوتۆتە دەست کاوە بازیانی تا ئێستاکە پاراستوویەتی.
یەک: کاوە بازیانی و بنەماڵەکەی بانگەشەی ئەوە دەکەن کە (ئەو کاغەزە دروستکراوە) لە گیرفانی شەهید ئیبراهیم بووە لەکاتی شەهید بوونیدا، باشە گەر ئەوان شەهیدیان نەکردبێت چۆن کاغەزێکی لەو جۆرە کەوتۆتە دەست کاوە بازیانی؟
دوو: بەگوێرەی ئەوەی کە ماوەیەکی زۆرە لەسەر کەیسی ئەنفال، سەرۆکجاش، ئەمنی گشتیی، ئیستخباراتی گشتیی، ئیستخباراتی سەربازی، مەفرەزە خاسە، زیندانی سیاسیی و شەهیدان کار دەکەم، ئەوەندە شارەزاییم هەیە کە هیچ ئەفسەرێکی ئەمن بەپلەی نەقیب نەبووە بەڕێوەبەری ئەمنی پارێزگایەک بوو بێت، تاکە کەس نەقیب حەسەن ئەلدوری لە ئەمنی هەولێر لەدوای بەڕێوەبەر و جێگرەکەی شوێنی ئەوانی دەگرتەوە، چونکە ئەویش بەرپرسی حزبی بەعس بووە لە ئەمنی هەولێر و لەسەر نامە فەرمییەکانی دەنووسی (نەقیب حەسەن ئەلدوری لەبری بەڕێوەبەری ئەمنی هەولێر/ النقیب حسن الدوري عن مدیر أمن أربیل). بەدرێژایی دەسەڵاتی حزبی بەعسی عەرەبی لە ئێراق لەنێوان (2003.04.09-1968.07.17)دا بەڕێوەبەری هیچ پارێزگایەک، یان بەڕێوەبەری ئەمنی گشتیی پلەکەی لە موقەدەم کەمتر نەبووە.
دوو: لە سەرەتای ساڵی (1984) تا ناوەڕاستی ساڵی (1987)، موقەدەم محەمەد حەسەن حەمادە ناسراو بە (أبو رفعت) بەڕێوەبەری ئەمنی کەرکوک بووە، ئەوەی بەناوی بەڕێوەبەری ئەمنی کەرکوک واژۆی کردووە پلەکەی نەقیب-ە، کەواتە ئەو کاغەزە ساختەیە و تەنانەت نەنووسراوە (عن مدیر أمن التأمیم)، بەمەش سەدا سەد بۆمان دەردەکەوێت کە ئەو بەڵگەیە ساختە کراوە لەلایەن جاشێکی پێشمەرگەکوژ و نۆکەری بەعس و سەدام.
بۆ زیاتر بەرچاو ڕوونی ئەوانەش بەڕێوەبەری ئەمنی کەرکوک بووینە، کە هیچیان پلەیان لە موقەدەم کەمتر نەبووە:
عەقید هوشام، لە ناوەڕاستی ساڵی (1987) تا ناوەڕاستی ساڵی دواتر.
موقەدەم کامیل عەباس موسا، لە ناوەڕاستی ساڵی (1988) تا بەهاری ساڵی (1989).
عەقید هەیسەم تکریتی، لە بەهاری ساڵی (1989) تا ڕاپەڕین و ڕۆژی (1991.3.20).
سێ: ئەو کاغەزە چەندان هەڵەی زمانەوانی تێدایە، کە لێرەدا ئەوانە دەخەمەڕوو کە هەستیان پێ دەکەم و دەیسەلمێنن کە کوردێک نووسیوێتی و لەوانەیە کەسانی تر و شارەزا هەڵەی تریش بدۆزنەوە:
یسمح لحامل الورقة، دەبوایە بنووسرێت: (یسمح لحامل هذە الورقة)، ئەوەش دەیسەلمێنێ کە کورد (واتە کاوە بازیانی بەهۆی کەسێکی نزیکی خۆی) نووسیوێتی، نەک ئەفسەرێکی دائیرەی ئەمنی ئێراقی کە دەبێت دەرچووی یەکێک لەو کۆلیژانە (ئەمنی قەومی، پۆلیس، یان سەربازی) بێت.
بالخروج، دەبوایە بنووسرێت (الخروج).
لکونە، دەبوایە بنووسرێت (لأنە)، چونکە (لکونە) بۆ ڕابردووی پێشتری ئەو دەگەڕێتەوە، بەڵام لێرە مەبەست لەوەیە کە چونکە ئەو ڕاسپێدراوە بە ئەرکێک.
مکلف بمهمة من هذە الدائرة، دەبوایە ڕستەکە بەمشێوەیە بوایە: (مکلف بمهمة من قبل هذە الدائرة)، واتە وشەی (قبل) واتە لەلایەن، نەنووسراوە، کە ئەوەش دەیسمەلێنێت نووسەری ئەو نامەیە عەرەب نییە و کوردە، کە سەدا سەد هەر لە بنەماڵە و کەسە باوڕپێکراوەکانی کاوە بازیانی خۆیەتی.
مکلف بمهمة من هذە الدائرة مع الشکر، ئاسایی نییە کە ئەفسەرێکی عەرەب و بەپلەی نەقیب بەمشێوەیە بنووسێت بەبێ ئەوەی خاڵێک لەنێوان (الدائرة) و (مع الشکر) دابنێت!
لەبری (ضابط الخفر بدالة)، دەبوایە بنووسرێت: (ضابط خفر البدالة).
لەبری ضابط السیاسیة، دەبوایە بنووسرێت: (ضابط الشعبة السیاسیة).
لەبری (نافذة لمدة یومان)، دەبوایە بنووسرێت: (نافذة لمدة یومین). ئەو هەموو هەڵانە ئاسایی نین بۆ عەرەبێک لە نووسینی یەک کاغەزدا بیانکات، بۆیە هەڵەکان دەیسەلمێنن کە کوردێکی نەشارەزا لە عەرەبی نامەکەی نووسیوە! تکایە هەر کەسێ هەڵەی تری زمانەوانی دۆزییەوە، با ئاگادارم کاتەوە.
سەبارەت بەوەی کە گوایە کاوە بازیانی، برا و خزمەکانی ئەو دەستیان نەبووە لە شەهیدکردنی ئیبراهیم حەبیب، دوو بەڵگە دێنمەوە، کە یەکێکیان لەسەر زاری بێتوش کوڕی کاوە بازیانی و ئەوەی تریش شۆڕش محەمەد تۆفیق محمەد ئامۆزای کاوە بازیانی، کە ڕۆژی شەممە (2023.04.22)، تەلەفۆنی بۆ کردم و بۆ ماوەی نۆ خولەک قسەمان کرد.
یەکەم: لە ساڵی (2011)، یان (2012) بوو، بێتووش کوڕی کاوە بازیانی تەلەفۆنی بۆ کردم و خۆی ناساند، گوتم: (بمزانیبایە وەڵامم نەدەدایتەوە، چونکە وەڵامی سەرۆکجاش، کوڕ و نەوەیان نادامەوە، لە قسەکردنیش تەواو بین بلۆکت دەکەم). بێتووش کوڕێکی هێمن و بە ئەدەب بوو، زۆر بەڕێزەوە قسەی دەکرد، زۆر هەوڵیشی دا لەگەڵ باوکی قسەی بکەم، بەڵام ڕەتمکردەوە، کە بەقسەی خۆی باوکی لە تەنیشتی دانیشتبوو و گوێی لە قسەکانی نێوانمانە و زۆریش حەزدەکات لە زاری خۆیەوە قسەم بۆ بکات، بەڵام گوتم: (گەر کاوە بازیانی باوکت قسە بکات، تەلەفۆنەکە دادەخەم)، کاوە بازیانی هیچ قسەیەکی نەکرد. بێتووش لەسەر دوو تاوان قسەی کرد، یەک شەهیدکردنی ئیبراهیم حەبیب و دووەم شەهید کردنی ئەنوەر حەسەن و هاوڕێکانی لە ڕۆژی (1982.03.05)دا لە گوندی قازان. دوای گفتوگۆکردنی نێوانمان لەسەر شەهید ئیبراهیم حەبیب، بێتووش گوتی: (باوکم بە هەڵە لە ئیبراهیم حەبیبی داوە و تا چووەتە سەری نەیزانیوە ئەوە، ئەگینا هەرگیز تەقەی لەو نەدەکرد، دواتریش ئاشتەواییمان لەگەڵ ماڵی پورم زوهرە کردووە). دوای چەند ڕۆژێک ئەو پرسیارەم لە بابانی شەهید ئیبراهیم کرد، بابان وەڵامی دایەوە کە هەر کەسێک ئەو قسەیەی کردبێت درۆی کردووە و هیچ ئاشتەواییەک نەکراوە، پرسیاری ئەوەیکرد کە کێ بۆی باسکردووم، پێم نەگوت. کەواتە بەقسەی بێتووش کە خۆی بە تەلەفۆن و لە ماسنجەرەوە قسەی بۆ کردووم و ڕاستەوخۆ لە بێتووشم بیستووە و ئەوکات باوکیشی لە تەنیشتی بووە، ئیبراهیم حەبیب لەلایەن کاوە بازیانی شەهید کراوە.
سەبارەت بە شەهید کردنی ئەنوەر حەسەن و هاوڕێکانی، بێتووش گوتی: (باوکم دەڵێ ئەنوەر حەسەن-م زۆر خۆشویستووە، من لە شەڕی قازان بەشدار نەبوویمە، با بەس ئەوەیان بسڕێتەوە). گوتم: (نەخێر نایسڕمەوە، چونکە مەفرەزەی کاوە بازیانی بەشداری شەڕی قازانی کردووە، با بڵێین باوکت خۆی بەشداری نەکردبێت و مەفرەزەکەی بەشداری کردبێت (هەرچەندە بەدڵنیایی بەشداری کردووە)، هەر خۆی تاوانبارە چونکە بەرپرسیارێتی یاسایی هەر تاوانێکی مەفرەزەکە دەکەوێتە ئەستۆی باوکت).
دووەم: لە ڕۆژی شەممە، ڕێکەوتی (2023.04.22)، کاتێک کە شۆڕش محەمەد تۆفیق-ی ئامۆزای کاوە بازیانی تەلەفۆنی بۆ کردم، گلەیی ئەوەی لێکردم کە بۆ بەمشێوەیە لەسەر کاوەی ئامۆزاییم نووسیوە، لە وەڵامدا گوتم: (کاوە بازیانی ئامۆزات فەرماندەی مەفرەزە خاسە بووە یان نا، ئایە ئیبراهیم حەبیب و ئەوانەی تریشی شەهید کردووە، یان نا)؟ ئەو لە وەڵامدا گوتی: (بەڵێ فەرماندەی مەفرەزە خاسە بوو، ئیبراهیم حەبیب-ی لەسەر مەسەلەی شەرەف کوشتووە، ئەوکاتەی کە ئەنوەر حەسەن شەهید بوو، من لە زیندان بووم و کاوەی ئامۆزاشم هێشتاکە پێشمەرگە بوو. نیوەی ئەو زانیارییانەی وەرت گرتووە بەدرۆ داویانە بە تۆ، ئاگادار بوومایە نەمدەهێشت ئەو درۆیانە بنووسیت، چۆن دەکرێت هەر کەسێک درۆت بۆ بکات، تۆش بیاننووسیت. کاتی خۆی من هەرچیەکم بۆت باسکردبێت لەسەر شکاندنی ژووری سێدارەی زیندانی موسڵ بەڕاستی باسم کردووە). چەند جارێک لە کاری قسەکردم، قسەم بە شۆڕش دەبڕی، بەتایبەت کە باسی ئەوەی کرد کە کاوە بازیانی لەسەر پرسی شەرەف ئیبراهیم حەبیب قاسمی کوشتووە، هەروەها لەسەر شەهید کردنی ئەنوەر حەسەن و هاوڕێکانی: بە شۆڕش-م گوت: (بابەتی من بابەتی ئەنفال، جاش و پێشمەرگە کوشتنە، نامەوێت خۆم دابەزێنم بۆ ئاستێکی نزم و باسی پرسی شەرەفی کەسانێکی تر بکەم، ئەگینا شت هەیە لەسەر کاوەی ئامۆزات، تۆفیقی ئامۆزات و حەمەڕەشیدی پورزات، بەڵام جوان نییە سەرەڕای ئەوەی کە ئیبراهیم حەبیب شەهید دەکەن، دواتر تۆمەتی شەرەفیشی دەدەنە پاڵ. ئەنوەر حەسەن و هاوڕێکانیشی کە شەهیدکران، مانگی ئازاری ساڵی (1982) بوو، کاوە بازیانی ساڵێک و دوو سێ مانگ پێش شەڕی قازان گەڕایەوە ناو ڕژێم و کاتی شەڕەکەش فەرماندەی مەفرەزە خاسە بوو، بۆیە بەدڵنیایی بەشداری ئەو شەڕەشی کردووە. تەواوی زانیارییەکانیشم ڕاستن و هیچیشیان درۆ نین و نایان سڕمەوە). بەڵێ شۆڕش محەمەد تۆفیق ئامۆزای کاوە بازیانی لە ڕۆژی شەممە، ڕێکەوتی (2023.04.22)، لە تەلەفۆن بۆ منی باسکرد کە ئیبراهیم حەبیب قاسم بەدەستی کاوە بازیانی لەسەر مەسەلەی شەرەف کوژراوە. بەدڵنیایی شۆڕش محەمەد تۆفیق بۆیە شەهیدکردنی ئیبراهیم حەبیب-ی خستە قالبی شەرەف بۆئەوەی ڕەوایەتی بە شەهیدکردنەکە بدات، نازانێت بەمەش تۆمەت دەبەخشێتەوەو تاوانێکی تر دەخەنە پاڵ تاوانەکانی بنەماڵەی کاوە بازیانی جاش و جاشپەرست. بەڵێ دوو کەسی نزیکی کاوە بازیانی بە تەلەفۆن لای من باسیان کردووە کە ئیبراهیم حەبیب قاسم (باوکی بابانی تۆڵەئەستێن) بەدەستی کاوە بازیانی شەهید کراوە، کە یەکەمیان بێتووش-ی کوڕی و دووەمیان شۆڕش بازیانی ئامۆزای بوون.
دوای تەواوبوونی گفتوگۆکان شۆڕش محەمەد تۆفیق ئامۆزای کاوە بازیانیم لە ڤایبەر و فەیسبووک سڕییەوە، چونکە بەر لە شەش حەوت ساڵێک کە قسەم لەگەڵ شۆڕش کرد گوتم: (هەر کاتێک ناوی کاوە بازیانی و تۆفیق بازیانی لای من بێنیت و داکۆکیان لێ بکەیت، کۆتایی بە پەیوەندی نێوانمان دێت)، ئەویش گفتی دا کە باسیان نەکات و داکۆکیان لێ نەکات، وەلێ خاوەن بەڵێنی خۆی نەبوو، بۆیە منیش سڕیمەوە.
بۆ دڵنیابوونی هەموو لایەک لە ڕاستییەکان، ئەو زانیارییانەی کە بۆم دێن، هەمووی لەناو بنەماڵەی ناوبراوەوە بۆم دێن و زانیاری ڕاست و دروستن، بۆیە کەسوکار و جاشە تاوانبارەکانی کاوە بازیانی با چیتر هەوڵی تەلەفۆن کردن نەدەن، کە وەڵامی هیچیان نادەمەوە، تەنانەت هەندێک وێنەی ناو نەخۆشخانە و ناو پرسەکەی کاوە بازیانیم بۆ هاتووە، کە ئەوانەی زانیارییەکانم بۆ دەنێرن، هەر جارەی بەفێڵی چوونە ئاودەست، جگەرەکێشان و وەڵام دانەوەی تەلەفۆن لەناو خەڵکەکە دووردەکەونەوەو زانیاری و وێنەکانم بۆ دەنێرن. وێنەی کەسانێکی وایان بۆ ناردووم کە لە نەخۆشخانە سەردانی کەسوکاری بنەماڵەی کاوە بازیانی کردووە بۆ ئەستۆپاکی خۆیان لەوەی کە بابانی شەهید ئیبراهیم حەبیب تەقەی لە کاوە بازیانی کردووە، هەروەها کوڕە بەرپرسانێکی وا کە کوڕەکە خۆیشی بەرپرسە بەشداری پرسەکەیانی کردووە، مرۆڤ بە بیستنی یان بە بینینی وێنەکان شەرم لەخۆی دەکات.

دەرسیم پێشەوا
هەینی (2023.04.28)
دانمارک

بۆ زیاتر ئاشنابوون بە کردەوەکانی کاوە بازیانی کلیکی ئێرەبکەن..

ئەدەب و فەلسەفە دوو باڵ و هێڵی ناو كایەیەكن، كە دەتوانین پێی بڵێین كایەی بیركردنەوەی مرۆڤ. خەیاڵ و واقیع دوو شتی جوانی بەردەم مرۆڤن كە لەگەڵ نووسین نەبێت ناتوانین لە بەردەمی خۆماندا بیبینین و چێژی لێ وەربگرین. رۆمانی بە رێگاوە نووسینی دڵشاد كاوانییە، كە لە دوای ئەزموونی چەندین ساڵەی ئەو نووسەرە لاوە هاتۆتە بەرهەم. یەكەم رۆمانی كوردییە كە سادیستە، لەپێش خۆیەوە ئەم جۆرە رۆمانە بە زمانی كوردی ئاشنای ئەدەبیاتی كورد نەبووە. لە سەرەتاوە خوێنەران لەگەڵ بەشی سەرەكی پەتای دەنگ خوێنەر بەبیری ئاشنا دەبێت كە دەتوانین بڵێین لە روانگە دەروونییەكەیەوە رۆماننووس رووداوەكان بەهێمنی دەنووسێتەوە تا بەشی نۆیەم خوێنەر و كارەكتەرەكان ئاسایی لەگەڵ یەكدی دەڕۆن و هیچ ترس و دڵەڕاوكێك نییە، لەگەڵ خوێندەوەی بەشی نۆییەم لە بەشی سەرەكی چێژی خوێن رووبەڕووی چێژی خوێن دەبیتەوە. كارەكتەری سەرەكی ئەم رۆمانە ناوی (نارسیس)ە كە ئەم ناوە، ناوێكی یۆنانیی كلاسیكە، كە لە چیرۆكە ئەفسانەكاندا بەكارهاتووە و چیرۆكی راستەقینەی لە پشت بووە. لە رۆمانەكە بە روونی دیارە كە هەرسێ لە چەمكەكانی، فەلسەفە ئەخلاق و مەعریفە تێدا بەرجەستە كراوە، لە خودی خۆمەوە پێم وایە باڵی خەیاڵ و فەلسەفە زۆر زاڵ بووە لە بەرامبەر واقیعدا.
سادیزم:
لە زانستی دەروونناسیدا نەخۆشێكی كوشندە هەیە پێی دەگوترێت (سادیزم)، تووشبوان بەم نەخۆشییە دەروونییە بەو دەناسرێنەوە حەز بە ئازاردانی دەروونی ئەوانی تر دەكەن، واتە كەسی بەرامبەر لەگەڵ خۆشی بینینی ئەوانی تریش تووشی هستریا دەبن. بۆ ئەوەی قسە لەسەر رۆمان بكەین، سەرەتا دەبێت لەبارەی ئەدەبەوە بدوێین، بەو پێیەی رۆمان ژانرێكی ئەدەبییە. بێگومان پێناسە زۆرە بۆ ئەدەب و بەردەوامیش پێناسەی نوێی بۆ دەكرێت. بەڵام ئەوەی لەنێو ئەو پێناسانەدا جێگەی تێڕامان و سەرنجە ئەوەیە ئەدەب ژیانێكی دیكەیە، ژیانێكی گریمانكراو، وەكو ئەوەی ئەم ژیانە واقیعییە بەشی مرۆڤ نەكات بۆیە پەنا بۆ ئەدەب دەبات تا لە رێی نووسینەوە ژیانێكی دیكە بئافرێنێت. رەنگە زۆرجار مرۆڤ بۆیە بنووسێت و پەنا بۆ ئەدەب ببات، لەپێناوی ئەوەدا بێت تۆڵەی خۆی لەو ژیانە سەپێنراوە بكاتەوە كە بەسەریدا سەپێنراوە و لە واقیعدا توانای گۆڕینی تەواوەتی نییە. رەنگە زۆرجاریش بیەوێت ژیانێكی پەراوێزی، یان رووداوێكی گەورە بنووسێتەوە كە بۆ ئەوەی جێگەی سەرنجە. گێڕانەوە روحی رۆمانە، گێڕانەوە زۆرتر سەر بە چۆنێتییە نەك چییەتی، واتە چۆن گێڕانەوە بوار بۆ گێڕانەوەناسی دەكاتەوە، تاوەكو پێكهاتە و بەشەكانی بناسێنێت. نارسیس لە رۆمانی (بە رێگاوە) دەنووسێتەوە و دەڵێت: دوای تەواوكردنی، خۆم دەكوژم. هەروەها لەو پێشەكییەدا ئەو راستییە ئاشكرا دەكات، كە چەندین كەسی تر ئەم رۆمانەیان نووسیوەتەوە و دواتر خۆیان كوشتووە، وەك چۆن منی خوێنەریش وەك نووسەرەكان رەنگە خۆم بكوژم؟! كەواتە بە رێگاوە رۆمانی هەموو نووسەر و خوێنەرەكانە، هەموان دەستیان لە نووسین و خوێندنەوەیدا هەیە، بە شێوەیەك هەموو (نارسیس)ــن، هەموو هەڵگری گیانی عاشقە خۆبوون و خۆپەرستی و گرێیەكی دەروونی و دەماخی و رۆحین!. كاوانی بە ناڕاستەوخۆ، هەموان دەهاوێتە نێو ئەو رێگەیەی نارسیسانە دەیبڕین. نارسیسانە رێبواری كاروانی ژیانێكین كە شایانی مردن و خۆكوشتنە، خۆكوشتنێك كە هیچی تێناچێت! بە شێوازێكی تر، ئێمەی مرۆڤین سێ سێ و چوار چوار و بەژمارەی تر، لە شەمەندەفەری ئەم ژیانەدا سواربووین و بەرەو ناشوێن و دوورترین شار و ئاییندەیەكی نادیار دەڕۆین، بەرەو جیهانێك كە ئاسۆی مەدلوولاتە ئەخلاقییەكانی دیار نین و نازانین بەرەو كوێ و چ رێگەیەكمان گرتووە؟! هەڵدێین لە مێژوویەك، كە بە بەردەوامی لە نێوان وەچەكانەوە خۆی دووپات دەكاتەوە. مێژووی عەبەس و عەدەمی مرۆڤ. هەر لە باپیرانی سەرەتای بوونەوە تا نەوەكانی جیهانی ئێستا بەردەوامە. ماوەتەوە بڵێم رۆمانی بە رێگاوە، رۆمانێكی دەگمەن و جیاوازە لە دووتوێی بەرگێكی جوان و قەبارە گەورە و چوار سەد و پانزە لاپەڕە پێكهاتووە، چاپی یەكەمی لە ساڵی2020 لە تاران چاپكراوە.

● ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ بڵاوکردۆتەوە لە ژمارە 8906 لە بەرواری 27/4/2023

بۆچی جیهان دەبێت تێبینی پەیوەندی نێوانی سعودییە و چین و هاوپەیمانەکانی بکات و ئەمە چۆن پەیوەندی بە تایوانەوە هەیە

نوسینی: Andrew MacLeod
و: زاهیر باهیر

کابینەی سعودیە لەم دواییانەدا بڕیاری پەیوەستبوون بە Shanghai Cooperation Organisation (SCO) ، ڕێکخراوی هاوکاری شەنگەهای بە سەرۆکایەتی چین پەسەند کرد. ئەمەش دەکرێت ئاماژەیەک بێت بۆ ئەوەی کە ڕیاز [پایتەختی سعودیە] بە هەموو وزەی یەدەکییەوە لە شەڕی ئۆکرانیا هەڵبژاردنی لایەنەکان دیاری بکات. بەشێکی ئەم کارەی سعودیە بەهۆی ڕەتکردنەوەی مامەڵەکردنە لەگەڵ محەمەد بن سەلمان شازادەی جێنشینی سعودییە لە لایەن جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا کە برینداری کردووە، لە ڕووسیا و چین نزیک دەبێتەوە، بەتایبەتی کە چینییەکان نێوەندگیری نزیکبوونەوەیان لە نێوان شانشینی سعودییە و ئێراندا کردووە.
SCO لە ساڵی 1996 هاتە ژیانەوە و خۆی وەک “شەنگەهای پێنج” لە کۆماری گەلیی چین، کازاخستان، گرگیستان، ڕووسیا و تاجیکستان پێکهێنا. لە ساڵی 2001 ژمارەکە زیادی کرد بە هاتنی دەوڵەتی ئاسیای ناوەڕاست و ناوی خۆی گۆڕی بۆ SCO کە ڕێکخراوێکی هاوکاری سەربازی و سیاسی و ئابوورییە. لەو کاتەوە زۆربەی دەوڵەتانی دیکەی ئاسیای ناوەڕاست پەیوەندییان پێوە کردووە زائیدەن مەنگۆلیا وەک چاودێرێک و هاوکاتیش لە شێوەیەکی ڕەخنەگرانەدا. لە ساڵی 2017دا، پاکستان و هیندستانیش هاتنە ناوەوە.

لە ساڵی 2023دا SCO نزیکەی 50%ی دانیشتوانی جیهانی لە دەوڵەتانی ئەندام و دەوڵەتانی چاودێر یاخود هاوبەش/شەریك گرتەوە، هەروەهاو نزیکەی 30%ی ئابووری جیهانیش لە حاڵەتی ئاسایی بە پێوانەی دۆلاری پوخت. کەمێک زیاتریش لە 40% لە purchasing power parity (PPP) ، هاوسانی هێزی کڕین . ئەمەش پێوەرێکە کە هێزی ئابووری دەپێوێت کە بەپێی تێچووی کاڵاکان لە وڵاتێک یان کۆمەڵێک وڵاتدا ڕێکخراوە.

ئەمە لە کاتێکدا G7 ، گروپی 7 ، نوێنەرایەتی ژمارەیەک دانیشتوانی زۆر کەمتر دەکات و تەنها نزیکەی 27%ی ئابووری جیهانی دەگرێتەوە بە گوێرەی پیوەری هاوسانی هێزی کڕین ، PPP.
. ڕیکخراوی هاوکاری شەنگەهای، SCO کاریگەری ئابووری زیاتری هەبووە لە G7 و لە ساڵی 2021دا نوێترین کۆمەڵەی مانۆڕی سەربازی هاوبەشیی خۆی ئەنجامدا. لە ئێستاشدا سعودیەی دەوڵەمەند بە سەرچاوەی سامانەکان بەشداری دەکات. SCO زۆرجار مانۆڕی سەربازی هاوبەش و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر ئەنجام دەدات و مانۆڕی داهاتووش لە کۆتایی ساڵی 2023دا پلانی بۆ دانراوە. ئەم مانۆرەی داهاتوو سەرنجڕاکێش دەبێت بزانین سعودیە چۆن بەشداری سەربازی دەکات.
ئەم نزیکبوونەوەیە لە پەکین بە تایبەتی گرنگە بەو پێیەی کە چین لەم دواییانەدا متمانەی دیپلۆماسی خۆی بەهێزتر کردووە بە کەوتنە نێوانی سعودیە و ئێران و نزیکبوونەوەیان.
ناکۆکییە جۆراوجۆرەکانی ئێرانییەکان و عەرەب یەکێك لەو هۆکارانە بووە کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئێران بە ناسەقامگیری و پارچەپارچەیی ماونەتەوە و نەتوانن بەخوردێکی ناوچەیی بۆ کێشەکانیان ببیننەوە.
بەشێک لە ستراتیژیی فراوانتر
شەڕی کارەساتبار لە یەمەن تەنیا نموونەیەکە. ئەو بەیەکادانە شەڕێکی بە وەکالەت بووە لە نێوان سعودییەکان و ئێرانییەکان بۆ پاوانەکردنی ناوچەکە. لە کاتێکدا کە تێچووی بەرهەمهێنانی نەوتی سعودیە لە ئێران کەمترە، بەشێک لە ستراتیژیەتی سعودیە ئەوە بووە کە نرخی نەوت بە شێوەیەکی دەستکرد نزم بهێڵێتەوە، باشترە لە خوار 65 دۆلاری ئەمریکی (52 پاوەند) بۆ هەر بەرمیلێک بێت کە هەندێک لە شرۆڤەکاران پێیان وایە ئەوە ئەو نرخە بێت کە ئێران پێویستی پێیەتی بۆ هاوسەنگکردنی بوجەکەی.
کەواتە، شتێکی سەرسوڕهێنەر نییە کە ڕاستەوخۆ دوای تێکەوتنی چینییەکان بۆ ڕێککەوتنی ئێران/سعودیە مامەڵەی ئۆپێک، کارتێلی نەوت، ڕووی دا کە هەردوو وڵات ئەندامین و کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی ڕاگەیاند. بەرزبوونەوەی نرخی نەوتیش لە ئەنجامدا کە فشارەکانی هەڵاوسانی پارە لەسەر ولاتانی ڕۆژئاوا دەهێڵێتەوە بەڵام ئابووری ڕووسیا وەکو ئاو دەڕوات.
زۆرێک لە ڕۆژئاوا پێیان وایە زۆرینەی جیهان دژی شەڕی پوتینن لە ڕووسیا و دەیانەوێت سزاکانی سەر ڕووسیا کاراییان هەبێت. هەرچەندە یەکەی هەواڵگری ئابووریناس تازە شیکارییەکی بڵاوکردۆتەوە کە دەریدەخات پشتگیریکردن لە ڕووسیا لە جیهانی پێشکەوتوودا گەشە دەکات، بەشێکی بەهۆی یادەوەرییەکانی کۆلۆنیالیزمی ئەوروپیەوەیە.
هەژموونی چینی گەشە دەکات
لەلایەکی دیکەوە، سەرۆکی چین، Xi Jinping ، شی جینپینگ، جەنگی ئۆکرانیا بەکاردەهێنێت بۆ تاقیکردنەوەی ئیرادەی ڕۆژئاوا، بەکارهێنانی تەقەمەنی مەخزەنەکان هەروەها هەڵسەنگاندنی کاریگەریی ئەو چەکانەی ڕۆژئاوا بە ئۆکراینییەکانی دەدات، هەموو ئەمانەش لەکاتێکدا نزیک دەبێتەوە لە ئامانجی ڕاگەیەندراوی دەوڵەتەکەی ‘شی’ کە بریتییە لە یەکگرتنەوەی چین لەگەڵ دوورگەی تایوان.
هیندستان وەک ئەندامێکی SCO و Quad (هاوپەیمانی شل و شێوای ئوسترالیا، هیندستان، ژاپۆن و ئەمریکا)، ئەو کارە دەکات کە بە باشترین شێوە دەیکات – یاری بە هەردوو لای شمشێرەکە دەکات. سەرۆکوەزیران نارێندرا مودی، کاتێک لەم دواییانەدا پرسیاری ئەوەی لێکرا کە ئایا هیندستان زیاتر بەرەو جەمسەری کاریگەری چین ڕاکێشراوە، یان جەمسەری ئەمریکا، وتی: “ئێمە جەمسەری سێیەم دروست دەکەین.”
وە لەکاتێکدا کە هەموو ئەمانە دەگوزەرێن ئوسترالیا، بەریتانیا و ئەمریکا هاوبەشی نوێی ئەمنی خۆیان لە ئاوکوس (Aukus ) ڕاگەیاند، چاوێکیشیان لەسەر گریمانی ململانێی چین بوو لەسەر تایوان.
فراوانکردنیSCO لای چین مەشقکردنی ئەم دواییەی ماسولکەی دیپلۆماسی خۆی، هەمووی بۆ پشتگیری لە ئامانجەکەیەتی کە وەک زلهێزێکی جیهانی سەیر بکرێت – و ئامادەکردنی هاوپەیمانییەکانیەتی بۆ ئامانجە ستراتیژییە ڕاگەیەندراوەکەی بۆ یەکگرتنەوە لەگەڵ تایوان.

ئەمە بۆ تایوان مانای چییە
لەم دواییانەدا پەکین بیری جیهانی خستەوە کە لە ساڵی 1971، بڕیارنامەی 2758ی نەتەوە یەکگرتووەکان پێگەی ئەوی وەک حکومەتی یاسایی چین پشتڕاستکردەوە. لەگەڵ بەرزبوونەوەی گرژییەکان، پێدەچێت فراوانبوونی SCO، و مشتومڕ لەسەر ڕۆڵ و مانای بڕیارنامەی 2758 گرنگتر بێت.
ڕۆژێک پێش پەسەندکردنی بڕیارنامەی 2758ی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی 1971، خاکی دانپێدانراوی چین هەردوو چین و تایوانی لەخۆگرتبوو. دەبوو هەردووکی بگرێتەوە چونکە حکومەتی تایوان حکومەتی نێودەوڵەتی دانپێدانراوی هەموو چین بوو. بڕیارنامەی 2758 حکومەتی دانپێدانراوی لە تایپەیەوە [Taipei پایتەختی تایوان ] گۆڕی بۆ پەکین، بەڵام هیچ لێدوانێکی لەسەر سنوورەکانی خاکی چین نەدا و هەربۆیە سنوورەکان نەگۆڕاون.
دەستووری تایوان هێشتا ئیدیعای چین دەکات، و هێشتا “بڕگەی ئینتقالی” بۆ هەڵبژاردنەکان تا یەکگرتنەوە لەخۆدەگرێت. یەکگرتنەوە ئامانجێکی دیاریکراوە لە دەستووری تایواندا. دوو پارتە سیاسییەکەی تایوان بۆچوونی جیاوازیان هەیە سەبارەت بە یەکگرتن لەگەڵ چین، یان سەربەخۆیی لە چین.

چین لە ڕێگەی SCO و ئامرازەکانی دیکەوە هاوپەیمانەکانی ڕێكدەخات بۆ پشتگیریکردن لە هەڵوێستی خۆی لەسەر تایوان لەکاتێکدا خیتابەکانی خۆی گرنگتر دەگەیەنێت. لە کۆتایی هەفتەی 8ی نیسانی 2023دا مەشقی سەربازی لە دەوروبەری دوورگەکەدا ئەنجامدا، دواتر ڕایگەیاند کە لە 16ی نیساندا هاتنی کەشتییەکان لە ناوچەیەکی باکووری تایوان قەدەغە دەکات بەهۆی “ئەگەری کەوتنەخوارەوەی داروپەردووی موشەکی”.
ئەمریکا هاوپەیمانە سەرەکییەکانی بەهێزتر دەکات کە دەتوانن لە ڕێگەی ناتۆ و ئاوکوسەوە (Aukus ) پشتگیری لە هەڵوێستی خۆیان بکەن لەسەر تایوان بەڵام پشتگیرییەکان لە جیهانی گەشەسەندوودا دزەدەکات ، لە کەمبوونەوەدایە..
ئێستا جیهان زیاتر ئاڵۆزتر بووە.

لە پەڕاوێزی دەستگیرکردنی عەلی سیاسی دا

مارکس لە پێشەکی کتێبی هەژدەی برۆمیری لویس پۆناپارت دەنووسێت “هیگڵ دەڵێت کەسایەتی و رووداوە مێژووییەکان دووجار خۆیان دووبارە دەکەنەوە” مارکس دەنووسێت “بەڵام هیگڵ بیری چووە بڵێت جاری یەکەم بە شێوەی تراژیدی و دووەم جار وەک کۆمیدیا” دەستگیرکردنی عەلی سیاسیی لەلایەن ئەمنە زەردەکەی هەولێرەوە چرکەساتە کۆمیدییەکەی مێژووی دەسەڵاتی کوردییە، هەر بۆ بیرخستنەوەش پێش 17ساڵ و چوار مانگ هەر لەم ماڵپەڕە “دەنگەکان” وتارێکم بەشێوەی ئایرۆنی لە بارەی عەلی سیاسی و رێکخراوی چاک بڵاوکردەوە (دووبارە بە بیرتان دەهێنمەوە و بڵاوی دەکەمەوە)، ئەم وتارەی ئەوێ رۆژێ دیکۆمێنتێکە ئەگەر پەڕاوێزەکانی ئازادیی لە کۆمەڵگەی باشوور بەرتەسکتر نەبووبێت، پاش حەڤدە ساڵ هێشتا هەروەک خۆی ماوەتەوە، ئەمڕۆش کە عەلی سیاسی لە زینداندایە هەمان وتاری پێشوو دەشێ کتومت وەک خۆی بنووسرێتەوە چونکە ئەوەی گۆڕاوە ژمارەی ساڵەکانە نەک شتێکی تر. فەرموون لێرە خوێنەری بن.

عەلى مەحمود و رێکخراوى چاک بۆ دادگا ببەن!
ماوەى دوو ساڵە رێکخستنە کۆڵنەدەرەکانى پارتى و یەکێتى لە هۆڵەندا و سەرجەم وڵاتانى ئەوروپا لە تێکۆشانى بەردەوامدان بۆ سزادانى یاسایى (ڤان ئانرات) ى تاوانبار. حکومەتى هەرێم بڕى (20) ملیۆن دۆلارى لە رێگاى نووسینگەکەیەوە لە هۆڵەندا تەرخان کرد بۆ بەڕێوەبردن و خستنەگەڕى کەمپینى دادگایکردنى تاوانبارى نێوبراو. ئەم هەوڵ و هەڵوێست و هەنگاوە دڵسۆزانەیەى پارتى و یەکێتى دواى ئەوە هات کە تاوانبارانى پرۆسەى شومى ئەنفال و ژینۆسایدى کورد لە دادگاکانى سلێمانى ء هەولێر دادگایى کران و بە رۆژى رووناک بە سزاى ڕەواى گەل گەیەنران.. لەو تاوابارانە: (شێخ جەعفەر بەرزنجى، عەزەى نەهێ، قاسم ئاغا، حەمەى شێخ عەبدولکەریم هتد…) هەنووکەش رۆڵە بەجەرگەکانى زانیاریى و پاراستن هەروەک گلگامێش دەگەڕێن بەدواى تاوانبارانى تر و کۆنە موستەشار و بەعسییە کوردەکاندا. سەرچاوەیەک لەو دوو دەزگایە پێى ڕاگەیاندین دەستیان لە کوشتن و ڕاونانى ئەندامانى یەکتر هەڵگرتووە و بەڵکو هەماهەنگییەکى پێویست و تەواو لە نێوانیاندا هەیە و سەرگەرمى ئەوەشن پرۆپۆزۆڵێک پێشکەش بە حکومەتى یەکگرتووى کوردستان بکەن داهات و نەسریە و موچەیان زیاد بکرێ تاوەکو بتوانن تۆڵەى خوێنى ئاڵى شەهیدان لە عارەبەکانى عۆجە و فەلوجە و حەویجە بکەنەوە، سەرچاوەکە ئەوەشى ڕاگەیاند چەند شوعبەیەکى نوێ لە دەزگاکانیان کراوەتەوە، دیارترینییان هۆبەى بەدواداچوونى جەلاد و تاوانبارانى کوشت و بڕى جەماوەرى ستەمدیدەى کوردستانە.
بەپێى دوا زانیارییەکانیش هەنووکە هەریەک لە تاوانبارانى خوێنمژ (وەفیق سامەرایى) و (نزار عەبدولکەریم خەزرەجى) یەکەمیان لە ئاکرێ و دووەمیان لە قەڵاچوالان لەزینداندان و وا بڕیارە رۆژى 16/3/2006 لە هەڵەبجە بێنە دادگاییکردن. دوابەدواى هەوڵى نەپساوە و بێ وچانى چەندین ساڵەى پارتى و یەکێتى لە دژى تاوانبارانى کۆمەڵکوژیى گەلەکەمان، سەرەنجام دارەکەیان بەرى گرت و سەدامى هۆڵەندا راکێشرایە بەردەم دادگای وڵاتەکەى، کادێران و ئەندامانى سەرکردایەتى یەکێتى و پارتى گەواهیدەرى تاوانەکان و هاوکارییەکانى (ئانرات) بوون بۆ ریژێمى عێراقیى لەناوبراو. دوا بڕیارى دادگا ئەوەبوو ئانرات 15 ساڵ حەپسکردنى بەسەردا درا، ئەمەش دەسکەوت و سەرکەوتنێکى گەورەترى گەلەکەمان بوو لە سایەى ژیریى سەرۆکە حەکیمەکانماندا. لەلایەکى تریشەوە لەم نێوەدا نابێ رۆڵى ماسمێدیاى حزبەکانمان بە تایبەتى راگەیاندنى پارتى و یەکێتى فەرامۆش بکەین چونکە هەرچى ناکۆکى و ململانێى حزبى و شەڕە جنێو و بەرنامە بێ لەزەتەکان بوو خستیانە ئەولاوە، سەرلەبەرى بەرنامە و پرۆگرامەکانیان تەرخان کرد بۆ بەدواداچوونى دۆسێى ئەم تاوانبارە و ئاشکراکردنى یارمەتییە بێ وێنەکانى بۆ سەدامى دیکتاتۆر.
سەرەڕاى ئەمەش کەناڵى کوردسات و کوردستان تیڤى تۆڕێک پەیامنێر و راگەیاندنکارى خۆیان ناردە هۆڵەندا و بە وردیى روماڵی دۆخەکەیان کرد، مەسرەفیان ئەوەندە گران و زۆر بوو بەلایەنى کەمەوە خۆى لە 25 دەفتەر دۆلارى کاش دەدا. بۆیە لەگەڵ سەرکەوتنى پرۆسەکە دەستیان کرد بەشایى و لۆغان و هەڵپەڕین. لە بوارى دیپلۆماتیشدا هەریەک لە سەرۆک کۆمارە کوردەکەى عێراق و سەرۆکى هەرێم بە فەرمى سەردانى هۆڵەندایان کرد و لەگەڵ جەنابى سەرۆک وەزیران کۆبوونەوە بۆ تاوتوێکردن و دیالۆگ لەمەڕ فایلى ئانرات. بە کورتى و کوردیى ئەم سەرکەوتنەش درێژەى ئەو زنجیرە سەرکەوتنەى گەلەکەمان بوو لە چوارچێوەى عێراقى (دیموکراتى، فیدراڵى، فرەیى)دا بەدەستیهێناوە، وەلێ زۆر بەداخەوە کۆمەڵە کوردێکى ناکەس بەچە و خیانەتکار بە چەشنى جاشەکانى سەردەمى رژێم کەوتنە داکۆکیکردن لەم تاوانبارە و تادوا سنوورى توانایان بەرگرییان لێکرد، ئەو (زۆڵە کوردانەش) بریتیبوون لە (عەلی مەحمود محەمەد) ناوێک و رێکخراوی چاک، ئەمانە بەپیتاکى کۆنە بەعسییەکان و هاریکاریى ژێر بەژێریى حزبى بەعسى داڕووخاو و رژێمە دوژمنەکانى کورد هەموو هەوڵێکیان خستۆتەگەڕ بۆئەوەى تۆمەتبار لە قەفەسى تاوان دەربهێنن و لە سزاى یاسا قوتارى بکەن تا دوایى ئانرات لە کیسەى پڕى چەکفرۆشى خۆى مشتێک زەکاتیان بداتێ!.
سەرچاوەیەکى ئەمنى ئاگادار کە نەیویست ناوى خۆى ئاشکرابکات رایگەیاند ئەو (عەلی مەحمود)ە لە سەرەتاى حەفتاکانەوە لە حیزبى بەعسدا کاری کردووە و ماوەیەک لە رۆژنامەى (هاوکارى) و دواتر لە (ئاسۆ) و (پاشکۆی عێراق) لەبارەى قارەمانێتى سەرۆکى فەرماندە و جەنگى قادسیەى دووەمى پیرۆزەوە زۆر بابەتى بڵاوکردووەتەوە، دواى ڕاپەڕین لە ترسى گیانى خۆى چۆتە (بەغداد) و لەگەڵ هەندێ مشەخۆرى تردا لە گۆڤارى ڕەنگین و رۆژنامەى (بابل) کاریکردووە و لەگەڵ دەستپێکردنى پرۆسەى ئازادیدا، عێراقى لێ بووە کونە جرج و بەرەو هەندەران هەڵات و لە هۆڵەندا گیرسایەوە، وا باس دەکرێ چەندین ملیۆن دۆلارى بەعسى لەلاى خۆى حەشارداوە و قسەش هەیە پەیوەندیى ژیربەژێرى لەگەڵ سوریا و تورکیا هەیە چونکە چەندان جار لە قونسوڵخانە و ئۆفیسەکانى نوێنەرایەتى ئەو وڵاتانە بینراوە. رێکخراوەکەشیان لە ساڵى 1980 لەسایەى جەنگى جەنگەکان (ام المعارک– دایکى جەنگەکان) کەوتە گەڕ بۆ چەواشەکردن و خۆڵ خستنە چاوى خەڵکى کوردستانى خۆشەویست. بۆیە ئەرکى حکومەتى هەرێم و حیزبە باڵادەستەکانە ئەو تاوانبارانە ڕاپێچى دادگا بکات تا بە سزاى گەل بگەن، ئەگەر ئەمرۆش لە دەستى گەل قووتار بن (کە قوتار نابن) سبەینێ بەمیقسەڵەکەى شۆڕش سەریان لەلاشەیان جوێ دەکرێتەوە، یەکێتى وتەنى تۆڵە بە سەبرە ئەمما بە زەبرە. ئەوەشى مایەى ناڕەحەتییە بەردەوام ئەم جۆرە جاشانە لە کۆڵ کورد نابنەوە و بوونەتە ڕەگى گولیى ئەم میللەتە بێبەش و کڵۆڵە. دەزگای زانیاریى و پاراستن لە خۆسازداندان بۆ دەستپێکردنى هەڵمەتێکى واژۆ کۆکردنەوە لە ناوەوە و دەرەوەى وڵات لە دژى ئەم تاوانبارە خۆفرۆشانە و بەم زووانەش بە هەوڵى تۆڕى نهێنى لە ئۆفیسى هۆڵەنداى پاراستن و زانیاریى دەهێنرێنەوە بۆ کوردستان و دواى دادگاییکردنیان لە شارى هەڵەبجەى شەهید لە بەرچاوى حەشاماتى خەڵکدا لەسێدارە دەدرێن. هەر بۆیە ئەرکى هەموو کوردێکى دڵسۆزە بەشداریى لە پرۆسەى واژۆکردن بکات، بگرە ئەرکێکى نەتەوەیى و مێژووییە و پاککردنەوەى کوردستانە لە پیاوانى بەکرێگيراو و عەمیلى بێگانە، بە راستى ئەى گەلی کوردى لێقەوماو ئەمەیە سەرەتاى پاکسازیى و چاکسازیى و بەرنامەکانى حکومەتى هەرێم لەپێناو دروستکردنى کوردستانێکى هەمیشە ئاوەدان و گەشەسەندوو.

تێبینى: ئەم وتارە لە رووى داڕشتن و پەیام و راستگۆییەوە پشتى بەستووە بە تیۆر و پڕەنسیپەکانى (محەمەد سەعید سەحاف)ى وەزیرى پێشووى راگەیاندنى ئێراق کە خاوەنى بیردۆزى میسداقییەتى لە سەداسەد بوو لە کاری راگەیاندندا، بۆیە لازمە هەر کوردێک باوەڕى لەسەدا هەزارى پێ بکات.

*ئەم وتارە بۆ یەکەم جار لە رۆژی 2-1-2006 لە ماڵپەڕی “دەنگەکان”دا بڵاوکرایەوە و رۆژی دواتریش لە ماڵپەڕی بۆپێشەوەی ئەوکات www.bopeshawa.com دووبارە بڵاوکرایەوە.

لەمێژووی کۆماری تورکیا لە ماوەی ٥٨ سالی رابردوو چوار کودەتای سەربازی لە تورکیا دا ئەنجامدراون، لە نێوان ١٩٦٠-١٩٨٠ سێ کودەتای سەربازی لە تورکیادا روویاندا. یەکەمین کودەتای سەربازی لە سالی ١٩٦٠ لە لایەن ژمارەیەک لە ئەفسەرە پلە بالاکانی سوپای تورکیا بە سەرۆکایەتی جەمال گورسیل ئەنجامدرا و توانیان دەسەلات بگرنە دەست. دووەمین کودەتای سەربازی لە ساڵی 1971 روویدا، کە سەرۆک ئەرکان و فەرماندەکانی سوپا لە یاداشتنامەیەکدا جەودەت سونای، سەرۆککۆماریان ناچارکرد حکومەت هەڵبوەشێنێتەوە و سولەیمان دەمیرەل، سەرۆکوەزیران ناچاربوو دەست لە کار بکێشێتەوە. نیهاد ئ ەریم پەرلەمانتاری جەهەپە دەست لە کارکێشانەوەی خۆی لە پارتەکەی راگەیاند و بوو بە سەرۆکوەزیران و حکومەتی پێکهێنا وە 12ـی ئەیلوولی 1980 جاری سێیەم بوو سوپا لە تورکیا دەستوەرداتە نێو سیاسەت و دەسەڵات بگرێتەدەست کەنعان ئەڤرەن سەرۆک ئەرکانی سوپا هۆکاری ئەنجامدانی کودەتای بۆ بوونی کێشەی ئەمنی گەڕاندەوە
لەنێوان سالانی ١٩٦٠-١٩٨٠ سێ کودەتای سەربازی لەتورکیا روویان دا هۆی ئەم کودەتایانەش ئەوەبوو کە سووپای ئەو ولاتە بە ٧٦٠٤٠٠ سەرباز و ٣٦٠٠٠ ئەفسەر کە پەنایان دەبردە بەر سەرکوت کردنی حیز بە سیاسیەکان وە چەختیشی لەوە دەکردەوە بەوەی کە بەرپرسە لە بەرگری کردن لە پرانسیپەکانی کۆماری و نەتەوەیی یان عەلمانی وە رێگەنەدان بە بەردەوام بوونی توندوتیژی لە ململانێی حیزبیدا هاوکات لەگەل ئەو گرفتانەی کە لەم توندوتیژیەوە سەر هەلدەدەن و ئاژاوە لە ولاتدا دێنێتە ئاراوە وە ئەوەی کە توورکیای هاوچەرخ لە ولاتانی دیکە جیادەکاتەوە ئەویش سەربەخۆی دەزگای سەربازیی تورکیایە لە سەردەمی ئەتاتورکەوە تا ئەمرۆش سەربەخۆی تەواوی هەیە ناکەوێتە ژێر باری دەزگای سیاسیەوە وە سوپاش بەپێی دەستور لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی تورکیاوە بەرێوە دەچێت وە سەرەرای ئەو پەرەسەندنانەی لەماوەی ئەو ٥٠سالەی رابردوو دا لە تورکیا هاتۆتەدی بە مجۆرە سوپای تورکیا بەردەوام چاودێری دەزگای سیاسی دەکرد نەک پێچەوانەوە هەر سوپایە یەکسەر و لە خۆرا و بە ئاشکرا و هەموو جار دەست تێوەردەدات و سەرکردکانیشی وەمەزندە دکەن کە سەرۆکی حزبەکان دوور کەوتوونەتەوە لە شەرەف قەوارەی تورکیاو فەلسەفەی ئەتاتورک و نیشتمانیش هەرەشە لێکراوە و کەوتۆتە بەر مەترسیەوە . بۆیە دەبینین کە کودەتا سەربازیەکانی لە تورکیادا بە نۆرە هەر دە سال کودەتایەک روودەدات کە لە سەرەتای پنجاکان تا کۆتای حەفتاکان بوون ئەم کودەتایانەش بریتین لە کودەتاکانی سالانی ١٩٦٠-١٩٧١-١٩٨٠
سلێمان دیمیریل لە سالی ١٩٦٨ توشی چەندین گرفت و پەشێوی و ئاژاوە بوو کە زانکۆکانیشی گرتەوە وە لە حوزەیرانی سالی ١٩٦٩ دا سوپا رێگەی نەدا ئەزمونەکان لە زانکۆکاندا بەرێوە بچن لە سالی ١٩٧٠-١٩٧١ دا بارێکی نا سەقامگیری و توندوتیژ لە نێوان قوتابیاندا بلاوبووە وە هەروەها لەناو یەکێتیەکانی پیشەیی و جودا خوازنی کورد لە تورکیا ململانێی سیاسی نێوان حیزبەکان بووە هۆی سەرنەکەووتنی حکومەتی سلێمانی دیمبریل لە پاراستنی ئاسایشی ولات بە تایبەتی دوای ئەوەی ئاژاوەو گێرە شوێنی گۆرەپانی زانکۆکانی تورکیای گرتەوە قوتابیانیش لە خۆپیشاندانەکانیاندا بە توندی دژی هەژموونی ئەمریکی لەتورکیا هاتنە سەر شەقام بەهۆی ئەم باروودۆخەش سەرۆکی ئەرکانی گشتی و هەرسێ فەرماندەی هێزی چەکدار لە ١٢ ئاداری ١٩٧١ یاداشتێکیان پێشکەش بە جەودەت سۆنای سەرۆک کرد داوای پێکهێنانی حکومەتێکی بەهێزیان کرد بۆ رووبەرووبونەوەی ئاژاوە بۆیە سلێمان دیمبریل ناچار بوو لەهەمان رۆژ دەست لە کارکێشانەوەی خۆی پێشکەش بە سەرۆک کۆمار کرد .
مەلاتیانیش گرتەوە بەشێک لەو پێک دادانانەش ئەو هەلمەتانە بوون کە دووجاری کوردە عەلەویەکان دەبوونەوە بەهۆی ئەوە گەنجانی کوردە عەلەویەکان لایەنگری لە چەپی توندرەو دەکرا
ئەو تەنگەژە ئابووریەی بێ پێشینەی کە تورکیا پێیدا تێپەر دەبوو ئەنجامەکانی ناجێگیر بوونی سیاسی قولتر دەکرد

شێخ عەبدولسەلام بارزانی كوڕی شێخ محەمەدی كوڕی شێخ عەبدولسەلامی یەكەمی بارزانی یەو براگەورەی مەلا مستەفای بارزانی ی نەمرە. لە دەوروبەری ساڵی 1887 دا لە گوندی بارزان چاوی ژیانی هەڵێناوەو لەتەمەنی شەش ساڵیدا بنچینەكانی ئایینی ئیسلامی‌و فیقهو عیرفانی تەسەوفی خوێندووەو لە دوای كۆچی دوایی شێخ محەمەدی باوكی لە ساڵی 1903 دا بووەتە شێخی ڕابەڕی ڕێبازی نەقشەبەندی لە تەكیەی بارزان‌و دەڤەرەكەی.

شێخ عەبدولسەلام كە سایەتییەكی بیركراوە بوو، بۆیە هەر زوو كەوتە داواكردنی چاكسازیی كۆمەڵایەتی‌و ئابووری‌و نیشتیمانی‌و دەیویست زەوی‌و زار بەسەر جووتیاراندا دابەش بكرێ‌و پەیوەندیی كۆمەڵایەتی بە یەكسانی ڕێك بخرێ‌و مزگەوت لەهەموو گوندەكاندا دروست بكرێ تاكو ببێتە مەڵبەندێكی ئایینی‌و كۆمەڵایەتی‌و دەرس خوێندن‌و زانست فێربوون.
بەم جۆرە شێخ عەبدولسەلام لەو تەمەنەی لاوییەوە هەستی نیشتیمانی وای لێكرد بیر لە دوا ڕۆژی میللەتەكەی بكاتەوەو بە شێوازی خۆی خزمەتی بكات. پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵ سەرۆك هۆزەكانی كورد بەست نەك هەر هۆزەكانی دیكەشدا، بۆ لادانی زوڵم‌و زۆرداری لەسەر كوردو ڕزگاركردنیان لە چنگ ستەم‌و چەوساندنەوەی عوسمانیەكان. بۆیە ئەو زاتە كەوتە گەڕان بەدوای ڕێگایەكدا بۆ ئازادیی نەتەوەكەی‌و بۆ ئەو مەبەستەش دەستی كرد بە سەردانی سەرۆك هۆزو شێخەكانی ڕێبازی قادری‌و نەقشەبەندیی لەلایەك‌و پەیوەندیی كردنی بەڕێكخراوە كوردییەكانی وەك(كۆمەڵی تەعالی‌و تەرەقی كورد)‌و(كۆمەڵەی هێڤی)‌و (كۆمەڵەی سەربەخۆیی كورد). هەروەها پەیوەندیشی بەشێخ مەحموودی حەفید‌و شێخ عەبدولقادری نەهری‌و سمكۆی شكاكەوە كردو هۆشیاریی سیاسی لەلای گەشەی كرد.
لە بەهاری 1907 دا شێخ عەبدولسەلام چووە سەردانی (شێخ نووری محەمەد بریفكانی)ی شێخی ڕابەری تەكیەی قادری لە بادینان‌و لەوێ لەگەڵ سەرۆك هۆزەكانی كوردو پیاوە ئایینییەكاندا كۆبوونەوەو ئەم داخوازییانەی خوارەوەیان بە تەلەگرافێك نارد بۆ سوڵتان عەبدولحەمید لەئەستەمبول:-
1-زمانی كوردی لەناوچە كوردییەكاندا بكرێتە زمانی ڕەسمی.
2-خوێندن لە قوتابخانەكاندا بەزمانی كوردی بێت.
3-قایمقام‌و بەڕێوەبەری ناحیەو كارمەندو كاربەدەستان لەوانەبن كە كوردی دەزانن.
4-باجەكان وەكو خۆیان بمێننەوە بەمەرجێك لە چاككردنەوەی ڕێگاوبان‌و كردنەوەی قوتابخانە لە ناوچە كوردییەكاندا خەرج بكرێن.
سدیق دەمەلووجی دانەری كتێبەكەی(ئەمارەتی بادینان) دەڵێ:
وێنەی ئەو تەلگرافە بۆ شێخ عەبدولقادری نەهری‌و ئەمین عالی بەدرخان‌و فەریق شەریف پاشا ناردراو لەو كۆبوونەوە گشتییەدا هەموو ئامادەبووان سوێندی پیرۆزیان خوارد كە ئەم داخوازییانە بپارێزن‌و وازیان لێ نەهێنن.
كاتێك كە سوڵتانی عوسمانی ئەو بروسكەیەی پێگەیشت یەكجار پەست بوو‌و ئەمەی بە دەرچوون لەفەرمانی میری‌و داواكردنی جیابوونەوە دانا. ببۆیە جاڕی جەنگی ڕاگەیاندو لە كۆتایی 1907 دا هێزێكی گەورەی سەربازی ناردە سەر بارزان‌و هیچ كام لەو سەرۆك هۆزانەی سوێندی پیرۆزیان خواردبوو بەر بەستی سوپاكەی نەكرد، تەنیا هێزی بارزان بە سەركردایەتی شێخ عەبدولسەلام ماوەی دوو مانگ بەرگریی كرد تاكو شێخ ناچار بوو بۆ ماوەی ساڵێك لە ناوچەكەی خۆی دووركەوێتەوەو بچێتە ناو تیارییەكان‌و لەلای مارشەمعوون بمێنێتەوەو ڕێزێكی زۆری لێ بگیرێ‌و سەركردەی سوپای عوسمانی بارزان‌و دەڤەرەكەی سووتاندو هەرچی هەبوو تاڵانی كردو ژن‌و منداڵیش بەدیل گیران‌و لەو ڕووداوەدا مەلا مستەفای بارزانی برا بچووكی كە تەمەنی جارێ لەدەوروبەری سێ چوار ساڵان دەبوو لەگەڵ دایكی بە بەر ئەو هەڵمەتەی بەدیل گرتنە كەوتن‌و لە بەندیخانەی مووسڵ گیران.
بەڵام شێخ عەبدولسەلام زۆر لەلای تیارییەكان نەمایەوە بەڵكو لە ساڵی 1908 دا گەڕایەوە بارزان‌و پیاوەكانی لەخۆی كۆكردەوە ‌و لە پشت چیای شیرین خۆیان قایم،یەکەم ڕاپەڕینی بارزانی لە ڕاستیدا لە ساڵی ١٩٠٩ دا کرا. گەنجانی تورک کە بە کودەتایەک لە ساڵی ١٩٠٩ دا لە دژی سوڵتان عەبدولحەمید ھەموو دام و دەستەکانی دەسەڵات لە تورکیا بە پێچەوانەی بەڵێنەکانی پێشوویان، کەم بە زەخت و گوشار لەسەر گەلان ناتورکیزمیان چڕکردەوە و چالاکی نەتەوایەتییان قەدەغە کرد چەند مانگێک پاشان شێخ عەبدولسەلام بارزانی ڕاپەڕینێکی هەڵگیرساند لە یەکەم شەڕدا لە نێو سوپای ئەو و تورکیا شکستێکی سەختیان پێبەخشین و مەودای ڕاپەڕینیش ھێدی ھێدی درێژ بووەوە بۆ بدلیس لە ساڵی ١٩١٠ دا ھێزەکانی عوسمانی بارزان و بارزانیان لە ناوچەکەیان بە جێھێشت،لە ئاكامی ئەم سەركەوتنە مەزنە حكومەتی عوسمانی داوای وتووێژی كردو ئاشتی هاتە دی‌و بەپێی ئەو ڕێككەوتننامەیە گیراوەكان بەردران‌و قەرەبووی زیانەكانیان كرایەوە.
ئەو ئاشتی‌و ئارامیە تا سەر نەبوو، چونكە كاتێك (سلێمان نەزیف)ی دیاربەكری لەساڵی 1913 دا كرا بەوالی ویلایەتی مووسڵ سوپایەكی گەورەی ناردە سەر بارزان بۆ گرتنی شێخ عەبدولسەلام بارزانی. ئەویش كە زانی هێزەكەی لە ڕووی ژمارەو چەك‌و تفاقەوە هاوكوفی ئەو هێزە زۆرەو پڕ چەكەی ئەو والیە نیە، كشایەوەو ڕووی كردە كوردستانی ئیران‌و بوو بە میوانی سەید تەهایی نەهری لەگوندی (ڕاژان)ی نزیك شاری ورمێ.
سوڵتانی عوسمانی بۆ گرتنی شێخ عەبدولسەلام خەڵاتێكی گەورەی تەرخانكردبوو بۆ هەر كەسێكی بەزیندوویی یا بە مردوویی بیگرێ، لەو دەمەدا شوێنی خۆی گۆڕی‌و چووە لای سمكۆی شكاك‌و هەردووكیان چوونە (تفلیس)ی پایتەختی جۆرجیا‌و چاویان بە نێردراوی قەیسەری رووس كەوت‌و ئەویش بەڵێنی پشتگیری كردنی كوردی پێدان بۆ رزگار كردنیان لە چنك حوكمی عوسمانی.
لە گەڕانەوەییاندا شێخ عەبدولسەلام و پێشمەرگە یاوەرەكانی بە گوندی (گەنگەچین) تێپەڕین، سۆفی عەبدوڵڵای گەورەی گوندەكە لێی پاڕایەوە میوانی بێت، ئەویش بە قسەی كردوو بووە میوانی. كەچی ئەو سۆفی عەبدوڵڵا یە پیاوێكی چەپەڵی هەناو ڕەشی خایەن بوو، بەشەو شێخ عەبدولسەلام‌و هەرسێ پێشمەگە یاوەرەكەی گرتن‌و دانی بەدەست سوپای عوسمانیەوەو پارەی خیانەتكارییەكەی وەرگرت.

شێخ عەبدولسەلام بەقوڵبەستی ناردرا بۆ بەندیخانەی مووسڵ‌و پاش دادگایی كردنێكی ڕواڵەتی كەسلێمان نەزیف پێكی
شێخ عەبدولسەلام بارزانی كوڕی شێخ محەمەدی كوڕی شێخ عەبدولسەلامی یەكەمی بارزانی یەو براگەورەی مەلا مستەفای بارزانی ی نەمرە. لە دەوروبەری ساڵی 1887 دا لە گوندی بارزان چاوی ژیانی هەڵێناوەو لەتەمەنی شەش ساڵیدا بنچینەكانی ئایینی ئیسلامی‌و فیقهو عیرفانی تەسەوفی خوێندووەو لە دوای كۆچی دوایی شێخ محەمەدی باوكی لە ساڵی 1903 دا بووەتە شێخی ڕابەڕی ڕێبازی نەقشەبەندی لە تەكیەی بارزان‌و دەڤەرەكەی.
شێخ عەبدولسەلام كە سایەتییەكی بیركراوە بوو، بۆیە هەر زوو كەوتە داواكردنی چاكسازیی كۆمەڵایەتی‌و ئابووری‌و نیشتیمانی‌و دەیویست زەوی‌و زار بەسەر جووتیاراندا دابەش بكرێ‌و پەیوەندیی كۆمەڵایەتی بە یەكسانی ڕێك بخرێ‌و مزگەوت لەهەموو گوندەكاندا دروست بكرێ تاكو ببێتە مەڵبەندێكی ئایینی‌و كۆمەڵایەتی‌و دەرس خوێندن‌و زانست فێربوون.
بەم جۆرە شێخ عەبدولسەلام لەو تەمەنەی لاوییەوە هەستی نیشتیمانی وای لێكرد بیر لە دوا ڕۆژی میللەتەكەی بكاتەوەو بە شێوازی خۆی خزمەتی بكات. پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵ سەرۆك هۆزەكانی كورد بەست نەك هەر هۆزەكانی دیكەشدا، بۆ لادانی زوڵم‌و زۆرداری لەسەر كوردو ڕزگاركردنیان لە چنگ ستەم‌و چەوساندنەوەی عوسمانیەكان. بۆیە ئەو زاتە كەوتە گەڕان بەدوای ڕێگایەكدا بۆ ئازادیی نەتەوەكەی‌و بۆ ئەو مەبەستەش دەستی كرد بە سەردانی سەرۆك هۆزو شێخەكانی ڕێبازی قادری‌و نەقشەبەندیی لەلایەك‌و پەیوەندیی كردنی بەڕێكخراوە كوردییەكانی وەك(كۆمەڵی تەعالی‌و تەرەقی كورد)‌و(كۆمەڵەی هێڤی)‌و (كۆمەڵەی سەربەخۆیی كورد). هەروەها پەیوەندیشی بەشێخ مەحموودی حەفید‌و شێخ عەبدولقادری نەهری‌و سمكۆی شكاكەوە كردو هۆشیاریی سیاسی لەلای گەشەی كرد.
لە بەهاری 1907 دا شێخ عەبدولسەلام چووە سەردانی (شێخ نووری محەمەد بریفكانی)ی شێخی ڕابەری تەكیەی قادری لە بادینان‌و لەوێ لەگەڵ سەرۆك هۆزەكانی كوردو پیاوە ئایینییەكاندا كۆبوونەوەو ئەم داخوازییانەی خوارەوەیان بە تەلەگرافێك نارد بۆ سوڵتان عەبدولحەمید لەئەستەمبول:-
1-زمانی كوردی لەناوچە كوردییەكاندا بكرێتە زمانی ڕەسمی.
2-خوێندن لە قوتابخانەكاندا بەزمانی كوردی بێت.
3-قایمقام‌و بەڕێوەبەری ناحیەو كارمەندو كاربەدەستان لەوانەبن كە كوردی دەزانن.
4-باجەكان وەكو خۆیان بمێننەوە بەمەرجێك لە چاككردنەوەی ڕێگاوبان‌و كردنەوەی قوتابخانە لە ناوچە كوردییەكاندا خەرج بكرێن.
سدیق دەمەلووجی دانەری كتێبەكەی(ئەمارەتی بادینان) دەڵێ:
وێنەی ئەو تەلگرافە بۆ شێخ عەبدولقادری نەهری‌و ئەمین عالی بەدرخان‌و فەریق شەریف پاشا ناردراو لەو كۆبوونەوە گشتییەدا هەموو ئامادەبووان سوێندی پیرۆزیان خوارد كە ئەم داخوازییانە بپارێزن‌و وازیان لێ نەهێنن.
كاتێك كە سوڵتانی عوسمانی ئەو بروسكەیەی پێگەیشت یەكجار پەست بوو‌و ئەمەی بە دەرچوون لەفەرمانی میری‌و داواكردنی جیابوونەوە دانا. ببۆیە جاڕی جەنگی ڕاگەیاندو لە كۆتایی 1907 دا هێزێكی گەورەی سەربازی ناردە سەر بارزان‌و هیچ كام لەو سەرۆك هۆزانەی سوێندی پیرۆزیان خواردبوو بەر بەستی سوپاكەی نەكرد، تەنیا هێزی بارزان بە سەركردایەتی شێخ عەبدولسەلام ماوەی دوو مانگ بەرگریی كرد تاكو شێخ ناچار بوو بۆ ماوەی ساڵێك لە ناوچەكەی خۆی دووركەوێتەوەو بچێتە ناو تیارییەكان‌و لەلای مارشەمعوون بمێنێتەوەو ڕێزێكی زۆری لێ بگیرێ‌و سەركردەی سوپای عوسمانی بارزان‌و دەڤەرەكەی سووتاندو هەرچی هەبوو تاڵانی كردو ژن‌و منداڵیش بەدیل گیران‌و لەو ڕووداوەدا مەلا مستەفای بارزانی برا بچووكی كە تەمەنی جارێ لەدەوروبەری سێ چوار ساڵان دەبوو لەگەڵ دایكی بە بەر ئەو هەڵمەتەی بەدیل گرتنە كەوتن‌و لە بەندیخانەی مووسڵ گیران.
بەڵام شێخ عەبدولسەلام زۆر لەلای تیارییەكان نەمایەوە بەڵكو لە ساڵی 1908 دا گەڕایەوە بارزان‌و پیاوەكانی لەخۆی كۆكردەوە ‌و لە پشت چیای شیرین خۆیان قایم،یەکەم ڕاپەڕینی بارزانی لە ڕاستیدا لە ساڵی ١٩٠٩ دا کرا. گەنجانی تورک کە بە کودەتایەک لە ساڵی ١٩٠٩ دا لە دژی سوڵتان عەبدولحەمید ھەموو دام و دەستەکانی دەسەڵات لە تورکیا بە پێچەوانەی بەڵێنەکانی پێشوویان، کەم بە زەخت و گوشار لەسەر گەلان ناتورکیزمیان چڕکردەوە و چالاکی نەتەوایەتییان قەدەغە کرد چەند مانگێک پاشان شێخ عەبدولسەلام بارزانی ڕاپەڕینێکی هەڵگیرساند لە یەکەم شەڕدا لە نێو سوپای ئەو و تورکیا شکستێکی سەختیان پێبەخشین و مەودای ڕاپەڕینیش ھێدی ھێدی درێژ بووەوە بۆ بدلیس لە ساڵی ١٩١٠ دا ھێزەکانی عوسمانی بارزان و بارزانیان لە ناوچەکەیان بە جێھێشت،لە ئاكامی ئەم سەركەوتنە مەزنە حكومەتی عوسمانی داوای وتووێژی كردو ئاشتی هاتە دی‌و بەپێی ئەو ڕێككەوتننامەیە گیراوەكان بەردران‌و قەرەبووی زیانەكانیان كرایەوە.
ئەو ئاشتی‌و ئارامیە تا سەر نەبوو، چونكە كاتێك (سلێمان نەزیف)ی دیاربەكری لەساڵی 1913 دا كرا بەوالی ویلایەتی مووسڵ سوپایەكی گەورەی ناردە سەر بارزان بۆ گرتنی شێخ عەبدولسەلام بارزانی. ئەویش كە زانی هێزەكەی لە ڕووی ژمارەو چەك‌و تفاقەوە هاوكوفی ئەو هێزە زۆرەو پڕ چەكەی ئەو والیە نیە، كشایەوەو ڕووی كردە كوردستانی ئیران‌و بوو بە میوانی سەید تەهایی نەهری لەگوندی (ڕاژان)ی نزیك شاری ورمێ.
سوڵتانی عوسمانی بۆ گرتنی شێخ عەبدولسەلام خەڵاتێكی گەورەی تەرخانكردبوو بۆ هەر كەسێكی بەزیندوویی یا بە مردوویی بیگرێ، لەو دەمەدا شوێنی خۆی گۆڕی‌و چووە لای سمكۆی شكاك‌و هەردووكیان چوونە (تفلیس)ی پایتەختی جۆرجیا‌و چاویان بە نێردراوی قەیسەری رووس كەوت‌و ئەویش بەڵێنی پشتگیری كردنی كوردی پێدان بۆ رزگار كردنیان لە چنك حوكمی عوسمانی.
لە گەڕانەوەییاندا شێخ عەبدولسەلام و پێشمەرگە یاوەرەكانی بە گوندی (گەنگەچین) تێپەڕین، سۆفی عەبدوڵڵای گەورەی گوندەكە لێی پاڕایەوە میوانی بێت، ئەویش بە قسەی كردوو بووە میوانی. كەچی ئەو سۆفی عەبدوڵڵا یە پیاوێكی چەپەڵی هەناو ڕەشی خایەن بوو، بەشەو شێخ عەبدولسەلام‌و هەرسێ پێشمەگە یاوەرەكەی گرتن‌و دانی بەدەست سوپای عوسمانیەوەو پارەی خیانەتكارییەكەی وەرگرت.
شێخ عەبدولسەلام بەقوڵبەستی ناردرا بۆ بەندیخانەی مووسڵ‌و پاش دادگایی كردنێكی ڕواڵەتی كەسلێمان نەزیف پێكی هێنابوو خۆی‌و هەر سێ یاوەرەكەی بە لەسێدارەدان حوكمدران‌و لە ڕۆژی 14/12/1914 دا ئەو حوكمە ناڕەوایە جێبەجێ كرا.
بە شەهید كردنی شێخ عەبدولسەلام بارزانی میللەتی كورد پێشەوایەكی مەزنی ڕێگەی ڕزگاریی كوردستانی لەدەست چوو ‌و شێخ ئەحمەدی بارزانی برای لە تەمەنی 18 ساڵیدا بووە جێ نشینی‌و ئەویش هەمان ڕێبازی شۆڕشگێریی گرتەبەر.

خەبات محمد
قوتابی لە زانکۆی سۆران

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

دامەزراندنی مەجلیسی نیشتمانی گەورەی تورکیا دەگەڕێتەوە بۆ پاشهاتەکانی جەنگی جیهانی یەکەم و ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. حکومەتی عوسمانی لە کاتی شەڕدا لایەنگری ئەڵمانیای کردبوو و لە ئەنجامدا زیانێکی زۆری خاکی و وێرانکاری ئابووریی بەرکەوت. لە بەرامبەردا هاوپەیمانان لە ساڵی ١٩١٨ ئەستەنبوڵیان داگیرکرد و حکومەتی عوسمانییان ناچارکرد پەیماننامەی سیڤەر واژۆ بکات، ئەمەش تورکیای زیاتر دابەش و لاواز کرد. بەڵام گرووپێک لە ناسیۆنالیستی تورک بە سەرۆکایەتی مستەفا کەمال ئەتاتورک ڕەتیانکردەوە ئەو زاراوانە قبوڵ بکەن و بزووتنەوەی خۆڕاگرییان لە دژی داگیرکاریی دەرەکی ڕێکخست.

دامەزراندنی ئەنجومەنی نیشتمانی گەورەی توركی.
لە ساڵی ١٩١٩ حکومەتێکی ئەڵتەرناتیڤیان لە ئەنقەرە دامەزراند بە ناوی (ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا)
لە ٢٣ی نیسانی ١٩٢٠ بە فەرمی دامەزرا و ئەتاتورک سەرۆکی ئەو ڕێکخراوە بوو. وەک دەزگایەکی یاسادانان بۆ بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی کاری دەکرد و بەرپرسیار بوو لە داڕشتنی یاسا و ڕێکخستنی ئۆپەراسیۆنی سەربازی دژی هێزە بیانییەکان بە تێپەڕبوونی کات، پشتیوانی لە ناوچە جۆراوجۆرەکانی ئەنادۆڵ بەدەستهێنا و توانی بەرەیەکی یەکگرتوو لە دژی داگیرکاری دەرەکی دامەزرێنێت. لە ساڵی ١٩٢٣ دا بە سەرکەوتوویی دانوستانیان کرد بۆ کۆتایی هێنان بە دوژمنایەتی لەگەڵ یۆنان و زلهێزەکانی تری هاوپەیمانان لە ڕێگەی پەیمانی لۆزان، دوابەدوای ئەم پەیماننامەیە تورکیا وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ ناسێندرا و ئەتاتورک بوو بە یەکەم سەرۆک کۆماری تورکیا، پاشان بە سەرکردایەتی ئەتاتورک وەک ئەنجومەنی نیشتمانی گەورە پێکهێنرایەوە. ئەمڕۆ ٢٣ی نیسان وەک ڕۆژی سەروەری نیشتمانی و منداڵان لە تورکیا بەڕێوەدەچێت بۆ یادکردنەوەی هەم دامەزراندنی و هەم خۆبەخشی ئەتاتورک بۆ بنیاتنانی کۆمارێکی دیموکراسی کە بەهای پەروەردەی بۆ هەموو هاووڵاتیان دانابوو . دوای هەڵوەشاندنەوی ئەنجومەنی نوێنەران لە ئەستەمبۆل لەلایەن هاوپەیمانان پێویست بوو حكومەتێكی تر جێگای بگرێتەوە بۆ پڕكردنەوی ئەو بۆشاییەی كەلە دەسەڵات دروست ببوو، بۆیە مستەفا كمال بەڕاوێژ كردن لەگەڵ هاوڕێكانی بڕیاریان دا ئەنجومەنێك پێك بهێنن، ئەم ئەنجومەنە ناونرا ئەنجومەنی نیشتمانی گەورە.
ئەنجومەنی نیشتمانی گەورە لە(233)ئەندام پێك دەهات، لەم ئەندامانە(105) كەس ئەوانە بوون كە لە ئەستەمبۆل ڕایان كردبوو، لە (23/نیسان/1920 ) ئەنجومەنی نیشتمانی كرایەوە و یەكەم دانیشتنی ئەنجام دا، مستەفا كمال پاشا كرا بەیەكەم سەرۆكی ئەنجومەن و ئەنجومەنی نیشتمانی بەتاكە دەسەڵات هەژمارکرا بۆ گەل، ئەوەی لێرەدا پێویستە ئاماژەی بۆ بکرێ ئەوەیە ،کەدوای دامەزراندنی
ئەنجومەنی نیشتمانی چەند بڕیارێكی دەركرد كە گرنگترینیان: یەکەم.بڕیار درا لەسەر دامەزراندنی دەوڵەتێكی توركی وەك ئەوەی لەبەڵێن نامەی نیشتمانی دا ئاماژەی پێكراوە.
دووەم. بریاردرا بەهەڵوەشاندنەوەی هەموو ئەو ڕێكەتنامانەی لە پاش ئاگربەستی مۆدرۆس مۆركرابوون رەتکردنەوەی تەواوی ئەو یاسایانەی کە لە دوای داگیرکردنی ئەستەمبۆلەوە لە ١٦ ئاداری ١٩٢٠ەوە دەرچووە لە لایەن سولتانەوە،ئەمەش لەبەر ئەوەی لەو بەروارەوە دەسەلات لە ئەستەمبۆل سەربەخۆ نەبووە و بریارەکانی لە ژێر فشاری هاوپەیمانان دەرکردووە لە(24/ نیسانی /1920) مستەفا كمال پاشا لەبەردەم ئەنجومەن وتارێكی پێشكەش كرد تیایدا تیشكی خستەسەر ڕووداوەكان لە ئاگربەستی مۆدرۆسەوە تا كردنەوەی ئەنجومەن هەرچەندە ئەنجومەن دامەزرا بەڵام تا (2/مایسی/1920) حكومەت پێك نەهات كەنۆ وەزارەتی لەخۆدەگرت:
(1-وەزارەتی دەرەوە . 2-وەزارەتی دارایی . 3-وەزارەتی ئابووری . 4-وەزارەتی داد . 5-وەزارەتی پەروەردە . 6-وەزارەتی تەندروستی . 7-وەزارەتی شەرعیە (ئەوقاف) . 8-وەزارەتی جەنگ . 9- وەزارەتی برگری میللی)
دوای ئەم هەنگاوەی حكومەتی ئەنقەرە حكومەتی سوڵتان و هێزەكانی هاوپەیمانان تواناكانیان خستەگەڕ بۆ لەناوبردنی بزووتنەوەی نیشتمانی
یەکەم.سوڵتان فەرمانی دەركرد بەلەناو بردنی بزووتنەوەكە. دووەم.داوای كرد گەنجەكان بەشداری بكەن لەسوپای خەلیفە.
سێیەم.لە(11/مایسی/1920) مەحكەمەی سەربازی بڕیاری لەسێدارەدانی غیابی بۆسەركردەكانی بزووتنەوەكە دەركرد كەلەنێوانیان دا(مستەفا كمال پاشا)هەبو.
چوارەم.لەڕێگەی پیاوانی ئایینی فتوا دەركرا كەلەناوبردنی بزووتنەوەی كمالی كارێكی شەرعیە. پێنجەم.هەروەها چەندان خۆپیشاندان و ناڕەزایی ڕێكخران لەدژی حكومەتی ئەنقەرە بەڵام ئەم ناڕەزایەتیانە ئەنجامی نەبوو.شەشەم. ئۆپەراسیۆنی فراوان بۆ دەستگیركردنی لایەنگرانی بزووتنەوەكە دەستی پێكرد.
مەبەست لەم كارانەی سوڵتان گەڕانەوەی دەسەڵاتی بوو بۆسەر ئەنادۆڵ،بەڵام بەم كردارانە سوڵتان نەیتووانی سەركەوتن بەدەست بهێنێ،بەلكو بەپێچەوانەوە لەم قۆناغەدا بزووتنەوەی كمالی لەقۆناغی ناڕەزایی و خۆپیشاندان كەوتە قۆناغی شەڕی چەكداری،لەماوەی ساڵی 1920 چەندان شەڕو پێدادان لەگەڵ داگیركەر ڕووی دا . بزووتنەوی نیشتمانی توركی لەناوچەكانی (ئورفا و مەرعەش و عنتاب و ئەدەنە و مێرسین) لەدژی فەرەنسا سەركەوتنیان بە دەست هێنا، لەهەمان كاتیشدا فەرەنسیەكان و ئینگلیزەكان لە عیراق و سوریا و میسر ڕووبەڕووی شۆڕش و ڕاپەڕین بوونەوە . بۆیە هاوپەیمانان بیریان لەوەكردەوە هانی یۆنانیەكان بدەن بۆ لەناوبردنی بزووتنەوەی نیشتمانی،هەربۆیەش هێرشی یۆنانیەكان لە(22/حوزەیرانی/1920) دەستی پێكرد و توانیان هەندێك ناوچەی ئەنادۆڵ لەڕۆژهەڵاتی تەراقیا داگیربكەن و دەستی بەسەردابگرن.

تۆ سەیرکە ؟ یەک دێڕ ، ووشەیەک نابینی هەڵەی ڕێزمانیی و ڕێنووسیی تێدا نەبێ ..
ــ( ئەمە تۆ چیت نوسیوە دادە ؟ خەڵکی توزخورماتڕڵم ..ئەبێ بنووسی توز خورماتوو ..کارەسات لەوەدایه مامۆستای زمانیشیت ! )
ووتی : ( فەرقی چییە ؟ حەسەن کەچەڵ یان کەچەڵ حەسەن …)
( تۆ باسی چی ئەکەی ؟ حەسەن و کەچەڵ ،نیهاد و گوزارەن ئەتوانی پێش و پاشیان بخەی ، بەڵام ئەمەی تۆ هەڵەیە ..هەڵە..خورماتڕڵ لە کوێ و خورماتوو له کوێ ؟ بێجگە لەوە ، ناوەکەیشت هەڵە نوسیوە ، نوسیوتە شازن ، ئەمە یەعنی ئەوان شزوزیان هەیە ..لە کاتێکدا ئەبوو بتنوسیایه شاژن )
هەر گوێیشی نەدایە .. دەسگیرانەکەی تێلی بۆ کرد ( ئەها دەستم چی لێ هاتووە ) لەگەڵیدا وێنەی دەستەکانی بۆ نارد ، سوور بووبوونەوە ،
( ئەمە چیە ؟ بەس نەڵێی غاز تەقیوەتەوە ؟ )
( نا .. کاڵێی خوشکم تەکلیفی کرد لەگەڵیان بچم دڕک و داڵەکانی حەوشەکەیان بژار بکەم ..چەند ساڵە پشتگوێیان خستووە .. دڕک و داڵ هەموو دەستی خواردم ..جا .. )
( جا چی ؟ )
( جا هاوسەرەکەیشی برایەکی سینگڵی خوێڕی هەیە ، نازانم چۆن پەیا بوو فرسەتی هێنا ، ویستی پەلامارم با .. ڕامکرد .. )
تف لە دەمییا ووشک بوو ، ئەمە چییە ؟ شتی وا چۆن ئەبێ ؟
( چۆن شتی وا قبوڵ ئەکەی ؟ )
ئەو بە سادەییەکەوە ووتی : ( سینگڵی خوێڕی هەروان ..ڕیسوان ..)
سەعیدی پارێزەر ، لە ڕێی واتس ئەپەوە پەیوەندی پێوە کرد ، ووتی لەماوەی سەعاتێکدا ئەبێ له دادگا ئامادە بیت ، هەموو خاوەن پشکەکان ئامادەن ، هەر تۆ نەهاتووی ..
ئۆی ! چۆن ئەمەی له بیر چوو ؟ ..به بەڕێوەبەری بەشی ووت : ( دوو سەعات مۆڵەتم ئەوێ ..)
ووتی : ( خۆت ئەزانی بەڕێوەبەری کارگێڕیی تازەمان بۆ هاتووە ، هەتا دوو هەفتە ، ئۆف و مۆڵەت نەماوە .. )
( بەڵام من هەر ئەبێ بڕۆم ، مەسەلەکە ماڵوێرانییە .. )
ئەوەی ووت و فەرمانگەی بەجێهێشت .. لە ڕێ نوکەیەک له مۆبایلەکەیەوە هات ، کورتە نامەیەک بوو ، لە مامۆستای توزخورماتووەکەوە ، کە بە هەڵە نوسیبووی توزخورماتڵ ..نوسیبووی : یەع ! خوا یارمەتی ژنەکەت با ، زۆر چەنەبازی..
لە داخا دەهریی بوو ، ویستی پیایا بێتە خوارەوە ، تەماشا ئەکا ناتوانێ .. تومەز خستوویەتیە لیسی ڕەشەوە .. تف ! لە چارەت ، دە وەرە ئەوە مامۆستای زمان بێ ..
سەعیدی پارێزەر ، زەنگێکی تری بۆ لێدا ، زیاتر لە پەنجا کەس چاوەڕێی تۆین ..
( ئەزانم ..لەناو سەیارەدام ، کەمئەندامەکان مانیان گرتووە ، فولکەی بەردەم نوسینگەی پەرلەمان فەرتەنەیە ، هەوڵ ئەدەم بە کۆڵانی خوار تاباندا خۆم قوتار بکەم )
پێچی کردەوە ، پیکابێ شکاندیەوە بەسەریدا ، خوا ڕەحمی کرد چەمەلەغێکی نەبرد ، جووتێ سمێڵی چەوری ناشیرینی نیوە زەرد بە دوکەڵی ڤایپ و نێرگەلە ، لە جامەکە هاتنە دەرەوە و بە دەنگێکی ناساز بۆڵاندی : ( چییه ؟ ئەفەنی فەردە! کوشتنت هاتووە ؟ )
ویستی دابەزێ و .. داخی مامۆستای خورماتڕڵ و سینگڵی ڕیسوای پێ بڕێژێ ، بەس تەماشای تابلۆی پیکابەکەی کرد ، هی وەزارەتی پێشمەرگە بوو ، ئەمانە بە قەوانی فیشەک ددان پاک ئەکەنەوە ، هی ئەوە نین گاڵ لە گاڵیانەوە بئاڵێنی …
زەنگێکی لە دایکییەوە بۆ هات : ( حەبی زەغتەکەت بیر نەچێ . . دوو دەسک کەرەوزی ناسک و دەسکێ تەرخونیش . . چڵی تەرخونەکە نەشکایەوە ، مەیکڕە .. )
( بەڵێ باش )
دیسان نوکەیەک لە مۆبایلەکەیەوە هات ، دەسگیرانەکەی بوو ، وێنەی کرێمێکی بۆ ناردبوو ، دێرمۆدین ..نوسی بووی ئەڵێن ئەمە بۆ جێ دڕکەکان باشە ، ئەگەر ڕێت کەوتە دەرمانخانەیەک بیکڕە ، با هی کۆمپانیای حیکمەی ئورودونی بێ …
لەناکاو بەڕێوەبەری بەش ، پەیوەندی پێوە کرد : ( بەڕێوەبەری گشتی و بەڕێوەبەری کارگێڕی ئەگەڕێن .. لە کوێی ؟ هەرچیت کردووە ، وەرەوە بۆ فەرمانگه ..غیابات ئەنووسن ! )
لەو کاتەدا کەمئەندامێک بە خڕکە بەردێکەوە هاتە بەردەم ئوتومبیلەکەی بەو حاڵە ، ئوتومبیلەکەی ڕاگرت و نەیشێلا ..
( چییە کاکە ؟ ئەیهاوار ..خەریک بوو بتشێلم .. )
کەمئەندامێکی بە تەمەنی سەروڕیش سپی بوو ، چاوێکی داخرابوو ، دەستێکیشی لە پشت ئانیشکەوە نەمابوو ..
( منیش بۆیە وامکرد بمشێلی .. ئێمەمانان بۆچی باشین ؟ با هەر ئێوەی بۆرژوا بژین ..مومبارەکتان بێ ..! )
بە دەست خۆی نەبوو لە قاقای پێکەنینی دا.. نەیزانی چی بڵێ ، خۆیشی نەیزانی چۆن خۆی کرد بە کۆڵانی دەستەچەپدا و لەو بەڵای سەرە خۆی قوتارکرد ..
بە سەعیدی پارێزگاری ووت : کێ له کێوە دیارە ، من ناتوانم بێم .. خۆت وەکیلی منیت ، شتێکم بۆ بکە .. لە فەرمانگە ئیشی گرنگم هەیە ، ناتوانم ئامادە بم ..
نەیهێشت پارێزەرەکە قسە بکا ، دایخستەوە.. هاتەوە بۆ فەرمانگە ، هیچ گەراج و جێگایەک نەمابوو بۆ پارکی ئوتومبیل ، پۆلیسێکی هاتووچۆیش بە دەفتەرێکی شینباوی سزاوە، یەک یەک سزای سی هەزار دیناریی ئەنووسی وئەیکرد به فڵچەی ئوتومبیلەکانەوە .. ئەوەندە جوان ئەو کارەی ڕادەپەڕاند ،پیاو دڵی لە خۆی دادەما ..
لەبەردەم ماڵێکدا داینا ، لە دیوارەکەی نوسرابوو : ئوتومبیل لێرە ڕامەگرە ، حەیوان !
بە ڕاکردن خۆی گەیاندە فەرمانگە ، بەڕێوبەری گشتی وبەڕێوەبەری کارگێڕیی نەگەڕابوون ، هەر بۆ ترساندنی فەرمانبەران ، وترابو ئەگەڕێن هەتا تۆزێ گورج بنەوە ، ئەگینا لە ڕاستیدا بەڕێوەبەری گشتی چووبووە گەشتی فەڕەنسا و .. بەڕێوەبەری کارگێڕیش لە گەشتی عەمرە بوو ..
بە بەڕێوەبەری بەشی ووت : ( ئەزانی لە دادگا ئێستا قوڕ ئەکرێ بە سەرما ؟ ئەم تەلەفۆنە چی بوو کردت ؟ )
(سەرباری پیاوەتیی وام پێ ئەڵێی ؟ من حەزم نەکرد قەتعە ڕاتب کرێی ..)
سەعیدی پارێزەر ، زۆر خراپ پیایا هاتە خوارەوە ، تەنانەت پێی ووت وائەزانی ئێمە خزمەتکاری باوکتین ؟ ئاخر چاوت شینە ؟ قژت کاڵە ؟ چی ؟ ئەمە بابەتی پشکە پشک ،ئەو عالەمە چاوەڕێی تۆن ، ئەبێ هەموو خاوەن پشکێ پەنجە مۆر بکا .. دادوەر خەریکە شێت ئەبێ ، نوێنەری پەرلەمانی ناوەند هاتوون ..ئەو حەوشەیە هەمووی حیمایە و دەست وپێوەندە ..
دیسان تف لە قوڕگیا وشک بوو ، ( ئێستا من چی بکەم ؟ )
سەعیدی پارێزەر لە قاقای پێکەنینی دا ، ووتی : ( هیچ .. گاڵتە ئەکەم
..دادوەرەکە نەهات ، لە بەغاوە میوانی هاتبوو ، خستیانە دوو مانگی تر .. شانسی تۆ بوو! )
خەریک بوو پیایا بێتە خوار ، هەرچی خوا پێی ناخۆشە بەم سەعە خوێڕییەی بڵێ کە مەگەر خوا بزانێ چۆن کۆلێژی یاسای تەواو کردبوو ..ئەڵێن لە کۆلێژ ناویان نابوو سەعە خەنە .. بەردەوام کیسە خەنە و شوشە هەنگوینی به بەرتیل بۆ مامۆستاکانی هێنابوو ..
زەنگێک ووریای کردەوە ، خوشکەکەی بوو : ( تۆ بە ڕەوای حەقی ئەزانی من کە ئافرەتێکم ، بڕۆم بۆ تاقیگەی ئوتومبیل و بەڕاد و مرور ؟ )
(بۆ چی بووە ؟؟ )
( ئێ ساڵانەی ئوتۆمبیلەکەم تەواو بووە ، کەی دێی ئەو ئیشانەم بۆ تەواو کەی ؟ )
ویستی بڵێ باش ، لە پڕ تەقییەوە به سەریدا : ( ئەی کوڕەکەت؟ خۆ کافیتریا نیە لەم شارەدا نیسکافەی تیا نەخواردبێتەوە ..ها ؟ ئەو هەر لێ ئەخوڕێ ، حەقی نییە بەسەر سەرئێشەی فەحس و مروورەوە؟؟ ها؟ ….)
دایخستەوە ..بیریکردەوە، سمێڵە چەورە زەردبووەکەی ناو پیکابی وەزارەتی پێشمەرگەی بیر کەوتەوە، یەعنی چی ئەیشکێنێتەوە بەسەرما و هێشتایش من مردنم هاتووە !؟ .. هەر لە خۆیەوە پەشیمان بوو لەوەی کە بۆی دانەبەزی ونەیووت : ئادەی دایک سۆزانیی .. وەرە .. بزانم کاممان مردنمان هاتووە؟
بەڵام شتێکی تری بیر کەوتەوە ، ئا .. بەو سمێڵە بابڕەیدا ، کەرەوز .. دوو دەسک کەرەوز و تەرخون .. ئەگەر لاسکی تەرخونەکە نەشکێتەوە نابێ بیکڕم ..
زەنگێکی بۆ هات ، دەسگیرانەکەی بوو : ( چیە ؟ لەوساوە دەنگت نیە .. لەوە ئەچێ عاجز بووبی .. وەڵا نەمهێشت دەستی بەر دەستم بکەوێ .. ئەو هەروایە .. جوانەگایەکە بۆ خۆی ..لێی ناگیرێ .. )
بیری چووبۆوە .. باسی چی ئەکا ..
کامە ؟ جوانەگای چی ؟
ئاخر توخوا ڕاستە خۆت دوو کوڕی هەرزەکارت هەبێ ، داوای تازەکردنەوەی ساڵانەی ئوتومبیل له من بکەی ؟
لەناکاو ، لافیتەیەکی ڕەش کەوتە بەرچاوی .. دۆش داما .. ناوی خۆی بوو .. لەهەمان بەرواری ئەو ڕۆژەدا ، لەبەردەم شیریایی داباندا ، بە کارەساتێکی دڵتەزێن مردبوو .. سمێڵ بابڕەکە بە دەمانچەیەکەوە هاواری ئەکرد ، جنێوی به دایکم داوە .. دایک ..چۆن کەللەی ناپژێنم ..؟؟
تەماشای چواردەوری خۆی کرد ..یەک دوو قاچی دا بە زەویدا ، گوێی لە هیچ نەبوو .. هەستی کرد گوێچکەکانی کپ بوون .. سکرینی مۆبایلەکەی داگیرساوە ، بەڵام گوێی له زەنگەکەی نییە و ..نایشتوانێ بخوێنێتەوە ، کێیە پەیوەندی ئەکا .. پۆلیسی هاتو چۆ ، بە جووتێ سمێڵی ماش و برنجی زۆر پڕەوە ..بە ورگێکی زلەوە ، بە زەردەخەنەیەکی وەک هی مۆنالیزاوە ، پسوڵەی سزای سی هەزار دیناریی ئەکرد بە فڵچەی ئوتومبیلەکانەوە .. بە جۆرێ ،پیاو دڵی لە خۆی دادەما .. گوێی لە شین و هاوار و زریکەی دایکی بوو : قوربانی ئەو کەرەوز و تەرخونە ناسکە بم کە لە عەلاگەکەی دەستتا بوو .. ناسک ناسک ،لاسکەکانی ئەشکانەوە ..
کۆمەڵێ پیاو بە ڕاکردن هاتن بۆ لای و هەڵیانگرت و خستیانە سەر شانیان ..دوای ئەوە ئیتر نەیزانی چی ڕووی دا ..

وه‌ك ده‌زانین ( باخچه‌ی منداڵان ده‌زگایه‌كیپه‌روه‌رده‌یی تایبه‌ت به‌ منداڵانی قۆناغی پاش دایه‌نگه‌ و پێش چوونه‌ قوتابخانه‌یه‌) چیرۆک و هۆنراوەش بۆ منداڵان بە گشتی و منداڵانی باخچە بەتایبەتی ،گرنگی خۆی هەیە و لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە تایبەتمەند بێت بۆ تەمەنیان چونکە تەمەنی ( ٤ و ٥ ) ساڵی کە لەباخچەی منداڵاندا ئاستی یەک و ئاستی دوویان پێدەوترێت کاریگەری زۆری دەبێت لەسەریان و لە هەمان کاتیشدا کە چێژی لێوەردەگرن زانیاری و بەها پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و ژینگەیی و تەندروستی و ڕەوشتی و نیشتمانی و کام بەهاو زانیاری بۆ ئاستی ئەوان شیاوبێت دەتوانرێت لەڕێگەی ئەو ژانری هۆنراوە،چیرۆک،ئۆپەرێت،شانۆیی ،ئاراستەیان بکرێت بە مەرجێک ڕەچاوی تایبەتمەندییەکانی قۆناغ و ئاستەکەیان بکرێت.ناکرێت هۆنراوەیەکی دوور و درێژ و پڕ لە وشەی دوور لە فەرهەنگ و دنیای منداڵ ئاراستەی منداڵ بکرێت ،ئەوان بە دووبارە کردنەوە و بەو ئاوازەی بۆی دانراوە لەبەری دەکەن و بۆت دەڵێنەوە،بەڵام لێیتێناگەن، هیچی لێوە فێر نابن،کاریگەری تەواوی نابێت لەسەریان.جاری وا هەیە منداڵێک کە داوای گۆرانییەکی لێبکەیت یان هۆنراوەیەک، بۆت دەڵێت،بەڵام کەلێی دەپرسیت واتای چییە؟یان چی لێتێدەگەیت؟ئەو هیچ وەڵامێکی نییە تەنها لەبەری کردووە کە بەدووبارە بوونەوە گوێی لێبووە،ئیتر لە هەرشوێنێک بووبێت.بۆیە وا پێویست دەکات بە وریاییەوە هەم چیرۆک هەم هۆنراوە بە منداڵ بڵێین یان پێیان لەبەر بکەین یان بۆیان بکەین بە گۆرانی.من زۆر جار لەسەردانیکردنم بۆ باخچەکانی منداڵان یان قوتابخانەکان یان کە چالاکی باخچەیەک یان قوتابخانەیەک دەبینم ڕاستەوخۆ یان بە ڤیدیۆ بە ڕوونی ئەو دیاردەیە هەست پێدەکەم و لەناخەوە ئازار دەچێژم بۆیان.بۆیە لێرەدا ئەوەی گرنگە و پێویستە هەمووان بەتایبەتی دڵسۆزان و خەمخۆرانی بواری پەروەردە بەشێوەیەکی باش ئاوڕی لێبدەنەوە دانانی پڕۆگرامێکە بۆ باخچەی منداڵان کە کۆمەڵێک هۆنراوە و چیرۆک و شانۆیی و ئۆپەرێت بگرێتەخۆ کە بۆ ئاستی یەک و ئاستی دووی باخچەی منداڵان بگونجێت و لیژنەیەک کە کۆمەڵێک شارەزا و پسپۆڕی بوارەکانی پەروەردەیی و ئەدەبی و هونەری و زانستی و ژینگەیی و زمانەوانی و تەندروستی و کۆمەڵایەتی و دەرونی سەرپەرشتی بکات و بە پێی یەکەکان ئامادە بکرێت کە مامۆستایان لە باخچەی منداڵاندا سودی لێوەربگرن وڕۆژانە بەکاری بهێنن، کە من لای خۆم کۆمەڵێک چیرۆکم بەپێی یەکەکان ئامادە کردووە خۆزگە کاری لەسەر دەکرا،وەک هۆنراوە و ئۆپەرێتیش پێشتر کارێکم بۆ باخچە کردووە بەڵام لەئاستی خواستی مندا نەبووە.نەک وەک ئێستا هەر باخچە و هەر مامۆستایەک بە ئارەزووی خۆی هۆنراوەیەک یان چیرۆکێک هەڵبژێرێت و بە منداڵی بڵێت.لەوانەیە ئەو لەڕووی مۆزیک و ئاوازدانانەوە کەسێکی سەرکەوتوو بێت بەڵام شارەزایی وەکو پێویستی لەبارەی هەڵبژاردنی هۆنراوەکەوە نەبێت.کەئەمانە دەڵێم پشت بە زانیارییەکانم دەبەستم وەک مامۆستا و خەمخۆر و پەروەردەکار و لە هەمان کاتیشدا نوسەرێکی تایبەت بەمنداڵان و ئەو ئەزموونەی کە هەمە لەو بوارەدا .

نوسینی: عەلی حەمەڕەشید
سەرپەرشتیاری پەروەردەیی

خاتـوو جـودی بلـوم، ناوی تەواوی (جـودیـس نی سوسـمان) ە، نووسەرێکی ئەمریکی بەناوبـانـگە، لە نووسـینی چـیرۆک و رۆمـان بۆ منـداڵان و نەوجـەوانـان و گەورەکـان. جودی لە رۆژی (١٢/ فـێبروار/١٩٣٨) لە شاری (ئیزابێس) لە ویلایەتی (نیوجێرسی) لە وڵاتـە یەکگـرتـووەکـانی ئەمـریـکا، لە دایکـێکی مەسـیحی (ئـیـستـیـر نی رۆزنـفـێـڵـد سوسمان) ژنی مـاڵـەوە، باوکـێکی جـوولـەکە (رۆدۆڵـف سـوسـمان) ی پـزیـشکی ددان، لەدایکـبووە. بـرایەکی هەبـوو (دیڤــید) پێـنج ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو. جودی منداڵی دووەمی خـێزانەکەیەتی. خێزانەکەی بە رۆشنبیریی جوولەکە گۆش و پەروەردەکـراون. جودی بـلـوم چانسی ئەوەی پێـدرا، کە لە رێگای کـۆمەڵـێک چالاکـییەوە، بەهـرە و وزە داهـێنەرەکـانی خـۆی بسەلـمێنێـت. لەوانـەش بەشـداربـوونی لە وانـەی پیـانـۆ لێـدان و سەماکـردن. بە تایبەتیش چـێژێکی زۆری لە خـوێنـدنەوەی پەرتووک وەردەگـرت، ئەم خـووەش لـە دایـک و بـاوکـیـیەوە فـێـربـوو. بە بەردەوامیـش لە ئەنـدێـشـە و هـزریـدا چـیرۆکی دادەهـێنا. بەڵام وەکو منـداڵـێک خەونی ئـەوەی نەبـوو کە ببێـت بە نووسـەر.
جـوی کچـۆڵەیەکی جـوانی زۆر رووخۆش و گەشبین بوو. هەمیشە لێـوبەخـەنـدە بـوو.
جـودی بلـوم لە ساڵی (١٩٥٦) دا، لە قـوتابخانەی ئامادەیی (باتـین) ی کچـان بە پلەی نایـاب دەرچـوو. لە زانکـۆی نیـویـۆرک وەرگـیرا، لە سـاڵی (١٩٦١) دا، بـڕوانـامـەی بەکالـۆریـۆسی لە پـەروەردەدا وەرگـرت. بـوو بە مامـۆسـتای قـوتـابخـانەی ناوەنـدی.

لە ساڵی (١٩٥٩) دا باوکی جودی کۆچی دوایی کرد. هەر لەم ساڵەدا لە زانکۆدا لەگەڵ پارێزەر (جـۆن ئێـم بلـوم) دا، یەکترییان ناسی و هـاوسەرگیرییان کـرد. لێـڕەوە (بـلـوم) بوو بەنازناوی جـودی. دوو منـداڵیان بوو، کچەکەیـان (رانـدی ـ ١٩٦١) و کوڕەکەیان (لـۆرێنس ـ ١٩٦٣). لە ساڵی (١٩٧٥) دا، ئەم دوو هاوسەرە لە یەکتری جیابوونەوە.
هـەر لە سـاڵی (١٩٧٥) دا، جـودی بلـوم (تـۆمـاس ئەلف کـیتـشنـز) ی زانـای فـیزیـای ناسی و بە خـێرایی هاوسەرگـیریی لەگەڵـدا کرد. لە ساڵی (١٩٧٩) دا لەم هاوسەرەشی جـیابـۆوە.
جـودی لە ساڵی (١٩٨٧) دا، بۆ جـاری سێیەم هـاوسەرگـیریی کـرد. ئەمجارەیان لەگەڵ (جـۆرج کۆپـەر) ی مامۆستای پێشووی یاسادا هـاوسەرگیریی کرد. ئەم هـاوسەرگیرییە سـەقـامگـیری و بەخـتـەوریی پێـبـەخـشی. ماڵـیان گـواسـتەوە بـۆ (نیو مەکـسیکـۆ) لە ریستـۆرانەکـانـدا کـاریـان دەکـرد.
لە سـاڵی (٢٠١٢) دا، لە رێـگای پـشکـنینی سـۆنـارەوە، دەرکـەوت کـە مەمـەکـەکـانی جـودی بلـوم توشی شـێرپەنجـە بوونە. بە سەرکەوتـوویی نەشتەرگەریی مەمکـبڕین و دووبارە دروستکـردنی مەمـکـیان بۆ ئەنجـامـدا. شـێرپـەنجـەی نەمـا و چـاکـبـۆوە.
جودی بلوم نووسەرێکی ئەمریکی ناسراوە لە بواری ئەدەبیاتی منداڵان و نەوجەواناندا، بە داهـێنانی چـیرۆک و رۆمـانی خەیاڵی بـۆ منـداڵان و هەرزەکاران ناسراوە. سەنـگ و پێگەیەکی بـاڵا و رێـز و خۆشـەویستییەکی زۆری لەنـاو خوێنەراندا هـەیە، بە تایبەتیش لەنێوان نەوجەوانـانـدا کە سەرسامی نووسینەکـانـین. بلوم بەشداریی لە کۆرسێکدا کرد، لە لایەن زانکۆی نیویۆرکەوە کرایەوە بۆ ئەوانەی بەهـرە و حەزی نووسینیان هەبوو.
جودی بلوم لە ساڵی (١٩٥٩) وە، دەستی بە نووسین کرد. سەرەتا بە نووسینی چیرۆک دەستیپێکرد. یەکێکە لە نووسەرە لاوە پێشووەکان. زۆر چاودێرییان دەکرد و سانسۆر و فـشار و سەرنـج و ئابـڵـۆقـەیـان دەخـسـتە سـەر چـیرۆک و رۆمـانەکانی و تەنـگـیان بە نووسینەکـانی هـەڵـدەچـنی و لـۆمەیـان دەکـرد و تانـەیـان لە راشکاوی زمـانەکەی دەدا. چـونـکە لە هـەنـدێ لە رۆمـانـەکـانی دژەبـاوە، سەرنـجی خـستـە سەر هـەرزەکـاران و دەربارەی سـوڕی مانگـانەی کـچـان (بـێنـوێـژی) و گـێچـەڵی سێکـسی کـوڕان و وێنەی ئەنـدامانی جـەستە و سـێکس و خۆشەویستی و دەسترێـژی سێکـسی و جیابـوونەوە و مـردن بـوون بۆ منداڵان و هەرزەکاران. ئەم بابەتانەی هەرایـان نایەوە و بوونە هـۆی ورووژانـدنی مشـتومـڕ و دژایەتیکـردن. بەڵام بلـوم متمانەبەخـۆ و ئیـرادە بەهـێزبوو، نوێخـواز و داهـێنەر بـوو. کـۆڵی نەداو و درێـژەی بە نووسینەکـانی دا و رووبەڕووی چـاودێـری و سانسۆری و رەخنـەکـان بـۆوە.
جـودی بلـوم لە سەرەتادا کۆمەڵێک چـیرۆکی بۆ پەرتووکەکانی خوێندنەوەی قـوتابیـانی قـوتابخانەی ناوەنـدی نووسی. بۆ یەکـەم جـاریـش لە ساڵی (١٩٦٩) دا، پەرتـووکـێکی چـیرۆکی بە ناونیـشـانی (یەکـێک لە نـاوەڕاسـتـدایە، ئـەوە کەنـگەرۆ سـەوزەکـەیە) بۆ منـداڵانی نووسی و چـاپیکـرد. لە دوای ئەم پەرتـووکەیدا، لە ساڵی (١٩٧٠) دا، یەکەم رۆمانیشی بۆ منداڵان نووسی و چاپیکرد، بە ناونیشانی (ماڵی ئـیگی) باس لە خێزانێکی ئەمـریکی بە ڕەسـەن ئەفـریـقی دەکـات، کە مـاڵـیان دەگـوێـزنـەوە بـۆ گـەڕەکـێکی سـپی پێـستەکان. ئەمانـە نـاوی چەنـد پەرتووکـێکـن لە پەرتووکە چاپکـراوەکانی جـودی بلوم، کە بـریتین لە رۆمـان بۆ منـداڵان و بۆ هـەرزەکاران بۆ نـەوجـەوانـان و بۆ گەورەکـان:
(ئایا تـۆ لەوێـیـت خـودا؟ منـم، مـارگـرێـت ـ ١٩٧٠)، (چـیرۆکـەکـانی هـیچ شتـێک ـ بۆ پـۆلی چـوارەم ـ ١٩٧٢)، (هـەروەهـا بە شـیلای گـەورەش ناسـراوە ـ ١٩٧٢)، (ئـەوە کـۆتـایی جیهـان نییە ـ ١٩٧٢)، (دیـنـی ـ ١٩٧٣)، (بـلـوبـەر ـ ١٩٧٤)، (تـا هـەتـایە ـ ١٩٧٥)، (سـوپـەر فـۆدج ـ ١٩٨٠)، (چـاوی پـڵـنـگ ـ ١٩٨١)، (شـۆربـای رۆژانـی شەممە ـ ٢٠٠٦)، (ئەوەی منـداڵەکانت ئاواتـەخـوازن پێت بڵـێن ـ ١٩٨٦)، (هـاوڕیی دایـکی شـەڕانی ـ ٢٠٠٨)، (شـوێنـانێک هەرگیز مەبەستم نەبـوو کە لـێیبم ـ ١٩٩٩). ئەم رۆمانانەشی بۆ گەورەکان نووسیوە: (ویـفی ـ ١٩٧٨)، (ژنانی زیرەک ـ ١٩٨٣)، (خـوشـکانی هـاویـن ـ ١٩٩٨)، (لـە رووداوی بـەدوور لـە چـاوەڕوانـیـدا ـ ٢٠١٥).

جودی بلـوم لە ساڵی (١٩٨١) دا، بیـرەوەرییەکانی خۆی لە پەرتووکێدا بڵاوکردۆتەوە.
بلـوم تـێکـڕا زیاتر لە (٥٠) پەرتووکی چـیرۆک و رۆمـانی بۆ منـداڵان و نەوجەوانان نـووسـیوە و چاپـیکـردوون. پەرتـووکەکـانی وەریانگـێڕاون بـۆ (٣٢) زمـانی جیهـانی. تا ساڵی (٢٠٢٠) زیـاتر (٨٥) ملیـۆن دانـە لە پەرتـووکەکـانی لە جیهـانـدا فـرۆشـران. بەشی زۆری پارەی داهـاتی پەرتووکەکانی خستە (سندوقی منـداڵان) ەوە. کە لە ساڵی (١٩٨١) دا دایـمەزرانـد، بۆ پشتگیریکردن لە رێکخـراوەکـانی قـازانـج نەویسـت، کە هـانـدەری پەیـوەنـدیی بـاشی نێـوان دایـکان و بـاوکـانـن لەگـەڵ منـداڵـەکـانیان.
رۆمـانی (تا هەتـایە ـ ١٩٧٥) یەکەم رۆمانی جودی بلـومە، کە باس لە ژیانی سێکسی لە قـۆنـاغی هـەرزەکاریـدا دەکـات و بە ئاسـایی پیـشـانی داوە. بلـوم روونی کـردۆتـەوە سەرچاوەی ئیلهـامی ئەم رۆمانەی لە کچەکەی (رانـدی) یەوە بـۆی هـات، کە ئەو کاتە تەمەنی (١٣) ساڵان بوو. وتی دەمەوێت ئەو پەرتووکانە بخوێنمەوە کە کارەکتەرەکـان سێکسی بکەن، بەڵام دوای ئەوە نەمـرن. پاڵەوانی رۆمانی (تا هەتـایە) کـچ و کوڕێکی قوتابین. (کاتـرین دانـزگەر) و (مایکل واگـنەر ) کە لە دوو نامادەییدان، بە رێکەوت لە ئاهـەنگی جـەژنی سـەری ساڵی زاینی، یەکـتری دەبینـن و دەکەونە خـۆشـەویستیـیەوە.
ئەم رۆمانە، گەلێ بابـەتی ئاڵـۆزی نابـاوی لەخـۆگـرتـووە، وەکـو: مـلمـلانـێی خـێزانی، مـووبەکـردن، وێنـەی جەسـتە، سێکسی کـردن. بلـوم دەربـارەی نووسینی ئەم بابەتانە، بە تایبـەتیـش سـێکـس، روونی کـردەوە، کە پێـیـوایە منـداڵان پێـویستییان بـەوە هـەیە دەربارەی سێکس بـزانـن و زانیارییان هەبێت. خۆشی لە منداڵـیدا پـرسیاری دەربارەی ئـەم بابـەتە دەکـرد. بـۆ مـاوەی چـەنـد ساڵـێک، خـوێنـدنـەوەی ئـەم رۆمـانەی بلـوم لە لایەن دەزگـای چاودێـری و سانسۆرییەوە، لە ئەمـریـکادا قـەدغـە کـرا. ئەم رۆمـانە لە ساڵی (١٩٧٨) دا کرایە زنجیرە درامایەکی تەلەفـزیۆنی و لەسەر تۆڕی (س. بی. سی) نمایشکـرا. دواتـریش کـرا بە فـیـلمـێکی سـینەمـایی.
جـودی بلـوم بە نووسین و بڵاوکردنەوەی پەرتووکی شاکارە رۆمانی (ئایا تـۆ لەوێیـت خـودا؟ منـم مارگـرێـت ـ ١٩٧٠) ناوبانگی دەرکرد، بە تایبەتیش لەنـاو هەرزەکاران و نەوجەوانان دا، زۆرتـرین دانەش لەم پەرتـووکەی فـرۆشـرا. بلـوم لـەم رۆمـانەیـدا لە میانەی پاڵەوانی رۆمـانەکـەیەوە (مارگـرێـت سـیمـۆنە) وەک یەکـەم رۆمـانی، باس لە قـۆناغـی پێش هەرزەکاری و لە باڵـقـبوون و لە سێکس دەکـات. (مارگـرێـت) کچـێکی هـەرزەکاری (١١) ساڵانە. لە دایکێکی مەسیحی و لە باوکێکی جوولەکە لەدایکبووە. خـێزانەکەیـان گۆاستیانەوە بۆ شارێکی تـازە. مارگـرێت کـە بـە قـۆنـاغی باڵـقـبوون و هـەرزەکـاریـدا تـێـدەپـەڕێـت. وێـڵی دوای خـوێنـدنەوەی پەرتـووکـە سـێکـسیـیەکـانە. دەیـەوێـت لـە نهـێـنـیـەکـانی چـەمکـی جـەسـتـەی و لـە گـەشـەکـردن تـێـبگـات و چی پەیـوەنـدییـەکـیان لەگـەڵ ئـایـندا هـەیە. بـۆ رەوینـەوەی ئـەم گـومـانەی، راسـتەوخـۆ لەگەڵ خوادا قـسەدەکات، نابەڵەدە و نادڵنیایە دەیەوێت راستییەکان بزانێت، دەربارەی رازی ئـەو گـۆڕانـکارییـانەی کـە دێـنـە رێی، وەکـو بـۆ یەکـەمجـار ســوڕی مـانـگانە (بـێـنـوێـژی) و قـوتبـوونـەوەی مەمـکەکـانی و گـێـچـەڵی سـێکـسی کوڕان و… هـتد.
ئەم رۆمـانە بابەتی ئاڵـۆز و ورووژێنـەری دژەبـاوی لەخـۆگرتووە، وەک مـلمـلانێ و مشـتومـڕی نێوان خـێزان و چـەوسانـدنەوە و هـەژاری و وێنەی جەستەیی و خەم و سـێکـس و مـردن. جـودی بلـوم جەخـتی لەوە کـرد، کـە مەبـەسـتی لە نـووسینی ئەم جـۆرە بـابـەتـانـە دەربـارەی جـەسـتە و سـێکـس، بەخـشـینی زانیـاریی پێـویـسـت و رۆشـنبریی سـێکـسییە بە منـداڵان و هـەرزەکـاران و نەوجـەوانـان.
لە لایـەن ئەو کچـە هـەرزەکـارانەی کە ئەم رۆمـانەیـان خوێنـدەوە. بە سـەدان نامەی دەستخۆشی گەیـشتنە جودی بـلـوم. ئەوەیان بۆ نووسـیوە، کە رۆمـانەکەتمان زۆر بە دڵە، چـێژێکی زۆرمان لە خوێندنەوەی وەرگرت. خۆشمان لەگەڵ مارگرێت دەناسێنین. ئـەم رۆمـانە کـراوە بـە فـیـلـمـێکی درێـژ. راگـەیـەنـدرا کـە دەرهـێـنانی تـەواوبـووە، تـرەیـلەری (بەشێکی) فـیـلمـەکە لە مـانـگـی یـەکی ئەمسـاڵـدا (٢٠٢٣) بڵاوکـرایـەوە. لەوانـەیە لـە چەنـد رۆژی داهـاتـووی ئەمسـاڵـدا. تـەوای فـیلـمەکـە نمـایـش بکـرێـت.
رۆمانی (بلـوبەر ـ ١٩٧٤) باس لە کچـێکی قـەڵـەو دەکـات، کە لە پـۆلـەکەیـدا لەبـەر قـەڵـەوی و قەبەیی گـاڵتەی پێـدەکەن. رووداوەکـانی ئەم رۆمـانە لە: رادنۆ، ویلایەتی پەنسلڤـانیـا، لە یەکـێک لە گەڕەکەکـانی شاری (فـیلادلـڤـیا) یە.

لە رۆمـانی (کـۆتـایی جـیهـان نیـیە ـ١٩٧٢) بـاس لـەو کـێشـانە دەکـات کە دێنـە رێی منـداڵان، وەکـو چـەمکی جـیابـوونـەی دایـکان و بـاوکان و دۆخـی منـداڵان.

پەرتـووکەکـانی جـودی بلـوم، کەوتبـوونە نـاو بازنـەی دژایەتیکـردنەوە، یەکـێکە لـەو نووسەرانەی کە زۆرترین رەخـنەی لێـدەگـرن. لە (١٠٠) پەرتـووکی قەدەغـەکـراو لە جیهاندا، پێنج لە پەرتووکەکانی بلوم لە لیستەکەدان. بەڵام لەگەڵ ئەم دژایەتیکردنەشدا، جودی بلوم یەکێکە لەو نووسەرانەی کە بە ملێۆنان خوێنەر لە جیهانـدا پەرتووکەکانی دەخـوێننەوە، بە تایبـەتیش لە لایـەن هـەرزەکـاران و نەوجـەوانـانەوە.
جـودی بلـوم نووسـەرێکی کراوە و راستگۆیە دەربارە ئەوبابەتانەی کە لە رۆمانەکانیدا نـووسـیوون. هەمـوو ئەو رەخـنانەی کە لـێیانگـرت کـوڵـیان پـێی نەدا و سـاردنەبـۆوە.
ئەمساڵ (٢٠٢٣) جودی بلوم یەکێکە لەو (١٠٠) کەسایەتییە هەڵبژێراوانەی کە رۆڵی کـاریگەرییـان لە جـیهـانـدا هـەبـوو، لـە لایـەن گـۆڤـاری (تـایـم ) ەوە هـەڵـبژێـراون.
جـودی بلـوم، سەرەڕای ئەوەی کە نووسەر و مامۆستا بوو، لە چەنـد بـوارێکی کەشدا چـالاکوانێکی چـالاک بوو. داکۆکیکەرێکی سەرسەخـت بوو لە ئازادی هـزری و ئازادی خوێنـدنەوە. شەڕی لە دژی لە چـاودێـری و سانسۆری خستـنە سەر بیـروڕای ئـازاد و قەدەغـەکـردنی پەرتـووک دەکـرد. کە لە ساڵانی هـەشـتاکـانـدا، چـەنـدیـن پەرتـووک لە ئەمـریکادا قـەدەغـەکران. بلـوم ئەندامێکی چالاکی دەستەی بەڕێوەبەری (ئەنجوومەنی هـاوپەیـمانی نیشـتـمانی) بوو، لە دژی سانسۆرکردن و چاودێـری. ئەنـدام و رازگـری دامـەزراوەیـەکی فـێرکـاری و خـێرخـوازی بـوو، بە نـاوی (کـۆمـەڵـەی نـووسـەران و وێـنەکـێشانی منـداڵان). دامـەزرێنـەر و بەڕێـوەبـەری دامـەزراوەیـەکی خـیرخـوازی و پـەروەردەیـی بـوو، بـە نـاوی (سـنـدوقـی منـداڵان). ئـەنـدامی (دەسـتـەی کـارگــێـڕی سـەنـدیـکای نـووسـەران) بـوو. لە چـەنـدیـن کـۆمـەڵـەی کەشـدا ئەنـدام بـوو.
زۆر لە رەخنەگـرانی پسپۆر، ستایشی جودی بلومیان کـرد، کە دەیەوێـت بە رێگایەکی راست و دروست و تێگەیشتن و بێ شەرمکـردن، مامـەڵە لەگەڵ تەمەنی باڵـقـبوون و هـەرزەکـاران و لەگـەڵ چـەمـک و بابـەتە هـەستـیارەکـانـدا دەکـات.
بەڵام لە لایەن هەنـدی لە دایکان و باوکان، رەخنەگـران، گـروپە سیاسییەکان، پیاوانی ئاینی، خـاوەنی پەرتووکخـانەکانەوە، بە تـونـدی رەخـنەیەکی زۆریـان لە جـودی بلـوم گـرت. هەڵمەتێکی زۆریـان دەستپێکـرد بۆ قەدغـەکـردن و کـێشانەوەی پەرتـووکەکانی لە پەرتووکخانەکانـدا. بانگەشەی ئـەوەیـان دەکـرد کە جـودی بلـوم، بە راشکاوی و بە زەقی، مامەڵەی لەگەڵ سوڕی مانگانە و سـێکـس و گەشـەکـردنی ئەندامانی پۆشراوی جەسـتەی کچـان و کـوڕان و باڵـقبـوون و خۆشـەویستی کـردووە. بێ ئـەوەی گـوێ بە سۆزداری و بە رەوشـت بـدات. ئەمەیان بە سنووربەزانـدن و بە سـووکایەتیکـردن بە ئایـن دەزانی. بەڵام زۆری پێنەچـوو، زۆرتـرین دانە لەو پەرتووکە رەخنەڵێگـیراوانەی فـرۆشـران و زۆرتـریـن خـەڵاتی لیـوەرگـرتـن و رێـزلـێـنانیـان پێـشکەشی کـرد.
جـودی بلـوم لە ساڵی (٢٠١٨) دا، لەگـەڵ (جـۆرج کـۆپـەر) ی هـاوسەریـدا، لە شاری (کـی وێـسـت) دا، فـرۆشـگایـەکی فـرۆشـتـنی پەرتـووکی قـازانـج نەویسـتیان کـردەوە.
چـەنـد رۆمـانـێکی جـودی بلـوم کـراوان بە فـیلـمی سـینەمـایی، کە هـەنـدێکـیان خـۆی لەگـەڵ کـوڕەکـەیـدا سـیـناریـۆی بـۆ نـووسـیـون. (لـۆرێـنـس) ی کـوڕی لـە ئـێـسـتادا، دەرهـێـنەرێـکی سـیـنەمـایی و سـیناریـۆنـووس و بەرهـەمهـێـنەر و نـووســەریـشـە. کچـەکەی (رانـدی) کـچی، (ئیلییۆت کیفارت) زۆر هـاوکـاری داپیـرەی دەکـات. جـودی بلوم کچەزاکەی زۆر خۆشدەوێت و بوتە مایەی خەمڕەوێنی و شادی بۆی. شانازی بۆ ئەو دەگەڕێتـەوە، کە هـانی داپیـرە بلـومی دا، بۆ ئەوەی رۆمـانی (فـودج) بنووسـێت.
سەرجەم زیاتر لە (٩٠) خەڵاتی بەنـرخ و میـدالـیای زێـڕ و رێـزلـێـنایان پێـشکەش بە رۆماننووس جودی بلوم کرد. لێرەدا تەنها ناوی دوانزە خەڵات و رێزلێنانی دەنووسین:
() خـەڵاتی پەرتـووکی نایـابی ساڵ، بۆ فـیلـمی رۆمـانی (ئایـا تـۆ لەوێيـت خـودا؟ مـن مـارگـرێـتم) ـ لە لایـەن رۆژنـامـەی (نیـویـۆرک تـایـمز) ەوە ـ ١٩٧٠ () خـەڵاتی هـەڵـبژاردەی منـداڵان ( سوپـەر فـۆدج ) لە لایەن کۆمـەڵەی نێـودەوڵەتی خوێنـدنـەوە و ئەنجـوومـەنی پەرتـووکی منـداڵان ـ ١٩٨١
() خـەڵاتی مـرۆیی ئـیـلیـانـۆر رۆزڤـێـڵـت ـ ١٩٨٣ () خـەڵاتی ئازادیی خـوێندنەوە (کـارل سانـدبـێرگ) لە لایـەن پەرتووکخـانەی گـشتی شـیکاگـۆ ـ ١٩٨٤
() خـەڵاتی ئـازادییە شـارستانییەکـان ـ لە لایـەن یەکـێتی ئازادییە شـارستانییەکـان ـ ئەتـڵەنـتا ـ ١٩٧٦ () خـەڵاتی باشتریـن نووسەر ـ لە لایەن میـدیـای لاوانی باشووری ئوسترالیا ـ ١٩٨٨
() مەدالـیای زانکـۆی باشووری میـسیسیـپی ـ بـۆ بەشـداریکـردنی تا هـەتـای ژیـانی، لە ئەدەبیـاتی منـداڵان ـ ٢٠٠٩ () خـەڵاتی نەوجـەوانـانی پـێگەیشـتوو ـ لە لایـەن شیکاگـۆ تـریبـیون ـ ٢٠١٣
() خـەڵاتی ئەنجـوومـەنی ئەدەبیـات بـۆ هـەرزەکـاران (ئـالان) ـ ٢٠١٣ () خـەڵاتی نیشـتمانـیی ئازادیی هـزری ـ هـاوپەیـمانی مامۆستایـنی زمـانی ئینگـلیزی (نکـتە) ـ ٢٠١٣
() خـەڵاتی ریگـیـنا ـ کـۆمەڵـەی پەرتـووکـخـانەکـانی کـاسۆلـیکی ـ ٢٠١٥ () بـڕوانامەی دکتۆرای رێزلێنان لە ئەدەبدا ـ لە لایەن کـۆلـێژی (مـاونـت هـۆلبـوک).
ئەمانە و چەندین خـەڵات و مەدالـیا و رێـزلێنانی تریان بە جـودی بلـوم پێشکەش کرد.
جـودی بلـوم، لە ئێستادا تەمەنی (٨٥) سـاڵە. لە نووسینی ئەدەبیات دانەبـڕاو و درێـژە بە نووسین و بە چالاکی دەدات. چەنـد رۆمانێکیشی نووسیوە کە هـێشتا چاپ نەکراون.
فـیلمـێکی بەڵـگەنــامەیی (دیکـۆمێـنـتـاری) شـیان لەسـەر ژیـانی دەرهـێـناوە، بە نـاوی (جـودی بلـوم تا هـەتـایە) رۆڵی سەرەکی ئـەم فـیلمەش خـودی جـودی بـلودم خۆیـەتی. ئـەم فـیلـمە ئەمسـاڵ (٢٠٢٣) بۆ یەکـەم جـار لە فـێـستـیڤـاڵـی فـیلـمی (سـونـدانـس) ی سـیـنەمـایی نمـایـشکـرا.
رەزا شـوان
نـەرویـج: ٢٠٢٣
(*) بۆ نووسـینی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چـەنـدیـن سـایـتی ئیـنگـلـیزی وەرگـرتـووە.

دوا جار شووت بە بیرێ نەوت کرد
دوا جار بەخت یاوەرت بوو
خانمەکەم :
يانسیبەکە بە قازانج بوو
و
لە تورەکەکەیا ” شازادە”یەکت دەرهێنا
بە ڕووخسار عەرەب ، بەڵام
شمشێرەکەی بە هەتیووی جێ هێشت
كە بە لێو و کەمەری دونیایا ئەگەڕێ
لەسەریەشەی دڵداری پشوویەک بە
كە هەردەم شازادەیەکت ئەویست
كاتێکی کەمی لەگەڵا ڕابوێری
ئەویش :
كاتێکی کەمت لەگەڵا ڕابوێرێ
ئەرز لە ژێرتا وەک گوڵ و ئاوریشمی لێبێ
…..نەوت بخۆرەوە
سوبحان اللە کە نەوتی کردوە
بە پێک و عەتر
دواجار شووت بە پاشایەک کرد
پاشایەکی خولەفای ڕاشدین
بوون بە خاوەنی هەم دین و هەم دونیا
کەواتە: سوجدە بۆ خودا بەرە
خودا: پشتیوانی هەموو باڵندەکان
سەرچاوەی باران و پەنای بێ لانەکان
زیندووکەرەوەی مردووی ناو کفنەکان
شیفای نەخۆش و گۆچانی کەنەفتەکان
بەخشێنەرەوەی نەوت
لە ناو هەڵبژاردەی پیاوە ساڵحەکان
خانمەکەم :
يانسیبەکەت بە خێر بوو
هەروەک مەزەنەت کرد
و
نێچیرەکەش گران بەهایە
قەت وامەزانە دڵگرانم
چونکە زۆر باش ئەزانم
چی ئەشاریتەوە و چیش ئەدرکێنی
ئەزانم خانمەکەم
كە چۆن ساڵانێکە خەریکی کەین و بەینی
تا پاشایەکی
خولەفاکانی ڕاشدین بگری
،،،،،،،،،
کە هەواڵەکەم بیست سەرسام نەبووم
مۆم و مناڵ
كراسی داڕێژراو بە ئاڵتونم بینی
پیاوی دەرچووی یانسیبەکەم بینی
وەک چوارچێوەیەکی تەختە دانرا بوو
كاتێ هەموو وێنەکانم بینی
كە هەر وەک تاووس
بەملا و ئەولا هەنگاو ئەبینی
لە نێوان حەیا و ترس
شانی پێغەمەرەکەی داهاتووت ئەگری
هیچ سەرنجی ڕانەکێشام
چونکە بەردەوام حەزت لە:
كۆکردنەوەی سوارە تەختەیەکان کردوە
كاتێ هەواڵی شووکردنەکەتم بینی
بیرم لە خۆم کردەوە
چۆن نە دڵخۆش بووم نە دڵگران
چۆن لە خۆشیا نەفڕیم..!!
هیچ گرنگییەکی نەبوو…نامەم نەنارد
گوڵیشم نەنارد
چۆن لە سانیەیەکا بێ هەست بووم
ئەو کەسەی لە تەکیەکەیا
چرای تەمەنم داگیرسان
چیتر.کەم یا زۆر گرنگ نیە بۆم
ڕۆژنامەکەم فڕێ یا
دانس و ڕووناکی و پێکی “بووک”ێنیم لە بیر چوو
تەماشای وێنەکانم کرد
كە بووکەکەم تیا نەبینی
زۆر دڵخۆش بووم
كە بینیم کێکی گەورەکە ئەبڕی
و
لەبەردەم خەڵکا باوەش ئەکەی بە چوارچێوەی تەختەیا
و
بە شان و باڵی قوڕەیشییەکان
و
داگیرکردنەکانی عەرەبا هەڵ ئەیەی
و
لە خۆم ڕازیم
كە هەستم بە هیچ ناڕەحەتییەک نەکرد
چونکە ئەزانم خانمەکەم
خەوی تۆیە بیابانشینێکی عاشق بگری
كە لە سەر”ژن”ێک گرەو لەسەر مێژوو بکا
و
لە گەعدەیەکی گۆرانی و سێکسا خودا بفرۆشێ
پیرۆزە…هەزاران جار خانمەکەم
و
خودا نەوتی عەرەب بهێڵێ
“””””””””””””””””’