زۆرمان قسە لەسەر شیعرکردووە و بەردەوامیشین، هەتاکوو دەقى باش و خراپ هەبێت لێکۆڵینەوە و وتار بەردەوامیان دەبێت لەسەر شیعر، من خۆم ڕۆژانە خوێنەرى شیعرم و بەردەوامیشم، ئەوە حەز و خولیایەکە و بۆ شیعر هەمە، بۆیە کە جارجار قسەیەک لەمەڕ شیعر دەکەین بەو مانایە نییە کە خۆم پێ زانا و ئەو بوارە بێت بەڵکوو زیاتر وەک خوێنەرێک ئەو سەرنج و بۆچوونانەم دەخەمە ڕوو. لێرەوە با تۆزێک لەگەڵ ئەو دەقانەى دەیخەمە ڕوو ئاوێزان بین و بزانین ئەو دەقانە کامانەیان شیعرن و کامانەیان شیعر نین و تەنیا وشە ڕیز کردنن و هیچ مانا و چێژێکى شیعرییان نییە و بنووسى ئەو چەند وشانە تەنیا خۆى خاڵیکردۆتەوە و ئەو وشانەى خستووەتە پاڵ یەکتر و ناوى ناون شیعر!
بەهار هات و
زستان بارگەى پێچایەوە
زەوى کاڵاى سەوزى پۆشى
نێرگز و بەیبوون ڕوایەوە
چیا مەندیلى سپى فڕێدا
جۆگە و کانى ژیایەوە.(1)
ئەم دەقەى سەرەوە بەر لە هەموو شتێک خاڵییە لە هەرچى شیعریەتە، چەند وشەیەکى ئاساییە و نووسەر وەک هەواڵێک ڕایگەیاندووە، وەک داڕشتنێکى قوتابییانى قۆناغى بنەڕەتى وایە و هیچى تر.
ئەسپەکەم بووکى بەهارم
ئاى کە جوانى لەبەرچاوم
هەچەن جارێ لێت ئەڕوانم
ئەبیە هەوێنى خەیاڵم
نییە وەک تۆ لەبەرچاوم
بڵێى ئەسپى ئەرخەوانم
بەڵام سووربى یار ئەرخەوان
هەچەن جوانبى لەبەرچاوان (2)
لەو دەقەیاندا ئەگەر سەرواکان لابدەین کە (بەهارم، چاوم، ئەڕوانم ، خەیاڵم، چاوم ، ئەرخەوانم، چاوان، ئەرخەوان) تەنیا چەند قسەیەکەمان گوێ لێدەبێت و هیچى تر، ئەوەى تۆزێک ترپە و ئاوازى داوەتە شیعرەکە ئەو سەروایانەن، ئەویش تەنیا وەک خوێندنەوە ئەگەرنا هیچ چێژ و جوانى و شیعریەتێک نابینیت.
کەتۆم خۆش ویست
هەرچى گلۆپى
سەرتەلى شەقامە
ئیرەییان دەبرد
بەو عیشقە ساوا زۆر بەتامە. (3)
ئەو چەند ڕستەیە لە بەندى بەندبێژان دەچێت و پەیوەندى بە شیعرەوە نییە. لە هەرچى جوانى و شیعریەت و ئێستاتیکایە خاڵییە. دەقى شیعرى ئەبێ خاسیەت و تایبەتمەندى خۆى هەبێ و چێژ و مانا و جوانى پەخش بکات.
ئەى کچەکەى ڕووبارى بەفر
خەڵوەتگاکانى ئەم بەهارە
دەروێشەکانى بەفر
تەونەکانى ئاوریشم
شوێن هەڵگرانى ماچ
هەموویان دەڵێن
عەشق
لەدووکەڵى جگەرە دایە
ناونیشانى خۆڵەمێشە.(4)
ئەم وشانەى سەرەوە هیچ شیعریەت و چێژێک نابەخشن و بەهیچ جۆرێک ناکەونە سنوورى شیعرەوە.
لەم سەردەمەدا وشە ڕیزکردن لەفۆڕمى شیعر (یان شیعرى وشە ڕیزکردن) بۆتە دیاریدەیەکى سەردەم.(5)
بەداخەوە ئەو جۆرە وشە ڕیزکردن و ئەو ڕستە بێ سەروبەرانە وایان کردووە شیعر لەبەرچاوان بکەوێ و خوێنەرى شیعر لە شیعر بتۆرێ بەهۆى ئەو بێ سەر و بەرى و بێ سانسۆرییەى لەبوارى چاپکردن بۆ شیعر هەیە.
بەپێى قسە و بۆچوونى ڕیچارد هێڕبێت ئەو دەقانەى سەرەوە هەرگیز بەلاى شیعردا ناچن، بەڵکوو زۆر دووریشن لە شیعر چونکە ئەو پێى وایە و دەڵێ: ( شیعر هونەرێکە مەبەستى ئەنجامدانى گەورەترین چێژبەخشینە بە گوێگر))(6) کەواتا ئەو دەقانەى سەرەوە کە خاڵین لە چێژ ، لە وشە ڕێزکردن زیاتر هیچى تر نین. چونکە هەڵگرى هیچ یەکێک لەخەسڵەت و تایبەتمەندییەکانى شیعر نین.
زۆربەى لێکۆڵەر و نووسەرانى بوارى شیعر لەسەر ئەوە کۆکن کە شیعر دەبێ چەند تایبەتمەندییەکى هەبێت بۆ ئەوەى بچێتەسنوورى شیعر و لەبازنەى شیعربووندا جێگاى خۆى بکاتەوە، یەکەمین خاسیەت و تایبەتمەندیش بریتییە لە زمان، بەڵام چەندى دیقەت دەدەم و لێى ورد دەبمەوە لەو دەقانەى سەرەوە بەهیچ شێوەیەک کار لەسەر زمان نەکراوە بەڵکوو بەزمانێکى زۆر سادە و ئاسان چەند وشەیەک لەدواى یەک ڕیزکراون و خراونەتە پاڵ یەکتر و ناویان ناون شیعر!
حوسێن لەتیف لە کتێبى عەقڵى شیعریدا دەڵێ:(شیعرى نوێ لەڕێگەى تەم و مژەوە لە ڕێگەى بەپەنهانى گوتنى شتەکانەوە دەیەوێت ڕێگرى لە گشتیبونەوەى خۆى بکات. وەکو چۆن فەلسەفە بە زمانى ئاسان ناوترێتەوە شیعریش بە زمانى سادە و ڕوون نانووسرێت).(7)
ئێستا با سەیرى دەقێکى تر بکەین و بزانین چۆنە؟
توامەوە وەک مۆم
لەبەردەمى خۆم
ڕێ بەدى ناکەم
نە بۆ لاى چەپ و
نە بە ڕاستەوە
بەدەست هەستەوە
ئەقڵم وەستاوە
بەدیار گزنگى
بەیانى چاو مەستەوە
سێبوریم نایە
بەم هەڵبەستەوە.(8)
شیعریەت و ئێستاتیکاو چێژى ئەم چەند وشە بە دواى یەک هاتووە لەکوێییە؟
درەنگ هاتى نامیلکەیەکى ترى یەکێک لەو بەناو شاعیرانەیە کە پڕیەتى لە هەڵەى ڕێنووس و مانا و ڕستەسازى، نووسەرى ئەو نامیلکەیە نەدەبوایە هەرگیز ئەو وشە سواو و سادانە چاپ بکات بەڵکو دەبوایە بوەستێ و زیاتر بخوێنێتەوە و ئینجا بەقوڵى بچێتەنێو دونیاى شیعر، چونکە ئەو نووسەرەى لە شیعر تێ نەگات و نەزانێ خاسیەت و تایبەتمەندییەکانى شیعر چۆنن ناتوانێ ببێتە شاعیرێکى سەرکەوتوو، بەڵکوو وەک نووسەرى چەند وشەیەکى سادە و بێ مانا و سواو و بێ چێژ دەناسرێ.
سەیرى ئەم دەقە بکەن و خۆتان بریارى کۆتایى لەسەر بدەن.
لەو ڕۆژەى منت تەنیا کردوە
برواکە خۆشیم بەچاوان نەدیوە
وەک عاشقان جێژوانم نەبینیوە
لەبەر کۆمەڵگا لەدوورەوە تۆم بینیوە
بریار دەدەم دواى تۆ چاو و دڵم کوێر بکەم
تا قیمەت دڵ بەکەس خۆش نەکەم .(9)
ئەو دەقە جگە لەوەى بێ چێژ و جوانییە، پڕ لە هەڵەى ڕێنووسیشە، شیعر بە بچوکترین هەڵەى رێنووس مانا و واتاى وشەکان دەگۆڕێ بەڵام ئەم برادەرە لەو نامیلکەیەدا یەک دەقى نەنووسیوە بەبێ هەڵە.
ئەم جۆرە دەقە و دەیان و سەدانى ترى وەک ئەمە پێیان ناوترێ شیعر بەڵکوو چەند وشەیەکى لەدواى یەک هاتووى بەجۆرێک لەسەروا بەستراونەتەوە، ئەویش بەبێ ڕیتمێکى خۆش و چێژ.
(مەرجى شیعریەتى هەر دەقێک دەربرینى ناباو، وێنەى ناباو ، تێماى ناباو ، گوتنى بە تەم و مژە، کاتێک بەر تێکستێکى شیعرى دەکەوین کە هیچ کام لەمانەى تێدا نییە، ئەوا جۆرێک لە نائومێدى سەرهەڵدەدات)(10) لەلاى خوێنەر بەرامبەر بە شیعر.
ئەگەرچى شیعر لەسەردەمى ئێستادا زۆر و بۆرە و بەرهەمى کرچ و کاڵ زۆرە و لەبەرامبەریشدا بەرهەمى جوان و باش و پڕ چێژ و جوانى هەن و ئەوە ناگەیەنێ کە بەرهەمە جوانەکان پشت گوێ بخەین و وەلایان بنێین، لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێ بەرهەمێک لاى من جوان بێت بەلام تۆ پێت باش نەبێت و هیچ چێژى لێ نەبینیت بەڵام ئەمەش ڕێژەییە و زۆربەى شیعرى باش و پڕ چێژ و جوان خوێنەر بۆ لاى خۆى ڕادەکێشێت. کەواتا ئەو شیعرەى چێژ و تامێکى تایبەت دەبەخشێت لە خوێندنەوەدا ئەوەیان خوێنەر گۆش دەکات و مەیلى خوێنەر بۆخۆى دەبات، وەبە پێچەوانەوەش بۆ شیعرى خراپ و بێ چێژ و مانا. بۆیە لەم بارەیەوە نووسەر و لێکۆڵەرى بوارى شیعر ئارام سدیق دەڵێت: دەکرێت ئاماژە بەوە بدەین کە هەموو دەقێکى شیعریى وەکوو یەک بەر خوێنەر ناکەوێت. هەر دەقێک بەجۆرێک بەر خوێنەر دەکەوێت، چونکە نهێنییەک لە زمان و وێنە و تەکنیک و ئایدیاى دەقەکەدا هەیە.(11)
کەواتا هەموو لێکۆڵەر و شیعر ناس و شیعر دۆستان لەسەر ئەو ڕایەن کە تایبەتمەندى سەرەکى و بنەماى شیعرى باش زمانێکى باش و پڕ وردەکارى و کارکردنە لە بۆتەى زماندا لەناو شیعردا هەروەک پۆل ڤالێرى دەلێت: (شیعر زمانە لەڕێگاى زمانەوە)(12) ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە شیعر بە زمانێکى پوخت و پڕ لە هونەر و تەکنیک و کارکردنێکى ورد لەسەر زمان دەبێتە شیعر .
لەگەڵمانبن و با سەیرى نموونەیەکى تر بکەین لەو دەردە دڵانەى کە قسە هەڵدەگرێت و نابێت پێى بوترێت شیعر بەڵکو دەقێکە خاڵى لە چێژ و تەکنیک و جوانى. ئەوەتا نووسەر دەڵێت:
ئەى خواکانى جوانى
هەواڵێ بنێرن
بۆ ئەو دڵارامە
کەوا ئارامى نەهێشتم
چ بەشە و چ بە ڕۆژ
کە لەو نامۆیە جێ ى هێشتم
ئەى خواکانى جوانى
دەزانن ووڵاتم
ئەو شوێنەیە یەکەمین جار کە هەناسە و ماچى پێ بەخشیم
ئەى خواکانى جوانى
من ڕازى دەبم بەشوانى
زۆر پەرۆشە دەردى دوورى
چی بکەم لەدەست مەجبوورى(13)
وەک خوێنەرێک چى چێژ و خۆشى و جوانییەکت لەو دەقە بینى؟
ڕاستە شیعرى نوێ پەیوەست نییە بە کێش و سەرواوە، بەڵام ئەبێ پەیوەست بێ بە زمانێکى قوڵى پڕ لە جوانى و وردەکارى زمانى و ڕەوانبێژى و تەکنیک.
لورانس پیرین دەڵێت : (شیعر گوشراوترین و چڕترین شێوەى ئەدەبە کە زۆرترین شت بە کەمترین وشەدا دەردەبڕێت).(14) کەواتا ئەبێ لە شیعردا زمان لە خزمەت واتادا بێت بەو مانایەى چرکردنەوەى زمان ببێتە هۆى دەربڕینى زۆرترین مانا بە کەمترین وشە، ئەمەش ماناى ئەوەیە ئەبێ شاعیر خۆى لە قوڵى و چڕکردنەوەى زماندا ببینێتەوە و دەقەکەى نووسیویەتى سنورى دەقێکى ئاسایی ببڕێت و بچێتە خانەى شیعریەت و شیعر بوون.
ئەوە نموونەیەکى تر دێنینەوە لەسەر ئەو قسانەى سەرەوەمان و بزانین ئەو دەقە بێ کێش و سەروایە چ چێژ و جوانییەکمان دەداتێ.
چ ڕێگایەک ؟
نەمئەزانى بۆ کوێم ئەبات !
بەناچارى گرتمە بەر
پێشبڕکێ بوو لەنێوان دڵ و
قاچە لەرزیوەکان و سەر
ڕێگایەکى دوورم بڕى
بینیم ئەوا ڕێنیشاندەرێک وێستاوە
دەڵێى بۆ چاوەڕوانى منە
لەو جێگەدا دانراوە
بەهێواشى لێى چوومە پێشەوە وتم:
من زۆر ماندووم
زۆر شەکەتم
زۆر ئەترسم ؟
فەرمووى لەچى؟
وتم : لە جڕ و جانەوەر .(15)
من نازانم ئەم دەقە چیرۆکە یان شیعر ؟
چونکە هیچ هەستێکى شیعرییەت و چێژێکى تێدانییە کە بیخاتە قاڵبى شیعرییەت، ئەم جۆرە دەقانە بە زۆر خراونەتە ناو سنوورى شیعرەوە و نووسەرى ئەو جۆرە دەقانە نازانم چۆن ڕێگا بەخۆیان دەدەن ئەو جۆرە وشە ڕێزکراوانە چاپ بکەن و شانازى پێوە بکەن!
یەکێک خۆى بەشاعیر بزانێ و بەرهەم چاپ بکات نابێ هێندە بێ ئەزموون بێت و هەر وشەیەکى کەوتە بەر زار بیان خاتە پاڵ یەکتر و ناویان بنێت شیعر، ئەمە خۆى کارەساتێکە لە شیعردا، ڕیزکردنى چەند وشەیەکى سادە و ڕەوان لە شێوەى چیڕۆک و بەسەرهاتێک نابێتە شیعر بەڵکو دەردەدڵێکە و نووسەرى ئەو دەقە لەگەڵ خۆیدا دەیکات، خوێنەر بەداخە بۆ ئەو کارەست و بەسەرهاتەى کە بەسەر ئەو برازایەى نووسەر هاتووە، بەڵام ناکرێ ئەو دەقە سادە و ساویلکە و خاڵى لە شیعریەت و چێژە بە شیعر ناوزەد بکەین. ئەوەتا خەرمان بەگزادە لە نامیلکەى (لەگەڵ ئازارەکانم)دا لە دەقێکى سەیر و چیرۆک ئاسادا دەڵێ:
شەوێ لە شەوانم
خەونێ ناخۆش بوە مێوانم
لەناکاو چاوم هەڵهێنا
بینیم بەیانییە
ووتم ئۆخەى، ئەمە خەونە
ڕاست نیە
کەچى نەمزانى لە پڕێکا
زەنگى تلفۆن لێ درا
ووتیان سنوور زۆر
سووتاوە
ئاگر لەگیانى دا بەربووە …
کە بیستم ئەم هەواڵە
خەریک بوو سەکتە بگرم
بەوەالڵە
دوورى وولات نەیدا
مرازەکەم
تا تیمارى کەم برینى
برازاکەم
بۆ ماوەى سێ چوار ڕۆژ
نزام دەکرد بەشەو
بەڕۆژ
تا یەزدانى گەورە
لێمان نەستێنێ ئەو گوڵە…
فرمێسک ڕژان و دوعاکانمان
نەیدا مرازى هیچ
لایەکمان
ئاخ ، داخى گران لەبەر
برینى قوڵ
ماڵئاواى کرد لێمان
سنوورى گوڵ (16)
لەکۆتایى ئەم بەشەدا ئەو دێڕە شیعرەى یەکێک لەو بنووسانەتان بۆ دەگوازمەوە کە خۆشى نازانێ چى نووسیووە و باسى چى دەکات!
خۆ شاعیر نابێ وەک مریشک بێ
تەنیا چەند پارچە شیعرێکى پێ بێ. (17)
تێبینى : لەو دەقانەدا هەڵەى ڕێزمانى و ڕێنووس زۆر هەیە بەڵام من وەک خۆیانم نووسینەوە بۆ ئەوەى خوێنەر بزانێ نووسەرى ئەم دەقانە چى خستووەتە بازاڕەوە.

کاروان حەسەن ـ هەولێر
(17-5-2023)

سەرچاوە و پەراوێز.
(1)رازى دڵ، بەختیار صادق پیرداود، چاپى یەکەم 2007، چاپخانەى رۆشنبیرى، ل 32.
(2)تحسین شێخ محمد، ڕێگا مەدەن، چاپخانەى شەهاب، 2011 ، ل 27.
(3)ئەیوب کوردى، تابلۆیەک ، چاپخانەى شەهاب ، 2105، ل 49.
(4) جیهانگیر حەمید بەرزنجى، ئێوارەیەک شیعرەکانم ناگەرێنەوە، 2021 ، ل 150.
(5)محسین ئەحمەد عومەر، مرۆڤێکى تر ، چاپخانەى شەهاب، چاپى یەکەم ـ 2011، ل 37.
(6) دەروازەى شیعر ناسین، جەمال حەبیب الله(بێدار) ، چاپى یەکەم ـ 2013، لەبڵاوکراوەکانى (نارین)، ل 18.
(7) حسێن لەتیف، عەقڵى شیعرى ، چاپى یەکەم ، 2021، چاپخانەى سەردەم ـ سلێمانى ، ل 34.
(8) باڵا و بەیسا ، ئاکۆ شارۆشى، چاپى یەکەم، 2020ـ سلێمانى ، ل 32 .
(9) درەنگ هاتى ، کاربین سەلام ، 2020، چاپى یەکەم ـ سلێمانى، چاپخانەى دیلان ، ل 48.
(10) حسێن لەتیف، عەقڵى شیعرى ، چاپى یەکەم ، 2021، چاپخانەى سەردەم ـ سلێمانى ، ل 25.
(11) ئارام سدیق، زمان و شیعریەت ، کارکردن لەسەر ئەزموونى شیعریى یازدە شاعیرى دواى ڕاپەرین. چاپخانە ئەندێشە، چاپى یەکەم ـ 2017 ، ل 8.
(12) لادان لە شیعرى لەتیف هەڵمەت دا ، ناز ئەحمەد حەمە سەعید ، سلێمانى ـ 2013 ، چاپخانەى بینایى ، ل 39.
(13)مۆفەق عەبدولواحد پیرداود، جارێکى تر ژانى غوربەت، چاپى یەکەم ـ 2015، چاپخانەى دارا ، ل 47
(14)شیعر و ئازادى ، هەڤپەیڤینى شاخەوان سدیق لەگەڵ ڕێبوار سیوەیلى، ساڵى چاپ 2020، لەبڵاوکراوەکانى ڕێکخراوى زەریاب. ل 34.
(15) فریاد ڕەسەکەى ڕوحى من، کوێستان (غەمسار) چاپى یەکەم ـ 2011، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، ل 14 .
(16)لەگەڵ ئازارەکانم، خەرمان بەگزادە، چاپى یەکەم ـ 2015، کوردستان ـ هەولێر ، ل 25، 26.
(17)تحسین شێخ محمد، ڕێگا مەدەن، چاپخانەى شەهاب، 2011 ، ل 72.

ئەوەی کە بە “خیانەتی هاوسەری” ناودەبرێت، بە یەکێك لە گەورەترین جۆری بێوەفاییەکان لەقەڵەم دەدرێت لە پەیوەندی خۆشەویستیدا.
سەیر لەوەدایە کە ئەم تێڕوانینە دیدێکی زۆر کورتبینانەیشە. ئاروزووی سێکسی ئینسان وزەیەکی هەتا بڵێی بەهێزە. هەربۆیەش ئیمکانی ئەوە هەیە کە هاوکات کێکەیش بخۆیت و لێیشت بمێنێتەوە. ئەمە پوختەی پەیامی “ڤێسنا پرێکۆڤیچ”ە لە لاپەرەی کولتوری ” داگێنز نیهێتەر”دا. دەربڕینی ئەوەی کاتێک کیك هەمووی خورا ئەوە شتێکی بەڵگەنەویستە کە هیچی لێ نامێنتەوە . بەلام خواردنی کێکەکە و مانەوەی کەمێکی لە زمانی سویدیدا، وەک ئاماژەیەک بۆ بوونی ئەگەری هەڵبژاردنێکی دیکە لە دۆخێکی واهیدا لێکدەدرێتەوە.
بەر لە خوێندنەوەی ئەم وتارە
دەربڕینی “خیانەتی هاوسەری” وەک چەمکێک بۆ سەرنجلێدان لەوەی کە کەسێک لە پەیوندییەکی خۆشەویستیدا ، کە لە زمانی کوردیدا ڕیک پەیوەستدەبێتەوە بە پەیوەندییەکی هاوسەرییەوە، مەیلی بەلای کەسی سێیەمدا دەچێت، هەتا بڵیی دەربڕینێکی بارگاویکراوە بە کۆمەڵێک بەهای نێگەتیڤ. “خیانەت” ئاماژەکان دەباتەوە بۆ سەر جەنگ ، ئەنجامدانی کارو کردەوەیەک کە ژیانی خەلکی دی پێوە تا ئاستی مردن و کوشتن نزیکدەخاتەوە. لادان لەو پەیامە کۆمەلایەتیانەی کە لادان لێی، ئینسان ڕووبەڕووی سزای توونددەکاتەوە. کاتێکیش جەندرمە بینراو و نەبینراوەکانی پارێزەرانی شەرەف لە پشتەوە ئامادەییان هەبێت، ئیدی دەربڕینەکە هێندەی دی خوێناوی دەکات بەرلەوەی بڕگەیەکی یاسایی لە ناوپەرەگرافی سزاکانەوە خۆی نیشاندابێت.
لە کاتێکدا لە زمانە ئەوروپییەکاندا، دەرئەنجامەکانی ئەم کردەیە وەک لای ئێمە بارگران ناکەوێتەوە و زیاتر لە پەیمانشکێنییەک نزیکدەبێتەوە کە لە خراپترین دۆخەکاندا بە جایبوونەوە تەواو دەبێت.
من کاتێک گوێم لە گۆرانییەکەی ماملێ دەبێ کە شیعرەکەی هێمن دەچڕێ:
لە نێو کوردا نەبوو پەیمانشکێنی
لەکوێ فێر بووی گوڵم پەیمانشکاندن.
هەستدەکەم کە دەربڕینی “پەیمانشکێن”ی دەربڕینێکی دروستتر بێت بۆ “خیانەتی هاوسەری”. چونکە لە ڕاستیدا دەربڕینەکانی وەفاداربوون و بێوەفایی کرۆکی باسی خیانەتی هاوسەریی پێکدەهێنێت و لە کۆمەلگای کوردیدا جگە لە توورەبوونێکی رۆمانسیانەی ناو گۆرانی و شیعری ئاشقانە هیچ زرنگانەوەی خیانەت بەو دەرئەنجامە نیگەتیڤانەوە لەلای کەس بەرهەمناهێنێ.
بەلام “خیانەتی هاوسەری” کە لە ڕاستیدا جۆریک لە پەیمانشکاندنە لەبەرانبەر بەڵێندانێکدا بە یەکتری لە پرۆسەی پێکەوەنانی خێزانیدا، ئەگەر کەمێک ئاقلانە مامەلەی لەگەڵدا بکرێ، دەکرێ بەجایبوونەوەیەکی سادە کۆتایی پێ بێت بێ ئەوەی دەمانچە و تؤلەسەندنەوە و ستیگمای کۆمەلایەتی بەرهەم بێنێ: “ژنەکەی فلانە کەس لەگەڵ کوڕەکەی فیسارە کەسدا دەستی تێکەڵکرد و بۆی دەرچوون” .
من لە وەرگێرانی ئەم وتارەدا، “خیانەتی هاوسەری”م بەکارهێناوە لەبەرانبەر ئەو کردەیەدا کە لە پەیوەندییەکی پێکەوەییدا، لایەنێکی پەیوەندییەکە بە ئاشکرا یان بەنهێنێ، پەوەندی لەگەڵ کەسێکی دیکەدا بەرقەرار دەکات. ئەویش ڕێک لەبەر ئەو ڕاستییە سادەیەی کە هیچ دەربڕێنێکی تر شک نابەم بۆ وەرگێرانی چەمکەکە. ئەگەرچی من پێموایە لە زمانە خۆرهەلاتیەکاندا و لە یاساکانی ئەم ولاتانەدا چەمکی خیانەت بەکاردەبرێت. ئەم وتارە ڕەنگە کۆمەککەر بێت بە تێروانینێکی نادراماتیکیانە بۆ سەرنجدان لە کردەیەکی واهی.
ڕەنگە “خیانەتی هاوسەری” هیچ شتێک نەبێت جگە لە کۆتایی خۆشەویستیەک و دووبارە دەستپێکردنەوەی خۆشەویستیەکی دی. ئەوەی کە لەم نێوەدا وندەبێت، تەرەفێکی ئەم هاوکێشەی پێکەوەییە، واتە یەکێکیان. بەلام خۆشەویستی درێژە بە ژیانی خۆی دەدات لەگەڵ کەسێکی تردا. ئەو پرسیارانەی لەم وتارەدا دەکرێن، ئازاردەرانەیە بەوەی ئەم پرسیارە دەخاتە ئاستی کردنەوە و دانپێانانێکی ڕاشکاوانەیشی تێدایە کە زۆر کەس جورئەتی وەلامدانەوەی نییە.
لە زمانی کوردیدا دەربڕینی: بەشەرەفم لەگەڵ ئایش دا وەک خوشک و برامان لێهاتووە” باشترین دەربڕینە بۆ نەمانی هێچ ترووسکەیەکی سێکسی و حەزو ئارەزوویەک بۆ یەکتری سەرەرای مانەوە لە نێوان ئەم چوارچێوە پێکەوە ژیانییەدا.
دەکرێ مێردی ئایش ئەم وزە خۆشەویستی و حەزە سێکسییە لە کەسێکی دیکەدا ببینێتەوە؟ دەکرێ ئایش چاوی بەلای کەسێکی دیکەدا بچێت و هەستبکاتەوە کە کەسێک ئارەزووی بۆی هەیە و دەکرێ ئاشق بێتەوە؟
ئەوەی لەم وتارەدا دەستی بۆ دەبرێت، ڕێک ئەم باسەیە. بەڵام لە کۆنتێکستێکی سویدیدا. بەڵام لێرەیش لە سوید وەڵامەکان بەسەر بەرەکانی “بەلێ” و “نا” دا دابەش بوو بوون.
ئەم پرسیارە، بە وەلامەکانی ئا یان نا نادرێتەوە. بینینی وێنەیەکی واهی بە ڕەشی یان سپێتی، ئاستی جەدەلەکان قفڵدەکات. دەکرێ وەلامەکان ڕەنگی غەیری ڕەش و سپی لەخۆی بگرێت، ئەمەش لە ڕاستیدا، کۆتایی جەدەلی ئەم باسە بوو لە لاپەرە کولتورییەکانی ڕۆژنامەکانی سویددا. واتا بینینی نیگایەکی لەم جۆرە بۆ تێروانین لە پرسیارەکە.

ئەرێ بە ڕاست دنیا کاول دەبێت کاتێک کەسێک “خیانەتی هاوسەری” ئەنجامدەدات؟
نووسینی:Vesna Prekopic
وەرگێرانی لە سویدییەوە: بەکر ئەحمەد
بلاوکراوە لە رۆژنامەی بەیانیان: Dagens Nyheter

لە باری تیۆرییەوە زۆر ئاسانە لە هەموو شتێک دڵنیا بیت. دواتریش لەو جیهانە واقعییە ئاڵۆزەدا ڕادەوەستیت و بۆت دەردەکەوێت کە هیچ نازانیت.
هەتا نەکەویتە دۆخێکی کۆنکرێتەوە لە پەیوەند بە هەڵبژاردنێکدا، کە تیایدا هەلبژاردنەکە نە ڕەشە و نە سپییە، بەلکو کەمێک خۆلەمێشییە، ئینسان بۆی دەرناکەوێت کە تۆ کێیت.
“خیانەتی هاوسەری” یەکیك لەو حاڵەتانەیە. کاتێک گەنج بووم، قەناعەتێکی بەهێزم هەبوو کە قەت لە “خیانەتی هاوسەری” نابوورم و سووریش بووم لەسەر ئەوەی کە قەت خۆم ئەو کارە ناکەم.
لەو کاتەوە تا ئیستا، هەم خیانەتم لێکراوە و هەمیش خیانەتم لە کەسانی دی کردووە.
هەتا چووبێتمە تەمەنیشەوە، زیاتر بیرم لەوە کردۆتەوە کە بۆچی “خیانەتی هاوسەری” تا ئێستاش بە یەکێک لە بێوەفاییە گەورەکانی ناو پەیوەندیی خۆشەویستی لەقەلەم دەدرێت؟
من تێدەگەم کە ئەمە دەربارەی جێگای خۆشەویستییە لە دروستکردنی پەیوەندی خۆشەویستیدا کە تیایدا پەیوەندی سیکسی بە تایبەت وەک پێشمەرجی پەیوەندییەکە سەیردەکرێت.
ئەمە ئەو دراوە گوومان هەڵنەگرتووەیە کە هەستە سیکسیی و چالاکییەکان، دەبێ تەنیا و تەنیا لەوێدا بن. ئەگەر ئەم چالاکیی و هەستە سێکسییانە، ڕوویانکردە شوینێکی دی، کەواتە هەڵەیەک لە پەیوەندییەکەدا هەیە وبەڵگەی کۆتای خۆشەویستییە.
سەیر لەوەدایە کە ئەم دیدە زۆر کورتبینانەیە، لەسەر بنەمای ئەو دیدە ڕۆمانسییەوە بنیاتنراوە کە ئەوە بە تەنها یەک ئینسانە کە دەبێ هەموو پێداویستییەکانی ئینسان ڕازی و جێبەجی بکات.
من پێموایە کە ئەمە ئیمکانی نییە و قەناعەت بەخۆمان دەکەین کە دەکرێ وابێ و ڕازیبوونی خۆمان ڕادەگەێنین بەوەی کە هەمانە.

سوید بە یەکێک لە سێکولێرترین دەوڵەتەکانی دنیا هەژماردەکرێت. بەشێوەیەکی گشتی، دۆگما ئاینییەکان دەستنیشانکەری ئەوە نییە شێوازی ژیانی تایبەتی خۆمان و بەها هاوبەشە کۆمەلایەتییەکان دەبێ چۆن بن. تەنانەت ماڵەکەی کڵێسایش، قبووڵكەری پێداویستییەکانی ئینسانی ئەمرۆی لەخۆیدا جێکردۆتەوە و بۆ کەسانێکی غەیری ئاینیش، لە رێگای رێکخستنی کۆڕی نووسەران و کۆنسیرتی جاز و کۆرسی فەلسەفە و تێراپی ئەنجیلەوە، کڵیسا بۆتە باخچەی کولتوری کاتی ئازادی ئینسانەکان. لەگەڵ ئەمانەیشدا، هەستدەکرێت کە قسەکردن لە “دە فەرمان”ەکەی موسا، هێشتاش لە وشیاری ئێمەدا بە تەواوەتی چەسپیوە و نەوە لە دوای نەوە دەگوێزرێتەوە. ئەمە بێ ئەوەی ئەوە لەبەرچاوبگیرێت کە کەسەکە هاوسەرگیری کردبێ یاخود نا.
مەبەست لە دوو لە دە فەرمانەکەی موسا:” تۆ نابێ خیانەتی هاوسەرگیری ئەنجام بدەیت” و” تۆ نابێ حەزت بچیتە سەر ئافرەتی نزیکی خۆت و ……هیچ شتێکی نزیکی خۆت”. (وەرگێڕ)
ئەوەی کە سەرنجی منیش ڕادەکێشێ ئەم “حەز”ەیە. لەو رۆژەوەی کە وزەی ئارەزوو و حەز لە منی داوە ئەگەرچی لەناو پەیوەندی پێکەوەیی خۆیشمدا بووم، من بەشوێن ئەو پرسیارەوە بووم کە بۆ دەبێ ئەم ئارەزوو سێکسییە جلەوبکرێت کاتێک ئێمە بەشوێن ئازادی ناو پەیوەندیەکە و ئازادی ناو چەندەها کایەی دیکەی ژیانەوەین. من ڕۆژ بەرۆژ ئەو قەناعەتەم لا دروستدەبێت کە ئەم وزە و ئارەزووە دەبێ وەڵامێکی ئەرێنی پێ بدرێتەوە بە جیا لە کۆنترۆلکردنی.
هەموو ئەوانەی کە ئەم وزەیەیان تاقیکردۆتەوە، کە ڕەنگە کەسانێک بە عاشقبوون ناوی بەرن، دەزانن ئەم هێزە داوای تەسلیمبوونێکی تەواوەتیت ڵیدەکات. ئەم هێزە لەشەکان دەخاتە لەرزە و بێ هیچ بەربەستێک بەرەو لای یەکیان رادەکێشێ.

من زۆر جاران لە ئاخاوتن لەگەڵ هەندێک لە هاوڕیکانمدا باسم لەم ئەزموونی نەبوونی کۆنترۆڵ بەسەر دۆخەکەدا کردووە. یاخود ڕاستتر باس لە هەستی پڕبوون لەوەی کە دەبێ بڕیاردەرانە بەشوێن ئەم ئارەزووەوە بم.
بەڵام ئایا ئەمە بەڵگەی ئەوەیە کە من بێوەفایم لەبەرانبەر هاوژینەکەمدا ئەنجامدابێت؟ بێگوومان وەڵام بە ئەرێیە بەلەبەرچاوگرتنی ئەو نۆرم و بەهایانەی لە کۆمەلگادا هەن. بەلام بۆ من، وەلامەکە بە نایە ئەویش لەبەر ڕۆشنایی ئەو قەناعەتەی کە ئەم جازبییەتەی باسیدەکەم، لە ناو ئەو پەیوەندییەوە سەری دەرنەهێناوە کە من ئێستا تیایدام.
لە یەکێک لە بەشەکانی ” دەربارەی خیانەتی هاوسەری” بەرنامەی” ماڵی فەلسەفە”ی کەناڵی یەکی ڕادیۆی سویددا، “کاترین ئەندێرسۆن” کە سۆسیۆلۆگ و لێکۆلەرەوەی پرسیارەکانی سیکسوالیتێتە، دەربارەی ئەو تێڕوانینە دەدوێ لە پەیوەند بە “خیانەتی هاوسەری”یەوە کە وەک بێوەفایی، پەیامنشکێنییەک سەرنجی لێدەدرێ. ئەو ئەم دیدو سەرنجدانە دەبەستێتەوە بە خەیال یان ئایدیای “پێنەگەیشتن”وە . بۆ ئەو، ئەوە شتێکی دیکەیە کە گەنجان دەیانەوێ و دەتوانن لەگەل کێدا سەرجێی بکەن، بەڵام کاتێک گەورە دەبن، ئامانجی بەرزی
“پێگەیشتن ” یان گەوەرەبوون، دەبێتە پێکەوەبوونی دووکەسییانەیە. من پێموایە “کاترین” راستی هەیە کاتێک ئاماژە بەوە دەدات کە ئێمە داوایەکی کەمتر لە گەنجان دەکەین، بەڵام هاوکاتیش دەربڕینەکەی ئەو ، جۆرێک لەسادەکردنەوەی تێدایە لە پەیوەند بەوەی کە پێی دەوترێت، “پێگەیشتن” . چونکە ئەو ئەم پرۆسەیە لە جڵەوکردنی غەریزەکانی لەشدا دەبینێتەوە. کاتێک عەقڵ دێتە ژوور، پاڵیک بە حەزەکانەوە دەنرێت، ئەم دەربڕینە بەکوررتییەکەی ئەوە دەگەێنێت. ئیتر ئەم گەمە نابەرپرسیارانەیە دەگۆرێت بە یارییەکی جدی. بەڵام بۆ من دەربڕینی “پێگەیشتن” یان گەورەبوون ، وەک تێگەیشتنێکە لە پەیبردن وکەشفکردنی بوارە جیاوازەکانی دیکەی ژیان بە بێ گوێدانە ئەو سنووردارکردنانەی ئەوانی دیکە دەیانەوێ دایبنێن. لێرەدا خاڵێکی ئەخلاقی لە ئارادایە کە دەڵێ کارێکی هەلەیە بە ئاگاهانە ئازار بە کەسێکی دیکە بگەێنی. لە ڕاستیدا هەرواشە کاتێک وەفاداری لە پەیوەندییەکدا درزی تێدەکەوێت.
نووسەری دانیمارکی ” لونی فرانک” لە کتێبەکەیدا:” خۆشویستن، سەبارەت بە سروشتی خۆشەویستی” دەنووسێ: بەوەی لە ئێستادا پەیوەندییەکانمان لە لایەن خۆمانەوە هەڵبژێردراوە و لەسەر خۆشەویستی بنیاتنراوە، بێگوومان ئازارێکی سەختتر دروستدەکات بۆ ئەو کەسەی کە “خیانەتی” لەبەرانبەردا دەکرێ. بە کورتییەکەی، تۆ خۆت منت هەڵبژاردووە، من، لە ئێستایشدا کەسێکی دیکە هەڵدەبژێری. بۆیەش ئاسانە وەک بەسووک سەرنجدانێکی خۆشەویستی خۆت بۆ من سەیربکرێت.”
بە تێروانینی فەیلەسوف ” یاکوب ڤێرک مێستەر” لەهەمان پرۆگرامی “ماڵی فەلسەفە”ی رادیۆی سویددا، ئەمە جۆرێکی دیکە لە ئازارە کاتێک ئینسان پێیدەزانێ کە ئەوی دیکە “خیانەتی هاوسەری” لەبەرانبەردا کراوە بە بەراورد بەوەی کە ئەوی دیکە پەیوەندییەکە کۆتایی پێدەهێنێت و جیا دەبێتەوە.
ئەمەی دواییان لە باری مۆراڵەوە دروستە. ئاخر ئینسان هیچ بەرپرسیارێتییەکی مۆراڵی نییە کە لە پەیوەندییەکدا بێت، بۆیەش هیچ کارێکی هەلە ناکات کاتێک کۆتایی پێدەهێنێ. بەڵام کردەوەکە جیاوازە کاتێک کەسێک “خیانەتی هاوسەری” ئەنجامدەدات.
بەڵام ئایا ئەمە لە واقیعدا ڕاستە کە ئینسان بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی نییە لەبەرانبەر ئەو پەیوەندی یان خێزانەی کە هەڵیبژاردووە کە بەشێک بێت لێی؟
سەرنجڕاکێش ئەوەیە کە ئەم دید و بۆچوونانە هێشتا درێژە بەتەمەنی خۆیان دەددەن لە کاتیكدا نۆرمی دوانەیی پێکەوەبوون رۆژانە لە لاوازبوونی خۆیدایە. بۆ نموونە خێزان پێکەوەنان لەمڕۆدا کارێکی بێگووماناوی نییە، چ وەک وەک پرۆژەیەکی پێکەوەژیانی دووکەسی ژنێک بۆ پیاوێک.
لەمڕۆدا شیوازەکان هێندە زۆرن کە ناوهێنانی وەک خێزانێک کە لە منداڵانی پەیوەندییە پێشووییەکانی هەردوو تەرەف پیکهاتووە وهەموان پێکەوەن، یان مۆدێلی خێزانی هاورەگەزی هەردوو تەرەف یان ئەو دایکانەی کە منداڵیان لە رێگەی IVF وە دروستکردووە. سەیرەکە لەوەدایە کە هێشتاش کەسانێکی زۆر هەن کە پێیان سەختە کە جیاکاری لە نێوان ئارەزووی سێکسی وئەو پەیوەندییە مۆنۆگامییە کۆمەلایەتیدا بکەن کە هەیانە. (مۆنۆگامی بەواتای رێپێدان بەوەی کە پیاوێک تەنها بۆی هەیە ژنێکی هەبێت. پێچەوانەی پۆلیگامییە کە بە فرەهاوسەری ناسراوە و لە کوردوستاندا بە فرەژنی ناسراوە. لە کاتێکدا لە هەندێک کولتوری تردا پۆلیگامی فرەپیاوێش دەگرێتەوە.) وەرگێڕ.
دەوترێت کە پیاوان زۆر جار پەنادەبەنە بەر “خیانەتی هاوسەری” لەبەر پێداویستییە سیكسییەکانیان. لە کاتێکدا بۆ ژنان لە خراپی ئەو پەیوەندیەدایە کە لە ناویدان.
ئەگەر ئەمە بەمانای ئەوە بێت کە پیاوان دەتوانن جیاوازی لە نێوان ئارەزووی سیکسی و مانەوە لەنێوان هەمان پەیوەندیدا بکەن، من ئامۆژگاری ژنان دەکەم کە فێرببن و ئەوە ببینن کە ئەوانیش دەتوانن ئەم جیاوازییە بکەن، ئاخر هەردووکیان، ئارەزووی سیکسی و پەیوەندییەکە دوو پێداویستی جیاوازبەیەک پڕدەکەنەوە.
بێگوومان دەیەها هۆکار هەن کە وادەکات پەیوەندیت بە تەنها بە تاکە کەسێکەوە هەبێت. پەیوەندییەک کە تیایدا هەستەکان و سەقامگیری ئابووری، بەرپرسیارێتی و هۆگری بۆ پرسیارەکانی یەکدی بە تایبەت لەگەڵ کەسێکدا کە بە قوڵی خۆشەویستییەک لە نێواندایە و ئینسان دەیەویت تا کۆتا بێت. بەڵام وەک چۆن پزیشکی دەروونی وتێراپێفتی پەیوەندییەکان “ئێستەر پارێل” باسیدەکات، لەوانەیە ئەوەی کە خۆشەویستی و شەهوەتی حەزلێکردن بەرهەمدەهێنێ هەمان شت نەبن”. ئەوەی کە ژیانەوە بە حەزی ئینسان دەبەخشێت و هەموو ئەو شتانەی دی کە ئێرۆتیک لەنێوان ئینسانەکاندا دەگەشێنێتەوە، لە زۆر کاتدا ئەو شتانەیە کە خێزان لە بەرانبەریدا سەرسەختانە خۆپارێزی لێدەکات.
ژیانی خێزانی، دووبارەبەرهەمهێنانەوە، رۆتین و دەرئەنجام دەخوازێ. لە کاتێکدا ئێرۆتیک، لەسەر ڕازونیاز، پێشبینینەکراوی و سۆپرایس دەژی. ئەمە بەشێک لە قسەکانی خانمی بەلجیکی “ئێستەر پارێل”ە لە رۆژنامەی “داگێنز نیهێتەر”ی رۆژی ١٠ دیسیمبەری ساڵی ٢٠١٧دا. ئەو ئاماژەش بەوە دەداتەوە کە بۆچوونی هاوسەرگیرییەکی پڕلە سۆزهەمیشە پڕ لە دژایەتی بووە.
لە کتێبی:” ترس لە فڕین”ی “ئێریکا یۆنگ:دا کە بە یەکێک لە کلاسیکییەکانی ئازادی سێکسی لەقەلەمدەدرێت لە ساڵی ١٩٧٣دا، ئەو ڕێک و ڕەوان دەنووسێ: ئەگەر کەسێک پیاوەکەی خۆیشی خۆشبووێت، ناکرێ ئەوە نەهێنرێتە پێشچاو کە ڕۆژێک دێ سیکسکردن لەگەڵ ئەودا هیچ لەزەتێکی تیانامێنی و لە خواردنی پەنیرێکی شل دەچێت. خواردنی ،جێگایەک دەگرێ بەلام تەزوویەک بە گلاندەکانی تام و چێژدا ناهێنێت و تووشی لەرزلێهاتنت ناکات.دوای ئەوەش ئینسان ئارەزووی هاتنی رۆژێکی دیکە و تامێکی دیکەی لەزەتبەخش دەکات.”
لەوە دەچێت ئێستا زۆرتان بڵێن: بیبڕەوە و تەوای بکە!
ئاخر پەیوەندییەکی خێزانی دەکرێ پڕ بێت لە ئیرۆتیکاش سەرباری منداڵ، جلشۆشتن، قاپشۆرین و هەموو ئەو ماندووێتیانەی دیکە کە دەکرێ وزە سێکسییەکان وەڕەزبکات. ئینسان دەکرێ کارێکی زیاتر لەگەل ئەوەدا بکات. لە راستیشدا هەروایە، ئینسان دەبێ بەتەنگ پەیوەندییەکەوە بێت و کاری بۆ بکات بەڵام چی دەکەیت کاتێک هیچ حەزێک لەیەکتریدا نابینرێتەوە؟ دەکرێ ئینسان جیا بێتەوە لە کاتێکدا ژیانێکی خۆشەویستانەیشیان پێکەوە هەیە؟ وەڵام بە ئایە ئەگەر ئینسان پییوابێ بەختەوەری لە پەیوەندییەکەدا لەسەر سێکس ڕاوەستاوە و بێ سێکس شایەنی درێژەپێدان نییە، باشرە کە جیابوونەوە هەڵبژێردرێت. ئەگینا رێگاچارەکە دەبێتە ئەوەی درێژەدان بە پەیوەندییەکە بەبێ سێکس و گەڕان بەدوای سێکسدا لەدەرەوەی پەیوەندییەکەدا. من پێموایە کە “ئێستەر پیرێل” ڕاستدەکات کە سۆزداری و پەیوەندییەکی درێژی پێکەوەیی ناکرێ بەیەکەوە ببەسترێن. لانی کەم هێشتنەوەی وەک ئەوەی کە دەبێ. من پێموایە کە ئێمە دەبێ وازبێنین لە گاڵتەکردن بەو خەیاڵەی کە ناکرێ پەیوەندییەکی سۆزداری بە هەمان شێوازی عاشقبوونەوە بهێڵرێتەوە کاتێک قۆناغی عاشقبوون بە یەکتری بەرەو کاڵبوونەوەی خۆی دەچێت. لەوە دەچێت ئەم سۆزدارییە توندوتوڵە لە دەرەوەی ئەم پەیوەندییە بەردەوامەی ئێستادا بێت.
هەر ئەمەشە کە وادەکات خەڵکانێکی زۆرلەم هەستپێکردنەدا بەشداربن. بۆ “لۆو فرانک”، رێژەی ئەوانەی کە جارێک ئەم کردەوەنەیان ئەنجامداوە- لە خۆرئاوادا دەگاتە نێوان ١٥٪ و ٧٥٪، بێگوومان بەلەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە چۆن دەکرێ “خیانەتی هاوسەری” پێناسە بکرێت. ئاخر چەندەها هۆکاری جۆراوجۆر هەن ئینسان والێدەکات پەنا بەرێتە بەر “خیانەتی هاوسەری”. ئەو لەپەیوەند بەوەی کە بۆچی خۆی “خیانەتی هااوسەری” ئەنجامداوە بەمجۆرەی خوارەوە تاقیکردنەوەی خۆی دەگیڕێتەوە: ” لە دۆخی ئەمریکادا، کەیسەکانی خیانەتی هاوسەری زیاتر لەسەر حەز و تامەزرۆیی بۆ ئەوی دی بووە وەک لە سێکس و هەندێکی دییان لەسەر دۆخی هەستکردنە بەوەی دی لە کاتی سەرخۆشبووندا”. من پێموایە ڕاستییەکی زۆر لە دەربڕینەکەی ئەودا هەیە و هاوکاتیش هەستێکی هەر ئاوا سەرخۆشانەیە کاتێک دەتەوێت کەسێکی دیکەت بووێت.لەوانەیشە هەر لەبەر ئەوەیە بۆ ئەوەی تۆ ببیت بە کەسێکی دیکە ، ئەوەی کە خۆتی ڕاستەقینەیت. یانی بوونەوە بە خۆ.
ئارەزووی سێکسی وزەیەکی هەتا بڵیی گەورەیە. ئێمە خۆمان پێ بەختەوەرترە کاتێک هەست بە وزەی خۆشەویستی دەکەین. بۆیە دەبێ خۆمان پێ بەختەوەر تر بێت کاتێک لە ژیاندا بۆ جارێکیش بێت هەست بەم وزە گەورەیەی خۆشەویستی بکەین. تۆ کاتێک کەسێک دەبینی کە ئارەزووی لێتە و تۆش بەهەمان شێوە، بە دوای ئەم تەوژمەدا بڕو. ئاخر ئەم هەستە بە هەموو کەسێک بێدارناکرێتەوە.
ئەوەش بزانین کە ژیان کورتە. لە تەمەنی درێژی ئینساندا، بێ هیچ دوودڵییەک کەسانێک پەیدا دەبن و دێنەسەرێ کە ئینسان ئارەزووی سیکسی بۆیان هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا نامانەوێ ئەم حەزو ئارەزەووەی خۆمان بەجێبگەێنین چونکە پێمانوایە کارێکی نەکردەیە کە ئارەزووە ڕۆحی و جەستەییەکان دەکرێ ڕازی بکرێن. یان هەر لە بناغەوە پێمانوایە کە کارێکی وا ئیمکانی کردنی نییە، چونکە ئەمە یەکێک لە گوناحەکانە. بەڵام وەک چۆن ئیمکانی هەبووە و هەیە کە نۆرمەکانی خێزان دەبێ چۆن چۆنی بێت و تیكبشکێنرێت، بە هەمان شێوەیش دەرفەتی ئەوە هەیە کە شەبەقێکی گەورە بکرێتە جەستەی ئەو تێروانینەی کە پێیوایە ناکرێ کێکەکە بخۆیت و لێت بمێنێتەوە. بەلام بۆچی ناکرێت؟.
لینکی وتارەکە لە رۆژنامەی DN
1- Är det verkligen hela världen att vara otrogen? – DN.SE

زیرەکی دەستکرد،جیا لەوەی شۆڕشێکی زانستی و تەکنەلۆژیە،دەکرێت دەستپێکی شۆڕشی دەستکردەکانش بێت بەسەر ئەسڵدا،لەزیرەکی دەستکردەوە سەربکێشێت بۆ واقعی دەستکرد و ئەزموونی دەستکرد و ژیانی دەستکرد.
ڤی ئاڕ((virtual reality) یەکێکە لە کەرەستە پێشکەوتووەکانی ئەمڕۆ و بەهۆی بەسترانی بە زیرەکی دەستکردەوە،چاوەڕوان دەکرێت لە ئایندەدا گەشەسەندنی زیاتر بەخۆیەوە ببینێت.
ڤی ئاڕ داهینراوێکە کە دەتوانیت لە ڕێگای چاویلکەیەکی گۆشە فراوانەوە،هەر ژینگەیەک کە ئارەزووی دەکەیت، بیبینیت و ئەزموونی بکەیت،هاوکات لە ڕێگەی کۆمەڵێک کەرەستەی فیدباکەوە کە لە جەستەت دەیبستیت،جوڵە و کردەکانت پەیوەست بکات بە جیهانی مەجازی و وەک بەشێک لە واقع مامەڵەی لەگەڵدا بکەیت.
جیا لەوەی دەکرێت بە کۆمەڵێک شێواز یارمەتیمان بدات،هاوکات دەکرێت ڕووبەڕوی کۆمەڵێ کێشەی گەورەی ئۆنتۆلۆجیمان بکاتەوە.
کێشەی دەستکردەکان ئەوەیە،کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە تەنها لەوێدا ناوەستێت کە ڕۆڵی یاریدەدەرێک و هاوکارێک ببینێت وەکو زیادکراوێک بۆ ئەزموونەکانمان،بەڵکو ڕاستەوخۆ ڕۆڵی پێشبڕکێکارێک دەبینێت و جێگای ئەسڵەکان دەگرێتەوە.
ڕەنگە دوور نەبێت کە لە داهاتوودا جیاوازییەکانی واقع و واقعی دەستکرد هێندە کاڵەوە ببێت،ئیتر لێکی جودا نەکەینەوە،یاخود بەهۆی سۆزمانەوە بۆ واقعی مەجازی گرنگی بەوە نەدەین کە کامیان ڕاستەقینەیە.
وێنای بکە کاتێک کەسێک ،مرۆڤێکی ئازیز و خۆشەویستی لەدەستدەدا،لەبری ئەوەی زەبری واقع قبوڵبکات و ئازاری نەبوونی بچێژێت،ئیترلە ڕێگای چاویلکەکەیەوە،لە واقعی مەجازیدا ژیانی لەگەڵدا بکات و پێکەوە نوکتە بگێڕنەوە و قاقابکەن،یان پێکەوە بچن بۆ شوێنگەلێک کە یادەوەریان تێیدا هەبووە و ئەو خواردنانە تام بکەنەوە کە پێکەوە ئارەزویان کردووە.
لەهەمان کاتدا بەهۆی فیدباکەکانەوە هەمان هەستی بۆ بگوازرێتەوە و هەمان جۆشۆخرۆشی بایۆلۆجی تێیدا ڕووبدات کە لە واقعدا دەیچێژێت.
یان تۆ وەک مرۆڤێک کە کۆمەڵێ ئارەزوو و خەونی جۆراو جۆر بە ژیانەوە دەبینیت،ڕەنگە ئیتر زۆر پێویست نەکات تەمەنێک لە هەوڵدان و کۆڵنەدانی بۆ تەرخانبکەیت هەتا پێی بگەیت،بەڵکو لە ڕێگای چاویلکەکەتەوە ئەزموونی دەکەیت و پەرۆشیەکەت دەڕوێتەوە.
گەر سەرەنج لە ئایدۆلۆژیستێکش بدەین ،ئەو واقعە دەستکردەی کە لە ڕێگەی کۆمەڵە گوتار و حیکایەتێکەوە فانتازیای پێوە دەکرد،ئێستا وەک واقعێکی بەدیهاتوو و شکڵگرتوو،دەتوانێت تێیدا بژێت و جیهان بەوشێوازە ببینێت کە ئەو دەیەوێت،ئیتر لە ڕێگای واعیزەکانشیەوە،مانگانە یان هەفتانە فایلی نوێ دابگرێت و لەبری گوێگرتن لە جیهانبینیەکان، خۆی بینەر و سوبێکتێکی چالاک بێت لە جیهانەکەدا ،بەهەمان شێوە دەکرێت ئەزموونی بینینی بەهەشت بکات و ئەوانەشی کە لاڕێن و لایانداوە لە ڕێگاکە، لە دۆزەخدا بیانبینێت و شایەدی گڕکێشانیان بێت.
ڕەنگە ئیتر هەر وتارێک یان پێرسێکتیڤێک وەکوو فۆڕمێکی ئایدیاڵی، پۆتیەنشەڵی ئەوەی هەبێت ،ببێت بە جیهانێک و فەزایەک کە ئەزموون بکرێت و سوبێکت چالاکانە ژیانی تێدا بکات.
هەر بەڕاست، گەر ژیانکردن لە واقعی دەستکرددا هێندە ئاسان و بەچێژ و بێ تراوما بێت،بۆچی دەبێت ئەزموونی ژیانێکی قورس و تاڵاوی واقعی ڕاستەقینە بکەین؟
ئیدی هەستە دەستکردەکان و یادەوەرییە دەستکردەکان لە واقعێکی دەستکرددا کە بە پێی خواستەکانی ئێمە دادەڕێژرێت،ویستراوتر نابێت لە واقع؟.
لە داهاتوودا کە گریمانە دەکرێت بەهۆی پێشکەوتنی ڕۆبۆتە هۆشمەندەکانەوە چەندین ملیۆن کرێکار بێکار بکەون،چونکە لە بنەمادا ئەوان خاوەن کار نین هەتاوەکوو ڕۆبۆتەکان هاوکاریان بکەن و کارەکانیان بۆ بەڕێوە ببەن،بەڵکوو کارەکەرەکەن و ئەمڕۆ کە ڕۆبۆتەکان باشتر کارەکان ئەنجامدەدەن، ئیتر جێلێژ و بێکار دەبن،بەهەمان شێوە دەبێت پێشبینی ئەوە بکەین کە لەدەستدانی کارەکانمان بەهۆی زیرەکی دەستکردەوە،تاکە هەڕەشە نیە کە ئەگەری ڕوودانی هەبێت، بەڵکو دەشێت حەقیقەت و بەرکەوتن بە جیهانێکی ڕەسەن لە دەست بدەین و دەستکردەکان جێگایان بگرنەوە.
ئیتر بۆ هەر کارێک کە دەتەوێت ئەنجامیبدەیت، پەیوەست دەبێت بە هۆشمەندی دەستکردو و دیڤایسە هۆشمەندەکانەوە،ئیتر لە بری جیهان ،جیهانەکان بونیان دەبێت و لەبری واقع واقعەکان بونیان دەبێت،هەر کامیانش کە لەگەڵ ویست ئارەزووەکانی تۆدا دێتەوە ئەوەیان هەڵدەبژێریت و لەوێدا دەژێیت.
ڕەنگە ئایندەیەکی هێجگار دوور نەبێت ،کە وامان لێبێت،چاویلکەکانمان لە چاومان خۆشتر بوێت.
‌

ئه‌گه‌رچی‮ ‬له‌سه‌ره‌تادا زۆرمان خۆشویست و به‌خۆشه‌ویستی‮ ‬ئه‌و و چه‌ند سومبولێكی‮ ‬دیكه‌ی‮ ‬ئه‌ده‌بیاتی‮ ‬فه‌ڵه‌ستینی‮ ‬گۆرانیمان بۆ چڕین ،‮ ‬به‌ڵام كاتێ ئه‌ویش نه‌یتوانی‮ ‬له‌بازنه‌ی‮ ‬شۆڤێنیایه‌تی‮ ‬ئه‌زه‌لییان ده‌ربازی‮ ‬بێت و به‌ هه‌ر هۆیه‌ك بوو له‌ تاكه‌ شیعرێكی‮ كه‌ بۆ (كوردستان)ی نووسیبوو په‌شیمان بووه‌وه ‌،‮ ڕووبه‌نده‌كان زیاتر داماڵران و حه‌قیقه‌تی‮ ‬چه‌هره‌ و سیمایان وه‌ك زۆرجاری‮ ‬دی‮ ‬پتر ده‌ركه‌وت‮…‬ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا – مه‌حموود ده‌روێش – ی‮ ‬شاعیری‮ ‬فه‌ڵه‌ستینی‮ ‬له‌و قسه‌یه‌یدا كه‌ ده‌ڵێ‮: ‬ده‌بێ شه‌رعییه‌تی‮ ‬شیعر و داهێنان به‌گشتی‮ ‬و شه‌رعییه‌تی‮ ‬خه‌بات و هاووڵاتیبوونی‮ ‬سوودبه‌خش لێك هه‌ڵاوێردرێن ،‮ ڕاست ده‌كا‮..‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
له‌و ڕێیه‌دا هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك پێویسته ‌،‮ ‬تاریكترین شوێن ده‌كه‌وێته‌ ژێر ‬‬‬ڕووناهی‮ ‬چرا ‮..‬ مرۆڤ ئافرێندراوه‌ ،‮ ‬مرۆڤییه‌تی‮ ‬خۆی‮ ‬هه‌ست پێ بكا و په‌یماننامه‌ ئه‌به‌دییه‌كانی‮ (‬خود) له‌گه‌ڵ خۆیدا به‌ پیرۆزی‮ ‬بێڵێته‌وه‌‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬ئه‌وه‌ی‮ ‬پێی‮ ‬ده‌گوترێ دادپه‌روه‌ری ، ‬- ئه‌گه‌ر بوونه‌وه‌رێك به‌و ناوونیشانه‌ هه‌بێ -؛ له‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بیات و ئه‌و ڕێگایانه‌دایه‌ ڕووه ‌و هاوسه‌نگیدان به‌ ژیان ،‮ كه‌ ‬دوور له‌ له‌خۆنووسان و باركه‌وتووییه‌وه‌‮ ‬هه‌ڵده‌به‌سترێن‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
به‌دوای‮ ‬نووردا گه‌ڕان كه‌م نییه‌‮.. ‬ده‌خوازێ شتێك نه‌كه‌ین هاڕمۆنیای‮ ‬خه‌یاڵناسكیی‮ ‬و ئاسمانگه‌ڕیی‮.. ‬به‌ختووكه‌دانێك بشێوێنین و شه‌رعییه‌تی‮ ‬باڵای‮ ‬پیرۆزگریی‮ ‬داهێنان به‌ ته‌واوی‮ ‬گڕوگاڵ و چه‌خماخه‌ و ته‌نینه‌وه‌ و ڕۆشنایی‮ ‬و دڵگه‌رمیی‮ ‬و ڕوونبینیی‮ ‬و هه‌روایه‌تییه‌وه ‌،‮ ‬به‌ شه‌رعییه‌تێك بسه‌پێنرێ كه‌ ته‌نیا له‌ (ئایه‌تیی) ‬و‮ (نایه‌تی)‬ـدا گیراوه‌ و به‌ هێزی‮ ‬لێگۆڕان و كۆڕگه‌رم كردن و ده‌مار ده‌رهێنان و تێكشكاندنی‮ ‬هاوكێشه‌كانه‌وه ‌،‮ ‬له‌ ڕۆژگارێكی‮ ‬زیوار زیوار و ماسكداردا سه‌ری‮ ‬كێل كردبێته‌وه‌‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
لێره‌یشرا دادخواز ،‮ ‬ئه‌گه‌ر به‌لای‮ ‬به‌ری‮ ‬سیاسه‌تیشدا بشكێنێته‌وه‌ ،‮ ‬مه‌ترسییه‌ك پێكناهێنێ ،‮ ‬ئه‌وه‌نده‌ی‮ ‬خودی – به‌حساب – ‬داهێنه‌ر و – ڕه‌ها – ‬به‌زانین بێ‮ ‬یان نه‌زانیی ،‮ ‬له‌ زۆرخوازیی‮ ‬و گومڕاییدا لێ بخا‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬ئه‌مه‌ له‌ خۆیدا چه‌پڵه‌كوتانه‌ له‌ تیمه‌ ته‌ییار و ئاماده‌ و پۆشته‌كانی‮ ‬دڵنشینیی ،‮ ‬له ‌پێناوی‮ ‬پاكانه‌ی‮ ‬به‌خۆنه‌وه‌ستان و چاونزیی‮ ‬و به سه‌رخۆدا زاڵ نه‌بوون‮..‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
دوو شتی‮ ‬لێك جیاوازن ،‮ ‬شه‌رعییه‌تدان به‌ خود ،‮ ‬له‌ ڕێی‮ ‬شه‌رعییه‌تی‮ ‬هاووڵاتیبوون و وه‌رگرتن‮ ‬یا گۆڕینه‌وه‌ی‮ ‬كارتی‮ ‬ئینتیمای‮ ‬هه‌ڵكه‌وتن ،‮ ‬له‌ تونێڵه‌ مارپێچه‌كانه‌وه‌ كه‌ نه‌ك جه‌وهه‌ری‮ ‬ڕۆحیان تێدا ونه ‌،‮ ‬ڕووكه‌شی‮ ‬په‌یوه‌ندییه‌ لاوه‌كییه‌كانیش له‌وێدا له‌بن پێیان كه‌وتووه ‌،‮ ‬دیاره‌ هونه‌ر و فه‌نتازیا و هه‌رچییه‌كی‮ ‬پێیانه‌وه‌ به‌نده‌ كه‌ مانایه‌كیان نامێنێ ،‮ ‬خود و ناسكبێژی‮ ‬و شایانبوونیش له‌ ئه‌تمۆسفیرێكی‮ ‬له‌و چه‌شنه‌دا جێی‮ ‬باسان نییه‌‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
ئه‌م دوو شه‌رعییه‌ته‌ ،‮ ‬دوو شتی‮ ‬لێك جیاوازن ،‮ ‬با له‌ ڕێگاشدا پێكه‌وه بن‮..‬ شه‌رعییه‌تی‮ ‬داهێنان ،‮ ‬له‌ به‌ گۆڕترین دره‌وشانه‌وه‌یدا و شه‌رعییه‌تی‮ ‬هاووڵاتیبوون كاتێ شه‌رعییه‌تی‮ ‬داهێنانی‮ ‬پێ ده‌سه‌پێررێ .‮ ‬له‌ خه‌فه‌ترین ساتیدا به‌ره‌و كوژانه‌وه‌یه‌‌‌ و ‬دووشتی‮ ‬جیاوازن‮ .‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

ئه‌ده‌ب خه‌یاڵه‌، هیچ شتێكی دیكه‌ نییه‌. ئه‌مه‌ش بنه‌مای به‌های ئیستاتیكای ئه‌ده‌به‌. هه‌ربۆیه‌ش ئه‌ده‌ب به‌بێ خه‌یاڵ نابێ، چونكه‌ خه‌سڵه‌تێكی سه‌ره‌كی ئه‌ده‌ب ئیستاتیكایه‌، سه‌رچاوه‌ی ئیستاتیكاش خه‌یاڵه‌.

هه‌ڵبه‌ت داهێنانیش به‌بێ خه‌یاڵ نابێ: خه‌یاڵی فانتازیی بێ سنوور. كاری ئه‌ده‌ب ئه‌وه‌یه‌، كه‌ واقیع له‌ناو قوڕی خه‌یاڵدا ده‌شێلێ؛ به‌مه‌ش – له‌سه‌ر كاغه‌زدا – واقیعێكی نوێی جوداواز چێ ده‌كا و ده‌ئافرێنێ؛ هه‌ربۆیه له‌ ئه‌ده‌بدا هه‌رچه‌ند خه‌یاڵ چه‌مووش و بێ سنوور و به‌رزه‌فڕ بێ، هێنده‌ش خۆی له‌ تخووبی داهێنان (ده‌گمه‌ن و ناوازه‌دا) نزیك ده‌كاته‌وه‌‌.

هه‌موو شاكاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان ئه‌م خه‌یاڵه‌ بێ سنووره‌ به‌رزه‌فڕه‌یان له‌پشته‌. ڕاستییه‌كه‌ی شاعیری (ئه‌دیبی) داهێنه‌ر، شاعیرێكی (ئه‌دیبێكی) خه‌یاڵییه‌ و گه‌لێك جار وڕێنه‌ و قسه‌ی بێ سه‌ر و به‌ر ده‌كا (میتافۆر و هێما و هه‌موو شێوه‌كانی خوازه‌ و لێكچوواندن، داهێنانی وڕێنه‌ئاسای ناو زمانی ئاخاوتنن؛ ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕه‌گه‌زانه‌ نه‌بن زمان گه‌شه‌ ناكا و ده‌وڵه‌مه‌ند نابێ. له‌ زمانی شیعردا، كه‌ دیوار و دره‌خت قسه‌ ده‌كه‌ن و ئاسمان به‌ چاوی یار ده‌چێ، ئه‌مه‌ ئه‌و خه‌یاڵه‌ وڕێنه‌ ئاسایه‌یه‌، كه‌ له‌ زمانی داهێنانی ئه‌ده‌بدا به‌ده‌رده‌كه‌وێ و به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ. ئه‌م وڕێنه‌یه‌ كرۆكی به‌های ئیستاتیكای ئه‌ده‌به‌. ئه‌ده‌ب به‌وه‌ له‌ ژانره‌كانی دیكه‌ی نووسین جودا ده‌كرێته‌وه‌، كه‌ خاوه‌ن زمانێكی وڕێناویی فانتازییه‌. هه‌موو جوانی ئه‌ده‌ب ئا له‌م فانتازیایه‌دایه‌). ده‌ ئێوه‌ ته‌ماشا كه‌ن! ئه‌دی ئه‌مه‌ وڕێنه‌ و قسه‌ی بێ سه‌ر و به‌ر نییه‌ (وڕێنه‌یه‌ك كه‌ پڕه‌ له‌ ناوازه‌یی)، كه‌وا‌ ئه‌ندرێ‌ بریتۆنی شاعیری سوریالی ده‌یڵێ و ده‌یكا: ((ئه‌و په‌نجه‌ره‌یه‌ی كه‌ له‌ گۆشتمان هه‌ڵكۆڵراوه‌ له‌سه‌ر دڵمان كراوه‌ته‌وه‌…))؟ (1) به‌ڵێ، ئا ئه‌مه‌ وڕێنه‌ی داهێنانه‌، ئه‌و كاته‌ی، كه‌ خه‌یاڵ هه‌موو سنوورێكی ماقووڵ و ناماقووڵ ده‌به‌زێنێ. ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌ده‌ب – گه‌لێك جار – زمانی ده‌ربڕین و داڕشتنی ناماقوولییه‌كانه‌. كرۆكی به‌های چێژ و ئیستاتیكای ئه‌ده‌ب له‌م ناماقوولییه فانتازییه‌‌دایه‌. هه‌رچه‌ند به‌ خه‌یاڵێكی فانتازیی نائاسایی بنووسی، هێنده‌ش له‌ تخووبی ناوازه‌ و داهێنان نزیك ده‌بیته‌وه. ئه‌م دێڕه‌ی (به‌یته‌ی) نالیش له‌ ئه‌ده‌بی كلاسیكی كوردیدا، پڕه‌ له‌م خه‌یاڵه‌ جوانه‌ فانتازییه (خه‌یاڵێك، كه‌ تا چاوی هزر حوكم كا، جوان و ناوازه‌یه‌)‌:
((‌قوربان ئه‌تۆ نه‌خیلی یا روتابی
وه‌ها شیرین و سینه‌ نه‌رم و دڵڕه‌ق)).
ته‌ماشاكه‌ن بشزانن رافائیل ئه‌لبێرتی چ ده‌ڵێ:
((ئای ئه‌ی هاوڕێم،… ئا..ا.. ا..ی!
گایه‌كی شین له‌ ئاودایه‌!
ئێستا به‌حاڵ به‌ده‌رده‌كه‌وێ!

• چی.. چی.. چ.. ی.. ی.. ی!
• گایه‌ك له‌ ده‌ریادا، ئای!)). (2)
  یانیش ده‌ڵێ:
  ((ناتوانم له‌گه‌ڵ باران
  له‌ ڕووباردا خۆم بشۆم، ئه‌ی خۆشه‌ویستم
  جه‌سته‌ی ئاو برینداره‌
  به‌ خوێن داپۆشراوه‌)). (3)
  رامبۆش دبێژه‌:
  ((ئه‌مه‌ته‌، ئه‌ی ترسنۆكینه‌! له‌ وێستگه‌كاندا بڕشێنه‌وه‌
  خۆر ئه‌و ئێواره‌یه‌
  به‌ سییه‌ پڕه‌كانی
  شه‌قامه‌كانی پاك كرده‌وه‌
  كه‌ به‌ربه‌رییه‌كان پیسیان كردبوو
  ئه‌مه‌ته‌ شاره‌ پیرۆزه‌كه‌، له‌ ڕۆژئاوادا رۆنیشتووه‌!)).(4)

ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌ده‌ب كه‌ینوونه‌ی مرۆڤ كه‌شف ده‌كا: كه‌ینوونه‌ شاراوه‌ و نهێنییه‌كه‌ی. ئا ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی به‌های له‌زه‌تیشه‌ له‌ ئه‌ده‌بدا. هه‌ر بۆیه‌شه‌‌ ئایدیۆلۆژیا له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بدا ناكۆكه‌، چونكه‌ سنوور بۆ خه‌یاڵ (بۆ بیركردنه‌وه‌ی فانتازیی، بۆ كه‌شفكردنی كه‌ینوونه‌) داده‌نێ.

سه‌رئه‌نجام ده‌مانه‌وێ بڵێین:‌ هیچ ئه‌ده‌بێكی سه‌د له‌ سه‌د واقیعی نییه‌. ناشبێ ئه‌ده‌بی سه‌د له‌ سه‌د واقیعی هه‌بێ، چونكه‌ ئه‌وسا له‌ جه‌وهه‌ری ئه‌ده‌ب بوون داده‌شۆرێ. له‌مه‌وه‌ خه‌یاڵ ڕه‌گه‌زی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی ئه‌ده‌ب پێك ده‌هێنێ (ئه‌م خه‌یاڵه‌ له‌ شیعردا ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی). واته‌ ئه‌ده‌بێك كه‌ خه‌یاڵی تێدا نه‌بوو، ئه‌ده‌ب نییه‌، ده‌بێته‌ هه‌ر بوارێكی دیكه‌ی نووسین، ته‌نها ئه‌ده‌ب نه‌بێ. به‌نموونه‌ وه‌ك: بابه‌تی ڕۆژنامه‌گه‌ریی، نووسینه‌وه‌ و تۆماركردنی ڕووداوه‌كانی مێژوو، هه‌موو نووسینێكی واقیعی به‌ڵگه‌نامه‌یی، بیركاری و ماتماتیك، ئه‌ندازه‌… تاد؛ بۆیه‌ ئه‌ده‌ب له‌گه‌ڵ خه‌یاڵ مامه‌ڵه‌ ده‌كا، به‌رله‌وه‌ی له‌گه‌ڵ واقیعدا مامه‌ڵه‌ بكا. ئێمه‌ ده‌زانین، ته‌نانه‌ت ئه‌ده‌بێكمان هه‌یه‌ پێی ده‌ڵێن ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی؛ ئه‌ده‌بێكیشمان هه‌یه‌ پێی ده‌ڵێن ئه‌ده‌بی (ڕۆمانی) واقیعی ئه‌فسووناویی. ئه‌و ئه‌ده‌به‌ی زۆر واقیعی بێ، زوو ده‌مرێ؛ یانیش هه‌ر به‌ مردوویی له‌دایك ده‌بێ. ڕاستییه‌كه‌ی هیچ ئه‌ده‌بێك به‌بێ خه‌یاڵ نییه‌، ئه‌گه‌ر به ‌بڕێكی كه‌میش بێ.

په‌راوێزه‌كان:

1- ئه‌نته‌رنیت.
2، 3 – رفائیل البیرتی، مختارات شعریة، ترجمة: صالح علمانی، عاصم باشا. ص 37، 56
4- رامبو (حیاته‌ و شعره‌)، ترجمة: خلیل الخوری، الطبعة الثالثه‌ 1985، مطبعة الدیوانی – بغداد. ص 137

به‌ختیار محه‌مه‌د

لەم باسەدا ماکیاڤێللی ڕێک باس لە ڕۆژگاری ئەمڕۆمان ئەکات کە ئەبێت میر چۆن وابکات بەسەخی بناسرێت بەڵام زیانی بۆی هەبێت لەهەمان کاتدا پیسکەبێت، یاخود چۆن لە پارەی تر ببەخشێ تا دەتوانێت خەرجی بکات بەڵام پارەی دەوڵەت نەبێت، ئەمانە دەرسێکن ڕێک بۆ ئەمڕۆ ئەنجامێکی دروستن، وە پیسکەیی زیان بە میر ئەگەیەنێت و وادەکات متمانەی میللەتەکەی لەدەستبدات.
با ئێمە چاو لەو بکەین و ببینە گوزارشت بۆ ئاسودەیی خەڵک و میللەتەکەمان و پەیدابوونی متمانە بە خەڵک و سەرۆک.
٫٫لەبارەی هێزەکان: (کوۆت وەک خۆیquote like itself) لەماوەی رابردوودا کاتێک ئیدی دەستی ئیمپڕاتۆر نەگەیشت بە ئیتاڵیا و زیادتر بیریان لە دەسەڵاتی کڵێسە ئەکردەوە، لەم کاتەدا ئیتاڵیا دابەش بوو بەسەر چەند وڵاتێکی بچوکداو دانیشتوانی زۆرێک لە شارە گەورەکان لە دژی خانەدانەکان چەکیان هەڵگرت، بەڵام لەبەر ئەوەی خانەدان و خاوەن موڵکەکان بەگشتی لە ژێر چاودێری ئیمپراتۆردا بوون هەمیشە خەڵکیان دەخستە ژێر فشار و دەسەڵاتی خۆیانەوە لەبەر ئەوەش کە پیاوانی ئاینی حەزیان بە دەسەڵات ئەکرد هەستان بە هاوکاری کردنی، لەم کاتەدا هەندێک لەو شارنشینانە کە بەشێک بوون لە کەسانی ئاسایی توانیان بگەنە دەسەڵات و بەم شێوەیە تەواوی ئیتاڵیا کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیتاڵیا کەوتە ژێر دەسەڵاتی پیاوانی ئاینی وڵاتە کۆمارییەکانەوە. فەرمان ڕەوایان ی بەشی یەکەم کشیش بوون و بەشی دووەمیش پێک ئەهاتن لە کەسانی بێ ئەزمون و ئاسایی شارەکان و هیچ کام لەم دوو دەستەیە ئەزموونی بەڕێوەبردنی وڵاتیان نەبوو سەرباری ئەوەی کە شارەزاییان لە شەڕیشدا نەبوو، هەر ئەمەبوو کە باسی هێزی هێنایە پێشەوە و هێزە بێگانەکان بۆ ئەوکارە بەکار ئەهێنران، یەکەمین کەسێک کەلەم خزمەتکردنە دا سەرکەوتوو بوو ئەلبری گوکونیو بوو لە ڕۆمانیا کەدەست پەروەردەی مەشقی جەنگی براکسیو ئسفوزا بوو و ئەم دوانەش هەر یەکەیان لە سەردەمەکەی خۆیاندا دیکتاتۆری ئیتاڵیا بوون، دوای ئەم فەرماندەی دیکە پەیدا بوون و تا ئەم سەردەمەی ئێمەش وڵاتەکەمان بە هۆی تواناو لێهاتوویی ئەوانەوە بوە جێگەی دەستخۆشی و شار و لەلایەن لویسەوە تاڵان کرا و لە ڕێگەی فردیناندەوە وێران کراو لەلایەن دەوڵەتی سویسڕاشەوە بێ ڕێزی پێکرا.

گەر ئێمە باس لە بزووتنەوەی وەڕگێڕان بکەین ئەبینینن کە پێش سەردەمی عەباسی بزووتنەوەی وەڕگێڕان هەبووە هەر وەک ئەوە دیارە کە یەکەم وەڕگێڕان و گواستنەوە لە ئیسلامدا لە سەر دەستی خالید بن یەزید بووە بەڵام ئێمە لێرەدا باس لەوە دەکەین کە ئایا لە سەردەمی عەباسی چەندە پێشکەوتوو بووە، لەگەڵ هاتنی خەلافەتی عەباسی بزافی وەڕگێڕان زیاتر پێشکەوتوو بوو زیاتر گرینگی پێدرا ئەمەش بەهۆی پاڵپشتی خەلیفەکانی عەباسی بووە کە دواتر بووە لە یەکێک لە پڕۆژەکانی ئیسلامی، ئەگەر بەراوردێک بکەین لە نێوان خیلافەتی عەباسی و ئەمەوی دەبینینن وەڕگێڕان لە سەردەمی ئەمەویدا بە شێوەیەکی تاکە کەسی بووە واتە بە مردنی کەسەکە بوونی نەدەما.
بەڵام لە خیلافەتی عەباسییدا قوتابخانەییەکی گەورە هەبوو بۆ وەرگێڕان بە ناوی ( بەیت الحیکمە ) .
کە مردنی کەسەکە کۆتایی پێ نەدەهات .
دیارە لە مێژووی ئیسلامییدا بە گشتی و خیلافەتی عەباسی بە تایبەتی چەندین هۆکاری گرینگ هەبوون، کە پاڵینا بە مووسوڵمانەکان کە زانستەکانی بێگەنا وەرگێڕنە سەر زمانی عڕەبی.

هۆکارەکان:
١- هەستکردنی خەلیفەکان و زاناکان بەوەی کە ڕۆشنبیری لە گرینگترین هۆکارەکانە جەختتی لەسەر بکرێت بۆ بووژانەوەیەکی دروست.
٢- فراونبوونی دەوڵەتی ئیسلامیی، لە ئەنجانی فتوحاتەکانی موسڵمان.
٣- زیادبوونی خۆش گوزەرانی بە تایبەت خەلیفەکان کە ئاوادانکردنەوە و بەرفراونبوون وە بنیاتنانی کۆشەکان و پرد و بەنداوەکان و ڕێگاوبان، وای کرد بۆ ئەم ئاوەدانییە پێوسیتیان بە ئەندازیار بێت، بۆیە کتێبە یۆنانییەکانیان وەڕگێرا و پارەی زۆرییان بە وەرگێڕەکان دا.
٤- ئەو میللەتانەی کە گەلەکانیان موسڵمان بوون، پێوسیتی وای کرد زمانی عەڕەبی فێر بن، وە لەم میانەش هەستان بە وەرگێڕانی کتێبە کۆنەکان بۆ عەڕەبی.
٥- پاڵنەری کەسی لەلایەن فەرمانڕەواکانی موسڵمانان، بە هاندانی بزافی وەرگێڕان وەک خەلیفەکانی عەباسی بایەخییان بە وەرگێڕانی کتێبی پزیشکی و ئەستێرەناسی و پەیوەندییان بە ژیانی خەڵک دەدا.

لە سەردەمی عەباسی بزافی وەرگێڕان بە چەند قۆناغێک تێپەڕیووە :
قۆناغی یەکەم : لە سەرەتایی خیلافەتی ابو جعفر و المنصوڕ تا کۆتایی حووکمڕانی الامین ١٣٦ -١٩٠٨ک زیاتر کتێبی پزیشکی و بیرکاری و فەلەک وەردەگێڕدرا کە ( عبدالله بن المقفح ) یەکەم کەس کە کتێبی ( کلیلة ودمنة ) لە فارسی وەڕگێڕا.
المنصوڕ بایەخی بە وەرگێڕانی کتێبی پزیشکی و ئەستیڕەناسی داوە، وە خەلیفە هاڕوون الڕەشید نوێنەرانی خۆی بۆ ئیمپڕاتۆڕیەتی یۆنانی ناردووە تا دەستنووسە ئەغڕیقیەکان بکڕن بە تایبەتی پزیشکی و کتێبی اقلیلس وەرگێڕدرا وە چەند کتێبێکی تر.

قۆناغی دووەم : ١٩٠٨-٣٠٠ک دیاری دەکرێت جیا دەکرێتەوە بە وەرگێڕانی کتێبی بیرکاری و فەلسەفە وە هەڵسان بە دانانی کتێب سەرنج و ڕەخنەگرتن و پوختەکردن، کە خەلیففە ئەل مەئموون سەرۆکایەتی کردنی بزافی وەرگێڕانی پێ دەردرێت، کە هەڵسا بە کتێبی یۆنانی لە ووڵاتی ڕۆم بە تایبەتی کتێبی فەلسەفی وەک غڕامە و بژاردنی سەرکەوتنەوەکەی لە ساڵی ٢١٥ک پاشای ڕۆم ڕازی بوو باشترین کتێبەکانی وەڕگێڕا.

قۆناغی سێیەم : لە ساڵی ٣٠٠ک دەست پێ دەکات و جیا دەکرێتەوە بە وەرگێڕانی کتێبەکان لە هەموو زانستە جیاوازەکان، بە تایبەتتی کتێبی ئەدەبییەکان لە ئەدەبی فارسی.

لە دیارترین وەرگێڕەکان :
١- ئیبراهیم بن حبیب کە عەڕەب بووە کتێبی بیرکاری لە هیندی وەگێڕاوە.
٢- الحجاج بن یوسف کە کتێبی ( المجسطی ) لە جوگرافیاوە وەرگێڕاوە.

ڕێبازی وەرگێڕان دوو ڕێگەی هەبوو :
١- وەرگێڕانی پیت بە پیت ( الترجمة العرفیة ) ( یوعنا بن بطریق ) سەرۆکی ئەو ڕێگاییەی دەکرد کە هاو جەرخی خەلیفە المئمون بوو، ئەم شێوە وەرگێڕانە زەحمەت و گران بوو چونکە زۆر وشەی مڕادف و هاو واتایان نییە لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر.
٢- وەرگێڕانی مانادار ( الترجیمة المعنویة )( اعنین بن اسحق) سەرۆکایەتیی ئەم ڕێگایەی دەکرد، کە وەرگێڕ هەڵدەستا بە وەرگێڕانی ڕستتەیەک بە هەمان مانای زمانی نووسینەکە کە هاو مانا بن دوو ڕستەکە.

ئەنجامەکانی بزاڤی وەرگێڕا :
١- بڵاوبونەوەی زانست زانیاری و زانیینەکان لە جیهانی ئیسلامی.
٢- لە ئەنجامی بزاڤی وەرگێڕان گەشەسەندی کاغەزسازی و کاغەزسازان بوو لە بغدا پایتەختی خیلافەتی مەڵبەندی بزاڤی وەرگێڕان بوو.
٣- زمانی عرەبی بەرفراوانتتر بوو بە زاراوە زانستییەکان و دەڕبڕینە فەلسفەییەکان.
Jabar Abdulla Mhajir
وە هەندێ لە وەرگێڕەکانی ئەم دەورەیە کە ئەمانەن ؟
ئیسطاث کە بەشداری کرد لەوەرگێڕانی کتێبەکان منکەی هیندیش کە دەستی کرد بەکاری وەرگێڕان لە هیندیەوە بۆ فارسی
عبدیشوع کوری هورمز کاری وەرگێڕانی کرد لە یۆنانیەوە بۆ سریانی جبرائیلی کوری بختیشوعیش دەورێۆی سەرەکی هەبوو لە وەرگێڕانی کتێبە پزیشکەیەکان یۆنانیەکان بۆ سەر زمانی عەڕەبی
پاش کۆتایی هاتنی ململانێکەیان لە نێوان هەردوو برا ئەمین و مەئمون لە سالی ١٩٨ك دەلێن 2سال و پێنج مانگ خایەندووە مەئمون بەیحەتی پێدراو بوو بە خەلیفەی موسلمانان سەردەمی مەئمون جیا دەکرێتەوە بە ھاندانێکی تەواوی فەلسەفە و پزیشکی و بیرکاری و گەردونناسی و گرنگی دانێکی تەواو بە بە زانستی یۆنانی، خەلیفە ساڵی ٨٣٠ز زانکۆی بەیتو لحیکمەی لە بەغدا دامەزراند کە لە گەورەترین زانکۆکانی سەردەمی خۆی بوو، ھەروەھا وەرگێڕان یەکێکی تر بوو لە سیماکانی سەردەمی مەئمون، کە لە ڕێگەیەوە زانست و ئەدەبی سریانی و فارسی ویۆنانی گواسترانەوە بۆ عەرەبی لەم ڕێگەیەوە زمانی عەرەبی شوێنێکی پێشکەوتووی گرت کە لە زمانی شیعر و ئەدەبەوە بووە بە زمانی زانست و فەلسەفە، ھەروەھا وەرگێڕانەکان بوونە ھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ڕۆشنبیری لە دەوڵەتدا، کرانەوەیەکی ڕۆشنبیری دەستی پێکرد
گرنگیدان بە بواری وەرگێران لە دەوری مەئموندا پێشکەوتنێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی کە هەستان بە وەرگێرانی کتێبە بیانیەکان لە زمانە جیا جیاکان لە بوارەکانی (فەلسەفە. پزیشکی. سروشت. فەلەک. بیرکاری ) مەئمون پەیوەندی لەگەل پاشای رۆمدا هەبوو هەستان بە پێدانی دیاری پربایەخ لەبەرامبەردا داواکردنی کتێبەکانی (ئەفلاتوون. ئەرستۆ).
پەیوەست بونی مەئمون بە وەرگێرانەکانی فەلسەفەی سروشت و بیرکاری پەرەیسەندو بووە هۆی درووستبونی دژیەک لە نێوان ئەم دوو ئاینەدا لەسەر مەسەلەی (تەوحیدی خودا) ئیبن تیمیە دەلێ یۆنانیە کانەکان لە گەرەترین موشریکی بوون ئەستێرە و بتەکانیان دەپەرست ئەمەش بەگەورە سەیرکردنی زانستی فیزیا بوو/ بەگشتی ئەتوانین بلێین کە سیفەتەکانی ئەم سەردەمەی عباسی یەکەم خەریکبونی خەلیفەو ئەمیرەکانە بە زانست و ئەدەبەوە بەتایبەت لە سەردەمی مه‌نسور گرنگی دەدا بە فەلەک . رەشید بە پزیشکی . مەئمون بە فەلسەفەو مەنتق وە خەلیفەکان گەورەترین هاندەربوون بۆ خەلکی کە خەریک ببن بە زانست و زانیارییەوە.

هونەرمەند خاتوو مەڕوە محەمەد:لە شانۆدا ئەکتەر بە رۆح و جەستە راستەوخۆ لەگەڵ بینەران ئاوێزانی یەکتر دەبن
هونەرمەند “مەروە محەمەد” لە ساڵی 1983 لە شاری هەڵبجە لە دایک بووە ،لە ئێستادا لە شاری هەولێر نیشتەجێیە لە یەکێک لە قوتابخانەکانی ئەو شارە وانەی پەروەردەی هونەری دەڵێتەوە خاتوو مەڕوە محەمەد یەکێکە لەو هونەرمەندانەی کە توانیویەتی توانستی خۆی لە بواری نواندن بسەلمێنێت بەتایبەتی لە دراما تەلەفزیۆنەکان دا بەشداری چەندین درامای کردوە وەکو (رەیحان ،وەسیت نامە ، گەردەلوول ،نامەکانی ئەشرف،سایە ،ساتەکانی ژیان …هتد) بۆ زیاتر ئاشنا بوون بە کارو چالاکییەکانی ئەم هەڤپەیڤینەمان لە گەڵدا ساز کردوە.

هەڤپەیڤین: کامەران حاجی ئەلیاس

*ئەگەر بکرێت بۆ خوێنەرانمان باس لەژیانی هونەری خۆت بکەیت.
-سەرەتا زۆر سوپاس بۆ ئەو بەسەرکردنەوەیەتان،ئەوەی راستی بێت من هەر لەسەرەتای چونم بۆ پەیمانگای هونەرە جوانەکانی سلێمانی لە بەشی شانۆ ،دەستم کرد بەکاری هونەری نواندن ،بە بەردەوامی لەهەموو قۆناغەکانیە پەیمانگا، بەسەرکەوتوی بەشدار بووم لە چەندین کاری شانۆیی کرد لەهەمان کاتدا و بەشدارییم لە چەند درامایەک کرد وەکو (گەردەلول -وەسیەت نامە-نامەکانی ئەشرف-ڕێحان-سایە-ساتەکانی ژیان-خانەکەی حاجی ئاغا-فیلمی سینەمای دانیشتوانی علی ئاوا -کورتە فیلمی کراسی سور و باوکەکانم-شانۆی ئاوازیکی خەمناک…..).

• وەکو زانراوە شانۆ لە بە باوکی هونەر ناوزەند کراوە لە هەمان کاتدا بەرێزتان دەرچووی بەشی شانۆی پەیمانگەی هونەرەجوانەکانن بەرێزتان چۆن دەڕوانە هونەری شانۆ؟
• بێگومان شانۆ بەباوکی هونەرناوزەند ئەکرێ چونکە ئەکتەر بە رۆح و جەستە راستەوخۆ لەگەڵ بینەران ئاوێزانی یەکتر دەبن لەهەمان کات دا چەندین هونەری تر وەکو موزیک و شێوەکاری لە خۆدەگرێت ، نواندن لەسەر تەختەی شانۆ چێژێ تایبەتی خۆی هەیە کاتێک ئەکتەر بەشێوەی راستەوخۆ لەگەڵ بینەران دەدوێت ، بینەریش زیاتر چێژ لەو هونەرەوە وەردەگرێت، نابێ ئەوەشمان لەبیر بچێت نواندن لەسەرتەختەی شانۆ زۆر زەحمەتر لەنواندن لەبەرامبەر کامیرادا.

  *زۆر ێک لەرەخنەگران دەڵێن،لە ئێستادا بینەری دراما تەلەفزیۆنەکان، جەماوەریان زۆر زیاترە لە بینەری شانۆ و سینەما خوێندنەوەی بەرێزتان لەسەر ئەم بۆچوونە چییە؟

• راستە لەبەر ئەوەی دراما بێ ویست جەماوەر ئەچێت ماڵی هەموو کەسێک بەڵام شانۆو سینەما دەبێ کاتی بۆ تەرخان بکرێت..بۆیەزیاتر ئەو کەسانە بینەریانن کە لەبوارەکە کار دەکەن نابێ ئەوەشمان لە یاد بیچێت نمایشی ئاست نزم کاریگەری نەرێنی دەبێت،ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی بینەری کەم بێت و بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا شانۆی باشیش هەبووە کە بینەرێکی یەکجار زۆری هەبووە.

  *ساڵانە فیستیڤاڵی شانۆیی لە شارەکانی کوردستان ساز دەکرێت، چۆن دەڕوانیتە ئەم فیستیڤاڵانانە؟

• من دەست خۆشی لەو هونەرمەندو لایەنانە ئەکەم کە ساڵانە فیستیڤاڵی شانۆ ئەنجام دەدەن ، کارێکی زۆر باشە کە هونەرمەندان ئەزموونی یەکتری ببین ئاڵگۆڕی بیروراییەکان بکەن، لەهەمان کاتدا توانستی هونەرمەندان نیشان دەدرێن بۆیەمن سازکردنی فیستیڤاڵەکان بەکارێکی زۆر باش دەزانم.

  *تاچەند شانۆ دەتوانێت گوزارشت لە ناسۆرییەکانی جەماوەر بکات، پێتان وایە لە کوردستان شانۆی کوردی ئەو رۆڵەی خۆی بینیوە؟
  

• لەرێگەی شانۆوە تا رادەیەکی زۆر ئەتوانیت گوزارشت لە ناسۆریەکانی جەماوەر بکات و هەرچەندە هەندێ کاری شانۆیی لێرەو لەوێ نمایش کراون بۆتە هۆی ئەوەی بینەر لە هۆڵەکانی شانۆ دووربکەونەوە هیوادارم کارە شانۆیەکانمان رۆلیکی گەورە یان هەبێت و ئەوەی تا ئێستا نەکراون هەوڵبدری رۆلی خۆی بگێرێت.

  *ئێمە لە سەدەی بیست و یەک داین کەچی تائێستا، هەندێ لەتیپە شانۆییەکانی کوردستان گرفتی نەبوونی ئەکتەری کچیان هەیە پێتان وایە هۆکارەکەی بۆچی دەگەرێنیتەوە، لەوکاتەی ساڵانە چەندین ئەکتەری کچ لە پەیمانگا و کۆلیژەکان تەواو دەکەن؟

• چەند هونەرمەند ێکی ئافرەتمان هەیە کە جێگەی دەستیان دیارە ساڵانە بەرهەمی شانۆیان هەیە لێرەوە دەستخۆشیان لێ دەکەم، راستە ساڵانە فێرخوازیکی زۆر لەو بوارە خوێندن تەواو ئەکەن ئەو ڕێژە زۆرە بەڵام بەشێک لەودەرچووانە تەنها بۆ بەدەست هێنانی بروانامەکەیانە نەک بۆ بەردەوام بونیان لە کاری هونەری و رێگری خێزانیش دەوری خۆی هەیە قبوڵی نیە کچی دەرکەوێت.

  *لە ئێستادا بەرێزتان مامۆستای وانەی پەروەردەی هونەرین لە قوتابخانە چۆن دەڕوانیتە ئەم وانەیە تا چەند گرنگی پێدەردێت لەلایەن بەرێوەربەری قوتابخانە و وەزارەتی پەروەردە؟

• بەداخەوە تا ئێستا ،وەک پێویست بایەخ بە وانەی هونەر نادرێت و کێشەی گەورەی ئێمە کاتێک بەشی شانۆمان تەواو کردوە لەخشتەی وانەکانی قوتابخانە وانەی شانۆ بوونی نییە، لەلایەکی تر تائێستا میتۆدێک بۆ وانەی پەروەردەی هونەری نییە،خاڵێکی تر لەزۆر بەی قوتابخانەکان ژووری تایبەت بە وانەی هونەر(نیگارگا) نیە هیوادارم لە داهاتوودا وەزەراتی پەروەردە بایەخی زیاتر بەو وانەیە بدات.

  *دوا پرسیارمان ماوەیەکە هیچ چالاکی هونەریت نییە هیچ پرۆژەیەکی نوێ هونەریتان هەیە؟

• بەداخەوە هیچ پرۆژەیەکی نوێم نیە و ماوەیەکی زۆرە بەشداری هیچ کاریکی هونەریم نەکردوە وەکو دراما،دووبارە سوپاس بۆ بەسەرکردنەوەم رێزو حورمەتم هەیە .

دەدا دڵ لە مەوجی گریان

دەڵێی دەریای بێ سنورە

جارێ شین و جارێ ساف

جارێ نزیک وجارێ دوورە

گەشتێکی تاریک و تیشکێکی نورە

بەلەمی خەیاڵ و هیوای زۆرە

هەندێ نزیک و هەندێ دوورە

گەهێ خەندەو گریان گەهێ غەمگین و ئەسرین

لە گەڵ مەوجی دڵ ژێر و ژورە

لەت لەتی کرد ئەو کافرە سینەو دڵ

لە دەستێکی ڕم و لە دەستێکی شورە ( ۱)

هەر دای لە سینەو دڵ فڕکەی خوێن تەنی ئاسۆ

دەڵێی بەرەبەیانە هەڵاتنی تیشکی هەتاوی سوورە

———————–

١ – شور: لە زاراوەی کورمانجی باکور واتە شیر یان شمشێر.

یەکەم
ئەو هەڵبژاردنەی تورکیا کە کرا پلانەکە پێش هەڵبژاردن داڕێژراوە بەوەی کە دوو لایەن دروست بکرێت ،
لایەنێکی بەرەی ئەکەپە
ئەوەی تر بەرەی جەهەپە
بەرەی ئەکەپە و ئەو هێزانەی لەگەڵین زیاتر ئیسلامین بەڵام بەرەی جەهەپە چەپن

ئەوەش واتە ئەردۆخان و ئەوانەی لەگەڵین زۆر باش کۆمەڵگاکەیان خوێندۆتەوە بۆیە زیاتر ڕەنگدانەوە و دروشمەکانیان دینی بوو، بەس بەرامبەرەکانیان کە دروشمی ئۆپۆزسیۆنیان بەرز دەکردەوە و دەیانووتنەوە ئەمەش ئەردۆخان چەکی خۆشی لەو ڕێگەیە بەکارهێنا.

دەکرێت بڵێین ئەردۆخان هەم لەڕێگەی کۆکردنەوەی حزبە ئیسلامیەکان هەمیش ڕکابەری کردنی لەسەر دروشم و قسەی ئۆپۆزسیۆنەکان تا ڕایەدەیەکی زۆر هەڵبژاردنەکەی لە بەرژەوەندی خۆی یەکلا کردبێتەوە.

دووەم

لەکۆتاییدا پێم وایە ئەوەی زیانی بەردەکەوێت کوردە ،وەک کورد، چونکە هەر یەکەیان لەبەرەیەکن و لەبەرەی خۆیان پلەی یەکەم ئەوان نین بەڵکو جەهەپە لەبەرەیەک یەکەمە ئەکەپەش لەبەرەی تر.

ئەمەش وا دەکات ئەوان چی بڵێن ئەوانی تریش لەگەڵین لەگەڵیشی نەبێت کاریگەری نابێت بەس دەبوایە کورد و هەموو حزبە کوردییەکان لەبەرەیەک بان ئەو کات بەهێزتر و دەنگیان باشتر دەگەیشت هەمیش خەڵکی زۆریشیان پشتیوانیان دەبوو بەس ئاوا خەڵکی تریش دابەش دەکات …

16 5 2023